Dreigingsbeeld
Terrorisme Nederland 56
April 2022

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland

1.Dreigingsniveau

2

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Het dreigingsniveau blijft ‘aanzienlijk’ (niveau 3 van 5). Dat
betekent dat een terroristische aanslag in Nederland
voorstelbaar is, maar dat er geen concrete aanwijzingen voor
een aanslag zijn. Aanhangers van het jihadisme vormen een
belangrijke terroristische dreiging voor ons land, hoewel de
Nederlandse jihadisten niet of nauwelijks in het openbare
domein zichtbaar zijn. Ook blijft oplettendheid geboden rond
het accelerationisme omdat vanuit enkele jonge aanhangers
dreiging kan uitgaan. Daarnaast zijn er binnen de radicale
onderstroom tegen het gevoerde coronabeleid aanwijzingen
voor verdere radicalisering. Hierbij wordt de geweldsdreiging
voornamelijk gevormd door individuen en kleine groepen die
vatbaar kunnen zijn voor opruiende (online) complottheorieën.
Jihadistische beweging Nederland
De jihadistische beweging in Nederland is de laatste twee jaar
grotendeels naar binnen gekeerd. De afgelopen jaren zijn er
steeds minder publieke uitingen van jihadistisch gedachtegoed
te zien, zowel fysiek als online. De meeste jihadisten in
Nederland maken deel uit van fysieke netwerken. Online is er
een kleine groep die, los van fysieke netwerken, radicaliseert.
Zij vinden hun inspiratie in de propaganda van ISIS, dat haar
aanhangers via officiële en niet-officiële mediakanalen blijft
oproepen om zelfstandig aanslagen te plegen.
Jihadisme internationaal
De dreiging vanuit de jihadistische beweging in Europa is al
langere tijd relatief stabiel. De dreiging in Europa komt vooral
voort uit alleenhandelende daders en kleine groepen of cellen,
die organisatorisch los staan van ISIS, maar wel door (het
gedachtegoed van) de organisatie worden geïnspireerd. Veelal
worden relatief eenvoudige aanslagmiddelen gebruikt. Het
aantal jihadistische aanslagen in Europa was in 2021 significant
lager dan in 2020: respectievelijk vijf versus zestien.
ISIS en al Qa’ida hebben nog altijd de intentie vanuit hun
kerngebieden in het Midden-Oosten aanslagen in Europa te
plegen, maar het is twijfelachtig of ze daar momenteel de
capaciteiten voor hebben. De aanval van ISIS op een
3

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

gevangenis in Noordoost-Syrië op 20 januari 2022 toonde aan
dat de organisatie nog steeds een grote en complexe operatie
in het kerngebied (Syrië en Irak) kan uitvoeren. Wel is ISIS
door de dood van diens leider Al-Qurayshi, als gevolg van een
Amerikaanse militaire actie, opnieuw een slag toegebracht.
Begin maart werd door ISIS de nieuwe leider gepresenteerd,
over wie nog weinig bekend is.
Jihadistische activiteiten in Afghanistan en in Afrika hebben
hoofdzakelijk een regionale impact, waarbij wel westerse
doelwitten in de regio geraakt kunnen worden. Vooralsnog zijn
ze niet gericht op het plegen van aanslagen in het Westen.
Rechts-extremisme
Binnen het rechts-extremisme is het accelerationisme de stroming
waar de meeste geweldsdreiging vanuit gaat. Enkele honderden
Nederlandse accelerationisten zijn online in beeld gekomen; van
enkelen kan dreiging uitgaan. Op diverse online netwerken van
deze stroming blijkt een fascinatie voor wapens te bestaan. Er
bestaan daarbij zorgen dat individuen met deze ideologische
achtergrond zich bij de krijgsmacht of bij een schietvereniging
willen aanmelden om zo ervaring op te doen met het gebruik van
wapens. De oorlog in Oekraïne kan aantrekkingskracht uitoefenen
op Nederlandse rechts-extremisten, maar vooralsnog lijkt er bij
rechts-extremisten weinig animo te zijn om te vertrekken naar
Oekraïne en zich aan te sluiten bij rechts-extremistische groepen
aan Oekraïense of Russische zijde.
Anti-overheidsextremisme
In Nederland kwam het ongenoegen over de
coronamaatregelen voornamelijk tot uitdrukking door
activiteiten van een activistische bovenlaag en een radicale
onderstroom. Personen binnen de radicale onderstroom kunnen
zich gehoord en in hun radicale gedrag gelegitimeerd voelen
door uitlatingen van verschillende personen in het publieke
domein, onder wie enkelen die binnen het politieke discours
een geradicaliseerd COVID-19-narratief met daarin veel
complottheorieën bezigen. Virologen maken duidelijk dat het
risico van nieuwe coronavarianten niet is geweken, waardoor
4

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

acties uit de radicale onderstroom na eventueel nieuwe
maatregelen kunnen heropleven. Daarnaast zullen agitatoren
en complotdenkers zich waarschijnlijk ook op andere
maatschappelijke thema’s gaan richten waarin ze zich
verzetten tegen de overheid. De oorlog in Oekraïne zou een
dergelijk mobiliserend thema kunnen worden, hoewel het niet
te verwachten is dat dit net zoveel mensen gaat mobiliseren als
het protest tegen de COVID-19-maatregelen.

5

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

2. Jihadisme en
radicaalislamitische
dreiging

6

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

De jihadistische beweging in Nederland blijft stabiel
Aanhangers van het jihadisme vormen een belangrijk
onderdeel van de terroristische dreiging voor ons land, hoewel
Nederlandse jihadisten momenteel niet of nauwelijks zichtbaar
zijn in het openbare domein. Religieus geïnspireerd geweld
maakt een integraal onderdeel uit van het gedachtegoed van
deze beweging. De ideologie van de jihadistische strijdgroep
ISIS blijft binnen Nederlandse jihadistische netwerken de
belangrijkste inspiratiebron, zij het dat er sinds de val van het
‘kalifaat’ ook meer ruimte is voor kritiek op het handelen van
ISIS. Nog steeds zijn er in Nederland verschillende regionale
jihadistische netwerken actief, die zich concentreren in enkele
grote steden. Deze netwerken zijn in meer of mindere mate
met elkaar verbonden door een bovenregionaal netwerk dat
wordt gevormd door actieve aanhangers. Een voorbeeld van
een mogelijk regionaal netwerk betreft de negen verdachten
die in september 2021 in Eindhoven werden aangehouden voor
het voorbereiden en/of bevorderen van terroristische
misdrijven dan wel training daarvoor. Het onderzoek ter
terechtzitting is nog in volle gang.
Zoals ook in eerdere DTN’s is beschreven wordt de Nederlandse
jihadistische beweging als geheel momenteel gekwalificeerd als
relatief stabiel in omvang, maar ideologisch verdeeld. De
beweging is grotendeels naar binnen gekeerd en openbare
uitingen vanuit de jihadistische gemeenschap, zowel fysiek als
online, zijn mede door overheidsingrijpen de afgelopen jaren
afgenomen. Het bereik van de jihadistische boodschap is
hiermee in Nederland minder groot dan voorheen. Bovendien
lijkt de beweging te verouderen en is er nauwelijks sprake van
aanwas.
Jihadisten blijven op verschillende manieren uiting geven aan
hun gedachtegoed. Ze proberen door middel van da’wa nieuwe
aanwas te realiseren, veelal binnen de kring van familie,
kennissen en gelijkgestemden. Over mobiliserende thema’s,
zoals de positie van Nederlandse uitgereisde vrouwen in
detentiekampen in Noordoost-Syrië, wordt binnen de beweging
wel gesproken, maar van daadwerkelijke steun lijkt nauwelijks
7

