Mondzorg op orde
Handvatten voor verpleeghuizen
Inleiding
Kwaliteitsbeleid
verpleeghuizen

A

Ontstaan en doel
Intermezzo Jacqueline Vos

B
1
2
3

Handreiking voor verpleeghuizen
Stap 1: De organisatie van de mondzorg
Stap 2: Het zorgproces
Stap 3: Deskundigheid en inzet personeel
Intermezzo Yvonne Smolenaers
Slotwoord

1

Mondzorg op orde
Inleiding

A

B
1
2
3

Om de kwaliteit van de mondzorg op orde te brengen werkten vijftien verpleeghuizen
in 2015 en 2016 samen in de Alliantie Mondzorg. De directe aanleiding hiertoe was de
conclusie van de Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd in november 2014 op basis van
toezichtbezoeken dat de mondzorg niet aan de gestelde richtlijn voldeed. Ze constateerde
bijvoorbeeld dat de mondzorg niet was geborgd in het kwaliteitssysteem of dat het
mondzorgbeleid niet schriftelijk was vastgelegd. In een aantal gevallen was mondzorg geen
vast onderdeel van het scholingsplan, was er geen aandachtsvelder mondzorg, rapporteerden
medewerkers mondzorgproblemen niet in het zorgleefplan van de bewoner, of was de
samenwerking tussen de specialist ouderengeneeskunde en de tandarts voor verbetering
vatbaar.
De vijftien verpleeghuizen beperkten zich er niet toe de mondzorg voor hun eigen
bewoners te verbeteren. Ze namen zich ook direct voor de kennis over hoe ze dit deden
te delen met andere verpleeghuizen. Dit document beschrijft de stappen die zij voor
die kwaliteitsverbetering hebben gezet, en biedt andere verpleeghuizen heel concrete
handvatten om dit zelf ook te doen.

2

Mondzorg op orde
Ontstaan en doel van de Alliantie Mondzorg

A

B
1
2
3

Mondzorg van verpleeghuisbewoners is een integraal onderdeel van de dagelijkse zorg die zij nodig
hebben. Hier ligt een belangrijke taak voor de medewerkers, om bewoners te helpen met hun dagelijkse mondverzorging als zij daartoe zelf niet meer
voldoende in staat zijn. Dit houdt vanzelfsprekend in
dat er in de mondzorg voor verpleeghuisbewoners
ook een taak ligt voor het bestuur en voor de specialist ouderengeneeskunde. Het bestuur dient te
waarborgen dat de mondzorg een integraal onderdeel vormt van het kwaliteitsbeleid. De activiteiten
die in het kader van de mondzorg worden ontwikkeld, moeten zichtbaar zijn in het zorgleefplan. En de
medewerkers moeten geschoold zijn om de mondzorg te kunnen bieden die van hen wordt verwacht.
De specialist ouderengeneeskunde gebruikt de
gegevens uit het zorgleefplan om vast te stellen of
aanvullende mondzorg noodzakelijk is. Ook vormt
dit dossier de basis voor het multidisciplinair overleg
met de tandarts en mondhygiënist, die verantwoordelijk zijn voor de halfjaarlijkse preventieve gebitscontrole en eventuele behandeling.
De mondzorg voor verpleeghuisbewoners is in de
loop der jaren complexer geworden. Dit komt deels
door ontwikkelingen in de verpleeghuiszorg zelf.
De indicaties voor verpleeghuisopname zijn aangescherpt, zodat mensen op het moment van opname
ouder en zieker zijn dan in het verleden het geval
was. Dit kan een complicerende factor zijn in de
dagelijkse gebitsverzorging. Zeker als sprake is van
dementie en het onbegrepen gedrag dat hiermee
kan samenhangen.

Maar de toegenomen complexiteit heeft ook te maken met de ontwikkelingen die zich in de afgelopen
decennia in de tandheelkundige zorg hebben afgetekend. In het verleden was het min of meer gemeengoed dat verpleeghuisbewoners geen eigen gebit
meer hadden maar een kunstgebit. Dit kon gewoon ’s
avonds bij het naar bed gaan van de bewoner worden
uitgenomen, wat het onderhoud eenvoudig maakte.
De huidige verpleeghuisbewoner heeft in veel gevallen nog het eigen gebit. Hij of zij is niet altijd in staat
om dit zelf adequaat te onderhouden, en niet altijd
bereid om zich hierbij door een ander te laten helpen.
De aanwezigheid van kronen, bruggen en gedeeltelijke protheses kan hierbij een verdere belemmerende
factor zijn.

zich bij deze alliantie aan: Frankelandgroep, Land van
Horne, Marente, Savant Zorg, Woonzorg Flevoland en
Zorgcentra Meerlanden.

