Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 641

Wijziging van de Wet op de vaste boekenprijs in
verband met de evaluatie van die wet

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 31 mei 2011
I ALGEMEEN
1. Inleiding
Graag dank ik de leden van de fracties voor hun inbreng bij bovenvermeld
wetsvoorstel. Ik heb er goede nota van genomen dat de commissie de
openbare behandeling van het wetsvoorstel genoegzaam voorbereid acht
als de gestelde vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zijn beantwoord. De beantwoording van de vragen volgt de indeling van het
verslag.
2. Algemeen
De leden van de VVD-fractie zijn van oordeel dat de boekenbranche in
vergelijking met andere economische sectoren geen bijzondere positie
inneemt en onderschrijven het standpunt van deze fractie in 2004 dat de
vaste prijs een overbodig instrument is en betrokken partijen gebaat zijn
bij marktwerking. Zij menen dat de conclusies van de evaluatie ten
onrechte worden toegeschreven aan de vaste boekenprijs. Ook de Raad
voor Cultuur zou dit hebben opgemerkt. Het wekt hun bevreemding dat
toenmalig minister Plasterk vaststelde dat de wet goed functioneert,
terwijl de evaluatie wees op het «stabiel» blijven van de brede beschikbaarheid van boeken of zelfs op een «afname».
Mijn reactie op bovenstaande uitspraken is als volgt. De wettelijk
verankerde vaste boekenprijs dient ter ondersteuning van het cultureel
belang van een brede beschikbaarheid van boeken en een pluriform
titelaanbod. Het instrument grijpt in op het niveau van de boekhandel en
verhindert dat prijsstunters het marktaandeel van de assortimentsboekhandel aantasten. Het uitsluiten van prijsconcurrentie tussen aanbieders
stelt de boekhandel financieel in staat ook minder courante titels met
hogere voorraadkosten in het assortiment op te nemen.
In het evaluatieverslag wordt geen causaal verband gelegd tussen de
invoering van de wettelijke vaste prijs en de onderzoeksdata van de

kst-32641-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

1

evaluatie, maar wordt gewezen op de grote mate van continuïteit met de
situatie onder het privaatrechtelijk regime van prijsbinding. In die zin
vervult de vaste prijs nog steeds zijn functie. Ook is dit positieve oordeel
niet in strijd met de bevinding van de onderzoekers dat de boekhandel
gemiddeld minder breed lijkt in te kopen. Ik wijs op de constatering van
de onderzoekers dat «Gesignaleerde ontwikkelingen zijn terug te voeren
op autonome factoren, die los staan van de wet of de vaste prijs als
zodanig en deels een continuering zijn van trends die zich al vóór 2005
aftekenden» («Evaluatie van de Wet op de vaste boekenprijs», bureau
APE, Den Haag 2009, blz 6 van de samenvatting)1.
De leden van de CDA-fractie vragen in het licht van de voortschrijdende
digitalisering naar de houdbaarheid op de langere termijn van de vaste
boekenprijs en naar de termijn van de volgende evaluatie.
De beantwoording van deze vragen houdt verband met vragen van deze
leden over een vaste prijs voor het e-boek en ik verwijs dan ook graag
naar die beantwoording onder 6.
De leden van de SP-fractie vragen naar de effecten van de vaste prijs op
het prijsniveau van boeken.
Er zijn geen cijfermatige gegevens voor de invloed van verticale prijsbinding op het prijsniveau van boeken. Uitgevers kunnen verschillende
prijsstrategieën toepassen. Of verticale prijsbinding als zodanig van
invloed is op deze prijsstrategieën is niet bekend. Bij verkoop zullen door
de vaste prijs goedlopende boeken (bestsellers) tegen een hogere prijs
verkocht worden dan in een situatie met prijsconcurrentie. Hierdoor
ontstaat voor boekhandels extra financiële ruimte om de kosten die
gemoeid zijn met het in voorraad houden van minder courante titels te
financieren.
3. Werknemers- en auteurskorting
De leden van de VVD-fractie vragen om een toelichting op «de uitbreiding» van de kortingsregeling voor werknemers die in de oorspronkelijke
wet «beperkt» zou zijn «mede uit een oogpunt van deregulering». De
leden vragen of het oogpunt van deregulering de afgelopen vijf jaar
minder belangrijk is geworden.
Om ieder misverstand weg te nemen, stel ik vast dat aan de orde is het
opnemen van een bepaling over verkoop aan werknemers van de boekenen muziekbladenbranche. Een kortingsregeling voor werknemers, zoals
die onder de privaatrechtelijke regeling van de vaste boekenprijs wel
bestond, is niet in de wet opgenomen mede uit een oogpunt van
deregulering. Er bestaat op dit moment dus geen kortingsmogelijkheid
voor werknemers en bij het voorliggende wetsvoorstel wordt die dus ook
niet uitgebreid.
Zoals de memorie van toelichting vermeldt wordt met «deregulering»
gedoeld op het uitgangspunt van de wet om alle onder het privaatrechtelijk regime bestaande kortingsregelingen te beperken tot gevallen
waarin efficiencywinst wordt geboekt bij gelijktijdige afname van
meerdere exemplaren van een boek. Dit uitgangspunt blijft in stand. De
verkoopregeling voor werknemers wordt namelijk in de wet niet als
korting aangemerkt, maar als een vorm van verkoop waarvoor de
verplichting een vaste prijs toe te passen niet geldt. Deze constructie is
ook gekozen voor de verkoop van één exemplaar van een boek door een
uitgever aan de Koninklijke Bibliotheek zoals in de memorie van toelichting is uiteengezet. De verkoop van boeken aan werknemers wordt dus
1