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

sprake. De tijdelijke versoepeling van de COVID-19maatregelen leidde tot een opleving van de contacten van
Nederlandse jihadisten met Belgische netwerken. Ondanks het
feit dat Nederlandse jihadisten nauwelijks in het openbare
domein zichtbaar zijn, ageerden enkelen van hen wel openlijk
tegen het intrekken van het Nederlanderschap van
terrorismeveroordeelden. In maart 2021 haalde een jihadist uit
Maastricht het nieuws met een brief over de intrekking van
diens Nederlandse nationaliteit. Ook een Haagse jihadist, die
werd veroordeeld in de Context-zaak, zocht de media nadat de
IND hem had bericht dat zijn nationaliteit zou worden
ontnomen.
Kleine groep jihadisten radicaliseert online
Een kleine groep radicaliseert los van fysieke netwerken via het
internet. Het betreft vooral jongeren die elkaar treffen in
internationale chatgroepen die veelal besloten zijn. Zij vinden
hun inspiratie in de propaganda van ISIS die via haar officiële
en niet-officiële mediakanalen haar volgelingen in Europa
oproept om zelfstandig aanslagen te plegen. Sommigen
ontwikkelen naast een online netwerk ook een fysiek netwerk.
Deze ontwikkeling vertoont parallellen met accelerationisten,
waarbij rechts-extremistische jongeren eveneens in relatieve
isolatie via internationale netwerken op het internet
radicaliseren.
Veiligheidsrisico’s bij mogelijke terugkeer Nederlandse
uitreizigers blijven bestaan
Sinds juli 2021 zijn twee mannen en zes vrouwen vanuit het
strijdgebied in Syrië en Irak naar Nederland teruggekeerd.
Nederland heeft in februari 2022 vanuit Noordwest-Syrië vijf
ISIS-vrouwen en hun elf kinderen naar Nederland
overgebracht. De overheid heeft hiertoe besloten om te
voorkomen dat de rechter deze strafzaken zou beëindigen. In
geval van beëindiging van de strafzaak blijven de verdachten
straffeloos en gaan zij na een mogelijke terugkeer in Nederland
vrijuit.

8

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

De komende jaren zal door terugkeer vermoedelijk het aantal
Nederlandse uitreizigers toenemen dat, na detentie in
Nederland (en in sommige gevallen in Irak of Syrië), in
Nederland in vrijheid zal verblijven. De mannen vormen bij
terugkeer mogelijk een geweldsdreiging, vanwege onder meer
hun gevechtstraining en -ervaring. Bij de vrouwen wordt over
het algemeen de geweldsdreiging lager ingeschat, omdat zij in
de regel geen gevechtservaring hebben opgedaan en hun rol
binnen jihadistische netwerken anders is dan die van mannen.
De uitgereisde vrouwen hebben door hun ervaringen in
strijdgebied, hun relatie met ISIS, hun ideologische kennis en
hun internationale contacten wel de potentie om een impuls te
geven aan verbindende en ondersteunende activiteiten in de
Nederlandse jihadistische beweging.
De Nederlandse minderjarigen die in Syrisch-Koerdische
opvangkampen verblijven, zijn allereerst slachtoffer van de
door hun ouders gemaakte keuzes en van de situatie waarin ze
zich bevinden. Deze kinderen zijn doorgaans nog jong en de
kans op vergaande radicalisering en indoctrinatie als gevolg
van hun verblijf in het strijdgebied en de opvangkampen is
vooralsnog zeer beperkt. Of, en zo ja, in welke mate, deze
kinderen op termijn een dreiging kunnen vormen, zal per kind
verschillen en is pas vast te stellen als zij in Nederland door
experts geobserveerd en gescreend worden. Voortdurend
verblijf in de opvangkampen kan bijdragen aan mogelijk
trauma en risico op indoctrinatie. Dit maakt de eventuele
dreiging die van hen op termijn uitgaat voor de nationale
veiligheid in Nederland mogelijk groter.
Uitgereisde vrouwen en mannen kunnen ook vanuit Syrië een
dreiging vormen. Dat kan zowel op niet-gewelddadige wijze
door bijvoorbeeld het verspreiden van het jihadistische
gedachtegoed in Nederland als op gewelddadige wijze door het
stimuleren van aanslagen. Zij kunnen vanuit Nederland echter
een groter bereik en meer directe invloed op de Nederlandse
jihadistische beweging hebben, waardoor voor zowel vrouwen
als mannen de niet-gewelddadige dreiging voor de nationale
veiligheid na terugkeer waarschijnlijk groter is. Daarnaast geldt
9

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

voor met name mannen dat zij na terugkeer mogelijk een
grotere geweldsdreiging in Nederland vormen. Nederlandse
doelwitten zijn dan immers makkelijker te treffen dan tijdens
verblijf in het buitenland.
Radicalisering in reguliere detentie zeer beperkt
De Terroristenafdelingen (TA’s) werden in 2006 in Nederland
opgericht in reactie op de zendingsdrang van jihadisten en
hebben tot doel te voorkomen dat personen verdacht van of
veroordeeld voor terroristische misdrijven reguliere
gevangenen radicaliseren. Uit een analyse van de AIVD blijkt
dat de TA’s slagen in deze doelstelling: voor verspreiding van
extremistisch gedachtegoed binnen reguliere detentie bestaan
over het algemeen zeer weinig aanwijzingen. In die gevallen
waarin ervoor gekozen werd jihadisten niet op de TA te
plaatsen (bijvoorbeeld om netwerkvorming te voorkomen) is
niet gebleken dat ze andere gedetineerden hebben geprobeerd
te radicaliseren. Hierover zijn ook geen signalen bekend bij de
jihadisten die in het laatste jaar van hun gevangenisstraf
vanuit de TA naar reguliere detentie werden doorgeplaatst. Van
een klein aantal jihadisten die verblijven in justitiële
instellingen met een doorgaans kwetsbare populatie (zoals
jeugddetentie of de forensische zorg) bleek dat zij in enkele
gevallen wél poogden hun medegedetineerden op religieus vlak
te beïnvloeden.
Risico van recidive bij enkele terrorismeveroordeelden
Ook in 2022 zullen naar verwachting verschillende personen
vrijkomen die zijn veroordeeld voor terroristische misdrijven,
onder wie een aantal mannen en vrouwen die veroordeeld zijn
voor hun uitreis naar Syrië en Irak. De meeste
terrorismeveroordeelden zitten in Nederland gedetineerd op
een terroristenafdeling (TA). Het risico bestaat dat een
veroordeelde tijdens zijn of haar verblijf op een TA nieuwe
contacten opdoet en zo onderdeel gaat uitmaken van een
nieuw terroristisch netwerk. De overheid is hier alert op.
Hoewel een groot deel van de gedetineerden na vrijlating
hoogstwaarschijnlijk geen nieuwe plannen zal maken voor een
10