In het licht van deze ontwikkelingen is het niet vreemd
dat de Inspectie in 2014 bij bezoeken aan verpleeghuizen situaties aantrof waarbij de mondzorg niet aan de
gestelde richtlijn voldeed. Het ministerie van VWS reageerde niet op de klassieke manier op de bevindingen
van de Inspectie – door met nieuwe regels te komen
– maar gaf de verpleeghuizen ruimte om zelf te laten
zien hoe zij de kwaliteit van de mondzorg op orde
gingen brengen en houden. In 2015 gingen negen verpleeghuizen deze uitdaging aan: Amstelring, Archipel,
Brabantzorg, Careyn, Cordaan. Espria, Fundis/Welthuis, Topaz en Florence. Zij richtten de Alliantie Mondzorg op om samen de kwaliteit van hun mondzorg
te verbeteren. In 2016 sloten nog zes verpleeghuizen

Het toenmalige toetsingskader van de Inspectie bood
een basis voor de ontwikkeling van een meetinstrument, waarmee iedere deelnemer de voortgang van
de mondzorgaanpak binnen zijn eigen organisatie kon
monitoren. Dit toetsingskader was gestoeld op drie
thema’s:

Gezamenlijk kozen zij voor een praktische aanpak in
de vorm van een alliantie. Dit stelde hen in staat hun
ervaringen te delen en zo te leren van elkaar. De deelnemers kwamen ieder kwartaal bij elkaar om te vertellen over de vorderingen die zij maakten in hun traject
en de interventies die ze daarbij gebruikten. Steeds
als dit meerwaarde had werden externe deskundigen
betrokken om tijdens zo’n kwartaalbijeenkomst de
alliantieleden te informeren en inspireren op specifieke
onderwerpen, zoals het borgen van goede mondzorg
in de praktijk.

• De organisatie van de mondzorg
• Het zorgproces
• De deskundigheid en inzet van personeel
Met dit instrument brachten zij de mondzorg binnen
hun organisatie in kaart en monitorden zij de vorderingen. Hierbij vormden de normen uit het toetsingskader
de meetlat voor de interventies die de verpleeghuizen
hebben gepleegd om de mondzorg te verbeteren. De
geleerde lessen deelden ze met elkaar.
3

Mondzorg op orde
Intermezzo

A

B
1
2
3

Jacqueline Vos, manager zorg Frankenlandgroep

‘Wij besteedden ook voor de start van onze deelname aan de Mondzorg Alliantie
zeker al aandacht aan de mondzorg van onze bewoners, maar dit neemt niet weg dat
we wel een verbeterslag konden maken in deskundigheid van de medewerkers en de
mogelijkheid om ook behandelingen door de tandarts te laten plaatsvinden. Omdat onze
organisatie een aantal kleinere locaties omvat is het niet mogelijk om overal in eigen
tandartspraktijkruimten te voorzien. De inzet van een tandartsbus, die tot aan de voordeur
van iedere locatie kan komen, leek een werkbare oplossing. Toch kozen we na zorgvuldige
afweging voor samenwerking met Vitadent, omdat dit dankzij gebruikmaking van mobiele
mondzorgapparatuur mondzorg op locatie en soms zelfs in het eigen appartement van
de bewoner kan bieden. Vitadent neemt de volledige verantwoordelijkheid voor de
mondzorg van onze bewoners op zich. Niet alleen de halfjaarlijkse controles en eventuele
behandeling, maar door de inzet van preventie-assistenten ook training on the job voor
onze medewerkers. Heel belangrijk in de huidige situatie, waarin veel bewoners nog hun
eigen gebit hebben, vaak aangevuld met bruggen en implantaten. Dat maakt de mondzorg
complexer dan in het verleden, toen de meeste verpleeghuisbewoners een kunstgebit
hadden.
De medewerkers weten nu hoe belangrijk de mondzorg voor onze bewoners is en kunnen
dit beter dan voorheen onder woorden brengen. Ze zijn er bewuster mee bezig. Ook de
specialisten ouderengeneeskunde zien nu veel meer dan in het verleden hun rol in de
mondzorg. Het wordt nu breed gedragen binnen de organisatie.’

4

Mondzorg op orde
Handreiking voor verpleeghuizen – stappenplan

A

B
1
2
3

De drie thema’s (de organisatie van
de mondzorg, het zorgproces en de
deskundigheid en inzet van personeel)
vormen praktische handvatten voor
andere verpleeghuizen die net als de
vijftien deelnemers aan de Alliantie
Mondzorg de mondzorg voor hun
bewoners structureel willen verbeteren.