Kamerstukken II 2009–2010, 32 300, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

2

met de voorgestelde wijziging uitgezonderd van het toepassingsbereik
van de wet.
De leden van de CDA-fractie vragen naar een nadere onderbouwing voor
het niet opnemen van een wettelijke regeling voor auteurskorting in het
wetsvoorstel.
De auteurskorting faciliteert de auteur als ondernemer. De functie van
deze kortingsregeling, hoe sympathiek ook, ligt te ver verwijderd van de
doelstelling van de wet om daarin te worden opgenomen. Evenmin is
aansluiting bij de fiscale regeling voor werknemers mogelijk omdat een
auteur niet in dienst is van zijn uitgever. Bovendien kunnen uitgevers
onder de wet wel gratis exemplaren aan de auteur verstrekken en hierover
kunnen contractuele afspraken worden gemaakt. Als de exemplaren nodig
zijn voor publicitaire doeleinden dan heeft de uitgever immers ook baat bij
het gratis verstrekken van boeken aan de auteur. Ik ga er dus vanuit dat
auteurs en uitgevers in goed overleg tot een andere oplossing kunnen
komen die per saldo hetzelfde resultaat oplevert voor de auteur. Ook wijs
ik er op dat beroepskosten aftrekbaar zijn van het inkomen of de winst.
Schrijvers kunnen evenals andere zelfstandigen een vast bedrag beroepskosten aftrekken van hun inkomen of winst. Indien de werkelijke kosten
hoger liggen is het meerdere ook aftrekbaar mits de kosten niet hoger
liggen dan hetgeen in de beroepsgroep gebruikelijk is.
4. Geen vaste prijs meer voor geïmporteerde muziekuitgaven
De leden van de SP-fractie vragen of prijsverschillen die mogelijk worden
door de afschaffing van de vaste prijs voor geïmporteerde bladmuziek niet
kunnen leiden tot schadelijke effecten zoals versmalling van het assortiment of bedreiging van kleine zelfstandigen.
Dit is niet het geval. De veronderstelling dat de wijziging prijsverschillen
mogelijk maakt die voorheen niet bestonden is onjuist. De reden voor de
afschaffing van de vaste prijs voor geïmporteerde muziekuitgaven is
namelijk dat de vaste prijs juist niet functioneert voor die uitgaven
vanwege de bepaling in de wet dat een vaste prijs pas na een half jaar
mag worden aangepast. Dit betekent dat prijswijzigingen van buitenlandse uitgevers en fluctuaties in de wisselkoers niet direct door alle
importeurs op hetzelfde moment kunnen worden verwerkt in de Nederlandse verkoopprijzen. Door het schrappen van de bepaling ontstaat een
gelijk speelveld onder de importeurs en verkopers. Tengevolge van de
wijziging zal de prijsconcurrentie niet substantieel toenemen omdat in de
huidige situatie ook veel prijsverschillen bestaan door de omstandigheid
dat iedere importeur zelfstandig een prijs dient vast te stellen.Daarom valt
het niet te verwachten dat het afschaffen van de vaste prijs voor uit het
buitenland geïmporteerde bladmuziekuitgaven tot meer prijsconcurrentie
zal leiden en als gevolg daarvan tot een versmalling van het assortiment
of afname van het aantal verkopers zal leiden.
5. Buitenlandse boekverkopers
De leden van de VVD-fractie vragen hoe vaak het gebeurt dat buitenlandse
boekverkopers uit Nederland geïmporteerde boeken of muziekuitgaven
rechtstreeks verkopen aan eindafnemers in Nederland en of er cijfers over
de omvang van deze verkoop bestaan.
Hierover ontbreken cijfers. Volgens het Commissariaat voor de Media is
de betreffende boekenomzet (nog) heel gering. De voorgestelde wijziging
dicht een lacune in de wet. Daarin is met betrekking tot grensoverschrijdende verkoop namelijk niets geregeld over rechtstreekse verkoop (via

