Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 653

Het Nederlands buitenlands beleid ten aanzien
van Latijns-Amerika en de Cariben

Nr. 24

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 juni 2016
Graag bied ik u hierbij de reactie aan op het verzoek van het lid Sjoerdsma
van 8 december 2015 inzake de actuele situatie in Venezuela en een
kabinetsreactie op de verkiezingen (Handelingen II 2015/16, nr. 34, item
16).
Venezuela is het grootste buurland van het Koninkrijk. Er bestaan nauwe
betrekkingen tussen Venezuela en in het bijzonder de Benedenwindse
(ei)landen van het Koninkrijk: Aruba, Bonaire en Curaçao. Het land maakt
op het moment een diepe economische, politieke en humanitaire crisis
door, die het kabinet grote zorgen baart. Deze brief gaat in op de actuele
ontwikkelingen in Venezuela, de bilaterale betrekkingen tussen het
Koninkrijk en Venezuela en de effecten van de situatie in Venezuela op de
Caribische delen van het Koninkrijk.
Algehele economische en humanitaire situatie
De economische en humanitaire crisis grijpt diep in de Venezolaanse
samenleving.
Volgens PROVEA («Programa Venezolana de Educación – Acción en
Derechos Humanos») leeft momenteel circa 75% van de bevolking onder
de armoedegrens. De inflatie stijgt volgens het IMF dit jaar tot ongeveer
720%. Het gemiddelde inkomen voldoet daardoor niet meer om een gezin
rond te laten komen. Er is een grote schaarste aan levensmiddelen en
medicijnen. Hoewel de grootste droogte nu voorbij lijkt, gaan grote delen
van het land gebukt onder rantsoenering van drinkwater en elektriciteit in
het voor meer dan 70% van hydro-elektriciteit afhankelijke Venezuela. Dit
alles heeft uiteraard directe gevolgen voor de bescherming van sociale en
economische mensenrechten.
Het aantal demonstraties, als gevolg van de schaarste neemt toe, evenals
het aantal plunderingen van voedseltransporten en winkels met levens-

kst-29653-24
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 653, nr. 24

1

middelen. Hierbij zijn de afgelopen weken vijf mensen omgekomen en
tientallen gewond geraakt.
Het Hooggerechtshof heeft op 13 juni jl. een wet afgekeurd die Venezuela
zou hebben toegestaan humanitaire hulp, inclusief voedsel en medicijnen,
te accepteren. Diverse NGO’s zijn inmiddels hulpprogramma’s begonnen.
Het kabinet benadrukt het belang van ECHO, het Europees bureau voor
humanitaire hulp. ECHO heeft inmiddels een bezoek gebracht aan
Venezuela om de humanitaire noden in kaart te brengen. Echter, zolang de
regering het bestaan van een noodsituatie blijft ontkennen, is effectieve
humanitaire hulp door overheden en multilaterale organisaties niet
mogelijk en kan slechts mondjesmaat via NGO’s assistentie worden
verleend.
Politieke situatie
Begin 2014 gingen studenten, gevolgd door enkele oppositiepartijen, de
straat op om tegen schaarste en onveiligheid te protesteren. Dit leidde
uiteindelijk tot een dramatische situatie waarbij 43 doden en honderden
gewonden vielen. De ontevredenheid van de bevolking kwam vervolgens
tot uiting tijdens de parlementsverkiezingen van 6 december 2015, waarbij
de kiezer een duidelijk signaal gaf aan de machthebbers. De oppositie
won met een tweederde meerderheid: 112 van de 167 zetels. Op verzoek
van Venezuela waren UNASUR-vertegenwoordigers als «begeleiders» bij
de verkiezingen aanwezig. Een aantal diplomatieke vertegenwoordigers,
inclusief die van het Koninkrijk, heeft op de verkiezingsdag stemlokalen
bezocht, waarbij kon worden vastgesteld dat het stemmen rustig verliep
(Kamerstuk 29 653, nr. 20). President Maduro erkende op dat moment de
nederlaag en accepteerde de resultaten. De internationale gemeenschap,
waaronder de EU, beschouwde de uitslag als een oproep aan de
machthebbers om verandering. Mede namens het kabinet deed de
EU-Hoge Vertegenwoordiger Mogherini in haar reactie op de verkiezingen
ook een oproep aan alle politieke actoren om een constructieve dialoog te
voeren.
Al snel na de verkiezingen verscherpte de confrontatie tussen de regering
en de oppositie. President Maduro nam, in aanloop naar de installatie van
het nieuwe parlement op 5 januari 2016, een aantal maatregelen waarmee
de macht van het parlement werd ingeperkt. Ook werd een aantal rechters
van het Hooggerechtshof voortijdig vervangen, waardoor het Hof onder
vergaande invloed van de regering staat, zoals ook internationaal wordt
geconstateerd door mensenrechten-organisaties en organisaties als de
VN en de OAS. Datzelfde Hooggerechtshof schorste, vanwege veronderstelde onregelmatigheden bij hun verkiezing, vier parlementariërs,
waardoor de oppositie haar tweederde meerderheid verloor die nodig is
voor het doen van voorstellen tot evt. grondwetswijzigingen.
De installatie van het nieuwe parlement vond plaats op 5 januari 2016 en
verliep, onder grote bescherming van leger en politie, tamelijk
ongestoord. Meteen na de installatie van het parlement stelde de
oppositie twee prioriteiten te hebben: het revocatoir referendum (of
terugroepreferendum) bedoeld om nieuwe presidentsverkiezingen uit te
schrijven en een amnestiewet voor politieke gevangenen.
Met de eerste stap naar het referendum, te weten de overhandiging aan
de Kiesraad (CNE) van de lijsten met handtekeningen nodig om het proces
in gang te zetten, brak een nieuwe fase aan in de binnenlandse politiek. In
Venezuela is het terugroepreferendum grondwettelijk verankerd. Het is
een ingewikkeld proces dat veel ruimte biedt voor interpretatie van de
regels en vertraging. Het is nog allerminst zeker dat er voor het einde van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 653, nr. 24