1

De organisatie van mondzorg
Verpleeghuizen die op dit punt verbetering van de
mondzorg voor hun bewoners nastreven, kunnen
binnen dit thema drie deelgebieden onder de loep
nemen:
• Is mondzorg geborgd in het kwaliteitssysteem?
• Is een tandarts beschikbaar voor de cliënten?
• Wordt de tandarts door de zorgaanbieder
gefaciliteerd wanneer de behandeling in de
instelling plaatsvindt?
Is de mondzorg geborgd in het kwaliteitssysteem?
Het antwoord op deze vraag begint met de vaststelling of het mondzorgbeleid schriftelijk is vastgelegd.
De richtlijn Mondzorg voor zorgafhankelijke cliënten in
verpleeghuizen (2007) vormt een goede basis voor die
schriftelijke vastlegging, zeker als die wordt vertaald
naar organisatie specifiek beleid. Dit beleid dient te
beschrijven wat ieders taken en verantwoordelijkheden zijn op het gebied van mondzorg. Aandachtspunten hierbij zijn de vraag of die taken en verantwoordelijkheden in de lijn moeten worden belegd of bij
aandachtsvelders en/of gespecialiseerde verpleegkundigen. Als het in de lijn belegd is, is iedere zorgverlener
(verzorgende) zelf de proceseigenaar van de goede

mondzorg. Zo niet, dan kan een “proceseigenaar” worden benoemd die op de taken en verantwoordelijkheden kan worden aangesproken.

Uit de evaluatie van Careyn: “Mondzorg heeft een
proceseigenaar gekregen. Vanaf toen was het duidelijk
wie aanspreekbaar is voor het onderwerp. Het was
voor het traject onduidelijk wie hiervoor aanspreekbaar was. Zonder proceseigenaar is het lastig om een
onderwerp voldoende aandacht te laten krijgen.”

Het beleid is de juiste plaats om heldere afspraken vast
te leggen over wat in het zorgdossier moet worden
beschreven en hoe dit moet gebeuren. Publicatie van
het beleid op intranet maakt dit beschikbaar voor alle
medewerkers. Toevoeging van de richtlijn Mondzorg
voor zorgafhankelijke cliënten in verpleeghuizen als bijlage
biedt extra achtergrond voor wie daarin geïnteresseerd
is. De schriftelijke vastlegging van het mondzorgbeleid
vraagt ook om een planning van de manier waarop het
in de organisatie wordt geïmplementeerd. Die implementatie vraagt om interventies om het nieuwe beleid
onder de aandacht van medewerkers te brengen.
Vervolgens dient het onderwerp mondzorg nadrukkelijk te worden opgenomen in het scholingsprogramma
en in het kwaliteitssysteem. Als mondzorg onderdeel
uitmaakt van de interne auditsystematiek, bieden de
uitkomsten van audits een uitgangspunt om verbeteracties te plannen en door te voeren.
5

Mondzorg op orde
Handreiking voor verpleeghuizen – stappenplan

A

B
1
2
3

Uit de evaluatie van Archipel Zorggroep: “De scholing mondzorg is bij bevoegd- en bekwaamheidstrainingen nog extra onder de aandacht gebracht, het
bestaande lesmateriaal is vernieuwd en vanaf juli is
er ook een kennistoets. Op verschillende locaties/
afdelingen zijn klinische lessen gegeven door de
gespecialiseerde verpleegkundigen.”

In het kort:
• Vertaal de richtlijn Mondzorg voor zorgafhankelijke cliënten in verpleeghuizen naar organisatie
specifiek beleid waarin de visie op mondzorg is
beschreven.
• Leg de taken en verantwoordelijkheden van alle
betrokkenen op het gebied van mondzorg vast
en benoem een proceseigenaar. Dit zorgt voor
duidelijkheid en verhoogt het eigenaarschap
van de organisatie.
• Maak mondzorg onderdeel van het scholingsplan en van de interne auditsystematiek.
Is een tandarts beschikbaar voor cliënten?
Het verpleeghuis dient een afspraak te hebben met
tandartsen en in het verlengde daarvan met mondhygiënisten. Wil het verpleeghuis bewoners de
mogelijkheid blijven bieden om de eigen tandarts te
behouden, dan vraagt dit om contractuele afspraken
met elke individuele tandarts. Het alternatief is een
contractuele afspraak aan te gaan met een gespecialiseerde tandartspraktijk of organisatie.
In de afspraken tussen het verpleeghuis en de tandartsen dient te zijn vastgelegd hoe de waarneming
van de tandarts is geregeld, om continuïteit te waar-