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

3

internet) vanuit het buitenland. Door de voorgestelde maatregel zal het
Commissariaat over de mogelijkheid beschikken om een procedure te
starten indien hij omzeiling van de wet vermoedt van een verkoper die
gevestigd is in de Europese Unie of de Europese Economische Ruimte
(EER). Voor verkopers buiten Europa geldt de verplichting de vaste prijs
toe te passen in alle gevallen van rechtstreekse verkoop aan eindafnemers
in Nederland. Omzeiling van de wet hoeft dan niet bewezen te worden.
De leden van de VVD-fractie vragen tevens wat de effecten van de
afschaffing van de vaste boekenprijs in Engeland zijn ten aanzien van de
prijs van boeken, het aantal titels, het aantal verkooplocaties en het aantal
uitgevers.
Gezaghebbende en betrouwbare effectstudies zijn er niet. Een kwalitatieve
samenvatting van uit diverse bronnen beschikbare gegevens laat zien dat
veel zelfstandige boekhandels werden gedwongen te sluiten; een effect
dat weliswaar niet volledig maar toch voor een groot deel kan worden
toegeschreven aan de afschaffing van het NBA. Zij verloren namelijk een
substantieel deel van hun omzet aan supermarkten en discounters die
boeken tegen stuntprijzen aanboden. Verder zijn de prijzen van boeken
niet gedaald en is het aantal titels en uitgevers grosso modo gelijk
gebleven. Hierbij dient te worden aangetekend dat het aantal titels en
uitgevers door marktontwikkelingen wordt beïnvloed die losstaan van de
vaste boekenprijs. In dit verband is ook relevant te melden dat een vaste
boekenprijs van groter belang is voor relatief kleine taalgebieden.
In het licht van het onder de wet brengen van in het buitenland gevestigde
boekverkopers vragen de leden van de VVD-fractie hoe de regering België
ziet, waar veel Nederlandstalige literatuur vandaan komt.
De Wet op de vaste boekenprijs is van toepassing op Nederlandstalige
boeken die in Nederland worden uitgegeven of in Nederland worden
geïmporteerd. De vaste prijs dient daarbij te worden toegepast door
verkopers in Nederland. De voorgestelde aanpassing zorgt er alleen voor
dat ook in het buitenland gevestigde boekverkopers de vaste prijs dienen
toe te passen als zij boeken uit Nederland importeren en vervolgens
rechtstreeks verkopen aan eindafnemers in Nederland. Als gevolg van het
Europese recht inzake het vrije handelsverkeer geldt daarbij als extra
voorwaarde voor verkopers in de Europese Unie dat de verkoper het
oogmerk moet hebben om de wet te omzeilen. België heeft hierbij geen
bijzondere positie. In België gevestigde boekverkopers die rechtstreeks in
België uitgegeven boeken aan eindafnemers in Nederland verkopen,
zullen dus niet onder de wet vallen. Overigens is slechts sprake van een
beperkte import van Nederlandstalige literatuur uit België, omdat
verreweg de meeste (bekende) Belgische auteurs publiceren bij Nederlandse uitgevers.
De leden van de VVD-fractie stellen dat de wet alleen van toepassing
wordt op boekverkopers in de Europese Unie en de Europese Economische Ruimte. Zij vragen hoe de regering boekverkopers van daarbuiten
van de Nederlandse boekenmarkt weert.
De voorgestelde bepaling om in het buitenland gevestigde verkopers
onder de wet te brengen is van toepassing op verkopers in alle landen
voor zover deze verkopers boeken uit Nederland importeren en
vervolgens rechtstreeks aan eindafnemers in Nederland verkopen. Ten
aanzien van verkopers in de Europese Unie en de EER geldt in verband
met het vrije handelsverkeer een beperking van deze bepaling. De wet is
alleen van toepassing op in de Europese Unie en EER gevestigde
verkopers als deze verkopers boeken uit Nederland importeren,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

