Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

24 446

Ruimtevaartbeleid

33 009

Innovatiebeleid

Nr. 73

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 12 februari 2021
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat over de brief van 8 oktober 2019, «Successen
werkgroep ruimtemijnbouw» (Kamerstuk 24 446, nr. 69), de brief van
13 februari 2020, «Verslag ESA-Raad op ministerieel niveau SPACE19+»
(Kamerstuk 24 446, nr.70), de brief van 11 maart 2020, «Informatie over de
uitvoering van de motie van het lid Amhaouch c.s. over scenario’s om de
Nederlandse ruimtevaartambities beter vorm te geven» (Kamerstuk
24 446, nr.71), de brief van 2 juli 2020, «Onderzoek naar de mobiliteit en
het behoud van talent op het gebied van kunstmatige (artificiële)
intelligentie (AI)» (Kamerstuk 26 643, nr.701), de brief van 4 september
2020, «Overzicht van ontwikkelingen op het domein van het toegepast
onderzoek» (Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr.94), de brief van 9 juli
2020, «Evaluatie van de Nederlandse deelname aan Eurostars, Eureka
Clusters en Joint Technology Initiatives» (Kamerstukken 21 501-07 en
33 009, nr.1711), de brief van 15 september 2020, «De WBSO (Wet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk) in 2021» (Kamerstuk 32 637,
nr.432), de brief van 3 juli 2020, «Beleidsreactie AWTI Adviesrapporten
«Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities» en «Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën»»
(Kamerstuk 33 009, nr. 97), De brief van 29 juni 2020, «Financiering van het
bedrijf Smart Photonics» (Kamerstuk 33 009, nr. 92), de brief van 1 juli
2020, «Tweede Voortgangsrapportage Brainport Nationale Actieagenda»
(Kamerstuk 29 697, nr. 87), de brief van 4 juni 2020, «Adviesrapport over
versterking watertechnologisch onderzoek en de financiering van Wetsus»
(Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 90), de brief van 9 april 2020
«Resultaten verkenningen en vervolgaanpak cybersecurity kennisontwikkeling en innovatie» (Kamerstuk 26 643, nr. 674), de reactie op de brief
8 oktober 2020, «Reactie op de brief van het presidium inzake een
adviesaanvraag aan de Adviesraad voor Wetenschap, Techniek en
Innovatie (AWTI) inzake de doorgroei van academische startups naar
levensvatbare bedrijven» (Kamerstukken 31 288 en 32 637, nr. 880), de
brief van 30 oktober 2020, «Invulling aan de motie van het lid Wiersma
over kwantificering door het CPB van de effecten van het innovatiebeleid
van de overheid, de motie van het lid Moorlag over verschuiving van
middelen naar missiegericht innovatiebeleid en de motie van het lid

kst-24446-73
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

1

Amhaouch c.s. over innovatiebeleid en R&D» (Kamerstuk 33 009, nr. 95),
de brief van 30 oktober 2020, «Kabinetsstrategie «Versterken van
onderzoeks- en innovatieecosystemen»» (Kamerstuk 33 009, nr. 96), de
brief van 10 november 2020, «Brede verkenning toegevoegde waarde van
ruimtevaarttechnologie» (Kamerstuk 24 446, nr. 72), de brief van
8 december 2020, «Middelenverdeling Nederlandse enveloppes Europees
Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het nieuwe fonds voor een
rechtvaardige transitie (het JTF) (onderdeel EFRO).» (Kamerstuk
21 501-08, nr. 817), de brief van 11 december 2020, «TO2 Impactrapportage 2020» (Kamerstuk 32 637, nr. 440), de brief van 9 december 2020,
«Realisatiefase samenwerkingsplatform cybersecurity kennis en
innovatie» (Kamerstuk 26 643, nr. 723) en de brief van 3 december 2020,
«Reactie op het rapport «Verantwoord virtueel; bescherm consumenten in
virtual reality» van het Rathenau Instituut» (Kamerstuk 26 643, nr. 720)
De voorzitter van de commissie,
Renkema
Adjunct-griffier van de commissie,
Yaqut

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

2

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
Staatssecretaris
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het verslag van
de ESA-Raad en hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat Nederlandse partijen in de
ruimtevaart ook een beroep doen op andere middelen. Deze leden vragen
om een overzicht van welke partijen van welke middelen gebruik maken.
Is de Staatssecretaris van mening dat partijen voldoende gebruik maken
van de beschikbare middelen? Zijn de partijen volgens de Staatssecretaris
goed op de hoogte van het bestaan van deze beschikbare middelen?
Antwoord
Met een overall-retourpercentage van 7,6% hebben Nederlandse partijen
succesvol gebruik gemaakt van de mogelijkheden van het EU Horizon
2020-programma. Helaas waren partijen in het ruimtevaartdomein met
een retourpercentage van 3,5% beduidend minder succesvol. Desalniettemin hebben Nederlandse ruimtevaartpartijen tijdens de looptijd van het
programma € 33 miljoen ontvangen. Bedrijven en instellingen die
succesvol participeren in Horizon2020 programma’s worden gepubliceerd
op https://cordis.europa.eu.
De komende jaren zullen NSO, RVO.nl en betrokken partijen in Nederland
samenwerken met als doel een hoger retourpercentage voor de ruimtevaart in EU-programma’s te realiseren, bijvoorbeeld met betere
voorlichting en advisering van indienende partijen. Daarbij wordt niet
alleen gekeken naar het Horizon Europe-programma (de opvolger van het
Horizon 2020 programma), maar ook naar mogelijkheden in het Europees
Defensie Fonds en het Digital Europe Programma. Het kabinet heeft
voorts € 255 miljoen beschikbaar gesteld in 2021 voor cofinanciering en
ondersteuning van Nederlandse partijen die in EU-programma’s willen
participeren. Deze middelen komen op korte termijn beschikbaar en
bieden kansen voor Nederlandse ruimtevaartpartijen.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief over het
onderzoek naar de mobiliteit en behoud van wetenschappers op het
gebied van kunstmatige intelligentie (AI). Deze leden vragen of er zicht is
op wat het effect van de coronacrisis tot dusver is op de mobiliteit en het
behoud van AI-wetenschappers. Zij lezen dat de Staatssecretaris werkt
aan een pilot van de verblijfsregeling voor essentieel startup-personeel.
Kan de Staatssecretaris hier een update over geven?
Antwoord
Een belangrijke conclusie in de genoemde brief1 was dat Nederland een
«brainexchange»-land is. Dat betekent dat er in Nederland veel mobiliteit
van AI-wetenschappers is, maar dat er balans is tussen het aantal
vertrekkende en inkomende wetenschappers. AI als discipline vertoonde
geen grote afwijkingen ten opzichte van het algemene beeld in de
wetenschap.
Een eenduidig antwoord op de vraag wat het effect is van de coronacrisis
op de mobiliteit van AI-wetenschappers is op dit moment niet te geven.
Het is lastig om hiertussen een causaal verband te leggen. De momenteel
beschikbare data laten geen grote verschillen zien ten opzichte van
voorgaande jaren. Er wordt op dit moment binnen de Nederlandse
AI-Coalitie gewerkt aan het in kaart brengen van de AI-onderzoekers in
Nederland, maar de AI-coalitie is nog niet zo ver dat de mobiliteit gemeten
kan worden. Om dit overzicht te maken wordt in de betreffende
werkgroep eerst bepaald wat precies een AI-onderzoeker is. Er zijn
1

Kamerstuk 26 643, nr. 701

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

3

bijvoorbeeld ook veel onderzoekers die AI als deelonderwerp onderzoeken, of wetenschappers die zich richten op de sociaal- en geesteswetenschappelijke kant van AI. Uiteraard zal mijn ministerie de ontwikkelingen rondom de mobiliteit van AI-wetenschappers blijven volgen.
Momenteel worden de laatste stappen in het benodigde wetgevingstraject
voor de realisatie van een pilot van de verblijfsregeling voor essentieel
startup personeel gezet. Zoals eerder aan uw Kamer gecommuniceerd2,
maakt deze regeling het voor startende, innovatieve bedrijven mogelijk
om essentieel personeel uit derde landen aan te nemen tegen een
verlaagd salariscriterium in ruil voor een aandeel in het bedrijf. Het
streven is dat de pilot begin 2021 van start gaat. Eerder is gecommuniceerd dat de pilot drie jaar zou duren. Bij de uitwerking van de regeling is
besloten om de duur van de pilot te verlengen naar 4 jaar. Naar
verwachting krijgt de pilot daardoor een betere kans zich te ontwikkelen.
De pilot zal tussentijds worden geëvalueerd.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) in 2021. Deze
leden hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen. Zij lezen dat
het ten tijde van de brief nog onzeker was wat het effect van de coronacrisis zou zijn op de realisatie van Research & Development (R&D)projecten. Deze leden vragen of hier ondertussen meer duidelijkheid over
is. Zo nee, wanneer kunnen deze leden deze duidelijkheid verwachten?
Antwoord
Op dit moment is het nog onzeker welke invloed de coronacrisis heeft op
de ontwikkeling van de R&D in Nederland. Een voorlopige inschatting van
de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl), mede op basis van
signalen van bedrijven, is dat de R&D in Nederland in 2020 niet heel sterk
is teruggelopen. Dat betreft het gehele bedrijfsleven, er zullen verschillen
zijn tussen sectoren. Ook voor 2021 is het beeld nog onzeker. Om te
borgen dat de private R&D tijdens deze crisis zoveel mogelijk op peil blijft,
zijn de parameters van de WBSO in 2021 tijdelijk verruimd.3
De eerste realisatiecijfers over 2020 komen in de zomer beschikbaar, nadat
alle WBSO-gebruikers de gerealiseerde Speur & Ontwikkelingswerkzaamheden 2020 gemeld hebben aan RVO.nl. Zoals gebruikelijk wordt u over
deze cijfers geïnformeerd op Prinsjesdag, samen met de voorgenomen
WBSO-ondersteuningspercentages voor het komende jaar.
De leden van de VVD-fractie hebben begrepen dat de Staatssecretaris niet
vast kan stellen hoeveel van de bedrijven met minder dan tien
werknemers gebruik maakt van de WBSO. Deze leden vragen hoe dit kan
en of het is te onderzoeken of er mogelijkheden zijn het doelgroepbereik
onder R&D-bedrijven met minder dan tien werknemers vast te stellen met
zo min mogelijk administratieve lasten.
Antwoord
In 2019 bedroeg het aantal bedrijven met minder dan tien werknemers dat
gebruik maakt van de WBSO circa 10.500, 54 procent van het totaal aantal
WBSO-gebruikers. Voor deze groep kan geen doelgroepbereik worden
bepaald, omdat het CBS over de totale groep R&D-bedrijven met minder
dan 10 werknemers geen aparte R&D-gegevens verzamelt. Deze groep
zou alleen door het CBS in kaart kunnen worden gebracht door extra
statistisch onderzoek, wat een aanzienlijke inspanning zou vergen.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
kabinetsstrategie «Versterken van onderzoeks- en innovatieecosystemen». Deze leden hebben hierover nog enkele vragen en
opmerkingen. Zij willen graag aandacht vragen voor innovatiefinanciering. Deze leden zien in andere Europese landen, zoals Duitsland, dat
2
3

Kamerstuk 30 573, nr. 174
Kamerstuk 32 637, nr.432

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

4

innovatie op een meer directe manier wordt gefinancierd. Hierdoor is er
beter zicht op waar financiering naartoe gaat. Deze leden vragen in dit
licht de Staatssecretaris om, met een blik op andere Europese landen, een
verkenning te doen naar verbeteringen in de Nederlandse innovatiefinanciering. Daarbij willen deze leden terugkomen op de motie van het lid
Wiersma (Kamerstuk 33 009, nr. 85) en vragen zij naar de huidige stand
van zaken omtrent de uitvoering van deze motie.
Antwoord
Innovatiefinanciering is inderdaad een belangrijk aandachtspunt in de
kabinetsstrategie «Versterken van onderzoeks- en innovatieecosystemen». Relevant is de balans tussen directe en indirecte financiering als ook de effecten van de afzonderlijke instrumenten.
De WBSO speelt een belangrijke rol in het stimuleren van private
R&D-activiteiten en levert een bijdrage aan het vestigingsklimaat. Maar
ook het onderzoek dat door universiteiten en kennisinstellingen wordt
gedaan en voor een groot gedeelte door de Nederlandse overheid wordt
gefinancierd, wakkert nieuwe bedrijvigheid en kennis aan.
Nederland maakt in verhouding veel gebruik van indirecte innovatiefinanciering. Volgens de OESO is de Nederlandse WBSO een internationale
best practice als het aankomt op fiscaal R&D-instrumentarium. Bovendien
is het goed meetbaar en is het effect op private R&D-uitgaven maximaal
omdat bedrijven vrij zijn om zelf te kiezen welke richting ze kiezen met hun
R&D.
In het Missiegedreven Topsectoren en Innovatiebeleid wordt niet zozeer
gestuurd op directe of indirecte financiering. We sturen op het stimuleren
van private uitgaven die aansluiten bij maatschappelijke opgaven en
missies. Dit betekent dat indirecte financiering net zoals directe financiering gericht is op de maatschappelijke uitdagingen. Daarmee kijken we
dus vooral naar de effecten van de instrumenten.
Er zijn inmiddels meerdere onderzoeken uitgevoerd naar financieringsinstrumenten. Bijvoorbeeld door Dialogic, Rotterdam School of
Management (RSM) en het Erasmus Centre for Entrepreneurship (ECE).4
Ook de beleidsdoorlichting van de artikelen 2 en 3, onderdeel van Brede
Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) 9 «Innovatieve Samenleving»5
besteedt aandacht aan financieringsinstrumenten (zie blz. 48–49 van de
bijlage van de beleidsdoorlichting).
Dit soort onderzoek is belangrijk omdat de daadwerkelijke effecten van de
individuele instrumenten uiteindelijk belangrijker zijn dan het administratieve onderscheid tussen directe en indirecte financiering. Omdat er het
afgelopen jaar al onderzoek is gedaan naar de financieringsinstrumenten,
acht ik een verkenning naar verbeteringen in de Nederlandse innovatiefinanciering nu niet opportuun. Uiteraard blijven we wel onze instrumenten
evalueren. Zo wordt er momenteel een evaluatie van de PPS-toeslag
uitgevoerd.
Met betrekking tot de Motie Wiersma6 heeft het CPB in het meerjarig
werkprogramma van het CPB, gepubliceerd in december 2020, bij het
onderdeel «Digitalisering en Innovatie» opgenomen dat «er (...) onderzoek
plaats vindt naar innovatie(beleid) als langetermijndeterminant van
productiviteit.» Mijn opvolger zal, in overleg met het CPB, de Kamer
4

Kamerstuk 32 637, nr.386
Kamerstuk 32 359, nr. 4
6
Kamerstuk 33 009, nr. 85 en nr. 95 (antwoordbrief)
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

5

informeren over de uitkomsten van dit onderzoek zodra deze beschikbaar
zijn. Hierbij is het goed te weten dat dit een meerjarig onderzoeksprogramma betreft en dat de uitkomsten daarmee niet op korte termijn
beschikbaar zullen zijn.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsbrief
Ruimtevaart en de beschreven scenario’s. Deze leden vragen in hoeverre
andere departementen betrokken zijn bij de uitwerking van deze visie en
in hoeverre zij ook bereid zijn een financiële bijdrage te leveren aan de
scenario’s. Deze leden vragen tevens in hoeverre de scenario’s zijn
opgesteld met het veld en hoe de andere departementen aankijken tegen
het gekozen ambitieniveau. Deze leden zijn ook benieuwd of de scenario’s
en de weg hiernaartoe nu op voldoende enthousiasme en eigenaarschap
vanuit het veld kunnen rekenen. Welke stappen kunnen hierop nog voor
het aantreden van een nieuwe kabinet gezet worden? Deze leden zouden
graag een ambitieuze agenda zien op dit thema.
Antwoord
De scenario’s in de brief over de Brede Verkenning van de toegevoegde
waarde van ruimtevaarttechnologie7 zijn gebaseerd op het NSO-advies
voor de Nota Ruimtevaartbeleid 2019, in het bijzonder op de kansen die
volgens het NSO niet gerealiseerd konden worden met het bestaande
budget. Daarbij is destijds naar alle relevante departementale begrotingen
binnen de rijksbegroting gekeken. Zowel de Nota Ruimtevaartbeleid 20198
als de genoemde brief zijn ambtelijk voorbereid in de Interdepartementale
Commissie Ruimtevaartbeleid (ICR) en reflecteren de beleidsinzet van het
kabinet.
Het NSO heeft bij de voorbereiding van het NSO-advies nadrukkelijk
bedrijven, kennisinstellingen en andere stakeholders in het ruimtevaartecosysteem geconsulteerd. Er bestaat derhalve vertrouwen dat de
scenario’s op steun uit de sector kunnen rekenen. Desalniettemin had de
sector destijds een hoger ruimtevaartbudget voor ogen. Dat heeft echter,
mede in overleg met uw Kamer, niet geleid tot een wijziging van de
budgettaire kaders. Het volgende kabinet kan de scenario’s in de
Kamerbrief over de Brede Verkenning van de toegevoegde waarde van
ruimtevaarttechnologie, alsmede de budgettaire gevolgen van deze
scenario’s (€ 25 miljoen per jaar), bij haar bredere budgettaire afwegingen
betrekken.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de onderhavige stukken. Deze leden hebben daarover de volgende
vragen en opmerkingen.
De leden van de CDA-fractie lazen in de media dat Nederlandse studenten
van de Technische Universiteit Delft met hun startup Reef Support een
Europese ruimtehoofdprijs hebben gewonnen. Door satellietdata te
combineren met andere datasets konden zij de gezondheid van koraalriffen monitoren en voorspellen. Deze leden vinden dit een mooi
voorbeeld van hoe een klein land groot kan worden door slim te zijn.
Bestaan er nog andere succesverhalen, die de Staatssecretaris met kan
delen?
Antwoord

7
8

Kamerstuk 24 446, nr. 72
Kamerstuk 24 446, nr. 64

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

6

Nederland kent inderdaad veel creatieve hightech-ondernemers die
gebruik maken van de mogelijkheden van satellietdata en andere vormen
van ruimtevaarttechnologie. In een aantal gevallen groeien deze startups
zelfs uit tot succesvolle bedrijven, zoals ISIS, VanderSat, Cosine, HIBER en
Satelligence. Vóór Reef Support sleepte in 2019 een andere Nederlandse
startup dezelfde Europese ruimtevaartprijs in de wacht: Green City Watch.
Dit jonge en groeiende bedrijf zet satellieten en artificial intelligence in
voor monitoring en bescherming van groen in stedelijke gebieden. Een
andere Nederlandse finalist in 2020 was het bedrijf Bioscope, dat een app
ontwikkelde voor de landbouw. Boeren die over hun land rijden krijgen
met behulp van satellieten direct informatie over de toestand van het land
en het geteelde gewas.
Juist vanwege de potentie van satellietdata en ruimtevaarttechnologie
voor startende ondernemers is vorig jaar de Nederlandse bijdrage aan het
startup-programma ESA-BIC met 6 jaar verlengd. Hierdoor krijgen jaarlijks
tien kansrijke startups de kans om zich met professionele begeleiding
door te ontwikkelen in het Space Business Innovation Centre (SBIC) op de
Space Campus in Noordwijk.
De leden van de CDA-fractie constateren dat Nederland achterloopt met
investeringen in ruimtevaart. In 2019 heeft Nederland zich met 283,5
miljoen euro ingeschreven in de European Space Agency (ESA)programma’s. Met een BNP-aandeel van 4,64 procent (in ESA) draagt
Nederland «slechts» voor 2,2 procent bij aan het ESA-budget. Kan de
Staatssecretaris aangeven wat de voortgang is voor wat betreft de huidige
Nederlandse ESA-inschrijving? Is de huidige Nederlandse ESA-inschrijving voldoende om de gestelde ruimtevaartambities waar te maken?
Indien dit niet het geval is, welke aanvullende maatregelen zouden dan
nodig zijn? Hoe staat het met de Nederlandse ambities in het Copernicusprogramma over aardobservatie? Welke lessen kunnen worden getrokken
met oog op de volgende ESA-raad op ministerieel niveau in 2022?
Antwoord
De uitvoering van de programma’s waarvoor Nederland zich tijdens de
Ministeriële ESA-Conferentie eind 2019 heeft ingeschreven, is voortvarend
gestart. Er kunnen de volgende hoofdzaken worden uitgelicht:
• Eind 2020 is de Europese Robot Arm (ERA) in Bajkonoer aangekomen.
Deze Robot Arm is door Nederland in jaren ’90 ontwikkeld en zal op
het Russische deel van het International Space station (ISS) worden
gemonteerd. De lancering zal volgens de huidige planning in 2021
plaatsvinden, maar dit blijft onzeker, ook door COVID-19.
• Met ESA zijn afspraken gemaakt om de productie van zonnepanelen
voor het Orion ruimtevaartuig in Nederland te houden. De Orion zal
het transport van mensen en goederen naar de Lunar Gateway (en
eventueel de Maan) verzorgen. Hiermee levert Nederland een zichtbare
bijdrage aan het deep space-programma van NASA (en ESA), ook al
zal het om budgettaire redenen vooralsnog de enige bijdrage blijven.
Dat hoeft Nederlandse kandidaten overigens niet te beletten mee te
doen aan het astronauten-selectieprogramma dat binnenkort zal
starten.
• Helaas heeft het Nederlandse-Duitse consortium de tender verloren
voor de Europese missie in het kader van het Copernicus-programma
om menselijke uitstoot van koolstofdioxide te monitoren. De Nederlandse partijen in dit consortium zouden een instrument voor het
meten van fijnstof (als indicator van menselijke koolstofdioxideemissies) ontwikkelen en bouwen, met in Tropomi ontwikkelde
technologie. Samen met ESA wordt nu gewerkt aan een alternatief
scenario waarbij een Nederlands fijnstof-instrument alsnog een plek in
deze missie krijgt. Aardobservatie is een prioriteit binnen het Nederlandse ruimtevaartbeleid en hiermee kunnen we ontwikkelcapaciteit in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

7

•

Nederland houden. De komende maanden zal dit voorstel door NSO
met de Europese Commissie, ESA, bedrijven en kennisinstellingen
worden uitgewerkt, waarbij medio september 2021 definitieve
besluitvorming zal plaatsvinden.
Optische satellietcommunicatie is een prioriteit binnen het ruimtevaartbeleid, waarbij Nederland in 2019 € 34 miljoen inschreef in het
satelliet-communicatieprogramma van ESA. TNO kan bijvoorbeeld
hierdoor in 2021, met additionele steun van het Ministerie van
Defensie, een SmallCAT laserterminal demonstreren op een Noorse
satelliet. Deze laserterminal zal functioneren als onderdeel van een
snel en veilig optisch communicatienetwerk. Nederlandse partijen zijn
sterk in fotonica en kunnen een grote rol gaan spelen in de zich
ontwikkelende markt voor optische terminals voor satellieten,
grondstations en vliegtuigen. Bij dit demonstratieproject zijn naast
TNO ook Nederlandse mkb-bedrijven betrokken.

