15
Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
(XVII) voor het jaar 2019 ( 35000-XVII ).
De voorzitter:
Goedenavond. Ik heropen de vergadering. Aan de orde is
de begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ik heet welkom de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de collega-Kamerleden, de woordvoerders op dit onderdeel.
Sommige fracties hebben twee woordvoerders afgevaardigd. Welkom uiteraard aan de ambtelijke ondersteuning
van de minister en dat geldt ook voor de collega's met al
hun mensen. Ook een hartelijk welkom aan de mensen op
de publieke tribune en de mensen die het debat op een
andere manier volgen.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Zoals gezegd, is de begroting aan de orde. We hebben
vanavond alleen de eerste termijn van de zijde van de
Kamer. Ik wil graag als eerste mevrouw Van Weerdenburg
de gelegenheid geven voor haar inbreng. Zij spreekt
namens de fractie van de PVV. Gaat uw gang.

Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Voorzitter. Vandaag spreken wij over de begroting van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, waar
wederom meer geld naartoe gaat. De komende periode
wordt er een slordige 4,5 miljard per jaar overgemaakt naar
de derde wereld. Belastinggeld wel te verstaan, opgebracht
door de Nederlandse burgers. Ondanks de beste bedoelingen en de vele honderden en misschien wel duizenden
miljarden die er de afgelopen 50 jaar naartoe zijn gevloeid,
is het pijnlijk om te moeten constateren dat in grote delen
van Afrika nog steeds bittere armoede heerst. Natuurlijk
zijn er landen of regio's waar bescheiden vooruitgang is
geboekt, maar dat staat in geen enkele verhouding tot de
gedane investeringen. Per saldo is de derde wereld, in ieder
geval Afrika, er niet veel mee opgeschoten.
Voorzitter. Ik ga de olifant in de kamer dan maar benoemen,
omdat niemand anders het zal doen tijdens dit debat. Ontwikkelingshulp op deze schaal werkt niet, het heeft nooit
gewerkt en het gaat niet werken. Dat waren de letterlijke
woorden van de president van Ghana, Akufo-Addo, bijna
een jaar geleden tijdens zijn oproep aan de Afrikaanse landen om niet langer afhankelijk te willen zijn van westerse
hulp. Ik wil de minister vragen om zijn oproep serieus te
nemen en onder ogen te zien dat wij een compleet continent
hulpverslaafd hebben gemaakt en dat het de hoogste tijd
is om daarmee te stoppen. Het is goed dat dit besef ook
doordringt bij ontwikkelingslanden zelf. Niet alleen de president van Ghana, maar ook die van Rwanda, Kagame, heeft
publiekelijk gepleit voor een einde aan de hulprelatie met

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

het Westen. Hij zei: hoe minder de wereld zich bekommert
om ons, hoe meer we in staat zullen zijn om voor onszelf
te zorgen. Mijn vraag aan de minister is of er behalve Ghana
en Rwanda ook andere landen zijn die hebben aangegeven
van de subsidierelatie af te willen en, zo ja, welke? En heeft
de Nederlandse overheid daar gehoor aan gegeven? In
hoeverre is de ontwikkelingshulp naar die landen gestopt?
Kan de minister toezeggen dat ze direct de subsidierelatie
versneld afbouwt met landen waarvan de regering aangeeft
er geen prijs meer op te stellen?
Ook bij de Nederlandse burger is het besef inmiddels
doorgedrongen. Maar liefst 33% van de Nederlanders is
het eens met het PVV-standpunt dat er geen cent belastinggeld meer naar ontwikkelingshulp moet. Dat zijn dus niet
alleen PVV-kiezers, zeg ik er maar even voor de duidelijkheid
bij. Althans, nog niet. Realiseert de minister zich dat het
draagvlak voor de huidige vorm van ontwikkelingshulp in
rap tempo afneemt? Welke consequentie gaat zij daaraan
verbinden? Ik wil haar oproepen om vertrouwen te hebben
in de Nederlandse burger. Die kan namelijk heel goed zelf
bepalen of en, zo ja, aan welk goed doel hij zijn zuurverdiende geld uitgeeft. De Nederlandse bevolking staat
bekend als zeer vrijgevig. In diverse liefdadigheidsindexen
scoort Nederland al jaren hoog. Ook de opbrengsten van
Giro555-acties van de laatste jaren geven dat vertrouwen.
Uit onderzoek blijkt dat bijna 34% van alle Nederlanders
liever eerst mensen in Nederland helpt voordat zij mensen
in het buitenland helpen. Een aantal liefdadigheidsorganisaties heeft hier goed naar geluisterd en ontplooit inmiddels
ook activiteiten in Nederland, mede omdat dit de wens was
van hun donateurs. Een goed voorbeeld dat dit kabinet wat
de PVV betreft moet volgen. Spendeer de miljarden die nu
naar ontwikkelingshulp gaan in Nederland. Geef ze uit aan
onze eigen bevolking. Het lijkt erop dat ook dit kabinet wel
weet dat het draagvlak voor OS-beleid in rap tempo afkalft.
Dat is te zien aan de steeds veranderende argumentatie
waarom die miljardenuitgaven toch echt nog nodig zijn
daar. Het laatste verkooppraatje heet nu: het aanpakken
van de grondoorzaken van armoede, terreur en klimaatverandering en het tegengaan van irreguliere migratie. Vrij
vertaald: als we er niet snel voor zorgen dat Afrika minder
warm is, met genoeg gecreëerde melkertbanen en stageplekken voor iedereen, komen ze allemaal naar Europa, en
met een beetje pech zitten daar ook nog jihadi's tussen die
hier terreurdaden gaan plegen; dat wil de Nederlandse
belastingbetaler toch zeker niet? Morele chantage. Ik kan
er geen ander woord voor verzinnen.
En misleiding bovendien. Want dit kabinet is niet bereid
om daadwerkelijk de maatregelen te nemen die nodig zijn
om de genoemde doelen te bereiken. De enige echte oorzaak van terreur is namelijk de islam. In naam van de islamitische ideologie wordt er dood en verderf gezaaid, niet
alleen in Afrika en het Midden-Oosten, maar ook in Europa,
gefaciliteerd door de veerdiensten van Frontex en ngo's in
de Middellandse Zee. Hoe gaat de minister ervoor zorgen
dat de heilige oorlog die de islam voert tegen de rest van
de wereld, stopt? En hoe gaat zij de import van jihadistische
terroristen naar Europa voorkomen, als zij niet bereid is de
grenzen te sluiten?
Ook is de PVV razend benieuwd waarom de minister denkt
dat het creëren van een melkertbaan of een stageplek voor
jongeren in Afrika en het aanpassen van het klimaat er
daadwerkelijk voor gaat zorgen dat zij niet naar Europa

28 november 2018
TK 29

29-15-1

willen reizen. Ze komen vanwege onze welvaart. Het gras
in Europa is nu eenmaal groener dan daar. Dat heeft niets
met klimaat te maken, maar dat ligt aan onze verzorgingsstaat, die een enorme aantrekkingskracht heeft op migranten uit ontwikkelingslanden. De belofte van gratis geld zorgt
ervoor dat ze van heinde en verre hiernaartoe komen. Dat
ziet de minister zelf toch ook wel? Het gaat om migranten
die half Afrika doorreizen, contact leggen met mensensmokkelaars, duizenden dollars regelen voor de overtocht naar
Europa en, aangekomen in Europa, feilloos de weg kunnen
vinden naar de bijstand en de gratis asieladvocaten. Deze
minister wil ons laten geloven dat zulke mensen niet in
staat zijn om in eigen land of in een buurland werk of een
andere manier van bestaan te creëren voor zichzelf. Dit
kabinet probeert ons wijs te maken dat ze naar Europa reizen omdat ze niet in Afrika kúnnen blijven.
Ze kunnen wel blijven om hun eigen land op te bouwen, ze
wíllen het alleen niet. In Nederland krijg je namelijk gratis
geld en een gratis huis, en je mag je gezin ook nog importeren op kosten van de Nederlandse belastingbetaler. Daar
kan geen in Afrika gecreëerde baan tegenop! Ziehier de
gevolgen van de jarenlange hulpverslaving. Dit is waar het
om gaat. We moeten mensen in ontwikkelingslanden helpen
om zichzelf te helpen. Laat ze los. Laat ze zelf bepalen wat
goed voor ze is. Heb vertrouwen, ze gaan het redden. Daar
ben ik van overtuigd. De weg ernaartoe zal niet makkelijk
zijn, maar dat was het voor Nederland ook niet. Volwassen
worden gaat gepaard met groeipijnen. Dat hoort bij het
leven. Als we Afrika, als we ontwikkelingslanden echt willen
helpen, als we daadwerkelijk het beste met ze voor hebben,
dan stoppen we met onze westerse bemoeienis, vandaag
nog.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Een vraag van de heer Van Haga. Gaat uw gang.
De heer Van Haga (VVD):
Ik kan het toch niet laten. Mevrouw Van Weerdenburg geeft
aan dat 4,5 miljard wordt uitgegeven aan ontwikkelingssamenwerking. Dat wordt ongetwijfeld ook uitgegeven aan
dingen die zij niet leuk vindt. Dan vind ik het zo jammer dat
zij niet meedoet om mee te helpen om dat geld te routeren
naar de dingen die ze wel leuk vindt. Waarom doet ze dat
niet?
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dank voor deze vraag. De PVV kiest heel duidelijk voor de
Nederlanders. Wij willen dat dat geld in Nederland besteed
wordt. Dan is het natuurlijk heel raar om te zeggen "die 4,5
miljard willen we uitgeven aan dat en niet aan dat". Ik vind
dat mensen heel goed zelf kunnen uitmaken waar ze hun
geld aan uitgeven. De een doet het aan een natuurorganisatie, de ander kiest voor een bepaald Afrikaans land waar
hij een band mee heeft. Mensen weten dat zelf wel het
beste. Dus dat komt helemaal goed.
De voorzitter:
Dank u wel. U was al aan het einde van uw betoog. Dat
betekent dat ik nu graag de heer Van Haga het woord geef.
De heer Van Haga spreekt namens de fractie van de VVD.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

De heer Van Haga (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst dank dat ik hier namens
de VVD deze begroting mag doen. Dit is mijn eerste plenaire
debat op deze portefeuille en ik zal mijn best doen om de
lijn van mijn illustere voorgangers Dijkhoff, Taverne en
Becker voort te zetten. Laat ik beginnen met internationale
handel, met grote afstand het belangrijkste onderdeel van
de portefeuille van onze minister. Zoals collega Amhaouch
van het CDA tijdens een debat onlangs zei: het gaat niet
alleen om handel in combinatie met ontwikkelingssamenwerking, maar ook om buitenlandse handel op zich. Het
gaat om het verdienen van harde pegels voor de bv
Nederland. Laten we nooit vergeten dat er ook gewoon
geld verdiend moet worden en laat het duidelijk zijn: zonder
handel hebben we geen geld voor ontwikkelingshulp.
Voorzitter. We leven in een prachtig land. Het ontbreekt ons
aan niets en die welvaart wordt voor een groot gedeelte
verdiend in het buitenland. Dat doen we al eeuwenlang en
met veel succes. 32% van ons inkomen wordt verdiend met
buitenlandse handel. De Nederlandse export is goed voor
3,2% van de wereldhandel en wij zijn de zeventiende economie ter wereld. Volgens de Global Innovation Index staan
we zelfs op de tweede plaats. We mogen hier ontzettend
trots op zijn. Voor een klein land doen we het ontzettend
goed, maar we moeten er keihard voor werken om deze
positie in de wereld te behouden, of zelfs te verbeteren. Dat
alles in een wereld die in een razend tempo verandert. China
dendert niet alleen over Afrika heen, maar staat inmiddels
ook aan de poorten van Europa te rammelen. Sterker nog,
via e-commerce wordt een keiharde concurrentie gevoerd
met ons eigen mkb. Als ondernemers in andere landen
slimmer, innovatiever en goedkoper zijn, moeten we de
hand in eigen boezem steken en het gewoon slimmer doen.
Maar hier is iets anders aan de hand. Er is namelijk geen
gelijk speelveld. China houdt zich niet aan de regels van de
WTO en ook niet aan de standaarden van de OESO. Chinese
bedrijven kunnen gewoon Nederlandse bedrijven kopen
en omgekeerd kan dat niet. Bij ons is staatssteun verboden,
de Chinezen doen dat wel. Er is sprake van grootschalige
schending van patenten en intellectueel eigendom waardoor
de ontwikkelingskosten bij ons komen te liggen en de omzet
en winst naar China stroomt. En tot slot is veel Chinese
elektronica onveilig waardoor onze data ook nog een keer
gestolen kunnen worden.
Voorzitter. Ik weet dat het kabinet binnenkort met een Chinastrategie komt, maar ik zou specifiek van de minister willen
weten wat we hier op korte termijn nog tegen kunnen doen.
Daarmee kom ik bij de rol van de overheid met betrekking
tot buitenlandse handel. Normaal gesproken pleit ik altijd
voor zo min mogelijk overheid. De overheid is vaak de
grootste vijand van de ondernemer: te veel regels, te veel
bemoeienis, vaak onbetrouwbaar omdat regels telkens
veranderen en vaak ook nog zonder overgangsregeling. Ik
kan erover meepraten. Bij handelsbevordering heeft de
overheid wel degelijk een rol. Alleen al vanwege het feit
dat andere landen dat ook doen.
Er gaat ook heel veel goed. Ten eerste is Nederland heel
erg sterk in het organiseren van handelsmissies. Zowel
onze koning als onze premier hebben hierin met succes
een grote rol. Hierover zou ik tegen de minister willen zeggen: hoe meer, hoe beter. Ten tweede heeft Nederland een
uitstekend postennetwerk waar handelsattaches uitstekend

28 november 2018
TK 29

29-15-2

werk doen. Ten derde heeft de overheid een rol bij het
beschermen van onze ondernemers door het sluiten van
handelsverdragen en het creëren van een gelijk speelveld.
Uiteraard is deze rol grotendeels overgedragen aan de EU,
maar ook binnen de EU wordt hier anders mee omgegaan.
Wij hebben de neiging het braafste jongetje in de klas te
zijn en dat kan er af en toe toe leiden dat een ander Europees land er met de buit vandoor gaat. Ik hoor graag van
de minister of zij het met de VVD eens is dat ernaar moet
worden gestreefd om in ieder geval binnen Europa de
standaarden te harmoniseren. Ik weet eigenlijk wel wat het
antwoord gaat zijn: ja, wij zijn voor gelijk speelveld, maar
dan met onze enorm hoge morele standaarden. Dat gaat
vrijwel zeker niet lukken, dus daarom meteen de vervolgvraag. Vindt de minister niet ook dat we pragmatisch
moeten zijn in de harmonisatie van standaarden binnen
Europa en dat het dan beter is dat we ergens in het midden
eindigen dan dat we met onze morele superioriteit achter
het net vissen?

De heer Van Haga (VVD):
In een groot handelsverdrag heb je altijd 90% succes en
10% misschien wat minder succes. Ik ben het dus met u
eens dat u vast een voorbeeld kunt vinden waarbij dat wat
minder geldt, maar in zijn algemeenheid — ik blijf een
VVD'er — is het goed voor beide partijen.

De voorzitter:
Er is een vraag van de heer Alkaya.

De heer Van Haga (VVD):
Nee, met die gelijke standaarden en die harmonisering
bedoelde ik meer dat we binnen Europa moeten zorgen dat
we de standaarden harmoniseren, zodat het niet kan voorkomen dat wij een order afslaan die Frankrijk vervolgens
wel gaat leveren. Dat lijkt me slecht, want als wij een
bepaalde standaard hebben, is het fijn als Frankrijk zich
daar ook aan houdt. Daarom was mijn vraag aan de minister: bent u het met mij eens dat wij beter geharmoniseerde
standaarden kunnen hebben en dat we daar misschien
ietsje op moeten inleveren? Maar om op uw vraag over
dieren terug te komen: ik ben het over het algemeen
meestal met u eens als het gaat over dieren. Dat weet u,
maar ik denk toch dat het beter is voor andere landen die
misschien wat lagere standaarden hebben, om toch zo'n
verdrag af te sluiten en uiteindelijk naar ons niveau toe te
groeien. Ik denk dat dit inderdaad heel belangrijk is en ik
weet dat u het met mij eens bent.

De heer Alkaya (SP):
De VVD noemde zojuist vrijhandelsverdragen en een gelijk
speelveld in één adem, maar is de VVD het met mij eens
over het volgende? Dat als wij een vrijhandelsverdrag sluiten met een land waar het minimumloon heel laag ligt,
waar bedrijven dus helemaal niet gedwongen worden om
een leefbaar loon te betalen, waar de milieunormen heel
anders zijn en waar vervuiling van de natuur door multinationals aan de orde van de dag is, er dan juist geen sprake
is van een gelijk speelveld, maar dat kleine bedrijven hier
in Nederland juist worden gedwongen om in die race naar
de bodem mee te gaan, omdat ze te maken hebben met
oneerlijke concurrentie? Dat wordt dan mogelijk gemaakt
door een vrijhandelsakkoord, terwijl er anders juist sprake
zou zijn van een gelijk speelveld omdat die mkb'er gewoon
op een eerlijke en duurzame manier zijn werk kan doen. In
de landbouwsector komt dat bijvoorbeeld heel vaak voor.
De heer Van Haga (VVD):
Meneer Alkaya en ik hebben dit debat al eerder gehad. Wij
zijn ervan overtuigd dat een vrijhandelsverdrag of een verdrag op zich juist leidt tot een gelijk speelveld en juist heel
erg goed is voor andere landen, en dat we daar dan ook
mee moeten doorgaan.
De heer Alkaya (SP):
Dat is nogmaals het standpunt van de VVD, maar ik ben
eigenlijk op zoek naar een antwoord. Stel dat je een kleine
ondernemer bent in Nederland, een boer, en dat je op een
relatief duurzame manier probeert veeteelt te bedrijven.
Straks komt er een vrijhandelsverdrag met de Mercosurlanden. Dan komt er allemaal Argentijns vlees de Nederlandse markt op waardoor die kleine boer gedwongen wordt
om mee te doen in die race naar de bodem of om zijn
rundvlees twee, drie keer zo duur te verkopen. Is er op dat
moment vanwege dat vrijhandelsverdrag een gelijk speelveld gekomen of juist niet?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Maar misschien niet voor de dieren. Ik probeer even scherp
te krijgen wat de VVD hier nu zegt. Als het niet lukt om te
harmoniseren omdat onze normen misschien hoger zijn,
dan moeten we misschien een beetje in het midden gaan
zitten, hoor ik de VVD nu zeggen. Geldt dan dat we vanwege
die vrijhandelsverdragen producten moeten accepteren die
onder lagere dierenwelzijnsnormen dan de Nederlandse
zijn geproduceerd, dat we daar niet zo moeilijk over moeten
doen? Is dat wat de VVD hier zegt?

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat is alvast een mooi begin. Dan wil ik heel erg graag nog
wat verder vooruitkijken. Stel nou dat het lukt om een verdrag te sluiten met bijvoorbeeld Latijns-Amerika en om het
over dezelfde normen eens te worden, maar dat we er nog
niet zijn met dierenwelzijn. Als wij in Nederland en Europa
dan de volgende stap zouden willen zetten, bijvoorbeeld
door een einde te maken aan de kooihuisvesting voor dieren, dan zegt Latijns-Amerika: "Ja maar, dat gaan we niet
doen. We hadden net dit niveau afgesproken. We gaan niet
nog dat stapje verder zetten." Erkent de VVD dat het moeilijker wordt om die volgende stap te zetten als je dat verdrag
eenmaal gesloten hebt? Dan heb je immers een open markt
met Latijns-Amerika. Als wij misschien iets meer zouden
willen doen voor de dieren, moeten zij ook mee, anders
hebben we weer geen level playing field. Hoe ziet de VVD
dat?
De heer Van Haga (VVD):
Dit is altijd een lastige onderhandeling en er wordt over
duizenden dingen onderhandeld. Ik ben het met u eens dat
het wat lastig is als je eenmaal een verdrag hebt. Dan moet
je vrijwaringsmaatregelen gaan nemen, dus daar heeft u
een punt, maar dan is het nog steeds beter om een verdrag
te hebben dan geen verdrag.

28 november 2018
TK 29

29-15-3

De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Haga (VVD):
Voorzitter. Dan de handelsagenda. Onlangs presenteerde
onze gewaardeerde minister haar handelsagenda. We
hebben hier al eerder over gesproken. Nogmaals, ik waardeer de dappere poging. Dat meen ik oprecht. Maar het is
geen handelsagenda; het is een OS-agenda. Het gaat
voornamelijk over het stimuleren van vrouwelijke ondernemers, de Sustainable Development Goals, het toevoegen
van meer vrouwen aan handelsmissies en dat soort zaken.
Handel is toch een beetje het ondergeschoven kindje dat
het moet afleggen tegen ontwikkelingshulp. Ik citeer uit de
handelsagenda: "In toekomstige handelsakkoorden willen
we expliciet afspraken maken over gender." Ik kan het
opnieuw niet nalaten: wat de VVD betreft gaat het om
kwaliteit en niet om ras, geslacht of kleur. Als de beste
Nederlandse handelsmissie bestaat uit twintig blauwe
kabouters, dan is dat maar zo. Maar goed, het debat over
Wipneus en Pim of, zoals de minister het zich herinnerde,
over kabouter Wipwap, hebben we al gehad. Ik volsta nu
dus met de conclusie dat we een echte handelsagenda
nodig hebben. Ik zal hier binnenkort een voorstel over doen.
Voorzitter. De brexit is een van de grootste bedreigingen
voor onze buitenlandse handel. Mijn collega Mulder heeft
hier vorige week het een en ander over gezegd, en het is
allemaal nog onzeker, dus ik laat het daar voor het moment
bij. Fingers crossed de komende weken.
Voorzitter. Ontwikkelingssamenwerking is onmiskenbaar
de absolute specialiteit van onze minister. In het regeerakkoord staat dat we de grondoorzaken van armoede,
migratie, terreur en klimaatverandering gaan bestrijden.
Met grote bewondering moet ik constateren dat deze
minister dat doet, en nog veel meer. Het is jammer dat onze
middelen beperkt zijn, want anders had zij waarschijnlijk in
één kabinetsperiode de hele wereld weer op orde kunnen
brengen. Maar helaas, we hebben niet voldoende geld om
alles te doen, en daarom moeten er keuzes gemaakt worden. Zeker op deze portefeuille is dat soms ontzettend
moeilijk. Toch wil ik hier pleiten voor meer focus. Hoe
schrijnend het soms ook is, het is beter om het geld daar
te besteden waar het het grootste effect heeft.
Ten eerste de focus. Het is beter om het geld dat beschikbaar is over een beperkt aantal focuslanden te verdelen.
We hadden er vijftien, en het zijn er inmiddels weer veel
meer geworden. In de antwoorden op de feitelijke vragen
tel ik 37 landen. Overigens zie ik in de andere antwoorden
weer landen terugkomen die niet op dat lijstje van 37 landen
staan, zoals Chili en Mexico. Dat mag de minister dus ook
toelichten, als zij dat wil, want misschien is het lijstje nog
wel veel langer. Wat de VVD betreft moeten we weer terug
naar een beperkt aantal landen waar we ons op gaan richten. Niet voor niets spreekt het regeerakkoord ook van
focus. In het regeerakkoord worden slechts drie focuslanden
genoemd: Libanon, Irak en Jordanië. Dan is het niet de
bedoeling om daar nog 34 landen aan toe te voegen. En ja,
u raadt het al: ik overweeg op dit punt een motie.
Bij focus en effectiviteit hoort ook dat we geen geld uitgeven
in landen die het niet echt nodig hebben. We geven geld
uit in OESO-landen, zoals Chili en Mexico. Het is niet veel,

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

1,3 miljoen euro, maar het is wel gewoon belastinggeld.
Dit bedrag is exclusief de bijdrage die naar internationale
organisaties in die landen gaat. Ik wil voorstellen dat deze
minister geen OS-geld meer uitgeeft in OESO-landen, want
die landen hebben ons geld niet nodig en het gaat ten koste
van hulp aan andere landen die onze hulp wel nodig hebben. Afhankelijk van de reactie van de minister overweeg
ik ook op dit punt een motie.
De voorzitter:
Er is een vraag van mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik heb een vraag aan de VVD. U geeft aan dat er meer focus
moet zijn, maar dat hebben we toch afgesproken? Als je
kijkt naar de verdeling van de budgetten, dan zie je toch
dat wij focussen?
De heer Van Haga (VVD):
Ja. We noemen alleen drie focuslanden, die ik heb
genoemd. Ik dacht dat de afspraak was dat we vijftien
focuslanden zouden hebben, en nu tel ik 37 landen waar
we iets doen. Ik denk dat je als je een beperkte hoeveelheid
geld hebt dat beter kunt concentreren in bepaalde landen
die het het meest nodig hebben. Zeker als je merkt dat we
ook nog geld geven aan bepaalde OESO-landen, dan denk
ik dat we dat geld beter ergens anders kunnen aanwenden
waar het echt nodig is.
Mevrouw Kuik (CDA):
We hebben natuurlijk afgesproken om juist meer in te zetten
op die landen en die focusregio's die we hebben aangewezen. Maar daarvoor hebben we natuurlijk meer relaties
gehad met verschillende landen, en we kunnen projecten
ook niet zomaar, bam, stilzetten. Dat bouwen we af, waar
dat kan. Mijn vraag is dus nogmaals: we focussen nu toch?
En we gaan toch niet alle projecten die al lopen zomaar,
bam, stoppen, want dan gooi je toch het kind met het badwater weg? Bent u dat niet met mij eens?
De heer Van Haga (VVD):
Ja, eigenlijk ben ik dat wel met u eens. U zegt: bam, we
stoppen. Maar dat heb ik niet gezegd. U zegt ook: we gaan
het afbouwen. Nou, als we elkaar daarin kunnen vinden,
dan denk ik dat we een deal hebben. Ik denk dat u het heel
goed heeft gezegd. We focussen. Dat hebben we afgesproken. We gaan niks stante pede afbouwen, maar als we
bepaalde dingen kunnen beëindigen en het geld daarvoor
ergens anders beter kunnen aanwenden, dan doen we het
goed, denk ik.
Voorzitter. Dit kabinet zet in op goede opvang in de regio
en maakt daar ook geld voor vrij. Toch verlagen we onze
vrijwillige bijdrage aan de UNHCR komend jaar met 7 miljoen euro, van 40 naar 33 miljoen euro. Kan de minister
uitleggen waarom? Dit is namelijk juist een prioriteit van
het kabinet. Graag een toelichting.
Voorzitter. Ook het mondiale klimaat- en energieprobleem
heeft onze aandacht. De VVD vindt dat ons belastinggeld
goed moet worden besteed, met een zo hoog mogelijke