4

vervolgens rechtstreeks aan eindafnemers in Nederland verkopen en
daarbij het oogmerk hebben de wet te omzeilen.
Voorts voorzien de leden van de VVD-fractie een beperking van de digitale
kansen van de boekenmarkt die door de wijzigingsvoorstellen wordt
bestendigd en vragen naar mijn oordeel ter zake.
Bij de verkoop van fysieke boeken dienen ook internetboekverkopers de
vaste prijs toe te passen. Het doel van de wet is immers het voorkomen
van prijsconcurrentie tussen verkopers van boeken ten behoeve van de
brede beschikbaarheid van een pluriform titelaanbod. Ondernemers wordt
echter niets in de weg gelegd om op alle mogelijke andere vlakken met
elkaar te concurreren en we zien ook een stijgend aandeel van de verkoop
via internet. Daarbij dient te worden vermeld dat het digitaal beschikbaar
stellen van boeken niet onder het toepassingsbereik van de wet valt en
digitale kansen voor de boekenmarkt dus vrij aanwezig zijn.
De leden van de VVD-fractie vragen eveneens of «het vereiste van
hoofdzakelijk verkoopactiviteiten in Nederland plaatsvinden» niet juist
internetverkopers verjaagt uit Nederland, omdat het gunstiger is vanuit
het buitenland te opereren.
Er moet onderscheid worden gemaakt tussen de situatie waarbij de
boeken de landsgrenzen niet passeren, omdat de buitenlandse verkoper
deze betrekt bij het Centraal Boekhuis of een Nederlandse grossier, en de
situatie waarbij de boeken fysiek naar het buitenland worden geëxporteerd en vervolgens weer verzonden naar Nederlandse eindafnemers. In
het eerste geval is sprake van een in het buitenland gevestigde verkoper
die, gelet op bestaande jurisprudentie, is aan te merken als een Nederlandse verkoper die onder de wet valt. Dit betekent dat internetverkopers
zich niet op een eenvoudige manier aan de wet kunnen onttrekken door
zich statutair in het buitenland te vestigen.
De toegevoegde bepaling betreft het tweede geval van daadwerkelijke
export en «reïmport» van boeken. Vanwege de daarmee gemoeide kosten
zal de keuze voor vestiging in een ander land vermoedelijk alleen
renderen bij vestiging in een van onze buurlanden. Internetverkopers in
België en Duitsland worden niet gehinderd door de toegevoegde bepaling
indien zij zich met hun verkoopactiviteiten niet exclusief op Nederland
richten c.q. het Commissariaat voor de Media geen omzeiling van de wet
kan aantonen.
6. Aanpassingen van technische aard
De leden van de CDA-fractie vragen respectievelijk of en zo ja, waarom het
e-boek buiten de reikwijdte van de wet valt en of er andere wetgeving is
waarin de prijzen van e-boeken zijn geregeld.
De wet is alleen van toepassing op papieren boeken, het e-boek valt dus
niet onder het bereik van de wet. De indieners vonden destijds de omvang
van productie en afzet van e-boeken te marginaal en hadden niet de
verwachting dat daarin op korte termijn verandering zou komen. We
kunnen nu constateren dat de omzet nog steeds marginaal is, maar dat de
kans op snelle toename van het marktaandeel wel degelijk aanwezig is.
Voor zover bekend is in drie Europese landen de prijsbinding van het
e-boek wettelijk geregeld.
In Frankrijk is een wetsvoorstel voor invoering van een vaste prijs voor
e-boeken door het parlement vastgesteld. Het wetsvoorstel is genotificeerd bij de Europese Commissie die nog moet beoordelen of zij kan
instemmen met het antwoord van de Franse overheid op een groot aantal
kritische vragen over het ontwerp. In de Duitse wet op de vaste boeken-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