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

terroristisch misdrijf, blijft na hun vrijlating waarschijnlijk bij
enkelen sprake van een verhoogde dreiging.
Verschillende wetenschappelijke onderzoeken concluderen dat
de recidive onder voor terrorisme veroordeelde exgedetineerden relatief beperkt is. Van de 180 personen die
sinds de oprichting van de TA in 2006 hier gedetineerd zaten,
werd 5 procent opnieuw veroordeeld voor een terroristisch
misdrijf. De recidivecijfers onder ex-TA-gedetineerden zijn
weliswaar veel lager dan die voor reguliere criminaliteit, maar
tegelijkertijd geldt dat de aard van terroristische misdrijven in
de meeste gevallen ernstiger is dan die van reguliere delicten,
en de maatschappelijke gevolgen van terroristische misdrijven
doorgaans vele malen groter zijn. Ook is het de vraag in
hoeverre terroristische ex-gedetineerden zich los hebben weten
te maken van hun extremistische netwerken. Als onderdeel van
de jihadistische beweging kunnen zij nieuwe rekruten
aantrekken, of anderen stimuleren tot het plegen van een
terroristisch misdrijf. Daarmee blijft de terroristische dreiging
die uitgaat van zo’n individu in feite in stand. Een voorbeeld
van iemand die ook na veroordeling en vrijlating invloed bleef
uitoefenen is een voormalig lid van de Hofstadgroep. Medio
december 2021 stond hij opnieuw voor de rechter op
verdenking van het financieren van de ontsnapping van een
aantal Nederlandse ISIS-vrouwen uit kampen in Syrië.
Hawala-bankieren gebruikt voor terrorismedoeleinden
Een man van Syrische afkomst werd medio november 2021
door het gerechtshof in Den Haag in hoger beroep veroordeeld
voor onder andere illegaal bankieren en terrorismefinanciering.
De man maakte hierbij gebruik van hawala-bankieren. Dit is
een vorm van informeel bankieren waarbij financiële
transacties plaatsvinden door uitbetalingen tegen elkaar weg te
strepen, zodat geen sprake is van het verplaatsen van geld.
Naast het verrichten van transacties voor anderen stuurde de
man ook zelf forse bedragen naar Syrië, die bedoeld waren
voor zijn broer, die daar als strijder actief was bij jihadistische
groeperingen.
11

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Hawala-bankieren is in opkomst door de strenge controle en
het toezicht op reguliere banken en financiële instellingen in de
strijd tegen het witwassen van crimineel geld en
terrorismefinanciering. Bij hawala-bankieren kunnen criminele
en terroristische geldstromen ook door elkaar lopen. Dit was
bijvoorbeeld het geval bij een hawala-netwerk dat in oktober
2021 werd opgerold in Duitsland. Het netwerk bestond uit 67
personen, onder wie 44 Syriërs. Het zou sinds 2016 ten minste
140 miljoen euro afkomstig uit drugshandel, diefstal en andere
vormen van grootschalige criminaliteit hebben overgemaakt
naar onder andere Syrië en Turkije via Duitsland en Nederland.
Onder de leden bevonden zich ook verschillende personen die
banden onderhielden met terroristische groeperingen. De
Duitse autoriteiten stellen met de arrestaties een lucratieve
geldkraan voor terrorismefinanciering te hebben dichtgedraaid.
Beeld salafisme in Nederland ongewijzigd
Het beeld over het salafisme in Nederland is in de afgelopen
DTN-periode niet gewijzigd. Het salafisme is een
fundamentalistische hervormingsbeweging binnen de islam die
het leven wil inrichten naar het voorbeeld van de eerste drie
generaties moslims en een letterlijke interpretatie van de
religieuze bronnen voorstaat. Salafisten zien het daarbij als
hun plicht de islamitische gemeenschap te zuiveren van zaken
die zij zelf beschouwen als niet-islamitisch. Salafistische
aanjagers zijn in Nederland beperkt in aantal, maar hun
invloed is disproportioneel groot. Problematische gedragingen
door antidemocratische, intolerante en anti-integratieve
elementen binnen het salafisme kunnen leiden tot polarisatie in
de samenleving en (op termijn) tot ondermijning van de
democratische rechtsorde.
Internationale ontwikkelingen jihadistische dreiging
Ontwikkelingen in het buitenland kunnen (op termijn) het
dreigingsbeeld in Nederland beïnvloeden. Ook kunnen westerse
(inclusief Nederlandse) doelwitten in de regio geraakt worden.
Daarom wordt in het DTN van oudsher scherp gekeken naar
radicaliseringstendensen, aanslagen in het buitenland en
mondiale jihadistische organisaties zoals ISIS en al Qa’ida.
12

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Jihadistische dreiging in Europa vooral gevormd door eenlingen
en kleine cellen
De dreiging vanuit de jihadistische beweging in Europa is al
langere tijd relatief stabiel. Deze dreiging komt vooral voort uit
alleenhandelende daders en kleine groepen of cellen, die
organisatorisch los staan van ISIS, maar wel door (het
gedachtegoed van) de organisatie en andere aanhangers
worden geïnspireerd. De aanslagplegers maken veelal gebruik
van relatief eenvoudige aanslagmiddelen. Bij sommige
aanslagen was er bij de dader ook sprake van psychische
problematiek en/of onduidelijke motieven. Dergelijke
aanslagen zijn ook in Nederland voorstelbaar. Het aantal
jihadistische aanslagen in Europa was in 2021 significant lager
dan in 2020: respectievelijk vijf versus zestien.1 Dankzij
arrestaties in Frankrijk en Duitsland in het najaar van 2021
konden aanslagen door jihadistische cellen worden voorkomen.
Verder heeft de Belgische politie op 8 februari 2022 dertien
personen in Antwerpen aangehouden vanwege het verspreiden
van jihadistische propaganda en het mogelijk financieren van
terrorisme. De dertien personen hadden waarschijnlijk geen
aanslagplannen.
Aan ISIS verbonden mediaorganisaties roepen in hun
propaganda nog steeds op tot het plegen van aanslagen in het
Westen. ISIS en al Qa’ida hebben daarnaast nog altijd de
intentie vanuit hun kerngebieden in het Midden-Oosten
aanslagen in Europa te plegen, maar het is twijfelachtig of ze
daar momenteel de capaciteiten voor hebben.
Vooral de aanslagen in het Verenigd Koninkrijk (VK) in de
tweede helft van 2021 waren qua doelwitselectie opvallend. Op
15 oktober 2021 doodde een 25-jarige Brits-Somalische man
het Brits conservatieve parlementslid David Amess tijdens
diens bezoek aan zijn politieke achterban in een kerk. De dader
was een ISIS-aanhanger en verklaarde dat hij Amess doodde
1 Het ging in 2021 om de volgende jihadistische aanslagen: Rambouillet (23 april), Chapelle sur

Erdre (28 mei), Würzburg (25 juni), Kongsberg in Noorwegen (13 oktober) en Southend-onSea (15 oktober).
13