28 november 2018
TK 29

29-15-4

impact. Er overlijden per jaar 4 miljoen mensen doordat zij
met olielampjes hun huis verlichten omdat ze geen elektriciteit hebben of omdat ze op slechte voorzieningen koken.
Om te helpen bij het oplossen van dit probleem heeft de
VVD twee amendementen ingediend: één voor het stimuleren van kleinschalige zonne-energieprojecten en één voor
innovatieve oplossingen om indoor air pollution tegen te
gaan.
Voorzitter. Onlangs ontvingen we een brief over het Klimaatfonds, waarin vier jaar lang 40 miljoen per jaar gestort
wordt. Helaas is er ook hier weer veel tekst over gender,
armoede, sociale risico's en vrouwenrechten, maar dat
terzijde. Ik lees er ook in dat in het aanvraagformulier wordt
gevraagd of de uitvoerende organisatie Partos 9001-gecertificeerd is. Kan de minister toezeggen dat het belastinggeld
in het Klimaatfonds echt ten goede gaat komen aan het
verbeteren van het mondiale klimaat? En kan de minister
toezeggen dat dit geld niet alleen naar ngo's gaat, maar
gewoon naar de beste uitvoerder, die het beste resultaat
kan bereiken?
Voorzitter, ik kom op de uitvoering. De uitvoering is een
breder probleem. Uit diverse stukken maken we op dat een
relatief klein deel van wat we aan OS uitgeven, door
Nederlandse organisaties wordt uitgevoerd. Dat vormde
ook de aanleiding voor de motie-Becker om EU-middelen
beter te laten benutten door Nederlandse organisaties.
Slechts 25% van bijvoorbeeld de middelen voor drinkwater,
sanitaire voorzieningen, klimaat, hernieuwbare energie en
duurzaam grondstoffenbeheer wordt besteed via Nederlandse uitvoerders. 25%: dat is echt ontzettend weinig. Ik
roep de minister op om hier iets aan te doen. Ook op dit
punt overweeg ik een motie.
Voorzitter. Ik weet dat de minister geen voorstander is van
gebonden hulp. We hebben het daar al eerder een paar
keer over gehad. Het betreft hulp waarbij Nederlandse
bedrijven voorrang krijgen bij projecten die worden gefinancierd met Nederlands ontwikkelingsgeld. We hebben het
hierover gehad in het imvo-debat. Toch wil ik bij de minister
in de week leggen dat het unique sellingpoint van veel
Nederlandse bedrijven is dat ze al imvo-proof zijn en dat
het dus veel beter is om hulp te krijgen van Nederlandse
bedrijven dan bijvoorbeeld van Chinese bedrijven, die als
sprinkhanen het land kaalvreten. Verder hebben Nederlandse bedrijven vaak unieke toegevoegde waarde op het
gebied van water, sanitatie, bagger en landbouw. Daar moet
beter gebruik van worden gemaakt. Eerder constateerde
de Algemene Rekenkamer al dat het aandeel van het
bedrijfsleven in het totaal van de ODA relatief klein blijft.
Mijn vraag is dus: kunnen we ons eigen bedrijfsleven niet
een wat grotere rol geven in OS dan nu het geval is? Ik zou
graag van de minister horen of en, zo ja, hoe zij daar
mogelijkheden toe ziet. "Made in Holland" is namelijk een
heel groot cadeau.
In het verlengde hiervan wil ik het hebben over de politieke
conditionaliteit van ontwikkelingshulp. Mijn collega Koopmans heeft hierover bij de behandeling van de begroting
van Buitenlandse Zaken namens de VVD al een motie
ingediend, die ik ten volle onderschrijf. In het kort komt het
hierop neer: ontwikkelingshulp is prima, maar dan moet
een land ook wel meewerken aan het terugnemen van uitgeprocedeerde illegalen. Kan de minister toezeggen dat ze
zich hiervoor wil inspannen of op zijn minst dit wil bena-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

drukken in haar contacten met ontvangers van ontwikkelingshulp?
Voorzitter. Op het punt van transparantie kunnen echt
stappen worden gezet. Mijn voorganger Becker heeft hier
altijd op gehamerd, maar er is nog niet veel gebeurd. Als
we willen weten wat er allemaal op OS-gebied gebeurt, dan
kunnen we surfen naar osresultaten.nl, openaid.nl,
data.overheid.nl of naar de jaarverslagen van de diverse
uitvoerders en de Kamerstukken. Daarnaast hebben we de
begrotingen en de jaarverslagen van het kabinet. Op de
ene plek vinden we transacties, op de andere subsidieoverzichten, op de andere impactvisualisaties, op de andere
begrotingsartikelen, fondsen, doelstellingen ... Totaal onoverzichtelijk. En het is technisch allang mogelijk om al die
overzichten te koppelen. Als het aan de VVD ligt kunnen
belastingbetalende Nederlanders straks naar één website,
waar ze per land kunnen zien wat er wordt uitgegeven aan
welk project, waar dat project uit bestaat, welke beleidsdoelstelling eraan ten grondslag ligt en wat de impact is. In
overleg met organisaties als Openaid kan de minister dit
realiseren. Dat vergt natuurlijk wel capaciteit, maar voor
transparantie moeten we iets over hebben. De VVD is zich
er natuurlijk wel van bewust dat het lastiger wordt bij
algemene bijdragen aan multilaterale organisaties, maar
alle geoormerkte bijdragen en alle IATI-data kunnen gewoon
worden gekoppeld. Daarnaast wil de VVD-fractie dat deze
informatie ook actief en structureel naar de Kamer gaat,
zoals ook in juni met de minister is besproken. De VVD
overweegt ook op dit punt een motie.
Voorzitter. Bij transparantie hoort ook een goed subsidieoverzicht. In de feitelijke vragen heb ik gevraagd om een
helder overzicht inclusief het bedrag en de subsidie. De
minister antwoordde dat de Kamer de lijst vertrouwelijk
mag inzien, omdat van sommige organisaties niet bekend
mag worden dat ze subsidie krijgen. Dat is natuurlijk
begrijpelijk, maar het is wel onvoldoende. Ik verzoek de
minister om de lijst openbaar te maken en de gevoelige
subsidies dan maar weg te lakken, want een subsidieoverzicht is nuttig en niet veel gevraagd.
Dan het Centraal Bureau Fondsenwerving. Collega Becker
diende naar aanleiding van de misstanden bij diverse
hulporganisaties een motie in die de regering verzocht in
gesprek te gaan met het CBF teneinde het integriteitsbeleid
en het handelen jaarlijks te kunnen beoordelen. De VVD
vindt het van belang dat ook het CBF capaciteit krijgt om
hulporganisaties te beoordelen. Kan de minister aangeven
hoe het nu staat met de uitvoering van deze motie van
collega Becker? Is het CBF al zodanig toegerust dat het deze
taak kan uitvoeren?
Tot slot wil ik het met u hebben over anticonceptie en
familyplanning, twee zaken waar het VN-Bevolkingsfonds
en de Wereldbank enorm goed werk op leveren. Zoals
gezegd hebben we het in Nederland ontzettend goed. We
hebben alle informatie en alle mogelijkheden tot onze
beschikking. Op school krijgen we seksuele voorlichting,
de huisarts staat altijd voor je klaar en je kunt altijd terecht
bij de GGD. Dat is niet overal ter wereld zo. De landen
waaraan wij ontwikkelingshulp bieden, kampen met grote
problemen, zoals armoede, ondervoeding, gebrekkig
onderwijs en ongelijke rechten. Met de enorme bevolkingsgroei in deze landen worden de problemen steeds groter.
Daar kunnen we met de beperkte middelen die we hebben

28 november 2018
TK 29

29-15-5

iets aan doen. We hoeven hier niet het wiel opnieuw uit te
vinden. Dat hebben organisaties als Gavi en de Rutgers
Stichting al gedaan. Zij beargumenteren in harde cijfers dat
de eerste stap om mensen in ontwikkelingslanden te helpen,
is om ze toegang te geven tot en voorlichting te geven over
anticonceptie. Met anticonceptie en familyplanning kunnen
zij net zoals wij dat kunnen keuzes maken over het wel of
niet krijgen van kinderen. Dat leggen wij hun niet op, maar
we geven hun wel de vrijheid om hun eigen keuzes te
maken. Hiermee helpen we gezinnen en voorkomen we
vooral de tragiek van vele bevallingen van kinderen die te
vaak in hun eerste levensmaand overlijden. Met mijn
amendement, dat u allemaal heeft kunnen zien, hoop ik in
navolging van mooie initiatieven als She Decides van oudminister Ploumen een bijdrage te leveren aan de vrijheid
die in Nederland heel gewoon is maar op heel veel plekken
in de wereld nog niet.
Voorzitter, dat was het. Ik zie interrupties.
De voorzitter:
Die zag ik ook, maar ik wachtte even tot u het blokje afgerond had. Mevrouw Van den Hul als eerste. Gaat uw gang.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik ben eerlijk gezegd nogal geschrokken van de uitspraken
die de heer Van Hage eerder deze week op verschillende
plekken heeft gedaan over het thema geboortebeperking,
en ik was daarin zeker niet alleen. Welk probleem denkt de
heer Van Haga nou echt op te lossen? De problemen van
vrouwen die sinds jaar en dag knokken voor het recht op
zelfbeschikking of het probleem van de VVD?
De heer Van Haga (VVD):
Dat is een grappige vraag. De VVD heeft eigenlijk niet zo
veel problemen. Maar als u mij vraagt wat ik iedereen in
de wereld gun, wat de VVD iedereen in de wereld gunt en
wat een liberaal de rest van de wereld gunt, dan is dat de
vrijheid om dezelfde keuzes te maken als wij. Wanneer
neem je kinderen? Neem je überhaupt kinderen? En als je
dan kinderen neemt, hoeveel? En dan hoop je ook dat je
een normaal gezinnetje kunt stichten. Die vrijheid beoogt
dit amendement. U heeft het amendement gelezen. Daar
kan toch niemand tegen zijn?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik heb nog steeds geen echte reactie gehoord op de uitspraken die de heer Van Haga eerder deze week heeft gedaan.
Dat waren uitspraken waarin woorden als "rendement" bijvoorbeeld voorkwamen. Sinds de jaren zestig knokken
vrouwen wereldwijd voor het recht om baas te zijn in eigen
buik. Daar hebben we de heer Van Haga en zijn rendementstheorieën echt niet bij nodig. Wat vrouwen wel nodig hebben, zijn gelijke rechten, toegang tot goed onderwijs, toegang tot goede gezondheidszorg, toegang tot anticonceptie
en tot veilige abortus, toegang tot gelijke rechten op elk
front en tot mensenrechtenorganisaties die deze rechten
helpen te beschermen. Daar hebben vrouwen echt wat aan.
Als de heer Van Haga echt zo begaan is met de vrouwenzaak
als hij zegt, dan heb ik een heleboel voorstellen. We kunnen
ons samen hardmaken om de vrouwen wereldwijd te
steunen. Daartoe nodig ik de heer Van Haga graag uit. En

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

anders riekt dit voor een feminist als ik toch naar een sterk
staaltje mansplaining.
De heer Van Haga (VVD):
Ik hoor heel veel goede dingen uit uw mond komen. Ik moet
eerlijk zeggen dat de VVD eigenlijk helemaal niets afwijst.
Als je alle SDG's bij elkaar ziet, verbaast het mij wel een
beetje dat er zes partijen zijn die gender hebben geadopteerd en niemand honger. Wat ons betreft moet je een zo
groot mogelijke impact maken. Ik denk dat we elkaar daarin
helemaal kunnen vinden. Dus als u met mij samen — via
de voorzitter uiteraard — wilt gaan gaan zoeken naar het
zo goed mogelijk oplossen van de problemen in de landen
waarin we investeren, dan zijn we het helemaal eens.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Tot slot, voorzitter. De heer Van Haga suggereert dat honger
oplossen even belangrijk is als de genderproblematiek.
Absoluut, op dat vlak is natuurlijk niemand hier het met
hem oneens. Ik wil de heer Van Haga toch uitnodigen om
zich eens te verdiepen in onderzoek van onder andere de
Wereldbank. Dat toont aan dat een heel groot deel van het
hongerprobleem wereldwijd is opgelost als vrouwen
dezelfde kansen en toegang krijgen als mannen. Ik kijk er
dus naar uit om samen met de heer Van Haga die strijd aan
te gaan.
De heer Van Haga (VVD):
Ik heb toch nog een reactie daarop. Een groot gedeelte van
de vrijheid en de zelfbeschikking van vrouwen in derdewereldlanden ligt ook in toegang tot en informatie over anticonceptie. Dus ik denk dat we niet zo veel van elkaar verschillen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik hoor termen als "je neemt kinderen". Volgens mij krijg je
kinderen. Sommige vrouwen zouden heel graag kinderen
krijgen, maar kunnen geen kinderen krijgen. Ik hoop dat
meneer Van Haga het ook op die manier bedoelt. Mijn vraag
gaat over de prioriteiten. We hebben het een en ander van
de heer Van Haga gelezen in de krant. Hij zegt: eigenlijk
moeten we alles, het weinige geld dat we hebben, inzetten
op geboortebeperking en daar informatie over geven. Ik zal
het niet helemaal uitspreken, maar hij zegt: het is l*llig —
en dan laat ik de u weg voor de Handelingen — voor die
mensen dat ze geen schooltjes meer krijgen; je kunt het
geld maar een keer uitgeven. Ik heb een simpele vraag aan
de heer Van Haga. Onderschrijft hij het regeerakkoord nog
steeds? Het regeerakkoord stelt vier prioriteiten centraal:
voedselveiligheid, schoon water, rechtszekerheid en SRGR.
De heer Van Haga (VVD):
Uiteraard onderschrijf ik het regeerakkoord, anders stond
ik hier niet. Of je kinderen krijgt of neemt ... Ik heb ze
inderdaad gekregen. Ik heb vier kinderen en daar ben ik
heel blij mee, maar ik heb dat wel zelf kunnen plannen. Ik
heb dat zelf kunnen beslissen. Heel veel meisjes in derdewereldlanden kunnen dat niet. U moet het toch met mij
eens zijn dat dat een thema is dat we moeten aanpakken?
Dat wil helemaal niet zeggen dat de andere SDG's daarmee
helemaal buiten beeld komen. Maar het is wel zo dat het

28 november 2018
TK 29

29-15-6

dermate schrijnend is dat je daar grote aandacht aan moet
geven.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb de heer Van Haga in de media toch een ander prioriteitenlijstje horen noemen dan we nu van hem horen. Ik
vraag hem dus nog een keer daarnaar. De prioriteiten die
hij in de media heeft genoemd waren: anticonceptie, vaccinatie en dan nog iets met honger, geloof ik. Zijn dat nu de
prioriteiten van de VVD geworden of onderschrijft de heer
Van Haga nog steeds de prioriteiten van de minister?
De heer Van Haga (VVD):
Als je op de verschillende websites gaat kijken, bijvoorbeeld
van GAVI en noem al die instanties maar op, dan zie je dat
het meestal een integrale aanpak moet zijn. Maar dat laat
onverlet dat al die organisaties ook zeggen dat je je moet
concentreren op de dingen die op dat moment van belang
zijn. Hier in Nederland zijn dat andere dingen dan in een
arm land. Ik heb zelf jaren in Gabon gezeten. Ik heb daar
de meest verschrikkelijke dingen gezien. Dan ga je dus niet
beginnen met dingen die wij hier heel belangrijk vinden;
nee, dan begin je met andere dingen. Als u dat bedoelt met
prioriteiten, dan zit er een verschil in tussen wat we hier
doen en wat we daar doen. Om uw vraag te beantwoorden:
ja, ik onderschrijf het regeerakkoord en ik denk dat we elkaar
kunnen vinden als we zoeken naar een integrale aanpak
waarbij al die dingen worden aangepakt.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Een integrale aanpak, daar is iedereen voor, maar we hebben wel degelijk prioriteiten afgesproken in het kabinet.
Daar horen trouwens ook die schooltjes bij waar de heer
Van Haga niet veel van moet hebben, want we hebben in
de opvang in de regio in de landen rondom Syrië juist
ingezet op onderwijs voor die asielkinderen, voor die
vluchtelingenkinderen die nu dat onderwijs niet krijgen. In
Turkije 50% niet, in Libanon 60% niet. Bent u daar ook nog
steeds voor?
De heer Van Haga (VVD):
De VVD is natuurlijk voor onderwijs, zonder meer, en ook
voor het bouwen van scholen. Dat is helemaal geen probleem. Het gaat hier om een land dat in volstrekte armoede
leeft. Als je dan kijkt naar het zelfbeschikkingsrecht van
vrouwen daar, dan zou een heel groot gedeelte van de
problemen opgelost kunnen worden als je het inderdaad
hebt over toegang tot anticonceptie en kennis over anticonceptie. Trouwens, kennis over anticonceptie is ook een
stukje scholing.
Mevrouw Karabulut (SP):
Eerst geboortebeperking, dan vaccineren, dan honger
bestrijden, dan de rest. Zorgen dat Afrikaanse vrouwen
minder kinderen krijgen. Begrijp ik nu uit deze beantwoording dat meneer Haga zijn uitspraak, deze ronkende uitspraak in de Telegraaf van maandagochtend, terugneemt?
Niet meneer Haga bepaalt hoeveel kinderen Afrikaanse
vrouwen krijgen, maar Afrikaanse vrouwen moeten dat in
eerste instantie zelf bepalen. Neemt u afstand van die uitspraak?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

De heer Van Haga (VVD):
Als het goed is, heeft u me net horen betogen dat het juist
aan deze dames is om dat zelf te beslissen en dat dat precies
de insteek is. Als u het amendement goed leest, is dat ook
precies wat ik bedoel.
Mevrouw Karabulut (SP):
Als de heer Van Haga dat had bedoeld, dan had hij dat zo
moeten zeggen. Ik vind het echt walgelijk wat u op deze
manier over arme mensen in andere landen zegt. U zegt te
moeten bepalen hoeveel kinderen Afrikaanse vrouwen
moeten krijgen. Dat vind ik kwalijk. Ik vind dat u dat bij
dezen dan ook, als u dat niet heeft bedoeld, moet terugnemen.
Ten tweede. Als ik de heer Haga zou vragen te moeten kiezen tussen eten geven aan kinderen — er gaan jaarlijks 3,1
miljoen kinderen dood aan ondervoeding — of anticonceptie
aan vrouwen, kiest hij dan inderdaad voor anticonceptie
en laat hij die kinderen doodgaan omdat het meer rendement oplevert?
De heer Van Haga (VVD):
Wij gaan natuurlijk niet voor andere mensen bepalen hoeveel kinderen ze krijgen. Dat bepalen ze zelf. En dat is nou
precies wat wij beogen.
De voorzitter:
Mevrouw Van Weerdenburg, gaat uw gang.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ik miste eigenlijk een onderdeel in
het betoog van de heer Van Haga. Hij heeft namelijk recent
een initiatiefwet ingediend over het tegengaan van weeshuistoerisme. Ik was eigenlijk een beetje verbaasd over de
vorm, want het staat vol met beslispunten die eigenlijk een
verzoek zijn aan de minister om iets te doen of te regelen.
Ik vroeg me af waarom u dat niet gewoon bij de begroting
heeft gedaan. Volgens mij heeft u nog tijd over.
De heer Van Haga (VVD):
Deze interruptie had ik niet verwacht. Ik heb inderdaad nog
tijd over. Ik vind het niet iets wat we bij de begroting zouden
moeten behandelen. Er komt nog een rondetafelgesprek
over. Het is net ingebracht. Het is ook niet iets dat echt veel
geld kost. Het is voornamelijk iets dat het bewustzijn van
mensen hier in het westen — voornamelijk in Nederland
— moet vergroten. Als je energie en geld over hebt om iets
goeds te doen, zal die goede bedoeling niet altijd uitmonden
in een goed idee en in dit geval houd je een enorme perverse industrie in stand. Daarnaast hebben wij hier
natuurlijk niet voor niets geen weeshuizen meer. Als kinderen hier wees worden, worden ze meestal opgevangen bij
familie of in een pleeggezin. Dat is een veel betere oplossing. Maar het is zo schrijnend dat ik wel blij ben dat u het
opbrengt. Er zitten in de wereld 8 miljoen zogenaamde
wezen in weeshuizen. 6,5 miljoen daarvan zijn helemaal
geen wees. Die worden gewoon geëxploiteerd. Ik wil het
graag buiten deze vergadering er nog een keer met u over
hebben.

28 november 2018
TK 29

29-15-7

De voorzitter:
U heeft het voorstel ingediend, dus dat wordt op een later
moment behandeld.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Ik ben het met de heer Van Haga eens en ik denk niet dat
er ook maar één partij in deze Kamer is die het niet met
hem eens is. Het verbaast mij gewoon dat u het verzoek
niet nu aan de minister doet. We hebben haar volle aandacht de hele avond. Deze minister kennende zou ze zo drie
kwart toezeggen. De rest had u met moties kunnen regelen.
Ik vind het dus toch een beetje een gemiste kans.
De heer Van Haga (VVD):
Dank voor uw steun. Ik nodig u uit voor het rondetafelgesprek. Ik vind het dermate belangrijk dat het een aparte
behandeling verdient. In Australië is het omgezet in een
wet: de Modern Slavery Act. Soms vragen wij hier gewoon
aandacht voor dingen. Als gevolg van het feit dat we hier
aandacht voor hebben gevraagd, is er al veel gebeurd. Ik
ben niet ontevreden, maar we gaan de minister er op een
later tijdstip op bevragen.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Toch nog even terug naar de anticonceptie. Het zal u niet
verbazen dat ook GroenLinks hogelijk verbaasd was over
uw uitleg van het amendement, over de toelichting die u
erop heeft gegeven. Ik ben daardoor een beetje in verwarring geraakt. Het amendement is op zichzelf prima. Het gaat
over anticonceptie, een zinnig onderwerp waarvoor wij
volgens mij heel breed in deze Kamer steun hebben. Vervolgens legt u allerlei relaties die daarnet ook door anderen,
onder wie mevrouw Karabulut, zijn benoemd. Kunt u nog
eens wat nader duiden hoe u empowerment van meisjes
en vrouwen ziet? Als je naar anticonceptie kijkt, als je naar
de mogelijkheid voor meisjes en vrouwen kijkt om zelf
invulling aan hun leven te geven, als je kijkt naar zelfbeschikking, kunt u dan nog eens reflecteren op de opmerkingen
die u heeft gemaakt over het rendement?
De heer Van Haga (VVD):
Rendement wordt door veel mensen in de volksmond
gezien als opbrengst op geïnvesteerd vermogen, maar het
gaat ook over de impact. Hoeveel goeds doe je met je activiteiten? Als je op de site van Rutgers kijkt, dan zie je dat
212 miljoen meisjes in Afrika geen toegang hebben tot
anticonceptie, terwijl ze dat wel willen. In het licht van die
lacune kunt u mijn opmerkingen plaatsen.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Maar dan toch nog iets dieper. Als u vervolgens aangeeft
dat scholing in uw eigen prioritering van een mindere orde
is, dan ben ik hogelijk verbaasd. Scholing en onderwijs, het
empoweren van meisjes en vrouwen, maken toch juist dat
ze meer gebruik kunnen maken van dat zelfbeschikkingsrecht? Als je het niet kunt invullen, als je niet voor jezelf
kunt zorgen, als je totaal afhankelijk bent van een man die
jou op allerlei manieren misbruikt, als je in een kindhuwelijk
gevangen zit — noem alle varianten van gruwelen die
meisjes in Afrika moeten ondergaan — dan is scholing toch

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

juist ongelofelijk belangrijk om die meisjes te helpen? Dan
kun je toch niet het één boven het ander stellen?
De heer Van Haga (VVD):
Mevrouw Diks, u bent het toch met mij eens dat het een
groot goed is als een vrouw daar toegang heeft tot anticonceptie en vervolgens zelf kan bepalen of ze een gezin krijgt
en zo ja, hoe groot haar gezin wordt? Daarna wordt de
mogelijkheid tot scholing toch veel groter? Het is toch veel
beter om dat in een integrale aanpak te gieten?
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik gooi er toch een derde vraag tegenaan. U zegt het met
een redelijk gezicht en ik heb u in de afgelopen maanden
ook leren kennen — dat moet ik eerlijk zeggen — als een
redelijke VVD'er met voorstellen waar ik echt positief over
was.
De heer Van Haga (VVD):
Dank u wel!
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Het hele idee van anticonceptie en de inzet daarop is
natuurlijk prima en ik denk dat daar waarschijnlijk niemand
hier op tegen is. Het probleem is wel de context die u er
zelf omheen hebt gecreëerd. De laatste vraag die ik daarover
zou willen stellen, is: hebt u er nu spijt van dat het zo
gepresenteerd is? Had u het eigenlijk anders willen presenteren? De andere vraag die ik daar nog bij heb, is: als u kijkt
naar scholing voor meisjes en vrouwen, dan ziet u voorlichting over anticonceptie dus als scholing van vrouwen. Ik
zie dat heel erg anders.
De heer Van Haga (VVD):
Om met dat laatste te beginnen, voorlichting over anticonceptie zien als scholing is natuurlijk wel heel boud. Dat ben
ik helemaal met u eens.
De context. Nee, ik denk nog steeds dat ons verhaal staat.
U heeft mijn amendement gelezen. Ik heb u de afgelopen
maanden ook leren kennen als een heel redelijk mens. Als
u mijn amendement leest, dan moet u toch concluderen
dat het doel dat we nastreven, precies hetzelfde is?
De voorzitter:
Ik zie nog een vraag van mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Toch nog even een punt van aandacht dat mij vanavond
dwars zit. Ik hoorde het al eerder op de tv en ik las het in
de krant, maar nu hoor ik de heer Van Haga het vanavond
weer de hele tijd hebben over "meisjes in Afrika" en "vrouwen in Afrika". Anticonceptie en de toegang daartoe, vrije
keuze en toegang tot veilige abortus is wereldwijd een
probleem. Dat ten eerste.
De voorzitter:
Uw vraag?