5

prijs wordt geen onderscheid gemaakt naar drager, zodat daar ook het
e-boek binnen het bereik van de wet valt. De vaste prijs van het e-boek
mag in Duitsland niet lager zijn dan de prijs van de goedkoopste printversie. Voorts kent Noorwegen prijsbinding van het e-boek.
In het evaluatieverslag is een onderzoek aangekondigd naar de eventuele
functionaliteit van een vaste prijs voor het e-boek (Kamerstukken II
2009–2010, 32 300, nr. 1, blz 6). Inmiddels is dit onderzoek aanbesteed en
naar verwachting zal het onderzoeksrapport begin juni gereed zijn. De
studie moet antwoord geven op de vraag of een vaste prijs voor het
e-boek een functie zou kunnen vervullen bij de instandhouding van een
breed beschikbaar en pluriform boekenaanbod in het digitale én het
fysieke domein en een juridische analyse bevatten van de handhaafbaarheid en de uitvoerbaarheid. Tevens moet de studie resulteren in een
aantal toekomstscenario’s voor het marktaandeel en de distributiestructuur van e-boeken. Het onderzoek zal ook indicaties geven over de
houdbaarheid van de vaste prijs op de langere termijn.
Ik zal uw kamer het onderzoeksrapport en mijn reactie daarop toezenden.
In het evaluatieverslag staat het voornemen om – conform de vijfjaarlijkse
verplichting in de wet – in 2014 een tweede evaluatie te houden van de
wet en deze evaluatie specifiek te richten op de gevolgen van de digitalisering. Vooralsnog houd ik vast aan dit voornemen.
7. Uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
De leden van de CDA-fractie kijken kritisch naar de handhaafbaarheid van
het wetsvoorstel. Zij achten de handhaafbaarheid moeilijk in het geval van
een opheffingsuitverkoop en bij verkoop via websites, opererend vanuit
het binnen- en buitenland.
De handhaafbaarheid van de mogelijkheden en voorwaarden van de
opheffingsuitverkoop leveren geen problemen op in de handhaafbaarheid, omdat de verkoper zich eerst dient te melden bij het Commissariaat voor de Media voordat opheffingsuitverkoop is toegestaan. Het
Commissariaat werkt daarnaast op basis van meldingen en reageert op
meldingen van door derden gesignaleerde potentiële wetsovertredingen.
Dit systeem werkt adequaat omdat boekverkopers zeer alert zijn op
concurrentievervalsende praktijken van collega-verkopers. Een opheffingsuitverkoop is daarbij doorgaans een breed bekendgemaakt
evenement.
Bij binnenlandse websites is de handhaving van de vaste prijs niet
bijzonder moeilijk, ook niet in het geval de verkoper statutair in het
buitenland is gevestigd, gegeven de bestaande jurisprudentie (Kamerstukken II 2009–2010, 32 300, nr. 1, blz 8), Bij buitenlandse websites moet
het Commissariaat beoordelen in welk land de relevante ondernemersactiviteiten – zoals de verkoop, de levering, de facturering, de betaling en het
retour nemen van boeken – plaatsvinden. Ook is opsporing van de
overtreding mogelijk door inzage in zakelijke gegevens en bescheiden te
vorderen bij Nederlandse bedrijven die met de buitenlandse website
samenwerken bij de verkoop en distributie van boeken. In sommige
gevallen zal handhaving lastig kunnen zijn.
II ARTIKELSGEWIJS
1. Artikel I, onderdeel C
De leden van de VVD-fractie zien graag dat naast de schoolboeken ook de
wetenschappelijke boeken niet onder de wet vallen. Ter ondersteuning
van hun standpunt verwijzen zij naar een uitspraak van professor Barbara
Baarsma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