De lancering van de ERA, de zonnepanelen voor de Orion en de (voorgenomen) productie van het fijnstofinstrument hebben financiële consequenties die kunnen worden opgevangen met een beroep op de ruimte
voor de volgende Ministeriële Conferentie in 2022 en een herschikking
binnen het nationaal flankerend beleid. Het kabinet vindt dit verantwoord,
bijvoorbeeld omdat met het resterende budget voor nationaal flankerend
beleid aan de verwachte behoefte uit het veld kan worden blijven voldaan.
De uitvoering van de Nederlandse bijdrage aan het ESA-programma toont
aan dat scherpe keuzes noodzakelijk blijven. Door uitsluitend te focussen
op de zonnepanelen op de Orion behoudt Nederland een rol in het
exploratie-programma van ESA, maar is er geen ruimte voor nieuwe
programma’s op dit terrein. Hoewel het nog te vroeg is om definitieve
lessen te trekken over de ESA Ministeriële Conferentie 2019, moeten we
de mogelijkheid onder ogen zien om in 2022 de Nederlandse betrokkenheid in sommige ESA-programma’s af te bouwen. Alleen zo kunnen
we voldoende massa houden om volwaardig te participeren in die niches
waarin Nederland wereldwijd vooraanstaand is.
De leden van de CDA-fractie bedanken de Staatssecretaris voor de
uitvoering van de motie over een verkenning naar de toegevoegde
waarde van ruimtevaart voor Nederland (Kamerstuk 24 446, nr. 67). Uit het
Dialogiconderzoek komen diverse knelpunten naar voren. Dat zijn
bijvoorbeeld: onvoldoende ondersteuning vanuit de overheid, het huidige
investeringsklimaat, een gebrek aan mogelijkheden om mee te doen in
(inter)nationale programma’s en de beschikbaarheid van gekwalificeerd
personeel. Welke stappen kunnen worden gezet om deze knelpunten weg
te nemen? Is de Staatssecretaris bereid hiertoe een actieplan te ontwikkelen, bijvoorbeeld als onderdeel van een nationaal ruimtevaartprogramma? Wat vindt de Staatssecretaris van een nationaal ruimtevaartprogramma, of van een intensievere en integrale inzet van de Nederlandse
overheid in de ruimtevaartsector? Hoe vindt de Staatssecretaris dat
toegang tot de ruimte op lange termijn kan worden geborgd? Beschouwt
zij dit voor Nederland als van strategisch belang?
Antwoord
De door ruimtevaartbedrijven gepercipieerde knelpunten zijn herkenbaar
en gelden slechts ten dele specifiek voor de ruimtevaartsector. In de
verschillende onderdelen van het bedrijvenbeleid worden de generieke
knelpunten in het Nederlandse ondernemingsklimaat aangepakt. Het
kabinet zet zich bijvoorbeeld op verschillende manieren in om de toegang
van technische geschoold personeel tot de arbeidsmarkt te vergroten.
Aangezien deze tekorten sector-overstijgend zijn, is de inzet generiek van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

8

aard. De inzet is gericht op het opleiden, omscholen en aantrekken van
technisch opgeleid personeel en blijft onverminderd van belang.
De beperkte (financiële) ondersteuning kan wel als een specifiek knelpunt
voor de ruimtevaart worden gezien. Nederland heeft in verhouding tot
andere lidstaten relatief weinig in optionele ESA-programma’s
ingeschreven9, waardoor Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen een
concurrentienadeel kunnen hebben. Binnen de huidige budgettaire kaders
blijft dit een aandachtspunt, dat door een volgend kabinet opnieuw kan
worden beoordeeld.
De Nota Ruimtevaartbeleid 201910 kan worden gezien als het nationale
ruimtevaartprogramma van Nederland. De inschrijving in
ESA-programma’s is een instrument om de ambities in dit programma te
realiseren. Een ander (nationaal) instrument is vaak geen optie, omdat
individuele lidstaten nauwelijks in staat zijn om grootschalige en
complexe ruimtevaartmissies zelfstandig uit te voeren. De ESA-programma’s fungeren dus als instrument voor Europese samenwerking, of
als vehikel voor Nederlandse bedrijven om te participeren in Europese
consortia. Dit neemt niet weg dat Nederland ook nationale instrumenten
voor ruimtevaartprogramma’s gebruikt, zoals aanbestedingsprocedures
en subsidie-instrumenten. Per project of programma wordt het meest
geschikte instrument gekozen. Het kabinet zal in 2022 bij de voorbereiding
van de ESA Ministeriële Conferentie in dat jaar de Nota Ruimtevaartbeleid
2019 herijken. Voorlopig zijn de middelen op de ruimtevaartbegroting
meerjarig vastgelegd en is een nieuw actieplan niet aan de orde.
Nederland ondersteunt een autonome en betaalbare toegang van Europa
tot de ruimte. Uitgaande van het strategische belang voor Nederland van
vitale infrastructuur in de ruimte (zoals het satelliet-navigatie netwerk
Galileo), zal Europa over de volledige toeleverketen van deze infrastructuur dienen te beschikken, waaronder draagraketten en een
lanceerinfrastructuur. Nederland draagt aan deze strategische autonomie
bij met bijdragen aan de ESA-lanceerbasis in Kourou (Frans-Guyana) en
de ontwikkelingsprogramma’s voor de Ariane 6 en VEGA-C draagraketten.
Daardoor zullen onderdelen van deze draagraketten in Nederland worden
geproduceerd. Een aandachtspunt blijft het concurrentievermogen van
Europese aanbieders van lanceerdiensten in een volatiele wereldmarkt,
met enerzijds een afnemende vraag naar «grote» geo-stationaire
satellieten en anderzijds nieuwe aanbieders uit de VS en India. De
gevolgen van het dalende prijsniveau voor Europa worden voortdurend
door ESA en de lidstaten (waaronder Nederland) gemonitord.
De leden van de CDA-fractie vragen de Staatssecretaris over het Europese
innovatieprogramma Horizon Europe welke de opvolger is van Horizon
2020. Welke kansen biedt dit voor Nederland?
Antwoord
Nederlandse onderzoekers en het innovatieve bedrijfsleven hebben veel
baat gehad bij het Horizon 2020 programma (2014–2020). Nederland
presteert goed met een retourpercentage van 7,6%: Nederlandse
deelnemers ontvingen al ruim € 4,7 miljard uit Horizon 2020 (peildatum
oktober 2020). De gemiddelde slaagkans van Nederlandse deelnemers in
Horizon 2020 ligt met 17,1% ruim boven het Europese gemiddelde van
12,5%. RVO.nl draagt bij aan een zo groot mogelijke en succesvolle
deelname van Nederland aan Horizon 2020 en aanverwante Europese
programma’s door Nederlandse deelnemers advies te bieden. Gezien de
gelijkwaardige opzet van Horizon Europe (2021–2027) is het de
verwachting dat dit succes zal worden voortgezet. De prioriteiten in het
Nederlandse en Europese onderzoeksbeleid kennen sterke overeenkomsten. De Nationale Wetenschapsagenda (NWA), de excellente
9
10

Kamerstuk 24 446, nr. 72
Kamerstuk 24 446, nr. 64

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

9

kennisbasis van Nederland en de aandacht voor maatschappelijke
uitdagingen en sleuteltechnologieën in het missiegedreven
topsectoren-en innovatiebeleid sluiten goed aan op de Europese focus op
sleutel technologieën, instrumenten als missies en partnerschappen en
samenwerking door de hele kennis en innovatieketen heen. Dit geldt ook
voor het Nederlandse innovatieve mkb, dat sterk georiënteerd is op
samenwerking over landsgrenzen heen en opschaling binnen Europa.
De leden van de CDA-fractie vernemen dat er volgens het Rathenau
Instituut er in 2016/2017 sprake was van een trendbreuk in de
R&D-financieringsstromen, dat wil zeggen dat er meer R&D-financiering
Nederland uitgaat dan er binnenkomt (46 procent), met een negatief
verschil van 1,83 miljard euro.11 Deze leden vragen in welke landen de
uitgaande R&D-financiering terechtkomt. Hoe kunnen we deze ontwikkeling keren? Hoe helpt de Nederlandse acquisitiestrategie ons om R&D
naar Nederland terug te halen? Welke resultaten zijn er geboekt?
Antwoord
Er zijn geen statistieken beschikbaar over waar de uitgaande
R&D-financiering terechtkomt. Het betreft hier R&D-financieringscijfers die
gemeten zijn door het CBS en door Rathenau benut zijn in een datapublicatie. Door het CBS wordt niet gemeten waar de uitgaande financiering
geografisch gezien naar toestroomt. Ook wordt niet gemeten hoe de
financieringsstromen zijn gerelateerd aan onderzoekswerk (Research) en
ontwikkelingswerk (Development) als te onderscheiden componenten
binnen R&D. Uit het rapport «R&D goes global» van Rathenau uit 2015 is
af te leiden dat bij de uitgaande stromen vooral aan ontwikkelingswerk op
groeimarkten, dicht bij afzetmarkten, gedacht kan worden; onder andere
groeimarkten in Azië. Dit is eerder aan de Tweede Kamer gemeld in een
reactie van de toenmalige Minister van Economische Zaken op het
genoemde rapport van Rathenau.12
Het is moeilijk om met beleid de sterke toename van uitgaande
R&D-financiering te keren als het daarbij met name gaat om financiering
gerelateerd aan ontwikkelingswerk op groeimarkten. Beleidsmatig kan wel
een sterk vestigingsklimaat worden nagestreefd voor onderzoek in
Nederland. Het rapport van Rathenau geeft aan dat Nederlandse bedrijven
hun onderzoeksafdelingen vooral in Nederland houden. De component
onderzoek (Research) van R&D blijkt relatief honkvast. Het kabinet streeft
ernaar de vestigingsplaatscondities voor onderzoek sterk te houden en zo
mogelijk te versterken. Een samenhangende aanpak tussen R&D,
innovatie en opschaling is belangrijk voor veelbelovende technologieën.
Op 30 oktober 2020 heb ik samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap de Tweede Kamer een brief gestuurd over het versterken
van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen.13 Dat is onze strategie om
bestaande ecosystemen te versterken en nieuwe toonaangevende
ecosystemen te stimuleren, waaronder op sleuteltechnologieën en voor
het oplossen van maatschappelijke uitdagingen.
Daarnaast wordt in de nieuwe acquisitiestrategie van het Invest in Holland
netwerk, bestaande uit de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA)
en haar regionale partners, voor de periode 2020–2025 nog sterker ingezet
op het aantrekken van buitenlandse bedrijven die het Nederlandse
innovatie-ecosysteem versterken. Dit is in 2020 verwoord in de Kamerbrief
«Naar meer focus in de acquisitie van buitenlandse bedrijven».14 Van deze
11

Rathenau Instituut, 15 november 2019 «Financieringsstromen R&D van de bedrijven van en
naar het buitenland» (https://www.rathenau.nl/nl/wetenschap-cijfers/geld/wat-geven-bedrijvenuit-aan-rd/financieringsstromen-rd-van-bedrijven-van-en)
12
Kamerstuk 32 637, nr. 207
13
Kamerstuk 33 009, nr. 96
14
Kamerstuk 32 637, nr. 415

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

10

nieuwe strategie zijn nog geen resultaten beschikbaar. In de acquisitiestrategie voor de periode 2015–2019 was al een strategische focus op
projecten met hoofdactiviteit R&D opgenomen. Dat heeft in die periode
geleid tot de acquisitie van in totaal 140 buitenlandse R&D-gerelateerde
projecten door het Invest in Holland netwerk, waaraan 3937 verwachte
banen verbonden waren.15
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het
KNAW-rapport uit 201816. Het rapport stelt dat buitenlands publiek R&D
een verdringingsfactor lijkt te zijn voor binnenlands privaat R&D. Hoe
beoordeelt de Staatssecretaris deze constatering? Is zij bereid een
onderzoek te laten uitvoeren naar de ontwikkeling van het innovatieklimaat (voor privaat R&D) van Nederland in een internationale context in
het licht van de steeds verder negatief uitslaande R&D balans? Kan zij dat
onderzoek voor de zomer van 2021 aan de Kamer te sturen?
Antwoord
Over het effect van buitenlandse publieke R&D op binnenlandse private
R&D in Nederland geeft het betreffende KNAW-rapport uit 2018 geen
eenduidig beeld. In een econometrisch onderzoek gepresenteerd in het
rapport is een negatieve invloed van private R&D in het buitenland op de
private R&D in Nederland gevonden en tevens een positieve invloed van
publieke R&D in het buitenland op de private R&D in Nederland. In die
context vind ik de stelling dat buitenlandse publieke R&D een verdringingsfactor lijkt te zijn voor binnenlandse private R&D moeilijk te
beoordelen. Er geldt wel dat het aannemelijk is dat publieke R&D-investeringen in Nederland positief bijdragen aan het vestigingsklimaat voor
private R&D in Nederland, mede voor die van buitenlandse bedrijven.
Spiegelbeeldig hieraan kan gelden dat publieke R&D-investeringen in het
buitenland negatief uitwerken op de aantrekkelijkheid van het Nederlandse vestigingsklimaat voor private R&D, relatief ten opzichte van het
buitenland. Hiermee hoeft evenwel nog geen sprake te zijn van een
negatief effect van buitenlandse publieke R&D op de private
R&D-uitgaven. Het kan aantrekkelijk zijn voor bedrijven om met eigen
R&D-inspanningen voort te bouwen op in het buitenland ontwikkelde
kennis. Dit kan verklaren dat in het econometrisch onderzoek een positief
effect van buitenlandse publieke R&D op de private R&D-uitgaven in
Nederland is gevonden.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat heeft in de Kamerbrief
«Naar meer focus in de acquisitie van buitenlandse bedrijven»17 aangekondigd dat een onderzoek wordt uitgevoerd naar het vestigingsklimaat
dat de acquisitiedoelen uit de nieuwe Invest in Holland strategie ondersteunt. Die nieuwe strategie kenmerkt zich onder meer door een sterkere
focus op innovatie. De uitkomsten van dit onderzoek worden naar
verwachting in het eerste kwartaal 2021 naar uw Kamer gestuurd en
kunnen zo ook als input dienen voor de formatie. Op basis van de
resultaten van dit onderzoek wordt bezien of aanvullend onderzoek
gewenst is.
De leden van de CDA-fractie constateren dat Nederland de productie van
medische isotopen met Lighthouse destijds kwijtgeraakt is aan België.
Welke bijdrage levert Nederland op dit moment om ervoor te zorgen dat
een bedrijf als Lightyear One, dat een zonneauto produceert, voor ons
land behouden blijft?
15

Kamerstuk 32 637, nr. 415: Bijlage, Invest in Holland Strategie 2020–2015
KNAW, 2018 «Wederzijdse Versterking: hoe publieke en private investeringen in onderzoek en
ontwikkeling samenhangen» (https://www.knaw.nl/en/news/publications/wederzijdseversterking)
17
Kamerstuk 32 637, nr. 415
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

11

Antwoord
Het kabinet neemt allerlei maatregelen om ervoor te zorgen dat bedrijven
als Lightyear door kunnen groeien en toegang hebben tot talent, kennis
en kapitaal. Op het gebied van kapitaal biedt het kabinet ondersteuning
via verschillende financieringsinstrumenten zoals het Innovatiekrediet, de
SEED-capital regeling en de regeling Vroegefasefinanciering. Deze
instrumenten worden uitgevoerd door RVO.nl. Ook onderzoekt het kabinet
momenteel, in samenwerking met Invest-NL, de mogelijkheden voor een
Deep Tech fonds waarmee geïnvesteerd kan worden in kennisintensieve
start- en scale-ups. Tevens werken EIF, Invest-NL en EZK samen met
betrekking tot het Dutch Future Fund waarmee scale-ups met een grote
kapitaalbehoefte geholpen kunnen worden. Daarnaast werkt het kabinet
samen met Techleap aan het RISE programma dat de groei van startups
en scale-ups versnelt. Ook wordt continue gewerkt aan (nu digitale)
missies, beurzen en conferenties met onder andere Techleap en het
postennetwerk (bijvoorbeeld de onlangs georganiseerde Scale-Up Global
Tour van Techleap).
Wel wil ik benadrukken dat ondanks mijn inspanningen om het
ecosysteem in Nederland te verbeteren voor innovatieve startups, het
altijd mogelijk is dat individuele bedrijven uit Nederland zich in het
buitenland vestigen. Dat is ook geen probleem, zo lang we ons eigen
vestigingsklimaat op orde houden, en er in slagen om voldoende
innovatieve bedrijven uit het buitenland weten aan te trekken.
De leden van de CDA-fractie beschouwen R&D als een belangrijke manier
om Nederland uit de crisis te innoveren, maar Nederland loopt qua
R&D-uitgaven al jaren achter ten opzichte referentielanden als Duitsland,
Zweden, Zwitserland en Denemarken, die alle circa 3 procent van hun
bruto binnenlands product (bbp) investeren in onderzoek en innovatie.
Nederland haalt de 2,5 procent zelfs niet. Deze leden bedanken de
Staatssecretaris voor de uitvoering van de motie met de vraag welke
beleidsopties van de Brede Maatschappelijke Heroverweging bijdragen
aan de ambitie van 2,5 procent R&D-uitgaven in Nederland.18
Antwoord
Ik deel uw visie dat investeren in R&D belangrijk is voor een sterk een
duurzaam herstel uit de crisis. Daarbij is het goed om onze inspanningen
ook te vergelijken met referentielanden. Daar moet natuurlijk wel de
kanttekening bij gemaakt worden dat, zoals u weet, een deel van de
oorzaak voor de lagere Nederlandse R&D-quote ligt in de Nederlandse
sectorstructuur. Dat wil niet zeggen dat Nederland niet ambitieuzer zou
kunnen zijn met betrekking tot de uitgaven aan R&D. De geschetste opties
in BMH kunnen Nederland helpen deze quote te verhogen. Bij een aantal
opties geldt daarbij dat uitgaven door de overheid ook uitgaven van het
bedrijfsleven uitlokken, zeker daar waar onderzoeks- en innovatie
ecosystemen versterkt worden. Dit multiplier effect is belangrijk om het
percentage R&D uitgaven te verhogen. Dat geldt ook voor investeringen
in brede kennisbasis, ook die dragen bij aan een florerend innovatief
ecosysteem.
De leden van de CDA-fractie constateren dat het rapport Brede
maatschappelijke heroverwegingen (BMH) pakketten beleidsopties toont
vanuit vier perspectieven:
1. innovatie voor maatschappelijke uitdagingen en een effectieve
publieke sector;
2. selectief wereldleiderschap;
3. toekomstbestendige kennisbasis;
4. bedrijfsleven geeft richting.
18

Kamerstuk 33 009, nr. 95

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

12

De Staatssecretaris schrijft dat «het meeste perspectief op een substantiële verhoging van de R&D-uitgaven in Nederland richting 2,5 procent
van het bbp beleidsopties bieden die naast de directe budgettaire
impulsen van het Rijk extra middelen voor R&D van bedrijven weten te
stimuleren». Hoe wordt hier gevolg aan gegeven?
Antwoord
BMH was een ambtelijke exercitie met als doel om opties te presenteren
voor die vooral een volgend kabinet beleidskeuzes biedt, BMH 9
«innovatie samenleving» presenteerde opties voor het onderzoeks-en
innovatiebeleid. Deze beleidskeuzes zijn, zoals de perspectieven ook
aangeven, niet specifiek gericht op het stimuleren van R&D en het
behalen van de doelstelling om 2,5% van het bbp uit te geven aan R&D.
Het is aan mijn opvolger om gevolg te geven aan de gepresenteerde
opties uit BMH, naast eventuele andere beleidsopties.
Dat wil niet zeggen dat dit kabinet op dit moment geen aandacht besteedt
aan het bereiken van de 2,5%-doelstelling. Een belangrijke stap is gezet
met het Groeifonds. Met het Groeifonds wordt de ontwikkeling van
nieuwe technologieën en ecosystemen gestimuleerd, waarmee een
voedingsbodem wordt gecreëerd voor nieuwe, bloeiende R&D-intensieve
sectoren. Daarnaast onderzoek ik de ontwikkeling van een Deeptechfonds,
waarmee de doorgroei van startups startups naar scale-ups verder kan
worden vergemakkelijkt.
Tot slot wijs ik de Kamer nog graag op de bijlage van de Kamerbrief «Naar
Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact»19 waarin ruim aandacht
besteed wordt aan de strategie om te komen tot de 2,5% R&D ambitie.
De leden van de CDA-fractie stellen vast dat de sleutel tot meer private
R&D-uitgaven onder andere bij het innovatieve midden- en kleinbedrijf
(mkb) ligt, maar als gevolg van de coronacrisis is het voor mkb-bedrijven
en starters nu moeilijk om R&D-capaciteit (labs en kenniswerkers) in stand
te houden. Hoe staat de Staatssecretaris tegenover de uitgifte van
kennisvouchers, waarmee mkb-bedrijven kennisinstellingen kunnen
inschakelen (en zo van hun labs kunnen gebruiken)? Is zij bereid dit te
verkennen?
Antwoord
Kennisvouchers voor het MKB zijn mogelijk binnen de MIT regeling.
Diverse regio’s bieden ook vouchers aan met hogere bedragen. De laatste
jaren zijn de MIT-vouchers echter steeds minder toegepast. Bedrijven en
kennisinstellingen werken nu vaker permanent samen in dynamische
trajecten waar de voucher minder bij nodig lijkt (Onderzoek onderuitputting MIT-kennisvouchers, Technopolis, maart 2020). Voor 2021 houd ik
de voucherregeling ongewijzigd in stand. Wel heb ik bij provincies en
Topsectoren aangekondigd vanaf 2022 de voucherregeling binnen de MIT
in de huidige vorm niet te continueren. Ik zal dit jaar gebruiken om te
kijken naar het nut van een aangepaste voucherregeling, vanaf 2022 onder
de MIT of anderszins in te stellen, met het doel de samenwerking tussen
kennisinstellingen en MKB te stimuleren. Uiteraard zal ik de Kamer
informeren over de uitkomsten van deze verkenning.
De leden van de CDA-fractie nemen waar dat de kenniscoalitie, waarin
wetenschap en bedrijfsleven zijn verenigd, pleit voor een stabiel groeipad
van investeringen in onderzoek en innovatie voor een periode van tien
jaar. Is de Staatssecretaris bekend met dit pleidooi en wat is haar reactie
hierop? Onderschrijft zij dat investeren in kennis en innovatie van groot
belang is voor verdienvermogen, maatschappelijke uitdagingen en brede
welvaart?
19

Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 63

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

13

Antwoord
Ik ben op de hoogte van het advies van de Kenniscoalitie hoe Nederland
op termijn kan voldoen aan de 3% norm voor R&D-investeringen, n.a.v. de
motie van de leden Van den Berge/Paternotte. De Minister van OCW heeft
dit advies mede namens mij op 14 december 2020 aan uw Kamer
gestuurd.20 Onderzoek en innovatie leveren belangrijke bijdragen aan ons
toekomstig verdienvermogen en aan oplossingen voor de grote
maatschappelijke uitdagingen. Vanuit dit besef heeft het kabinet in de
afgelopen regeerperiode gewerkt aan de versterking van het Nederlandse
onderzoeks- en innovatiesysteem. Ik juich het toe dat de belangrijkste
(publieke en private) spelers verenigd zijn in de Kenniscoalitie en tot een
gezamenlijk advies gekomen zijn. Het is aan een volgende regering om te
bepalen hoe ze tegen dit advies aankijken en hoe het te betrekken in de
planvorming voor een volgende regeerperiode.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat de illustratieve
niet-limitatieve lijst Onderzoek &Innovatie (O&I)-ecosystemen uit de
achtergrondstudie «Onderzoeks- en innovatie-ecosystemen in Nederland»
van Dialogic mooi laat zien hoe kennis en innovatieve bedrijvigheid over
alle regio’s zijn verspreid. Deze leden vinden daarbij het volgende
belangrijk:
Er moet oog zijn en blijven voor regionale specialisatie omdat vanuit de
regio een belangrijke bijdrage wordt geleverd aan de R&D-doelstelling
van 2,5 procent. Onderkent de Staatssecretaris dat?
Antwoord
Dit onderken ik inderdaad. Er is voor een aantal thema’s waaronder
maritiem en hightech, duidelijk sprake van regionale zwaartepunten van
bedrijven en kennisinstellingen in desbetreffend thematische ecosysteem.
Zowel de bedrijven als publiek gefinancierde kennisinstellingen leveren
hier een aanzienlijke bijdrage aan de 2,5 procent-doelstelling. Daarnaast
leveren ook regionale overheden een waardevolle bijdrage aan de 2,5
procent-doelstelling via de economische ontwikkeling van de thematische
zwaartepunten in hun regio. Juist vanwege het belang van de bijdrage
vanuit de regio, stimuleer ik samen met de decentrale overheden de
regionale ontwikkeling en ook de verbinding tussen regio’s ten behoeve
van kennisdeling. Dit doe ik via onder meer de Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling (EFRO)-fondsen, de Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) en de Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren
(MIT)-regeling.
Regio’s moeten worden uitgedaagd om samen te werken aan goede
investeringsvoorstellen voor het Nationaal Groeifonds (zoals de AI-coalitie
dat doet). Is de indruk van de Staatssecretaris dat dit in voldoende mate
gebeurt?
Antwoord
Het is belangrijk dat regio’s worden uitgedaagd om samen te werken om
tot goede investeringsvoorstellen te komen en ik ben blij dat dat goed
gebeurt. Het verbinden van (inter-)nationale en regionale krachten maakt
Nederland sterker, waarbij regionale zwaartepunten kunnen groeien en
profiteren van de voordelen van nationale schaal. Hoe beter de
voorstellen worden ingebed in een breder onderzoeks- en innovatieecosysteem van onder andere kennisinstellingen en bedrijven, hoe meer
deze ten goede komen aan het verdienvermogen van Nederland als
geheel. Regionale overheden, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties kunnen gezamenlijk aan de slag met investeringsvoor20

Kamerstuk 31 288, nr. 889

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

14

stellen. Uit de eerste ronde R&D en Innovatie-voorstellen, waarover uw
Kamer is geïnformeerd bij brief van 14 januari, blijkt dat regio’s elkaar
vinden en zich samen hebben verenigd in consortia. De kabinetsstrategie
Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen21, geeft handvatten
aan voorstelschrijvers van het Groeifonds in de pijler R&D en Innovatie
om tot kansrijke voorstellen te komen die voldoen aan de beoordelingscriteria.
We moeten als Nederland industriepolitiek durven voeren, zoals het
redden van Smart Photonics uit Chinese handen. Kennis die we in
Nederland opbouwen met betrekking tot een kansrijke sleuteltechnologie
moeten we beschermen. Dat betekent dat niet de hoogste bieder het moet
winnen bij het vervreemden van aandelen, maar de investeerder die
garant staat voor continuïteit en werkgelegenheid. Kan de Staatssecretaris
hier op reflecteren?
Antwoord
Mijn uitgangspunt blijft dat Nederland een open economie wil zijn met
een aantrekkelijk investeringsklimaat, ook voor buitenlandse investeerders. Dit komt immers onze welvaart ten goede. Maar we moeten niet
naïef zijn wanneer buitenlandse investeerders en overheden azen op onze
kennis en de veelbelovende «start ups» die met geld van de Nederlandse
belastingbetaler tot stand komen. Zeker wanneer ze de kennis en
toekomstige banen mee de grens over dreigen te nemen. In het geval van
Smart Photonics leek een buitenlandse investeerder voor de aandeelhouders de hoogste en strategisch interessante bieder maar voor het
kabinetsbeleid rond deze sleuteltechnologie was dit beslist een
ongewenste situatie. Het gaat hier inderdaad om unieke kennis die we
moeten beschermen. Door ingrijpen van dit kabinet en het vormen van
een nationaal consortium is de toekomst van dit ecosysteem nu
aanzienlijk versterkt en blijft de unieke kennis voor ons land behouden.
Niet de continuïteit van het bedrijf stond in deze transactie centraal, maar
de continuïteit van het gehele ecosysteem van de geïntegreerde fotonica
dat is verenigd onder de paraplu van PhotonDelta. Met dit ecosysteem zijn
in het kader van het convenant PhotonDelta door het kabinet afspraken
gemaakt over financiering met ambitieuze doelstellingen voor omzet en
werkgelegenheid. Indien Smart Photonics – een essentiële schakel in dit
ecosysteem – in buitenlandse handen zou komen – zou dit mogelijk
vergaande negatieve consequenties hebben gehad voor de continuïteit
van PhotonDelta.
Dit kabinet investeert niet rechtsreeks in dit bedrijf maar doet dit via de
Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM), in een nationaal consortium
met spelers die deze markt goed kennen. Dit vergroot de kansen op
continuïteit en werkgelegenheid in deze sleuteltechnologie, waarbij het
overigens nog steeds om een relatief risicovolle investering gaat en
succes dus niet gegarandeerd is.
De leden van de CDA-fractie hebben voorts de volgende vragen aan de
Staatssecretaris over de ecosystemenstrategie. Op welke wijze(n) en op
welk termijn worden de conclusies en aanbevelingen in de ecosystemenstrategie vertaald naar beleid, wet- en regelgeving en instrumenten? In
hoeverre gaat de Staatssecretaris de aanbevelingen uit de ecosystemenstrategie gebruiken om te toetsen of nieuw beleid, wet- en regelgeving en
instrumenten tegemoet komen aan de versterking van specifieke
ecosystemen? Hoe wordt concreet uitvoering gegeven aan de aanbevelingen zoals die voor valorisatie en financiering voor start- en scale-ups?

21

Kamerstuk 33 009, nr. 96

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

15

Wat is de rol van de indicatorenset in de ecosystemenstrategie? Op welke
manier(en) gaat de regering deze indicatorenset gebruiken?
Antwoord
De ecosystemenstrategie biedt verschillende elementen en handvatten
waaronder een gedeeld kader voor onderzoeks- en innovatieecosystemen. De strategie beschrijft wat een ecosysteem is, welke actoren
hierin opereren en welke activiteiten plaatsvinden. Ook biedt de strategie
een indicatorenset, die als hulpmiddel dient om een ecosysteem te
analyseren. Actoren in een ecosysteem, bijvoorbeeld een consortium,
kunnen dit gebruiken om een ecosysteem in kaart brengen. Ook kan het
worden gebruikt als handvat bij het onderbouwen van bijvoorbeeld
projectvoorstellen voor het Nationaal Groeifonds. Het helpt bij het scherp
krijgen van de sterktes, kansen en uitdagingen in het ecosysteem (witte
vlekken). Ook de onafhankelijke beoordelingscommissie van het Groeifonds kan de strategie en indicatorenset gebruiken bij het toepassen van
de criteria van het Groeifonds. Ik zie het als taak om ecosystemen te
versterken. Van belang is dat ecosystemen daarvoor het juiste instrumentarium voor handen hebben, voor zowel de brede kennisbasis als gerichte
investeringen. In gesprekken met regionale overheden en publieke
instellingen komt dit onderwerp ook aan bod. Op dit moment bekijk ik of
het instrumentarium afdoende is en op welke wijze de aanbevelingen en
handvatten, waaronder de indicatorenset, verder kunnen worden
verankerd in beleid. Ik breng deze opdracht ook graag onder de aandacht
van mijn opvolger.
Voor wat betreft de aanbevelingen op het gebied van valorisatie en
financiering van startups en scale-ups is het van belang dat ondernemende onderzoekers de ruimte krijgen om op basis van wetenschappelijk
onderzoek een bedrijf te starten en te laten groeien. Het kabinet bevordert
met de Thematische Tech Transfer (TTT)-regeling thematische samenwerking tussen kennisinstellingen op kennisoverdracht en valorisatie via
startups. Ook is de focus op impact geïntegreerd in het beleidsinstrumentarium voor onderwijs, onderzoek en innovatie, zoals via het Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid en via de financiering van
toegepaste onderzoekinstellingen. Tevens stimuleert het kabinet kansrijke
initiatieven uit het veld, via onder andere de Academic startup Competition, door winnaars een digitaal groeiprogramma ter beschikking te
stellen. In gesprekken met veldpartijen – zoals bijvoorbeeld de Vereniging
van Universiteiten (VSNU) – onderzoek ik hoe hun ambities op het gebied
van valorisatie het beste kan worden ondersteund.
Voor startups en scale-ups is het tijdens hun gehele groeiperiode van
belang toegang te hebben tot financiering. Hiervoor zijn de Vroege Fase
Financiering, SEED Capital-regeling, het Innovatiekrediet en Dutch Venture
Initiative (DVI) beschikbaar. Daarnaast kunnen ze voor financiering terecht
bij de ROM’s en Invest-NL. Invest-NL, het Europees Investeringsfonds (EIF)
en EZK werken momenteel samen aan een Dutch Future Fund waarmee
scale-ups met een grote kapitaalbehoefte geholpen kunnen worden. Ook
onderzoekt het kabinet, in samenwerking met Invest-NL en de ROM’s, de
mogelijkheden voor een Deep Tech fonds waarmee geïnvesteerd kan
worden in kennisintensieve start- en scale-ups. Naast middelen zijn ook de
begeleiding en coaching van startups van belang. Techleap.nl stimuleert
het eerder en vaker bij elkaar brengen van partijen in het ecosysteem om
financiering van startups en scale-ups sneller mogelijk te maken.
De leden van de CDA-fractie hebben de casus ontvangen over Nederlandse wetenschappers die (mogen) participeren in onderzoeksprogramma’s van bedrijven uit derde landen (zoals China) op voorwaarde dat
zij al hun kennis met deze bedrijven/landen delen. Hierin schuilt een risico.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

16

Hoe gaat Nederland hiermee om? Spelen bij samenwerking met bedrijven
uit dergelijke landen ook democratische waarden een rol?
Antwoord
Nederlandse wetenschap en hoger onderwijs kenmerken zich door
intensieve internationale samenwerking, ook met kennisinstellingen en –
in mindere mate – bedrijven uit landen buiten de Europese Unie (derde
landen). Dit is noodzakelijk voor het op peil houden van onze hoge
kwaliteit: dankzij internationale samenwerking hebben we toegang tot de
beste mensen, de beste ideeën, de beste onderzoeksfaciliteiten en de
beste (digitale) infrastructuur. Echter, naast de kansen die samenwerking
met partners uit derde landen biedt, is het demissionair kabinet zich ook
bewust van de risico’s die hieraan verbonden kunnen zijn.
Daarom heeft het kabinet in de Kamerbrief «kennisveiligheid hoger
onderwijs en wetenschap» van 27 november jl.22 een pakket aan
maatregelen gepresenteerd om kennisveiligheid in het hoger onderwijs
en de wetenschap te vergroten. Het doel is internationale samenwerking
op een veilige manier te laten plaatsvinden, met oog voor zowel de
kansen als de risico’s die ermee samenhangen.
De aanpak is erop gericht het veiligheidsbewustzijn binnen het kennisveld
actief te verhogen, zelfevaluatie-instrumenten zoals richtsnoeren te
ontwikkelen en overheidsexpertise laagdrempelig en snel te ontsluiten via
een expertise- en adviesloket. Deze aanpak zorgt ervoor dat kennisinstellingen hun kennisveiligheidsbeleid vorm kunnen geven en hun verantwoordelijkheid kunnen nemen, met respect voor hun institutionele
autonomie. Door middel van bestuurlijke afspraken zal het commitment
hiervoor worden geborgd. Daarnaast ontwikkelt het kabinet een bindend
toetsingskader om ongewenste kennis- en technologieoverdracht tegen te
gaan. Dit kader zal zich richten op nader te bepalen risicovolle kennisgebieden waarop mogelijk restricties gesteld kunnen worden aan personen
en samenwerkingsovereenkomsten.
Dit pakket aan maatregelen uit de Kamerbrief helpt kennisinstellingen een
gewogen besluit te nemen om al dan niet een bepaalde samenwerking
met een internationale partner aan te gaan. Naast bovengenoemde
aspecten, kunnen daarbij ook morele en ethische overwegingen over
bijvoorbeeld democratische waarden en academische vrijheid aan de orde
komen.
De leden van de CDA-fractie merken op dat toegang tot financiering voor
(jonge) ondernemers essentieel is om te kunnen ondernemen. Kan de
Staatssecretaris toelichten hoe het Nederlandse financieringsinstrumentarium voor start- scale-ups eruit ziet? Bij welke «loketten» kunnen deze
bedrijven in welke fase(s) van hun onderneming terecht?
Nederland voert een missiegedreven Topsectoren- en innovatiebeleid. In
welke mate zijn topsectoren op de hoogte van de huidige start- en
scaleups in Nederland? Hoe is toegang tot het topsectorenbeleid voor
nieuwkomers verzekerd? Worden zij daarin begeleid?
Antwoord
Nederland heeft verschillende financieringsinstrumenten gericht op starten scale-ups. Zo kunnen innovatieve starters, om in een vroeg stadium te
kijken of hun product of idee kans van slagen heeft in de markt, gebruikmaken van de Vroegefasefinanciering (VFF). Voor het ontwikkelen van
technologische innovaties is er het Innovatiekrediet (IK) en via de Seed
Capital regeling cofinanciert EZK private fondsinitiatieven welke
vervolgens door investeren in technostarters. Op regionaal niveau zijn de
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) actieve investeerders in
startups en het innovatieve mkb die zich reeds richten op productie en
22

Kamerstuk 31 288, nr. 894

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

17

marktintroductie. Ook voeren zij de corona Overbruggingsleningen (COL)
uit. Op nationaal niveau kunnen scale-ups financiering verkrijgen bij
Invest-NL en de DVI fondsen. Invest-NL, EIF en EZK werken momenteel
samen met betrekking tot het Dutch Future Fund waarmee scale-ups met
een grote kapitaalbehoefte geholpen kunnen worden. Tot slot onderzoekt
het kabinet, in samenwerking met Invest-NL en de ROM’s, de mogelijkheden voor een Deep Tech fonds waarmee geïnvesteerd kan worden in
kennisintensieve start- en scale-ups.
De topsectoren zijn bekend met de start- en scale-ups. Ze werken aan de
Kennis- en InnovatieAgenda’s (KIA’s) voor de maatschappelijke thema’s.
Elk van die KIA’s heeft een paragraaf over valorisatie waarin ook startups
en scale-ups een rol spelen. Belangrijk daarvoor zijn de regionale
ontwikkelingsmaatschappijen die partner zijn van het Kennis- en
InnovatieConvenant 2020–2023. Zij helpen o.a. startups en scale-ups met
financiering. Ook in de PPS-toeslag spelen jonge bedrijven een rol. In een
meting in 2019 bleek dat van de 6.500 bedrijven die daaraan meededen,
900 jong waren (opgericht in 2013 of later). De inzet is om innovatieve
startups en scale-ups, mede gelet op hun bijdrage aan maatschappelijke
uitdagingen, banengroei en productiviteitsgroei, intensiever bij dit beleid
te betrekken.
De leden van de CDA-fractie zijn bekend met het advies van de Adviesraad
voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) Beter van start. De
sleutel tot doorgroei van kennisintensieve startups. Wat is de kabinetsreactie op dit advies? Hoe wil de Staatssecretaris de aanbevelingen uit het
advies gebruiken in het stimuleren van kennis- en kapitaalintensieve starten scale-ups? Het AWTI-advies schetst het probleem dat afspraken die
academische startups met universiteiten maken (zoals een licentiedeal
voor het gebruiken van bepaalde kennis) in een later stadium verdere
groei in de weg zitten. Ook in de blog van Alain le Loux op de website van
Techleap.nl wordt gewezen op het feit dat het aandelenbelang van en de
licentiedeals met universiteiten groei van startups in de weg zitten.23
Herkent de Staatssecretaris dit probleem en is zij bereid dit met de sector
op te lossen, bijvoorbeeld door introductie van een «modelovereenkomst»?
Antwoord
Een sterk startup en scale-up ecosysteem draagt bij aan de innovatiekracht van Nederland. Succesvolle startups groeien door tot scale-ups.
Deze scale-ups jagen de productiviteitsgroei aan en creëren veel werkgelegenheid. Het doel van dit kabinet is om een wereldklasse start up en
scale-up ecosysteem neer te zetten. Het AWTI advies «Beter van start»
gaat in op de vraag waarom kennisintensieve startups in Nederland
minder snel groeien dan in andere landen en minder snel groeien dan
reguliere startups. Daarmee is het een belangrijk advies dat onze
doelstelling in de kern raakt maar ook van belang is voor toekomstig
beleid op dit vlak.
In het eerste kwartaal van 2021 zal EZK een beleidsreactie geven op het
AWTI advies. De schriftelijke vragen over het adviesrapport «Beter van
start» van de AWTI van de fracties CDA, D66 en GroenLinks zullen hierbij
worden betrokken.
De leden van de CDA-fractie hebben over de uitvoering van de motieAmhaouch/Van Eijs (Kamerstuk 33 009, nr. 86) over een internationaal
concurrerende regeling voor de versterking van het groeivermogen van
jonge bedrijven gezien dat de Staatssecretaris eerder het volgende
schreef:
«In de begeleidende brief bij het pakket Belastingplan 2021 d.d.
15 september 2020 van de Staatssecretaris van Financiën aan de Tweede
23

Techleap, «Maximaliseer de impact van intellectueel eigendom» (https://www.techleap.nl/
articles/maximaliseer-de-impact-van-intellectueel-eigendom/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