28 november 2018
TK 29

29-15-8

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Het tweede punt. Is de heer Van Haga het met ons eens dat
Afrika een continent is dat bestaat uit een heleboel landen
en zullen we ophouden met Afrika te noemen alsof het één
homogeen land is? Laten we de namen van de landen
noemen en niet zo stigmatiseren.
De voorzitter:
Uw vraag is duidelijk.
De heer Van Haga (VVD):
Ik weet niet of dat stigmatiseren is. Ik ben het helemaal met
collega Van den Hul eens dat ieder land in Afrika anders is.
Ik heb dan toevallig een paar jaar in Gabon gezeten. Iedere
keer dat ik daar aankwam, kwam ik daar met een tas vol
medicijnen aan. Dat was, zeg maar, tegen de klippen op
roeien, want uiteindelijk sta je met lege handen en gaan er
toch nog mensen dood. Het is een groot probleem en wij
willen er wat aan doen. Ik denk dat we met dit amendement
een goede verschuiving van geld bewerkstelligen en dat
daardoor meisjes in Afrika — welke landen dat zijn, gaat
de minister bepalen — inderdaad toegang krijgen tot anticonceptie. Ik denk dat we daarmee iets goeds doen en ik
hoop dat u mij daarin steunt.
De voorzitter:
Dank u wel. U was al aan het eind van uw betoog?
De heer Van Haga (VVD):
Ja, ik houd er nu maar mee op.
De voorzitter:
Nee, hoor. Kijk, mevrouw Karabulut! Gaat uw gang.
Mevrouw Karabulut (SP):
De heer Van Haga ontpopt zich als een specialist Afrika en
een specialist rendementsdenken. Ik wil hem daarom even
dit kaartje voorhouden. Daarop staat alle rijkdom van Afrika
aangegeven: heel veel grondstoffen, olie, diamant et cetera.
Afrika is een heel rijk continent. De heer Van Haga sprak
over transparantie en het oplossen van problemen in Afrika.
Wist de heer Van Haga, weet de heer Van Haga dat er meer
geld dan al het geld voor ontwikkelingshulp dat naar de
Afrikaanse partnergelden gaat, via belastingontduiking weer
wegvloeit uit die landen? De heer Van Haga sprak over
transparantie en is hij dan ook bereid om alle belastingdeals
die de VVD heeft gemaakt met grote bedrijven, onder
andere met Shell, een bedrijf dat hele kwalijke praktijken
heeft in deze arme landen, openbaar te maken en een einde
te maken aan deze belastingontwijking? Wereldwijd zou
het om 200 miljard gaan. Dan hoeven we die miljoenen van
meneer Van Haga niet meer uit te delen.
De heer Van Haga (VVD):
Ja, Afrika is een heel rijk continent. Ik heb daar te lang
gezeten om niet ontzettend bedroefd te zijn over hoe het
zich ontwikkelt in relatie tot de rijkdommen die ze hebben.
Die zouden natuurlijk totaal anders terecht moeten komen.
Als alle houtkap- en oliewinsten en alle diamantopbrengsten

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

terug waren gevloeid naar de Afrikaanse landen zelf, dan
was het een heel ander verhaal. Nu is het ook wel zo dat
heel veel van die Afrikaanse landen daar zelf een beetje
debet aan zijn; dat is een tweede. Wij hebben het nu over
de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Wij kunnen hier praten over een paar miljard.
Dat is een hoop geld, maar het is voor Afrika natuurlijk uiteindelijk een druppel op de gloeiende plaat. Ik ben overigens heel blij met een gesprek dat ik een paar maanden
geleden heb gehad met minister Kaag. Zij legde mij,
gelukkig maar, op een hele zakelijke manier uit dat heel
veel van ons geld geleveraged wordt. Het zijn dus niet alleen
onze paar miljarden, maar het is een enorme hoeveelheid
geld die we daarnaartoe kunnen sturen. Er is dus nog wel
hoop. Maar om uw eerste vraag te beantwoorden: ik ben
het met u eens dat dat natuurlijk veel beter zou kunnen en
dat Afrika eigenlijk een heel rijk continent zou moeten zijn.
Het verschilt nog per land natuurlijk.
Uw tweede vraag ging over de belastingdeals van Shell. Ik
heb tien jaar voor Shell gewerkt, maar ik ben nooit zo hoog
gekomen dat ze mij iets hebben verteld over een belastingdeal. Voor de rest hebben wij een woordvoerder Belastingen
in onze fractie. Belastingdeals met Shell laat ik dus graag
aan me voorbijgaan.
De voorzitter:
Uw zesde vraag, mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Mijn zesde?
De voorzitter:
Jazeker, wij turven. Het gaat per fractie.
Mevrouw Karabulut (SP):
De vierde.
De voorzitter:
Nee, nee, uw zesde vraag.
De heer Van Haga (VVD):
Volgens mij is het de achtste.
De voorzitter:
Nee, nee, nee, het is uw zesde vraag. U mag hem stellen,
maar ik wijs u daarop. Uw collega had ook twee vragen.
Mevrouw Karabulut (SP):
O, zo, als fractie. Sorry, voorzitter, ik was even in verwarring.
Mijn collega heeft ook vragen gesteld, inderdaad.
Voorzitter. Dit is natuurlijk geen grap. Ik ben in ieder geval
blij dat de heer Van Haga erkent dat er heel veel rijkdom is,
die ook het land uitvloeit door grote multinationals, en dat
Afrika, als het die rijkdom zou behouden en als bijvoorbeeld
belastingontwijking aangepakt zou worden, de armoede
zou kunnen bestrijden. Maar mijn vraag over Shell en

28 november 2018
TK 29

29-15-9

andere grote multinationals is wel heel erg serieus, want
de Nederlandse belastingbetaler loopt ook nog eens 150
miljard aan belastinginkomsten mis. De minister-president
heeft alle contacten met Shell en andere grote multinationals. Het zou dus mooi zijn als de heer Van Haga hier vanavond in ieder geval zegt: oké, dat is inderdaad een manier
om de ongelijkheid te bestrijden; laten we daar transparant
in zijn. Hij bepleit immers transparantie voor al die ngo's.
Ik zeg: nou, laten we multinationals daar ook onder scharen.
De heer Van Haga (VVD):
Goeie vraag. Ik weet niet of al het geld de Afrikaanse landen
uitvloeit door multinationals. Mijn ervaring is dat verschillende dictators daar ook een behoorlijke rol in spelen en
het ook niet altijd even goed voorhebben met hun onderdanen. Ik heb in de tijd dat ik er zat ook een groot verschil
gemerkt tussen Nederlandse bedrijven en bedrijven uit
andere landen; neem een land als China. Ik kan u op een
briefje geven dat een land in Afrika veel blijer mag zijn met
een bedrijf uit Nederland dan met een Chinees bedrijf, zoals
SinoPac, dat echt als een sprinkhanenplaag door een land
gaat. Daarmee zijn de mensen in zo'n land nog veel erger
af. We mogen dus ook wel een beetje trots zijn op onze
eigen bedrijven. De vraag ging over Shell. Daarop heb ik
al een antwoord gegeven. Ik voel me echt niet vrij om iets
over Shell te zeggen.
De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde van uw betoog. Dan geef
ik nu graag mevrouw Diks het woord. Zij spreekt namens
de fractie van GroenLinks.

Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Wat GroenLinks betreft gebruiken
we de bespreking van de begroting vandaag om de strijd
voor betere vrouwenrechten over de wereld een nieuwe
impuls te geven. Vrouwen hebben op deze wereld nog altijd
een verre van gelijke positie met mannen. Dat is niet alleen
een groot onrecht, maar ook een ongelofelijke domheid,
die we als mensheid de komende eeuw recht moeten gaan
zetten. Vrouwen hebben de wereld ontzettend veel te bieden. Het is een onaangeboord vat vol creativiteit, liefde en
productiviteit. Maar dan heb ik het nog niet over het onrecht
dat vrouwen wereldwijd wordt aangedaan.
Voorzitter. In oktober bezocht ik namens het Meerpartijeninitiatief Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten,
SRGR — zo zal ik het voortaan afkorten — de internationale
SRGR-conferentie in Ottawa. Naast allerlei andere zinnige
onderwerpen ben ik daar bijgepraat over de gruwelijke en
levenslange gevolgen van meisjesbesnijdenis, of beter
gezegd, genitale verminking. Meisjesbesnijdenis is een
barbaarse martelpraktijk, bedoeld om vrouwen te onderdrukken en tot handelswaar te bestempelen. Het berooft
vrouwen van seksueel genot, kan een leven lang leiden tot
gezondheidsproblemen en sociale uitsluiting en brengt het
risico op zeer gevaarlijke zwangerschappen met zich mee,
om van de bevalling nog maar niet te spreken. Verminkte
meisjes vallen ook nog eens vaak uit op school, omdat ze
direct kunnen worden uitgehuwelijkt.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Vanwege al deze, ook culturele, effecten, is dit een zeer
complexe zaak. Wereldwijd zijn momenteel meer dan 200
miljoen meisjes besneden. In 2013 raamde de UNHCR dat
aantal vrouwen en meisjes nog op 125 miljoen. De cijfers
zijn natuurlijk een schatting, omdat veel daders en slachtoffers de verminking verborgen willen houden, maar het staat
als een paal boven water dat deze martelpraktijk helaas niet
minder wordt, maar steeds meer toeneemt.
Voorzitter. Meisjesbesnijdenis moet uitgebannen worden.
Ook al zijn we een klein land, onze daden benne groot. Laat
dat ook zo zijn wanneer het gaat om de strijd tegen meisjesbesnijdenis. Ik heb daarom namens het MPI, het Meerpartijeninitiatief met de Partij voor de Dieren, Partij van de
Arbeid, D66, ChristenUnie, VVD, CDA en SP een amendement ingediend om 2 miljoen vrij te maken voor de aanpak
van genitale verminking van vrouwen en meisjes (35000XVII, stuk nr. 23). In Tanzania zijn bijvoorbeeld twee zogenoemde safe houses opgericht waar meisjes terechtkunnen
als ze aan genitale verminking willen ontsnappen. Een ander
voorbeeld is Kenia, waar op initiatief van een gevluchte
Masaivrouw een project is gestart voor een safe house waar
gevluchte meisjes rust, veiligheid en zorg kunnen krijgen
en ze vervolgens onderwijs en coaching krijgen om aan
hun toekomst te werken. Dat zijn prachtige initiatieven, die
navolging verdienen.
Voorzitter. Meisjes- en vrouwenrechten krijgen in deze
periode in de Kamer gelukkig veel aandacht. Er zijn verschillende amendementen op SRGR ingediend. Graag roep ik
de minister op om de uitwerking hiervan te bundelen in
een actieprogramma SRGR. Dan versmelten we een integrale en toekomstgerichte aanpak met aandacht en geld
voor het breed gedragen thema van SRGR. Wat vindt de
minister van dit idee? Graag een reactie.
Voorzitter. Ook het gunnen van landrechten aan vrouwen
brengt de emancipatie en economische ontwikkeling van
vrouwen grote stappen vooruit. In veel Afrikaanse landen
en in Zuidoost Azië ligt het percentage vrouwelijke grondbezitters nog onder de 20%. Landbezit door vrouwen vergroot hun economische zelfstandigheid, hun invloed en
hun rechten. In haar beleidsnota schreef de minister terecht
dat een innovatieve aanpak van landrechten essentieel is
voor het behalen van ten minste de helft van de Sustainable
Development Goals en de klimaatdoelstellingen van Parijs.
Ik begrijp dat er momenteel op het ministerie wordt nagedacht over een nieuwe land governance faciliteit. Dat klinkt
als een mogelijk nuttige toevoeging aan de landrechtenagenda van de minister, zeker als deze ook expliciet aandacht geeft aan landrechten voor vrouwen. Goede voorbeelden hiervan zien we al in Senegal en Kenia. Kan de minister
iets zeggen over de plannen voor deze nieuwe land governance faciliteit en vooral over hoe de Kamer hierover kan
meedenken? Graag een reactie.
Ook de beschikbaarheid van veilige en schone sanitatie,
dus toiletten, douches, drinkwater, gaat nog veel te weinig
de goede kant op. Wereldwijd beschikken nu 4,5 miljard
mensen nog niet over veilige sanitatie, waardoor ziektes
als cholera, dysenterie en tyfus de kans krijgen om te floreren, met al het menselijk leed dat daarbij komt. De minister
wil met haar beleidsnota voor 2020 12 miljoen extra mensen
van veilige sanitatie voorzien. Maar als de huidige trends
niet worden doorbroken, lijken we dat niet te gaan halen.
Ziet de minister dat risico ook? Is zij bereid om met een

28 november 2018
TK 29

29-15-10

doorgerekende agenda te komen om het doel voor 2020
alsnog te halen? Graag een reactie.
Voorzitter. Naast klimaatfinanciering moeten we ook
bedrijven en handel in de gaten houden, of dat wat we doen
wel strookt met onze klimaatambities. Met onderdelen van
het internationale handelsbeleid zijn we immers nog altijd
hard bezig om onze nationale inzet op klimaat teniet te
doen. Uit de Monitor Brede Welvaart blijkt immers dat
Nederland van alle Europese landen de grootste invoerder
van fossiele-energiedragers is, met name uit de minst ontwikkelde landen. Het recente rapport van de Verenigde
Naties over de CO2-uitstoot toont andermaal aan dat we
echt niet op hetzelfde pad door kunnen gaan. Het point of
no return, van feitelijke onomkeerbaarheid van klimaatverandering, is al op afzienbare tijd. De minister heeft zojuist
— gisteren was het, geloof ik — de brief over het Klimaatfonds gestuurd. Daarin staat dat zij ervoor kiest om het
fonds via een tender aan één partij te gunnen, die voor de
uitwerking conform een aantal uitgangspunten zal zorgen.
Hoe zorgt zij er via deze methode voor dat de gevolgen van
klimaatverandering voor kwetsbare vrouwen wereldwijd,
voor meisjes en vrouwen, voor flora en fauna, enzovoort,
enzovoort op de juiste wijze worden aangevlogen? En ook
hier: hoe worden de maatschappelijke organisaties en de
Kamer er voldoende bij betrokken? Hoe denkt de minister
in dat verband over mondiale ecosystemen, de aantasting
van mondiale ecosystemen en het beheer ervan? Hoe zorgen we ervoor dat we wereldwijd tot een meer integrale
aanpak komen? Zoals gezegd heeft bij het klimaat alles met
alles te maken. Graag een reactie.
Als het over ontwikkelingssamenwerking gaat, hebben we
het ook over onderwerpen als SRGR, landrechten, sanitatie,
vrouwenrechten, klimaatadaptatie enzovoort. Het is cruciaal
om te erkennen dat het een niet los gezien kan worden van
het ander. Je kunt meisjes en vrouwen wel beschermen
tegen genitale verminking, maar zonder onderwijs en werk
komen ze niet vooruit en hebben ze nauwelijks perspectieven. We hadden het er straks ook al even over.
De beleidscoherentie die we moeten aanbrengen, beperkt
zich ook niet alleen tot de portefeuille van deze minister. Ik
geef een paar voorbeelden. In Somalië gaat het na lange
tijd weer iets beter. Daar heeft Nederland op allerlei
manieren actief aan bijgedragen. De economie in Somalië
zou nu zeer gebaat zijn bij meer buitenlandse investeringen.
Maar bedrijven kijken bij het inventariseren van hun opties
natuurlijk ook naar zaken als het reisadvies van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat is momenteel voor heel
Somalië negatief. In sommige gebieden is de veiligheid
echter sterk verbeterd. Kan de minister met haar collega
Blok bezien of het advies geactualiseerd kan worden, zodat
de economische ontwikkelingen en investeringen weer op
gang kunnen komen?
Een ander voorbeeld is de Africa In Motion Foundation, een
bedrijf dat investeerders in Afrika in contact brengt met
maatschappelijke organisaties, om zo in de lokale economieën nieuwe kansen voor werkgelegenheid te creëren.
Kortom, het zou het Nederlandse bedrijfsleven steunen als
we in de buitenlandse handelspolitiek meer verbinding en
samenwerking met mensen uit de diaspora zoeken. Hoe
ziet de minister dat? Wat is er van de motie-Smaling
terechtgekomen, die ook samenwerking met groepen in de
diaspora beoogde?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Een ander voorbeeld is de participatie van Nederlandse
bedrijven bij de grootschalige kap van het Amazonewoud
ten bate van de sojacorridor in Brazilië. De Nederlandse
diplomatieke post heeft bedrijven daarbij actief ondersteund
met leuke folders en mooie themamiddagen over internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat neemt
niet weg dat in projecten waarin Nederlandse bedrijven
actief zijn op grote schaal regenwoud wordt gekapt, milieu
wordt verontreinigd en mensen- en natuurrechten worden
geschonden. Kortom, er is beleidsincoherentie. Is de
minister bereid om samen met haar collega Blok aan alle
diplomatieke posten helder te communiceren dat er geen
ondersteuning meer verleend mag worden aan de activiteiten van bedrijven die grootschalige houtkap in de regenwouden faciliteren? En kunnen wij bij handelsmissies
voortaan een plek vrijmaken voor maatschappelijke organisaties die het kabinet kunnen helpen om de agenda in te
richten op het bevorderen van maatschappelijk verantwoord
ondernemen?
Voorzitter. Handelsbevordering en handel drijven zijn goed,
zo lang het gaat om duurzame en eerlijke handel, waarvan
niet alleen Nederland maar ook de rest van de wereld beter
wordt, of op zijn minst niet slechter. Dat betekent dat we
bij handelsmissies voortaan duidelijk moeten maken dat
Nederlandse duurzame en eerlijke investeringen pas echt
op gang komen als de ontvangende landen de juiste randvoorwaarden scheppen. Dat is ook waarom ik eerder vandaag een motie heb ingediend om de minister-president
aan te sporen zijn gesprek met president Duque van
Colombia te gebruiken om dat helder te maken. Nederlandse bedrijven willen misschien wel, maar het moet hen
door de ontvangende landen ook mogelijk gemaakt worden.
Zo kunnen we het Nederlandse bedrijfsleven beter op de
kaart zetten, maar nu wel op een duurzame en eerlijke
manier.
Dank u wel.
De voorzitter:
Er zijn nog een aantal vragen, dus u krijgt nog wat reservetijd. Allereerst de heer Van Haga. Gaat uw gang.
De heer Van Haga (VVD):
Ik sluit aan op de randvoorwaarden die landen moeten
creëren om Nederlandse bedrijven te ontvangen. Het is me
niet helemaal duidelijk wat u daarmee bedoelt.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Als je van het goede in de mens uitgaat — dat doe ik in de
meeste gevallen — dan zou je veronderstellen dat op grond
van het Nederlandse beleid, de Nederlandse overheid verwacht dat het Nederlandse bedrijfsleven internationaal
maatschappelijk verantwoord onderneemt, dus de OESOrichtlijnen uitvoert en de UN guiding principles als drager
voor zijn beleid neemt. Die bedrijven gaan naar buitenlanden, in dit geval bijvoorbeeld Colombia of Brazilië, en
komen in een — hoe zeg ik dat vriendelijk? — verrot systeem terecht waar corruptie is, waar belastingontwijking
is, waar vriendjespolitiek is en waar gruwelijke schendingen
voorkomen. Dan is het voor zo'n Nederlands bedrijf
natuurlijk heel erg lastig om te zeggen: ik doe niet mee.
Want als je niet meedoet, dan komt er gewoon een bedrijf
uit een ander land. Daar heb ik dus wel begrip voor. Ik snap

28 november 2018
TK 29

29-15-11

dat het gebeurt. Daarom moeten wij die andere landen juist
helpen om daar de boel op orde te krijgen, om het geheel
op te tillen.
De heer Van Haga (VVD):
Dan ben ik toch heel erg benieuwd hoe dat dan gaat
gebeuren.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Nou ja, zo'n voorbeeld ...
De voorzitter:
Mevrouw Diks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
O, pardon. Zo'n voorbeeld als Colombia. Dat vond ik het
interessante van de motie. Minister-president Rutte praat
dan natuurlijk met de president van Colombia. In principe
zitten daar twee mensen aan tafel, maar het is in dat gesprek
natuurlijk helder dat als Rutte praat, daar de handelsmacht
en -kracht van Nederland achter zit. Dat betekent dat je een
hefboom hebt om anderen te stimuleren — laat ik het
vriendelijk formuleren — om het goede te gaan doen. Dat
was dus mijn punt van de motie. Als je dat ter discussie
gaat stellen met een land als Colombia — er zijn nog tientallen andere landen te noemen waar het ook nog niet goed
gaat — en als je aangeeft dat het handeldrijven voor
Nederlandse bedrijven echt een stuk lastiger wordt als ze
daar niks aan corruptie, schendingen enzovoort doen, dan
zou je waarschijnlijk wat los kunnen trekken. Dat was
eigenlijk de gedachte achter de motie die ik vanavond had
ingediend.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Een heel mooi verhaal van mijn collega van GroenLinks. Ik
denk dat mevrouw Diks een aantal onderwerpen aansnijdt
die ikzelf ook heel belangrijk vind. Ik heb daarom een hele
eenvoudige vraag aan mijn collega van GroenLinks. Kunt
u mij vertellen hoeveel geld u vrijgemaakt hebt in uw eigen
tegenbegroting voor OS?
Mevrouw Diks (GroenLinks):
In onze ...

Mevrouw Diks (GroenLinks):
Nee, ik zeg u toch ook net dat we dat niet hebben gedaan?
Ja, dat kan. Ik zat even te denken: gaan we dit pad op? Ja,
dat gaan we dan maar wel. U heeft wel extra geld in het
kabinetsbeleid ingeruimd voor bijvoorbeeld migratie. Een
heel groot deel van het extra geld dat u in het kabinet heeft
geregeld, gaat op aan zaken omtrent migratie. Laat ik het
zo ruim zeggen, want zo ruim wordt het door het kabinet
ook uitgelegd. De grensbewaking en allerhande wordt
daaruit betaald. Deze discussie hebben we natuurlijk al een
keer gehad. Het bezwaar dat ik daartegen heb, is dat als je
kijkt naar het ontwikkelen van maatschappijen, van groepen
die nu echt nog achterlopen, het kabinet op het verkeerde
punt insteekt van deze discussie. Elke euro die je weghaalt
bij ontwikkelingshulp zorgt in mijn beleving ervoor dat er
misschien meer mensen op drift raken, dat er meer onrust
is, dat er meer chaos is. Ik heb de vorige keer gesteld: zo
wordt het een slang die in zijn eigen staart bijt. Wat je
beoogt te voorkomen, organiseer je met je eigen beleid.
De voorzitter:
Dank u wel. De bedoeling van een interruptie is een korte
vraag, maar het antwoord mag ook iets korter en bondiger.
De heer Bouali.
De heer Bouali (D66):
Ik zal het inderdaad kort houden. U had het over in uw eigen
staart bijten. Inderdaad, u hebt geen extra geld, dus dat is
een goede constatering. Er komt inderdaad extra geld vrij.
Er gaan hele grote sommen naar onderwijs, opvang in de
regio, vluchtelingen en klimaat en er gaat inderdaad een
heel klein deeltje naar migratie.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Dan zou het kunnen zijn dat wij een andere inschatting
hebben bij het woord "klein", want wij vinden wel dat een
te groot deel van deze begroting naar migratie gaat. Ik heb
u net uitgelegd hoe wij denken dat het in elkaar steekt.
Daarover verschillen we gewoon van mening. Dat hebben
we nu al twee keer geconstateerd.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde van uw betoog. Dan geef
ik nu graag mevrouw Kuik het woord. Mevrouw Kuik spreekt
namens de fractie van het CDA. Gaat uw gang.

De voorzitter:
Mevrouw Diks.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Excuus, voorzitter. Dat is niet aardig van mij. In onze
tegenbegroting hebben wij het kabinetsgeld aangehouden.
Dus wij hebben het geld aangehouden dat het kabinet had
geraamd.

Tweede Kamer

De heer Bouali (D66):
Klopt het niet dat GroenLinks geen extra geld heeft vrijgemaakt? U somt heel veel onderwerpen op die u heel
belangrijk vindt. Voor zover ik weet hebt u geen extra geld
en geen extra middelen vrijgemaakt.

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Mevrouw Kuik (CDA):
Voorzitter. Ben ik mijn broeders hoeder? Het mondiale
politieke klimaat is steeds meer "eigen land first" en gericht
op het optrekken van een denkbeeldige muur, maar
armoede, conflict, klimaat, terreur, bevolkingsgroei en

28 november 2018
TK 29

29-15-12

irreguliere migratie hangen wel allemaal met elkaar samen.
Mensenhandel, ziektes en gevolgen van klimaatveranderingen, ze houden niet op bij de grens. Dus niet alleen moreel
gezien zouden we betrokken moeten zijn, maar we zijn het
ook feitelijk. De wereld staat in verbinding. Het is van belang
om op verschillende niveaus de grondoorzaken van het lijden van mensen en het vluchten aan te pakken, iets wat
deze minister ook vorm heeft gegeven in haar beleid en in
deze begroting.

het bestrijden van seksuele uitbuiting en prostitutie onder
vluchtelingen. Hoe staat het met de uitvoering van de motie
die het CDA hierover heeft ingediend? Dan de toenemende
berichten over sekstoerisme, waarbij op grote schaal kinderen worden misbruikt. Er zijn kindhuwelijken en er verdwijnen vluchtelingenkinderen uit kampen uit Italië en Griekenland. Ze schreeuwen om actie. Ik wil de minister daarom
vragen om een actieplan op te stellen voor het effectiever
aanpakken van kindermisbruik.

Al jaren is een recordaantal mensen op de vlucht. 40 miljoen
vluchtelingen verblijven in eigen land en 80% in buurlanden.
Opvang in de regio gebeurt dus op grote schaal. Zo is in
Libanon een op de zes bewoners vluchteling. Dit kabinet
zet zich in voor het verbeteren van opvang in de regio. Een
van de focuslanden is daarom ook Libanon. Als je je realiseert dat vluchtelingen gemiddeld zeventien jaar onderweg
zijn, weg hun vertrouwde omgeving, weet je dat voorzieningen in de regio, een veilige leefomgeving, gezondheidszorg,
onderwijs en werk cruciaal zijn om een toekomst op te
bouwen. Het CDA vindt het belangrijk dat de minister de
toegang tot onderwijs in vluchtelingenkampen en ook in
de regio zelf intensiveert. Daarbij moet ook nadrukkelijk
aandacht zijn voor de lokale bevolking, die in landen als
Libanon en Jordanië in de verdrukking komt door de grote
aantallen vluchtelingen. Het CDA wil daar dan ook een
grotere rol van de EU. Wil de minister hierop ingaan?

Ten slotte over dit onderwerp. Nog steeds gaan 80 miljoen
meisjes in de wereld niet naar school. Meisjes die een
opleiding hebben gevolgd, vinden daarna beter betaald
werk, trouwen later en krijgen minder kinderen dan meisjes
die niet naar school zijn gegaan. Hun kinderen zijn gezonder
en beter gevoed, waardoor de kindersterfte daalt. Scholing
aan meisjes is dus allerminst een decadente besteding.