borgen, en welke regeling is getroffen voor spoedgevallen. Met de tandarts en mondhygiënist moeten ook
duidelijke afspraken worden vastgelegd over de vraag
of zij wel of niet een rol spelen in scholing en coaching
on the job. Ook de manier waarop de informatieoverdracht naar de verzorging en de specialist ouderengeneeskunde en vice versa plaatsvindt, dient helder
beschreven te zijn. De tandarts en mondhygiënist
toegang bieden tot het ECD verhoogt de efficiency van
die informatieoverdracht en vermindert bovendien
de administratieve lasten. Een checklist van de kwaliteitseisen waaraan de tandarts moet voldoen kan
beide partijen veel duidelijkheid bieden.
Wordt de tandarts door de zorgaanbieder
gefaciliteerd wanneer de behandeling in de
instelling plaatsvindt?
Als de behandeling in de instelling plaatsvindt, is het
zaak dat de tandarts hiervoor gebruik kan maken van
een behandelruimte inclusief materiaal en apparatuur.
Ook is dan de aanwezigheid van een tandartsassistente nodig.
In de praktijk kiezen de meeste verpleeghuizen voor
samenwerking met een tandartsorganisatie die gespecialiseerd is in het organiseren van professionele
mondzorg voor verpleeghuisbewoners. Die heeft
ervaring in samenwerking met verpleeghuizen, en de
tandarts en mondhygiënisten hebben affiniteit met de
doelgroep. Zo’n organisatie kan ervoor kiezen reguliere behandelingen op de eigen kamer van de bewo-

ner te laten plaatsvinden en beschikt dan ook over de
apparatuur en materialen hiervoor.

Uit de evaluatie van Brabantzorg: “Door het
wegvallen van de tandarts ontstond een hoge urgentie
om nieuwe afspraken te maken. Daarin hebben we
samenwerking gezocht met het Centrum voor Tandzorg. Deze organisatie biedt een complete ondersteuning aan die sterk aansluit op genoemde thema’s.
Door middel van een dental car en de inzet van mondhygiëniste en preventie assistentes geven ze een kwalitatieve invulling aan mondzorg.”

Voor meer complexe behandelingen kunnen het
verpleeghuis en de tandartsorganisatie afspreken of
hiervoor gebruik wordt gemaakt van een behandeling op locatie of dat de behandeling plaatsvindt in de
tandartspraktijk. Een alternatief is de inzet van een
mobiele tandartspraktijkruimte. Zeker voor verpleeghuizen met meerdere locaties is dit een alternatief voor
het beschikken over een eigen behandelruimte.
In het kort:
• Leg de gemaakte afspraken met de tandartsen
contractueel vast.
• Maak duidelijke afspraken over de waarneming
en de regeling voor spoedgevallen.
• Leg duidelijk vast welke rollen de gecontracteerde
tandartsen en mondhygiënisten vervullen en op
welke manier de informatieoverdracht tussen hen
en het verpleeghuis plaatsvindt.
6

Mondzorg op orde
Handreiking voor verpleeghuizen – stappenplan
2

A

B
1
2
3

Het zorgproces
Binnen dit thema spelen vier deelgebieden een rol:
• Is binnen zes weken na opname van de bewoner
diens mondgezondheid geïnventariseerd en in het
cliëntdossier vastgelegd?
• Biedt het cliëntdossier de basis voor de dagelijkse
mondzorg?
• Is relevante informatie over de mondzorg van betrokken disciplines vastgelegd in het cliëntdossier
en is deze informatie inzichtelijk voor die disciplines?
• Wordt de mondzorg in samenhang met relevante
betrokken deskundigen besproken?
Is binnen zes weken na opname van de bewoner
diens mondgezondheid geïnventariseerd en in het
cliëntendossier vastgelegd?
De basis hiervoor is dat een medewerker is aangewezen die binnen 24 uur na opname op gestandaardiseerde wijze de mondsituatie van de nieuwe
bewoner in kaart brengt. Hiervoor is gebruikmaking
van een speciaal formulier of risico-signaleringsinstrument aanbevelenswaardig. De hierin vastgelegde informatie kan dan tijdens de cliëntbespreking
beschikbaar worden gesteld aan de tandarts. De
vervolgstap is dat die tandarts binnen zes weken – of
indien nodig eerder – de mondgezondheid van de
cliënt inventariseert en vastlegt in het cliëntdossier.

