Digitale drempels

Amsterdam, juni 2012
In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Digitale drempels
Knelpunten voor legaal digitaal aanbod in de creatieve industrie

Jarst Weda
Rob van der Noll
Ilan Akker
Joost Poort
Stef van Gompel
Jorna Leenheer

Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - F (+31) 020 525 1686 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO 41.17.44.356 - Postbank 4641100 . KvK Amsterdam 41197444 - BTW 800943223 B02

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven.
Ons onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd
aan de Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben
geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het
uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2012-41
ISBN 978-90-6733-653-6

Copyright © 2012 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen
en dergelijke, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld.

DIGITALE DREMPELS

Inhoudsopgave
Samenvatting........................................................................................................................ i
Summary in English........................................................................................................... iii
1

Inleiding en onderzoeksvraag.................................................................................... 1
1.1
Onderzoeksvraag en –afbakening....................................................................................... 2
1.2
Onderzoeksaanpak en leeswijzer ........................................................................................ 2

2

Muziek ...................................................................................................................... 5
2.1
Marktbeschrijving .................................................................................................................. 5
2.2
Legaal aanbod ........................................................................................................................ 7
2.3
Juridische knelpunten .........................................................................................................11
2.4
Technische knelpunten.......................................................................................................15
2.5
Economische knelpunten ..................................................................................................15
2.6
Consumentenonderzoek ....................................................................................................19
2.7
Synthese ................................................................................................................................ 23

3

Audiovisuele werken ................................................................................................ 25
3.1
Marktbeschrijving ................................................................................................................ 25
3.2
Legaal aanbod ...................................................................................................................... 31
3.3
Niet-legaal aanbod ............................................................................................................... 34
3.4
Juridische knelpunten .........................................................................................................35
3.5
Technische knelpunten.......................................................................................................36
3.6
Economische knelpunten ..................................................................................................37
3.7
Consumentenonderzoek ....................................................................................................41
3.8
Synthese ................................................................................................................................ 47

4

Games ...................................................................................................................... 51
4.1
Marktbeschrijving ................................................................................................................ 51
4.2
Legaal aanbod ...................................................................................................................... 54
4.3
Juridische knelpunten .........................................................................................................56
4.4
Technische knelpunten.......................................................................................................56
4.5
Economische knelpunten ..................................................................................................57
4.6
Consumentenonderzoek ....................................................................................................59
4.7
Synthese ................................................................................................................................ 62

5

Boeken ..................................................................................................................... 65
5.1
Marktbeschrijving ................................................................................................................ 65
5.2
Legaal aanbod ...................................................................................................................... 69
5.3
Niet-legaal aanbod ............................................................................................................... 70
5.4
Juridische knelpunten .........................................................................................................71
5.5
Technische knelpunten.......................................................................................................72
5.6
Economische knelpunten ..................................................................................................73

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

5.7
5.8
6

Consumentenonderzoek ....................................................................................................78
Synthese ................................................................................................................................ 82

Samenvatting en conclusies ..................................................................................... 83
6.1
Aanbod en consumptie digitale content .......................................................................... 83
6.2
Juridische knelpunten .........................................................................................................84
6.3
Technische knelpunten.......................................................................................................86
6.4
Economische knelpunten ..................................................................................................87

Literatuurlijst ..................................................................................................................... 91
Bijlage A

Achtergronden deskresearch ......................................................................... 97

Bijlage B

Achtergronden consumentenonderzoek ....................................................... 99

Bijlage C

Geïnterviewden ............................................................................................ 125

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

i

Samenvatting
 Dit rapport beschrijft de knelpunten bij het tot stand komen van een volwaardige markt voor
digitale distributie en exploitatie van muziek, films en series, games en boeken. Onderscheid
wordt gemaakt tussen economische, juridische, en technische knelpunten. It takes two to tango:
knelpunten kunnen bestaan aan de kant van de aanbieder en aan de kant van de consument.
Ook kunnen er knelpunten bestaan bij het tot stand komen van de transactie, die te maken
hebben met de kosten of veiligheid van de betaling.
 Voor het onderzoek is een mix van methoden ingezet: literatuurstudie, interviews met
actoren in de diverse geledingen van de onderzochte sectoren en een online enquête onder
een representatief consumentenpanel.
 Alles overziend blijken er markante verschillen te bestaan tussen de sectoren. In de
muziekindustrie is het aanbod inmiddels op orde. Er zijn zowel download- als
streamingdiensten die een bijna compleet aanbod hebben, zij het dat de business case van
streamingdiensten zich feitelijk nog moet bewijzen. Daarnaast zijn er tal van diensten gericht
op specifieke genres. De drempel die er aan de aanbodzijde bestaat door de versnippering
van rechten is door enkele aanbieders inmiddels genomen. In termen van het aantal
aanschaffen is de markt met 40 % ook zeer substantieel, maar in omzetaandeel blijft de
markt in Nederland achter, ook op een aantal andere landen. De onderliggende drempel is
vermoedelijk dat het legale online aanbod zich op de criteria die voor de consument het
belangrijkste zijn, namelijk verkrijgingsgemak, beschikbaarheid van titels en prijs,
onvoldoende gunstig afsteekt ten opzichte van het illegale aanbod enerzijds en fysieke
dragers anderzijds.
 Het aanbod van audiovisuele werken loopt achter op de muziekindustrie en is minder
volledig en meer versnipperd. Dat heeft onder meer te maken met windowing (getrapte
beschikbaarstelling van audiovisuele producties aan het publiek) en rechtenproblematiek. De
markt voor online AV-consumptie staat dan ook nog in de kinderschoenen en zolang de
compleetheid en actualiteit van het legale aanbod achterblijft op het illegale aanbod zal dat zo
blijven. De VoD-markt ontwikkelt zich wel gunstig. Hoewel de compleetheid van dit aanbod
onder meer door windowing te wensen overlaat, laat deze markt sterke groei zien.
 In de markt voor games zijn er nauwelijks nog drempels voor digitale distributie. Digitale en
fysieke distributie zijn complementair. Sommige games worden überhaupt niet fysiek
geproduceerd en de online markt is groot, maar voor eerste aanschaffen kiezen consumenten
nog vaak voor de fysieke distributie. Dit hangt samen met de grote omvang van deze
bestanden, in combinatie met het feit dat online distributie geen of bijna geen prijsvoordeel
biedt.
 De markt voor e-boeken is spiegelbeeldig aan die voor muziek: voor e-boeken blijft
vooralsnog het aanbod juist achter en lijkt de Nederlandse consument harder te willen dan
de aanbieders. Nieuwe boeken komen steeds vaker ook als e-boek uit, zij het soms nog met

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

enige vertraging. Maar de zogeheten backlist, de lijst met oudere titels die niet meer actief
door de uitgever op de markt gezet worden, is nog amper digitaal beschikbaar. Bij oudere
titels is niet altijd duidelijk wie de digitale exploitatierechten in handen heeft. De beperkte
omvang van het taalgebied speelt ook een rol: het digitaliseren van een ouder Nederlandstalig
boek zal zich minder snel terugverdienen dan een Engels of Frans boek.
 Tot slot dient te worden opgemerkt dat de digitale markten zeer dynamisch zijn. Dit blijkt
onder meer uit de progressie van de muzieksector, waar veel knelpunten die enkele jaren
geleden nog actueel waren, inmiddels zijn overwonnen. Ook in andere sectoren blijken
sommige drempels overkomelijk. Zo signaleren gesprekspartners dat minimumgaranties over
afname van audiovisuele werken terrein verliezen en daarmee een steeds kleinere drempel
voor contentaanbod vormen. Dat biedt hoop dat ook de drempels die in dit rapport
geconstateerd worden, uiteindelijk zullen zijn geslecht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

iii

Summary in English
 This study analyses which factors may hinder the supply of and demand for digitally
distributed music, audiovisual content, games and books in the Netherlands. The analysis
includes economic, legal and technical factors. It takes two to tango: problems may arise on the
supply side and on the demand side of the market. Additionally, the transaction itself may be
problematic, due to the costs and safety risks associated with e-commerce.
 This research was commissioned by the Dutch Ministry of Economic Affairs, Agriculture
and Innovation. A mix of research methods was used: literature review, in-depth interviews
and an online survey of consumers.
 The four sectors differ substantially in terms of digital distribution. The music industry has
managed to offer a comprehensive supply of digital music, consisting of download and
streaming services. The business case for streaming still has to prove successful in the long
run. Apart from the major brands that offer a vast collection of music to mainstreamconsumers, there are also niche players that cater to specific genres. Suppliers of music have
to negotiate with numerous parties to clear copyrights. This is a serious obstacle, but some
(large) firms have succeeded. In the Netherlands 40% of music transactions is digital, but the
digital share in revenues lags behind with 15%. The explanation might be that legal digital
music stands out insufficiently compared to illegal sources and the physical product on those
factors that matter most for consumers when they choose where to consume music: the
convenience of the transaction, the price and the scope of the library of songs. Put
differently, consumption of illegal offerings or physically distributed music may be preferred.
 The supply of audiovisual content lags behind the music industry and is fragmented and
incomplete. This report concludes that the industry’s strategy of windowing and the trouble of
clearing rights are important determinants of that result. The market for digital AV is in its
infancy, although Video on Demand shows strong growth. As long as the available libraries are
relatively incomplete and slow in including new releases, this report expects the market for
digital AV to lag behind.
 Digital distribution of games does not meet serious obstacles. De digital market is almost as
large as the offline market, and some games or add-ons are exclusively sold digitally.
Consumers sometimes prefer the bricks-and-mortar store for the base level of a game, due to
the large amount of data involved and the low price advantage of online offerings.
 The market for e-books is almost a mirror image of the market for digital music: the supply
of e-books in the Netherlands is low, while consumers seem to be willing to read
electronically and experience a lack of titles. New releases are increasingly also published as
e-book, albeit with some delay. The backlist – older titles that are not being marketed
anymore – faces serious obstacles in digitization. The availability of titles from the backlist is
poor. An important reason is the difficulty to find the relevant party to clear copyrights for
older titles. The limited size of the Dutch speaking population is also a relevant obstacle. The