Samen met de ChristenUnie heb ik een motie ingediend
om het ARC Fund, Addressing the Root Causes of Migration,
te verhogen. We willen toegang tot beroepsonderwijs en
werk voor jongeren bevorderen. Er zal hiervoor een nieuw
fonds worden ingericht, het Challenge Fund for Youth
Employment. Voor het CDA is het van belang dat dit fonds
een permanent karakter krijgt en dat we jongeren voorrang
geven in het bieden van toekomst in eigen land. Kan de
minister de doelen van dit fonds uiteenzetten? Dan kom ik
bij de positie van het maatschappelijk middenveld. We
signaleren dat de ruimte voor het maatschappelijk middenveld onder druk staat, terwijl hun betrokkenheid belangrijk
is voor duurzame ontwikkelingen. Hoe wil de minister dit
borgen?
Ik wil ook aandacht voor onze samenleving. Ziet de minister
ook dat er een OS-bubbel is en is ze van plan Nederlanders
hierbij te betrekken en daarmee het maatschappelijk
bewustzijn te vergroten? Het CDA denkt bijvoorbeeld aan
het realiseren van betrokkenheid door onze vakkennis van
het mbo te delen en daarmee de jongeren te betrekken bij
ontwikkelingssamenwerking. Wij gebruiken vaak vakjargon
als SDG's en gendergelijkheid, maar vraag op straat eens
wat dit inhoudt. Gendergelijkheid, dan hebben we het niet
over onzin als genderneutrale toiletten. Dat gaat om
wezenlijke zaken als veiligheid, verkracht worden door
bendes en dan thuis verstoten worden. Het zijn vrouwen
en meisjes die het meest kwetsbaar zijn in conflicten. Ik
denk ook aan mensen met een beperking, die vaak niet eens
basishulp krijgen. Hierover heb ik ook een motie ingediend
tijdens het debat over de beleidsnota. Waar zie ik extra
aandacht voor mensen met een beperking terug in de
begroting? Zijn er bijvoorbeeld een aantal specifieke programma's voor inclusiecriteria in 2019?
Opvang in de regio moet betekenen een veilige leefomgeving voor vrouwen en meisjes. In vluchtelingenkampen
moeten meisjes en aparte afgesloten gedeelten overnachten
om veilig te kunnen zijn. Ik wil extra aandacht vragen voor

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Ik kom aan bij het Klimaatfonds. Het nieuw opgerichte Klimaatfonds heeft als doel de gevolgen van klimaatverandering aan te pakken. Het CDA is van mening dat we de 40
miljoen in het fonds vooral ook moeten gebruiken om de
expertise van Nederland in te zetten. Is dat ook de inzet van
de minister? Kan de minister deze focus nog aanleggen in
het Klimaatfonds?
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Ik hoorde mevrouw Kuik zeggen dat ze de gevolgen van
klimaatverandering wil aanpakken. Door die klimaatverandering regent het al vijftien jaar lang méér in de Sahel dan
in de 40 jaar daarvoor. Dus de klimaatverandering zorgt
voor een enorme vergroening, juist in de regio waar ze het
zo moeilijk hebben. Dus waarom zou je dat tegen willen
gaan, vraag ik mevrouw Kuik.
Mevrouw Kuik (CDA):
Daarentegen zijn er natuurlijk ook allemaal heftige gevolgen
voor gebieden, waar overstromingen plaatsvinden en er
juist wel droogte is. Ik ben wel benieuwd hoe de PVV
daartegen aankijkt. Wij zien wel de gevolgen van klimaatveranderingen, waardoor oogsten mislukken, waardoor
hele bevolkingsgroepen op drift raken en vluchten. Dus ik
zie klimaatverandering wel als een probleem. Ik zie ook dat
die gevolgen over landsgrenzen heengaan.
Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Dat was geen antwoord op mijn vraag. In de Sahel zorgt
de klimaatverandering juist voor vergroening, grotere
oogsten en toename van veestapels. Waarom zouden we
dat tegengaan? Dat is toch juist goed?
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik kan die effecten ook niet zomaar een-twee-drie tegengaan.
Laat ik daar helder over zijn. Maar we zien wel dat klimaatveranderingen ernstige gevolgen hebben, waardoor hele
volksstammen op drift raken. Natuurlijk kan het gebeuren
dat het ergens anders meer regent en dat het op dat punt
voordelig is, maar overall gezien heeft het natuurlijk hele
grote gevolgen voor een heel groot gebied. Uiteindelijk
gaat dat dus ons allemaal raken.

28 november 2018
TK 29

29-15-13

Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik ga niet deze vraag stellen, denk ik. Had u ook niet verwacht, denk ik, hè?
Mevrouw Kuik (CDA):
Nee.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Ik was even benieuwd, want u was aan het eind van uw
Klimaatfondsstukje. Ik heb zelf gevraagd aan de minister
hoe zij ernaar kijkt dat het Klimaatfonds nu in één tender
wordt neergelegd bij één uitvoerende partij. Puur uit
nieuwsgierigheid: hoe kijkt het CDA daarnaar?
Mevrouw Kuik (CDA):
Wij vinden het wel belangrijk dat we ook de Nederlandse
expertise kunnen meenemen daarin. Dus vandaar ook de
vraag aan de minister om daar toch even iets meer toelichting op te geven.
Voorzitter. Ik ben teringambassadeur. Ik wil tuberculose
uitroeien. Tering, ofwel tuberculose, klinkt in onze oren
misschien grof. Ik gebruik met opzet deze woordkeuze,
omdat het bloedserieuze aandacht vraagt. Het is met 1,7
miljoen sterfgevallen de meest dodelijke infectieziekte
wereldwijd. Resistentie van tbc vormt een grote bedreiging
voor de mondiale gezondheid, en ziektes houden niet op
aan de grens. Er is sprake van een opmaat aan gevallen in
Europa. Nederland speelt een belangrijke rol in de bestrijding van tbc in de wereld. Als eerste aanzet heb ik daarom
een amendement ingediend om nieuwe, succesvolle, door
Nederland ontwikkelde diagnostiek via het WHO te verspreiden. Ik vraag de minister extra aandacht voor tbc te hebben
wanneer zij spreekt over gezondheidskwesties.
Ziektes als tbc houden niet op bij de grens, maar dat doen
kansen als handel en innovatie ook niet. Daarover nu mijn
collega Amhaouch.
De voorzitter:
Dank u wel, maar ik zie nog een vraag van de heer Van
Haga.
De heer Van Haga (VVD):
Uw amendement over tbc is natuurlijk prachtig. Dat steunen
wij ook. U noemt het een téringmotie. Ik vind dat eigenlijk
wel leuk, want u gebruikt hele grote woorden om het een
beetje kracht bij te zetten. Vindt u dat het extra effect heeft,
extra aandacht krijgt of juist ten goede komt aan uw
amendement, als u die term gebruikt? Ik vind dat wel.
Mevrouw Kuik (CDA):
Nou ja, je moet even wat opschudding veroorzaken om de
aandacht te krijgen. Dit is de meest dodelijke infectieziekte,
maar een heleboel mensen weten dat niet. Op deze manier
krijgen we daar meer aandacht voor, dus wat dat betreft
lijkt me dat goed voor het doel.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik heb met een groot gevoel van instemming geluisterd
naar de bijdrage van mevrouw Kuik. Ik ben het met haar
eens dat we moeten doen wat we kunnen, om te helpen.
De Partij voor de Dieren wil een wat hoger budget voor
ontwikkelingssamenwerking, maar soit. Voordat we overstappen naar de bijdrage van de heer Amhaouch, ook van
de CDA-fractie, wil ik weten of de CDA-fractie als geheel
wel erkent dat er twee componenten zijn. Welke ellende
zien we en wat kunnen we doen om te helpen? En dat
moeten we ook doen. En, wat doen we zelf? Hoe draagt
onze manier van leven bij aan de verslechtering van de
situatie van heel veel mensen in de wereld? Ik vraag me af
hoe dat debat gaat binnen de CDA-fractie. We richten zo
veel schade aan door de manier waarop we hier leven, dat
alle goede initiatieven die mevrouw Kuik hier noemt die
niet kunnen oplossen. Hoe gaat dat binnen het CDA?
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik ga u niet uitnodigen bij onze fractievergadering. Dat lijkt
me iets te ver gaan. Het zijn twee componenten. Ik heb in
de inleiding aangegeven dat er hele erge dingen gebeuren
op de wereld, waarop wij betrokken moeten zijn om er
oplossingen voor te bieden. Maar er zijn ook kansen — de
heer Amhaouch zal daar straks op ingaan — waarvoor wij
onze verantwoording nemen om op een goede verantwoorde manier handel te bedrijven, om te kijken hoe we
ontwikkeling en innovatie een stap verder kunnen brengen
in landen waar het niet goed gaat.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil niet onaardig doen, hoor, want ik mag de heer
Amhaouch ook heel graag, maar ik zie toch — dat geldt
zeker niet alleen maar voor het CDA — een begroting en
een aantal partijen met twee gezichten: wel willen helpen
— ik ben daar heel blij mee, want er zijn ook partijen die
helemaal niet willen helpen — maar niet zichzelf willen
veranderen. Leo Tolstoj zei: iedereen wil de wereld veranderen, maar niemand wil zichzelf veranderen. Ik denk dat
onszelf veranderen dé uitdaging is; dat we ervoor zorgen
dat we het niet nog moeilijker maken voor mensen in
gebieden die het toch al niet zo makkelijk hebben. Ik wil u
vragen de heer Amhaouch aan te moedigen dat vooral mee
te nemen in zijn deel van de bijdrage van de CDA-fractie.
Mevrouw Kuik (CDA):
Nou, ik laat de heer Amhaouch zijn eigen tekst. Maar we
hebben een debat gehad over bijvoorbeeld de seksuele
misstanden die plaatsvinden doordat wij hulp bieden. Wij
hebben gezegd dat wij er wel voor moeten zorgen dat het
op een goede manier wordt vormgegeven. Dat behoeft
aandacht, daar moeten we beter in worden en die dingen
zouden niet voor moeten komen. Het is zeker een punt waar
we met z'n allen als Kamer op inzetten.
De heer Kuzu (DENK):
Mevrouw Kuik heeft inderdaad een aantal krachttermen
gebruikt in haar bijdrage. De heer Van Haga zei wat hij ervan
vond. Ik stel mevrouw Kuik de vraag wat zij vindt van het
voorstel van de heer Van Haga dat vol stond met krachttermen. Wat is de opvatting van het CDA over het voorstel
van de heer Van Haga?

28 november 2018
TK 29

29-15-14

Mevrouw Kuik (CDA):
Dan moet de heer Kuzu mij wel even helpen door te zeggen
over welk voorstel we het dan hebben. Ik ga niet de hele
woordvoering van de heer Van Haga analyseren. Dat ben
ik niet van plan.
De heer Kuzu (DENK):
Vraagt mevrouw Kuik werkelijk over welk voorstel van de
heer Van Haga het gaat? Ik zal haar helpen. Het gaat over
het voorstel waarmee hij afgelopen maandag bij Pauw zat
over het rendementsdenken in ontwikkelingssamenwerking.
Hij stelde dat we het geld moeten gaan inzetten voor
geboortebeperking en dat we al die andere dingen die we
doen voor ontwikkelingssamenwerking lager moeten prioriteren. U weet denk ik heel goed waar dat over ging.
Mevrouw Kuik (CDA):
Dank voor de toelichting. De heer Kuzu heeft ook kunnen
zien dat er een amendement is ingediend door D66 en het
CDA met daarbij de strekking van hoe wij daar in staan.
Namelijk dat het gaat om eigenwaarde, keuzevrijheid en
mensenrechten. De uitleg die de heer Van Haga heeft
gegeven bij Pauw en in De Telegraaf staat haaks op hoe
het CDA ertegen aankijkt. Vandaar dat wij daar met een
amendement op hebben gereageerd.
De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde van uw betoog, had u
aangegeven. Dus ik geef voor zijn bijdrage graag het woord
aan de heer Amhaouch, wederom namens het CDA. Gaat
uw gang.

De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Het CDA spreekt met twee gezichten. Dat kun je
op verschillende manieren interpreteren, maar we proberen
wel met one voice te spreken.
Voorzitter. Handelsrelaties en multilaterale verhoudingen
veranderen. Vooral de veranderde verhouding van de VS
dwingt ons om keuzes te maken en initiatief te nemen. Aan
de andere kant zijn er investeringen van China in de Europese economie en infrastructuur die gevolgen hebben voor
de weerbaarheid van onze economie. Daarnaast verandert
digitalisering de markten en verkleint die de wereld. Deze
ontwikkelingen bieden de Nederlandse economie kansen
en risico's, die goed in kaart gebracht moeten worden en
op basis waarvan beleid aangepast kan worden. Kan een
dergelijke risicoanalyse deel uitmaken van de Voorjaarsnota,
zodat we daar gebruik van kunnen maken volgend jaar bij
de begroting?
Het CDA staat voor eerlijke handel, eerlijke vrijhandel. Door
het sluiten van handelsverdragen kunnen we onze eigen
hoge standaarden aan de wereld uitdragen. Het is daarnaast
van belang dat de relatie tussen Europa en Afrika verdiept
wordt. Er schuilt een groot economisch potentieel in de
connectiviteit van de Europese en Afrikaanse markt. Afrika,
waarvan grote delen Frans- en Engelstalig zijn, is door de
historie sterk verbonden met verschillende Europese landen.
Door de Afrikaanse markt aan de Europese markt te verbin-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

den zal de Afrikaanse economie verbeteren en versterken
we de Europese concurrentiepositie ten opzichte van China.
China legt een spoorlijn van Peking naar Düsseldorf. Europa
moet zich inzetten voor een aaneensluitende infrastructuur
tussen Amsterdam en Kaapstad. Nederland, met een sterke
positie op innovatie, moet daarom de voorstellen van de
Europese Commissie en Duitsland steunen en actief gaan
bijdragen aan de ontwikkeling van een sterk, economisch,
gelijkwaardig partnerschap tussen Europa en Afrika. Graag
een reactie van de minister op de vraag welke kansen er
voor Nederland liggen in een economisch partnership tussen Europa en Afrika. Welke stappen worden hierop
gemaakt?
Voorzitter. Gesloten handelsverdragen moeten breder uitgedragen en -gemeten worden om onze bedrijven er meer
van te laten profiteren. Het postennetwerk moet versterkt
worden met economische attachés. Economische diplomatie
is een belangrijk sleutelbegrip voor het CDA. Naast de
effectieve inzet van middelen is het intensiveren van economische en diplomatieke betrekkingen een belangrijk
speerpunt. In een veranderende geopolitiek kan dit voor
een klein land als Nederland een succesfactor zijn. Hierover
heeft het CDA al een motie ingediend.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
De collega van de heer Amhaouch hoorden wij net over
het belang van het maatschappelijk middenveld. Dat thema
ligt ons, zoals u weet, ook na aan het hart. Wij hebben een
amendement ingediend dat vraagt om een versterking van
de imvo-diplomatie, om het maatschappelijk middenveld
te versterken in landen waar wij de handelsrelatie intensiveren en om dat gepaard te laten gaan, hand in hand te
laten gaan, ook met die twee gezichten, met een sterk imvobeleid, ook vanuit onze posten. Ik ben heel benieuwd hoe
de heer Amhaouch en het CDA daarnaar kijken.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik kom daar zo op terug in mijn inbreng onder het kopje
imvo. Kunt u daar even op wachten? Ik kan dat ook nu doen,
maar ik verwijs liever daarnaar door. Ik kom daar uitgebreid
op terug. Misschien mag mevrouw Van den Hul die vraag
dan nog een keer stellen.
De voorzitter:
Ja. Gaat u verder.
De heer Amhaouch (CDA):
Uit de begroting moet duidelijk blijken hoe de minister het
handelsbeleid kan intensiveren wanneer dat meer economische winst oplevert, daarbij rekening houdend met economische kansen om maatschappelijke opgaven wereldwijd
te realiseren. De inzet van mens en middelen moet dan
flexibeler worden, zodat gereageerd kan worden op kansen
binnen verschillende markten. De initiatieven van de
minister en haar ministerie op handel zijn goed maar
moeten scherper. De wereld is in beweging en vergt schaken op verschillende borden. Graag een reactie van de
minister.
De minister zet ook in op een grotere focus op mogelijkheden voor internationalisering van het mkb. Het gaat dan

28 november 2018
TK 29

29-15-15

vooral om informatievoorziening en ondersteuning van het
kleinbedrijf om toegang te krijgen tot markten. Het CDA wil
graag de toezegging van de minister dat de ondersteuning
van het mkb per regio in Nederland wordt georganiseerd.
Dan het inzetten van handel als middel om OS-doelen te
bereiken. Het CDA is ervan overtuigd dat de inzet op eerlijke
handel en bedrijvigheid steeds meer impact heeft dan de
traditionele hulp. Landen ontwikkelen zich en de vraag naar
handel en bedrijvigheid wordt steeds groter. Nederland
heeft op veel gebieden uitmuntende expertise en een sterk
ecosysteem. Deze moeten ingezet worden om de markten
te openen en te verbinden. Het bieden van economisch
perspectief heeft vaak met praktische mogelijkheden te
maken, zoals het ondersteunen van jongereninitiatieven,
het gebruik van nieuwe technologieën als internetbankieren
of toegang tot verzekeringen. Hoe kan de minister dergelijke
ondersteuning verbeteren?
Dan de start-ups. Tijdens een werkbezoek van de commissie
BuHa-OS hebben we afgelopen jaar bij Berytech Agrytech
in Beiroet, Libanon de Smart Agri-Food Innovation Hub
bezocht. Ik was zeer onder de indruk. Naast de meetbare
impact van het programma geeft het hoop en energie aan
veelbelovende jongeren met goede en slimme ideeën. Het
programma is bekend bij alle universiteiten in Libanon en
doet veel aan outreach via evenementen en social media.
Verder zijn er sterke verbindingen gemaakt met Nederlandse
ecosystemen als de Wageningen Universiteit en Foodvalley.
Voor een periode van drie jaar, van 2017 tot 2019, heeft
Nederland 3 miljoen euro uitgetrokken voor het agriprogramma. Het CDA wil dat dit programma als voorbeeld
gaat gelden voor het opstarten van nieuwe initiatieven in
andere landen in de benoemde focusregio's. Daartoe hebben wij een amendement ingediend.
Dan voor mevrouw Van den Hul, en ook voor anderen
natuurlijk: imvo. Maatschappelijke verantwoordelijkheid is
meer dan het sluiten van convenanten. Ik beoordeel
bedrijven niet op basis van kwantiteit, maar op basis van
kwaliteit en impact. Best practices moeten aanleiding zijn
voor hele sectoren om het goede voorbeeld te volgen. De
impact van één groot bedrijf is dan veel groter dan die van
tig kleine bedrijven.
De voorzitter:
U ziet uw tijd, hè?
De heer Amhaouch (CDA):
Ja. Ik ga afronden. We moeten het mkb dus niet dwingen
met allerlei moeilijke regels waarvan de impact laag is,
maar het grootbedrijf de weg laten effenen voor het kleinbedrijf. Dit is geen oproep om mkb'ers te ontslaan van
verantwoordelijkheid, maar wel een oproep om hen de
juiste dingen te laten doen. We moeten in Europa meer
samenwerken en samen optrekken om in derde landen juist
een klimaat te scheppen voor meer maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ik roep de minister hiertoe op.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Van den Hul had al een vraag gesteld,
maar zij wil nog een aanvullende vraag stellen.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ja, ik heb mijn vraag nog niet echt beantwoord gehoord.
Hoe kijkt het CDA naar ons voorstel om ook op posten imvodiplomatie te versterken, juist om te zorgen dat de handelsagenda zeker gepaard gaat met een stevig imvo-verhaal?
Dat is zeker van belang omdat we zien — mevrouw Kuik
gaf dat net al aan — dat het maatschappelijk middenveld
op steeds meer plekken onder druk staat en dat er landen
zijn, zoals Bangladesh, waar de vakbondsvrijheid onder
druk staat. Tegelijkertijd zien we dat Nederlandse bedrijven
investeren, importeren en zaken doen in landen waar het
maatschappelijk middenveld niet vrij kan opereren. Dus
hoe kijkt het CDA naar ons voorstel?
De voorzitter:
Uw punt is duidelijk.
De heer Amhaouch (CDA):
We hebben die discussie net ook al mee mogen maken.
Mevrouw Diks had het erover om daar eisen aan te stellen
vanuit Nederland. Heel veel landen in de wereld — ik denk
dat dat voor de meeste geldt — zitten niet zo in elkaar als
Nederland. We hebben als commissie zelf bezoeken
gebracht in Ethiopië, in Uganda en in Libanon. Dan zie je
dat daar hele mooie dingen worden gedaan door het
Nederlandse bedrijfsleven. Neem het bezoek aan Florensis.
Dat is een mooi Nederlands bedrijf, een bloemenkweker,
die 800 mensen duurzaam aan het werk heeft. Heel veel
dingen gaan dus vanzelf. Om nu in te gaan zetten op aparte
imvo-diplomaten, zoals ik nu hoor, is niet onze lijn. Wij
zetten wel in op economische diplomatie: hoe kunnen wij
een economische bijdrage leveren in die landen? Dat vind
ik goed. Ik zeg wel, en volgens mij zei mevrouw Van den
Hul dat net ook: de 54 Afrikaanse landen zijn niet meer de
landen van twintig jaar geleden. Het zijn niet allemaal
bananenrepublieken. Ieder land wordt ook steviger. In die
zin is het volgens mij ook goed als wij met het maatschappelijk veld en met de ngo's gaan nadenken over de vraag
of wij mensen binnen die ngo's niet kunnen omscholen om
imvo te gaan doen, om een economische bijdrage te gaan
leveren, zodat de bedrijvigheid in die landen nog beter
ontwikkeld wordt.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
We zien juist in heel veel landen dat het bedrijven zijn die
de mensenrechten schenden. We zien in heel veel landen
dat het bedrijven zijn die milieuactivisten dwarszitten. We
zien in heel veel landen dat het bedrijven zijn die zorgen
dat er geen leefbaar loon wordt betaald. Dat geldt ook voor
de landen die de heer Amhaouch net noemde. Daarom is
het zo belangrijk om juist ook zo'n gezond maatschappelijk
middenveld te bewaken en te zorgen dat dat letterlijk en
figuurlijk genoeg zuurstof krijgt, zodat het zijn werk kan
blijven doen. Daarom zou ik toch, in relatie tot wat zijn collega net zei, de heer Amhaouch willen vragen om toch nog
eens goed te kijken naar de voorstellen die wij doen om
ervoor te zorgen dat imvo meer is dan alleen maar een
marketingpraatje, dat dat echt hout snijdt, dat bedrijven
niet alleen maar zeggen dat ze het belangrijk vinden maar
ook echt laten zien dat mensenrechten, milieu en arbeidsomstandigheden hun aan het hart gaan.

28 november 2018
TK 29

29-15-16

De heer Amhaouch (CDA):
Van de duizenden bedrijven in Afrika en andere landen zul
je altijd bedrijven kunnen aanwijzen die het niet goed doen.
We hebben ook bedrijven gezien die het goed doen. Ik heb
net een aantal bloemenbedrijven genoemd. We hebben
ook Heineken gezien. Heineken heeft ook wel fouten
gemaakt in het verleden, maar heeft ook laten zien hoe het
wél kan: een duurzame fabriek neerzetten, met lokale producten, met lokale gerst, en jongeren opleiden met perspectief, voor fatsoenlijke banen, zoals procesoperator. Het hoeft
niet allemaal over- en overbegeleid te worden. Dat neemt
niet weg dat we imvo serieus moeten nemen. Volgens mij
doen heel veel bedrijven dat. De textielbranche loopt
voorop. Daar hebben we vandaag ook nog een debat over
gehad. Is het genoeg, dat Bangladeshakkoord? Bedrijven
zijn wel in staat geweest om 80% tot 90% van alle problemen op te lossen. Er moet dan nog wel 10% tot 15% opgelost worden.
De voorzitter:
Uw punt is helder.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik denk dus dat we daarin heel veel doen. Natuurlijk wil ik
inzetten op imvo, maar meer nog op het creëren van banen
in die landen, want daarmee zijn de mensen daar geholpen.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Met die allerlaatste zin kan zelfs ik nog instemmen, geloof
ik. Maar ik wilde eigenlijk nog even terug naar imvo en de
relatie met andere landen. Ik parafraseer een beetje, maar
volgens mij zei u net ongeveer dat de impact van één bedrijf
soms groter kan zijn dan die van een heleboel kleintjes.
Kunt u in dat verband eens wat reflecteren op de Nederlandse inzet en inbreng bij bijvoorbeeld de sojacorridor in
Brazilië?
De heer Amhaouch (CDA):
U noemt de sojacorridor. Ik ben iets meer thuis in de
palmolie en de RSPO. Je ziet dat Nederlandse bedrijven en
grootbedrijven als Unilever alleen RSPO-palmolie importeren. Nederland is inderdaad een van de grootste palmolieimporteurs. Dat noem ik een goed voorbeeld van een bedrijf
dat palmolie uit Indonesië of Maleisië haalt en dat op een
goede manier doet. Zelfs het Wereld Natuur Fonds werkt
daaraan mee. Maar er zijn natuurlijk altijd ngo's die zeggen
dat het niet goed genoeg is. Dat heb ik ook weleens in het
imvo-AO gezegd. Maar laten we ook kijken naar wat wel
goed gaat. Dat wil ik benadrukken. Er worden grote stappen
gezet.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Natuurlijk is het altijd goed om optimistisch te zijn. Een
partij als GroenLinks is dat ook. Ook wij zijn optimistisch.
We willen ook met daadkracht proberen de wereld te veranderen. U probeert nu optimisme uit te stralen over de
inzet van een hoop Nederlandse bedrijven, maar die leidt
er ook toe dat er ontzettend veel schade wordt aangericht
in het buitenland. Ik snap dat het voorbeeld van de sojacorridor u niet erg uitkomt, want daarbij springt Nederland er
echt behoorlijk negatief uit. Je moet wel heel erg optimis-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

tisch zijn wil je dat nog prettig vinden met alle natuur- en
mensenrechtenschendingen en de schending van de rechten van inheemse volkeren.
De voorzitter:
Uw vraag.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
En almaar komt meneer Amhaouch met het voorbeeld van
de palmolie. Bent u er nu nog steeds van overtuigd dat het
RSPO-systeem werkt?
De heer Amhaouch (CDA):
Ten eerste: het CDA is de partij van de hoop en daarom ben
ik ook optimistisch ingesteld. We kunnen allemaal zuur
gaan doen, maar Nederland is volgens mij een van de
koplopers wat betreft het duurzaam importeren daarvan.
Nogmaals, je kunt er altijd commentaar op leveren. Maar
volgens mij doen we het heel goed. Je mag er als Nederland
best wel trots op zijn dat je het op die manier doet.
Mevrouw Diks (GroenLinks):
Je mag er trots op zijn als Nederlandse bedrijven goede
dingen doen in het buitenland. Dat is een partij als GroenLinks dan ook. Maar — laat ik het wat harder zeggen, want
het is een debat — als je als Nederlandse bedrijven meewerkt aan het organiseren van een schaamlap waarachter
verschrikkelijke dingen gebeuren, waaruit grote natuur- en
mensenrechtenschendingen voortkomen, dan is dat niet
de variant die ik voor het Nederlandse bedrijfsleven zie. Ik
werk liever aan een echt duurzame en eerlijke wereld. Ik
zou u dus echt willen oproepen om dat hele RSPO-verhaal
nog eens goed te overzien en te doordenken, want daar is
meer mis mee dan u blijkbaar doorhebt.
De heer Amhaouch (CDA):
Volgens mij staat er nog een apart debat over palmolie
geagendeerd. Nederland werkt ook met ngo's. Ik noemde
net het Wereld Natuur Fonds, dat volgens mij ook meedoet
in de RSPO. Het zegt dat het op een goede manier gebeurt.
Door die certificering hebben we juist stappen gezet, worden er ook in Indonesië en Maleisië stappen gezet.
Natuurlijk kan het beter. Ik durf te wedden dat het beter
kan. Misschien komt er straks wel een RSPO 2.0. Dat kan.
Maar ga nou niet zuur doen en zeggen dat wij die stappen
niet hebben gezet. Volgens zijn er heel veel landen die van
ons willen leren op dit gebied. En door die palmolie kunnen
we thuis nog Zeeuws Meisje op onze boterham smeren.
De heer Van Haga (VVD):
Wij steunen natuurlijk helemaal uw goede ideeën over
imvo-convenanten. Binnen die imvo-convenanten gaan we
allemaal goede dingen doen. Dat varieert van vrouwenrechten tot klimaatzaken tot kinderarbeid tot een helm dragen
op het werk. Vindt u dat er ook een prioriteit aan te brengen
is in al die goede dingen die we proberen te doen en waarin
ik u natuurlijk helemaal steun? Zo ja, wat is dan de prioriteit
in al die goede dingen die u gaat doen?