18

Kamer is aangegeven dat FIN en EZK werken aan een nieuwe regeling
voor aandelenopties. De nieuwe regeling zou in eerste instantie per
1 januari 2021 in werking te treden. Bij de bespreking van het conceptwetsvoorstel met TechLeap en andere experts is duidelijk geworden dat
de voorgestelde maatregel geen oplossing zou bieden voor het probleem
bij het aantrekken en behoud van talent en er meer tijd nodig is om samen
met het veld tot een goed werkend alternatief te komen. Het onderzoek
met een internationale vergelijking van maatregelen voor werknemersparticipaties dat ik naar aanleiding van de motie Amhaouch/Van Eijs laat
uitvoeren, wordt hierbij betrokken.» Deze leden constateren dat een
nieuwe (fiscale) regeling voor aandelenopties dus op zich laat wachten.
Kan de Staatssecretaris aangeven wanneer zij verwacht met een alternatief voorstel te komen? Is de Staatssecretaris hierover behalve met
Techleap ook met andere (potentiële) partners in gesprek, zoals de
Stichting Nederlands Participatie Instituut (SNPI)? Is de Staatssecretaris
bereid haast te maken, om juist in deze crisistijd te voorkomen dat jonge
bedrijven talent kwijtraken aan het buitenland?
Antwoord
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat werkt op dit moment
met het eerstverantwoordelijke Ministerie van Financiën aan een
alternatief voorstel, waarbij externe partijen als Techleap maar ook andere
experts uit het veld worden geraadpleegd. Het is de verwachting dat dit
leidt tot een verbeterd voorstel dat kan worden opgenomen in het
Belastingplan 2022. Er is door het kabinet reeds een structureel bedrag
van € 5 miljoen/jaar gereserveerd per 1 januari 2022. Ik verwijs hierbij
naar de brief d.d. 15 september 2020 van de Staatssecretaris van
Financiën.24
Het kabinet komt zo spoedig mogelijk met een verbeterd voorstel ten
aanzien van de belastingheffing van aandelenopties van werknemers,
waarbij invoering per 1 januari 2022 zal gelden. Daarmee wordt een
belangrijk knelpunt weggenomen namelijk dat op het moment van
uitoefening van een aandelenoptierecht er niet altijd (voldoende) liquide
middelen beschikbaar zijn om de dan verschuldigde belasting te voldoen.
Dit zal een positief effect hebben op werknemers van Nederlandse
startups en daarmee wordt Nederland relatief aantrekkelijker voor
talentvolle werknemers.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de middelenverdeling van het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) 2021–2027 er als
volgt uitziet.
Tabel 1: EFRO middelenverdeling
EFRO Landsdeel

Noord-Nederland
Oost-Nederland
West-Nederland
Zuid-Nederland
Totaal

2014–2020

Voorgestelde verdeling
2021–2027

Bedrag in
mln EUR

%

Bedrag in
mln EUR

%

€ 117,5
€ 113,9
€ 214,8
€ 128,9
€ 575,1

20,4%
19,8%
37,4%
22,4%

€ 108,1
€ 81,8
€ 207,3
€ 109
€ 506

21,4%
16,2%
41,0%
21,5%

Kan de Staatssecretaris toelichten welke afspraken zij met de regio’s/
provincies heeft gemaakt, die aan deze middelenverdeling ten grondslag
liggen? Wat betekent deze verdeling voor regio’s die kwetsbaar zijn voor
een laag bruto regionaal product, zoals de Achterhoek, of die kwetsbaar
24

Kamerstuk 35 572, nr.5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

19

zijn voor economische schokken, zoals de industrieregio Twente of
Zuid-Limburg? Hoe kunnen deze worden ondersteund bij hun innovatieen verduurzaamheidsopgave?
Antwoord
De voorgestelde verdeling van de EFRO-middelen die Nederland zal
ontvangen in de periode 2021–2027 is gebaseerd op de zogenaamde
«Berlijn criteria». Deze criteria worden door de Europese Commissie
gebruikt om de verdeling van EFRO-middelen tússen lidstaten te maken.
Met deze criteria is vervolgens berekend hoe de verdeling binnen lidstaat
Nederland er per landsdeel uit komt te zien. Deze criteria zijn gebaseerd
op statistische gegevens op het gebied van bevolkingsomvang, bbp per
hoofd van de bevolking, werkloosheid en opleidingsniveau. Nieuw voor
de periode 2021–2027 is de toevoeging van de criteria «migratie» en
«CO2-uitstoot». Landsdelen stellen vervolgens zogenaamde Operationele
Programma’s (OP’s) op, gebaseerd op hun regionale innovatie strategie
(Research and Innovation Strategy for smart specialisation; RIS3), waarin
concrete acties ter bevordering van hun regionale economie beschreven
staan. Hierin kunnen ook specifieke interventies voor regio’s binnen
landsdelen beschreven staan.
Voor Nederland is de maakindustrie van groot belang. Als gevolg van de
coronacrisis staan de onderzoeksbudgetten in o.a. de automotive-,
luchtvaart- en scheepsbouwsector enorm onder druk. Het uitblijven van
investeringen in Research, Development & Innovation (RD&I) op korte
termijn heeft grote consequenties voor onder andere de internationale
concurrentiepositie van maakbedrijven in deze sectoren, voor de
energietransitie en voor de bredere Nederlandse economie. Onderkent de
Staatssecretaris dat? Deelt zij de mening dat om internationaal concurrerend te blijven investeringen in RD&I noodzakelijk zijn? Ziet zij
bovendien het risico dat RD&I uit Nederland verdwijnt naar andere
locaties elders in Europa? Welke signalen heeft zij tot dusver hierover uit
de maakindustrie ontvangen? Hoe gaat de regering met deze signalen
om? Is de Staatssecretaris in dat kader bekend met de gezamenlijke
oproep van de automotive-, luchtvaart- en scheepsbouwsector voor extra
steunmaatregelen RD&I op korte termijn? Wat is haar reactie op deze
oproep? Is de Staatssecretaris bereid om hier samen met haar collega’s in
de regering met urgentie naar te kijken, om te voorkomen dat RD&I (naar
het buitenland) verdwijnt en het voor Nederland veel lastiger zal worden
om uit de crisis te komen? In hoeverre past het in de visie van de
maakindustrie die de regering op 30 oktober 2020 naar de Kamer heeft
gestuurd, naar aanleiding van de motie van de leden Amhaouch en
Wiersma (Kamerstuk 35 300 XIII, nr. 42) over een onderzoek naar de
Nederlandse maakindustrie?
Antwoord
De Nederlandse automotive, luchtvaart en maritieme industrie, prominente sectoren uit de maakindustrie, zijn R&D-intensief en internationaal
georiënteerd met een grote klimaatopgave. De omzetten in deze sectoren
lopen sterk terug als gevolg van de coronacrisis, waardoor ook
R&D-investeringen onder grote druk staan. Dit blijkt ook uit de signalen
die wij hebben vernomen van diverse bedrijven en brancheorganisaties
(o.a. FME, RAI Automotive NL, Lucht- en Ruimtevaart Nederland) en
berichten die hierover onlangs in de media zijn verschenen en waarin de
overheid wordt gevraagd om steun voor belangrijke R&D projecten.
R&D&I is noodzakelijk om internationaal te kunnen blijven concurreren en
om de klimaatopgaven te realiseren. Het risico bestaat dat bedrijven door
de crisis gedwongen zijn om te bezuinigen op R&D en voor Nederlandse
bedrijven met een buitenlandse moederonderneming bestaat het risico
dat R&D capaciteit in Nederland wordt verplaatst naar het buitenland, als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

20

daar de omstandigheden gunstiger zijn doordat er bijvoorbeeld steunpakketten zijn (level playing field). Het is daarom van belang om nu gericht
actie te ondernemen. Om de teruggang in R&D-investeringen te mitigeren
wordt een subsidieregeling opengesteld voor bedrijven in de automotive,
luchtvaart en maritieme sectoren.25 De subsidie richt zich op R&D-projecten die op korte termijn kunnen starten, met een looptijd van 3 tot 4 jaar.
Hier kunnen (maak)bedrijven, waaronder veel mkb, en kennisinstellingen,
via publiek-private samenwerkingen, gebruik van maken. Deze inzet is in
lijn met de visie op de maakindustrie, waarin wordt gewezen op het
belang van duurzame innovatie voor het toekomstig verdienvermogen.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de luchtvaartnota 2020–2050
van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) een innovatieparagraaf bevat. In hoeverre is het de Staatssecretaris daarbij betrokken
(geweest)? Bestaan er bijbehorende plannen voor een meerjarig innovatieprogramma van EZK samen met IenW, bijvoorbeeld voor het verduurzamen van brandstoffen?
Antwoord
Het Ministerie van EZK is de afgelopen twee jaar nauw betrokken geweest
bij de totstandkoming van de Luchtvaartnota 2020–2050. Daarbij is met
name afgestemd over het thema innovatie, en is vanuit EZK een voorzet
gedaan voor passages zoals over de luchtvaartindustrie en het missiegedreven innovatiebeleid, die vervolgens door IenW geïntegreerd is in de
nota.
Om te zorgen dat vliegen schoner, stiller en zuiniger wordt, gaan de
partijen aan de Duurzame Luchtvaarttafel (sectorpartijen, maakindustrie,
overheid en kennisinstellingen) dit jaar samen een innovatiestrategie
opstellen. Zowel EZK als IenW zullen hierbij betrokken zijn. Voor de
verduurzaming van de luchtvaart gaat het om innovatieroutes gericht op
(1) duurzame brandstoffen, (2) luchthaven en vliegoperaties en (3)
vliegtuigmaakindustrie. Voor de eerste twee onderwerpen is IenW het
verantwoordelijke departement, voor het laatste onderwerp heeft mijn
departement de leiding.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
Brede verkenning toegevoegde waarde ruimtevaart voor Nederland
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
Dialogic-rapport «Brede verkenning toegevoegde waarde ruimtevaart
voor Nederland». Deze leden lezen dat de ruimtevaartsector de afgelopen
jaren is gegroeid en fors bijdraagt aan de Nederlandse economie. Ook
lezen deze leden dat de afhankelijkheid en daarmee het economisch
belang van ruimtevaart in brede zin snel toeneemt. Helaas zijn de huidige
investeringen door de overheid niet voldoende om te voldoen aan de
wensen van investeringen. Uit het rapport blijkt tevens dat een derde van
de bedrijven de beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel ervaart als
een knelpunt. Welke mogelijkheden ziet de Staatssecretaris om met dit
knelpunt aan de slag te gaan en ziet de Staatssecretaris hier juist ook
kansen in voor de Nederlandse economie? Heeft de Staatssecretaris
tevens contact met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(OCW) over deze problematiek? Zo nee, welke mogelijkheden worden hier
geïdentificeerd? Ook komt naar voren dat de ruimtevaartsector onvoldoende ondersteuning van de overheid bij de doorontwikkeling van de
sector (beleid en middelen) ervaart. Welke stappen kunnen worden gezet
om dit knelpunt weg te nemen? Het Dialogic-rapport doet zes aanbevelingen of handelingsperspectieven om maatschappelijke benutting van
(investeringen in) ruimtevaart te verbeteren. Kan per aanbeveling worden
25

Kamerstuk 35 420, nr. 217

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

21

toegelicht wat de inzet van de Nederlandse overheid is per ministerie? In
brief van de Staatssecretaris staat dat de volgende regering het advies
van het Netherlands Space Offfice (NSO) bij haar bredere budgettaire
afwegingen betrekken kan. Welke voorbereidingen maakt de huidige
regering om de volgende regering hierover te informeren?
Antwoord
Het kabinet herkent de signalen vanuit het bedrijfsleven dat de beperkte
beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel een knelpunt is voor
verdere groei en innovatie, ook in de ruimtevaart. Dit is met name het
gevolg van de huidige schaarste van personeel met technische -en IT
vaardigheden. De verwachting is dat de vraag naar personeel met
voldoende technische en/of ICT vaardigheden structureel van aard is,
waarbij het aanbod vooralsnog achterblijft bij de vraag.26 Het kabinet zet
zich op verschillende manieren in om de toegang van technische
geschoold personeel tot arbeidsmarkt te vergroten. Aangezien deze
tekorten sector-overstijgend zijn, is de inzet generiek van aard. De inzet is
gericht op het opleiden, omscholen en aantrekken van technisch opgeleid
personeel en blijft onverminderd van belang. Naast het inzetten op Leven
Lang Ontwikkelen voor iedereen, waaronder het STAP-budget, maakt het
kabinet hier specifiek verder werk van door bijvoorbeeld maatregelen die
voortvloeien uit het techniekpact en de recent aangekondigde omscholingsregeling richting tekortsectoren.27Ik ben hiervoor in constant overleg
met mijn collega’s van OCW en SZW.
De beperkte (financiële) ondersteuning die ruimtevaartbedrijven ervaren
kan wel als een specifiek knelpunt voor de ruimtevaart worden gezien.
Nederland heeft in verhouding tot andere lidstaten relatief weinig in de
optionele ESA-programma’s ingeschreven, waardoor Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen een concurrentienadeel kunnen hebben.
Binnen de huidige budgettaire kaders blijft dit een aandachtspunt, dat
door een volgend kabinet opnieuw kan worden beoordeeld. De scenario’s28 zullen bij de start van het nieuwe kabinet met de nieuwe bewindspersoon worden gedeeld.
Het Dialogic-rapport doet zes aanbevelingen om de maatschappelijke
benutting van (investeringen in) ruimtevaart te verbeteren. Deze aanbevelingen worden door het kabinet herkend en in de meeste gevallen door
het NSO al opgepakt. Het NSO werkt daarbij nauw samen met verschillende ministeries op de maatschappelijke uitdagingen zoals die in het
Dialogic-rapport zijn benoemd29. De aanpak verschilt niet wezenlijk per
ministerie en wordt hieronder per aanbeveling uitgewerkt:
1. Verbeter bewustwording van (on)mogelijkheden van gebruik
van satellietdata
Het NSO organiseert gemiddeld twee maal per jaar workshops gericht op
potentiële gebruikers van satellietdata. Daarnaast start het NSO jaarlijks 2
tot 3 nieuwe Small Business Innovation Research (SBIR) trajecten om
bedrijven uit te dagen om toepassingen van (satelliet)technologie voor
publieke taken te ontwikkelen. Het vernieuwde Satellietdataportaal zal
naast enkele halfproducten ook user stories laten zien om het bewustzijn
van de mogelijkheden van satellietdata te bevorderen.

26

ROA (2019) De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2024
Kamerstuk 35 420, nr. 134
28
Kamerstuk 24 446, nr. 72
29
Kamerstuk 24 446, nr. 72
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

22

2. Maak ambitie, vraagarticulatie en vraagbundeling onderdeel
van innovatief inkoopbeleid
Gegeven de bestaande departementale verantwoordelijkheden, zijn de
departementen in de Interdepartementale Commissie Ruimtevaartbeleid
(ICR) met elkaar in gesprek over de mogelijkheden om ruimtevaarttechnologie toe te passen in beleidsdomeinen. Daarnaast heeft het NSO heeft
twee jaar geleden een Adviescommissie Satellietdatagebruik opgesteld
met daarin vertegenwoordigers van uitvoerende diensten vanuit de
overheid (op CEO -of CIO niveau), juist ook om synergie te vinden en
leerervaringen te delen. Het NSO vervult een aanjaag- en kennisfunctie
richting de departementen en andere onderdelen van de publieke sector
over de mogelijkheden van ruimtevaarttechnologie.
3. Bevorder dat een digitale basisregistratie gaat ontstaan van de
fysieke leefomgeving als startpunt voor uiteenlopende toepassingen
Het NSO is aangesloten op het ambtelijke beraad voor Geo-informatie
(GI-beraad). In aansluiting op deze aanbeveling van Dialogic brengt het
NSO het Satellietdataportaal in, als aanvulling op andere digitale
basisregistraties. Het wordt bovendien mogelijk om satellietdata en
-producten in het Satellietdataportaal gemakkelijk uit te wisselen met
andere geografische datasets via de meest gebruikte open geo
standaarden.
4. Besluit over de verdere doorontwikkeling van het Satellietdataportaal (SDP)
Recent is besloten om het Satellietdataportaal weer drie jaar lang vanuit
de overheid te ondersteunen en door te ontwikkelen. In het nieuwe
Satellietdataportaal komen ook enkele halfproducten. Het NSO zal iedere
keer toetsen of toevoeging van deze producten kostenefficiënt is en leidt
tot marktbevordering (en niet tot marktverstoring.) Over drie jaar wordt
gekeken of een nieuw businessmodel mogelijk is waarbij partijen die
diensten ontwikkelen (deels) aan deze data meebetalen.
5. Ga de dialoog met aanbieders van satellietdatatoepassingen
aan
De workshops die het NSO gemiddeld twee maal per jaar organiseert
voor potentiële gebruikers, zijn ook bedoeld om aanbieders een beeld te
geven van de behoeften en mogelijkheden van de publieke sector. Ook de
jaarlijks 2 tot 3 nieuwe Small Business Innovation Research (SBIR)
trajecten fungeren als platform voor het NSO om de dialoog met
aanbieders aan te gaan.
6. Stimuleer het ontstaan van centres of excellence op gebied van
toepassingen van satellietdata in combinatie met gerichte
inspanningen om de impact van kennisinstellingen te vergroten
De aanbeveling om het ontstaan van Centres of Excellence te stimuleren
zal op basis van concrete voorstellen van partijen in het ruimtevaartecosysteem binnen de bestaande budgettaire kaders worden bekeken.
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat ruimtevaart grote kansen
biedt voor Nederland op bijna alle facetten. Het versterken van onze
innovatiekracht en kennispositie is hierbij cruciaal. In de Brede
Maatschappelijke Heroverwing over een Innovatie Samenleving wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

23

een verhoging voorgesteld van 50 miljoen euro per jaar op de begroting
van EZK. Hoe kijkt de Staatssecretaris hier naar?
Antwoord
Uit het Dialogic-onderzoek komt inderdaad naar voren dat ruimtevaartactiviteiten kennisintensief zijn, met een bovengemiddelde werkgelegenheidsgroei in de periode 2014–2018. Ruimtevaart is bovendien een
enabling technologie, die bijdraagt aan het oplossend vermogen voor de
grote missies van deze tijd en de concurrentiekracht van economische
sectoren. Daarnaast draagt ruimtevaart bij aan het oplossen van grote
wetenschappelijke vragen, en groeit de politiek-strategische waarde
ervan.
De Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) beogen om in de
toekomst onderbouwde keuzes mogelijk te maken, door inzicht te
verschaffen in effectieve beleids- en uitvoeringsopties en de mogelijke
gevolgen daarvan.30 Daarbij gaan de ambtelijke werkgroepen niet in de op
de wenselijkheid van de opties. Het volgende kabinet kan de scenario’s uit
de brief over de Brede Verkenning toegevoegde waarde van ruimtevaart
(€ 25 miljoen per jaar) of de optie in het BMH-rapport Innovatieve
Samenleving (€ 50 miljoen per jaar) bij haar bredere budgettaire
afwegingen betrekken.
De leden van de D66-fractie hebben zorgen over de bekendheid van de
toegevoegde waarde van ruimtevaart voor de Nederlandse innovatiekracht. Dit kan ten koste gaan van de bereidheid om te investeren in
ruimtevaart. Waar ziet de Staatssecretaris kansen om de bekendheid
verder te vergroten? Kan de Staatssecretaris hier een aantal concrete
aanbevelingen voor doen? Hoe speelt de ruimtevaartgezant hier een rol
in?
Antwoord
Ruimtevaart als onderwerp is spannend, fascinerend en inspirerend voor
iedereen, jong en oud. Dat is natuurlijk een groot voordeel. Maar te vaak
wordt gedacht dat ruimtevaart alleen gaat over NASA, reizen naar de
maan en naar Mars, raketten en astronauten. Maar toepassingen van
ruimtevaarttechnologie hebben inmiddels de haarvaten van onze
economie en samenleving bereikt. En juist daar ligt, zoals de D66-fractie
aangeeft, de toegevoegde waarde van ruimtevaart voor de Nederlandse
innovatiekracht.
Ik heb de sector begin dit jaar opgeroepen om nog veel meer en beter de
impact van hun innovaties op de samenleving te laten zien en vaker te
komen met concrete voorbeelden die direct laten zien wat die toegevoegde waarde is en waar Nederland in uitblinkt. Het NSO geeft daar
invulling aan door jaarlijks een jaaroverzicht van de Nederlandse
ruimtevaart te publiceren. Ik merk dat Nederlandse ruimtevaartinnovaties
het afgelopen jaar een aantal keer op een positieve manier de media
gehaald hebben, zoals recent de Nederlandse winnaar van de Europese
ruimtvaartprijs. Eind deze maand organiseert het NSO samen met de
sector een mediapresentatie over de te verwachten hoogtepunten van
Nederlandse ruimtevaart in het komende jaar. Samen met ESA/ESTEC zal
er dit najaar weer een ESTEC Open Dag georganiseerd worden, hopelijk
weer live toegankelijk. Ook voor de jongere generatie werken we aan de
bekendheid van de ruimtevaart.