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

iv

digitization of a Dutch novel from the backlist will be less profitable than the digitization of
a French or English novel.
 Digital markets are dynamic and some of the issues raised in this report may become less
important in the future. The music industry has succeeded in tackling issues that some years
ago were considered as obstacles. Other industries have also managed to overcome potential
problems associated to digital distribution and retailing. This suggests that the industry will
also resolve the issues identified in this study.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

1

1

Inleiding en onderzoeksvraag

Digitale distributie biedt nieuwe kansen voor de entertainmentindustrie, maar brengt ook
bedreigingen, belemmeringen en juridische vraagstukken met zich mee. Op 24 oktober 2011
kondigde Netflix, een Amerikaanse aanbieder van on-demand video streaming, aan om begin 2012 in
het Verenigd Koninkrijk en Ierland van start te gaan en mogelijk zijn er ook plannen om de
dienstverlening daarna ook verder in Europa uit te rollen. 1 Op internet maakte dit bericht direct
de volgende – voor de contentsector hoopgevende – reactie los:
“Ik hoop echt dat deze dienst ook snel in Nederland beschikbaar komt. Hoef ik eindelijk eens niet meer
alles te downloaden, maar kan ik het zonder problemen streamen. Zonder te downloaden is het helaas nu
niet mogelijk om fatsoenlijk een serie te volgen…”
Dat problemen met toegang tot legaal online aanbod niet beperkt zijn tot de audiovisuele sector,
blijkt wanneer je vanuit Nederland de muziekdienst Pandora probeert te gebruiken. Deze dienst
geeft luisteraars in de Verenigde Staten op basis van hun muziekvoorkeuren aanbevelingen en
speelt deze nummers af. De dienst is in de V.S. beschikbaar als betaaldienst of als gratis dienst
met advertenties. Consumenten worden doorverwezen naar winkels waar de muziek online kan
worden aangeschaft. Sinds 2007 krijgen consumenten met een IP-adres buiten de V.S. de
volgende mededeling:
Dear Pandora Visitor,
We are deeply, deeply sorry to say that due to licensing constraints, we can no longer allow access to
Pandora for listeners located outside of the U.S. We will continue to work diligently to realize the vision of
a truly global Pandora, but for the time being we are required to restrict its use. We are very sad to have to
do this, but there is no other alternative (pandora.com).
Onderhandelingen tussen Pandora en platenmaatschappijen hebben tot op heden nog niet geleid
tot terugkeer van de dienst in Nederland en andere Europese landen.
De problematiek die in deze twee voorbeelden naar voren komt, is terug te vinden in zowel de
Europese als de Nederlandse digitale agenda, waarin het versnipperde Europese aanbod als
knelpunt wordt geconstateerd. De Nederlandse Digitale Agenda 2 kondigt onderzoek aan naar de
oorzaken van het achterblijvende legale aanbod van digitale content. Het kabinet ziet voldoende
legaal aanbod als een antwoord op het illegale aanbod. In deze context spelen ook de
beleidsvoornemens van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, zoals verwoord in de in de
Speerpuntenbrief Auteursrecht 20©20, een rol. Hierin wordt onder andere gesteld dat het
auteursrecht geen belemmering mag zijn voor de opkomst van digitale bedrijfsmodellen, maar dat
juist moet faciliteren. 3

1
2
3

http://bit.ly/onLmxI (nieuwssectie Tweakers.net).
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011), Digitale Agenda.nl: ICT voor
innovatie en economische groei.
Kamerstukken II, 2010/11, 29 838, nr. 29 en 30.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

1.1

Onderzoeksvraag en –afbakening

Tegen bovengeschetste achtergrond heeft het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie een consortium van SEO Economisch Onderzoek, het Instituut voor Informatierecht
en CentERdata opdracht gegeven onderzoek uit te voeren naar de vraag:
Wat zijn de oorzaken van het achterblijven van de markt voor legaal digitaal aanbod bij de markt voor
offline aanbod?
De aandacht moet daarbij uitgaan naar zowel juridische als economisch en technische
belemmeringen. Het eindproduct heeft als doel de belemmeringen voor het digitaal aanbieden
van auteursrechtelijk beschermd werk in kaart te brengen.
Legaal digitaal aanbod heeft betrekking op digitale verspreiding van creatieve werken in de sectoren
muziek, audiovisueel (films, documentaires en televisieprogramma’s en -series), games en boeken.
Dit zijn de creatieve werken die het eenvoudigst digitaal kunnen worden verspreid en daarmee de
grootste digitale consumentenmarkten vormen.
Digitale distributie hiervan impliceert in de meeste sectoren verspreiding via vast of mobiel internet
(online distributie). In sommige sectoren is het echter ook gebruikelijk om digitale content enkel
via specifieke apparatuur, zoals digitale decoders en gameconsoles, toegankelijk te maken, al dan
niet met de verplichting tot een bijbehorend (televisie)abonnement. Dit speelt in het bijzonder in
de audiovisuele sector, waar met Video on Demand (VoD) van de diverse tv-aanbieders films en
ander beeldmateriaal op afroep via de televisie bekeken kunnen worden, en in de gamesector,
waar in de consoleshops spellen of speluitbreidingen verkregen kunnen worden. Ook deze
gesloten ecosystemen, de zogenoemde walled gardens, worden in dit rapport tot het legale digitale
aanbod gerekend.

1.2

Onderzoeksaanpak en leeswijzer

Bij uitwerking van de centrale onderzoeksvraag en onderliggende deelvragen is het relevant om te
kijken of het knelpunt zich manifesteert bij het tot stand komen van het aanbod, bij de
consumptie van legale digitale content (aan de vraagzijde van de markt) of bij het bijeenbrengen
van vraag en aanbod in een betaalmodel. Daarnaast valt een onderscheid te maken naar
juridische, technische en economische drempels (Figuur 1).
Figuur 1

Ordening van knelpunten legale digitale content

Bron:

Technisch

Economisch
SEO Economisch Onderzoek en IViR

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Juridisch

Betaalmodel

Technisch

Economisch

Vraagzijde

Aanbodzijde

Juridisch

INLEIDING EN ONDERZOEKSVRAAG

3

In de volgende vier hoofdstukken worden voor iedere sector – muziek, audiovisueel, games en
boeken – de juridische, technische en economische drempels in kaart gebracht. Hiertoe zijn drie
onderzoeksmethoden samengebracht:
• bestudering van relevante bestaande literatuur en databronnen (literatuuronderzoek/
deskresearch);
• diepte-interviews met (vertegenwoordigers van) rechthebbenden (makers en auteurs) en
aanbieders van legale digitale diensten; en
• kwantitatieve analyse van de vraagzijde van de markt door middel van een online
consumentenenquête.
Alvorens in te gaan op de juridische, technische en economische drempels voor het legale digitale
aanbod, vangt ieder hoofdstuk aan met een korte beschrijving van de markt in termen van
digitale beschikbaarheid, consumptie en gerealiseerde en verwachte afzet- en omzetcijfers. Ook
de huidige stand van het legale aanbod en de beschikbaarheid en consumptie van niet-legaal
aanbod (file sharing, ongeautoriseerde streamingdiensten en het gebruik van nieuwsgroepen)
worden in kaart gebracht, alsmede het effect van consumptie van het niet-legale aanbod op
consumptie van het legale aanbod. Bij de bespreking van het bestaande legale aanbod moet wel
de kanttekening worden geplaatst, dat de onderzochte markten zich in hoog tempo ontwikkelen.
Online bedrijven kunnen in korte tijd vrijwel uit het niets een sterke marktpositie verwerven of
deze verliezen. Dat neemt niet weg dat sommige knelpunten die in de komende hoofdstukken
worden geconstateerd hardnekkig zijn. Omdat de consumentenenquête vooral een toetsing is van
vergaarde kennis uit de literatuur en interviews, wordt dit gedeelte in een aparte paragraaf belicht.
Ieder hoofdstuk sluit af met een samensmelting van inzichten uit literatuur, interviews en het
kwantitatieve veldonderzoek. Daartoe wordt het schema in Figuur 1 voor iedere contentgroep
ingevuld.
Ieder van de volgende vier sectorhoofdstukken is zelfstandig leesbaar, zij het dat in sommige
hoofdstukken wordt terugverwezen indien een thema in een eerder hoofdstuk reeds in detail is
behandeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