28 november 2018
TK 29

29-15-17

De heer Amhaouch (CDA):
De heer Van Haga moet toch iets explicieter maken wat hij
precies bedoelt. Prioriteit waarin?

werkt dat toch niet zo heel goed en moeten we kiezen voor
een aanpak die ervoor zorgt dat we in elk geval minder
palmolie importeren in Nederland en Europa?

De heer Van Haga (VVD):
Nou, in al die goede dingen die we proberen te bereiken in
die convenanten. Zijn er dingen bij waarvan u zegt: dat
moet nu eerst en dat is wat minder belangrijk?

De heer Amhaouch (CDA):
Ten eerste. Naast elk universitair onderzoek dat je pakt, kun
je altijd een ander universitair onderzoek leggen. U raakt
hier wel een goede snaar met de certificering. Daar heb ik
het ook weleens over gehad. Certificering zegt iets, maar
niet alles en dat zal ook voor RSPO opgaan. Ik weet niet of
u het boek over Tony's Chocolonely gelezen heeft? Hij vertelt in dat boek over de certificering van zijn chocolade en
zegt: we doen ons best met de lokale kleine boeren voor
duurzame cacao, maar we weten dat misschien onderweg
al die cacaobonen, duurzaam en niet-duurzaam, op één
hoop terechtkomen. Een bedrijf doet een maximale
inspanning om stappen te zetten. Zegt zo'n certificering
alles? Nee, maar ik heb er wel vertrouwen in dat er bij
RSPO-palmolie een minimale basis is waar je van uit kunt
gaan. Het Wereld Natuur Fonds kan zich er wel in vinden
en dat is niet de kleinste organisatie. Nogmaals, dat wil niet
zeggen dat dit een eindstation is. Dat zeg ik niet, maar we
hebben wel iets wat functioneert, wat werkt. Natuurlijk mag
u zeggen dat het niet genoeg is, of nooit genoeg en dat we
moeten stoppen met die hele palmolie, maar daarover
verschillen we van mening.

De heer Amhaouch (CDA):
De belangrijkste due diligence in het imvo is dat bedrijven
überhaupt weten waar hun spullen vandaan komen. We
hebben het daar vaker over gehad. Of het nou om cacao
gaat of om textiel, wij willen hier met z'n allen kinderarbeid
voorkomen. Kun je dat helemaal doen van hieruit? Nee.
Daarom heb ik ook vaker tegen de minister gezegd: wij
doen imvo bottom-up en we willen ook afspraken maken
met landen. Ik heb het vaak over cacao gehad. We zullen
ook afspraken moeten maken met Ivoorkust en Ghana om
kinderarbeid te voorkomen. Dat zijn wel bepaalde doelen,
waarden, die wij hier samen afspreken over dingen die we
willen voorkomen. Ik kom toch terug op de Nederlandse
bedrijven die wij gezien hebben in Ethiopië en Uganda. Die
gaan fatsoenlijk om met hun afvoerwater. Dat hergebruiken
ze. Ze maken er niet alleen maar een puinhoop van. Dat
beeld wordt gecreëerd. Laten we niet ontkennen dat er in
het verleden ook door Nederlandse bedrijven grote schade
is aangericht, of dat nou in de olie-industrie was of ergens
anders. Dat hoeven we niet te ontkennen, maar laten we
ook de stappen voorwaarts positief benutten.
De heer Van Haga (VVD):
Ik probeer het toch nog een laatste keer. Ik ben het helemaal
met u eens dat het allemaal belangrijk is, maar u kunt toch
niet ontkennen dat er een bepaalde prioriteit is in alle goede
dingen die we doen? U moet toch bijvoorbeeld het klimaat
belangrijker vinden dan een helm dragen op het werk, en
kinderarbeid erger vinden dan iets anders? U heeft daar
toch over nagedacht, hoop ik.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik doe nu drie jaar imvo dus volgens mij heb ik behoorlijk
zicht op wat er speelt. En volgens mij is het ook aan de
specifieke sectoren waar zij hun bijdrage kunnen leveren.
We hebben het over de textiel gehad en we hebben het
over de goudwinning gehad. Elk bedrijf of sector moet kijken waar hij zijn bijdrage kan leveren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dan maar even de testcase palmolie, met de twee gezichten
van het CDA tot nu toe. Het klopt: twee woordvoerders dus
twee gezichten. Tot nu toe vond ik het gezicht van mevrouw
Kuik toch net even een beter verhaal vertellen. Want palmolie gaat wel gepaard met de kap van heel kostbaar regenwoud, dat we nodig hebben om de klimaatverandering te
stoppen. Nou heeft de universiteit van Queensland een
uitgebreide studie gedaan naar de certificering. Zou dat
een oplossing kunnen zijn? Zij hebben gevonden dat er
geen significante verschillen in duurzaamheid waren tussen
gecertificeerde en niet-gecertificeerde palmolieplantages.
Is het CDA dus ten minste bereid om te zeggen: misschien

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Laten we dan kijken of we een tussenweg kunnen vinden.
Erkent de CDA-fractie dan ten minste dat bedrijven in de
levensmiddelenhoek palmolie zien als een goedkope vulstof? Erkent het CDA dat grondstoffen in producten die we
eten, daardoor worden vervangen? Neem knäckebröd.
Vroeger was dat gewoon rogge, water en een beetje zout.
Nu zit in heel veel varianten daarvan palmolie. Dat is niet
nodig, maar het zit erin, omdat het die bedrijven goed uitkomt. Is het CDA ten minste bereid om te erkennen dat het
een vulstof is in onze levensmiddelenindustrie die lang niet
altijd nodig is? Daarvan kunnen we zeggen: zullen we kijken
hoe we daarmee kunnen stoppen? Dat vermindert de vraag
naar palmolie en helpt bij het behoud van de regenwouden.
De heer Amhaouch (CDA):
Als ik die lijn zou doortrekken, kan ik geen pindakaas meer
eten, want ik weet niet waar de pinda's vandaan komen.
Bij cacaoboter weet ik niet of die duurzaam genoeg is. Ik
weet niet of bij de suiker van suikerriet bepaalde mensen
betrokken zijn in bepaalde omstandigheden. Dus als ik de
lijn van mevrouw Ouwehand doortrek, is mijn bordje leeg.
Laten we afspreken dat iedereen kan eten en dat iedereen
ook keuzes kan maken. Maar laten we er inderdaad wel
voor zorgen dat de ketens verduurzamen, of het nou om
chocola, palmolie of andere zaken gaat. Laten we daar
samen aan werken. Volgens mij is het imvo-convenant een
onderdeel. Ik blijf herhalen dat imvo meer is dan alleen
maar de convenanten.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
We gaan dan toch wel naar een heel bedroevende conclusie
vanavond. Het begon zo mooi met de bijdrage van mevrouw
Kuik. Maar eigenlijk zegt het CDA dus dat levensmiddelenbedrijven gewoon op zoek mogen gaan naar wat hun het

28 november 2018
TK 29

29-15-18

beste uitkomt. Ze mogen inderdaad pinda's vervangen door
palmolie. Vroeger kon je pindakaas eten, want daar zaten
alleen maar pinda's en zout in. En nu zit er palmolie in. Het
CDA zegt dus dat dat prima is, want dat is het marktmodel,
het verdienmodel. Het CDA zegt dat we aan de slag gaan
met imvo en met een beetje van die meestribbeltafels. Net
als bij het klimaatakkoord zit er ook een natuurorganisatie
aan tafel, maar die worden gewoon weggeblazen door de
grote jongens van de industrie.
De voorzitter:
Uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat is het enige wat we proberen te doen om de schade
van de palmolieproductie te beperken. Dat is eigenlijk wat
het CDA hier zegt.
De heer Amhaouch (CDA):
Tussen de woorden door zegt mevrouw Ouwehand iets
waar ik het absoluut niet mee eens ben. Dat staat volgens
mij haaks op elkaar. Zij noemt de imvo-tafels waar vakbonden, de overheid en het bedrijfsleven aan zitten om ook
voor de levensmiddelenindustrie convenanten te maken,
"meestribbeltafels". Noem mij een aantal landen in Europa
of in de wereld op die zo met die verschillende partijen aan
tafel zitten en proberen het beste eruit te halen om de keten
te verduurzamen. Welke landen hebben nog meer van deze
meestribbeltafels?
De voorzitter:
We gaan geen vragen aan elkaar stellen, maar ik zie wel
dat mevrouw Ouwehand haar achtste vraag wil stellen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nou, Nederland, met het klimaatakkoord. Dat is weggepolderd naar dit soort tafels. We moeten concluderen dat de
gevestigde belangen een hele grote vinger in de pap hebben
en dat de maatschappelijke organisaties die eigenlijk het
werk doen dat het kabinet moet doen, namelijk staan voor
het publieke belang, gewoon worden weggeblazen. LTO
zegt: wij hebben het klimaatakkoord gewonnen, dus de
onderhandelingen aan de klimaattafels. Dat is bewijs
nummer één. En het gaat niet alleen maar over palmolie.
Je ziet het ook bij soja. Daar zit Monsanto. Dat bedrijf heeft
heel grote belangen bij het doorzetten van genetisch
gemanipuleerde soja waar heel veel vergif op gaat.
De voorzitter:
Uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Je kunt wel raden wie wint aan de tafel met natuurorganisaties. De conclusie is dat het CDA mensen wel wil helpen
als ze in nood zijn en dat waardeer ik, maar ook dat het CDA
wegkijkt van de problemen die veroorzaakt worden door
de klimaatverandering, de mensenrechtenschendingen en
het gifgebruik op de plantages. Ik kan de heer Amhaouch
en mevrouw Kuik vertellen dat je zo je dus geen steek

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

opschiet en die mensen — en dat is het allerergste — al
helemaal niet.
De heer Amhaouch (CDA):
Twee dingen. Er is volgens mij een kabinet geweest dat
een klimaatwet heeft geïntroduceerd en dat is dit kabinet.
Dus dat is een heel goede basis om ze te committeren aan
die doelstellingen. Dat is een. U hebt het inderdaad over
de bestrijdingsmiddelen. We hebben prachtige bedrijven
in Nederland. We kwamen Koppert Biological Systems weer
tegen in Ethiopië en Uganda. Dat zijn innovatieve Nederlandse bedrijven die juist stappen maken om van het
slechte, chemische bestrijdingsmiddel af te komen; en juist
op een biologische manier. Daar moet je toch trots op zijn?
Daar moet mevrouw Ouwehand toch ook trots op zijn? De
bijen worden daar gebruikt voor ... Daar moet u echt trots
op zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Uw punt is duidelijk en u gaat mevrouw
Ouwehand niet nog meer uitdagen.
Mevrouw Van den Hul, ook uw achtste vraag.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik was toch even getriggerd, terwijl meneer Amhaouch
terugloopt, door iets wat hij zei. Hij zei: wij zijn de partij van
de hoop. Nou ben ik zelf ook van nature een optimist, dus
ik ga daar graag een end in mee, maar de cijfers schetsen
toch een ander beeld. We zien dat maar 30% van alle
bedrijven de OESO-richtlijnen naleeft. We zien dat er nog
steeds een heel groot verschil is tussen wat mensen in het
zuiden betaald krijgen, waar je vaak absoluut niet van rond
kan komen, en de prijs die wij hier betalen voor ons eten
en voor onze kleding. Daar zit een enorme kloof.
De voorzitter:
Uw vraag.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dus ook ik hoop dat we optimistisch kunnen zijn, maar de
realiteit is anders. Dat vraagt om realisme. Is de heer
Amhaouch dat met ons eens? Wat gaat hij doen om te
zorgen dat die bedrijven de OESO-richtlijnen eindelijk wel
gaan naleven?
De heer Amhaouch (CDA):
Ik vraag mevrouw Van den Hul een stukje geduld. Als je
het continent Afrika vergelijkt met Zuid-Azië — een x-aantal
jaren geleden stonden ze er allebei heel slecht voor — heeft
Zuid-Azië progressie gemaakt met een behoorlijke economische groei, waardoor miljoenen mensen uit de armoede
zijn gekomen. De groei is daar 60% à 70% en de mensen
profiteren daarvan. Helaas is wat gebeurd is in Azië niet
gelukt in Afrika. Daarom vraagt het CDA daarvoor ook de
aandacht, zodat we die stap wel kunnen maken. Door die
economische ontwikkelingen, door banen te creëren, krijg
je die mensen uit de armoede. En natuurlijk kun je verwijzen
naar OESO-richtlijnen, waar volgens mij iedereen zich aan
committeert. Als dat vandaag 35% is, dan zullen we stappen

28 november 2018
TK 29

29-15-19

moeten maken om dat steeds hoger te krijgen, maar ik denk
dat er door de kracht van Nederland, door onze expertise,
wel perspectief is op een bijdrage waardoor ook de Afrikaanse mensen uit de armoede komen, met goede banen
en goede werkgelegenheid. Nederland kan daar met innovatieve kracht een hele grote bijdrage aan leveren.
De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde van uw betoog. Dat betekent dat ik mevrouw Karabulut het woord wil geven. Zij
spreekt namens de fractie van de SP.

Mevrouw Karabulut (SP):
Voorzitter. Het is goed dat er geld bijkomt voor noodhulp.
Die nood is hoog, heel hoog vanwege het klimaatprobleem,
permanente oorlog, ongelijkheid en falende wereldleiders.
Het kapitalistisch systeem piept en kraakt aan alle kanten.
Het gevolg is dat meer dan 65 miljoen mensen ontheemd
en op drift zijn. Zij hebben geen huis, zijn op de vlucht: de
moderne slaaf.
Is de minister het met ons eens dat het systeem van vrijhandel met flitskapitaal, oneerlijke belastingen, de fossiele
industrie en het gemilitariseerd buitenlandbeleid zal moeten
veranderen willen wij duurzame ontwikkeling bereiken?
Waarom leveren landen, waaronder Nederland, nog steeds
wapens aan het Midden-Oosten, dat aan alles een tekort
heeft, behalve aan wapens? Waarom steunt Nederland de
permanente oorlog die de mensheid meer onveiligheid
brengt? Waarom wordt bijgedragen aan de onveiligheid,
een wapenwedloop en miljoenen doden en vluchtelingen?
Waarom worden multinationals, miljardairs en rijke elites
gespekt, terwijl armoedebestrijding het doel is?

en dat het bedrijf geld in het daarvoor bestemde fonds moet
stoppen? Graag een antwoord.
Voorzitter. Omdat dit kabinet wil inzetten op het bestrijden
van de grondoorzaken van gedwongen migratie, stel ik mij
voor een vrouw uit Ogoniland, Nigeria. Ze kan niet meer
overleven op haar eigen land, dat niet wordt opgeruimd en
waarvoor ze niet adequaat gecompenseerd wordt. Ze besluit
te vertrekken. Welk perspectief is er voor haar? Er is werkgelegenheid gecreëerd door Heineken. Ze kan als promotiemeisje aan de slag en uitgebuit worden. Ze kan migreren
naar Nigeria, waar de ongelijkheid zo groot is dat de rijkste
man genoeg aan rente op zijn vermogen krijgt om 2 miljoen
mensen uit extreme armoede te halen. Corruptie is nog
altijd een groot probleem.
Een van de oplossingen zou een eerlijk belastingsysteem
zijn. Klopt het dat Nigeria het verdrag tegen internationale
belastingontwijking heeft ondertekend? En klopt het dat
dat verdrag geen oplossing biedt voor de bestaande
mogelijkheden tot belastingontwijking in de bestaande
verdragen, zoals de lage bronheffingen, waardoor weinig
belasting wordt betaald in arme landen? Zo verdient men
eraan en lopen arme landen geld mis. Ik zei het al: Afrika
is een rijk continent, maar de grondstoffen en de winsten
worden eraan onttrokken. Is de minister bereid ervoor te
zorgen dat dit in toekomstige verdragen niet langer het
geval is? Is de minister bereid om eerlijke verdragen te
sluiten, zonder landen een systeem van vrijhandel en nauwelijks belastingen voor multinationals op te leggen? Als
Afrika zijn rijkdom houdt, zichzelf kan ontwikkelen en lokale
bedrijvigheid de kans krijgt, kan het ook meer monden
voeden. Niet het belang van de bv Nederland, de bv Duitsland of whatever welke bv moet vooropstaan, maar het
belang van mensen, in dit geval Nigerianen. Graag een
reactie.

In Jemen heerst momenteel enorme hongersnood als
gevolg van een vuile oorlog. Saudi-Arabië bombardeert
erop los en de wapenindustrie verdient hier grof aan. Dat
moet stoppen. Is de minister voorstander van een Nederlands wapenembargo? Wist u dat zes van de grootste
levensverzekeraars in Nederland investeren in de vijf
grootste wapenproducenten ter wereld, die onder andere
aan Saudi-Arabië leveren? Het gaat om 3,6 miljard euro.
Voor deze verzekeraars is het blijkbaar geen probleem om
te investeren in deze industrie die medeverantwoordelijk
is voor de grootste crisis aller tijden. Wat zijn de mogelijkheden om deze investeringen te verbieden? Wil de minister
in ieder geval in gesprek gaan met deze verzekeraars om
de investeringen te ontmoedigen?

Mijn vrouw uit Ogoniland kan binnen Afrika migreren, zoals
het gros van de mensen doet, of ze kan naar Nederland
waar meer miljardairs dan ooit wonen, maar ze begint haar
reis in Niger, ons nieuwe buurland volgens minister Blok.
Niger is een van de armste landen ter wereld. Strenge
wetgeving pakt nu op verzoek van de EU de mensensmokkel
aan. Maar de vraag is: waarom zijn mensen afhankelijk van
smokkel? Nu dat droog is gelegd, is het de vraag welk perspectief zij hebben om hun land niet te hoeven ontvluchten.
Hoe kan het dat een rijk continent als Afrika te arm is voor
Afrikaanse volkeren? Is de kortetermijnfocus op de ring van
instabiliteit en deals van Europese leiders met Afrikaanse
landen en soms met Afrikaanse dictaturen niet een doodlopende weg, een weg die op korte termijn bijdraagt aan fort
Europa, maar die het recht op een menswaardig bestaan
in eigen land nog steeds niet regelt? Graag een reactie.

Deelt de minister mijn mening — ik ken het antwoord al,
maar toch vraag ik het — dat mensenrechten universeel
zijn en dus ook bindend zouden moeten zijn voor multinationals? Een voorbeeld van hoe een Nederlandse multinational, Shell, bijdraagt aan het vergroten van ongelijkheid,
milieuvervuiling en schending van mensenrechten zie ik in
Ogoniland, Nigeria. Shell gedraagt zich niet alleen in Groningen als godfather van het grote geld, hier in de Kamer,
maar doet dat ook in Nigeria. De winsten hebben zij in eigen
zak gestoken, de lokale bevolking draagt de kosten, hele
delen zijn compleet ontvolkt en visvangst en landbouw zijn
onmogelijk geworden. Baby's gaan er twee keer eerder
dood. Heeft de minister al bij Shell met de vuist op tafel
geslagen dat het bedrijf het gebied nu echt moet opruimen

Voorzitter. Deze mevrouw kan wanneer zij vlucht ook
belanden in Libië, waarvan wij allen de gruwelverhalen
kennen. Als zij erin slaagt Libië te doorkruisen, is de kans
groot dat de Libische kustwacht, gefinancierd met EUmiddelen, haar terugbrengt naar verschrikkelijke omstandigheden. Het succesverhaal is nu vaak dat migranten uit
Libië geholpen worden terug te keren naar het land van
herkomst, terug naar Nigeria, weer van ons belastinggeld,
maar wat wacht haar daar dan? Hoogstwaarschijnlijk is ze
verkracht, heeft ze honger en pijn geleden en komt ze terug
in Nigeria nog altijd zonder toekomstperspectief. Welke
afspraken zouden volgens de minister met Afrikaanse landen gemaakt moeten worden zodat mensen een toekomst

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

28 november 2018
TK 29

29-15-20

kunnen opbouwen in hun eigen land? Er wordt wel veel
gesproken over Afrika — meneer Van Haga wil dat Afrikaanse vrouwen minder kinderen krijgen — maar waar is
de Afrikaan zelf, waar zijn de mensen zelf in dit hele verhaal?

Maar aan de andere kant probeert Europa ook daar wel de
migratie te regulieren en de irreguliere migratie te stoppen.
Daar zit u toch ook aan dezelfde kant?

De voorzitter:
Dat geeft de heer Voordewind de gelegenheid voor een
vraag. Gaat uw gang.

Mevrouw Karabulut (SP):
Ik zit op een aantal punten ... Inderdaad trekken wij samen
op. Dat doen wij zeker, maar een wapenembargo in VNverband is nog iets anders dan een wapenembargo vanuit
Nederland. Er gaan nog steeds goederen naar het MiddenOosten.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb het even aangehoord, maar ik hoor: "fort Europa" en
"het belachelijke beleid van Europa richting Afrika". Nederland zou te weinig doen, maar heeft mevrouw Karabulut
de begroting dan wel goed gelezen, want we trekken 2
miljard extra uit in deze regeerperiode om juist die grondoorzaken van migratie te bestrijden? Minister Blok is net
nog in Niger geweest en het betekent dat er extra geïnvesteerd gaat worden in de bronlanden waar de migranten nu
vandaan komen. Wat heeft dat met fort Europa te maken,
vraag ik mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
Aan het begin heb ik ook gezegd dat ik de extra middelen
voor noodhulp, investeringen in ontwikkeling en een bijdrage aan de arme landen toejuich. Ik steun dat. Waar ik
zorgen over heb, is dat het Nederlandse beleid er enerzijds
op is gericht om de grondoorzaken van gedwongen
migratie weg te nemen en anderzijds bijdraagt aan die
grondoorzaken. U weet net zo goed als ik dat de buitenlandpolitiek en de defensiepolitiek bepalend zijn in dezen. Dat
is de ene kant van het verhaal. Ik noemde al de permanente
oorlog waardoor veel mensen op de vlucht slaan. De andere
kant van het verhaal is iets waar ik bedenkingen bij heb en
vragen over heb gesteld. Dat is dat ik zie dat steeds meer
middelen verdwijnen in militarisering en/of tegenhouden.
Mij is op dit moment totaal onduidelijk wat de middelen
die wij via de EU verstrekken aan zogenaamde hulp aan
Afrika ... Mijn vraag is: wat wordt er dan eigenlijk gedaan
aan de grondoorzaken? Tegenhouden is niet het bestrijden
van grondoorzaken en daar gaan mijn vragen over.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Het is veel beter.
Mevrouw Karabulut (SP):
Zeker, maar dat pleidooi hebben we nog niet voor elkaar.
Maar over Nederland gaan wij zelf. Ik zou het prettig vinden
als u dat steunt. Natuurlijk gebeuren er goede dingen! En
deze minister doet ook goede dingen. En de intentie is
ongetwijfeld ook goed, maar mijn kritiek gaat er wel over
dat we altijd — altijd! — achter de Amerikanen en de NAVO
aanlopen wanneer we zeggen dat we willen voorkomen
dat mensen willen vluchten. U weet net zo goed als ik dat
we ondanks al onze goede bedoelingen meedoen aan oorlogen die nu al zeventien jaar in het Midden-Oosten gevoerd
worden. En wordt het daar veiliger? Nee! Wat we wel zien
is dat mensen deze kant op komen. Daar wees ik op en
daarover denken wij verschillend. Twee. De verdergaande
militarisering van de buitenlandpolitiek, enerzijds door de
permante oorlogsvoering en anderzijds door de druk van
de NAVO, en de nieuwe koude oorlog maken dat er heel
veel geld naar militarisering gaat, ook in Europa. Ik denk
dat dat niet de manier is om armoede en ongelijkheid te
bestrijden. Drie. Als we kijken naar het mondiale systeem
en ook naar de rol van Nederlandse multinationals daarin
en naar Nederland als belastingparadijs om belastingen te
ontduiken, dan kan dat ook nog veel beter. Vier. Europa
heeft ongetwijfeld goede intenties, maar ik heb echt niet
scherp, meneer Voordewind, op welke wijze wij ervoor gaan
zorgen dat we aansluiten bij de behoefte en de rijkdom en
de ontwikkeling van Afrika. Ik maak me daar zorgen over.