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

vanwege diens politieke steun voor de bombardementen op
ISIS-doelwitten in Syrië. De dader was niet in beeld bij de
veiligheidsdiensten, maar was in het verleden wel deelnemer
aan een deradicaliseringstraject van de overheid. De
doelwitselectie van de dader, namelijk een politicus, wijst
opnieuw op het gevaar dat politici kunnen lopen bij de
uitvoering van hun functie. In het VK geldt dat door de vele
openbare bijeenkomsten in de kiesdistricten mogelijk nog meer
dan in andere Europese landen. Enkele weken later werd in het
land opnieuw een aanslag uitgevoerd, ditmaal in Liverpool bij
een ziekenhuis door een Syrische vluchteling met een
zelfgemaakt explosief. Zijn motief is vooralsnog onduidelijk.
Het Joint Terrorism Analysis Centre (JTAC) verhoogde
niettemin na de aanslag het dreigingsniveau in het VK naar
’severe’ omdat deze incidenten mogelijk een inspiratie vormen
voor zogeheten copycats. Hiermee was het VK het enige land
in Europa dat het afgelopen jaar het dreigingsniveau
verhoogde.
Gijzeling in Amerikaanse synagoge gericht op vrijlating van
jihadistisch terroriste
Een jihadistische gijzelingsactie in een synagoge in Colleyville
(Texas, Verenigde Staten) in januari 2022 viel op door de
gehanteerde modus operandi en het nagestreefde doel. Een
44-jarige Brit gijzelde een rabbijn en drie anderen. Vooralsnog
lijkt het erop dat de dader alleen handelde. Hij zou slechts een
paar weken eerder zijn aangekomen in de Verenigde Staten
(VS) en daar wapens hebben gekocht. Volgens zijn broer zou
hij last hebben gehad van psychische problemen. De dader
wilde met de gijzeling bereiken dat de Pakistaanse
wetenschapper en terrorist Aafia Siddiqui (‘Lady al-Qaeda’), die
in de VS een gevangenisstraf van 86 jaar uitzit, zou worden
vrijgelaten. Siddiqui is binnen de mondiale jihadistische
beweging een vooraanstaand persoon. ISIS, de Taliban en AQ
hebben zich in het verleden ingezet om haar vrij te krijgen of
riepen daartoe op. Het profiel van de dader lijkt op veel
jihadistische aanslagplegers in het Westen. Wat afwijkt is dat
de dader zijn aanslag pleegde in een ander land en op grote
afstand van zijn woon- en verblijfplaats.
14

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

De pragmatische relatie tussen Turkije en ISIS in Noord-Syrië
De activiteiten van ISIS in Turkije en de inzet van Turkse
autoriteiten tegen ISIS-leden in Turkije zijn eerder in het DTN
beschreven (onder andere DTN52 en 55). Er lijkt daarnaast
sprake te zijn van een pragmatische relatie tussen Turkije en
ISIS in Noord-Syrië. Turkije stelt zich daarin tactisch op ten
opzichte van ISIS en vice versa. In Turkije zelf is de situatie
anders: in Turkije werden de laatste jaren diverse kopstukken
van ISIS gearresteerd. Dit pragmatisme lijkt het gevolg van de
veelzijdige terrorismedreiging ten aanzien van Turkije.
Succes en tegenslag voor ISIS
Sinds de val van het laatste territoriale bolwerk van ISIS in
Syrië in maart 2019 ging de organisatie ondergronds,
concentreerde zij zich op het plegen van aanslagen in Syrië en
Irak en het versterken van de organisatie. De afgelopen
periode stagneerde het aantal aanslagen van ISIS in Syrië en
nam het aantal af in Irak. Met de aanval van ISIS-strijders op
de Sina’a gevangenis in Noordoost-Syrië op 20 januari 2022
toonde de organisatie niettemin aan nog steeds grote en
complexe operaties in het kerngebied te kunnen uitvoeren. In
de gevangenis, die werd bewaakt door de overwegend
Koerdische Syrian Democratic Forces (SDF), zaten op dat
moment naar schatting 3.000 tot 5.000 (vermeende) ISISstrijders vast, onder wie waarschijnlijk ook enkele
Nederlanders, een aantal belangrijke ISIS-kopstukken en een
groot aantal buitenlandse jihadisten. Als gevolg van de aanval
wist een onbekend aantal gevangenen te ontsnappen. Open
bronnen spreken van honderden. Het was de eerste keer dat
ISIS een grootschalige aanval uitvoerde op een gevangenis in
Syrië. De actie is van grote symbolische betekenis voor ISIS.
De aanval laat zien dat ISIS in Syrië en Irak allerminst
verslagen is. Desondanks is het onwaarschijnlijk dat de
ontsnappingen een voorbode zijn van een snelle opmars van de
strijdgroep zoals dat in 2012-2014 het geval was. Daarvoor is
ISIS nog te klein in omvang en te zwak. Het ligt daarom niet in
de rede dat ISIS binnen afzienbare tijd weer grondgebied zal
beheersen zoals het tot maart 2019 deed.
15

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Opnieuw slaagden de Verenigde Staten erin de hoogste leider
van ISIS op te sporen. Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurayshi
kwam om het leven tijdens een Amerikaanse aanval op het
huis waarin hij verbleef. De operatie op 3 februari 2022 in de
Syrische provincie Idlib past in een reeks van succesvolle
Amerikaanse militaire operaties gericht tegen de hoogste
leiders van ISIS en andere jihadistische kopstukken uit de
regio. Het operationele kader van ISIS is door de dood van AlQurayshi een slag toegebracht. Begin maart werd door een
woordvoerder van ISIS medegedeeld dat Abu Hasan al-Hashimi
(een alias) als nieuwe leider is aangewezen. Over zijn
achtergrond en voornemens is vooralsnog weinig bekend.
De terroristische dreiging uit Afghanistan vooralsnog beperkt
Sinds de machtsovername van de Taliban in Afghanistan in
augustus 2021 verslechterde de humanitaire, economische en
mensenrechtensituatie in het land. De fysieke veiligheid in het
land staat vooral onder druk door Islamitische Staat Khorasan
Provincie (ISKP).2 Deze organisatie ontwikkelde zich, mede
dankzij de vrijlating van diverse ISKP-leden, sinds de val van
Kabul tot de belangrijkste tegenstander van het Talibanregime.
ISKP voerde vooral terroristische aanslagen uit op de Taliban
en op religieuze doelwitten van sjiitische minderheden. Deze
aanslagen zorgen voor het afbrokkelen van de legitimiteit van
de Taliban, dat immers veiligheid aan de Afghaanse burgers
beloofde. De Taliban, tot voor kort zelf een strijdende partij,
heeft geen ervaring met het bestrijden van opstanden. De
ontwikkelingen in Afghanistan kunnen ook delen in Zuid-Azië
destabiliseren. Vooral India is bezorgd over de steun die de
Taliban geeft aan terroristische groepen die streven naar het
beëindigen van Indiaas zeggenschap over de provincies Jammu
en Kasjmir.
Voorlopig blijft onduidelijk hoe de terroristische dreiging vanuit
Afghanistan zich op termijn richting het Westen zal vertalen.
Deze risico’s werden al benoemd in DTN55. Het gaat onder