Noot: Hou er rekening mee dat die termijn van zes
weken in de praktijk niet altijd haalbaar is. In de projectperiode van Alliantie Mondzorg lukte het ook niet
alle vijftien de deelnemende verpleeghuizen om dit
direct voor elkaar te krijgen. Beleid ontwikkelen en tot
concrete afspraken maken vergt tijd. Het belangrijkste
is dat de noodzaak ertoe wordt gezien, en dat dus de
eerste stappen in het proces worden gezet.

Uit de evaluatie van Cordaan: “Om het proces te
borgen heeft Cordaan per team een aandachtsvelder
mondzorg aangesteld. Deze aandachtsvelder vervult
een coördinerende, coachende en toetsende rol in
het team. Uit de onlangs gehouden zelfevaluatie
komt naar voren dat zorgmedewerkers bij opname
de huidige mondzorg inventariseren. Een mondzorgassistent bezoekt binnen zes weken de cliënt en stelt
een mondzorgplan op.”

In het kort:
• Stel als voorwaarde van de samenwerking met
de tandarts of de tandartsorganisatie dat binnen
zes weken na opname van de cliënt een mondzorgplan dient te worden opgesteld.
• Monitor of dit wordt gehaald.

Biedt het cliëntendossier de basis voor de dagelijkse
mondzorg?
Hierbij gaat het erom of de poetsfrequentie en -methode voor de bewoner beschreven is in het cliëntdossier. Ook is belangrijk dat medewerkers in het zorgleefplan signalen van (acute) mondzorgproblemen of
-aandoeningen noteren en dat deze problemen hun
weg vinden naar de dagrapportage, zodat hierop adequaat kan worden ingegrepen. Het zorgleefplan vormt
de basis voor het dagelijks handelen. Het leert de
medewerkers wat de mondzorgproblematiek van de
bewoner is, wat de wensen van de cliënt zijn en hoe ze
in de mondzorg voor die cliënt moeten handelen. Om
dit te bereiken is het zaak een aantal stappen te zetten:
• Leg de procedures vast (inclusief de afspraken met
de tandarts en mondhygiënist).
• Zorg dat de benodigde risico-inventarisatielijsten
en de opties voor gebruiksvriendelijke screeningswijze voor de mondsituatie beschikbaar zijn via het
zorgleefplan.
• Scherp de aanmeldingsprocedure bij de tandarts
aan.
• Geef mondzorg een nadrukkelijke plek in het ECD
en zorg dat het eenvoudig mogelijk is om problemen, doelen en acties vast te leggen en hierop te
rapporteren.
• Zorg dat wordt gewerkt met een mondverzorgingsplan waarin in ieder geval de poetsfrequentie en de
poetsmethode zijn opgenomen.
• Bied scholing aan of maakt afspraken over de werkwijze voor het vastleggen van de mondzorg in het
zorgleefplan.
7

Mondzorg op orde
Handreiking voor verpleeghuizen – stappenplan

A

B
1
2
3

Uit de evaluatie van Welthuis: “Benodigde inventarisatielijsten zijn ingebouwd in het cliëntdossier
en worden toegepast door de verzorgende. Er wordt
gerapporteerd op (mondzorg)doelen. Het behandelplan van de tandarts wordt opgenomen in het
dossier. Uit de interne audits en dossiercontroles
blijken verschillen tussen de locaties. Het rapporteren op het doel ‘mondzorg’ behoeft aandacht.
De poetsfrequentie staat in de meeste gevallen
benoemd, de methode ontbreekt in veel gevallen.
Resultaten van de interne audits zijn teruggekoppeld
aan de locaties.”

Noot: Het cliëntdossier gebruiken als basis voor het
dagelijks handelen blijkt in de praktijk een uitdaging
te zijn. Dit geldt overigens niet alleen voor het onderdeel mondzorg in het cliëntdossier.
In het kort:
• Versterk het methodisch werken van de medewerkers.
• Ontwikkel samen met de medewerkers tools
die hen ondersteunen bij het methodisch
handelen in het algemeen en mondzorg in het
bijzonder.
Is relevante informatie over de mondzorg van betrokken disciplines vastgelegd in het cliëntdossier
en is deze informatie inzichtelijk voor betrokken
disciplines?
Dit vraagt erom dat de zorgaanbieder erop toeziet
dat de bevindingen van de tandarts en mondhygië-

nist (en eventueel de tandprotheticus) worden vastgelegd in het cliëntdossier, voor zover ze van invloed zijn
op de dagelijkse mondzorg van de cliënt. Hetzelfde
geldt voor de bevindingen van de tandarts die van
invloed zijn op de medische zorg voor de cliënt. Omgekeerd hoort de zorgaanbieder er ook voor te zorgen
dat de tandarts beschikt over de actuele medische
gegevens van de cliënt.