2

het jaar daadwerkelijk een referendum wordt gehouden. President
Maduro heeft gezegd dat hij niet zal toestaan dat het referendum dit jaar
nog plaatsvindt. Indien het referendum volgend jaar na 10 januari wordt
gehouden, zullen er geen nieuwe verkiezingen plaatsvinden, maar zal de
vicepresident de presidentiële ambtstermijn tot 2019 mogen uitzitten. In
reactie op de uitspraken van de president neemt de ontevredenheid onder
de bevolking, en het aantal demonstraties, verder toe.
Door de aanhoudende crisis staan staatsstructuren onder druk. In mei jl.
heeft president Maduro de algemene en economische noodtoestand
afgekondigd. Dit betreft in de praktijk een verlenging van de economische
noodtoestand die in januari 2016 al per decreet werd afgekondigd. Het
nieuwe decreet bevat echter ook maatregelen die het mogelijk maken om
de openbare orde te herstellen.
Het is belangrijk dat in Venezuela, een land in economische crisis en
gepolariseerd, een constructieve dialoog plaatsvindt tussen de regering
en de oppositie, opdat de democratische processen hun loop kunnen
krijgen. Onder de vlag van UNASUR worden momenteel bemiddelingspogingen gedaan door drie ex-regeringsleiders Zapatero (Spanje),
Fernandez (Dominicaanse Republiek) en Torrijos (Panama) tussen de
oppositie en regeringszijde. Dit proces vergt tijd. De EU blijft UNASUR
nadrukkelijk steunen bij haar inzet om de dialoog tot stand te brengen,
zoals de EU-Hoge Vertegenwoordiger recent ook heeft uitgedragen
richting de Venezolaanse Minister van Buitenlandse Zaken.
In het kader van de huidige kritieke situatie in Venezuela sta ik in direct
contact met de Minister van Buitenlandse Zaken van Venezuela, mijn
counterparts in de regio, en met mijn collega’s in de Raad Buitenlandse
Zaken (RBZ – laatstelijk 20 juni jl.). Ik heb daartoe ook de Top van Ministers
van Buitenlandse Zaken van de OAS bezocht en ook op dat moment
gesproken over de politieke situatie met Venezolaans Minister van
Buitenlandse Zaken Rodriguez en de collega’s uit de regio. Daarbij is
tevens de nadruk gelegd op ondersteuning van voornoemde dialoog
onder de vlag van UNASUR.
Mensenrechtensituatie
De mensenrechtensituatie in Venezuela is in 2015 verder achteruit gegaan.
Onder meer de coöptatie van grondwettelijk onafhankelijke instituties
zoals het Hooggerechtshof en de Nationale ombudsman heeft geleid tot
een verdere afbreuk van bescherming en borging van politieke en
vrijheidsrechten in Venezuela. In 2015 kon een toename worden geconstateerd van intimidatie van mensenrechtenverdedigers, aantasting van de
persvrijheid en vervolging van politieke tegenstanders.
De Koninkrijksambassade in Caracas voert regelmatig overleg met lokale
mensenrechtenorganisaties en mensenrechtenverdedigers. De Nederlandse inzet op het gebied van de mensenrechten vindt ook in EU-verband
plaats. Samen met EU-partners monitoren we de mensenrechtensituatie
nauw. Door dit gezamenlijk te doen leggen we meer gewicht in de schaal
en kunnen wij onze boodschap op mensenrechtenterrein zo effectief
mogelijk overbrengen. Ook neemt Nederland deel aan de door de EU
gecoördineerde waarneming van processen tegen oppositieleden in
Venezuela.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 653, nr. 24