2 Khorasan is de oud-Perzische naam voor de historische regio die delen van het huidige

Afghanistan, Pakistan en India omvatte.
16

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

meer om de mogelijkheid dat al Qa’ida meer bewegingsruimte
krijgt van de bevriende Taliban, Europese jihadisten naar
Afghanistan kunnen trekken, terroristen vanuit Afghanistan
naar Europa kunnen reizen en dat de overwinning van de
Taliban de jihadistische gemeenschap wereldwijd zou kunnen
inspireren tot het plegen van nieuwe aanslagen. Er zijn tot op
heden geen aanwijzingen dat deze risico’s zich de afgelopen
periode concretiseerden. Op de korte termijn lijkt daarom de
dreiging vanuit Afghanistan richting het Westen relatief
beperkt. Voor de Taliban is het vooralsnog van groot belang
om van de internationale gemeenschap financiële steun en
(enige vorm van) diplomatieke erkenning te krijgen. Het
eventueel omvormen van Afghanistan tot een jihadistisch
bolwerk zou daarbij niet helpen. De Taliban is echter niet
homogeen. Lokale facties volgen niet per definitie de
instructies vanuit de hoofdstad op. Ook is het de vraag of de
Taliban in staat zal zijn om terroristische elementen effectief
tegen te gaan. Belangrijk blijft daarom dat internationale
inlichtingendiensten goed zicht houden op de ontwikkelingen in
Afghanistan. Internationaal bestaan hierover echter veel
zorgen, omdat de westerse inlichtingencapaciteit in het land
het afgelopen jaar sterk terugliep.
Sub-Sahara Afrika: lokale drijfveren, mondiale affiliaties
Het vorige DTN liet twee risico’s van de jihadistische
insurgencies in sub-Sahara Afrika zien. Ze kunnen Nederlandse
belangen in de regio raken, en jihadistische ‘veilige havens’
voortbrengen vanwaaruit op termijn dreiging richting het
Europese continent kan ontstaan. Ondanks enkele militaire
successen tegen jihadistische groeperingen geaffilieerd aan
ISIS en al Qa’ida (AQ),3 valt niet te verwachten dat de
veiligheidssituatie in sub-Sahara Afrika binnen afzienbare tijd
wezenlijk zal verbeteren.

3 Aan ISIS-kant onder meer: uitschakeling van een regionaal kopstuk, de leider van ISWAP-

ISGS (Adnan Abu al Walid al-Sahrawi) op 17 augustus 2021, en de herovering op ISISMozambique van een strategische kustplaats (Mocimboa de Praia) in Mozambique op 8
augustus 2021.
17

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

In de Oost-Afrikaanse regio vormt het in Somalië gevestigde al
Shabaab (AS), mondiaal het sterkste ‘filiaal’ van AQ, een
voortdurende dreiging tegen westerse belangen. Afgelopen
januari raakte in de Somalische hoofdstad Mogadishu een
Nederlander van Somalische afkomst zwaargewond bij een
aanslag van AS die gericht was tegen “westerse
veiligheidsfunctionarissen”. Later die maand waarschuwden
Europese ambassades, waaronder die van Nederland, voor een
mogelijke ophanden zijnde aanslag op “westerse doelwitten en
burgers” in Kenia. Waarschijnlijk ging het hier ook om AS.
In de West-Afrikaanse Sahelregio (Mali, Niger en Burkina Faso)
combineert het AQ-filiaal Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin
(JNIM) een sterk lokale focus met de regionale
expansiestrategie van moederorganisatie al Qa’ida in de
Islamitische Maghreb (AQIM). De in eerdere DTN’s
gesignaleerde zuidwaartse expansie van de invloed van JNIM
zette zich voort. Dit heeft niet alleen geleid tot infiltraties en
veiligheidsincidenten in de grensregio’s van de kustlanden aan
de Golf van Guinee, met behalve in Ivoorkust voor het eerst
ook aanslagen in Togo en Benin. Maar ook tot het aangaan en
onderhouden van contacten met AQ-getrouwe jihadisten in het
aangrenzende Noordwest-Nigeria, die daar een hernieuwde
aanwezigheid laten zien. Daarmee heeft JNIM in de westelijke
Sahel een wijdverspreid operatiegebied en groeipotentieel;
alsook een goede uitgangspositie om in de bredere regio
aanslagen te plegen. Frankrijk en zijn Europese partnerlanden
trekken hun militaire contraterrorisme-operaties uit Mali terug.
Ze willen die vanuit Niger gaan voortzetten. Het betekent een
breuk met het Malinese militaire bewind, nadat het zich tot
Rusland had gewend. Het westerse vertrek uit Mali vergroot in
het land waarschijnlijk de bewegingsvrijheid van JNIM. Door de
stationering in Mali van Russische (para)militairen – onder wie
waarschijnlijk huurlingen van de aan het Kremlin gelieerde
Wagner Group – neemt het risico op mensenrechtenschendend
optreden toe. Verscheidene gevallen daarvan met
vermoedelijke betrokkenheid van Russische (para)militairen
hebben zich al voorgedaan. Hardhandig optreden werkt
jihadistische rekrutering in de hand. In Niger zullen de
18

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

westerse regionale missies deels op een vergelijkbare
combinatie van complicaties stuiten als die ze in Mali parten
speelden; zo heersen ook in Niger anti-Franse sentimenten.
De ISIS-getrouwe groeperingen in sub-Sahara Afrika zijn in
militair-operationeel opzicht het sterkst in gebieden waar ze
niet een afsplitsing van officiële AQ-‘filialen’ zijn
(Tsjaadmeerbekken, Democratische Republiek Congo en
Mozambique). Allemaal profiteren ze enigszins van hun
affiliatie met de moederorganisatie in Syrië en Irak, die hen
materieel en financieel steunt, met advies bijstaat en status
verschaft. Het zijn niettemin relatief autonome groeperingen,
ingebed in hun lokale politieke omgeving. Het is op dit moment
niet aannemelijk dat de intenties van ISIS-getrouwe
groeperingen in sub-Sahara Afrika hun eigen lokale of
regionale agenda overstijgen. Vanuit westers
dreigingsperspectief was de gecoördineerde, dubbele aanslag
in de Oegandese hoofdstad Kampala (november 2021) door
jihadisten van ISIS’ Centraal Afrika Provincie het meest in het
oog springend. De bommen gingen af op enkele kilometers
afstand van de Nederlandse ambassade, in het zakencentrum
van Kampala, waar westerse ambassades en bedrijven zijn
gevestigd, en relatief veel expats komen.