Uit de evaluatie van Cordaan: “Verslaglegging van
verzorgenden, de mondzorgassistent, de behandelaars en de tandarts is opgenomen in het cliëntendossier. Afspraken zijn opgenomen op de zorgkaart.“

Toegang voor de tandarts en mondhygiënist tot het
ECD, zodat zij hiervan ook gebruik kunnen maken,
werkt kwaliteit verhogend. Zowel zij als de medewerkers hebben dan immers toegang tot de meest actuele
informatie. Discussie over privacy kan een reden zijn
voor verpleeghuizen om de tandarts en mondhygiënisten die toegang niet te bieden. Om dezelfde reden
krijgt de tandarts ook niet altijd inzage in het medisch
dossier. Het is een punt dat zeker aan bod dient te
komen tijdens het maken van de samenwerkingsafspraken. Komt de toegang tot het ECD niet tot stand,
dan moeten andere afspraken worden gemaakt om
de informatieoverdracht te regelen. Voor de medische
gegevens kan afstemming tussen de specialist ouderengeneeskunde en de tandarts hiervoor eventueel
uitkomst bieden.

Bij cliënten die hun eigen tandarts behouden is er geen
direct contact tussen de verzorging of de specialist
ouderengeneeskunde en die tandarts. De informatie
komt dan van de cliënt of diens vertegenwoordiger.
Het is dan zaak goede afspraken te maken om onduidelijkheden te voorkomen.
In het kort:
• Geef de tandarts en de mondhygiënist toegang
tot het ECD en ondersteun hen zo dat ze hierin
kunnen werken.
• Maak afspraken met de zorgmedewerkers, de
specialist ouderengeneeskunde en de tandarts
over de manier waarop zij communiceren en
samenwerken. Dit geldt ook voor de cliënt die zijn
eigen tandarts behoudt.
Wordt mondzorg in samenhang met relevante
betrokkenen besproken?
Effectieve mondzorg vraagt om aandacht voor het
onderwerp tijdens het multidisciplinair overleg. Ook is
ervoor nodig dat de juiste disciplines bij de mondzorg
betrokken worden, en dat medewerkers zorgdragen
voor het tijdig inzetten van deskundigheid.

Uit de evaluatie van Welthuis: “Aandachtspunten
rondom mondzorg worden besproken tijdens de
multidisciplinaire overleggen. Via NoviaCura is een
tandarts, tandprotheticus en mondhygiënist beschikbaar die indien nodig ingezet worden.”

8

Mondzorg op orde
Handreiking voor verpleeghuizen – stappenplan

A

B
1
2
3

Bij het multidisciplinair overleg staat veelal de
risicosignalering voorop. In complexe situaties is
het aan te bevelen de tandarts of de mondhygiënist uit te nodigen voor het overleg. Dit versterkt de
afstemming tussen alle betrokken disciplines en de
afspraken over het invullen van ieders rol. Is het niet
mogelijk om de tandarts of mondhygiënist bij het
multidisciplinair overleg aanwezig te laten zijn, dan is
een alternatief vooraf met hen te overleggen, zodat
hun input toch kan worden meegenomen.
In het kort:
• Maak mondzorg een vast onderdeel van het
multidisciplinair overleg.
• Spreek met de tandarts en mondhygiënist af in
welke gevallen zij bij het multidisciplinair overleg aanwezig dienen te zijn en op welke manier
hun input toch kan worden geborgd als hun
aanwezigheid niet mogelijk is.

3

Deskundigheid en inzet personeel
De belangrijke vragen binnen dit thema zijn:
• Werken de medewerkers cliëntgericht?
• Hebben de medewerkers voldoende kennis van en
vaardigheden voor de doelgroep van cliënten?
Werken medewerkers cliëntgericht?
De centrale vraag hierbij is of de wensen van de cliënt
of cliëntvertegenwoordiger over de mondzorg aantoonbaar zijn afgewogen en vastgelegd in het cliëntdossier. Cliëntgericht werken begint bij de kennismaking en hoort ook het uitgangspunt te zijn van het
multidisciplinair overleg. Het vraagt om medewerkers
die de mondzorg voor cliënten aanpassen aan hun
wensen en hierbij rekening houden met hun eigen
regie. De afspraken die zij met de cliënt maken, leggen
ze vast in het zorgleefplan. De mondverzorging vindt
plaats op een tijdstip dat past bij het dagritme van de
cliënt.