3

Bilaterale betrekkingen en multilateraal kader
De betrekkingen tussen Venezuela en het Koninkrijk worden gedefinieerd
door de buurlandrelatie. De belangen van het Koninkrijk zijn gebaat bij
open communicatielijnen met Venezuela en onderlinge samenwerking.
Zo bestaat op veiligheidsterrein al jaren samenwerking tussen Venezuela
en het Koninkrijk. Deze samenwerking is van groot belang, aangezien
door die samenwerking beter kan worden opgetreden tegen mensensmokkel, drugssmokkel en andere grensoverschrijdende criminaliteit. Het
bevordert ook het onderling vertrouwen en geeft ingangen. Tijdens recent
ambtelijk overleg, in mei van dit jaar, is afgesproken om de samenwerking
onder het MoU tussen de regeringen van het Koninkrijk en Venezuela uit
2013 te intensiveren, in het bijzonder op het operationele vlak.
Afgesproken is hierover op korte termijn nader overleg te hebben in de
regio. De Kustwachten van het Koninkrijk en Venezuela hebben jaarlijks
gezamenlijke oefeningen op het gebied van Search and Rescue. De meest
recente oefening vond plaats in november 2015. Venezuela, maar ook de
VS, waardeert de rol die het Koninkrijk speelt in de regio op veiligheidsterrein.
Op deze wijze geeft het kabinet uitvoering aan de motie om mogelijke
geruststellende maatregelen ten behoeve van de territoriale integriteit en
stabiliteit van de Benedenwindse eilanden te inventariseren en, zo nodig,
te treffen (Kamerstuk 29 653, nr. 22).
De kritische boodschap van het kabinet ten aanzien van de mensenrechtensituatie in Venezuela is recent ook overgebracht aan de Venezolaanse
Minister van Buitenlandse Zaken. Daarbij zijn ook onze zorgen overgebracht over de huidige politieke en humanitaire situatie in Venezuela en is
gepleit voor een dialoog tussen regering en oppositie. Ook op die wijze
heeft het kabinet uitvoering gegeven aan de zorgen die er in de Kamer ten
aanzien van Venezuela bestaan. Minister Rodriguez erkende dat Venezuela
moeilijke tijden doormaakt, maar ontkende dat er sprake is van een
humanitaire crisis.
Ook in multilateraal kader wordt de situatie in Venezuela veelvuldig
besproken. Zo heeft Nederland tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van
20 juni de ernst van de situatie benadrukt, de noodzaak van dialoog en het
vinden van een constitutionele oplossing. Ook heb ik de ontwikkelingen in
Venezuela recent besproken met de Interamerikaanse Commissie voor de
Mensenrechten en met de secretaris-generaal van de Organisatie van
Amerikaanse Staten, Almagro. Hij maakt zich grote zorgen over de crisis
in Venezuela. Op 23 juni jl. vond een buitengewone Permanente Raad van
de OAS plaats over het eventueel inroepen van het Democratisch Charter
van de OAS. Dit Charter waarborgt de democratie op het continent. Voor
een meerderheid van de lidstaten was inroeping van het Charter nu nog te
vroeg. OAS-lidstaten stelden wel unaniem het UNASUR-initiatief van de
voormalige Spaanse premier Zapatero c.s. te steunen, om de dialoog te
faciliteren.
Effecten op het Koninkrijk
De zorgelijke en almaar verslechterende situatie in Venezuela gaf én geeft
aanleiding om alert te zijn op mogelijke spill-over effecten op de
Caribische delen van het Koninkrijk. Dit heeft de volle aandacht van het
kabinet en de Caribische Koninkrijkslanden.
Onze inschatting is onverminderd dat mocht de situatie in Venezuela sterk
verslechteren, er geen massale migratiestroom op gang komt richting het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 653, nr. 24