19

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

3. Rechts- en linksextremistische
dreiging

20

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

De rechts-extremistische dreiging ontleed
Om belangrijke ontwikkelingen en incidenten in het huidige
Nederlandse rechts-extremistische landschap te kunnen duiden
kan een indeling in drie categorieën worden gemaakt,
namelijk: het klassiek rechts-extremisme (waaronder het
neonazisme), het intellectueel rechts-extremisme (bijvoorbeeld
Erkenbrand) en het accelerationisme. Klassieke neonazistische
organisaties zoals Blood & Honour, Combat 18 en Racial
Volunteer Force lijken momenteel nauwelijks een rol van
betekenis te spelen in Nederland en het intellectueel rechtsextremisme is het laatste half jaar weinig in beeld gekomen.
In eerdere DTN’s is al aandacht besteed aan het
accelerationisme, dat in relatief korte tijd vanuit de Verenigde
Staten ook in andere westerse landen wortel heeft geschoten.
Aanhangers van deze rechts-extremistische ideologie
verheerlijken en rechtvaardigen terroristisch geweld om zo
versneld een rassenoorlog te ontketenen. Hierdoor willen zij
chaos creëren en het huidige politieke bestel vervangen door
een witte (nationaalsocialistische) etnostaat. Binnen het rechtsextremistische spectrum in Nederland gaat de meeste
geweldsdreiging uit van deze beweging. Het gaat om een paar
honderd Nederlandse jongeren die zich op heimelijke
online communicatieplatforms begeven waar het
accelerationistische gedachtegoed wordt gepropageerd. De
inschatting blijft dat van enkelen een geweldsdreiging kan
uitgaan. Daarbij moet vooral rekening worden gehouden met
kleine tot middelgrote aanslagen met reguliere
aanslagmiddelen, zoals steek- en vuurwapens en explosieven.
Gezien de psychosociale problemen waar verschillende
accelerationisten mee worstelen, hun jeugdigheid en de lage
organisatiegraad is het wel de vraag in hoeverre zij
daadwerkelijk in staat zijn een aanslag met enige complexiteit
voor te bereiden en uit te voeren.
Eerder strafrechtelijk onderzoek naar The Base in Nederland
leidde eind 2020 tot de arrestatie en later tot de veroordeling
van twee jonge mannen. In december 2021 veroordeelde de
rechtbank in Rotterdam deze mannen van 20 en 21 jaar voor
deelname aan een terroristische organisatie en opruiing tot een
21

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

terroristisch misdrijf. Beiden kregen 24 maanden
gevangenisstraf, waarvan 18 maanden voorwaardelijk, en een
taakstraf. De 21-jarige man werd vrijgesproken van het
voorbereiden van een terroristisch misdrijf. Hij stelde in een
chatroom dat hij een document zou bezitten met daarin de
fietsroutes van premier Rutte. Een dergelijk document is echter
niet in zijn bezit aangetroffen. De 21-jarige man zou eind
november 2020 beginnen aan een opleiding binnen defensie,
hetgeen door zijn arrestatie is verhinderd. Na de arrestaties
van eind 2020 zijn er geen arrestaties meer verricht van jonge
Nederlandse accelerationisten.
De laatste maanden valt op dat de verschillen tussen de
uiteenlopende groepen binnen de brede rechts-extremistische
online scène eerder worden toegedekt dan uitvergroot zolang
de kern of het ultieme doel van het rechts-extremistische
gedachtegoed maar overeind blijft, namelijk de witte
wereldheerschappij.
De rechts-extremistische beweging in Nederland die al jaren
offline beperkt zichtbaar was, is ook ten tijde van de
coronamaatregelen maar beperkt in staat geweest om effectief
in te spelen op de onvrede over het coronabeleid. Het antioverheidsnarratief van een onderdrukkende overheid sluit
echter goed aan bij de rechts-extremistische complottheorie
dat de Joodse/linkse elite de Nederlandse traditie, cultuur, ras
en taal niet zou beschermen. Hierdoor is er wel meer
verwevenheid ontstaan tussen anti-overheidsextremisten en
rechts-extremistische aanhangers en weet men elkaar
voornamelijk online te vinden. Tijdens coronaprotesten was er
al sprake van enige vermenging met rechts-extremisten.
Interesse vanuit rechts-extremistische hoek voor
vuurwapens
De politie doet onderzoek naar strafbare online uitingen van
leden en beheerders van accelerationistische accounts en
chatgroepen. In deze kringen blijkt een grote fascinatie voor
allerlei wapens te bestaan. Op woensdag 9 februari 2022 werd
na een ambtsbericht van de AIVD een 33-jarige verdachte in
22

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Zeeland aangehouden vanwege het beschikken over een 3Dgeprint semi-automatisch vuurwapen. De man deed online
verscheidene rechts-extremistische en racistische uitingen en
was ook in bezit van rechts-extremistische vlaggen en andere
memorabilia. Deze aanhouding lijkt daarmee een illustratie van
de waarneming dat rechts-extremistische personen steeds
vaker geïnteresseerd zijn in 3D-geprinte vuurwapens. Dit is
zorgelijk omdat dit de drempel tot het daadwerkelijk plegen
van (terroristisch) geweld kan verlagen. De Landelijke Eenheid
van de Politie voert op dit moment een breder onderzoek uit
naar 3D-geprinte vuurwapens in Nederland, die voornamelijk
voorkomen binnen het (niet-ideologische) criminele circuit. Bij
de politie komen verscheidene signalen binnen dat subjecten
binnen het rechts-extremistische landschap lid zijn of proberen
te worden van een schietvereniging of anderszins interesse
hebben in wapens en in het trainen ermee.
Zorgen om aantrekkingskracht van de krijgsmacht op
rechts-extremistische jongeren
De MIVD constateerde in zijn jaarverslag in 2020 dat sommige
rechts-extremistische jongeren in Nederland het aantrekkelijk
vinden om te werken voor de krijgsmacht. De eerder
genoemde 21-jarige man lijkt daar een nieuw voorbeeld van te
zijn. Radicalisering binnen elementen van de krijgsmacht is
risicovol, vooral gelet op de toegang tot en de training met
wapens. In het buitenland waren er de laatste jaren diverse
voorbeelden van defensiemedewerkers die radicaliseerden en
geweld toepasten of daarmee dreigden. De aantrekkingskracht
van de krijgsmacht op rechts-extremistische jongeren is te
verklaren. Zo is de externe presentatie van accelerationistische
groepen erg militaristisch geïnspireerd. Waarden en normen die
binnen de krijgsmacht gelden, zoals kameraadschap, moed en
trouw, staan ook bij veel rechts-extremisten hoog in aanzien.
Ook is er binnen delen van de rechts-extremistische beweging
een sterke affiniteit met wapens. Een relatief nieuw fenomeen
is dat in accelerationistische online netwerken wordt
geadviseerd het defensieapparaat te benutten voor het opdoen
van gevechts- en wapenvaardigheden om zich fysiek voor te
bereiden op een eventuele (eind)strijd. De aanwas van de
23

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

rechts-extremistische beweging is vaak heel jong. Het zijn
personen die hun beroepskeuze voor de toekomst nog moeten
maken en deze gemakkelijk kunnen laten beïnvloeden door
rechts-extremistisch sentiment.
Vooralsnog weinig animo rechts-extremisten om te
vertrekken naar Oekraïne
Kort nadat Rusland eind februari 2022 Oekraïne militair
aanviel, kondigde de Oekraïense president Zelensky aan dat er
een ‘vreemdelingenlegioen’ opgezet zou worden. Al snel waren
er volgens de Oekraïense ambassade in Den Haag ruim 200
aanmeldingen uit Nederland, zowel van mensen met een
Oekraïense of Poolse achtergrond als van autochtone
Nederlanders, onder wie veteranen. Omdat deze groep
mogelijk gevechtstraining op kan gaan doen, kunnen er
veiligheidsrisico’s (vooral binnen eigen persoonlijke
levenssfeer) optreden als zij terugkomen. Vanwege het nietextremistische karakter van het officiële Oekraïense
‘vreemdelingenlegioen’ is het onwaarschijnlijk dat deelname
hieraan vanuit CT-perspectief risico’s voor Nederland met zich
mee zal brengen. Er bestaat echter ook een risico dat de oorlog
in Oekraïne aantrekkingskracht kan uitoefenen op rechtsextremisten in Nederland. Dit zou geen nieuw fenomeen zijn.
Tussen 2014 en 2021 vochten volgens wetenschappers enkele
Nederlandse rechts-extremisten in Oekraïne, sommigen bij de
Oekraïense, anderen bij de separatistische/Russische
strijdgroepen. Eventueel zouden deelnemers aan het
gewelddadige conflict terecht kunnen komen bij rechtsextremistische eenheden. Bij terugkeer in Nederland zouden zij
een risico kunnen vormen voor de nationale veiligheid.
Vooralsnog is het echter onwaarschijnlijk dat grote aantallen
rechts-extremisten naar het oorlogsgebied zullen vertrekken.
Bij de meeste rechts-extremisten in Nederland lijkt namelijk op
dit moment de bereidheid om naar Oekraïne te gaan te
ontbreken.