2

Muziek

2.1

Marktbeschrijving

5

De muziekindustrie heeft als eerste creatieve sector te maken gekregen met online distributie en
exploitatie, ongeautoriseerde file sharing en de ontwikkeling van nieuwe businessmodellen. In de
andere creatieve sectoren wordt vaak verwezen naar de ontwikkelingen in de muzieksector als
voorbeeld hoe het de eigen sector kan vergaan. Het online aanbod biedt de muziekluisteraar,
maar ook de makers mogelijkheden die in het tijdperk van de fysieke dragers nog ondenkbaar
waren. Verreweg de grootste aanbieder wereldwijd voor het downloaden van muziek is iTunes.
Muziekliefhebbers hebben de mogelijkheid om hele albums te kopen, maar kunnen ook kiezen
voor enkele nummers. Het model van iTunes lijkt nog sterk op het model van de traditionele
muziekwinkel, met dat verschil dat iTunes beschikking heeft over een collectie waar een
traditionele muziekwinkel nooit aan zou kunnen komen en dat consumenten mogelijkheden
hebben om delen van albums te kopen. De traditionele muziekwinkel heeft zich echter ook op
online distributie en exploitatie gestort. Binnen Nederland is Free Record Shop een belangrijke
aanbieder. 4
Een steeds belangrijker segment van de markt, met Spotify als meest aansprekende voorbeeld,
richt zich echter niet meer op het downloaden van content, maar op streaming. Bij het streamen
van muziek is de luisteraar niet meer in het bezit van de content, maar koopt hij toegang tot
content voor een maandelijks bedrag of door het luisteren naar reclame. Telecomaanbieders
spelen ook een rol bij streaming modellen. Na Zweden en Denemarken werken nu ook in
Nederland telecomaanbieders samen met contentproviders. KPN verkoopt pakketten voor
bellen, televisie en internet waarbij een Spotify-abonnement standaard is inbegrepen en sinds het
voorjaar van 2012 biedt ook Ziggo een soortgelijke dienst. In 2011 is het aantal betalende
muziekluisteraars voor abonnementsmodellen (voor streaming) wereldwijd toegenomen van 8
miljoen naar meer dan 13 miljoen (IFPI, 2012, p. 4). In Zweden kwam in 2011 zelfs 84 %5 van de
online omzet uit abonnementsmodellen en dan met name van het Zweedse bedrijf Spotify (IFPI,
2012, p. 10).
Tegelijkertijd heeft de muzieksector zowel in Nederland als internationaal de laatste tien jaar met
dalende omzet uit muziekverkoop te maken (IFPI, 2012; NVPI, 2011). In Nederland is de omzet
uit muziekverkoop tussen 2001 en 2011 meer dan gehalveerd van bijna € 500 miljoen tot net
boven de € 200 miljoen. In de muziekindustrie gaat deze ontwikkeling gepaard met een toename
van inkomsten uit optredens. PWC verwacht een toename van de omzet uit live
muziekentertainment van € 790 miljoen in 2006 tot ruim € 890 miljoen in 2015. (PWC 2011).

4
5

Free Record Shop verkoopt online ook games, films, tv-series en e-boeken,
Dit cijfers is exclusief de maand december 2011 wat bij de publicatie van dit cijfer nog niet bekend was.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 2

Figuur 2

Dalende trend omzet uit muziekverkoop
600

Omzet in € miljoen

500

400

300

200

100

0
2001
Bron:

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

SEO Economisch Onderzoek & IViR o.b.v. NVPI

Het aandeel digitale distributie in Nederland nam in 2011 toe tot 40 % van het aantal
muziekaankopen (NVPI, 2012). Dit betekent een flinke toename ten opzichte van 2010, waarin dit
percentage ongeveer 30 % was. Ook in termen van omzet uit digitale muziekverkoop was een
flinke groei te zien, naar € 25 miljoen, tegenover een omzet van € 180,2 miljoen van
muziekaankoop op fysieke dragers. Dit betekent een aandeel van online in de omzet van ruim
12%. Het verschil tussen aandeel in muziekaankopen en aandeel in omzet valt te verklaren uit het
feit dat digitale muziekaankopen worden gedomineerd door de aankoop van losse tracks. Zoals in
de onderstaande tabellen is te zien komt ruim 90 % van de omzet in singles uit digitale verkopen.
De totale markt voor albums is qua omzet vele malen groter dan de markt voor singles. Op de
albummarkt komt net iets minder dan 10 % van de verkoop uit digitale verkoop. In dit segment
liet het aandeel digitale verkoop juist wel een flinke groei zien van bijna 50 %.
Tabel 1

Albums nog vooral op fysieke drager gekocht

2011

Totaal (%Δ 2010)

Digitaal (%Δ 2010)

% Digitaal (%Δ 2010)

Omzet album totaal

€ 177,3 miljoen (-6 %)

€ 16,4 miljoen (+39 %)

9,2% (+48 %)

Afzet album totaal

16,3 miljoen

1,6 miljoen

9,8%

Gemiddelde prijs

€ 10,88

€ 10,25

Bron:

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. NVPI (2012)

Tabel 2

Singles vooral in digitaal formaat gekocht

2011

Totaal (%Δ 2010)

Digitaal (%Δ 2010)

% Digitaal (%Δ 2010)

Omzet singles

€ 9,6 miljoen (+25 %)

€ 8,7 miljoen (+34 %)

91% (+7 %)

Afzet singles

9,3 miljoen

8,4 miljoen

90%

€ 1,03

€ 1,04

Gemiddelde prijs
Bron:

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. NVPI (2012)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

7

Om tot een totaalcijfer te komen voor het aandeel digitale muziekverkoop in de totale
muziekomzet, moet ook de omzet uit abonnementsmodellen voor streamingdiensten worden
meegerekend. De NVPI schat het totale aandeel in op ongeveer 15 % in 2012 (NVPI, 2012). Dat
betekent dat ongeveer 3 % van de omzet in 2011 uit dergelijke abonnementsmodellen komt. Een
complicatie bij dergelijke berekeningen is dat streaming muziekdiensten die voor gebruikers gratis
zijn, hun inkomsten halen uit advertenties. Dit heeft tot gevolg dat naast de inkomsten uit
abonnementen ook reclame-inkomsten staan: de consument ‘betaalt’ door naar reclame te
luisteren. Een systematisch beeld op deze inkomsten ontbreekt echter, waardoor totale
inkomstenstromen voor de markt steeds lastiger vast te stellen zijn.
Hoewel het aandeel digitale distributie in de muziekomzet in Nederland sterk groeit, loopt
Nederland internationaal vergeleken achter. Wereldwijd maakt online distributie 32 % van de
omzet uit, met China (71 %), Zuid Korea (53 %) en de Verenigde Staten (52 %) als koploper
(IFPI, 2012, p. 6). Het aantal downloadverkopen kwam in 2011 wereldwijd uit op 3,6 miljard met
een geschatte omzet van $ 5,2 miljard, wat een omzetstijging van 8 % ten opzichte van een jaar
daarvoor betekent. In de V.S. kocht in 2010 16,5 % van de internetgebruikers weleens muziek
online, in het Verenigd Koninkrijk was dit 14 % (IFPI, 2011). Wereldwijd kwam procentueel de
grootste groei in 2011 uit abonnementsmodellen voor streaming. Het aantal betaalde
abonnementen steeg met 65 % naar 13,4 miljoen abonneehouders (NVPI, 2012). Opvallend was
de groei van de omzet uit online albumverkopen in 2011 van 19 % in de Verenigde Staten en
27 % in het Verenigd Koninkrijk (IFPI, 2012, p. 10). Deze trend die nog sterker in Nederland
zichtbaar is duidt erop dat albums in het digitale tijdperk niet tot het verleden zullen horen.

2.2

Legaal aanbod

Het aantal legale proposities voor online muziekdistributie is de laatste jaren wereldwijd in rap
tempo gestegen. Volgens de International Federation of the Phonographic Industry (IFPI) waren
er in 2011 wereldwijd ruim 500 legale proposities. In Nederland zijn volgens Pro-music 34 legale
digitale muziekdiensten beschikbaar (Tabel 3).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 2

Tabel 3

Pro-music telt 34 legale digitale muziekdiensten in Nederland

Naam muziekdienst

(vervolg)

7digital

MTV

Countdownload

Muziek.nl

Dance-Tunes

Muziekweb

Deezer

Nokia Music

Downloadmusic.nl

Radio 538

eMusic

rara.com

GlandigoMusic

Saturn

iTunes

Sony Ericsson PlayNow Plus

Jaha

Spotify

Jamba

Talpadownloads

Last.fm

TMF

legal download

TuneTribe

Mediamarkt

Vodafone

Media Gigant

You Make Music

Mikkimusic

YouTube

MP3 Downloaden

zazell.nl

MSN Muziek Downloads

Zoekmuziek

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR o.b.v. www.pro-music.org

Veel nieuwe diensten arriveren met enige vertraging via het Verenigd Koninkrijk in de rest van
Europa. Dat dit niet altijd zo gaat bewijst het van oorsprong Zweedse Spotify. Ook voor Spotify
had de introductie van de dienst in de V.S. echter een hoge prioriteit. Spotify is marktleider bij de
abonnementsmodellen, gevolgd door diensten als Deezer en Rara. Spotify had eind 2011 een
bibliotheek van ongeveer 15 miljoen nummers (Keuning, 2011). Naast de abonnementsmodellen
voor diensten als Spotify bestaan er verschillende diensten gericht op custom radio. De diensten
hebben enige overlap omdat ook Spotify en Deezer custom radio aanbieden. Het idee van custom
radio is dat de diensten muziek afspelen op basis van de muziekvoorkeuren van de luisteraar.
iTunes is momenteel met afstand de marktleider voor het (legaal) downloaden van muziek.
Daardoor kan het bedrijf een machtspositie hebben, wat kan resulteren in relatief hoge prijzen
voor consumenten en lage vergoedingen voor rechthebbenden. Aan de andere kant wordt de
prijsstelling voor consumenten gedisciplineerd door het illegale aanbod en zijn er op de
wereldmarkt andere partijen die voldoende slagkracht hebben om de concurrentie met iTunes aan
te gaan, zoals Amazon en Google. Ook aanbieders van streamingdiensten zouden relatief
eenvoudig over kunnen gaan tot de verkoop van downloads.
Met iTunes Match kan de muziekliefhebber voor € 25 per jaar gebruik maken van de cloud van
Apple. Hiermee heeft de luisteraar dus toegang via verschillende apparaten. Amazon en Google
Music bieden soortgelijke diensten aan. Google Music is eind 2011 in de Verenigde Staten
gelanceerd. Uitbreiding van de dienst naar Europa laat nog op zich wachten. Verder bieden ook
Nederlandse spelers als Free Record Shop en bol.com muziekdownloads aan, voorlopig zonder
cloudservices.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

Tabel 4

9

Van de grote internationale muziekverkoopdiensten is alleen Google Music nog niet
in Nederland beschikbaar