4

Caribisch deel van het Koninkrijk. De inschatting is eerder dat Venezolanen zich thuis zullen terugtrekken, dan wel naar andere plekken in het
land gaan of zich over land richting de buurlanden zoals Colombia of
Guyana zullen begeven. Verhoogde patrouilles van de Kustwacht laten tot
op heden ook geen beeld zien van een toename van, of grootschalige,
immigratie.
Dit neemt niet weg dat we op alle scenario’s voorbereid moeten zijn. Deze
scenario’s zijn uitgewerkt en worden voortdurend geactualiseerd en
geoperationaliseerd. Daarbij wordt uitvoering gegeven aan de moties die
vorig jaar zijn aangenomen. Deze moties roepen op tot het ontwikkelen
van scenario’s op het gebied van veiligheid, migratie en toerisme, het
monitoren van illegale migratie en de inzet van de Kustwacht (Kamerstuk
29 653, nrs. 19 en 21).
Sinds geruime tijd vindt geregeld overleg plaats tussen de betrokken
partijen binnen het Koninkrijk (zoals de Ministeries van Buitenlandse
Zaken, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Defensie, de
autonome Caribische Koninkrijkslanden, de Rijksvertegenwoordiger te
Bonaire en de Koninkrijksambassade te Caracas). Naast gezamenlijke
overleggen zijn er zowel in Nederland als in de Caribische Koninkrijkslanden eigen overlegstructuren. In de verschillende overleggen wordt de
situatie in Venezuela belicht, informatie uitgewisseld en maatregelen
besproken. De overleggen en voorbereidingen worden momenteel
geïntensiveerd. Elke partij heeft zijn eigen rollen en verantwoordelijkheden.
Migratie en toerisme behoren primair tot de autonome bevoegdheden
van de Caribische Koninkrijkslanden. Aruba en Curaçao zijn zeer alert op
instroom van Venezolanen. Er vindt actieve monitoring plaatst. Het aantal
Venezolanen dat inreist lijkt de laatste maanden tijd weer af te vlakken, na
een toename in de tweede helft van vorig jaar. Van oudsher vindt veel
toerisme plaats vanuit Venezuela naar in het bijzonder Aruba en Curaçao.
Dit is een belangrijke pijler van de economie. De aard van het toerisme
lijkt evenwel te veranderen. Zo overnacht een aanzienlijk percentage van
de Aruba en Curaçao bezoekende Venezolanen niet in een hotel, maar bij
bekenden. Ook is van Aruba en Curaçao begrepen dat veel van deze
toeristen hun verblijf gebruiken om boodschappen te doen (veel
producten in Venezuela zijn immers schaars) en om dollars te pinnen. Dat
leidde enige tijd tot overlast zoals lege pinautomaten, maar daar zijn door
de landen inmiddels voorzieningen voor getroffen. Daarnaast tracht een
deel van de Venezolanen dollars te verdienen door illegaal werkzaamheden te verrichten. Ook zijn er enige strafrechtelijke delicten begaan door
Venezolanen.
Aruba en Curaçao hebben op basis van hun autonome bevoegdheden
maatregelen genomen om migratie vanuit Venezuela te monitoren en te
reguleren. Zo is de controle bij inreis aangescherpt. Indien Venezolanen
niet aan bepaalde criteria voldoen, zoals het beschikken over voldoende
middelen van bestaan gedurende hun verblijf, wordt men op het vliegtuig
terug naar Venezuela gezet. Ook in de havens worden verscherpte
controles uitgevoerd door de immigratie- en douanediensten. Curaçao
heeft ook als maatregel getroffen dat barkjes alleen op gezette tijden
kunnen binnenvaren. Voornoemde maatregelen lijken hun vruchten af te
werpen. Op dit moment is er dan ook geen directe aanleiding om een
(tijdelijke) Caribische visumplicht voor Venezolanen in te voeren.
Invoering van een visumplicht betekent een obstakel voor bonafide
reizigers naar het Caribisch deel van het Koninkrijk, terwijl het tegelijkertijd geen garantie is dat niet bonafide of minder kapitaalkrachtige
Venezolanen wegblijven. Wel wordt, mede naar aanleiding van het debat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 653, nr. 24

5

over de Rijksvisumwet (Kamerstuk 32 415 (R1915) van 9 juni jl. (Handelingen II 2015/16, nr. 94, debat over de Rijksvisumwet), de mogelijkheden
en wenselijkheden onderzocht van visa on arrival of het ontwikkelen van
een ESTA-variant.
Nu het, zoals gesteld, om autonome bevoegdheden van de Caribische
Koninkrijkslanden gaat, en die landen het meeste zicht hebben op cijfers
en ontwikkelingen, zullen – zo is begrepen – de regeringen van Aruba en
Curaçao de eigen Staten hierover informeren. Op dat moment zal het
kabinet ook de Kamer hierover nader op de hoogte stellen.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 653, nr. 24

6