De voorzitter:
Dank u wel. Uw punt is duidelijk. De heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Mevrouw Karabulut heeft het over de oorzaken en de oorlogen die Nederland in stand zou houden, maar zij heeft
hier gepleit voor een wapenembargo richting Saudi-Arabië.
We hebben volgens mij vorige week samen dat debat
gevoerd met de minister van Buitenlandse Zaken. Mevrouw
Karabulut heeft toen gehoord dat de coalitiepartijen en zelfs
de minister van Buitenlandse Zaken zeggen: ja, dat gaan
we bepleiten in de Veiligheidsraad. Wij leveren daar dus
ons aandeel.
Mevrouw Karabulut weet dat we geld, extra geld, vrijmaken
voor de opvang van vluchtelingen en ontheemden in
Jemen. We proberen de havens weer vrij te krijgen, zodat
er voedsel naar binnen kan. Dus ik vraag nogmaals aan
mevrouw Karabulut: waar doet het kabinet het nu verkeerd?
We staan aan dezelfde kant! U heeft heel veel kritiek. U
heeft kritiek op Europa en voor een deel ga ik daarin mee.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

De voorzitter:
Dank u wel. Ik zeg nogmaals: een interruptievraag is kort,
maar het antwoord mag ook kort en bondig zijn. De heer
Voordewind, gaat uw gang.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De SP mag wat mij betreft prima aan zelfkastijding doen
en alle oorlogen weer verwijten aan het Westen, maar ik
herinner mevrouw Karabulut er wel aan dat juist bijvoorbeeld in Syrië het Westen niet heeft ingegrepen. Daar zijn
de mensen juist op de vlucht gegaan voor de vreselijke
bommen van Assad. Dat is dus niet aan het Westen te wijten. Ik herinner mevrouw Karabulut eraan dat er de 9/11aanval is geweest in Amerika, waarbij meer dan 2.000
mensen zijn omgekomen in de Twin Towers, en dat Al
Qaida daarachter zat. De taliban hielden Al Qaida de hand
boven het hoofd, en de internationale gemeenschap moest
wel ingrijpen.

28 november 2018
TK 29

29-15-21

City in Costa Rica en het CICIG-mechanisme in Guatemala
te blijven ondersteunen.

De voorzitter:
Uw vraag?

Dank u wel.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat zijn aan de ene kant oorlogen geweest die wij niet
gevoerd hebben en aan de andere kant afgedwongen oorlogen om juist het terrorisme te bestrijden. Mevrouw
Karabulut kan het Westen dus wel van alles verwijten, maar
in Syrië is het niet het geval, en in Irak moesten we wel
ingrijpen.
Mevrouw Karabulut (SP):
De Irakoorlog is een illegale oorlog geweest op basis van
leugens. Afghanistan? Afghanistan is inderdaad een oorlog
gestart en we zitten er nog steeds. Al Qaida zit er, de taliban
zijn machtiger dan ooit en het land is onveiliger dan ooit.
Ik sprak toevallig vorige week een Afghaanse. Meisjes, hoor
ik de heer Voordewind zeggen. Weet je waarvan deze
Afghaanse baalde? Van dit argument, van het feit dat wij
met het argument dat wij meisjes gaan redden zeventien
jaar lang meedoen aan een permanente oorlog van de
Amerikanen, waarbij het om hele andere zaken gaat dan
de veiligheid van meisjes. Dat, meneer Voordewind, heeft
ons niet meer veiligheid gebracht, heeft ons niet minder
terrorisme gebracht, maar meer terrorisme en meer
onveiligheid. En ja, daar verschillen wij fundamenteel van
mening over.
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut ...
Mevrouw Karabulut (SP):
U weet ook, net als ik, dat er in Syrië ook groepen zijn
gesteund onder het mom van een schone oorlog en van
non-lethal assistance ...
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut, mag ik u vragen om uw betoog voort
te zetten? En u spreekt via de voorzitter. Dat vraag ik ook
aan de heer Voordewind. Maar gaat u verder met uw
betoog.
Mevrouw Karabulut (SP):
Voorzitter. Ik ga door met mijn laatste vragen. Met een deel
van het Ontwikkelingssamenwerkingsgeld wordt de buitengrens van Europa bewaakt, maar op welke manier betekent
mensen tegenhouden eigenlijk ontwikkeling? Is de minister
het met ons eens dat ontwikkelingsgeld voor ontwikkeling
gebruikt moet worden, niet voor grensbewaking? Hoe zit
het eigenlijk met de bijdrage die we leveren aan de EU?
Met het OS-geld worden zogenaamde grondoorzaken aangepakt, maar hoe weten we nu of dit het gewenste effect
heeft? Welke voorwaarden worden aan die inspanningen
gesteld? Zoekt Nederland aansluiting bij bijvoorbeeld
bestaande initiatieven waarbij het maatschappelijk middenveld en de landen zelf betrokken zijn?
Voorzitter. Overal ligt het maatschappelijk middenveld
onder vuur. Daarom zou ik willen vragen om de Shelter

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer
Alkaya. Ook u spreekt namens de fractie van de SP. Gaat
uw gang.

De heer Alkaya (SP):
Dank, voorzitter. Ik focus vooral op het handelsdeel van
deze begroting. Nederlandse bedrijven voeren veel producten in en voeren veel producten uit. Het handelsvolume in
relatie tot onze gehele economie behoort tot de hoogste
ter wereld. Ook zijn er veel Nederlandse bedrijven die in
allerlei zaken in het buitenland investeren, in infrastructuurprojecten of in de landbouw, en hiermee wordt veel geld
verdiend. Als socialist ben ik er natuurlijk scherp op dat dat
geld ook eerlijk gedeeld wordt met de werknemers die uiteindelijk al het werk doen. Maar dat is niet mijn enige taak.
Ik vind het ook een taak van ons allemaal om ervoor te
zorgen dat de tienduizenden Nederlandse bedrijven die
vanuit Nederland internationaal opereren, ook gecontroleerd worden op hun doen en laten in andere landen. Ook
al zijn wettelijke normen in veel landen niet zo streng als
hier, toch moeten wij van onze bedrijven kunnen verwachten dat zij niet anders omgaan met werknemers in bijvoorbeeld Bangladesh dan met werknemers hier, en niet anders
omgaan met de natuur in bijvoorbeeld Brazilië dan de
natuur hier in Nederland. Eerlijke handel betekent wat de
SP betreft dat het streven naar zo laag mogelijke productiekosten nooit ten koste mag gaan van een fatsoenlijk loon,
goede arbeidsomstandigheden en de natuur. Hier mag dat
niet gebeuren en elders in de wereld ook niet.
De voorliggende begroting bevestigt het beleid van dit
kabinet op het gebied van handel, en dat wijkt nauwelijks
af van dat van de voorgaande kabinetten, en dus zijn
rechtvaardigheid en eerlijke handel nog ver te zoeken. Zo
blijven de maatregelen voor maatschappelijk verantwoord
ondernemen nog steeds vrijwillig en blijft het aantal
bedrijven dat handelt volgens de OESO-richtlijnen laag. Het
kabinet wil dat in 2023 90% van de grote bedrijven wél de
OESO-richtlijnen gaat onderschrijven en verantwoord gaat
ondernemen. Maar het is onduidelijk hoe er toezicht zal
worden gehouden op deze indicator. Zonder toezicht is
deze ambitie niet veel waard. Dus ik vraag aan de minister
welke organisatie gaat controleren of de bedrijven de OESOrichtlijnen onderschrijven en hoe ze dat dan doen. Belangrijker nog, gaan we ook controleren of ze die richtlijnen
gaan naleven? Op dit punt overweeg ik een motie.
Eerlijke handel gaat namelijk niet vanzelf. Nog steeds worden er producten geproduceerd in onveilige fabrieken. Nog
steeds worden mensen van hun land verdreven en wordt
de natuur beschadigd. En nog steeds zijn de veel te lage
lonen voor veel bedrijven de enige reden waarom zij in het
buitenland produceren en niet in Nederland. Is het niet tijd
om paal en perk te stellen aan dit soort praktijken? Want
zolang het goedkoper en legaal is om te vervuilen in plaats
van duurzaam te ondernemen, en zolang het goedkoper en
legaal is om mensen van hun land te verjagen in plaats van

28 november 2018
TK 29

29-15-22

hun rechten te respecteren, en zolang het goedkoper en
legaal is om arbeiders uit te buiten, geen leefbaar loon te
betalen en te laten werken in onveilige fabrieken in plaats
van hen fatsoenlijk werk te bieden, is het naïef om te denken
dat multinationals zichzelf zullen fatsoeneren. Uiteindelijk
gaat het namelijk maar om één ding bij hen en dat is
winstmaximalisatie.
Dus heeft de minister voor Handel in een land als Nederland
met veel multinationals een mondiale verantwoordelijkheid.
Een verantwoordelijkheid om voorop te lopen en het goede
voorbeeld te geven in de wereld. Een verantwoordelijkheid
om zich te verzetten tegen oneerlijke handelsverdragen met
landen waar de arbeidsnormen en de milieunormen nog
sterk afwijken van die bij ons. En een verantwoordelijkheid
om onze bedrijven die nu al opereren in dat soort landen
toch te houden aan hun plichten, aan de normen en de
wetten die wij hier zo zwaar bevochten hebben. Is de
minister bereid om ondanks deze conservatieve begroting
en het rechtse regeerakkoord deze verantwoordelijkheid
toch te nemen?
Voorzitter. Dat dit kabinet de geschiedenisboeken in zal
gaan als dienaar van het grootkapitaal, dát staat wel vast.
De vraag is alleen of deze minister een uitzondering wil
vormen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Nog een vraag van de heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Hele grote woorden van de heer Alkaya van de SP. Ik weet
dat de SP altijd staat voor banen. U wilt altijd werkgelegenheid creëren, ook voor uw achterban. Mensen willen werken. Hoe wilt u de banen creëren voor uw achterban? U
heeft het over onze multinationals en maakt totaal geen
nuance; u veegt ze allemaal van tafel; ze zijn allemaal slecht
bezig. Dan vraagt u aan de minister hoe ze bepaalde zaken
wil gaan realiseren. Hoe wil de SP banen creëren voor de
mensen hier in Nederland? Vandaag was er weer nieuws:
KPN wil er waarschijnlijk 1.500 mensen uitsturen. Ze worden
ontslagen vanwege automatisering. Hoe wil de SP de banen
aan de voorkant creëren en niet aan de achterkant bij de
poort?
De heer Alkaya (SP):
Dat is een hele brede vraag. Laat ik me in mijn antwoord
beperken tot het deel waar we het vandaag over hebben,
namelijk het internationale deel, het handelsdeel. Het kabinet heeft het vaak over het vestigingsklimaat. Laat ik
beginnen met de zaken waar we in kunnen investeren en
die het vestigingsklimaat niet alleen aantrekkelijker maken
voor die multinationals maar ook gewoon voor de burgers.
Ik noem het verbeteren van het onderwijs en de infrastructuur. Dat zijn allemaal zaken die goed zijn voor de bedrijven,
zaken waar bedrijven rekening mee houden als ze nadenken
over waar ze een vestiging gaan neerzetten.
Maar misschien een nog wel belangrijker punt als we het
over banen hebben, is het volgende. Als wij toestaan dat
bedrijven voor een schijntje in het buitenland kunnen produceren en daarbij niet rekening hoeven te houden met de

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

milieunormen die wij hier kennen, niet de arbeiders een
leefbaar loon hoeven te betalen en niet veilige fabrieken
hoeven te garanderen, dan creëren we oneerlijke concurrentie en dan maken we het alleen maar aantrekkelijker om
niet hier in Nederland te produceren, op een veilige en
duurzame manier, maar om juist die fabrieken naar het
buitenland te verplaatsen dan wel zaken te doen met
bedrijven en fabrieken die in het buitenland zitten, en om
maar die goedkope producten te importeren. Zo vernietig
je juist banen.
Dat is wat we hebben gezien de afgelopen jaren met het
neoliberale kabinet: er zijn banen vernietigd. Wij zijn de
dienstverleners van de wereld geworden en de industrie is
volledig weggevaagd. Dat wordt alleen maar erger als het
aan dit kabinet ligt.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Als ik uw redenering zou doorpakken, meneer Alkaya, dan
zou ik denken dat de SP de meest egoïstische partij is. U
zegt dat alle banen terug moeten naar Nederland: hier gaan
we alles maken. Eigenlijk zegt u over het creëren van banen,
of het nu in Afrika is of in Azië, dat we niks moeten doen.
Als klein land, als handelsland, exporteert Nederland juist
heel veel en creëert banen aan alle kanten. We hadden het
er net nog over. Uw collega, mevrouw Karabulut, had het
er net over dat we mensen uit de armoede moeten helpen.
Dat doe je toch door banen te creëren? Dan gaat u toch niet
zeggen dat we met geen enkel land handel gaan drijven,
met geen enkel land een handelsakkoord sluiten; haal alles
maar deze kant op, want dan doen we het allemaal goed?
De heer Alkaya (SP):
Ik heb al benadrukt dat wij voor eerlijke handel zijn. Als een
Nederlands bedrijf in een bepaald land gaat zitten om daar
te produceren, omdat het daar efficiënter of beter kan, en
vervolgens de producten naar Nederland haalt, dan is daar
niets mis mee, als het de arbeidsvoorwaarden en milieunormen respecteert. Misschien zijn de wetten daar helemaal
niet zo streng. Toch vind ik dat onze bedrijven daar aan
moeten voldoen. Ik vind het ook helemaal niet erg als
bedrijven daar gaan zitten en op een fatsoenlijke manier
met de mensen omgaan, om de lokale markt te bedienen.
Dat is ook nog eens duurzaam, om zo dicht mogelijk bij die
markt te gaan zitten. Maar wat we niet moeten hebben, zijn
bedrijven die eigenlijk efficiënter, beter en duurzamer zouden kunnen produceren in Nederland en die de Nederlandse
markt bedienen, maar zich elders vestigen omdat het
goedkoper is om uitgebuite arbeiders in het buitenland in
te zetten en de milieunormen niet te respecteren. Dat
gebeurt als we onze kleding in onveilige fabrieken in
Bangladesh laten maken. Daar ben ik tegen. Dat is economische groei waar ze ook in Bangladesh niet op zitten te
wachten.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer
Bouali. Hij spreekt namens de fractie van D66.

28 november 2018
TK 29

29-15-23

bouwen tussen Europa en Noord-Afrika, daarom zit je hier.
En dat klopte.
De heer Bouali (D66):
Voorzitter. Ontwikkelingssamenwerking werkt. Dankzij
ontwikkelingssamenwerking zijn er miljoenen mensen uit
extreme armoede gekomen, is kinderarbeid flink teruggedrongen en kregen kwetsbare mensen rechten. Al deze
mensen kregen een kans op een beter bestaan en hun kinderen op een betere toekomst. Tegelijkertijd zijn er uitdagingen. Die zijn nog immens, want bijna de helft van de
wereldbevolking leeft onder de armoedegrens van 5,50
dollar per dag. Tienduizend kinderen in Jemen komen om
van de honger. Bijna 70 miljoen mensen zijn op de vlucht.
Klimaatverandering leidt wereldwijd tot extreme weersomstandigheden. De mensenrechten staan onder druk en het
maatschappelijk middenveld, horen we steeds vaker, wordt
in veel landen de mond gesnoerd.
Voorzitter. Daarom is mijn fractie zo blij met de forse
investeringen van dit kabinet. Na jaren van bezuinigingen
is ontwikkelingssamenwerking weer op niveau en investeert
het kabinet ruim 2,6 miljard euro in vier jaar. Ook is de weg
naar de internationale 0,7%-norm weer gevonden. D66 deelt
de inzet en de ambitie van de minister, die zij haarfijn heeft
verwoord in haar beleidsnota. De SDG's zijn de leidraad.
Deze doelen vormen gezamenlijk een universele agenda
voor de internationale samenwerking. Zelf heb ik specifieke
aandacht voor SDG 5, gelijkheid voor man en vrouw.
We leven immers in een wereld waar het wereldnieuws
letterlijk binnen handbereik is. Een wereld waarin je net zo
gemakkelijk de trein neemt naar Berlijn, als het vliegtuig
naar Beijing. Een wereld waarin we net zo gemakkelijk
auto's importeren uit Duitsland als uit de Verenigde Staten.
De razendsnelle ontwikkelingen in deze wereld bieden
enorme mogelijkheden en kansen, maar leiden ook tot uitdagingen. Oude vertrouwde bondgenootschappen staan
onder druk. Het Verenigd Koninkrijk koerst af op een brexit.
Populistische leiders in binnen- en buitenland denken de
grenzen te kunnen sluiten en muren te kunnen bouwen.
In die wereld zet D66 zich in om het verdienvermogen van
Nederland te vergroten. In die wereld wil D66 dat de EU
eensgezind optreedt als één blok naar buiten. In die wereld
wil D66 ook een uitgestoken hand bieden aan onze internationale partners. Niet het conflict opzoeken, maar verbinden.
Niet het gevecht aangaan, maar het gesprek voeren. Niet
terugtrekken achter de dijken, maar handel drijven en onze
waarden uitdragen. Dat betekent concreet handelsakkoorden sluiten bijvoorbeeld, investeren in internationale instituties en het Nederlandse bedrijfsleven ondersteunen als
zij zaken willen doen over de grens. Dat betekent ook
schadelijke neveneffecten van productie en handel voorkomen, dus handelsketens verduurzamen, milieuvervuiling
tegengaan en kinderarbeid bestrijden.
Voorzitter. Ik heb het voorrecht gehad om te mogen studeren aan het Europa College. Ik was altijd al een voorstander
van het Europese ideaal, maar sinds die opleiding draag ik
dat ook actiever uit. Bij dat Europese ideaal hoort ook verantwoordelijkheid naar de rest van de wereld. Naar mensen
die het veel minder goed hebben dan wij. Zelf denk ik dan
in eerste instantie aan de zuiderburen van de Europese
Unie, de MENA-regio. Toen ik als jonge student op dat
Europa College rondliep, sprak de toenmalige rector Otto
von der Gablentz mij een keertje aan. Hij zei: jij gaat bruggen

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Vanuit die gedachte sta ik ook vandaag hier in de Tweede
Kamer. Mijn inzet in de politiek is om bruggen te bouwen,
zoals ik dat ook deed toen ik diplomaat was voordat ik in
de Kamer zat. Mijn inzet en de inzet van mijn partij is niet
verdelen, maar verbinden. Ik verzet me tegen populisme,
tegen de polarisatie en tegen de boodschappen van presidenten zoals Trump, Erdogan en Bolsonaro. Ik en mijn
partij zetten ons in voor kansengelijkheid voor iedereen,
waar je wieg ook staat, wat je afkomst ook is en welke taal
je ook spreekt. Iedereen heeft in ieder geval recht op
onderwijs, want onderwijs is de sleutel tot ontwikkeling.
Iedereen heeft recht op een menswaardig bestaan. We
moeten ons extra inzetten voor kwetsbare groepen die
systematisch worden onderdrukt of uitgebuit. Daarom
hamer ik ook altijd persoonlijk heel erg op vrouwenrechten,
in het bijzonder de positie van jonge meisjes en het recht
om volledig vrij te mogen zijn.
Voorzitter. Nu u mijn motivatie kent en de kansen en de
uitdagingen die ik zie op het beleidsterrein Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking, wil ik graag wat
dieper op de inhoud ingaan.
De voorzitter:
Voordat u daartoe overgaat, heeft de heer Kuzu een vraag
voor u.
De heer Kuzu (DENK):
De heer Bouali zet zich dus af tegen populistische leiders,
maar ik heb nog niet gehoord hoe hij zich afzet tegen
populistische coalitiepartners. Dus ik vroeg me af hoe hij
staat tegenover het plan van de heer Van Haga.
De heer Bouali (D66):
De heer Kuzu heeft heel goed gezien dat wij een nieuw
voorstel hebben gedaan, samen met mijn collega Anne
Kuik van het CDA. Dat zei zij eerder ook al. Daarin geven
wij juist extra onze visie, hoe wij aankijken tegen bijvoorbeeld anticonceptie. We hebben daarin vrouwenrechten en
meisjesrechten heel centraal gezet. Dat hebben we nu
gepresenteerd, dus dat is mijn antwoord.
De heer Kuzu (DENK):
Dat heb ik inderdaad ook kunnen zien. In de krant wordt
door een VVD-woordvoerder gezegd: wij nemen grote
afstand. Ik wil de heer Bouali ook uitdagen om grote afstand
te nemen van het voorstel van de heer Van Haga. Uw eigen
amendementen heb ik allemaal kunnen zien, maar hoe gaat
u grote afstand nemen van het voorstel van de heer Van
Haga?
De heer Bouali (D66):
Ik gaf u net aan dat wij met een compleet ander voorstel
zijn gekomen, waarin wij heel duidelijk hebben aangegeven
waar wél de belangen liggen en waar wél de accenten liggen, namelijk dat meisjes en vrouwen eigen keuzes kunnen
maken. Er ligt gewoon een ander voorstel. Dat lijkt mij een
hele duidelijke markering.

28 november 2018
TK 29

29-15-24

De heer Kuzu (DENK):
Ik vind het toch zalvende woorden. Aan de ene kant dit
podium gebruiken om aan te geven: ik, de heer Bouali van
D66, neem grote afstand van wereldleiders die verdelen en
populistisch zijn en zo. Maar een eigen coalitiepartner niet
durven aanspreken en je verschuilen achter teksten zoals:
we hebben een eigen amendement ingediend. Daar koopt
de D66-achterban, daar kopen de mensen die de heer
Bouali wil aanspreken helemaal niks voor.
De heer Bouali (D66):
Ik hoorde geen vraag, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Van
Weerdenburg voor haar vraag. Gaat uw gang.

De voorzitter:
Graag.
De heer Bouali (D66):
Ik gaf aan dat ik wat dieper wilde ingaan op de inhoud. Ik
heb een aantal vragen over een reeks aan onderwerpen.
Ten eerste heb ik een aantal amendementen ingediend. Het
eerste amendement, op stuk nr. 18, gaat over de positie
van vrouwen en in het bijzonder jonge meisjes. De cijfers
over het aantal kindhuwelijken zijn schrikbarend. Als we
niets doen, worden 134 miljoen meisjes in de periode 20182030 uitgehuwelijkt. Samen met het CDA wil ik hiertegen
strijden. Wij willen organisaties als Save the Children en
UNICEF en een alliantie als Girls Not Brides steunen. Met
name in landen als Mali, Niger en Nigeria is nog veel werk
te verzetten. Onderwijs is daarbij het recept voor ontwikkeling en vooruitgang, zo laten studies zien. Ik kijk uit naar de
appreciatie van dit amendement door de minister.

Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Ik hoor de heer Bouali zeggen dat hij een compleet ander
voorstel heeft gedaan, samen met mevrouw Kuik. Ik zit te
kijken naar zijn amendement en het amendement waar nu
alleen nog de heer Van Haga onder staat, nr. 22 en nr. 14.
Maar dat is toch exact hetzelfde amendement? Wat is nou
het verschil? Of gaat het erom dat u gewoon niet meer met
de heer Van Haga op één lijstje wil staan?

Voorzitter. Mijn tweede amendement, op stuk nr. 15, gaat
over het assistent-deskundigenprogramma. Hiermee helpen
we zowel Nederlandse jongeren als jongeren uit ontwikkelingslanden. Zij kunnen dankzij hun expertise een bijdrage
leveren aan internationale uitdagingen en aan de slag gaan
bij internationale organisaties. Nederland heeft veel voordeel van een sterke internationale structuur. Daarom wil
D66 daar extra inzet op. Ook hier kijk ik uit naar een reactie
van de minister.

De heer Bouali (D66):
Nee, daar gaat het niet om. Als u inderdaad goed kunt lezen
— ik zal u daarin meenemen — ziet u dat er inderdaad heel
duidelijke accentverschillen staan. Wij hebben heel duidelijk
aangegeven waar wij staan wat betreft anticonceptie. Daarin
willen wij de rol van meisjes en vrouwen heel centraal zetten. Keuzevrijheid is een heel belangrijk punt. Wij willen
dat overigens ook niet ten koste laten gaan van scholing,
onderwijs, vaccinatie en dat soort dingen. Dus dat staat er
allemaal heel duidelijk in en dat hebt u waarschijnlijk heel
goed gelezen.

Mijn volgende vraag gaat over klimaat. Dankzij het regeerakkoord is er extra geld vrijgemaakt voor een beter klimaat.
Ik ben dan ook heel blij dat de VVD juist op dit punt ook
met amendementen komt. Dat steun ik van harte. Wat D66
betreft moeten we vooral inzetten op klimaatadaptatie en
-mitigatie in de lage-inkomenslanden. Ook zou dit geld goed
kunnen worden ingezet om ontbossing tegen te gaan, bijvoorbeeld door in te zetten op hernieuwbare energie. Deelt
de minister dit? Ziet zij mogelijkheden om klimaatverbetering en het tegengaan van ontbossing te koppelen? Ik noem
in dit verband ook het initiatief van Frankrijk om vanaf 2030
de import van soja, palmolie, hout en andere producten die
te maken hebben met ontbossing te boycotten. Hoe
beoordeelt de minister dat? Is zij bereid om dit voorbeeld
te volgen en hierin samen op te trekken met Europese
partners?

Mevrouw Van Weerdenburg (PVV):
Ja, in de toelichting staan er een paar regels bij. Dat klopt,
maar dat had u ook gewoon hier mondeling in uw bijdrage
kunnen zeggen: nou, de uitleg was niet helemaal de onze,
maar het voorstel is exact hetzelfde. Op zich kan ik wel
genieten hoor, van zo'n broedermoord binnen de coalitie.
Heel amusant. Maar dan heb ik toch een vraag aan de heer
Bouali. Het is toch algemeen bekend dat VVD'ers alles in
geld uitdrukken en in rendement? Zelfs onze minister-president bestuurt Nederland als een irritante interimmanager.
U wist toch waar u aan begon toen u in een coalitie ging
zitten met de VVD? Waar is nu die befaamde tolerantie van
D66 voor de cultuurverschillen met de VVD?
De heer Bouali (D66):
Ik heb u net geholpen met het lezen van het stuk. Ik zal u
nu nog een keer helpen met luisteren. Er zitten dus inderdaad gewoon verschillen in. Die heb ik net genoemd. Wij
geven juist extra aandacht aan die kansengelijkheid voor
jonge vrouwen en meisjes en het gaat niet ten koste van
onderwijs, vaccinatie en gezondheid. Dus dat lijkt mij heel
duidelijk. Zal ik verder gaan, mevrouw de voorzitter?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

In Jemen voltrekt zich een van de grootste humanitaire
crisissen van dit moment. Bij ons allemaal staan de beelden
van uitgemergelde kinderen op het netvlies gebrand. Sinds
het uitbreken van de oorlog zijn 25.000 kinderen gestorven
van de honger. Ik dank de minister voor de extra noodhulp
die zij heeft gegeven aan Jemen. Kan zij ingaan op de
besteding van het geld en de Nederlandse inzet om een
einde te maken aan de hongersnood in Jemen?
En dan een andere plek waar zich een tragedie voltrekt:
Myanmar, dat kortgeleden bezocht werd door de minister.
Zij voerde een moeilijk gesprek met betrokkenen over het
drama daar. Ondertussen lijkt de repatriëring van de
Rohingya te mislukken. Kan de minister de Kamer meenemen in haar bevindingen van die reis? Wat is nu de volgende stap? Wat kunnen we als Nederland doen en wat
kan de EU doen?