Uit de evaluatie van Florence: “Medewerkers werken
altijd conform de wensen van de cliënt. We kijken niet
alleen maar in het dossier óf er cliëntgerichte mondzorg afspraken zijn, maar ook hoe de kwaliteit van die
cliëntgerichte is, in aansluiting op de professionele
mondzorg.”

In het kort:
• Om meer regie bij de cliënten te leggen, is het van
belang om nadrukkelijk inzichtelijk te maken wat
de wensen van de cliënt zijn en hoe de zorgmedewerkers daaraan invulling kunnen geven.
Hebben medewerkers voldoende kennis van en
vaardigheden voor de doelgroep van cliënten?
Het is zaak dat de medewerkers de mondzorgproblematiek kennen waarmee de cliënten te maken hebben.
Ze horen voldoende toegerust te zijn om de dagelijkse
mondzorg te kunnen bieden aan cliënten en ze moeten
weten bij wie ze terecht kunnen voor eventuele vragen
en begeleiding. Om de continuïteit hiervan te waarborgen, is het belangrijk de scholingsbehoefte omtrent
mondzorg structureel te inventariseren.

Uit de evaluatie van Savant Zorg: “Een aantal medewerkers geeft aan dat zij eenmaal in de drie jaar scholing te weinig vinden. In samenwerking met Noviacura
zal kennisoverdracht plaatsvinden tijdens de uitvoering
van de mondzorg ‘aan het bed’ van de cliënt.” Hiermee
is er sprake van coaching on the job.

Wil een verpleeghuis de mondzorg voor cliënten een
structurele plaats in de dagelijkse zorg geven, dan begint dit ermee uit te leggen wat het belang van goede
mondzorg is. Het kan hiervoor een minisymposium
of een medewerkersbijeenkomst organiseren. Maar
het kan ook op een meer campagneachtige manier,
bijvoorbeeld via de organisatie van een week van de
9

Mondzorg op orde
Handreiking voor verpleeghuizen – stappenplan

A

B
1
2
3

mondzorg. Zo’n week biedt ruimte om de medewerkers via verschillende acties en activiteiten – posterpresentatie, quiz, uitleg over hulpmiddelen – te
informeren over alle aspecten van mondzorg.

Uit de evaluatie van Careyn: “Als je mensen
enthousiast wilt maken voor mondzorg moet je dit
creatief aanpakken, merkt locatie Maria-Oord van
zorgaanbieder Careyn o[. Ieder jaar organiseren
zij een mondvierdaagse en een mondzorgbattle.
Zo wordt deskundigheid van medewerkers bevorderd en mondzorg geborgd. Tijdens de mondvierdaagse wordt vier dagen lang aandacht besteed
aan mondzorg. Iedere dag heeft een ander thema
zoals bewustwording, producten, met familie over
mondzorg praten en evalueren. De eerste mondvierdaagse werd groots aangepakt. Er werd gestart met
het in kaart brengen van de mondgezondheid van
elke bewoner en het opstellen van een persoonlijk
mondzorgplan. Daarnaast waren er standjes, informatiefolders, een workshop poetsen en werden
mondzorgartikelen uitgedeeld. De mondvierdaagse
wordt ieder jaar, in kleinere vorm, herhaald.”

Uit de evaluatie van Archipel Zorggroep: “Er zijn
films gemaakt voor de zogenaamde No-brush challenge, om medewerkers bewust te maken van het feit
dat als je zelf een dag je tanden niet poetst, dat al heel
vervelend voelt, laat staan een paar dagen.”

Goede mondzorg staat of valt bij de deskundigheid
van de medewerkers, dus scholing hierover is essentieel. Een goede start hiervoor is een inventarisatie van
de al bestaande kennis en vaardigheden op het gebied
van mondzorg van medewerkers en van hun scholingsbehoefte. Op basis daarvan kan het scholingsprogramma worden vormgegeven en tot een structureel
onderdeel van het scholingsprogramma worden
gemaakt. Deze scholing kan een combinatie zijn van
theoretische scholing (bijvoorbeeld via e-learning)
en praktijkonderwijs (bijvoorbeeld via training on the
job). Workshops voor teams zijn eveneens een optie.

Uit de evaluatie van Land van Horne: “Alle zorgmedewerkers zijn via een presentatie geïnformeerd over
beleid en uitgangspunten van de mondzorg zodat ze
de eigen regie van de cliënt in stand kunnen houden.
De richtlijn mondzorg is door middel van een presentatie aan alle zorgmedewerkers onder de aandacht
gebracht. In het leerplein is een e-learning klaargezet.
Het scholingsplan zal met ingang van 2017 worden
uitgevoerd (de e-learning wordt door alle zorgmedewerkers gevolgd, frequentie eens per drie jaar
verplicht).”