24

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Internationale ontwikkelingen rechts-extremisme
Verwevenheid rechts-extremistische groepen en antioverheidsgroepen in het buitenland
In Canada, Spanje, Ierland, Australië, het Verenigd Koninkrijk
en Duitsland hebben veiligheid- en inlichtingendiensten een
grote verwevenheid van het coronaverzet met rechtsextremistische organisaties vastgesteld. Meer dan in Nederland
verloopt het protest op gewelddadige wijze. Een paar
voorbeelden uit andere landen illustreren de gewelddadige
polarisatie die in de afgelopen DTN-periode rond het
coronaverzet zichtbaar is geworden. Eind 2021 raakten in New
York rechts-extremisten tijdens antivaccinatie-bijeenkomsten
slaags met tegendemonstranten. In oktober 2021 namen
Italiaanse neofascisten en demonstranten in Rome deel aan
een massaprotest tegen vaccins dat ontaardde in geweld en
een poging om het kantoor van de premier te bestormen. In
hetzelfde land hebben rechts-extremisten na een betoging
tegen de coronapas het hoofdkwartier van een vakbond
vernield. In België werd de rechts-extremistische
instrumentalisering van de coronaprotesten merkbaar toen er
tijdens protesten in Brussel tegen de maatregelen eind 2021 en
begin 2022 rellen uitbraken.
Meer activiteiten extreemlinks en links-extremisten
Extreemlinkse en links-extremistische groeperingen in
Nederland waren in de afgelopen maanden zichtbaarder dan in
het jaar ervoor. Hun acties waren hoofdzakelijk activistisch van
aard en in sommige gevallen gericht op verstoring van de
openbare orde. In tegenstelling tot de afwachtende houding in
2020 en een groot deel van 2021 liet extreemlinks zich in de
tweede helft van 2021 en begin 2022 zien bij enkele protesten
met tientallen actievoerders. Hoewel extreemlinkse
actievoerders ook tegen bepaalde onderdelen van het
coronabeleid zijn, kwamen ze in actie tegen de
coronademonstraties die in hun ogen werden gebruikt om
extreemrechtse propaganda te verspreiden. Daarnaast
manifesteerde extreemlinks zich bij demonstraties voor het
25

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

klimaat en tegen de krapte op de woningmarkt. In sommige
gevallen waren links-extremisten wel gewelddadig. Tijdens het
woonprotest op 17 oktober 2021 in Rotterdam werd
nadrukkelijk de confrontatie met de politie gezocht via de
zogenaamde Zwart Blok–methode. Het vermeende
politiegeweld tijdens de demonstratie werd daarna breed
uitgemeten, waarna (extreem)linkse kanalen opriepen
hiertegen in actie te komen. In enkele gevallen was sprake van
zaakschade, zoals bij de bekogeling van het partijkantoor van
Forum voor Democratie met verf en vuurwerk door een groep
antifascisten. Tijdens een fakkelprotest tegen het coronabeleid
op 12 januari 2022 in Utrecht was sprake van een
gewelddadige confrontatie vanuit een groepje antifascisten die
zich keerden tegen anti-coronamaatregelendemonstranten,
onder wie personen verbonden aan de extreemrechtse
splinterpartij NVU.
Ook het klimaatprotest en de dierenrechtenbeweging in
Nederland kenmerken zich tot op heden voornamelijk door
activisme of burgerlijke ongehoorzaamheidsacties, zoals de
bezetting van gebouwen, kruispunten of stallen en slachterijen.
Zowel binnen extreemlinks (radicale asielrechtenbeweging,
anarchisme) als bij klimaat- en dierenrechtenactivisme is tot op
zekere hoogte sprake van internationale contacten en
solidariteit. Het is onzeker of deze stabiele situatie in Nederland
de komende jaren zo blijft. Bij extreemlinks en linksextremisten heersende onvrede over de overheid gevoed door
het corona- en klimaatbeleid, de situatie op de woningmarkt,
vermeend politiegeweld en rechts-extremistische zichtbaarheid
bij coronaprotesten kunnen een toekomstige voedingsbodem
vormen voor meer links-extremistische acties in Nederland.
Betrokkenheid PKK-jongeren bij bestorming OPCWgebouw
Diverse Koerdische jongeren uit het buitenland bestormden op
3 december 2021 het OPCW-gebouw in Den Haag. Hierbij
werden diverse arrestaties verricht. Koerdische organisaties
gelieerd aan de PKK voeren een internationale campagne tegen
de vermeende inzet van chemische wapens door Turkije in
26

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Koerdische gebieden. De OPCW in Den Haag is daarom van
belang voor de PKK.

27

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

4. Antioverheidsextremisme

28

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Coronaprotesten Nederland: een activistische bovenlaag
en een radicale onderstroom
In Nederland werd, ook in de afgelopen DTN-periode, het
ongenoegen over de coronamaatregelen vooral zichtbaar door
activiteiten van een activistische bovenlaag en een radicale
onderstroom. De eerste groep voert legitiem protest dat binnen
de kaders van de democratische rechtsorde plaatsvindt. Uit de
tweede groep, de radicale onderstroom, komen daarentegen
extremistische handelingen voort zoals opruiing en bedreiging.
De radicale onderstroom kan grofweg worden onderverdeeld in
drie subgroepen, namelijk een kleine twintig (online)
agitatoren, tien- tot vijftigduizend mensen die hen als
aanhangers (online) volgen en hun geradicaliseerde content
actief verspreiden, en een derde subgroep van tienduizenden
mensen die berichten uit de radicale onderstroom louter
consumeren. In sommige gevallen is er uiteraard ook sprake
van enige vorm van overlap. Het aantal mensen dat de laatste
twee jaar vanuit de radicale onderstroom daadwerkelijk is
overgegaan tot fysieke intimiderende acties, bijvoorbeeld
versus publieke figuren zoals ministers De Jonge en Kaag,
omvat circa 100 mensen. Hierbij valt op dat de afgelopen 2,5
jaar intimiderende acties in de openbare ruimte veelvuldig door
dezelfde en gekende subjecten zijn uitgevoerd, waardoor
welhaast kan worden gesproken van draaideurfanatici.
Tijdens de pandemie is er relatief weinig ernstig geweld uit de
radicale onderstroom geweest, ondanks de vele digitale
dreigementen. Het gevaar van de radicale onderstroom voor de
nationale veiligheid is nu en in de toekomst waarschijnlijk
vooral gelegen in de ondermijnende werking op de
democratische rechtsorde. Sinds de tweede helft van 2021 is er
binnen delen van de radicale onderstroom sprake van een
verdere radicalisering van sommige individuen en de (online)
groepen. Zo wordt over en richting gezichtsbepalende
gezagsdragers taal gebezigd die zich kenmerkt door diepe
vijandigheid, fanatisme en fantasieën van gewelddadige
eigenrichting. Ontmenselijking van personen die de
democratische rechtstaat personifiëren, bijvoorbeeld ministers,
doet zich hierbij voor. Met name kwetsbare personen blijken
29