30

Kamerstuk 32 359, nr. 4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

24

Verder zie ik mogelijkheden om de Space Expo op de Space Campus in
Noordwijk nog veel meer te benutten als podium/platform om het
Nederlands innovatiepotentieel te profileren. En met André Kuipers en
andere boegbeelden, ondernemers, wetenschappers uit de Nederlandse
ruimtevaart hebben we een breed scala aan inspirerende mensen die het
verhaal van die toegevoegde waarde goed kunnen vertellen, ook aan
potentiële gebruikers van die ruimtevaarttoepassingen.
Integraal ruimtevaartprogramma
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat aangezien ruimtevaart
bijna alle ministeries overkoepelend aangaat, in het bijzonder het
Ministerie van EZK, een integraal ruimtevaarprogramma meerwaarde kan
bieden voor de sector. Onder andere Space Nederland ziet kansen in een
nationaal ruimtevaartprogramma waarbij over een lange periode de
doelstellingen van de sector en overheid worden uitgesproken. Ziet de
Staatssecretaris kansen om met de sector samen invulling te geven aan
zo’n integraal programma?
Antwoord
Zoals ik in reactie op de vragen van de CDA-fractie heb aangegeven, kan
de Nota Ruimtevaartbeleid 201931 worden gezien als een integraal
ruimtevaartprogramma. Dit programma is destijds interdepartementaal
voorbereid in de Interdepartementale Commissie Ruimtevaartbeleid (ICR)
en reflecteert de beleidsinzet van het kabinet. Bij de voorbereiding van
haar advies voor de Nota Ruimtevaartbeleid 2019 heeft het NSO
bedrijven, kennisinstellingen en andere stakeholders in het ruimtevaartecosysteem geconsulteerd. Daardoor zijn de prioriteiten en keuzes in de
nota uitvoerbaar en herkenbaar voor de partijen in het ruimtevaartecosysteem, ook al lag de eindafweging bij het kabinet. Naar verwachting zal
het volgende kabinet bij de voorbereiding van de Ministeriële Conferentie
in 2022 een vergelijkbaar proces volgen, ook al ligt deze verantwoordelijkheid bij het volgende kabinet.
Private samenwerking in ruimtevaart
De leden van de D66-fractie begrijpen dat er gekeken wordt naar het
hergebruiken van draagraketonderdelen. Deze leden lezen in de media dat
bedrijf Space-X hier ook aan werkt en zelfs succesvolle testen heeft
uitgevoerd. Werkt de Nederlandse overheid samen met deze (of andere)
private bedrijven op dit gebied? Wat kan van hen geleerd worden en hoe
kan worden voorkomen dat het wiel opnieuw uitgevonden moet worden?
Antwoord
Nederland ondersteunt een autonome en betaalbare toegang van Europa
tot de ruimte. Via ESA draagt Nederland bij aan deze strategische
autonomie met bijdragen aan de ESA-lanceerbasis in Kourou (FransGuyana) en de ontwikkelingsprogramma’s voor de Ariane 6 en VEGA-C
draagraketten. De productie van de Ariane 6 en VEGA-C is handen van de
ArianeGroup en Avio, terwijl ArianeSpace de commercialisatie van deze
draagraketten uitvoert. Dit zijn Europese private ondernemingen, die met
Space-X concurreren op de wereldmarkt voor lanceeractiviteiten. Zowel
overwegingen uit hoofde van Europese strategische autonomie als
commerciële overwegingen staan dus samenwerking tussen deze
bedrijven en Space-X in de weg.
Met het oog op mogelijke kostenbesparingen ontwikkelt ESA op dit
moment de «THEMIS», een experiment om de technologie voor een
herbruikbare eerst trap van een draagraket te verfijnen en toe te passen.
31

Kamerstuk 24 446, nr. 64

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

25

De eerste test op de grond wordt dit jaar verwacht, korte vluchten en
landingen worden dan in 2023 vanuit Kourou uitgevoerd. Enkele jaren
later zal de technologie op de Ariane 6 of een opvolger worden toegepast.
Samen met THEMIS wordt een nieuwe motor, Prometheus, ontwikkeld.
Deze zal veel goedkoper zijn dan de huidige Vulcain motor en ook
herbruikbaar zijn. Het Nederlandse bedrijf APP zal verantwoordelijk zijn
voor de ontwikkeling en bouw van de ontsteker voor Prometheus.
THEMIS is qua technologie vergelijkbaar met de herbruikbare eerste trap
van de Falcon 9 van Space-X. Daarmee is de haalbaarheid van het concept
bewezen en THEMIS maakt daar ook gebruik van. Wel is het de bedoeling
verfijningen aan te brengen die het beter geschikt maken voor de
specifieke Europese toepassingen.
De leden van de D66-fractie lezen dat Nederland geld uittrekt voor
cofinanciering voor bedrijven. Waaraan wordt dit geld uitgegeven? Hoe
ziet de samenwerking met bedrijven eruit? Om welke bedrijven gaat dit?
Antwoord
Het kabinet heeft voor 2021 € 255 miljoen beschikbaar gesteld voor
cofinanciering en ondersteuning van Nederlandse partijen die in
EU-programma’s willen participeren. Voor de ruimtevaart lijken in eerste
instantie het Horizon Europe-programma, het Europees Defensie Fonds en
het Digital Europe Programma het meest relevant. Deze middelen komen
op korte termijn beschikbaar en bieden kansen voor Nederlandse
ruimtevaartpartijen om deel te nemen vanaf de start van deze Europese
programma’s. Het NSO en RVO.nl zullen deze partijen informeren over
deze middelen.
kabinetsstrategie «Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen»
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de kabinetsstrategie voor het versterken van onderzoeks- en
innovatie-ecosystemen. Bij de plenaire behandeling van de begroting EZK
hebben deze leden reeds enkele vragen over de strategie en over de
missiegedreven innovatiebeleid in den brede gesteld. Zij benutten graag
het schriftelijk overleg om hier dieper op in te gaan.
De leden van de D66-fractie constateren dat de lange termijnblik en
samenhang bij investeringen in onderzoek en innovatie een knelpunt is.
Deze leden zien een voorbeeld in het succesvolle wetenschaps- en
innovatieprogramma van de Europese Unie dat een looptijd heeft van
zeven jaar. In Horizon Europe, het nieuwe programma dat in 2021 van
start gaat, staan in pijler twee de maatschappelijke missies centraal. Deze
leden vragen de Staatssecretaris toe te lichten welke missies dat zijn, wat
de omvang van de budgetten is die aan de missies verbonden zijn en hoe
de Nederlandse missies aansluiten of verschillen ten opzichte van de
Europese missies. Zou het in lijn brengen van de Nederlandse missies en
de Europese missies de lange termijnblik en de samenhang van investeringen ten goede komen?
Antwoord
Missies vormen onderdeel van pijler 2 «Global Challenges and European
Industrial Competitiveness» van Horizon Europe en zijn complementair
aan de inspanningen vanuit de thematische clusters en de partnerschappen onder deze pijler, gericht op wereldwijde maatschappelijke
uitdagingen en Europees industrieel concurrentievermogen. Hoewel de
missies onderdeel zijn van pijler 2, kunnen zij ook profiteren van acties die
worden uitgevoerd in andere pijlers van Horizon Europe en van acties die
worden uitgevoerd door andere financieringsprogramma’s van de Unie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

26

Mission Boards hebben eind september 2020 richting de Europese
Commissie een voorstel gedaan voor missies op de volgende gebieden:
Adaptation to Climate Change; Cancer; Oceans, Seas and Waters; Climate
Neutral Cities en Soil Health and Food. Er is voor de eerste drie jaar van
Horizon Europe maximaal 10% van het jaarbudget van pijler 2 beschikbaar
voor missies, het exacte bedrag wordt nog vastgesteld. Het streven is dat
ook vanuit andere Europese programma’s en vanuit nationale en
regionale overheden wordt bijgedragen aan de missies. Momenteel loopt
een voorbereidingsfase waarin deze mogelijkheden worden verkend en er
gewerkt wordt aan implementatieplannen voor de missies. Deze plannen
zullen de basis vormen voor een besluit over daadwerkelijke opname van
de missies in Horizon Europe door de Europese Commissie in overleg met
lidstaten in de loop van 2021. Er zijn gelijkenissen tussen het nationale
missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid en bovengenoemde
Europese missies. Zo sluiten de onderwerpen van de missies goed aan op
de gebieden waar Nederland sterk in is. Aansluiting van Europees en
nationaal missiebeleid is wenselijk omdat dit de lange termijnblik en
samenhang van investeringen ten goede komt en vormt onderdeel van de
implementatieplannen.
De leden van de D66-fractie constateren dat het investeren in onderzoeksen testfaciliteiten een uitdaging is voor onderzoeks- en innovatieecosystemen. Deze leden vragen de Staatssecretaris welke rol de
rijksoverheid op dit moment neemt ten aanzien van de onderzoeks- en
testfaciliteiten die ecosystemen nodig hebben. Participeert of coördineert
de rijksoverheid bijvoorbeeld in gezamenlijke roadmaps of investeringsagenda’s om coördinatie- of systeemfalen te overbruggen? In hoeverre is
een werkwijze zoals in het fundamenteel onderzoek voor grootschalig
wetenschappelijke infrastructuur geschikt voor het toegepast onderzoek of
onderzoek in publiek-private samenwerkingsverbanden?
Antwoord
Zowel de Minister van OCW als ikzelf hebben oog voor de geconstateerde
behoefte aan onderzoeks- en testfaciliteiten voor zowel fundamenteel als
toegepast onderzoek. Wij bekijken dit niet in de context van individuele
ecosystemen, maar in het licht van het gehele onderzoeks- en innovatiesysteem. Voor een optimale inzet van de zeer schaarse middelen is een
nationale en vaak ook internationale afweging nodig.
De Permanente Commissie voor Grootschalige Wetenschappelijke
Infrastructuur (PC-GWI) bij NWO is op dit moment het enige instrument
dat de rijksoverheid ter beschikking heeft om op basis van een Nationale
Roadmap onderzoeksfaciliteiten voor (fundamenteel) wetenschappelijk
onderzoek mede mogelijk te maken. Over de bruikbaarheid van haar
werkwijze voor de totstandkoming van een Strategische Agenda voor
faciliteiten voor meer toegepast onderzoek heeft mijn voorganger in dit
dossier op 17 januari 2017 een brief aan uw Kamer gezonden met een
probleemschets en aanbevelingen.32 Investeringen in onderzoeks- en
testfaciliteiten blijft een aandachtspunt dat door een volgend kabinet
opnieuw kan worden beoordeeld.
De leden van de D66-fractie constateren dat het missiegedreven innovatiebeleid weliswaar gezamenlijke agenda’s creëert, maar kennisinstellingen,
startups en bedrijven slechts in beperkte mate uitdaagt om te innoveren.
Wetenschappers wijzen erop dat het stimuleren van de vraagkant van
innovatie of marktcreatie een kernelement vormt van het missiegedreven
innovatiebeleid.33 Door als overheid de juiste spelregels te creëren of door
32
33

Kamerstukken 27 406 en 32 637, nr. 225: Strategische Agenda voor TO2-faciliteiten
Mazzucato, M., 2018 «Mission-oriented innovation policies: Challenges and opportunities»
(https://doi.org/10.1093/icc/dty034)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

27

verschillende rollen te combineren, kan innovatie ontlokt worden doordat
er een vraag of een markt naar de innovatie ontstaat. Deze leden vragen
de Staatssecretaris hoe de regering de verantwoordelijkheid voor het
creëren en optimaliseren van de markten rondom de missies heeft belegd.
Welke verantwoordelijkheid heeft de Staatssecretaris en op welke wijze
bevordert zij marktcreatie? Is er een overzicht op welke wijze de overheid
ondernemerschap en innovatie per missie kan stimuleren door het
aanjagen van de vraag? Werkt de Staatssecretaris op dit moment aan
marktcreatie en zo niet, wat heeft de Staatssecretaris daarin belet?
Antwoord
De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid en de realisatie van de missies ligt bij de
betrokken Kennis- en Innovatieconvenant (KIC) partners. Als Staatssecretaris ben ik systeemverantwoordelijk voor het missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid (MTIB). De betrokken departementen
hebben 25 missies op maatschappelijke uitdagingen vastgesteld. Rondom
deze maatschappelijke thema’s zijn 6 Kennis- en Innovatieagenda’s (KIA’s)
vastgesteld. Voor elke KIA is, op initiatief van het coördinerend boegbeeld
van een Topsector, een organisatie ingericht met daarin participatie vanuit
de kennisinstellingen, bedrijven, regio en departementen. Elke KIA kent
een themateam, een kernteam en in een aantal gevallen missieteams. In
elk themateam stemmen de partners af wat ze gaan doen om toe te
werken naar de missiedoelen. Bij de duurzame gebouwde omgeving
bijvoorbeeld wordt dat gestimuleerd door gasloze nieuwbouw-regels; bij
duurzame mobiliteit door fiscale regels voor schone auto’s; bij schoon
water door opdrachten van waterschappen. Dit is de verantwoordelijkheid
van de themateams en de departementen die daarin deelnemen. EZK zelf
heeft een programma SBIR (Small Business Innovation Research) om via
publieke innovatiecompetities innovaties van (vooral kleine) bedrijven een
kans te geven. Daar is in het regeerakkoord cumulatief € 10 miljoen voor
uitgetrokken. Daarmee zijn in 2020 onder andere innovatieprojecten
gestart voor innovatieve medische hulpmiddelen.
De leden van de D66-fractie constateren dat het organiserend vermogen
en de openheid van ecosystemen een belangrijk element van succesvolle
ecosystemen is. Nieuwe uitdagers en kritische experts, zoals startups van
studenten of betrokken onderzoekers, dagen bedrijven uit om processen
en producten door te blijven ontwikkelen. Deze leden vragen de Staatssecretaris op welke wijze start- en scale-ups participeren in het missiegedreven innovatiebeleid. Hebben zij een rol gehad bij het ontwikkelen van
de agenda’s en welke rol hebben zij bij de tussentijdse evaluatie en
implementatie van het beleid?
Antwoord
Zie het antwoord op de vraag van de CDA-fractie over missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid en start- en scale-ups.
Advies van de AWTI «Beter van start. De sleutel tot doorgroei van
kennisintensieve startups»
De leden van de D66-fractie lezen in het advies van de AWTI verschillende
aanbevelingen voor het versterken van de ontwikkeling van startups in
Nederland. Een kwestie betreft het intellectueel eigendom van academische startups. Kennisinstellingen kunnen in de beginfase van de startup
eisen stellen waardoor doorgroei niet van de grond komt. Bijvoorbeeld
door het eisen van een niet-verwaterbaar belang waardoor het aantrekken
van financierders belemmerd wordt of het eisen van een licentiedeal met
ongunstige betaalvoorwaarden. De AWTI adviseert om een modelovereenkomst te ontwikkelen die kennisinstellingen en startups kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

28

gebruiken. Zij benoemen expliciet dat de huidige richtsnoer van de
kennisinstellingen vrij veel ruimte laat en daardoor niet geschikt is. Deze
leden vragen de Staatssecretaris te reflecteren op het gesignaleerde
knelpunt en het advies van de AWTI. Is de Staatssecretaris – conform het
advies – bereid om met de vertegenwoordigers van kennisinstellingen en
startups in gesprek te gaan om een modelovereenkomst op te stellen?
Antwoord
Zie het antwoord op de vraag van de CDA-fractie over het adviesrapport
«Beter van start» van de AWTI.
Financiering van het bedrijf Smart Photonics
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Staatssecretaris over de lening die het ministerie aan het bedrijf Smart
Photonics heeft verstrekt. Deze leden vragen de Staatssecretaris toe te
lichten welke rol Invest-NL in dit traject heeft gehad. Heeft de Staatssecretaris of het consortium ook contact gehad met Invest-NL voor financiering? Heeft Invest-NL een (potentiële) aanvraag in behandeling
genomen of beoordeeld? Als er contact met Invest-NL is geweest,
waarom heeft Invest-NL besloten om geen lening ter beschikking te
stellen? Als er geen contact met Invest-NL is geweest, kan de Staatssecretaris dan nader motiveren waarom er geen contact is geweest?
Antwoord
Bij de totstandkoming van deze transactie is uiteraard intensief contact
geweest met Invest-NL. Invest-NL heeft de potentiële aanvraag voor
financiering beoordeeld, maakte deel uit van het initiële consortium en
heeft gesprekken gevoerd met Smart Photonics en de overige consortiumpartners. Invest-NL heeft na beoordeling besloten om binnen het gestelde
tijdsframe niet over te kunnen gaan tot de financiering.
Adviesrapport over versterking watertechnologisch onderzoek en de
financiering van Wetsus
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de kabinetsreactie op het adviesrapport over de versterking van watertechnologisch
onderzoek en de financiering van Wetsus. Deze leden vragen de Staatssecretaris toe te lichten welke argumenten de grondslag hebben gevormd
om Wetsus tijdelijk en niet structureel te financieren. Wat zijn de criteria
en conform welke wijze wordt besloten welke instellingen voor toegepast
onderzoek in aanmerking komen voor vaste bekostiging vanuit het Rijk? In
hoeverre voldoet Wetsus aan die criteria?
Antwoord
De aanleiding voor het opstellen van het adviesrapport lag, naast het
budgettaire vraagstuk, ook in de kansen die er liggen voor de watertechnologiesector in het licht van het missiegedreven topsectoren- en
innovatiebeleid. Ik ben blij met de positieve stappen die er op dit vlak zijn
gezet.
Sinds haar oprichting in 2003 is Wetsus erin geslaagd een groeiend aantal
bedrijven en onderzoekers aan zich te binden. Zij heeft dit door de jaren
heen gedaan met telkens een mix van verschillende financiers (regionale,
rijk- en Europese middelen). Samen met de regio zet ik me dan ook in om
de kennis en kunde van Wetsus te borgen. Dit heeft geleid tot een
financiële impuls voor deze en volgend jaar.
Voor de aankomende jaren liggen er goede kansen binnen het financieringsinstrumentarium onder het Kennis- en Innovatieconvenant en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

29

nieuwe EFRO-programma voor Noord-Nederland. Ook het Nationaal
Groeifonds zou ik in dit verband zeker willen noemen. Wetsus zal zich
inzetten om te komen tot een scenario waarmee het onderzoek op het
gebied van watertechnologie zoals bij Wetsus plaats vindt, voor de
komende jaren wordt geborgd.
Ik blijf daarover met Wetsus in gesprek.
In de subsidieregeling instituten voor toegepast onderzoek is opgenomen
welke instituut voor toegepast onderzoek er voor een structurele
ondersteuning meerjarige ondersteuning in aanmerking komen. Hun
hoofdtaken (zoals ook wettelijk vastgelegd) zijn:
1. Het ontwikkelen, toepassen en verspreiden van kennis ten behoeve
van het oplossen van maatschappelijke vragen en ondersteuning van
overheidstaken- en beleid. Een deel van dit onderzoek valt onder
wettelijk verplichte taken.
2. Het ontwikkelen, toepassen en verspreiden van kennis voor het
versterken van de innovatiekracht en concurrentiepositie van
Nederland, in het bijzonder voor de Topsectoren.
3. Het beheren van strategische onderzoeksfaciliteiten welke soms uniek
zijn in Nederland en deels ook internationaal.
Op dit moment ben ik in afwachting van de vierjaarlijkse evaluatie van de
TO2-instellingen. De uitkomsten zullen later dit voorjaar bekend worden.
Een volgend kabinet kan de kansen die deze evaluatie biedt voor Wetsus
bij haar afweging omtrent de inrichting van het toegepast onderzoek
betrekken.
De WBSO in 2021
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris toe te lichten op
welke wijze de parameters van de WBSO jaarlijks worden vastgesteld.
Voor bedrijven is het van belang dat de parameters voorspelbaar zijn. Kan
de Staatssecretaris schetsen hoe de parameters zich de afgelopen jaren
hebben ontwikkeld en welke mogelijkheden er zijn om de parameters voor
langer dan één jaar vast te stellen?
Antwoord
De tabel hieronder geeft een overzicht van de ontwikkeling van de
parameters sinds 2017. De parameters voor het aankomende jaar worden
vastgesteld op basis het beschikbare bedrag in de Rijksbegroting, waarbij
rekening wordt gehouden met de over- of onderschrijding uit het
voorgaande jaar en met de verwachte ontwikkeling van het gebruik van
de WBSO het komende jaar. Het op de Rijksbegroting gereserveerde
bedrag voor de WBSO wordt niet jaarlijks geïndexeerd op basis van loonen prijsontwikkelingen. De WBSO-budgetsystematiek is in detail uiteengezet in bijlage 1 van de memorie van toelichting van het Belastingplan
201234. Op basis van de budgetsystematiek is het niet mogelijk om de
parameters voor langer dan één jaar vast te stellen.
Ik onderschrijf echter dat continuïteit in de voorwaarden voor bedrijven in
Nederland helpt bij het investeren in R&D en bijdraagt aan het vestigingsklimaat voor innovatieve bedrijven. Het stabiel houden van de
voorwaarden van de WBSO draagt daar ook aan bij. In de tabel hieronder
ziet u dat de parameters vrij stabiel en dus voorspelbaar zijn. In mijn brief
van Prinsjesdag 2019 heb ik u geïnformeerd hoe ik ervoor wil zorgen dat
de parameters naar verwachting tot 2022 op tenminste het niveau van
2019 – 2020 behouden kunnen blijven35. Om dit te bereiken zijn de
onderuitputtingen uit eerdere jaren, in afwijking van de budgetsyste34
35

Kamerstuk 33 003, nr. 3: Belastingplan 2012, memorie van toelichting, bijlage 1.
Kamerstukken 32 637 en 33 009, nr. 380

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

30

matiek, vastgelegd in een reserve. Deze reserve kan ingezet worden om
een eventuele terugval in parameters te voorkomen. In mijn Kamerbrief
van Prinsjesdag 2020 heb ik u voorts geïnformeerd dat de parameters
(tarieven eerste schijf) in 2021 tijdelijk zijn verruimd om de R&D in
Nederland tijdens de coronacrisis zoveel mogelijk op peil te houden36.
parameter WBSO
schijf 1; regulier
schijf 1; starter
drempel
schijf 2

2017

2018

2019

2020

20212

32%
40%
€ 350.000
16%

32%
40%
€ 350.000
14%

32%
40%
€ 350.000
16%

32%
40%
€ 350.000
16%

40%
50%
€ 350.000
16%

Tweede Voortgangsrapportage Brainport Nationale Actieagenda
De leden van de D66-fractie lezen dat het aantrekken en behouden van
talent in Brainport door de coronacrisis een extra uitdaging is. Brainport
meldt in de Voortgangsrapportage dat de vraag naar tech- en ICT-talent
naar verwachting alleen maar toeneemt en de instroom van internationale
studenten en kenniswerkers onzeker is. Deze leden vragen de Staatssecretaris toe te lichten of en hoe de coronasteunpakketten mensen de kans
biedt om werk te vinden in de technologie- of ICT-sector. Wat zijn de
voornaamste redenen voor internationale studenten en kenniswerkers om
in Nederland te blijven of Nederland te verlaten en welke inzet toont de
Nederlandse regering om internationale talenten te behouden?
Antwoord
Behoud van kennis en talent is cruciaal voor de kennisintensieve
maakindustrie en kennisinstellingen in de Brainportregio. De Brainportregio ziet als gevolg van de coronacrisis knelpunten voor stageplaatsen,
van werk naar werk en om- en bijscholing. Gezien de specifieke profielen
waar, met name in tech- en ICT, ook vraag naar is, zal het daarnaast nodig
blijven om internationaal talent aan te trekken voor een aantal kritische
vacatures. De wens is om zoveel mogelijk mensen die gemotiveerd zijn te
helpen naar een kansrijke bedrijfstak.
In de Kamerbrief37 van 28 augustus 2020 over het Steun- en herstelpakket
en in de Kamerbrief38 van 23 september 2020 is het aanvullend sociaal
pakket aangekondigd. Met dit aanvullend sociaal pakket worden
werkgevers en werkenden ondersteund om in te spelen op de economische situatie en wordt gemeenten, uitvoeringsorganisaties, sociale
partners en scholen de ruimte geboden om hen perspectief te bieden.
Hiervoor reserveert het kabinet over de jaren 2020–2022 cumulatief
ongeveer € 1,4 miljard voor een aanvullend sociaal pakket. Hiermee
stimuleert het kabinet de goede begeleiding en de dienstverlening van
werk(loosheid) naar ander werk, ook voor de tech- en ICT sector.
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)39
concludeerde in haar onderzoek naar de aantrekkelijkheid van Nederland
voor kennismigranten dat kenniswerkers Nederland een aantrekkelijk
bestemmingsland vinden. Vooral de kwaliteit van de leefomgeving, de
manier van leven en de loopbaanmogelijkheden worden hooggewaar-