In de training on the job kan een rol weggelegd zijn
voor de tandarts en mondhygiënist, bijvoorbeeld via
cliëntgebonden instructies aan de verzorgenden. De
aandachtsvelders of gespecialiseerd verpleegkundigen
kunnen worden ingezet voor borging van de kwaliteit van de mondzorg in de praktijk. Omdat zij op veel
plaatsen in de organisatie komen, kunnen zij gevraagd
en ongevraagd advies geven en signalen teruggeven
aan de teams. Bovendien kunnen zij, als ze korte lijnen
hebben met de tandarts en de mondhygiënist, de
mondzorg van cliënten op de verschillende locaties
bespreken.
In het kort:
• Breng het belang van goede mondzorg op een
speelse manier onder de aandacht bij de medewerkers.
• Inventariseer bij de medewerkers aan welke soort
scholing op welk onderwerp zij behoefte hebben.
• Maak naast theoretische scholing gebruik van
training on the job. Dit verhoogt het leereffect
van de medewerkers aanzienlijk. Maak hierbij
gebruik van de kennis van de tandarts, mondhygiënist, aandachtsvelders en gespecialiseerd
verpleegkundigen.

10

Mondzorg op orde
Intermezzo

A

B
1
2
3

Yvonne Smolenaers, teamleider woonzorgcentrum
Hushoven van Stichting Land van Horne

		

‘Wij hebben de mondzorg voor onze cliënten al in 2011 serieus onder de loep genomen,
maar het was toch nog steeds heel interessant voor ons om deel te nemen aan de Mondzorg
Alliantie. Beleid hebben is goed maar hoe vertaal je dat naar de werkvloer? Hoe verander je
de attitude van medewerkers? Het onderwerp mondzorg vroeg echt om structurele aandacht.
Wij hechten aan eigen regie van onze cliënten. Zij kiezen zelf hun tandarts. Dit kan
de tandarts zijn die ze van oudsher al hadden, of de voorkeurstandarts met wie wij
samenwerken. In de praktijk merkten we dat dit – gelet op het feit dat we negentien locaties
hebben – tot een grote diversiteit aan tandartsen leidt. Wel begrijpelijk dus dat de Inspectie
voor Gezondheidszorg en Jeugd na een bezoek concludeerde dat onvoldoende sprake was
van multidisciplinaire samenwerking met de tandartsen. Wel respecteert ze ons uitgangspunt
van eigen regie voor de cliënt. Daarom hebben we gezocht naar verbetering op basis van dit
bestaande uitgangspunt. Voor de voorkeurstandarts betekent dit dat die ons via beveiligde
mail op de hoogte houdt van de mondgezondheid van de cliënten, zodat wij die informatie
in het cliëntdossier kunnen opnemen. En de tandartsen van cliënten die hun eigen tandarts
behouden, worden uitgenodigd voor overleg met de specialist ouderengeneeskunde en de
zorgcoördinator. Ook is de scholing voor de medewerkers verbeterd. De dagelijkse verzorging
krijgt nu de aandacht die hiervoor nodig is in de huidige situatie waarin steeds meer cliënten
nog hun eigen gebit hebben.’

11

Mondzorg op orde
Slotwoord

A

B

Dit document beschrijft het proces dat de deelnemers aan de Alliantie Mondzorg hebben
doorlopen om de kwaliteit van de mondzorg voor hun bewoners structureel te verbeteren.
Het proces dat zij hebben doorlopen, is nadrukkelijk beschreven in de vorm van concrete
stappen, zodat ook verpleeghuizen die geen deel hebben uitgemaakt maar die wel stappen
willen zetten in de kwaliteit van de mondzorg voor hun bewoners hier direct mee aan de slag
kunnen. Verschillende deelnemers aan de Alliantie Mondzorg hebben hiervoor zelf praktische
tools ontwikkeld. Een overzicht hiervan is te vinden op de website van Waardigheid en trots
via de zoekopdracht “overzicht mondzorg tools”.

Waardigheid en trots
Postbus 19188
3501 DD Utrecht
Catharijnesingel 47
3511GC Utrecht
030 789 25 10
www.waardigheidentrots.nl

1
2

@waardigheidentrots

3

www.facebook.com/waardigheidentrots
www.linkedin.com/company/waardigheidentrots/
www.instagram.com/waardigheid_en_trots

12