Dienst

Type dienst

Contract met
grote labels

Grootte bibliotheek
in miljoenen

Momenteel
beschikbaar in NL

iTunes

Download + cloud
service

Ja

20

Ja

Amazon

Download + cloud
service

Ja

17

Ja

Google Music

Download + cloud
service

Niet met Warner 13

Bron:

Box 1

Nee

SEO Economisch Onderzoek/IViR o.b.v. Keuning (2011) + websites diensten

Spotify

Spotify is een ‘freemium’ streaming-muziekdienst uit Zweden, met een aanbod van plusminus 15 miljoen
muzieknummers. Deze kunnen gratis worden gestreamd in de standaardversie met advertenties,
gemaximeerd tot 20 uur luisteren per maand. Het Spotify Unlimited-abonnement van € 4,99 per maand bevat
geen advertenties, biedt onbeperkt luisteren en heeft een ‘radiomodus’ (streamen per muziekgenre). Voor
€ 9,99 per maand biedt Spotify een Premium-dienst aan, waarmee muzieknummers ook op apparaten zonder
internetverbinding (zoals mp3-spelers) benaderd kunnen worden, de zogeheten ‘offlinemodus’. Ook is de
geluidskwaliteit hoger in Spotify Premium (namelijk tot een bitrate van 320kbps) en heeft de gebruiker toegang
tot nog niet uitgebrachte muziek (exclusieve content).
Spotify werd geïntroduceerd in het najaar van 2008. Tweeënhalf jaar later, in maart 2011, bereikte Spotify de
mijlpaal van 1 miljoen betalende abonnees (Unlimited en Premium), tegenover op dat moment 5,7 miljoen
gebruikers van de gratis dienst. In het najaar van 2011 werden 2,5 miljoen betalende abonnees geteld, op een
totaal van 10 miljoen gebruikers. Begin 2012 waren er 3 miljoen betalende gebruikers, tegenover 10 miljoen
gebruikers van de gratis dienst (Schellevis, 2012). Deze cijfers suggereren dat het gebruikersaandeel
betaaldiensten toeneemt ten opzichte van gebruikers van de gratis dienst: van een ‘conversieratio’ van 15
procent in 2011 tot ruim 20 procent op de meest recente peildatum.
De dienst is betaald en onbetaald beschikbaar in de Scandinavische landen (Zweden, Noorwegen,
Denemarken en Finland), het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Frankrijk, Oostenrijk, Zwitserland,
België en (sinds mei 2010) in Nederland. 6 In Zweden en Noorwegen worden inmiddels de helft van de
muziekretailinkomsten via Spotify verdiend, oftewel heeft Spotify een marktaandeel van 50 procent (Koekoek,
2012).
De winstgevendheid van het abonnementsmodel van Spotify wordt door sommigen in twijfel getrokken
(Mangalindan, 2011; Robertson, 2011). Tot dusver heeft het bedrijf nog geen zwarte cijfers geschreven.
Hoewel The Guardian afgelopen augustus berichtte dat het bedrijf over 2010 zijn eerste, bescheiden winst van
ongeveer 4 miljoen euro bekend zou maken (Garside, 2011), werd later dat jaar een netto verlies van 41
miljoen dollar gerapporteerd, bijna twee keer zoveel als in het boekjaar 2009 (Bernhard Jr., 2011). Topman
Daniel Ek verwacht in 2012 krap 700 miljoen euro omzet te realiseren en voegt hieraan toe dat de primaire
focus van Spotify ligt bij groei in plaats van bij winst (Andrews, 2012). Hiertoe besloot het bedrijf eerder om
samenwerking aan te gaan met sociale netwerksite Facebook, waarmee het bereik van de dienst fors toenam
(Hoek, 2011b).
Voor het gebruik van de muziek sluit Spotify licentieovereenkomsten met platenlabels/muziekuitgeverijen,
waaronder Sony, EMI, Warner en Universal, en met lokale collectieve beheersorganisaties. In Nederland sloot
Spotify een akkoord met Buma/Stemra over de afdracht van vergoedingen voor de gebruikte muziek (Dijk,
2010). Spotify sluit geen individuele contracten met artiesten, zoals bij bijvoorbeeld iTunes wel gebruikelijk is
(Andrews, 2011).
Muzikanten en overige rechthebbenden worden door Spotify gecompenseerd op een ‘pay-per-play’ basis: een
vergoeding op basis van het aantal keer dat hun nummer wordt gestreamd. Er is weinig bekend over hoeveel

6

Daarnaast zijn er enkele landen waarin (onder voorwaarden) alleen de Spotify Premium-dienst wordt
aangeboden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 2

rechthebbenden verdienen aan Spotify omdat Spotify en de platenlabels geen details prijsgeven over de
licentieovereenkomsten (Andrews, 2011; Dijk, 2010). De licentietarieven die Spotify aan Buma/Stemra betaalt
zijn wel bekend. Buma/Stemra ontvangt van Spotify een vast bedrag van € 0,85 per maand voor abonnees en
een bedrag van 0,03 eurocent per gestreamd nummer voor de gratis (dat wil zeggen reclamegesponsorde)
dienst.
De aan Buma/Stemra betaalde tarieven gelden alleen voor componisten en tekstdichters. Artiesten zijn voor
hun inkomsten afhankelijk van royalties die zij van platenlabels ontvangen. Omdat er onduidelijkheid is over de
hoogte van de gebruiksvergoeding in de licentieovereenkomsten tussen Spotify en de platenlabels staat ook
de inkomstenverdeling tussen platenlabels en artiesten ter discussie (Mulligan, 2011). Volgens sommige
bronnen verdienen artiesten slechts een fractie van een cent (maximaal 0,06 eurocent) per gestreamd nummer
(Tomesen, 2011). 7 Een artiest zou ruim 4 miljoen streams via Spotify moeten realiseren om aan het
minimummaandloon te komen, dit is het equivalent van 2.000 muziekdownloads via iTunes (McCandless,
2010). Dit maakt de dienst vooral interessant voor heel grote artiesten en minder voor de kleinere.
Eind 2011 werd bekend dat ruim 200 kleinere ‘indie’ labels van distributeur STHoldings hun
licentieovereenkomst met Spotify stopzetten vanwege “tegenvallende inkomsten en het schadelijke effect op
verkoop” (Kelly, 2011). Uit interviews kwam naar voren dat dit eerder een incident dan een trend is.
Inmiddels zou Spotify 170 miljoen euro hebben afgedragen aan de muziekindustrie (Koekoek, 2012). Over het
boekjaar 2010 werd ongeveer driekwart van de inkomsten afgedragen in de vorm van royalty’s (Garside,
2011).

Niet-legaal aanbod
Beschikbaarheid en consumptie
Naast het legale digitale aanbod is er ook een ruim niet-legaal aanbod. Dit niet-legale aanbod is
deels een concurrent van het legale aanbod. De prijs van het niet-legale aanbod, namelijk gratis, is
voor downloaders een belangrijke drijfveer (Schermer & Wubben, p.52). Een veelgehoord geluid
is dat met gratis niet valt te concurreren8. Toch heeft het niet-legale aanbod naast prijs nog meer
aantrekkingskracht. Zo is het niet-legale aanbod niet voorzien van gebruiksbeperkingen. Omdat
deze gebruiksbeperkingen ook voor het legale aanbod steeds minder worden gebruikt, heeft het
niet-legale aanbod op dit terrein inmiddels bijna geen voorsprong meer. Een derde punt waarop
het niet-legale aanbod aantrekkelijk kan zijn heeft te maken met de vindbaarheid en de
beschikbaarheid. Aangezien er geen onderhandelingen plaatsvinden tussen aanbieders van nietlegaal aanbod en platenmaatschappijen, is er ook geen kans dat de muziek van een platenlabel
niet beschikbaar is door onenigheid met de contentaanbieder. Het aanbod van muziek op deze
sites is dan ook zeer compleet. De consumptie van het niet-legale muziekaanbod is lastig in te
schatten. Op basis van het wereldwijde aantal downloads schatten Huygen et al. het aantal
onbetaalde muziekdownloads tussen de 10 en 50 bestanden per jaar per persoon (Huygen et al.
2009, p.100). Dat het legale aanbod een belangrijke factor is de consumptie van het niet-legale
aanbod blijkt uit de analyse van Danaher et al. (2008), die vonden dat het verwijderen van legale
content op iTunes direct leidde tot een 20 % stijging van de consumptie van het niet-legale
aanbod (Danahar et al. 2008 via Schermer & Wubber 2011, p. 52)
Wie nemen het niet-legale aanbod af?
Op basis van een representatieve steekproef onder consumenten in 2008 concluderen Huygen et
al. dat 4,3 miljoen Nederlanders, ofwel 40 % van de internetpopulatie, weleens onbetaald muziek
7
8

Ter vergelijking: aan een iTunes-download zouden artiesten 10 cent tot tientallen centen (afhankelijk van
afspraken met labels en platenmaatschappijen) over houden (Tomesen, 2011).
Zie bijvoorbeeld Buma/Stemra over de activiteiten van p2pnetwork Kazaa op http://bit.ly/IGtD05
(Vara ZEMBLA).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