36

Kamerstuk 32 637, nr.432
Kamerstuk 35 420, nr. 105
38
Kamerstuk 35 420, nr. 134
39
WODC, Aantrekkelijkheid van Nederland voor kennismigranten: een onderzoek naar hoe
aantrekkelijk kennismigranten Nederland vinden als potentieel vestigings-en carrièreland,
November 2018.
37

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

31

deerd. Wel blijken kennismigranten kritisch over de sociale landing in
Nederland en over de kosten voor het levensonderhoud en huisvesting.
Uit onderzoek van het CBS blijkt dat Nederland relatief weinig technisch
geschoolde kenniswerkers aantrekt in vergelijking met de 13 concurrerende Europese landen. Dit onderzoek40 is op 2 maart 2020 door de
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat aangeboden aan de
Kamer. Om die reden wordt gewerkt aan de positionering van Nederland
als aantrekkelijk vestigingsland voor internationaal talent. Een belangrijke
actie is de ontwikkeling van een «Netherlands Branding» campagne. Deze
wordt naar verwachting in februari 2021 gelanceerd. Andere acties zijn
gericht op het aantrekken van kennismigranten die de vaardigheden
hebben om in te spelen op economische kansen en maatschappelijke
uitdagingen, waaronder de energietransitie, digitalisering en de (door)ontwikkeling van sleuteltechnologieën. Ook werkt «The Netherlands Point of
Entry» aan doelgerichte campagnes in het buitenland en een goede
positionering van Nederland bij internationale topuniversiteiten. Om zo
potentiële kenniswerkers aan te trekken.
In de recent gepubliceerde Internationale Kennis-en talentstrategie (IKT)41
heeft het kabinet aangekondigd voor wat betreft de werving van internationale studenten te sturen op een kwalitatieve instroom. De inzet vanuit
de overheid op het aantrekken en behouden van internationale studenten
wordt daarmee gelinkt aan regio’s en sectoren met (toekomstige)
arbeidsmarktkrapte, in het bijzonder de techniek en ICT. Het kabinet zal in
gesprek gaan met instellingen en Techniekpact partners, waaronder
werkgeversorganisaties, om de mogelijkheden te verkennen om het
aanbod aan werk- en stageplekken uit te breiden en de uitwisseling van
kennis en «best practices» te ondersteunen om zo de binding van deze
studenten met Nederland te vergroten.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-Fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de stukken voor het schriftelijk overleg Ruimtevaart en Innovatie.
Deze leden willen aandacht vragen voor ruimtevaart in relatie tot
milieuproblematiek en -oplossingen, scale-ups en innovatie met
betrekking tot de farmaceutische industrie.
Ruimtevaart
De leden van de GroenLinks-fractie willen eerst ingaan op het verslag van
de ESA-Raad op ministerieel niveau over SPACE19+. Met een bedrag van
48,5 miljoen euro is aardobservatie nadrukkelijk een Nederlandse prioriteit
vanwege de grote betekenis van satellietdata voor het klimaat, milieu en
de luchtkwaliteit. Deze leden vinden dit ontzettend belangrijk en zijn van
mening dat dit ook de komende tijd van prioriteit blijft. Onderschrijft de
Staatssecretaris dat? Op welke manier zal het NSO de komende jaren de
uitvoering van de klimaatambities ondersteunen? Deze leden zien een
mogelijke rol voor de ruimtevaart bij het verfijnen van het meetnetwerk
voor stikstof en ammoniak. In eerdere antwoorden op schriftelijke vragen
over dit onderwerp gaf de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) aan dat satellietwaarnemingen nog niet geschikt zijn om
concentraties dicht bij het aardoppervlak onderscheidend te meten. Deze
leden zijn benieuwd wanneer dit wel zou kunnen. Volgens de Nederlandse
organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO)
bieden satellietinstrumenten de mogelijkheid om dagelijks over een groot
40
41

Kamerstuk 30 573, nr. 179
Kamerstuk 31 288, nr. 893

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

32

gebied onafhankelijke metingen te doen van de samenstelling van de
atmosfeer en zullen deze volgens hun visie steeds meer gebruikt worden
voor stikstofmonitoring42. Is de Staatssecretaris bezig met het onderzoeken van de mogelijkheden om stikstofuitstoot te meten via satellieten?
Deelt de Staatssecretaris de mening dat, zeker gezien de stikstofcrisis
waar Nederland zich nu in begeeft, het belangrijk is deze mogelijkheden te
onderzoeken? Kan de Staatssecretaris een indicatie geven wanneer zij
denkt dat satellietwaarnemingen wel geschikt zullen zijn voor de meting
van stikstof en ammoniak? Welke investeringen zullen hiervoor nodig zijn?
Antwoord
Het Copernicus-programma, deels gefinancierd door de Europese Unie en
de nationale inschrijvingen via ESA, zal haar data- en dienstenportfolio de
komende jaren flink uitbreiden. Zo zal in 2025/2026 een constellatie van
drie satellieten worden gelanceerd, die de uitstoot van antropogene
CO2-uitstoot zal gaan monitoren. Nederland zal hier ook een bijdrage aan
leveren. In het najaar van 2021 zal door de deelnemende landen aan het
Copernicus-programma gezamenlijk besloten worden welke andere
satellietmissies de komende jaren ontwikkeld gaan worden. Het NSO zal
in 2021 voorts een tender uitzetten om de markt uit te dagen om met
diensten op basis van satellietdata te komen, die een bijdrage kunnen
leveren aan de energietransitie.
Nederland is ook sinds 2019 een samenwerking aangegaan met NASA
voor de PACE-missie. Vanuit deze missie, die naar verwachting zal worden
gelanceerd in 2023, zal meer inzicht worden verkregen in veranderingen
die zich voordoen in oceanen. De relevantie hiervan voor het klimaatonderzoek is zeer groot. Nederland draagt bij aan deze missie door ontwikkeling en levering van SPEXone, een instrument dat zeer nauwkeurig
aerosolen meet. De financiering van dit programma is mogelijk gemaakt
door een OCW-regeling voor ontwikkeling van ruimtevaartinstrumenten.
Deze regeling wordt door het NSO uitgevoerd.
Met betrekking tot het meten van stikstofdioxide en ammoniak kan
gesteld worden dat de huidige satellietsystemen niet in staat zijn om de
gewenste ruimtelijke resolutie van 1 kilometer, zoals vermeld in het
rapport van de Commissie Hordijk, te halen. Het Nederlandse Tropomiinstrument meet stikstofdioxide met een resolutie van 7 kilometer, het
Amerikaanse CrIS-instrument meet ammoniak met een resolutie van 14
kilometer. Het Ministerie van LNV heeft in het kader van het Nationaal
Kennisprogramma Stikstof een consortium van kennisinstellingen
gevraagd om een onderzoeksplan op te stellen met als doel te verkennen
hoe satellietwaarnemingen gebruikt kunnen worden om stikstof te
monitoren. De resultaten die dit project zal opleveren zullen bij de
uitwerking van het ruimtevaartbeleid worden betrokken.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben eerder al aandacht gevraagd
voor de toename van ruimteschroot. Als iedereen zijn eigen satelliet de
ruimte in schiet en er steeds meer commerciële satellieten komen, heeft
dit natuurlijk ook een beperkend effect op de hoeveelheid ruimte in het
heelal. De kans op ruimteschroot wordt groter en ook de klimaat- en
milieu-impact van het opstijgen van raketten is groot. De Staatssecretaris
gaf toen aan dat dit geen onderwerp is dat we op nationaal niveau kunnen
oplossen, maar dat dit internationaal moet gebeuren. Kan de Staatssecretaris toelichten hoe zij de afgelopen tijd op internationaal niveau druk
heeft uitgeoefend en hoe zij dat in de toekomst gaat doen om er voor te
zorgen dat dit onderwerp meer aandacht krijgt?
42

TNO, 23 april 2020 «Satellietmetingen maken ammoniakverdeling over Nederland inzichtelijk»
(https://www.tno.nl/nl/over-tno/nieuws/2020/4/satellietmetingen-maken-ammoniakverdelingover-nederland-inzichtelijk/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

33

Antwoord
In de Nota Ruimtevaartbeleid 201943 en in antwoorden op vragen van
leden van de D66-fractie44 ben ik nader ingegaan op de Nederlandse
beleidsinzet om een veilige en duurzame ruimtevaart te stimuleren.
Nederland zet in op het ontwikkelen van een internationaal kader voor
verkeersmanagement in de ruimte, waar mogelijk juridisch bindend. Een
dergelijk kader moet bijdragen aan duurzaam en veilig gebruik van de
ruimte, waaronder het voorkomen van ruimteschroot. Dit vraagt om een
raamwerk met onder meer afspraken over het ontwerp van satellieten en
draagraketten, de toegang tot en monitoring van satellietbanen, verkeersregels en verwijdering van ruimteobjecten na de operationele duur.
Deze beleidsinzet krijgt vooral vorm via inbreng in het Comité van de
Verenigde Naties (VN) inzake het vreedzaam gebruik van de ruimte. In dit
VN-Comité ondersteunde Nederland in 2019 de aanvaarding van
internationale richtlijnen om veilige en duurzame ruimtevaart te bevorderen (Long-term Sustainability Guidelines for Outer Space Activities). Het
Agentschap Telecom onderzoekt momenteel hoe deze VN-richtlijnen zich
verhouden tot de Wet Ruimtevaartactiviteiten (Wra) en of nadere
juridische verankering in de Wra nodig is. Ter voorkoming van ruimtepuin
zijn er overigens ook de Space Debris Mitigation Guidelines van het
Interagency Space Debris Coordination Committee (IADC), alsmede ISOen ECSS-standaarden. In het veiligheidsdomein steunde Nederland in de
VN op 6 november 2020 de resolutie van het Verenigd Koninkrijk
Reducing space threats through norms, rules and principles of responsible behaviours. Deze resolutie beoogt een stapsgewijze benadering
richting een soft law instrument danwel verdrag met positieve verplichtingen om het bestaande juridische kader op het gebied van veiligheid
van de ruimte verder te versterken. Hieronder valt ook het verder
voorkomen van ruimteschroot.
Ten slotte heeft Nederland de start van een Europese beleidsdebat over
verkeersmanagement in de ruimte ondersteund tijdens de gezamenlijke
EU-ESA Ruimtevaart Raad van 20 november 202045. Dit beleidsdebat
moet uitmonden in een Europese Conferentie over dit onderwerp. Dit
beleidsdebat kan niet alleen bijdragen aan een betere afstemming en inzet
van de lidstaten van de EU en ESA in mondiale overleggremia, maar ook
aan een scherpere focus van technologieontwikkeling en eventuele
andere prikkels om verantwoord gedrag van de industrie te stimuleren.
Daarbij hoort technologieontwikkeling om satellieten robuuster te maken
(om voortijdige uitval te voorkomen), ruimteobjecten beter te kunnen
observeren om botsingen te voorkomen (space situational awareness),
satellieten gecontroleerd terug naar de Aarde te kunnen brengen en
ruimtepuin te verwijderen. Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
zijn actief op deze terreinen en participeren in technologieprogramma’s
van de EU en de ESA.
Scale-ups
De leden van de GroenLinks-fractie hebben daarnaast met interesse de
beleidsreactie «AWTI Adviesrapporten» gelezen. Deze leden geven aan
dat we te maken hebben te met grote maatschappelijke uitdagingen. Deze
uitdagingen vragen om transities zoals het tegengaan van klimaatverandering, de energietransitie, digitalisering, het betaalbaar en organiseerbaar houden van de zorg, behoud en herstel van biodiversiteit en
natuur, de transitie naar een circulaire economie en de transitie van ons
43

Kamerstuk 24 446, nr. 64
Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 2509
45
Kamerstuk 21 501-30, nr. 511
44

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

34

voedselsysteem. Juist tijdens de coronacrisis zijn dit belangrijke onderwerpen en wordt een fors beroep gedaan op onderzoek en innovatie. Uit
het AWTI-rapport «Beter van start» blijkt dat Nederlandse startups in
vergelijken met andere landen minder vaak doorgroeien tot scale-ups. Het
rapport geeft verschillende adviezen om ervoor te zorgen dat startups
beter de mogelijkheid krijgen te groeien, net zoals in andere landen. De
Staatssecretaris geeft in de reactie aan maximaal in te zetten op vernieuwende oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen en transities door
met het missiegedreven innovatiebeleid meer ruimte te bieden aan
nieuwkomers en het vergroten van de deelname van startups, innovatief
mkb en scale-ups. Dit vinden deze leden erg belangrijk. Op welke manier
gaat de regering dit vormgeven? Gaat de Staatssecretaris bijvoorbeeld
initiatieven om vaardigheden en ambitie te versterken bij startups
bestendigen met structurele middelen? Wat gaat de Staatssecretaris doen
met de aanbevelingen van het AWTI-advies? Welke aanbevelingen neemt
zij over in het regeringsbeleid, welke niet en waarom? De AWTI merkt
daarnaast op dat richtsnoeren omtrent de manier waarop kennisinstellingen omgaan met intellectueel eigendom te eenzijdig zijn opgesteld en
te vrijblijvend worden toegepast. Kan de Staatssecretaris erop toezien dat
er een modelovereenkomst waarin het belang van start- en scale-ups
wordt geborgd? Zo ja, hoe gaat zij dit doen, en zo nee, waarom niet?
Antwoord
Zie het antwoord op de vraag van de CDA-fractie over het adviesrapport
«Beter van start» van de AWTI.
Onderzoek naar Gezondheid en zorg en innovatie ecosysteem
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
brieven «Overzicht ontwikkelingen op het domein van toegepast
onderzoek»46 en «Beleidsreactie AWTI Adviesrapporten «Versterk de rol
van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities»
en «Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën»». Zij onderschrijven het
belang van investeren in toegepast onderzoek en onderzoek naar
sleuteltechnologieën en zijn verheugd dat hierbij onder meer ruim de
aandacht is voor onderzoek binnen het thema «Gezondheid en zorg»,
zoals vastgelegd in het Kennis en Innovatie Convenant 2021–2023 en de
Kennis- en Innovatieagenda sleuteltechnologieën 2020–2023.47 Deze leden
zien het belang van onderzoek naar bijvoorbeeld medicijnontwikkelingen
in Nederland, om de strategische afhankelijkheid van het buitenland op dit
gebied te beperken. Wel vragen deze leden wat de regeringsvisie is achter
het benoemen van «Gezondheid en zorg» als centraal thema voor het
innovatiebeleid. Deelt de Staatssecretaris de mening dat onderzoek naar
medicijnontwikkeling in Nederland belangrijk is om de strategische
autonomie te bewaren op dit vlak? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan de
Staatssecretaris toelichten op welke manieren het «Kennis en Innovatie
2020–2023» en de «Kennis- en Innovatieagenda sleuteltechnologieën
2020–2023» hieraan bijdragen? Op welke vlakken binnen het onderzoek
naar medicijnontwikkeling beoogt de Staatssecretaris Nederland
strategisch meer autonoom te maken? Daarnaast vragen deze leden van
wie de onderzoeksresultaten zijn van de deels door publieksgeld
bekostigde medicijnonderzoeken. Zijn dergelijke onderzoeksresultaten
(deels) publiek eigendom? Zo nee, waarom niet? Indien dergelijke
onderzoeksresultaten ondanks de publieke investeringen die hierin
gedaan zijn privaat eigendom worden, vragen deze leden hoe de
Staatssecretaris reflecteert op de wenselijkheid hiervan. Onderschrijft de
46
47

Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 94
Topsectoren, 12 november 2019 «Kennis- en Innovatieconvenant 2020–2023 (Bijlage bij
Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 82)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

35

Staatssecretaris de visie dat publieke kosten dienen te leiden tot publieke
baten en dat het dus onwenselijk zou zijn als (deels) publiek gefinancierd
onderzoek alleen leidt tot private winsten? Indien de Staatssecretaris deze
mening niet is toegedaan, kan de Staatssecretaris toelichten waarom niet?
Indien de Staatssecretaris deze mening deelt, kan zij toelichten welke
stappen zij voornemens is om dit probleem aan te pakken?
Antwoord
Het kabinet heeft het maatschappelijk thema «Gezondheid en Zorg» (G&Z)
in het kader van het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid
(MTIB) aangewezen als één van de grote uitdagingen voor de komende
jaren. Het is van groot belang om in de zorg meer aandacht te hebben
voor preventie en daarmee ook op het voorkomen van duurdere zorg.
Tegelijkertijd wil het kabinet investeren in nieuwe innovatieve zorgoplossingen die de kwaliteit van leven vergroten én bijdragen aan toegankelijke
en betaalbare zorg. Deze uitdagingen kunnen alleen aangegaan worden
als de krachten worden gebundeld van publieke en private partijen.
De huidige pandemie laat goed zien dat het van belang is om aandacht te
hebben voor strategische waardeketens en strategische autonomie van
productie van geneesmiddelen, waaronder de beschikbaarheid en
leveringszekerheid van geneesmiddelen. In Europa zetten we in op een
stevige farmaceutische strategie. Het kabinet wil de ontwikkeling en
productie van geneesmiddelen in Europa en waar mogelijk, in Nederland
stimuleren. We denken hierbij in Europa voorop te kunnen lopen ten
opzichte van anderde landen door in te zetten op innovatieve, efficiente en
duurzame productieprocessen. Naar aanleiding van kamervragen van de
leden Van den Berg en Amhaouch (CDA) heb ik samen met de Minister
van Medische Zorg en Sport uw Kamer geinformeerd over deze inzet48.
Omdat ik belang hecht aan het zorgvuldig omgaan met intellectuele
eigendomsrechten rond kennis die in de publieke sector met publiek geld
is verkregen, heb ik de totstandkoming van de Maatschappelijk Verantwoord Licentiëren (MVL) principes en toolkit ondersteund. De Minister
voor Medische Zorg en Sport (MZS) heeft u hier eerder over geïnformeerd.49 Deze versterking van de valorisatiefunctie bij publieke kennisinstellingen kan bijdragen aan evenwichtige licentieovereenkomsten. Met
als belangrijk doel een versteviging van de maatschappelijke- en
economische impact van publiek gefinancierde kennis.
Bij veel vindingen zijn private investeerders nodig om tot een innovatie,
een praktische toepassing te komen.
Dat geldt met name bij de ontwikkeling van geneesmiddelen. Het gaat
hierbij vaak om complexe publiek-private samenwerkingsvormen met
grote maatschappelijke en economische belangen. Het exclusieve
gebruiksrecht op een octrooi is voor private partijen vaak een voorwaarde
om verder te investeren in de kostbare door-ontwikkeling van een vinding.
Octrooien zijn openbaar en staan publicaties over kennis uit onderzoek
niet in de weg. Maar octrooien leiden ook tot een monopolie-positie die
de effectieve beschikbaarheid van de ontwikkelde producten of diensten
kan beperken. Kennisinstellingen kunnen hun octrooi licentiëren aan een
commerciële partij. De octrooilicentie-overeenkomst tussen een kennisinstelling en een bestaand of nieuw bedrijf biedt dan de mogelijkheid om
belangen van beide partijen veilig te stellen maar ook om rekening te
houden met maatschappelijke verantwoordelijkheden.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Staatssecretaris hoe de
Kennis en Innovatie Convenant 2021–2023 en de Kennis- en Innovatieagenda sleuteltechnologieën 2020–2023 rijmt met het rapport
«overpriced» van Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen

48
49

Kamerstuk 33 009, nr. 92
Bijlage bij Kamerstuk 29 477, nr. 573

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

36

(SOMO).50 Specifiek zouden deze leden graag een reactie van de
Staatssecretaris krijgen op de volgende bevinding in dit rapport. Ten
eerste dat «[d]e publieke financiering van biomedisch onderzoek leidt niet
automatisch tot gezondheidsvoordelen voor de bevolking omdat er
momenteel geen voorwaarden gesteld worden aan deze leningen die de
gezondheidsbelangen van de samenleving ten goede zouden komen,
zoals betaalbare medicijnen.» Is de Staatssecretaris van plan binnen de
nieuwe strategie, zulk soort eisen te stellen? Daarnaast stelt het
SOMO-rapport: «Uit de casussen komt duidelijk naar voren dat de
medefinanciering door de Nederlandse overheid van medicijnen eraan
bijdraagt dat farmaceutische bedrijven deze medicijnen voor hoge prijzen
kunnen verkopen en zo enorme winsten boeken.» Deze leden vragen hoe
de Staatssecretaris naar deze bevindingen kijkt. Is de Staatssecretaris
voornemens om de winsten van deze bedrijven op projecten (deels)
gefinancierd door belastinggeld te beperken?
Antwoord
Het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid (MTIB) richt zich op
het terrein van het thema «Gezondheid en Zorg» en op de realisatie van
de door het kabinet vastgestelde missies. Het gaat hierbij om publiekprivate onderzoekssamenwerkingen die bijdragen aan de geformuleerde
missies, waarbij betaalbaarheid en toegankelijkheid van de (toekomstige)
zorg centraal staan. Hiermee sluit de inzet van dit beleid aan bij het
standpunt van SOMO, namelijk dat publieke financiering van biomedisch
onderzoek tot gezondheidsvoordelen voor de bevolking moet leiden. Met
het voor het thema «Gezond en Zorg» gesloten Kennis en Innovatie
Contract (KIC) worden geen leningen aan bedrijven verstrekt.
Voor mijn reactie op de bevindingen van het SOMO-rapport verwijs ik u
naar mijn brief «Nadere reactie op SOMO-rapport «Overpriced: Drugs
developed with Dutch Public Funding»»51 van 27 augustus 2020.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben tevens kennisgenomen van de
regeringsstrategie «Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen».52 Voortbouwend op het voornoemde punt van strategische
autonomie op het gebied van medicijnontwikkeling, vinden deze leden het
tevens belangrijk de medicijnproductie terug te halen naar Europa,
waarvoor een op farmacie gerichte innovatie-ecosysteem in Nederland
van belang is. In de kabinetsstrategie «Versterken van onderzoeks- en
innovatie-ecosystemen» worden tien uitdagingen voor onderzoek- en
innovatie-ecosystemen genoemd. Welke van deze uitdagingen kunnen
volgens de Staatssecretaris de competitiviteit van Nederland in het
aantrekken van medicijnproducenten in de weg staan? Hoe kunnen deze
barrières weggenomen worden?
Een van de geïdentificeerde uitdagingen is het creëren van een lange
termijnblik en van samenhang bij investeringen in onderzoek en
innovatie. Is de Staatssecretaris bereid een lange termijnvisie te ontwikkelen op de versterking van de Nederlandse geneesmiddelenproductie ter
bevordering van strategische autonomie? Zo nee, waarom niet? Hoe
oordeelt de Staatssecretaris over het aanbestedingsbeleid van Nederland
aangaande medicijnen? Acht de Staatssecretaris het opportuun de
geografische nabijheid van de productielocatie expliciet in dit beleid op te
nemen om farmaceutische bedrijven te stimuleren naar Europa of
Nederland te komen? Zo nee, waarom niet? Is de Staatssecretaris bereid
om nieuwe duurzaamheidseisen te stellen aan medicijnproductie in
Nederland om medicijnproducenten te stimuleren duurzaam te
innoveren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
50

Kamerstuk 29 477, nr. 662
Kamerstuk 29 477, nr. 662
52
Bijlage bij Kamerstuk 33 009, nr. 96
51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

37

In de brief aan uw Kamer «Visie op de toekomst van de Industrie in
Nederland» (30 oktober 2020) is toegelicht dat, om te voorkomen dat
Europa te eenzijdig afhankelijk raakt van derde landen, investeren in
innovatie en in Europese samenwerking rondom strategische waardeketens, waaronder op het terrein van Life sciences & Health, van groot
belang is.
Een belangrijk aspect, waar naar gekeken wordt is het terughalen van
medicijnproductie naar Nederland (reshoring) of naar Europa (near
shoring) en het creëren van een aantrekkelijk vestigingsbeleid voor deze
bedrijven. Voor bedrijven is het belangrijk, juist vanwege de economischeen maatschappelijke belangen, om kosteneffectief in Nederland te kunnen
ontwikkelen en produceren.
Met als aanleiding de komst van het European Medicines Agency (EMA)
naar Nederland heb ik er samen met de Minister voor Medische Zorg en
Sport (MZS) voor gekozen om het Actieprogramma «Nieuwe kansen voor
Topsector Life Sciences & Health» te laten ontwikkelen met als doel het
benutten van de kansen die voortkomen uit de komst van het EMA en wat
dat op (lange) termijn kan bieden voor Nederland. Centraal daarin staat
een visie op de sterktes van het Nederlandse LSH-ecosysteem en de
verdere versterking daarvan. Het rapport over het Actieprogramma dat
werd opgesteld door de externe ambassadeur Clémence Ross-van Dorp is
u op 18 december aangeboden.53 Versterken van het Nederlandse
LSH-ecosysteem kan werken als een magneet voor internationale
bedrijven die naar Europa komen en ook het verder doorgroeien van
Nederlandse bedrijven.
De verantwoordelijkheid voor het geneesmiddelenbeleid (opname in
pakket en vergoeding) en het aanbestedingsbeleid aangaande geneesmiddelen ligt bij mijn collega van VWS. Om bij de ontwikkeling van nieuwe
geneesmiddelen bij de verschillende stappen in de keten (van lab naar
patiënt) zorg te dragen voor een goede afstemming werk ik, naast het
Actieprogramma, samen met de Minister voor Medische Zorg en Sport
(MZS) aan het programma FAST. Het rapport dat de kwartiermakers van
ZonMw opstelden over de FAST-impuls is u eveneens op 18 december
aangeboden.
Geneesmiddelen leveren een waardevolle bijdrage aan de samenleving
en zijn onmisbaar voor het dagelijks functioneren van veel mensen.
Geneesmiddelen hebben ook impact op het milieu, van ontwikkeling,
productie, distributie, gebruik tot aan afvalverwerking van geneesmiddelen. Veel Nederlandse farmabedrijven hebben de Green Deal Duurzame
Zorg54 ondertekend en de koepelorganisaties voor innovatieve farmabedrijven (VIG), producenten van generieke geneesmiddelen en biosimilars
(BOGIN) en zelfzorggeneesmiddelen (Neprofarm) en apothekers (KNMP)
hebben gezamenlijk de coalitie duurzame farmacie opgericht. Deze richt
zich op het verduurzamen van de gehele keten van geneesmiddelgebruik,
van ontwikkeling, productie en transport tot en met verpakking. Het
terugdringen van verspilling krijgt bijvoorbeeld veel aandacht, evenals het
zorgvuldig verwerken van ongebruikte geneesmiddelen. Daarbij blijkt
soms een spanningsveld te bestaan tussen het streven naar
duurzaamheid enerzijds en anderzijds de vigerende regelgeving en het
streven naar doelmatigheid. Voor de zorgverzekeraar is het bijvoorbeeld
vaak goedkoper om het aantal bezoeken aan de apotheek terug te dringen
en de patiënt een ruime voorraad mee te geven, terwijl dit in de praktijk
vaker leidt tot het weggooien van ongebruikte middelen.
53
54

Kamerstukken 29 477 en 33 009, nr. 693
Green Deal 226 (https://www.greendeals.nl/green-deals/duurzame-zorg-voor-gezondetoekomst/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

38

In het document van het Actieprogramma stelt ambassadeur Clémence
Ross-van Dorp als actie voor het in kaart brengen van de businesscase
voor een duurzame medicijnketen en vervolgens deze te implementeren
met alle ketenpartners. De reden om deze actie op te nemen is het feit dat
er een keten is waarin de individuele partijen voor zichzelf beslissingen
nemen, die op zich logisch zijn, maar niet altijd het algemeen belang
dienen. Vaak is een investering bij de bron nodig om de milieu-impact
verderop in de keten tegen te gaan.
Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de brief
over de Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO)55 en hebben
hier enkele vragen over. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
schat dat er over 2020 een WBSO-onderuitputting is van ongeveer 50
miljoen euro. Kan de Staatssecretaris dit bedrag specificeren naar sector?
In welke sectoren was de onderuitputting het grootst? In hoeverre zijn de
private investeringen in R&D in de farmaceutische sector in 2020
verschillend ten opzichte van 2019?
Antwoord
De genoemde € 50 miljoen betreft een eerste globale inschatting van de
onderuitputting 2020. Een nadere, betrouwbare uitsplitsing naar sectoren
valt op basis daarvan niet te geven. De realisatiecijfers over de WBSO in
2020, zoals ik heb aangegeven in reactie op de vragen van de VVD-fractie,
zijn pas komende zomer bekend. Op dat moment is er ook inzicht in de
daadwerkelijke over- of onderuitputting van de WBSO in 2020. De
definitieve realisatiecijfers bieden ook inzicht in de ontwikkeling van de
R&D in 2020 per FOS-categorie (Field of Science), zoals medische
wetenschappen en farma.
Financiering van het bedrijf Smart Photonics
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van het regeringsbesluit om financiering te verstrekken aan het bedrijf
Smart Photonics om te zorgen dat cruciale technologie voor Nederland
behouden blijft en dat dit innovatieve ecosysteem zich verder kan
ontwikkelen. Als onderdeel van een strategische industriepolitiek kunnen
dit soort investeringen zich ruimschoots terugbetalen. Deze leden zijn
benieuwd welk kader de overheid hanteert om te besluiten of en wanneer
een specifiek bedrijf wordt ondersteund? Welke risico’s zijn verbonden
aan dergelijke interventies en hoe worden die ondervangen? Stelt de
overheid ook voorwaarden aan bedrijven die met publieke middelen
worden ondersteund om maatschappelijke belangen veilig te stellen? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, welke voorwaarden zijn verbonden aan de
financiering van het bedrijf SmartPhotonics? Hoe verhouden Europese
staatssteunregels zich tot de financiering van afzonderlijke bedrijven?
Bieden die regels voldoende ruimte voor een strategische industriepolitiek?
Antwoord
Deze transactie past in de FDI- (Foreign Direct Investments-) Screeningsverordening (Verordening (EU) 2019/452 van het Europees Parlement en
de Raad van 19 maart 2019 tot vaststelling van een kader voor de
screening van buitenlandse directe investeringen in de Unie). Met
betrekking tot de uit deze verordening voortvloeiende investeringstoetsing heeft de Minister van Economische Zaken en Klimaat een brief

55

Kamerstuk 32 637, nr. 432

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

39

naar de Kamer gestuurd op 2 juni 2020.56 In deze brief gaf MEZK aan dat
onder de huidige economische omstandigheden tegen de achtergrond
van de COVID-19-uitbraak het risico op ongewenste investeringen of
bedrijfsovernames kan toenemen en dat het kabinet zich inspant om
ondernemingen hiertegen te beschermen wanneer de borging van de
nationale veiligheid hiertoe aanleiding geeft. De gestelde voorwaarden
zijn in lijn met deze brief.
Het beslissingskader dat is gehanteerd bij deze transactie – waarvan de
uitgangspunten zijn toegelicht in de bovengenoemde brief van 2 juni 2020
– richtte zich in hoofdzaak op het belang van dit bedrijf als onmisbare
schakel in het Nederlandse ecosysteem voor geïntegreerde fotonica.
Tevens speelde de factor «economische veiligheid» een rol en is een
duidelijke afweging gemaakt over het risico dat de unieke kennis van dit
bedrijf verdwijnt naar het buitenland. Ook is uiteraard het businessplan
van dit bedrijf, de marktkansen, de financiële positie en de kwaliteit van
het management zorgvuldig meegewogen in het uiteindelijke besluit.
De investering met middelen van de rijksbegroting is niet zonder risico’s.
Succes is niet gegarandeerd maar de groeiperspectieven voor deze
technologie en de toepassingen worden alom als veelbelovend gezien.
In de overeenkomst tussen mijn departement en de consortiumpartners
zijn stevige voorwaarden gesteld met betrekking tot het management van
dit bedrijf en de bescherming van het intellectueel eigendom, het
handhaven en ontplooien van activiteiten in Nederland en de Europese
Unie en het aantrekken van nieuwe investeerders of potentiële overname.
Ik wil u er tot slot op wijzen dat deze transactie inmiddels is onderzocht
door de Algemene Rekenkamer (gepubliceerd 12 november 202057) in het
kader van «Individuele steun aan bedrijven tijdens de coronacrisis» en als
positief en doelmatig werd beoordeeld.
Cybersecurity
De leden van de GroenLinks-fractie zijn verheugd dat de regering de
urgentie benadrukt om de ontwikkeling van kennis op het gebied van
cybersecurity te verdiepen en te verbreden. Voor de nationale veiligheid
op de lange termijn is het van groot belang om strategische autonomie na
te streven op dit vlak. De verdiepende verkenning van de kennisontwikkeling en innovatie op het gebied van cybersecurity stipt een aantal
problemen aan. Zo lezen deze leden dat de onderzoekscapaciteit
bescheiden te noemen is, dat er onvoldoende kennisontwikkeling en
-uitwisseling plaatsvindt en dat bestaande kennis onvoldoende wordt
benut.
Deze leden verwelkomen dan ook de inzet van de Staatssecretaris om te
komen tot een nieuw publiek-privaat samenwerkingsplatform voor kennis
en innovatie op het gebied van cybersecurity. Een dergelijk platform kan
een waardevolle bijdrage leveren aan het oplossen van de voornoemde
knelpunten. Deze leden hebben nog wel een vraag over de werking van
het platform. Het cybersecurity bedrijfsleven geeft aan vooral behoefte te
hebben aan duidelijke coördinatie. Het kabinet lijkt vooral in te zetten op
een bottom-up proces. Deze leden zien de meerwaarde van een
bottom-up benadering maar vragen of er tegelijkertijd wellicht ook
behoefte is aan duidelijkere top-down coördinatie, met een meer leidende

56
57

Kamerstuk 30 821, nr. 113
Kamerstuk 35 420, nr. 184

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

40

rol voor de overheid. Is het kabinet van plan om die coördinerende rol op
zich te nemen binnen het platform? Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke
wijze?
Antwoord
Zoals beschreven in de bijlage bij de Kamerbrief van 9 december 202058,
moet de kracht van het nieuwe platform zijn dat de voordelen van een
bottom-up benadering en die van top-down coördinatie samenkomen. Het
bestuur zal bestaan uit een evenwichtige en diverse groep vertegenwoordigers vanuit de overheid, de kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Zo
kan het bestuur, waarin de overheid ook goed vertegenwoordigd is,
beslissingen nemen die de gehele keten (van cybersecurity onderwijs,
onderzoek en innovatie) ten goede komen. Bij de samenstelling van het
bestuur is ook diversiteit een belangrijk uitganspunt. In de praktijk zal het
bestuur bottom-up initiatieven stimuleren en tegelijkertijd balans brengen
in de kennis- en innovatieketen door een strategie uit te stippelen en
ervoor te zorgen dat de missie en de visie van het platform gerealiseerd
worden. Daarnaast hebben de onderwijs-, onderzoeks- en innovatiemakelaars een belangrijke rol om verbindingen tussen het veld en het
platformbestuur te leggen.
In de uitvoering wordt deze balans tussen de bottom-up en top-down
benadering bewaakt door de samenhang tussen het agenderings- en het
programmeringsproces. Bij de agendering worden relevante onderwerpen, partijen, documenten en ontwikkelingen als input gebruikt en
geraadpleegd om te komen tot een aantal kernthema’s. Programmeren
betreft de uitwerking van die thema’s in programma’s en projecten. Voor
een uitgebreider beeld van de governancestructuur van het samenwerkingsplatform verwijs ik graag naar de Kamerbrief van 9 december 2020
en de bijbehorende bijlage.
De leden van de GroenLinks-fractie zien de meerwaarde van een overheid
die optreedt als «launching customer» om innovatie in het cybersecuritydomein te bevorderen. Deze leden zijn dan ook benieuwd naar de huidige
stand van zaken van de regeling Small Business Innovation Research
(SBIR) voor cybersecurity. Hoeveel middelen zijn hiervoor beschikbaar,
wat zijn de resultaten en is de regering van plan om deze inzet voort te
zetten dan wel te intensiveren? In dit kader vragen deze leden zich ook af
in hoeverre de overheid bij haar inkoop van cybersecurityproducten
streeft naar cybersecurity van eigen bodem? Is dit een uitgangspunt van
het beleid? In hoeverre vormen Europese aanbestedingsregels een
belemmering voor een dergelijk uitgangspunt?
Antwoord
Het kabinet heeft SBIR de afgelopen jaren succesvol ingezet om nieuwe
producten en diensten met betrekking tot cybersecurity door de markt te
laten ontwikkelen. De resulterende producten en diensten leveren een
directe bijdrage aan de economische kansen en nationale veiligheid van
Nederland. Zo is dankzij het meest recente SBIR-traject «Cyber Security
III» een Intrusion Detection System (IDS) ontwikkeld om BAS (Building
Automation Systems) en BMS (Building Management Systems), inclusief
IoT (Internet of Things), beter te kunnen beschermen (BrAIN). Ook is via
dit traject bijvoorbeeld technologie ontwikkeld om zendmasten van
mobiele technologie beter te beschermen tegen overbelasting en om
zendmasten na overbelasting sneller en stabieler beschikbaar te maken
(LIMA CRMP). In het kader van de nieuwe publiek-private aanpak van
kennis en innovatie op het gebied van cybersecurity59 beziet het kabinet
58
59

Kamerstuk 26 643, nr. 723
Kamerstuk 26 643, nr. 723

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

41

opnieuw de mogelijkheid om SBIR in te zetten als methode om nieuwe
oplossingen op het gebied van cybersecurity door de markt te laten
ontwikkelen. In de loop van dit jaar zal hier een besluit over worden
genomen, medio 2021 zal de Kamer hierover verder geïnformeerd
worden.
Mede op basis van de eisen uit de Baseline Informatiebeveiliging
Overheid (BIO) zijn de inkoopeisen voor de overheid op het gebied van
cybersecurity vastgesteld in een zogenoemde ICO-wizard (Inkoopeisen
Cybersecurity Overheid). Met behulp van de ICO-wizard kan elke
overheidsorganisatie zelf bepalen welke inkoopeisen zij aan ICT-producten
en -diensten moet stellen. De effectiviteit van de tool wordt momenteel in
pilots getest. De pilots lopen door in 2021. De doelstelling blijft om deze
cybersecurity inkoopeisen te gaan hanteren voor alle overheidslagen als
een uitwerking van de BIO.
Een streven naar cybersecurity producten van eigen bodem staat hierbij
momenteel nog niet centraal. Bij overwegingen op het gebied van
Nederlandse digitale autonomie speelt een groot aantal elementen mee,
waaronder: relevante handelsverdragen, internationale handelsketens
(verkoper, toeleverancier, materiaal), mate van Nederlandse zelfbeschikking en de verhouding tussen prijs en kwaliteit. Voor SBIR-trajecten
enerzijds en aanbesteding anderzijds gelden verschillende regelgevende
kaders. In beide gevallen geldt echter dat het in beginsel niet mogelijk is
om opdrachten voor te behouden aan ondernemers uit eigen land;
ondernemers uit alle EU-lidstaten komen in aanmerking vanwege de
interne markt. In het geval van aanbesteding komt daarbij dat ook
ondernemers uit sommige andere landen toegang hebben tot Europese
aanbestedingen, aangezien de EU haar markt voor overheidsopdrachten
voor sommige derde landen opengesteld heeft onder de zogenaamde
Government Procurement Agreement (GPA) onder de WTO. Door de GPA
kunnen Europese ondernemingen ook meedingen naar opdrachten in die
derde landen. Als het gaat om aanbestedingen die onder de reikwijdte van
de Aanbestedingswet Defensie & Veiligheid te brengen zijn, bestaan er
meer mogelijkheden, zoals het stellen van extra eisen voor de beveiliging
van informatie.
Reactie op rapport «Verantwoord virtueel».
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met grote interesse kennisgenomen van het Rathenau-rapport over virtual reality en de kabinetsreactie
daarop. Deze leden zijn verheugd om te lezen dat de Staatssecretaris de
aanbevelingen van het Rathenau-rapport onderschrijft, en door zal gaan
met het stimuleren van internationaal debat over dit vraagstuk en het
informeren en beschermen van consumenten. Denkt de Staatssecretaris
dat de huidige inzet op deze punten voldoende is? Zo ja, waar wordt dat
uit opgemaakt? Zo nee, op welke manier is de regering van plan om haar
inzet op deze punten te intensiveren? De ontwikkelingen op technologisch
vlak gaan hard en mocht additionele regelgeving nodig zijn, dan is ook
daar enige spoed bij geboden. Deze leden vragen wanneer het onderzoek
van het WODC over het reguleringskader gereed zal zijn.
Antwoord
De huidige inzet acht het kabinet op dit moment voldoende, omdat voor
toepassingen in het (consumenten)domein van de virtuele realiteit ook de
vereisten gelden die bestaan voor andere digitale toepassingen of
(digitale) spelvormen. Als gevolg van het vooralsnog beperkte gebruik
van virtuele realiteit lijken de risico’s, die in het Rathenau rapport worden
gesignaleerd, in kwantitatieve zin beperkt. Naar verwachting is het
onderzoek van het WODC over het reguleringskader gereed in de zomer
van 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