28 november 2018
TK 29

29-15-25

Een ander land dat altijd mijn aandacht heeft, zoals de
trouwe luisteraar weet, is Colombia. De Colombianen werken ongelooflijk hard om het moeilijke verleden achter zich
te laten, maar zij hebben een nieuw probleem op de agenda:
de opvang meer dan één miljoen vluchtelingen uit Venezuela. Dat zet een enorme druk op de voorzieningen. De
minister-president is vandaag op handelsmissie naar
Colombia. Ik moedig dat soort bezoeken ook aan. Het zou
mooi zijn als de minister-president in Colombia ook de
problematiek rondom de vluchtelingenopvang kan
bespreken en een gebaar kan maken naar de Colombianen,
eventueel met zijn Europese partners. Ik hoor daarop ook
graag een reactie van de minister.
Voorzitter. Vrouwenrechten: het is een breed begrip. We
hebben het hier in de Kamer daar vaak over. Het gaat om
het tegengaan van kindhuwelijken, om het versterken van
vrouwelijk leiderschap en het vergroten van de rol van
vrouwen in de politiek, en ook om economische zelfstandigheid.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, een vraag van de heer Kuzu.
De heer Kuzu (DENK):
Nu het over vrouwenrechten gaat: ik heb samen met collega
Van den Hul van de PvdA een amendement voorbereid
voor meer humanitaire hulp voor de Rohingyavluchtelingen
in de kampen in Bangladesh. Als ik zo luister naar het
betoog van de heer Bouali, kan ik rekenen op zijn steun.
De heer Bouali (D66):
Ik kijk uit naar het amendement. Ik zal ernaar kijken. We
wachten de reactie van de minister af en dan krijgt u ook
mijn reactie te horen.
De heer Kuzu (DENK):
Dat amendement is rondgestuurd. Ik ken de heer Bouali als
een hardwerkend Kamerlid. Ik denk dat hij het amendement
ook vast en zeker heeft bestudeerd, maar om gewoon kort
de inhoud te geven: 2 miljoen euro voor het helpen van
vluchtelingen in Bangladesh. Van deze 2 miljoen wordt een
bedrag van 1 miljoen ingezet voor de verbetering van de
positie van vrouwen en meisjes in vluchtelingenkampen.
De overige 1 miljoen, de algemene hulpverlening, is voor
de verbetering van de positie van Rohingyavluchtelingen
in die kampen. U heeft een prachtig verhaal over de
Rohingya gehouden. U maakt zich daar zorgen over. Komt
u ook over de brug door steun te geven aan dit amendement?
De voorzitter:
En dat vraagt u allemaal aan de heer Bouali. Dat gaat via
de voorzitter.
De heer Kuzu (DENK):
Ja, en niet aan de minister, voorzitter.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

De voorzitter:
Nee, maar dat gaat via de voorzitter. Dank u wel. De heer
Bouali. Gaat uw gang.
De heer Bouali (D66):
Laat ik de heer Kuzu tevreden stellen, want hij wil een soort
van kwalificatie hebben. Ik vind het een heel sympathiek
voorstel, maar nogmaals, we hebben heel veel amendementen hier liggen. Ik wacht de reactie van de minister af. Ik
vind het een sympathiek voorstel. We wachten op de
beantwoording en gaan naar het totaalpakket kijken van de
amendementen die hier liggen.
De voorzitter:
Meneer Kuzu, we hebben voorafgaand aan dit debat afgesproken ... U wilt de laatste vraag? Gaat uw gang.
De heer Kuzu (DENK):
Ik vind het fijn dat de heer Bouali sympathiek aangeeft dat
hij sympathiek staat tegenover het amendement, maar om
een oordeel te kunnen vellen hoeft hij toch niet per se toestemming te krijgen van de minister? Hij kan toch gewoon
aangeven "ik vind het een sympathiek amendement en ik
ga daarin mee?". Toestemming van minister Kaag is in dit
geval toch niet nodig, vraag ik via u aan de heer Bouali,
voorzitter.
De heer Bouali (D66):
U heeft net als de PVV een beetje problemen met luisteren,
geloof ik. Ik heb niet gezegd dat ik toestemming wilde vragen. Er liggen veel amendementen. We bekijken ze. Ik geef
nogmaals aan dat ik het een sympathiek amendement vind.
Als de minister geantwoord heeft, bekijken we het totaalplaatje en dan krijgt u van mij een oordeel.
Voorzitter. We hadden het over vrouwenrechten. Ik wilde
ook aangeven dat het van belang is dat het gaat om het
versterken van seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten. Dat betekent in ieder geval dat vrouwen ook de
baas zijn over hun eigen lichaam. Die ambitie staat expliciet
in de nota van de minister. Daarom verbaast het mij dat
het budget voor SRGR afneemt de komende jaren. Is de
minister het met mij eens dat dit een vreemde en zorgelijke
ontwikkeling is?
Tot slot wil ik wijzen op het Global Fund, dat hard werkt om
aids, tbc en malaria uit te bannen. Ik begrijp dat de Nederlandse bijdrage voor dat Global Fund voor de periode na
2019 onzeker is. Klopt dat, vraag ik aan de minister. Is de
minister wel van plan om die bijdrage te continueren?
Mevrouw de voorzitter. Ik ga afronden. Met ontwikkelingssamenwerking kunnen we armoede bestrijden, honger uitbannen en vrouwenrechten bevorderen. Met handel kunnen
we groei realiseren, net als meer banen, welvaart en sociale
ontwikkeling. Mijn fractie is daarom blij met de extra middelen uit het regeerakkoord en de tomeloze inzet van deze
minister. Zij aan zij met partners in binnen- en buitenland
kunnen we de wereld een stukje vooruit helpen.

28 november 2018
TK 29

29-15-26

De voorzitter:
Ik zie mevrouw Ouwehand staan, maar we hadden met
elkaar acht vragen afgesproken en daar zit u al aan.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dan heeft de heer Bouali geluk.
De voorzitter:
Dank u wel, zeg ik in de richting van de heer Bouali. Dan
geef ik mevrouw Van den Hul de gelegenheid voor haar
inbreng. Mevrouw Van den Hul spreekt namens de fractie
van de Partij van de Arbeid. Gaat uw gang.

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Voorzitter. Precies een jaar geleden begon ik hier mijn
inbreng over Amal uit Jemen, een heldin die opkomt voor
de rechten van vrouwen en meisjes die, net zoals zij, als
kind werden uitgehuwelijkt. De situatie in haar land is er
sindsdien niet bepaald beter op geworden. 18 miljoen
mensen hebben nu acuut hulp nodig, onder wie heel veel
vrouwen en kinderen. Dat zijn meer mensen dan hier in
heel Nederland wonen. Ook elders staat de menselijke
waardigheid ernstig op het spel, in Myanmar, Venezuela,
Kongo, Burundi, Zuid-Sudan, de lijst gaat maar door. Steeds
meer mensen zijn op de vlucht en de ongelijkheid wereldwijd én binnen landen groeit, terwijl de ruimte voor activisten krimpt. Zeker zijn van een eerlijke wereld waarin we
streven naar eerlijke kansen voor iedereen om iets van haar
of zijn leven te maken en waarin we gezamenlijk opkomen
voor de meest kwetsbaren, daarvoor is nog een hele lange
weg te gaan, maar het kan. Het kan als we de winsten van
grote bedrijven eerlijk over de hele productieketen verdelen,
als we investeren in voedselzekerheid, onderwijs, vrede en
veiligheid, als we investeren in vrouwen en meisjes en als
vakbondsleiders, mensenrechtenverdedigers en milieuactivisten hun stem kunnen laten horen. Wereldwijd staan juist
zij steeds vaker en verder onder druk. Hun vrijheid en ruimte
worden ingeperkt door repressieve regimes en meedogenloze multinationals die zich niet geremd zien door wet- en
regelgeving, zelfs tot de dood erop volgt.
Vorig jaar stierven honderden mensenrechtenactivisten,
milieuactivisten, vrouwenrechtenstrijders en andere helden
en heldinnen die zich de mond niet lieten snoeren. Zij verdienen onze steun. Van Burundi tot Bangladesh, te vaak is
de rol van de EU reactief als activisten in de knel komen.
Eerder zei de minister toe, naar aanleiding van mijn aangehouden motie, om de mogelijkheden te onderzoeken van
een Europees waarschuwingssysteem waarmee de EU
sneller kan ingrijpen als activisten onder druk worden gezet.
Kan de minister aangeven hoe het daar inmiddels mee
staat?
Voorzitter. Volgend jaar wordt het programma Samenspraak
en Tegenspraak geëvalueerd. De betrokken organisaties
hebben de afgelopen jaren veel tijd gestoken in het bouwen
aan vertrouwen. Wij vragen de minister bij het uitwerken
van het nieuwe kader deze organisaties de ruimte te geven
om samen met hun partners te kunnen voortbouwen op
dit belangrijke werk. Ook wil ik hier nogmaals het belang
benadrukken dat ook kleine, lokale organisaties toegang
hebben tot financiering. Dit is zeker voor organisaties die

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

gemarginaliseerde groepen vertegenwoordigen, zoals
lhbti's, mensen met een beperking of migranten, lang niet
altijd vanzelfsprekend. In dit licht vraag ik de minister om
hiervoor ook bij de uitfaserende focuslanden, zoals Indonesië, Benin en Uganda, waar het maatschappelijk middenveld
ook onder druk staat, extra aandacht te hebben.
Voorzitter. Handel wordt vanavond en op andere momenten
in dit huis veelvuldig geroemd als motor van ontwikkeling.
Maar in de praktijk heeft zij ook vaak een negatieve impact
op mens en milieu. Als de tegenkrachten in een land onder
druk staan, moeten bedrijven die daar actief zijn wat ons
betreft een extra stap zetten. Wij willen meer aandacht voor
het maatschappelijk middenveld bij ambassades en beter
inzicht in wat we precies verwachten van een bedrijf dat
opereert in een land waar geen vakbondsvrijheid bestaat.
Ik heb daarom op dit punt, samen met DENK en GroenLinks,
een amendement ingediend ter versterking van onze imvodiplomatie, want we zien regelmatig dat met name grote
multinationals lokale regelgeving zonder pardon aan hun
laars lappen. Corrupte en zwakke overheden laten dit soms
gewoon gebeuren. De EU doet dan te weinig om deze
bedrijven ter verantwoording te roepen. Tegelijkertijd zien
we nog te vaak dat wat we met de ene hand geven, we met
de andere hand wegnemen. Hulp en handel moeten veel
duidelijker aan elkaar gekoppeld worden om echt effectief
te zijn. Gelukkig zijn er bedrijven die laten zien hoe het ook
kan. Een aantal koplopers binnen de convenanten vraagt
zelfs expliciet om een eerlijker speelveld voor een eerlijker
wereld. Maar, er zijn te veel achterblijvers die niet mee
willen doen. Voor hen geldt wat ons betreft: waar geen wil
is, is een wet. Daarom vroeg de aangenomen motie-Van
den Hul/Diks om een bindend mechanisme in handelsverdragen ten aanzien van duurzaamheidshoofdstukken. Alleen
met een betere bescherming van arbeid en milieu kunnen
we zeker zijn van eerlijke handel. Kan de minister aangeven
wat de voortgang daarvan is?
Voorzitter. De duurzame-ontwikkelingsdoelen, die al eerder
genoemd zijn vanavond, zijn een belangrijke stip aan onze
horizon. Bij deze minister als coördinerend bewindspersoon
zijn die doelen wat ons betreft in goede handen. Maar we
zien ook dat duurzame-ontwikkelingsdoelen niet bij al haar
collega's even hoog op de agenda staan. We kijken daarom
uit naar de invoering van de SDG-toets, die daar verandering in moet brengen. Want coherentie in beleid is cruciaal
als we die doelen willen gaan halen, ook in eigen land. Dat
betekent kritisch kijken naar belastingen, exportkredietverzekeringen en klimaatdoelstellingen, en als adoptiemoeder
van SDG 5 voeg ik daar natuurlijk gendergelijkheid aan toe.
Vandaag lanceerde ik daarom met collega Dilan Yeşilgöz
het Gender Meerpartijen Initiatief, want het gaat pas goed
met de wereld als het beter gaat met ons allemaal.
Voorzitter. Iedereen moet zeker zijn van een dak boven haar
of zijn hoofd, van veiligheid, van genoeg eten en drinken,
maar ook van onderwijs en zorg, zeker kwetsbare mensen.
Nog nooit waren zo veel mensen ontheemd en afhankelijk
van noodhulp. Stilzitten of wegkijken is wat ons betreft geen
optie. Nog steeds verkeren veel vluchtelingen in mensonterende omstandigheden in detentiecentra en opvanglocaties. De minister heeft eerder haar afschuw uitgesproken
over de situatie in Libië. Zijn de mensen in het betreffende
kamp inmiddels in veiligheid gebracht? Dit kabinet investeert veel in opvang in de regio. Hoe gaat het kabinet ervoor
zorgen dat die opvang ook echt menswaardig is en voldoet

28 november 2018
TK 29

29-15-27

aan de eisen van de UNHCR? Is er zicht op waar dat al het
geval is en waar er nog tekortkomingen zijn?
Voorzitter. Vrouwen en meisjes zijn extra kwetsbaar. Een
op de vijf wordt tijdens hun vlucht of in de opvang slachtoffer van seksueel geweld. Seksueel geweld wordt helaas
veelvuldig ingezet als oorlogswapen. Gisteren hebben wij
hier uitgebreid over gesproken met Nobelprijswinnaar dr.
Mukwege. Hij pleitte onder andere voor een fonds voor
slachtoffers van seksueel geweld. Wij steunen zijn pleidooi
van harte en hopen dat de minister dat ook doet. Wij horen
graag hoe zij dat ziet. Want juist zij wier vertrouwen op zo'n
gruwelijke wijze is geschonden, verdienen het om gezien
en gehoord te worden, niet alleen tijdens de zestien dagen
tegen geweld tegen vrouwen, niet alleen als het Binnenhof
oranje kleurt; zij verdienen altijd erkenning en genoegdoening.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer
Voordewind, die spreekt namens de fractie van de ChristenUnie. Gaat uw gang.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. "Dit is een hel. Haal ons alsjeblieft
hieruit." Een hartenkreet van de migranten die we als
commissie migratie onlangs spraken in de detentiecentra
in Libië. De minister is er zelf ook geweest. Blijft de minister
zich inspannen om deze vreselijke detentiekampen te gaan
sluiten? Graag een reactie. Mevrouw Van den Hul had het
er ook over.
Voorzitter. Ik sprak eveneens een jongen uit Nigeria. Hij
vertelde dat hij als slaaf was verhandeld in Libië, zijn
vrienden had verloren op de vlucht in Niger en nu hoopte
dat hij maar terug kon naar Nigeria, weg uit de hel van Libië.
Dat zijn zeer schrijnende verhalen. En dan leven er op dit
moment nog 18 miljoen mensen op het randje van de
hongersnood in Jemen. Collega's zeiden het al: 85.000
kinderen zijn inmiddels omgekomen van de honger. En dan
hebben we het nog niet over de vele miljoenen ontheemden
in Syrië, Irak, Zuid-Sudan en Somalië. Bovendien zijn er
nog vele gevolgen van de klimaatverandering die voor de
allerarmsten leiden tot grotere droogte, voedseltekorten,
overstromingen en verdere migratie.
Voorzitter. Het is dan ook terecht dat dit kabinet 2 miljard
euro extra uittrekt om de ellende in de wereld tegen te gaan
en de meest armen in de wereld bij te staan. Om het accent
op de vluchtelingen te benadrukken heb ik mede namens
het CDA, D66 en de VVD een amendement ingediend om
de bijdrage aan de noodhulpalliantie Dutch Relief Alliance
met 10 miljoen euro te verhogen, juist om de opvang in de
regio te versterken.
Voorzitter. Het maatschappelijk middenveld is onmisbaar
voor de sociale cohesie, het creëren van veerkrachtige
samenlevingen en het opkomen voor minderheden.
Wereldwijd krimpt de ruimte voor burgers en organisaties
die zich engageren voor democratie, mensenrechten en
ontwikkeling. Nederland heeft een goede reputatie als het
gaat om steun voor die maatschappelijke organisaties en

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

het maatschappelijk middenveld, maar de ChristenUnie ziet
dat graag verder versterkt. Hoe kan de minister dit realiseren
naast het programma Samenspraak en Tegenspraak? Wat
gaat de minister verder ondernemen om die maatschappelijke organisaties en dat maatschappelijk middenveld in
vooral ontwikkelingslanden te versterken?
Voorzitter. Dan faith-based organisations, de zogenaamde
fbo's. Zij kunnen een belangrijke rol spelen in het versterken
van het maatschappelijk middenveld. Werken met lokale
en nationale fbo's vereist kennis van zaken en sensitiviteit
over verschillende religies en de plek die religie inneemt in
de levens van mensen. De minister geeft regelmatig aan
dat ze hier inderdaad oog voor heeft, maar wat gebeurt er
nu in de praktijk? Worden die kennis en die sensitiviteit
voldoende ondersteund bij de ambassades en op het
ministerie? Wat kan de minister nog meer doen om deze
religieuze literacy op de ambassades en het ministerie te
vergroten? Is de minister ook bereid om de aandacht voor
religie in de opleidingen te vergroten? Graag een reactie.
Mevrouw Kuik zei al dat er eind vorig jaar een motie van
ons beiden is aangenomen. Wij roepen de minister op om
verder te investeren in de perspectieven voor Afrikaanse
jongeren door werkgelegenheidsprojecten en ondernemerschap te bevorderen. We vragen de minister expliciet wat
zij nu gaat doen als het gaat om het betrekken of inzetten
van maatschappelijke organisaties bij de uitvoering. Het
nieuwe fonds heet het Challenge Fund. Ik hoor graag een
reactie van de minister op dat punt. Ook geldt hier dat via
het maatschappelijk middenveld beter kan worden aangesloten bij de cultuur en de religie in een land, waardoor de
aanpak effectiever zal zijn, zo geloven wij.
Voorzitter. Dan handel. Helaas werken wereldwijd naar
schatting 152 miljoen kinderen in de kinderarbeid, waarvan
85 miljoen onder zeer gevaarlijke omstandigheden. Kinderarbeid leidt tot een vicieuze cirkel van armoede en zorgt
ervoor dat kinderen het recht op onderwijs wordt ontzegd.
Ik heb dan ook een amendement ingediend om het Kinderarbeidfonds meer geld te geven. Een gecombineerde,
gebiedsgerichte aanpak — we hebben het hier eerder over
gehad in de Kamer — met kinderarbeidvrije zones, kinderarbeidvrije productieketens en onderwijs heeft in het verleden zeer positieve resultaten opgeleverd. Dat blijkt ook uit
de evaluatie van het out of work and into school programme.
Voorzitter. Dan een ander onderwerp waar ik het helaas
steeds opnieuw over moet hebben: de perverse prikkel in
de Palestijnse uitkeringssystemen voor gevangenen of
familieleden van gevangenen of omgekomen terroristen,
die een extra premie zet op het maken van zo veel mogelijk
slachtoffers. Ondanks het feit dat hier al zo vaak over
gesproken is en de Palestijnse Autoriteit hier vaak op aangesproken is, weigert de Palestijnse Autoriteit dit systeem
te stoppen. Voor de helderheid: wij zijn niet tegen uitkeringen aan gevangenen of hun familieleden, maar wel als de
hoogte van die uitkering afhankelijk is van de hoeveelheid
slachtoffers die er zijn gemaakt. Het wordt hoog tijd dat het
Nederlandse kabinet op dit punt een duidelijk signaal afgeeft
en een korting doorvoert als deze perverse prikkel niet volgend jaar stopt. De Palestijnse Autoriteit geeft ongeveer
7% van de totale begroting uit aan deze uitkeringen. Ik vind
het dan ook niet onredelijk dat we 7% gaan korten op de
bijdrage aan de Palestijnse Autoriteit, wat ongeveer neerkomt op 1,5 miljoen. Ik overweeg serieus om hierover in

28 november 2018
TK 29

29-15-28

de tweede termijn een motie in te dienen samen met mijn
collega van de VVD.
Ik zie dat er een interruptie is.
De voorzitter:
Ik zie de heer Kuzu ook staan, maar we hebben acht interrupties afgesproken. Daar bent u al doorheen, meneer Kuzu.
Het spijt me.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat is nou jammer. Dat is het nadeel als je een van de latere
sprekers in de rij bent; dan zijn de interrupties op.
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Het budget voor ontwikkelingssamenwerking zou eigenlijk 0,7% van het bnp
moeten zijn. Dat is het helaas niet. De ChristenUnie heeft
de ambitie om dat verder te laten groeien, maar niet alleen
de ChristenUnie, maar ook deze minister heeft eerder uitgesproken om de koppeling met de 0,7% te willen herstellen.
We hebben hier onlangs het debat gevoerd over de begroting van Defensie met de minister van Defensie. Daarbij
heeft die minister ook weer de ambitie uitgesproken om te
groeien naar de 2,0%, de NAVO-norm, als het gaat om de
bestedingen aan Defensie. Ik vraag de minister hoe zij dat
ziet. Wat is haar ambitie om mogelijk nog gedurende deze
kabinetsperiode de eerste stappen te zetten om terug te
groeien naar die 0,7%? Wat kan zij daarvoor doen?
Voorzitter, tot zover mijn bijdrage in eerste termijn.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft nog een vraag van de heer Alkaya.
De heer Alkaya (SP):
De ChristenUnie is een partij die er nooit een geheim van
heeft gemaakt dat zij als het nodig is ook staat achter wetten
om bedrijven te dwingen maatschappelijk verantwoord te
ondernemen. Het regeerakkoord sluit dat ook niet uit. Daarin
staat dat, als uit de evaluatie in 2019 komt dat het convenantenbeleid niet heeft gewerkt en dat daardoor niet genoeg
bedrijven maatschappelijk verantwoord zijn gaan ondernemen, er dwingende maatregelen kunnen volgen. Zou de
heer Voordewind het geen verstandige manier van werken
vinden om daar nu al van uit te gaan, om daarop voor te
sorteren, en om nu al wettelijke maatregelen voor te
bereiden, zodat we niet na de evaluatie in 2019 nog langer
moeten wachten, en straks uit het kabinet stappen waarin
ze een belofte niet heeft kunnen waarmaken, namelijk
wettelijke maatregelen voor bedrijven om maatschappelijk
verantwoord te ondernemen?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De heer Alkaya weet dat wij liever gisteren dan vandaag
zo'n wet hadden gemaakt. Maar goed, in de coalitie hebben
we afgesproken dat we eerst een evaluatie gaan doen en
dat daarna bekeken wordt of, zoals in het regeerakkoord
staat, er dwingende wettelijke maatregelen zullen volgen.
Maar de heer Alkaya heeft wel gelijk: het denken hoeft niet
stil te staan. Dat is bij ons ook niet het geval. Wij zijn concreet bezig met kijken hoe zo'n wet eruit zou kunnen zien.
We hebben de voorbeelden al liggen van Frankrijk en in

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

mindere mate van Engeland. Die wetten zijn al gemaakt.
Sterker nog, in Frankrijk is die wet al ingegaan. We kunnen
nog niet zien wat de effecten daarvan zijn. In Amerika hebben ze een soortgelijke wet. Wij zijn dus druk doende om
te kijken welke elementen er in zo'n wet zouden moeten
komen. Ik weet dat de heer Alkaya graag meedenkt in dit
proces. Het kan dus ook zijn dat wij tot een notitie komen,
"in voorbereiding tot".
De heer Alkaya (SP):
Ik ben heel blij om dat te horen. Als de heer Voordewind
"wij" zegt, dan denk ik dat hij spreekt over de ChristenUnie.
Maar zouden we dan ook niet vandaag, of morgen, samen
een signaal aan de minister kunnen meegeven: als de
ChristenUnie en de SP het al doen, zou het dan niet verstandig zijn als ook het ministerie van Buitenlandse Zaken van
Nederland zulke wetgeving al in voorbereiding zou hebben?
De kans is namelijk groot dat uit de evaluatie inderdaad zal
blijken dat maar een schijntje, maar een klein percentage
van de bedrijven maatschappelijk verantwoord is gaan
ondernemen dankzij de convenanten en dat het grootste
deel van de bedrijven nog net zo bezig is als een aantal
jaren terug.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik ga er nog steeds van uit dat er hele slimme mensen op
het ministerie zitten, die ook niet stilzitten en die vast ook
nog wel nadenken over wat er na de evaluatie moet
gebeuren. Maar goed, daar ga ik niet over. Daar gaat de
minister over. Ik hoor natuurlijk graag het antwoord van de
minister op uw vraag. Maar wij als ChristenUnie zitten in
ieder geval niet stil. Wij zijn bezig om te kijken welke elementen er in zo'n wet zouden moeten komen. Als er daarvoor input vanuit het ministerie kan komen, dan heel graag.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef nu graag het woord aan mevrouw
Ouwehand, die spreekt namens de fractie van de Partij voor
de Dieren.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik had het al een beetje verklapt in
mijn interrupties. De kern van mijn verhaal zal draaien om
een uitspraak van een van mijn favoriete schrijvers, Leo
Tolstoj. Hij zei: iedereen denkt wel aan het veranderen van
de wereld, maar bijna niemand denkt aan het veranderen
van zichzelf. Dat is heel vaak wel de sleutel om de wereld
ten goede te veranderen. Ik wil allereerst mij aansluiten bij
alle mooie woorden van veel collega's — ik ben daar
oprecht blij mee — over het feit dat ontwikkelingssamenwerking werkt. Ik vond de bijdrage van mevrouw Kuik ook
echt inspirerend: we hebben de morele plicht om te helpen.
Daar ben ik het zeer mee eens. De Partij voor de Dieren zou
graag zien dat we 1% van ons bruto nationaal product uitgeven aan ontwikkelingssamenwerking, maar dat pleidooi
kent de minister. Dus geen twijfels dat de minister dat echt
heel graag wil doen waar er ellende is. Dank ook voor de
noodhulp aan Jemen. We voelen ons allemaal zo machte-