11

downloaden. 9 Dit tegenover 9,1 miljoen kopers van muziek, ofwel 70% van de internetpopulatie
(Huygen et al. 2009, p. 72). Van de 4,3 miljoen downloaders, koopt 68 % ook via legale wegen
muziek, wat nauwelijks minder is dan de 72% bij niet-downloaders (Huygen et al. 2009, 73). Er is
dan ook geen scherpe scheiding tussen betalende en niet-betalende muziekliefhebbers.
Downloaders van muziek zijn vaker jong en vaker man dan de gehele internetpopulatie. Zij
schatten hun kennis over het internet hoger in dan niet-downloaders, bezaten minder vaak een
cd-speler en vaker een MP3-speler (Huygen et al. 2009, 74-75).
Substitutie
In welke mate downloaden uit niet-legale bronnen leidt tot een lagere consumptie van het legale
aanbod is niet met een redelijke mate van zekerheid te zeggen. Zoals ook in Huygen et al. wordt
gesteld is het duidelijk dat onbetaalde downloads niet één op één kunnen worden vertaald naar
gederfde omzet (Huygen et al. 2009, 3). Er speler diverse en tegengestelde mechanismen door
elkaar, met name niet koopkrachtige vraag, sampling en vervanging. Bij niet koopkrachtige vraag
zouden consumenten de muziek ook zonder het bestaan van file sharing niet aanschaffen. Daarbij
geldt dat een hogere prijs van het legale aanbod leidt tot een grotere niet koopkrachtige vraag.
Een ander deel van de onbetaalde downloads betreft sampling waarbij luisteraars de downloads
gebruiken om te zien of de muziek bevalt. Uit Huygen et al. (2009) bleek dat 63% van de
downloaders reeds onbetaald gedownloade muziek soms alsnog koopt. Tot slot leidt een deel van
de onbetaalde downloads tot vervanging (substitutie) van het betaalde aanbod. De grootte van dit
laatste deel bepaalt de schade voor de rechthebbenden. Onderzoek naar de grootte van dit deel
stuit op veel onzekere factoren. Huygen et al. redeneerden dat puur gelet op de inkomsten uit de
verkoop van cd’s en downloads, de schade voor de sector maximaal € 100 miljoen in 2009 zou
zijn. Alternatieve inkomstenbronnen voor artiesten en auteursrechthebbenden blijven daarbij
buiten beschouwing.

2.3

Juridische knelpunten

(Transactie)kosten bij rechtenverwerving
Aanbieders van online muziekdiensten moeten voor de vastlegging en verveelvoudiging van
muziek (de mechanische rechten) alsmede voor de online beschikbaarstelling van muziek aan het
publiek (de muziekuitvoeringsrechten) de voorafgaande toestemming verkrijgen van de relevante
rechthebbenden. Dat zijn de componist en tekstdichter voor het auteursrecht en de uitvoerend
kunstenaar en fonogrammenproducent voor de naburige rechten. Doorgaans hebben zowel de
componist en tekstdichter als de uitvoerend kunstenaars hun rechten bij voorbaat overgedragen
aan een muziekuitgeverij/platenmaatschappij dan wel ter exploitatie in beheer gegeven aan een
collectieve beheersorganisatie (CBO).10 Ofschoon dit de licentieverlening enorm vergemakkelijkt,
aangezien niet voor elk werk met alle individuele rechthebbenden apart onderhandeld hoeft te
worden, zullen online aanbieders nog steeds van een veelvoud van partijen toestemming moeten
verkrijgen om het wereldrepertoire aan muziek online in Nederland aan te kunnen bieden. 11
9

10
11

Om sociaal wenselijke antwoorden en begripsverwarring te voorkomen is in dit onderzoek consumenten
gevraagd naar onbetaald downloaden en niet naar downloaden uit illegale bron (of de onjuiste term ‘illegaal
downloaden’). Ten tijde van het onderzoek liep het onderscheid tussen legaal en illegaal nog vrijwel in de
pas met betaald en onbetaald. Inmiddels zijn deze twee begrippenparen verre van inwisselbaar.
Hugenholtz & Guibault 2004, p. 23-25.
Verschillende independent platenlabels hebben zich voor wat betreft de onderhandelingen over rechten
met online muziekaanbieders verenigd in de internationale organisatie Merlin, www.merlinnetwork.org.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 2

In de praktijk zal een online muziekaanbieder voor een licentie in onderhandeling moeten treden
met diverse muziekuitgeverijen/platenmaatschappijen, die de online exploitatierechten (zowel de
eigen rechten als de rechten die contractueel aan hen zijn overgedragen) doorgaans zelf beheren,
alsmede met de relevante CBO’s voor de online rechten op repertoire die daar – en niet bij een
muziekuitgeverij/platenmaatschappij – zijn ondergebracht.12 De CBO’s voor muziekauteursrecht
zijn Buma voor de muziekuitvoeringsrechten en Stemra voor de mechanische rechten. 13
Territoriale versnippering van rechten
De rechtenproblematiek is vele malen groter als een aanbieder pan-Europees (of zelfs mondiaal)
wil opereren. Om van de schaalvoordelen in de online muziekmarkt te kunnen profiteren willen
online muziekaanbieders hun diensten vaak in meerdere Europese landen (tegelijkertijd) uitrollen.
Daarbij lopen zij tegen het probleem aan dat voor elk land waar de dienst wordt gelanceerd vaak
apart toestemming moet worden geregeld. De benodigde exploitatierechten zijn in de praktijk
meestal territoriaal opgesplitst. Ook het mandaat van CBO’s waarin de muziekuitvoeringsrechten
zijn ondergebracht is territoriaal begrensd. In beginsel kunnen deze CBO’s geen licenties verlenen
voor de exploitatie van werken buiten het grondgebied van het land waarin zij zijn gevestigd. 14
Om een online muziekdienst in de EU uit te rollen moet een aanbieder dus, naast een licentie van
de diverse muziekuitgeverijen/platenmaatschappijen, ook een licentie verkrijgen van de relevante
CBO’s in alle 27 EU-lidstaten. Dit brengt enorme transactiekosten met zich mee. Aanbieders van
online diensten kiezen er daarom veelal voor om het aanbod door geoblocking-technologieën te
beperken tot een bepaald nationaal territorium (bijvoorbeeld door middel van een landgebonden
IP-bereik) 15 of, indien zij wel pan-Europees willen opereren, hun diensten geleidelijk uit te rollen,
waarbij zij doorgaans met de grootste markten beginnen.
Een goed voorbeeld is de lancering van de iTunes (Music) Store. Hoewel deze online muziekdienst
al sinds 28 april 2003 in de V.S. wordt aangeboden, duurde het tot 15 juni 2004 voordat de dienst
in Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk werd geïntroduceerd. Vanaf 26 oktober 2004
is de iTunes Store ook beschikbaar in België, Finland, Griekenland, Italië, Luxemburg, Nederland,
Oostenrijk, Portugal en Spanje. De lancering in Ierland volgde op 6 januari 2005 en in
Denemarken, Noorwegen, Zweden en Zwitserland op 10 mei 2005. In andere Europese landen,
zoals Bulgarije, Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Roemenië, Slovenië,
Slowakije en Tsjechië kwam de dienst pas beschikbaar op 29 september 2011.16 De voornaamste

12

13

14
15

16

Aangezien deze organisatie in naam van de aangesloten labels over de licentievoorwaarden onderhandelt,
vergemakkelijkt dit in de praktijk ook de licentieverlening aan online muziekaanbieders.
Er is een kleine groep rechthebbenden die zijn rechten noch aan een muziekuitgeverij of
platenmaatschappij noch aan een relevante CBO heeft overgedragen. Dit wordt meestal ondervangen
door vrijwaringen voor gebruik die in een contract met CBO’s worden onderhandeld.
Er hoeft door aanbieders van muziekdownloads en on-demand streaming-diensten (zoals Spotify) geen
billijke vergoeding te worden betaald aan SENA. SENA heeft geen mandaat voor de exploitatie van ondemand rechten, maar alleen voor streamingdiensten zoals webcasting (die buiten het bestek van deze
studie vallen). De on-demand rechten worden in de regel door muziekuitgeverijen/platenmaatschappijen
geëxploiteerd; als fonogrammenproducent hebben zij een eigen recht en de naburige rechten van
uitvoerend kunstenaars worden meestal aan hen overgedragen.
(Gompel & Guibault, 2010, p. 135)
(European Commission, 2008, p. 5): ‘As a result of copyright territoriality, a content service provider has
to obtain the right to make content available in each Member State. The costs incurred, may be
detrimental to the exploitation of a vast majority of European cultural works outside their national
markets.’
Times of Malta, ‘iTunes store now available in Malta’, 29.09.2011, (http://bit.ly/MbknR1).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

13

reden waarom de iTunes Store niet in alle EU landen tegelijkertijd werd gelanceerd is dat Apple in
elk afzonderlijk land een licentie moest regelen voor het online aanbieden van muziek. 17
Een ander voorbeeld is de online muziekdienst Pandora. Zoals in de inleiding van dit rapport al is
uiteengezet is deze dienst niet beschikbaar voor online luisteraars met een IP-adres buiten de V.S.
Dit komt door het ontbreken van de benodigde licenties buiten het grondgebied van de V.S.
Multiterritoriale licenties: een mislukte exercitie
In 2005 heeft de Commissie door middel van een juridisch niet-bindende Aanbeveling getracht te
regelen dat nationale CBO’s voor muziekauteursrecht multiterritoriale licenties aan rechtmatige
onlinemuziekdiensten kunnen verlenen.18 De Aanbeveling geeft rechthebbenden de vrijheid om
de noodzakelijke online rechten weg te halen bij de eigen nationale CBO en voor een door hen te
bepalen (multi)territoriaal toepassingsgebied toe te vertrouwen aan een andere – bestaande of
nieuw op te richten – CBO naar keuze. Dit zou de concurrentie tussen de verschillende nationale
CBO’s moeten bevorderen. 19 CBO’s zijn daarnaast verplicht aan commerciële gebruikers licenties
te verlenen op basis van objectieve criteria en zonder onderscheid tussen gebruikers te maken.
De Aanbeveling heeft niet het beoogde resultaat gehad. Allereerst is het aantal partijen waarvan
een online muziekgebruiker een licentie moet verkrijgen toegenomen. Enkele muziekuitgeverijen,
waaronder EMI, Universal, Warner Chappel en Sony/ATV, hebben de online exploitatierechten
teruggetrokken uit de nationale CBO’s en zijn hun online rechten zelf gaan exploiteren. Daartoe
zijn zij samenwerkingsverbanden aangegaan met bestaande CBO’s in enkele lidstaten. Zo heeft
EMI samen met het Britse PRS en het Duitse GEMA een nieuwe organisatie voor pan-Europese
licentieverlening opgericht (CELAS). Universal, Warner Chappel en Sony/ATV zijn vergelijkbare
samenwerkingsverbanden aangegaan (DEAL, PEDL en PEACOL). Daarnaast zijn enkele zuidEuropese en Scandinavische CBO’s voor het verlenen van multiterritoriale muzieklicenties gaan
samenwerken (ARMONIA en JOL). Het gevolg is dat, om een ‘blanco’ licentie te verkrijgen voor
pan-Europees online muziekgebruik, een aanbieder thans toestemming moet regelen van (i) deze
nieuwe samenwerkingsverbanden, (ii) muziekuitgeverijen/platenmaatschappijen die niet in deze
samenwerkingsverbanden opereren (zoals independent labels), en (iii) de relevante CBO’s in de
27 lidstaten. De onderhandelingen om alle rechten te krijgen duren daarom lang en kosten veel
investering. 20 Dit sluit niet aan bij de realiteit van exploitatie van muziek via online
businessmodellen.
Daarnaast heeft de Aanbeveling geleid tot een enorme juridische strijd tussen nationale CBO’s
voor muziekauteursrecht. 21 CBO’s die een pan-Europese multiterritoriale licentie verleenden aan
17