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

soms vatbaar voor aansporing en aansturing door de hierboven
al genoemde groep (online) agitatoren. Om deze reden is
persoonsbepaald (idiosyncratisch) op mensen gericht
(terroristisch) geweld voorstelbaar. Voor aanslagen zijn op dit
moment geen concrete aanwijzingen.
Virologen maken duidelijk dat het risico van nieuwe
coronavarianten niet is geweken, waardoor acties uit de
radicale onderstroom na eventueel nieuwe maatregelen kunnen
heropleven. Daarnaast zullen agitatoren en complotdenkers
zich waarschijnlijk ook op andere maatschappelijke thema’s
gaan richten waarin ze zich verzetten tegen de overheid. Er
zijn al voorbeelden dat er vanuit de geradicaliseerde
onderstroom een pro-Poetin discours ten nadele van de
westerse overheden wordt verspreid. Naarmate de oorlog in
Oekraïne voortduurt zal het ondermijnende antioverheidsgeluid vanuit deze onderstroom waarschijnlijk
intensiveren waardoor de polarisatie rond actuele thema’s met
betrekking tot de oorlog (bijvoorbeeld de opvang van
vluchtelingen) in de samenleving kan toenemen. Het is echter
niet te verwachten dat de Russisch-Oekraïense oorlog hetzelfde
mobiliserende effect zal hebben op anti-overheid-activisten en
–extremisten als COVID-19. Hoewel de gevolgen van de oorlog
merkbaar zijn en voorlopig zullen blijven, bijvoorbeeld in de
vorm van hogere brandstofprijzen en de komst van Oekraïense
vluchtelingen, raakt het gewelddadige conflict op dit moment
niet de persoonlijke handelingsvrijheid van Nederlanders. Het
Russische narratief wekt bovendien niet of nauwelijks
sympathie in de Nederlandse samenleving terwijl een kritische
houding ten aanzien van COVID-19-maatregelen veel breder in
de maatschappij verbreid was.
Intimiderende modus operandi richting onder meer
politici
Verschillende strafrechtelijke onderzoeken laten (online)
groepjes en groepen zien die elkaar overlappen en met elkaar
verbonden zijn door complotten waarin anti-overheidsdenken
een constante is. Binnen dat digitale ecosysteem worden
veelvuldig bedreigingen geuit en in sommige gevallen wordt er
30

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

zelfs gesproken over plannen voor aanslagen met een
terroristisch oogmerk. Een voorbeeld hiervan is de 22-jarige
man die in de zomer van 2021 werd gearresteerd op
verdenking van het beramen van een moordaanslag op premier
Rutte. Hij was op zoek naar wapens en sprak met anderen af
om de plannen te bespreken. Ook bij andere acties bleek er
sprake van individuen die een focus hadden op politici. Op 5
januari 2022 werd een 29-jarige man aangehouden bij de
woning van D66-leider Kaag. Hij stond daar met een
brandende fakkel terwijl hij werd gefilmd door een Youtubekanaal. Half december was hij ook al aangehouden toen hij
minister De Jonge thuis opzocht. Deze man werd veroordeeld
tot zes maanden celstraf en de 44-jarige vrouw die de actie
filmde werd veroordeeld tot vier maanden celstraf. Medio
maart 2022 werd de voorman van Viruswaarheid gearresteerd
op verdenking van opruiing op zijn online kanalen, die onder
meer gericht waren tegen GGD-medewerkers, en later weer
vrijgelaten. Hij blijft verdachte in de zaak.
Complottheorieën tieren welig binnen de radicale
onderstroom
In tegenstelling tot de meeste activisten, van wie de bereidheid
te demonstreren tijdens de pandemie duidelijk afhing van de
aard van de maatregelen, zijn sommige individuen
geradicaliseerd. De radicale onderstroom wordt al een paar
jaar gevoed door complottheorieën waarin vooraanstaande
personen, bewindvoerders en uitvoerders van het beleid
worden ontmenselijkt omdat zij online bijvoorbeeld worden
beschreven als ‘reptielen’, ‘bloeddrinkende pedofielen’,
‘vijanden van de vrijheid’ en ‘verdedigers van de dictatuur’.
Betrokkenen lijken zich in een wereld te wanen waarin de
burger in een permanente staat van oorlog verkeert met de
overheid. Zij verliezen zich in een geharde antioverheidshouding, complottheorieën of religieuze zingeving wat
een gevoel van rechtvaardiging geeft voor soms verregaande
acties. Daarnaast zijn er ook personen die zich actief afkeren
van de huidige maatschappij en de regels van de
democratische rechtsstaat niet willen erkennen. Het aanbieden
van een soevereiniteitsverklaring bij de gemeente of het niet
31

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

willen betalen van boetes en belastingen zijn voorbeelden van
gedragingen van mensen die zich aangetrokken voelen tot
deze ontluikende beweging van ‘soevereinen’.
Personen binnen de radicale onderstroom kunnen zich gehoord
en in hun radicale gedrag gelegitimeerd voelen door uitlatingen
van verschillende personen in het publieke domein, onder wie
enkelen die binnen het politieke discours een geradicaliseerd
COVID-19-narratief met daarin veel complottheorieën bezigen.
Zo ontstond medio november 2021 ophef toen in de Tweede
Kamer werd verkondigd dat een Kamerlid vanwege het
gevoerde coronabeleid voor een tribunaal zou moeten
verschijnen. Dit leek een directe echo uit het giftige online
ecosysteem dat is verergerd sinds het begin van de pandemie.
Niet veel later dreigden enkele burgers in diverse plaatsen
ambtenaren voor een tribunaal te vervolgen. Een dergelijke
polarisatie in de politiek brengt aan de andere kant ook het
risico met zich mee dat een publieke verkondiger van een
radicaal COVID-19-discours op zijn beurt wordt bedreigd.

32

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56

Over het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland
Nederland werkt met een systeem van dreigingsniveaus die
aangeven hoe groot de kans is op een terroristische
aanslag. De NCTV publiceert hiertoe twee- tot driemaal per
jaar het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN), een
globale analyse van de nationale en internationale
terroristische dreiging tegen Nederland. Hierbij wordt ook
gekeken naar mogelijke voorfases van terrorisme (zoals
extremisme of radicalisering) of factoren die een
voedingsbodem kunnen vormen voor terrorisme, zoals
negatieve vormen van polarisatie. Het DTN is gebaseerd op
informatie van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en
van de politie, openbronneninformatie, informatie van
buitenlandse partners en analyses van
ambassadepersoneel. Bij de totstandkoming van dit DTN is
door de NCTV geen gebruik gemaakt van
internetmonitoring.

33

Uitgave
Nationaal Coordinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag
Turfmarkt 147, 2511 DP Den Haag
070 751 5050
www.nctv.nl
info@nctv.minjenv.nl
@nctv_nl
April 2022

34