42

Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de diverse stukken op de agenda. Deze leden hebben hierover de
volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie constateren een gebrek aan ambitie en
omvang in het innovatiebeleid om maatschappelijke uitdagingen als
klimaatverandering en de transitie in de landbouw. In dit verband vragen
deze leden specifiek opheldering over de discrepantie tussen de ambities
van dit regering op het gebied van energie en klimaat (bijvoorbeeld 3 à 4
GW elektrolysecapaciteit in 2030) en het ontbreken van gericht innovatiebeleid om die ambities waar te kunnen maken. Deze leden achten het
huidige instrumentarium om gericht maatschappelijk wenselijke
innovaties te stimuleren zeer beperkt en vragen waarom u dit beleid
missiegericht noemt. Welke percentage van het innovatiebudget in 2020
was missiegericht? Deze leden vragen de Staatssecretaris tevens, nu dit
kabinet het einde nadert, om de balans op te maken van het missiegedreven aspect van het innovatiebeleid. Wat zijn de belangrijkste
innovaties, of als dat het geval is, ontwikkelingen die (mede) te danken
zijn aan het missiegedreven innovatiebeleid van de afgelopen vier jaar?
Antwoord
Het Kennis- en Innovatieconvenant (KIC) 2020–2023 van 30 publieke en
private partijen bevat een gezamenlijk budget van 4,9 miljard euro in 2020
waarvan 2,05 miljard euro uit private en 2,85 miljard euro uit publieke
middelen (departementen, provincies, NWO, kennisinstellingen). Dit
budget wordt ingezet op de grote maatschappelijke thema’s en de 25
kennis- en innovatiemissies daaronder. EZK heeft hierin een aandeel van
580 miljoen euro (PPS-toeslag, MIT, digitale programma’s voor bijvoorbeeld cyberveiligheid, bijdragen voor internationale programma’s voor
bijvoorbeeld micro-elektronica, bijdragen aan TNO en andere TO2instituten in het kader van de missies, DEI, TSE). De totale uitgaven van
EZK voor innovatie gaan voor een deel ook naar niet-missiegedreven
instrumenten, zoals de innovatiekredieten en de algemene bijdragen aan
toegepast onderzoek, en bedragen circa 1000 miljoen (Rathenau60). Dat is
zonder het Groeifonds dat in 2021 en verder ook voor onderzoek en
innovatie beschikbaar komt, en exclusief fiscale stimulansen voor
onderzoek en innovatie zoals de WBSO. Het missiegedreven aandeel in de
EZK-innovatie uitgaven is daarmee ongeveer 58 procent.
Het is te vroeg om de balans op te maken van het missiegedreven
innovatiebeleid. Dit is met het KIC eind 2019 van start gegaan; 2020 was
het eerste jaar. De eerste indruk van de partners in het convenant,
publieke en private, is positief. Het ondernemerschap en de innovatiekracht van de Nederlandse topsectoren worden ingezet op de grote
maatschappelijke uitdagingen. De samenwerking gericht op de nieuwe
Kennis- en Innovatie Agenda’s (KIA’s), versnelt gezamenlijke reacties op
de corona-crisis, zoals bij de productie van medische hulpmiddelen.
Eerste resultaten bij duurzame energie zijn onlangs gepubliceerd. Een
eerste balans van het missiegedreven beleid is later dit jaar voorzien. Het
KIC stelt: «Halverwege de looptijd van dit convenant, eind 2021, bezien we
of de afspraken in dit convenant nog voldoen en of de voorgenomen
budgetten adequaat zijn. Dit zal worden meegenomen in het voorbereiden
en opstellen van een nieuw overzicht van voorgenomen budgetten voor
de periode 2022–2023.» De Kamer zal hierover geïnformeerd worden.
60

Rathenau – Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2018–2024 (https://
www.rathenau.nl/nl/vitale-kennisecosystemen/totale-investeringen-wetenschap-en-innovatie2018–2024)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

43

De leden van de PvdA-fractie hebben met grote belangstelling het
AWTI-rapport «Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie
in maatschappelijke transities» gelezen, waarin wordt gesteld dat een
overkoepelend beeld van het Nederland van de toekomst en hoe daar te
komen, ontbreekt in het huidige innovatiebeleid. Deze leden beschouwen
dit als een kritisch rapport over het huidige beleid en hebben daarom met
verbazing kennisgenomen van de kabinetsreactie waarin wordt aangegeven dat het kabinet het advies van de AWTI als een ondersteuning van
het huidige innovatiebeleid ziet. Deze leden vragen om deze stelling beter
te onderbouwen door uiteen te zetten hoe de drie concrete aanbevelingen
uit het rapport worden opgevolgd.
Antwoord
Zoals ik in de beleidsreactie AWTI adviestrapporten van 3 juli 2020 heb
aangegeven, beschouwt het kabinet het advies van AWTI inderdaad als
ondersteuning van het huidige innovatiebeleid, waarin wetenschap,
technologie en innovatie bijdragen aan maatschappelijke transities.61 Met
de vernieuwing van het Rijksbrede innovatiebeleid heeft het kabinet een
belangrijke stap gezet om het innovatiebeleid meer in te zetten voor
maatschappelijke transities (brede welvaart).
Het kabinet beschouwt het AWTI-advies vooral als ondersteuning voor het
huidige innovatiebeleid wat betreft de inhoudelijke richting van het
AWTI-advies. De koers (en doorontwikkeling) van het missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid (hierna: MTIB) die de afgelopen anderhalf
jaar is ingezet is in lijn met het AWTI-advies.
Wat betreft de uitwerking van het advies in de concrete aanbevelingen
heeft het kabinet gekozen voor maatregelen die haar inziens beter
aansluiten bij de doorontwikkeling van het MTIB. In onderstaande tekst
wordt per aanbeveling specifiek ingegaan op de gemaakte keuzes van het
kabinet.
Aanbeveling 1: Zorg voor een overkoepelend beeld van het Nederland van
de toekomst. Beleg de eindverantwoordelijkheid voor het toekomstbeeld
bij een onderraad voor maatschappelijke transities.
• De grote maatschappelijke uitdagingen en transities van deze tijd zijn
nu integraal onderdeel van het innovatiebeleid en stimuleren alle
partijen in de gouden driehoek (overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen), aangevuld met maatschappelijke organisaties en intermediairs,
om de uitdagingen op een vernieuwende manier aan te pakken en de
economische kansen te benutten. In het Kennis-en Innovatieconvenant
(hierna: KIC) worden de gezamenlijke inspanningen van partijen
beschreven.62 Monitoring en evaluatie zorgen voor eventuele
bijsturing van het beleid.
• De raad wil de eindverantwoordelijkheid voor een toekomstbeeld bij
een onderraad voor maatschappelijke transities leggen.
• Het kabinet is van mening dat het toekomstbeeld van Nederland
verbonden moet zijn met het innovatiebeleid en ziet dit als de
verantwoordelijkheid van het kabinet.
• Binnen het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid werken
bedrijven, kennisinstellingen en overheden in teams aan de economische kansen van de maatschappelijke uitdagingen. Waarbij de
overheid voldoende ruimte laat voor partijen om te bepalen hoe zij die
doelen gezamenlijk willen bereiken.

61
62

Kamerstuk 33 009, nr. 97
Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 82

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

44

Aanbeveling 2: Ontwikkel een netwerk van met elkaar verbonden
transformatieve coalities. In dit netwerk werken diverse (nieuwe,
onverwachte) partijen met elkaar samen en kunnen van elkaar leren.
• Bij de doorontwikkeling van het MTIB zijn de economische kansen van
maatschappelijke uitdagingen van deze tijd integraal onderdeel van
het innovatiebeleid. Deze missies hebben als doel de gezamenlijke
aanpak van maatschappelijke uitdagingen te versterken en economische kansen goed te benutten. Allerlei partijen overheid, bedrijfsleven,
kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en intermediairs
nemen hieraan deel om de uitdagingen op een vernieuwende manier
aan te pakken.
• We zetten in op vernieuwende oplossingen door met het missiegedreven innovatiebeleid meer ruimte te bieden aan nieuwkomers. Dat geld
ook voor bijvoorbeeld maatschappelijke organisaties die andere visies
en belangen kunnen inbrengen. Hierbij zijn de sociale en culturele
aspecten ook van belang.
• Deze aanbeveling sluit aan bij de strategie voor het versterken van
onderzoeks- en innovatie-ecosystemen waar de samenhang tussen
verschillende typen activiteiten en de samenwerking tussen een
variatie aan partijen centraal staat.
Aanbeveling 3: Vraag elk ministerie een interne toekomstgroep van
medewerkers op te zetten en geef deze een prikkelende opdracht.
• In de teams werken bepaalde departementen aan de economische
kansen van maatschappelijke uitdagingen. Innovaties op de maatschappelijke thema’s vergen voorts dat departementen steviger
inzetten op het stimuleren van innovatie op hun gebied. Daarop is al
vooruitgang geboekt in de afgelopen tijd. Een aantal ministeries zoals
Defensie, Justitie en Veiligheid, Infrastructuur en Waterstaat en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport hebben innovatie-eenheden
opgezet die private partners betrekken bij hun innovatie-uitdagingen.
De vormgeving verschilt per departement. Een centrale unit (zoals de
AWTI aanbeveelt) is een optie, maar ook is het mogelijk dat de
lijnorganisatie in goed onderling overleg innovatie agendeert en
stimuleert.
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van uw voornemen
om te onderzoeken of de WBSO beter kan aansluiten bij de ontwikkelingen op ICT-gebieden, bijvoorbeeld door naast ontwikkelingsprojecten
op het gebied van kunstmatige intelligentie en machine learning ook
(hoogstaande) toepassingen van te ondersteunen. Deze leden vragen of u
bereid bent een dergelijke verbreding van de WBSO ook te onderzoeken
omtrent andere innovatieve missies en specifiek op het gebied van de
energie- en klimaattransitie.
Antwoord
In de WBSO-evaluatie is onderzocht of de WBSO voldoende aansluit bij de
wijze waarop bedrijven R&D uitvoeren.63 Naar aanleiding daarvan wordt
nu opnieuw gekeken naar de voorwaarden van programmatuur in de
WBSO.64 De evaluatie gaf geen aanleiding om andere aanpassingen te
overwegen. Het overgrote deel van de bedrijven gaf aan dat de WBSO
voldoende aansluit bij de wijze waarop zij hun R&D uitvoeren. R&D op het
gebied van energie- en klimaattransitie komt daarmee aan bod in de
WBSO.
Overigens is bij een eventuele aanpassing op het gebied van ICT een
belangrijke voorwaarde dat deze in lijn is met de internationale definities
63

Kamerstukken 32 637 en 33 009, nr. 358: Bijlage, Evaluatie WBSO 2011–2017, Dialogic, APE en
UNU Merit, februari 2019, par. 3.6
64
Kamerstuk 32 637, nr. 432

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

45

van R&D en het generieke karakter van de WBSO geborgd blijft, waarbij
voor alle bedrijven in de WBSO dezelfde voorwaarden van toepassing
blijven.
De leden van de PvdA-fractie lezen in uw antwoord op de motie-Moorlag
omtrent de maatschappelijke impact van de verschillende vormen van het
innovatiebeleid dat er een afwegingskader voor sleuteltechnologieën is
ontwikkeld. Deze leden vragen of dit kader reeds met de Kamer is
gedeeld. Zo nee, bent u bereid het afwegingskader op korte termijn met
de Kamer te delen?
Antwoord
In mijn brief over het Missiegedreven Topsectoren en Innovatiebeleid aan
uw Kamer van 26 april 2019 verwijs ik reeds naar de aanpak sleuteltechnologieën en bijbehorend afwegingskader.65 Dit afwegingskader is te vinden
als bijlage van de brief.66
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling de brief
van de Staatssecretaris over de WBSO gelezen.67 Het is goed dat de
Staatssecretaris er zorg voor draagt de private investeringen in R&D
tijdens deze crisis op peil te houden. Deze leden hebben wel enkele
vragen over de inzet van het extra budget.
Door de coronacrisis zien sectoren in de Nederlandse mobiliteitsindustrie
een terugval in omzet. Dit gaat ten koste van de investeringen in R&D en
innovatie. Een terugloop aan innovatie in deze sector heeft grote impact
op de Nederlandse maakindustrie, maar ook op het realiseren van de
klimaatdoelen zoals verwoord in de Europese Green Deal. Ziet de
Staatssecretaris de mogelijkheid om via de WBSO R&D-investeringen bij
deze sectoren, maar ook andere sectoren die hard getroffen zijn door de
crisis, extra te ondersteunen?
Antwoord
De verhoging van de WBSO-percentages in 2021 komt ten goede aan alle
R&D-bedrijven in Nederland, ook in de mobiliteits- en maakindustrie. Het
is niet mogelijk om daarnaast extra steun te bieden aan specifieke
sectoren binnen de WBSO, vanwege het generieke karakter van de WBSO.
Vanwege dit generieke karakter dienen de voorwaarden van de WBSO
voor alle bedrijven gelijk te zijn, opdat er geen sprake is van staatssteun.
Er zijn echter wel andere mogelijkheden. Zoals aangegeven in het
antwoord op de vraag van de CDA-fractie over de onderzoeksbudgetten in
de maakindustrie, komt er een subsidieregeling gericht op het ondersteunen van R&D projecten in de automotive, luchtvaart en maritieme
industrie die van belang zijn voor het toekomstig verdienvermogen en de
transitie naar klimaatneutrale mobiliteit.
De Staatssecretaris schrijft dat de verhoging ten goede komt aan alle
WBSO-gebruikers. Het is goed dat innoveren op deze manier goedkoper
wordt. Hoe kunnen nieuwe bedrijven geprikkeld worden om ook aan
innovatie te gaan doen? Uit de WBSO-evaluatie blijkt dat onder de grotere
R&D-bedrijven het doelgroepbereik gedaald is tussen 2015 en 2017 met 7
procent. Kan de Staatssecretaris aangeven of dit doelgroepbereik ook na

65

Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 70
Kamerstukken 33 009 en 32 637, nr. 70: Bijlage 2, Aanpak sleuteltechnologieën
67
Kamerstuk 32 637, nr. 432
66

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

46

2017 gedaald is? Wat is de verwachte stijging van nieuwe
WBSO-gebruikers als gevolg van deze verhoging?
Antwoord
Om starters extra te stimuleren om te investeren in R&D, kent de WBSO
een verhoogd tarief in de eerste schijf. Zoals ik reactie op de vragen van
de D66-fractie heb aangegeven, is dit tarief dit jaar tijdelijk extra verruimd
vanwege de coronacrisis (van 40 procent naar 50 procent). Naast de
WBSO, stimuleert het kabinet ook met andere financieringsinstrumenten
(nieuwe) bedrijven om aan R&D te doen, bijvoorbeeld met de subsidieregeling Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren en het Innovatiekrediet.
Op dit moment kan ik nog geen inzicht geven in de ontwikkeling van het
doelgroepbereik van de WBSO na 2017. Dit zal onderwerp zijn van de
volgende WBSO-evaluatie, die naar verwachting in 2023 zal plaatsvinden.
De evaluatie zal mogelijk ook meer duidelijkheid geven over het effect van
de tijdelijke parameterverhoging op de R&D in Nederland. Overigens was
het doel van deze maatregel primair gericht op het op peil houden van de
hoeveelheid R&D, niet zo zeer op het stimuleren van meer nieuwe
WBSO-gebruikers.
De Staatssecretaris geeft aan dat zij haar best blijft doen om de
bekendheid van de WBSO te vergroten en de regeling zo aantrekkelijk
mogelijk te maken voor het R&D-intensieve bedrijfsleven. Deze leden zien
dan ook uit naar de uitkomsten van het onderzoek naar aanleiding van de
motie van de leden Bruins en Amhaouch over de effectiviteit van
verschillende mogelijke parameterwijzigingen (Kamerstuk 35 570 XIII, nr.
46). Wanneer kan de Kamer de uitkomsten van dit onderzoek verwachten?
Op welke wijze worden deze uitkomsten betrokken bij de verdere
vormgeving van de WBSO? Kan de Staatssecretaris voorts aangeven hoe
zij van plan is de bekendheid van de WBSO te vergroten?
Antwoord
De uitkomsten van dit onderzoek zullen u, conform de eerdere toezegging,
voor de zomer van 2021 worden toegestuurd.
Het vergroten van de bekendheid van de WBSO vergt een continue
inspanning. Hier zet ik onder andere op in door het organiseren van
voorlichtingsbijeenkomsten en webinars, het verstrekken van informatie
via de website, nieuwsbrief en social media kanalen van RVO.nl en het op
verzoek verstrekken van individuele voorlichting aan ondernemers,
brancheorganisaties en intermediairs.
Het extra budget voor de WBSO komt deels uit de onderuitputting van de
WBSO in 2019 (55 miljoen euro) en deels uit de reserves uit eerdere jaren
(102 miljoen euro). De verwachte onderuitputting van de WBSO in 2020 is
50 miljoen euro. De Staatssecretaris geeft aan dat deze 50 miljoen euro
onzeker is. Hoe kan worden voorkomen dat van de extra investering van
157 miljoen euro in 2021 dadelijk 50 miljoen euro terugkomt in de vorm
van onderuitputting van 2020, waardoor onder de streep de investering
een derde lager uitvalt? Hoe kan er tevens voor worden gezorgd dat niet
ook in 2021 er sprake gaat zijn van onderuitputting, waardoor de impact
van de extra investering van 157 miljoen euro beperkt is?
Antwoord
Om de tijdelijke verruiming van de WBSO-parameters in 2021 mogelijk te
maken, is het WBSO-budget voor 2021 verruimd met € 157 miljoen. Dit is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

47

toegelicht in mijn brief van Prinsjesdag 2020.68 Er is op dit moment geen
aanleiding om te veronderstellen dat dit budget alsnog niet nodig zou zijn.
Uiteraard blijf ik de ontwikkeling van de R&D dit jaar goed volgen, gezien
de impact van de coronacrisis zich niet volledig voorspellen laat.
Zoals ik in reactie op de vragen van de GroenLinks-fractie heb aangegeven, zal een eventuele onderuitputting in 2020 komende zomer bekend
zijn. Deze zal, conform de WBSO-budgetsystematiek, toegevoegd worden
aan het WBSO-budget 2022 en daarmee beschikbaar blijven voor het
R&D-bedrijfsleven. Dit bedrag zal dus niet op enige wijze verrekend
worden met de genoemde € 157 miljoen.
kabinetsstrategie Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met instemming de
kabinetsstrategie Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen.
De belangrijke actoren in de onderzoeks- en innovatie-ecosystemen zijn
mkb-ondernemingen. De Staatssecretaris noemt als uitdaging voor de
ecosystemen de vaardigheden en absorptiecapaciteit in het mkb. Deze
vaardigheden kunnen versterkt worden door kenniscirculatie, zo schrijft
de Staatssecretaris. In het verleden was het mogelijk om subsidie voor
een project Innovatie Prestatie Contracten (IPC) aan te vragen waarbinnen
10 tot 20 mkb-ondernemingen samenwerkten aan innovatieprojecten en
kennisoverdracht. De Staatssecretaris schrijft dat het pallet aan instrumenten om samenwerking te stimuleren mogelijk onvolledig is. Kan zij
reflecteren op de mogelijkheid om de IPC-subsidie terug te laten keren als
aanvulling op het pallet aan instrumenten?
Antwoord
Met het MKB-actieplan wordt ingezet op het verhogen van de absorptiecapaciteit in het mkb. Menselijk kapitaal, digitalisering en toepassing van
innovatie zijn speerpunten in het MKB-actieplan. Daarnaast kent het
innovatiebeleid verschillende instrumenten om innovatie bij het mkb te
stimuleren. Het mkb doet mee aan samenwerkingsprojecten voor
onderzoek en innovatie die ondersteund worden met de PPS-toeslag. De
MIT-regeling kent diverse instrumenten om het mkb in de regio’s verder te
helpen, zoals kennisvouchers, haalbaarheidsprojecten en R&D samenwerkingsprojecten. Ook is er vanuit de MIT budget voor de Topconsortia voor
Kennis en Innovatie (TKI’s) beschikbaar voor netwerkevenementen en
innovatiemakelaars die innovaties richting de mkb-achterban verspreiden.
Smart Industry hubs (field labs) en mkb-werkplaatsen helpen
mkb-bedrijven innovaties in hun bedrijf toe te passen. Deze instrumenten
versterken ook samenwerking tussen alle partijen in ecosystemen. Er is
kortom reeds een waaier aan mogelijkheden voor het mkb ter ondersteuning van hun innovatie. De IPC-subsidie die bestond rond 2010, had
destijds ook een nuttige functie. Het totale budget voor innovatiestimulering (bij het mkb) is echter beperkt. Er is daarom enkele jaren geleden
voor gekozen om de middelen te bundelen in een paar regelingen om de
innovatiemiddelen niet teveel te versnipperen, zoals ook aangegeven in
reactie op de vraag van de SGP-fractie over Innovatieprestatiecontracten
voor digitalisering tijdens de Begrotingsbehandeling EZK van 4 november
jl. De huidige situatie is wat betreft de overwegingen die daaraan destijds
ten grondslag lagen niet gewijzigd, dus ik zie geen aanleiding de
IPC-subsidie terug te laten keren.

68

Kamerstuk 32 637, nr. 432

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

48

Ruimtevaart
Ruimtevaart is een enabling sector, maar financiering lijkt telkens weer ad
hoc te moeten worden gevonden. Op welke manier kunnen de Nederlandse bijdrage aan de Europese activiteiten en de activiteiten in
Nederland zelf steviger en structureel verankerd worden? Hoe denkt de
Staatssecretaris de kennis uit die sector sneller en breder te kunnen
verspreiden zodat toepassing ervan in het bedrijfsleven en de samenleving kan worden gestimuleerd?
Antwoord
Op de begrotingen van EZK, OCW, IenW en Defensie is tot en met 2022
jaarlijks zo’n € 125 miljoen beschikbaar voor ruimtevaartactiviteiten. Het
NSO gaf in haar advies voor de Nota Ruimtevaartbeleid 2019 aan dat € 70
miljoen extra nodig was geweest om de ambities van het Nederlandse
ruimtevaartbeleid te realiseren, bijna € 25 miljoen per jaar. Het volgende
kabinet kan dit advies van het NSO bij haar bredere budgettaire
afwegingen betrekken.
Ook al hebben toepassingen van ruimtevaarttechnologie inmiddels de
haarvaten van onze samenleving bereikt, toch blijven er toepassingsmogelijkheden onbenut. Daarnaast komen er door de groeiende prestaties
van ruimtevaartinstrumenten (qua nauwkeurigheid en snelheid) telkens
nieuwe toepassingsmogelijkheden in beeld. Ook al ligt de verantwoordelijkheid voor domeinspecifieke toepassingen bij departementen, kennisinstellingen en bedrijven zelf, het Netherlands Space Office (NSO) blijft het
gebruik van ruimtevaarttechnologie stimuleren. Het Satellietdataportaal,
Small Business Innovation Research (SBIR’s) om bedrijven uit te dagen
om toepassingen van (satelliet)technologie voor publieke taken te
ontwikkelen, netwerkbijeenkomsten en de uitvoering van het Geodata for
Agriculture and Water (G4AW) programma zijn concrete manieren waarop
het NSO haar faciliterende rol voor het gebruik van ruimtevaarttechnologie invult.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 446, nr. 73

49