18

19
20
21

Voor elke nieuwe online dienst waarbij muziek wordt verveelvoudigd en openbaargemaakt zal een
aanbieder dezelfde hordes moeten nemen. Zo moest Apple voor de lancering van de muziekclouddienst
iTunes Match wederom in onderhandeling met de diverse nationale CBO’s om licenties te bemachtigen om
de dienst in de verschillende landen beschikbaar te maken. Begin 2012 verleende Buma/Stemra een
licentie voor het Nederlandse grondgebied. Zie Persbericht Buma/Stemra, ‘Buma/Stemra sluit
overeenkomst met Apple over iTunes Match’, 10.01.2012, (http://bit.ly/MbkxYA).
Aanbeveling van de Commissie van 18 oktober 2005 betreffende het collectieve grensoverschrijdende
beheer van auteursrechten en naburige rechten ten behoeve van rechtmatige onlinemuziekdiensten, PB L
276/54 van 21 oktober 2005.
(Koelman, 2005)
Uit de interviews kwam naar voren dat Spotify 2 tot 3 jaar bezig is geweest om alle benodigde online
rechten te regelen om de dienst alleen al in Nederland uit te kunnen rollen.
Guibault & Van Gompel 2010, p. 163-165.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 2

online muziekaanbieders zagen zich geconfronteerd met gerechtelijke procedures aangespannen
door buitenlandse zusterorganisaties.22 In 2008 is Buma voor de rechter gedaagd door het Britse
PRS (Performing Right Society). Buma had een pan-Europese licentie verleend aan Beatport.com,
die toestemming gaf voor online muziekgebruik van het gehele wereldrepertoire (inclusief het
PRS-repertoire) in de EU. PRS betoogde dat, op grond van de wederkerigheidsovereenkomst
tussen BUMA en PRS, Buma slechts gemachtigd was om licenties te geven voor het gebruik van
het PRS-repertoire op Nederlands grondgebied. De Haarlemse voorzieningenrechter stelde PRS
in het gelijk en verbood Buma muzieklicenties voor online gebruik van het PRS-repertoire buiten
Nederland aan te bieden, af te sluiten of daaraan uitvoering te geven.23 Dit vonnis werd later in
hoger beroep bekrachtigd. 24 Op haar beurt startte Buma in 2009 een juridische procedure tegen
Fresh FM, die op grond van een door PRS verleende licentie voor webcasting muziek van het
Buma-repertoire in Nederland openbaar maakte. De rechter oordeelde dat dit onrechtmatig was,
omdat de PRS-licentie zich slechts uitstrekt tot het grondgebied van het Verenigd Koninkrijk, en
wees het door Buma gevorderde verbod tot openbaarmaking van het Buma-repertoire toe. 25
Het gevolg is dat de nationale CBO’s voor muziekauteursrecht thans doorgaans alleen licenties
verlenen voor het verveelvoudigen en openbaar maken van auteursrechtelijk beschermde muziek
binnen het eigen grondgebied. Buma/Stemra heeft inmiddels tussen de 50 en 70 licenties
verleend aan legale online muziekaanbieders. Al deze licenties zijn beperkt tot het Nederlandse
grondgebied.
Dreiging van (voortijdige) beëindiging licenties
De auteursrechtelijke exclusiviteit om online gebruik toe te staan of te verbieden brengt een
bepaalde onzekerheid met zich mee. Rechthebbenden kunnen licentievoorwaarden stellen en de
toestemming tot een bepaalde periode (e.g. één of twee jaar) beperken. Ook kunnen zij onder
bepaalde omstandigheden en afhankelijk van de contractvoorwaarden een reeds verleende licentie
voortijdig beëindigen. Zoals hierboven reeds is uiteengezet (zie box 1) hebben enkele kleinere
platenmaatschappijen/muziekuitgeverijen (‘indie’ labels) onlangs hun repertoire weggehaald bij
Spotify omdat dit businessmodel te weinig inkomsten zou genereren voor platenlabels en artiesten.
Hoewel dit laatste vooralsnog eerder een incident dan een trend lijkt te zijn, kan deze exclusiviteit
uiteindelijk wel een bedreiging vormen voor het legaal online aanbod van muziek.
Problemen met rechtenverwerving in de praktijk: enige nuancering
Ondanks de transactiekosten die gepaard gaan met het verwerven van de rechten voor het online
aanbieden van muziek hebben diverse partijen de juridische hobbels inmiddels genomen. Vooral
enkele grote online muziekaanbieders hebben met succes de noodzakelijke licenties geregeld van
platenmaatschappijen/muziekuitgeverijen en nationale CBO’s.
Voor nieuwe toetreders blijft de problematiek van het regelen van toestemming echter onverkort
aanwezig. De transactiekosten voor de rechtenverwerving kunnen voor deze partijen weldegelijk
een belemmering vormen voor toetreding tot de online muziekmarkt. Uit interviews blijkt echter
dat er in de praktijk steeds vaker zogenaamde white label streaming diensten worden aangeboden.
22
23
24
25

(Visser, 2009)
Vzr. Rb. Haarlem 19 augustus 2008, PRS/Buma, (LJN: BE8765), AMI 2008-6, nr. 18, p. 184-189, m.nt.
K.J. Koelman.
Hof Amsterdam 19 januari 2010, Buma/PRS (LJN: BL4289), AMI 2010-2, p. 76.
Vzr. Rb. Amsterdam 9 juli 2009, BUMA/Fresh FM, IEPT20090709, (http://bit.ly/MbkHiF); Rb.
Amsterdam 26 mei 2010, Buma/Fresh FM (LJN: BO0292).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

15

Dergelijke diensten verzorgen de volledige achterkant van een online streaming dienst (niet alleen
de technische zaken, maar ook de rechten) en bieden die ‘blanco’, dat wil zeggen zonder enige
branding, aan. Dit betekent dat de dienst door afnemers van de eigen (bedrijfs)naam en/of huisstijl
kan worden voorzien. Dit kan een oplossing bieden voor bedrijven die een eigen, herkenbare
streamingdienst willen aanbieden, maar niet de middelen hebben om alle rechten zelf te regelen.

2.4

Technische knelpunten

De technische kwaliteit van online aangeboden muziek is de afgelopen jaren verbeterd en DRM
wordt steeds minder en minder beperkend toegepast. Daarmee zijn er al met al geen bijzondere
technische knelpunten (meer) in de markt voor online muziekdistributie.

DRM
DRM was enkele jaren geleden nog wel een knelpunt bij de online distributie van muziek, maar
dit door aanbieders zelf gecreëerde knelpunt is in de muziekmarkt op zijn retour.26 Aanvankelijk
was muziek uit de iTunes Store (door het gebruik van fairplay-DRM) alleen afspeelbaar op de
MP3-speler van Apple, de iPod. Hierdoor was vooral het gebruik van draagbare muziek niet
technologieneutraal. Sinds 2007 biedt de iTunes Store de muziek ook aan in een formaat zonder
DRM dat geschikt is voor andere spelers. Sinds 2009 wordt alle muziek aangeboden in dit
formaat en werkt iTunes alleen nog met sociale DRM, die bestanden herleidbaar maakt tot het
iTunes-account waarvan ze afkomstig zijn. Belangrijk effect hiervan is dat het illegale aanbod op
dit punt niet meer functioneel superieur is aan het legale aanbod.

Technische kwaliteit
Met de stap naar DRM-vrije muziek heeft Apple ook de technische kwaliteit (bitrate) van het
aanbod verhoogd van standaard 128 kbps mp3-bestanden naar 256 kbps aac-bestanden (mp4).
Hoewel er geen absolute maatstaf is voor welke bitrate kwalitatief voldoende of goed is, wordt de
bitrate van 128 kbps veelal als laag en 256 als afdoende beschouwd voor het afspelen van muziek
op betere geluidsinstallaties. De streamingdiensten Spotify en Deezer bieden hun premiumabonnees
een bitrate van maximaal 320 kbps. Hoewel de bitrate bij een CD ruim vier keer zo hoog ligt (1,4
Mbps), is dit verschil voor de meeste luisteraars niet te horen.