6

De belangrijkste reden waarom wetenschappelijke boeken prijsbinding
kennen is dat deze boeken niet uitsluitend ten behoeve van het HBO- en
WO-onderwijs worden vervaardigd maar ook voor een algemeen publiek.
Wetenschappelijke boeken die ook zijn bestemd voor een algemeen
publiek en via de boekhandel worden gedistribueerd nemen dus dezelfde
positie in als algemene boeken.
De indieners hadden daarnaast de overweging dat studenten in vergelijking met scholieren een grotere vrijheidsmarge hebben in de keuze van
aanschaf van de titels voor hun studie (memorie van toelichting,
kamerstukken II 2002–2003, 28 652, nr. 3). Bovendien is het uitvoeringstechnisch onmogelijk om het deel van de wetenschappelijke publicaties
met de exclusieve functie van onderwijsleermiddel af te bakenen van de
overige wetenschappelijke boeken.
2. Artikel I, onderdeel A
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de voorwaarden die aan de
opheffingsuitverkoop worden verbonden, kunnen worden gehandhaafd.
Op deze vraag is reeds onder 7. ingegaan. Opheffingsuitverkoop kan pas
aanvangen na melding bij het Commissariaat voor de Media. Vervolgens
kan het Commissariaat toezien op de voorwaarden waaraan de verkoop is
gebonden. Daarnaast baseert het Commissariaat zich in het toezicht op
meldingen, waarbij hij direct reageert op gemelde vermoedelijke
wetsovertredingen.
3. Artikel I, onderdeel D
De leden van de VVD-fractie vragen naar aanleiding van de terminologische aanpassing van levering in verkoop, naar de verhouding met de
terminologie in het Burgerlijk Wetboek aangaande koopovereenkomst. Zij
vragen de regering te bevestigen dat deze wijziging geen uitbreiding van
de reikwijdte van de wet inhoudt.
In de artikelen waarin levering wordt vervangen door verkoop, wordt met
levering gedoeld op de koopovereenkomst waarbij een boek wordt
verstrekt voor een bepaalde prijs. In het Burgerlijk Wetboek wordt in
artikel 1 van Boek 7 koop gedefinieerd als «de overeenkomst waarbij de
een zich verbindt een zaak te geven en de ander om daarvoor een prijs in
geld te betalen». Het woord levering zou tot het misverstand kunnen
leiden dat de bepaling alleen ziet op het onderdeel van de koop dat het
geven van het boek betreft. Terminologisch is het dus juister om over de
verkoop van boeken te spreken. Deze aanpassing leidt daarmee niet tot
uitbreiding van de reikwijdte van de wet.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 641, nr. 6

7