28 november 2018
TK 29

29-15-29

loos. Laten we in godsnaam doen wat we kunnen. Ik vertrouw deze minister: dat doet ze daadwerkelijk.
Maar dan lijkt het toch wel een begroting met twee gezichten. Aan de ene kant proberen we het leed te verminderen
en te verzachten, mensen te helpen die ons echt nodig
hebben en de omstandigheden te verbeteren voor meisjes,
vrouwen en andere kwetsbare mensen. Dat is nobel en
goed, en het is fijn dat we dat doen. Maar we lijken toch
een beetje veel weg te kijken van de schade die we zelf
aanrichten aan de leefomgeving van deze mensen en de
omstandigheden waarin ze moeten leven. Daar komt dus
de handelsagenda van de minister bovendrijven, die
gewoon dominanter lijkt dan haar inzet op het halen van
de doelen die we met z'n allen hebben afgesproken, de
Sustainable Development Goals.
Voorzitter. De Kamer heeft een motie aangenomen om de
Monitor Brede Welvaart mee te nemen en te betrekken bij
de uitwerking van de nota van de minister. Uit die monitor
blijkt dat Nederland een kneiterrijk land is, maar dat dit ten
koste gaat van mensen elders, van mensen in de toekomst
en van onze natuurlijke hulpbronnen en het klimaat. Ik hoop
dus dat de minister intensief aan de slag gaat met de motie,
maar we zien daar nog niet heel veel bewijs van. Dan
moeten we dus concluderen dat deze begroting niet alleen
een begroting is met twee gezichten — aan de ene kant
willen helpen maar aan de andere kant veel schade aanrichten — maar ook een begroting die koerst op 3°C klimaatverandering, dus 3°C opwarming van de aarde. En dat terwijl
deze minister bij de SDG's erkent dat klimaatverandering
moet worden aangepakt en dat het een van de risicofactoren
is voor mensen in kwetsbare gebieden.
Voorzitter. Wat zou de minister nou kunnen doen? We
hebben het al over palmolie gehad. Palmolie is desastreus
voor het regenwoud. Mensen worden weggejaagd van hun
land en moeten als schuldslaven terugkomen op de plantages, er wordt heel veel gif gebruikt en het laatste leefgebied
van de orang-oetan verdwijnt. Hebben wij die palmolie nou
echt nodig? Is het goed voor ons? Is het gezond? Vallen wij
hier allemaal dood neer als we geen palmolie meer eten?
Nee. Dat is gewoon niet zo. Als we dus al veertien jaar die
matige aanpak proberen, met die tafels om het een beetje
te verduurzamen, en de situatie nog steeds bedroevend is
en we nog steeds regenwoud verliezen, kunnen we dan
niet een keer concluderen dat die aanpak te weinig is en
dat we ook iets anders moeten doen? Dan geven we die
tafels nog niet op, maar misschien kunnen we ook zorgen
voor een vermindering van de import van palmolie. Die
hebben we, nogmaals, nergens voor nodig. Pindakaas is
prima te eten zonder palmolie erin. Is de minister daartoe
bereid? En hoe ziet zij dat met soja?
Voorzitter. Die tweegezichtenaanpak zag ik ook toen ik in
het afgelopen herfstreces met een aantal collega-Kamerleden op uitnodiging van de minister van Buitenlandse Zaken
op werkbezoek was op het hoofdkantoor van de VN. Als je
daar rondloopt, zie je dat de VN echt zijn best doet, met alle
mensen die daar werken, inclusief de Nederlandse delegatie, om een positieve verandering te bewerkstelligen. En je
leest dat de mensenrechtenrapporteur van de VN-mensenrechtencommissie voor het recht op voedsel zegt: in het
rijke Westen moeten we ten minste onze vleesconsumptie
halveren of nog veel minder vlees eten, anders kunnen we
het wel vergeten met het voeden van de wereld en het
bestrijden van honger. Maar dan loop je daar in een kantine

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

die gewoon vol ligt met vlees en zuivel. Daardoor dacht ik:
hoe gaat dat eigenlijk op het ministerie van Buitenlandse
Zaken? Wat zijn de voedselkeuzes daar? We weten dat de
belangrijke instituten van de Verenigde Naties zelf, de
mensenrechtenrapporteur maar ook het VN-milieuprogramma, zeggen: als we zo blijven doorgaan met de consumptie van vlees en zuivel wordt het nooit wat. Is het dan
te veel gevraagd om daar in elk geval zelf naar te handelen?
Is de minister dus bereid om bijvoorbeeld vegetarisch de
norm te maken als ze zelf mensen uitnodigt voor het diner?
Haar collega van OCW doet dat in elk geval wel. Laten we
kijken wat we kunnen doen om die vlees- en zuivelconsumptie te verminderen, want dat helpt iedereen. En de VNmensenrechtenrapporteur zegt het niet voor niks. Is de
minister daartoe bereid?
Voorzitter. Ik heb ook goed nieuws, want in Australië zijn
verkiezingen geweest en de Australische zusterpartij van
de Partij voor de Dieren lijkt daar ... O, er is eerst een vraag,
zie ik.
De voorzitter:
Meneer Van Haga, gaat uw gang.
De heer Van Haga (VVD):
Ik kom toch nog even terug op de palmolie. We zijn het daar
denk ik helemaal over eens, alleen verschillen we wel van
mening over de orde van grootte en over waar we de aanpak op moeten richten. Is mevrouw Ouwehand het met mij
eens dat als zij wat minder palmolie gaat eten, de impact
daarvan op de totale palmolieproductie verwaarloosbaar
is? Als we onze Nederlandse, onze Wageningse, technieken
inzetten om de productie van palmolie per hectare waarschijnlijk te verdrievoudigen, heeft dat een veel grotere
impact op de palmolieproductie. Dan hoeven we helemaal
geen bossen meer te kappen. Dat zou een veel betere
insteek zijn.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het probleem is dat dit al veertien jaar de insteek is. Als er
een dynamiek gaande is van een zoektocht van de grote
levensmiddelenindustrie naar de goedkoopste grondstoffen
overal ter wereld, dan moet je concluderen dat de belangen
van het beschermen van natuurlijke ecosystemen en mensenrechten niet centraal staan en niets eens een gezond
voedselpatroon voor de hele wereld. Het gaat dan vooral
om de financiële belangen van de industrie. Ik heb al een
paar keer gezegd dat palmolie goedkoop is. Het is een
handige grondstof die heel vaak niet nodig is. Kunnen we
dan, naast de aanpak die nu al veertien jaar geprobeerd
wordt met die tafels en een zo efficiënt mogelijke productie
— want dat wordt daar al geprobeerd — niet ook kiezen
voor een verandering in ons consumptiepatroon en in ons
biobrandstoffenbeleid? Want waarom stoppen we palmolie
in de tanks van onze auto's?
Voorzitter. Ik heb ook goed nieuws. De Australiërs hebben
al een Partij voor de Dieren in het parlement van New South
Wales. Ze hebben nu ook verkiezingen gehad in Victoria en
het lijkt erop dat de zusterpartij van de Partij voor de Dieren
daar ook een zetel heeft gewonnen. Dat betekent dat we én
vanuit het Nederlandse parlement én vanuit het Australische
parlement kritische vragen kunnen stellen over de onderhandelingen over een handelsverdrag tussen Australië en

28 november 2018
TK 29

29-15-30

Europa. Gaat dat nou wel of niet bijdragen aan de vermindering van dierenleed en aan het aanpakken van de klimaatverandering? Ik vraag dat nu alvast aan de minister. Kan zij
er duidelijkheid over geven welke landbouwproducten
daarin zouden zitten? Want het lijkt mij waanzin om vlees
vanuit Australië naar Europa te slepen. Het is niet zo dat
we hier te weinig vlees produceren. Dat geldt ook voor
ander voedsel dat we hier gewoon prima zelf kunnen produceren.
Het andere goede nieuws was trouwens dat daar een partij
in het parlement zat die de Shooters Fishers and Farmers
Party of Victoria heette. Die hadden twee zetels, maar die
lijken ze kwijt te zijn. Dat vind ik goed nieuws, want hier
heten dat soort mensen gewoon conservatieve politici die
niet zo erg voor klimaataanpak zijn. Dus misschien gaat het
nog de goede kant op. Maar dan moeten we wel ook aan
deze kant ons best doen. Hoe zit het met de onderhandelingen over het handelsakkoord tussen de EU en Australië?
Kan de minister daar haar licht op laten schijnen? Is zij
bereid om de klimaatdoelen bij alle onderhandelingen leidend te laten zijn?
Want hoe kan het nou dat we nog steeds met Brazilië in
gesprek zijn over Mercosur, terwijl Brazilië zegt: we gaan
niet meer meewerken aan het klimaatakkoord. Dat kan toch
niet? Hetzelfde geldt voor Amerika. Kunnen we hier niet
afspreken dat we geen handelsakkoord sluiten met de landen die het klimaatakkoord van Parijs niet gaan naleven?
Dat zou voor enorme concurrentievervalsing zorgen, want
producenten uit die landen hoeven dan niet aan klimaateisen te voldoen. Wij proberen die met pijn en moeite voor
elkaar te krijgen in onze economie en dan zou je je grens
gewoon open hebben voor producten uit die landen. Dat
lijkt me niet eerlijk. Het lijkt me ook dat je daarmee de klimaatdoelen niet dichterbij brengt.

de inzet van de minister is om die neerwaartse trend te
keren. Kan de minister aangeven welk percentage van ODA
gebruikt wordt als hefboom voor private investeringen in
ontwikkelingslanden? Hoe wordt dit verder gestimuleerd?
De SGP-fractie vindt het van groot belang dat ontwikkelingshulp bij de allerarmsten terechtkomt, zowel in de middeninkomenslanden als in de minst ontwikkelde landen. Eind
2016 gaf de regering aan dat het percentage van de
Nederlandse ODA voor minst ontwikkelde landen voor 2016
naar verwachting zou uitkomen op 0,26% van het bruto
nationaal inkomen, terwijl voor 2017 en 2018 respectievelijk
0,24% en 0,21% verwacht werden. Wat is die daadwerkelijke
verhouding de afgelopen jaren geweest? Kan de minister
aangeven welk deel van de ODA op dit moment terechtkomt
bij de allerarmsten?
Ik ga over naar schoon water en sanitatie. Als beschermheer
van SDG 6, samen met mevrouw Van Brenk van 50PLUS,
die hier vanavond helaas niet kan zijn, betwijfel ik of het zal
lukken om in 2020 12 miljoen mensen extra te voorzien van
sanitatie. Mevrouw Diks van GroenLinks heeft daar ook al
over gesproken. Wij vinden het terecht dat vorige week het
manifest "Iedereen heeft recht op een schoon toilet" is
ingediend. Een goede gezondheid, maar ook economische
zelfredzaamheid, kan niet zonder goede hygiëne. Ik vraag
de minister dan ook om werk te maken van een geloofwaardig plan om de gestelde doelen te behalen. Wil zij inzicht
geven in de budgetten die daarvoor nodig en gereserveerd
zijn? Zo nodig heb ik samen met mevrouw Van Brenk
daarvoor een motie achter de hand.
Voorzitter. In het verlengde daarvan — het is een iets ander
thema — zou ik de minister willen vragen om actief steun
te geven aan initiatieven om Nederlandse bedrijven op het
gebied van waterwerken en infrastructuur internationaal in
stelling te brengen. Ik zou zeggen: bring in the Dutch.

Voorzitter, tot zover.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Stoffer. Hij spreekt namens de fractie van de SGP.

De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter. Ik heb niet in Australië geïnformeerd of daar
inmiddels een SGP is opgericht, maar ik zal er morgen eens
naar informeren. Je weet maar nooit!
Voorzitter. Ergens las ik: de wereld lijkt op een orkest zonder
dirigent. Inderdaad, de wereldpolitiek klinkt vaak meer als
een kakafonie dan als een symfonie. Maar dat leidt niet per
se tot chaos. Want als we weten om te gaan met onvoorspelbaarheid en onzekerheid, zullen we ook manieren vinden om goede zaken te bevorderen.
Voorzitter. Dat vraagt allereerst om voldoende budget.
Zonder geld doe je niets. Helaas moeten we vaststellen dat
onverwachte rampen en crises grote druk leggen op het
Nederlandse budget voor reguliere of officiële ontwikkelingssamenwerking, ODA. Die druk mag wat ons betreft
niet te groot worden. De internationale afspraak om 0,7%
van het bruto nationaal inkomen te investeren in ODA zal
Nederland helaas niet nakomen. Onze vraag is dan ook wat

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

In de geest van mijn voorganger, die hier vorig jaar nog
stond — het was een van de laatste debatten die hij gedaan
heeft — leg ik ook de vinger bij SDG 2: een einde aan honger door middel van genoeg en gezond voedsel. Ik zou
willen benadrukken dat hier geen koekoek-één-zangbenadering kan bestaan. We moeten onze kennis en expertise
combineren met lokale kennis en expertise. Ik vraag vooral
aandacht voor kleinschalige boeren. Voor hen is zelfvoorziening, beter voedsel en toegang tot financiering en lokale
markten heel belangrijk. Onze vraag aan de minister is dan
ook om werk te maken van een scherpere context en een
doelgroepspecifieke benadering. Wil de minister daarop
reageren?
Voorzitter. Genoeg eten en drinken is een zegen, maar je
hebt er toch weinig aan als je moet vrezen voor lijf en leden.
Ook dat is al door anderen benoemd. Een groot wereldwijd
probleem is en blijft de straffeloosheid, waardoor misdadigers wegkomen met misbruik, mishandeling en onderdrukking. Hierdoor zitten talloze mensen, ook minderjarigen,
tegen hun wil vast in gevaarlijke fabrieken of obscure bordelen. Niemand die hun roep hoort of hun tranen ziet. Een
van de allerbelangrijkste manieren om dit tegen te gaan, is
goed bestuur en een goed functionerende rechtsstaat. In
lijn met SDG 16 kan en moet Nederland wat ons betreft
daar zowel via overheden als maatschappelijke organisaties
aan bijdragen. Onze vraag aan de minister is of ze dit
expliciet tot doel wil maken voor alle diplomatieke posten

28 november 2018
TK 29

29-15-31

en waar nodig ruim steun wil verlenen aan betrokken ngo's,
zoals International Justice Mission en Terre des Hommes.
Voorzitter. Dan mensen met een beperking. Afgelopen
zomer was ik in Uganda in Afrika. Via Light for the World
— de mensen zaten daarstraks op de tribune — ben ik in
aanraking gekomen met mensen in Afrika met een beperking. Mijn ogen zijn daar wel opengegaan, moet ik zeggen.
Ik vind het heel belangrijk dat het kabinet oog blijft houden
voor mensen met een handicap. Net als het CDA straks
heeft gedaan, zou ik ook willen vragen of de minister bereid
is om binnen de subsidiekaders voor ngo's en bedrijven
speciale criteria op te stellen voor het erbij betrekken van
mensen met een beperking.
Voorzitter, dan hulp en handel. Een ander belangrijk aandachtspunt is het verstandig combineren van hulp en handel. Het is een kwestie van coherent beleid. De rechterhand
wel laten weten wat de linkerhand doet, zeg maar. Het is
erkennen dat handel goed is, mits het niet zorgt voor uitputting van natuurlijke hulpbronnen of uitbuiting van mensen.
Dit bespraken we recent al in eerder AO's. Daarom beperk
ik mij dan ook tot één vraag: hoe wordt, ook door uitvoerders als RVO en FMO, gericht gestuurd op verduurzaming
van handel en productie van internationaal opererende
bedrijven?
Dan nog één ander punt voordat ik tot een einde kom. Over
verstandig helpen en handelen gesproken, ik constateer
dat deze minister fors, zelfs extra, bijdraagt aan de hulp aan
Palestijnen. Maar helaas mis ik het zicht op hoe ervoor
wordt gezorgd dat de Palestijnen dan ook snel en effectief
onafhankelijk worden van deze buitenlandse hulp. Onze
vraag, ook aan de minister, is dan: draagt Nederlandse en
EU-hulp bij aan economische ontwikkeling en werkgelegenheid voor de Palestijnen en het overdragen van UNRWAfaciliteiten aan de Palestijnse autoriteiten? En is het voor
de minister ook wezenlijk prioriteit dat de Palestijnen op
eigen benen leren staan? Wat is de concrete aanpak en wat
zijn de middelen om dat doel te bereiken?
Voorzitter, tot slot. Sommige mensen vergelijken de wereld
met een orkest zonder dirigent, maar anderen spreken liever
van een schaakbord, een biljarttafel of een arena. Hoe we
het internationale speelveld ook zien, een flinke dosis wijsheid en spelinzicht hebben we allemaal nodig. Dat wensen
wij als SGP de minister en allen die betrokken zijn bij de
uitvoering van het beleid, dan ook van harte toe.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik tot slot graag het woord aan de
heer Kuzu en de heer Kuzu spreekt namens de fractie DENK.
Gaat uw gang.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, dank u wel. Veel Nederlanders geven aan goede
doelen en in onze samenleving is er gelukkig veel draagvlak
voor mensen die getroffen worden door een natuurramp
of lijden onder humanitaire crises. Wij moeten als land
blijven opkomen voor anderen die dringend hulp nodig
hebben.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

Bij het bestuderen van de begrotingsbehandeling, dit jaar
maar ook vorig jaar, over ontwikkelingssamenwerking heeft
mijn fractie aangegeven het gevoel te hebben dat ontwikkelingssamenwerking wordt gebruikt als verkapt antimigratiebeleid. En afgelopen maandag werd dat pijnlijk duidelijk.
Wij zagen VVD-Kamerlid Van Haga stuntelen bij Pauw,
waarin hij het thema "ontwikkelingssamenwerking", de hulp
voor de meest kwetsbaren in de wereld, wil beknotten door
rendementsdenken in te voeren: €1 erin en €42 eruit. Bij de
VVD hebben ze het idee dat alles maar in cijfers, geld en
rendement uitgedrukt moet worden, waarbij er geen oog
is voor de menselijke maat. Want ook in 2016 namen wij
kennis van de voornemens van VVD-Kamerlid Taverne en
eigenlijk had collega-Kamerlid Bouali van D66 dit kunnen
weten.
Voorzitter. De keuzevrijheid van Afrikaanse vrouwen om
zelf te bepalen hoeveel kinderen ze willen krijgen moet hun
ontnomen worden, want al die Afrikanen komen op den
duur naar Europa. En daarom wil de VVD condooms en
anticonceptiepillen uitdelen om de geboorten te beperken
en dat is te walgelijk voor woorden. Over onvrije landen
gesproken! De conclusie: de vieze tengels van de VVD
moeten uit de buurt van Afrikaanse vrouwen blijven. Ik
vraag de minister zich krachtig uit te spreken tegen het
walgelijke idee van Van Haga en als ze dat niet doet, moet
ik tot mijn spijt vaststellen dat het kabinet en deze D66minister rechtspopulisten vrije ruimte geeft. En dat zal ze
vast en zeker niet willen.
Voorzitter. Ontwikkelingssamenwerking draagt concreet bij
aan het bieden van hoop en perspectief op een menswaardig bestaan. Wereldwijd hadden in 2018 ruim 135 miljoen
mensen humanitaire hulp nodig. Op dit moment zijn meer
dan 68,5 miljoen mensen op de vlucht voor oorlog, geweld
en vervolging. De nood is hoog, maar wat doet het kabinet
in de tussentijd? Al tijdens de formatie van Rutte III werden
de extra middelen voor ontwikkelingssamenwerking zwaar
bevochten. Ze zijn onder meer aangewend om een aantal
gaten in de komende begrotingen te dichten, die het gevolg
waren van het kasschuiven van Rutte II.
In deze begroting wordt pijnlijk duidelijk dat de investeringen in ontwikkelingssamenwerking van dit kabinet niet
genoeg zijn om eerdere bezuinigingen ongedaan te maken.
De internationaal afgesproken norm van 0,7% van het bruto
nationaal inkomen voor ontwikkelingssamenwerking wordt
al voor het derde jaar op rij niet gehaald door Nederland.
Al die partijen die prat gaan op het halen van de NAVOnorm van 2% van het bruto nationaal inkomen voor het
besteden van geld aan wapens, zouden zich kapot moeten
schamen.
Voorzitter. Dagelijks worden wij geconfronteerd met
berichten over langdurige conflicten, natuurgeweld, hongersnoden en ziekten. Is de minister het met ons eens dat
in tijden van ongekend hoge humanitaire noden Nederland
meer zou moeten uitgeven aan humanitaire hulp in vergelijking met voorgaande jaren? Ik zal daarom beginnen met
het door honger geteisterde Jemen. Hier voltrekt zich nu
de grootste humanitaire crisis ter wereld. Dagelijks balanceren kinderen op het randje van de dood. Kinderen lopen
meer gevaar om dood te gaan van de honger dan door
bommen en kogels, kinderen die zo zwaar ondervoed zijn
dat zij niet eens de kracht hebben om te huilen. Hoe is de
minister voornemens om uitvoering te gaan geven aan de

28 november 2018
TK 29

29-15-32

VN-Veiligheidsraadresolutie 2417, Conflict and hunger,
inzake het uitbannen van honger als oorlogswapen?
Voorzitter. Wat ooit een van de rijkste landen van ZuidAmerika was, vertoont nu een parallel met de situatie in
Syrië. De aanhoudende gevolgen van de crisis in 2015 zijn
goed zichtbaar in Venezuela. Volgens de VN zijn er meer
dan 3 miljoen Venezolanen op de vlucht. De mogelijkheden
om vluchtelingen in de regio op te vangen staan onder
druk, nu de bereidheid van landen in de regio dreigt af te
nemen, zoals in Brazilië, waar de zusterpartij van de PVV,
de zeer rechts-populistische Jair Bolsonaro, de verkiezingen
won. DENK wil de minister oproepen om te komen tot meer
hulp voor landen binnen ons Koninkrijk, Aruba en Curaçao,
die momenteel te maken hebben met de vluchtelingenstroom vanuit Venezuela. Ik vraag: is deze minister hiertoe
bereid? Ik zal eerlijk toegeven: ik heb bot gevangen bij de
staatssecretaris van Koninkrijksrelaties, en ook bot gevangen bij de minister van Buitenlandse Zaken. Maar ik reken
op het hart van deze minister. Is deze minister tevens bereid
om noodhulp te leveren voor Venezuela?
Voorzitter. Dan over de aangekondigde repatriëring van de
Rohingya. Ruim 700.000 Rohingya vluchtten vorig jaar naar
buurland Bangladash, nadat het Myanmarese leger in toenemende mate geweld tegen hen gebruikte. Uit onderzoek
van de Verenigde Naties bleek dat het Myanmarese leger
zich schuldig heeft gemaakt aan genocide. Mijn fractie is
daarom ook diep bedroefd dat door de aankondiging van
Bangladash en Myanmar beide landen Rohingya willen
gaan repatriëren. Noch Bangladesh noch de burgerlijke
regering van Myanmar kunnen de veiligheid garanderen
van de Rohingya en hun thuisland Rakhine. Daarom drie
vragen aan de minister. Is de minister het met mijn fractie
eens dat voorkomen moet worden dat de Rohingya
gedwongen terug moeten keren naar Myanmar? Twee.
Bent u bereid om druk uit te oefenen op de regering van
Myanmar om een waardig, veilig en humaan leven te
garanderen voor de resterende Rohingya in Myanmar, in
VN-Veiligheidsraadverband en binnen de Europese Unie?
Drie. Ik wil graag aan de minister vragen hoeveel extra
middelen zij zal inzetten om de positie van Rohingya in
vluchtelingenkampen te verbeteren. Ik heb hierover samen
met collega Van den Hul een amendement ingediend,
waarop ik graag een reactie ontvang. Ik hoop dat de heer
Bouali van D66, omdat hij het sympathiek vindt, zijn fractie
zal adviseren om voor te stemmen.

Voorzitter, ik rond af. Nederland moet sneller terug naar
een bijdrage van 0,7% van het bruto nationaal inkomen. In
plaats van pas in 2030 zou Nederland eigenlijk uiterlijk over
vijf jaar terug moeten keren naar die bijdrage van 0,7%. Een
grotere investering is nodig om de complexe mondiale
uitdagingen het hoofd te bieden en structureel te investeren
in de toekomst van de allerarmsten.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Met uw bijdrage zijn we aan het einde gekomen
van de eerste termijn aan de zijde van de Kamer. Dat betekent dat ik zo dadelijk de beraadslaging zal schorsen. Morgenavond zal dit debat worden voortgezet. Dan beginnen
we als eerste met de beantwoording van de minister in
eerste termijn. Daarna houden we, afrondend, de tweede
termijn.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Aan het eind van de dag vind ik het wel zo netjes om de
minister te bedanken voor de aanwezigheid. Dat geldt
uiteraard ook voor de Kamerleden, onze ondersteuning
alsook die van de minister. Ook geldt dat uiteraard voor de
verzorging van ons. Zeer veel dank.

Voorzitter. Dan over de UNRWA en de vijandigheid van
Trump en de ChristenUnie. Begin dit jaar schrapte Trump
al 65 miljoen van de geplande bijdrage aan deze VN-hulporganisatie. Nu gaat Trump een stap verder. De VN-hulporganisatie voor Palestijnse vluchtelingen krijgt geen cent
meer van de Verenigde Staten. Nu zie je dat hetzelfde dreigt
te gaan gebeuren in Nederland. Met de ChristenUnie voorop
hobbelen we weer achter de Verenigde Staten aan, terwijl
volgens ons kabinet de UNRWA — ik citeer —"van essentieel belang is voor opvang in de regio door het verlenen
van basisvoorzieningen aan ruim 5 miljoen Palestijnse
vluchtelingen". Op humanitaire hulp zouden we niet moeten
politiseren, en dat valt me echt vies tegen van de ChristenUnie. De UNRWA verzorgt de scholing van honderdduizenden Palestijnse kinderen en beheert ziekenhuizen en klinieken. Daarnaast verstrekt deze VN-organisatie hulp aan 5
miljoen arme Palestijnse gezinnen op de Westelijke Jordaanoever en in de Gazastrook, Libanon en Jordanië.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking 2019

28 november 2018
TK 29

29-15-33