2.5

Economische knelpunten

Betaalrelatie
Contentproviders moeten een betaalrelatie opbouwen met de klant. Dit zorgt voor drempels aan
twee kanten. De contentprovider moet een efficiënte en veilige betalingsstructuur opzetten.
Zeker voor microbetalingen kunnen de betalingskosten naar verhouding aanzienlijk zijn. De

26

De offline-modus van Spotify is wel beschermd met DRM, maar dit is inherent aan de manier waarop de
muziek wordt aangeboden: zonder DRM zou het muziekaanbod van Spotify in de offline-modus verder
reiken dan het enkel en alleen aanbieden van een dienst voor het streamen van muziek.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

HOOFDSTUK 2

kosten van een iDeal-betaling zijn minimaal € 0,45 per transactie. 27 Voor een muziekalbum, een
boek of een game is dit over het algemeen aanvaardbaar, maar voor individuele muzieknummers
en videostreams vormen deze kosten naar verhouding een zeer groot deel van de totale prijs.
Betalingen per creditcard zijn bij grote aantallen iets voordeliger (in de orde van € 0,15 tot
€ 0,35) 28 en ook eenmalige machtigingen en overschrijvingen zijn iets voordeliger, maar bieden
meer rompslomp en incassorisico. Grote contentproviders hebben door de grote aantallen
ruimere onderhandelingsmacht bij Payment Service Providers. Van de iTunes-store is voorts
bekend dat het betalingen per klant per week opspaart om de transactiekosten te drukken. Voor
nieuwe diensten kan samenwerking met een partij die al een betalingsrelatie met de klant heeft
een uitkomst bieden.
Los van de betalingskosten is er nog een tweede drempel die te maken heeft met het hebben van
een betalingsrelatie met de klant. Er zijn kosten verbonden voor de klant aan het achterlaten van
betaalgegevens, die zowel in de overzichtelijkheid als de veiligheid zitten. Ook leeftijd speelt
daarbij een rol: de minimumleeftijd voor het hebben van een credit card is 18. Dit impliceert dat
een flink deel van de doelgroep, vooral voor muziekdiensten, uitgesloten zou zijn. Tenzij een
aanbieder ook andere betaalmethoden accepteert (betaalrekeningen worden veelal vanaf 12 jaar
aangeboden) of wanneer minderjarigen gebruik maken van de credit card of account van
bijvoorbeeld de ouders.
Wanneer een dienst aangeboden wordt via een partij waarmee de consument al een
betalingsrelatie heeft, zijn deze kosten lager. Door het gemak zal de consument bovendien sneller
geneigd zijn te betalen voor een dienst. Spotify gebruikt deze strategie in Zweden en sloot in
2009 een deal met de Zweedse telecomprovider Telia. Via de telecomprovider zijn de diensten
van Spotify tegen dezelfde prijzen te verkrijgen als direct op de website van Spotify. Afrekening
gaat tussen de klant en Telia. Inmiddels biedt ook KPN toegang tot Spotify aan als onderdeel van
de alles-in-één pakketten, heeft Ziggo eveneens streamingdienst voor muziek gelanceerd en biedt
T-Mobile sinds kort Deezer aan. Dergelijke diensten hebben tevens op downloaddiensten voor dat
niet per nummer wordt afgerekend , waardoor de relatief hoge transactiekosten en de
leeftijdgrenzen die daarbij spelen niet aan de orde zijn. Het is niet ondenkbaar dat deze voordelen
een rol hebben gespeeld bij de verschuiving van downloaden naar streamen die in de markt te
zien is.

Privacy en veiligheid
Bezorgdheid over internetveiligheid en privacy blijkt een hardnekkig en paradoxaal verschijnsel.
Meer dan de helft van de Nederlandse internetters maakt zich zorgen over onveilige betalingen,
internetfraude (misleiding door phishing en pharming) en misbruik van persoonlijke gegevens, zo
blijkt uit Figuur 3. Tegelijkertijd heeft nog geen 5 procent van de internetters dergelijke schending
van internetveiligheid meegemaakt, hoewel het zeker bij misbruik van persoonlijke gegevens
twijfelachtig is dat mensen altijd kennisnemen van dit feit en het ervaringsgetal dus een
onderschatting zal zijn. Desalniettemin bestaat er een discrepantie tussen ervaringen en attitude
en juist laatstgenoemde is leidend bij consumentengedrag. Twintig procent van de Nederlandse
27

28

Deze hoge kosten in vergelijking met bijvoorbeeld die van pinbetalingen in winkels kwamen naar voren
uit de interviews. Een overzicht van de kosten zijn is onder meer te vinden op: http://bit.ly/Mbm40S
(Internetkassa.nu).
Zie bijvoorbeeld: http://bit.ly/MbkQCO (Eyesi webwinkelsoftware).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

17

internetgebruikers ziet af van het downloaden van digitale content uit angst voor schending van
internetveiligheid (Figuur 4). Het is niet bekend of dit percentage verschilt tussen consumptie van
legale en niet-legale diensten.
Figuur 3

Bron:

29

CBS (2011)

Figuur 4

Bron:

Bezorgdheid om internetveiligheid niet in lijn met ervaringen

Bezorgdheid om internetveiligheid voor 1 op de 5 internetters reden om af te zien van
30
downloaden van digitale content

CBS (2011)

Nederlanders staan niet alleen in hun bezorgdheid over internetveiligheid. Negentig procent van
de respondenten in het wereldwijde Converged Lifestyle-onderzoek van KPMG maakt zich zorgen
over de veiligheid van persoonsgevoelige informatie. Dit aandeel stijgt: in 2010 was het nog 80 %
(KPMG International, 2011, pp. 8-9). 31 Tegelijkertijd blijkt 62 % bereid om zich te laten ‘volgen’

29

30
31

Internetgebruikers zijn personen van 12 tot en met 74 jaar met internetgebruik in de 12 maanden
voorafgaand aan het onderzoek. Voor bezorgdheid zijn de antwoordcategorieën ‘erg bezorgd’ en
‘enigszins bezorgd’ bij elkaar opgeteld.
De figuur maakt duidelijk welke activiteiten internetgebruikers achterwege laten vanwege zorgen over de
veiligheid.
Hieraan gerelateerd maakt 50 tot 60 procent van de respondenten zich zorgen over de veiligheid en
privacy van persoonlijke bestanden die zij op internet zetten, in het bijzonder op sociale netwerksites,
sites voor het delen van foto’s en webgebaseerde e-mail zoals Hotmail en Gmail (KPMG International,
2011, p. 11).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

HOOFDSTUK 2

door adverteerders, zogeheten tracking. Deze paradox is mogelijk te verklaren uit de wens om op
de persoon toegesneden reclame (gepersonaliseerde proposities) te ontvangen. 32
Internetbetalingen vertrouwen de meeste consumenten toe aan hun eigen bank of aan
gespecialiseerde beveiligde betaalsites zoals Paypal en Moneybookers, zie Figuur 5.
Figuur 5

Consumenten hebben voor hun online aankopen het meeste vertrouwen in banken

Voorkeurspartij internetbetalingen
Retailers
7%

Internet Service
Providers (ISP's)
6%

Beveiligde
betaalsites
(bijvoorbeeld
PayPal)
30%

Bron:

Banken (huidige
financiële
dienstverlener)
56%

KPMG International (2011, pp. 8-9); Bewerking SEO/IViR

Ook voor mobiele betalingen blijken privacy en veiligheid een hinderpaal: bijna de helft van de
mensen die geen mobiele betalingen verrichten geeft privacy en veiligheid op als reden om
hiervan af te zien. Bovendien geven velen van hen de voorkeur aan de pc boven mobiele
apparaten, hoewel dit mogelijk valt te verklaren uit het type aankoop – reguliere overschrijvingen
(zoals nota’s) via de pc en on-the-go transacties via het mobiele apparaat (KPMG International,
2011, pp. 22-23).

Piraterij
Vanuit de muziekindustrie zijn vele geluiden te horen dat illegale file sharing de muziekmarkt in het
algemeen en de legale online markt in het bijzonder schaadt. Om een verdere ontwikkeling van
de online markt te bevorderen pleiten partijen als Recording Industry Association of America en
de NVPI om in te zetten op het tegengaan van het illegale aanbod. Daarbij ziet men een rol voor
internet service providers en zoekmachines en wordt er gepleit voor een downloadverbod. De
IFPI wijst erop dat in landen als Frankrijk en Zuid Korea, waar er maatregelen worden genomen
tegen file sharing, de markt voor legale online verkoop een positieve impuls heeft gekregen en dat
een land als Spanje waar weinig ondernomen wordt tegen file sharing de online markt bijna nonexistent is (IFPI 2011, 6). Daar staat tegenover dat de muziekindustrie technische

32

De bereidheid om (gepersonaliseerde) reclame te ontvangen varieert per medium: de helft van de
respondenten heeft geen moeite met reclame via de pc, maar nog geen 40 % stelt prijs op reclame op zijn
of haar mobiele apparaat (KPMG International, 2011, p. 14).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

19

gebruiksbeperkingen om illegale verspreiding tegen te gaan (DRM) de rug toe heeft gekeerd,
omdat gebruikers dit niet accepteerden. Op dit punt wordt verderop uitvoeriger ingegaan.

Regionale prioriteiten content aanbieders
Content providers moeten de rechten in verschillende landen apart regelen, moeten voor
advertentie-gesponsorde diensten veelal per land contracten sluiten met adverteerders en moeten
per land naamsbekendheid verwerven. Om die redenen verspreiden nieuwe diensten zich met
enige vertraging naar de verschillende regionale markten. Content providers zullen daarbij allereerst
prioriteit geven aan potentieel grote markten. In de Verenigde Staten ontwikkelde diensten
komen in de meeste gevallen eerst op de Britse markt voordat ze worden verspreid naar
continentaal Europa. Taal en het gemak waarmee licenties verkregen worden zijn ook factoren,
hoewel van kleiner belang.

Kosten compleetheid
Voor consumenten is een online muziekdienst vooral aantrekkelijk wanneer de consument
daarmee toegang heeft tot een compleet aanbod. Dit betekent dat een content provider op zijn minst
contracten moet hebben met alle grote platenmaatschappijen om een voor de consument
aantrekkelijk aanbod te hebben. Dit betekent dat de opstartkosten voor het aanbieden van online
muziek relatief groot is. Bovendien hebben grote platenmaatschappijen een goede
onderhandelingspositie, omdat zij weten een essentiële input te zijn voor de dienst.

Diensten en innovatie platform
Nationale spelers zullen wat betreft het aanbieden van diensten, zoek- en
aanbevelingsmogelijkheden achterblijven ten opzichte van grote internationale spelers.
Consumenten zullen al snel de voorkeur geven aan aanbieders die consumenten gemak bieden.
Het is voor een lokale aanbieder lastig te concurreren met bijvoorbeeld de
mediaspeler/bibliotheek en de cloudservices van Itunes. Het ontwikkelen van dergelijke diensten
en verdere innovatie vereisen investeringen die voor kleinere lokale partijen doorgaans niet zijn
op te brengen. Het gevecht zal in andere woorden naar verwachting worden uitgevochten tussen
de grotere internationale partijen als Google Music en Amazon. De combinatie met regionale
prioriteiten van deze internationale aanbieders levert een achterstand op voor het online aanbod
in Nederland.

2.6

Consumentenonderzoek

Persoonskenmerken muziekconsumenten
Ongeveer de helft van de ondervraagde muziekliefhebbers downloadt of streamt weleens muziek.
Een vrijwel even grote groep van respondenten is wel geïnteresseerd in het kopen en verkrijgen
van muziek, maar heeft nog nooit muziek gedownload of gestreamd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 2

Van de consumenten die weleens downloaden of streamen, geeft 79% aan dit (onder andere) uit
legale bron te doen. De overige 21% valt uiteen in 15% die alleen uit illegale bron downloadt en
6% die niet weet wanneer iets legaal is of niet. Aldus zijn er drie segmenten:
1. legale downloaders: mensen die weleens legaal downloaden of streamen;
2. niet-legale downloaders: mensen die alleen uit illegale bron downloaden of streamen of
niet weten of een bron legaal of illegaal is; en
3. niet-downloaders: muziekliefhebbers die niet downloaden.
Er bestaan statistisch significante verschillen tussen downloaders en niet-downloaders voor wat
betreft hun geslacht en leeftijd (Tabel 5). Downloaders zijn vaker man en zijn jonger dan nietdownloaders, die gemiddeld tien jaar ouder zijn dan de legale en niet-legale downloaders. Vooral
65-plussers en in mindere mate het cohort 55-64 jaar zijn binnen de groep niet-dowloaders veel
ruimer vertegenwoordigd dan in de twee groepen downloaders.33
Tabel 5

Sociaaldemografische profiel muziekliefhebbers
Legale downloaders

Niet-legale downloaders

Niet-downloaders

Man
Vrouw

69%
31%

65%
35%

54%
46%

15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
>65

9%
10%
31%
20%
20%
9%

9%
14%
23%
25%
21%
9%

2%
6%
17%
21%
30%
25%

Gemiddelde leeftijd

45,5

45,9

54,6

N

298

80

370

Geslacht

Leeftijdscategorie

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Downloadgedrag muziekconsumenten
Aan de groep legale downloaders is gevraagd hoe vaak zij legaal downloaden of streamen (Tabel
6). Het blijkt dat ongeveer één op de drie downloaders dit ten minste wekelijks doet (33 % =
11 % + 22 %), een op de drie (33 %) enkele keren per maand en de resterende groep (34 %) doet
het enkele keren per jaar.
Tabel 6

Frequentie van legaal downloaden of streamen van muziek
Percentage

Dagelijks
Wekelijks
Enkele keren per maand
Enkele keren per jaar

11%
22%
33%
34%

N

298

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Van alle downloaders en streamers, downloadt ruim de helft (56 % = 33 % + 23 %) het
merendeel uit legale bron, bijna een kwart downloadt of streamt zelfs alles uit legale bron. Daar
33

Voor de variabelen opleiding, bruto maandinkomen, regio en sociale klasse, niet afgebeeld in Tabel 5, zijn
de verschillen statistisch verwaarloosbaar (lees: niet significant).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

21

staat tegenover dat een even grote groep niets uit legale bron downloadt. Tot deze laatste groep
behoren ook downloaders voor wie niet duidelijk is of een bron legaal is.
Tabel 7

Percentage muziek dat men downloadt of streamt uit legale en illegale bron

Verhouding legale/niet-legale downloads

Percentage

Niets uit legale bron*
1- 49% uit legale bron
50% of meer uit legale bron
Alles uit legale bron

23%
20%
33%
23%

N

348

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; * = Consumenten die de legale status van hun de
downloads niet kennen, zijn ook tot deze groep gerekend

Beslisfactoren bij consumptie van (digitale) muziek
Aan consumenten is gevraagd welke factoren een rol spelen bij hun keuze voor een
aankoopkanaal, waarbij zij een totaal van 100 over verschillende beslisfactoren konden verdelen.
Bij muziek blijkt dat beschikbaarheid van de gewenste titel (gewicht: 16), prijs (15) en
geluidskwaliteit (14) de drie belangrijkste beslissingsfactoren zijn voor consumenten (Tabel 8). 34
Tabel 8

Gemiddelde toegekende gewichten beslisfactoren aankoopkanaal muziek
Nietdownloaders

Niet-legale
downloaders

Legale
downloaders

Totaal

Beschikbaarheid

13 (3)

15 (2)

19 (1)

16 (1)

Prijs

14 (2)

15 (3)

16 (2)

15 (2)

Betalingsmogelijkheden

4

4

4

4

Betalingsveiligheid

8

5

6

7

Verkrijgingsgemak

7

12

10

9
14 (3)

Geluidskwaliteit

14 (1)

16 (1)

13 (3)

Interoperabiliteit

4

6

5

5

Privacy en veiligheid

6

4

6

6

Duidelijkheid legaliteit

5

1

3

4

Virus- en malwarevrij

9

8

10

9

Toekomstige beschikbaarheid

4

2

4

3

Overige
N
Bron:

4

2

1

2

370

80

298

748

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Beoordeling legale digitale muziekdiensten
In Figuur 6 staan de gemiddelde toegekende oordelen over legale digitale muziekdiensten. Merk
op dat de schaal oploopt van 1 ‘zwaar onvoldoende’ tot 4 ‘ruim voldoende’. De
antwoordcategorie ‘weet ik niet’ (5) is buiten beschouwing gelaten bij het berekenen van de

34

Zie Figuur 40 van Bijlage B.3 voor spreiding van de toegekende gewichten per type muziekconsument
(legale downloader, niet-legale downloader en niet-downloader). Deze figuren geven een completer beeld
van de gegeven antwoorden – onder andere van de groep die de factor überhaupt niet meeweegt in zijn
besluit (de groep ‘0’).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

22

HOOFDSTUK 2

gemiddelde scores. Anders gezegd: in Figuur 6 staan de scores die uitgedeeld werden door
respondenten die een mening konden vormen over de factor. 35
De verschillen tussen de waarderingscijfers van de drie groepen die zijn onderscheiden zijn niet
dusdanig groot dat gesproken kan worden van een groep consumenten die voor het legale
aanbod ‘verloren’ is. Toch zijn er wel diverse significante verschillen. Over het algemeen
waarderen de legale downloaders het legale aanbod op de verschillende factoren net iets hoger
dan de twee andere groepen. De aanduidingen * en ** geven aan wanneer dit verschil statistisch
(sterk) significant is. Niet duidelijk is of dit komt door de (positieve) ervaringen met het legale
aanbod of door een selectie-effect. Bij prijs en verkrijgingsgemak vallen de niet-legale
downloaders uit de toon – zij beoordelen deze aspecten lager dan niet-downloaders en legale
downloaders. Anderzijds waarderen zij het virus- en malwarevrij-zijn en de toekomstige
beschikbaarheid van legale muziekdiensten (duidelijkheid over of men ook in de toekomst over
een aangeschaft muziekbestand of -abonnement kan beschikken) bovengemiddeld.
Figuur 6

Gemiddelde oordeel over legale muziekdiensten

Ruim voldoende

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5

Zwaar onvoldoende

1,0

Niet-downloaders

Bron:

Niet-legale downloaders

Legale downloaders

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; ** = sterk significant verschil tussen groepen (p < .01);
* = significant verschil tussen groepen (p < .05) 36

Met behulp van het toegekende belang aan de beslisfactoren (zie Tabel 8) is het mogelijk om per
respondent een gewogen totaalscore voor legale digitale muziekdiensten te berekenen. Daarvoor
wordt ieder oordeel over een beslisfactor vermenigvuldigd met het daaraan toegekende gewicht.
Vervolgens is hiervan de som genomen.37 Deze uitkomst staat, per type muziekconsument,

35
36
37

Logischerwijs geven vooral niet-downloaders aan dat ze legale digitale muziekdiensten niet goed kunnen
beoordelen – zij hebben weinig tot geen ervaring met het downloaden en streamen van muziek.
Kruskal-Wallistoets voor gelijkheid van verdelingen (chi-kwadraat gecorrigeerd voor gelijke
waarnemingen).
Aspecten waarover de respondent geen mening kon vormen (beoordeling 5, ‘weet ik niet’), blijven buiten
de gewogen totaalscore. De hieraan toegekende gewichten worden naar rato over de overige
beslisfactoren verdeeld. Indien de respondent over geen enkel aspect een mening kan vormen, volgt

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

MUZIEK

23

weergegeven in Tabel 9. De totaalscores liggen rondom 3, wat impliceert dat legale
muziekdiensten doorsnee op een ‘voldoende’ kunnen rekenen. De totaalscore van legale
downloaders is significant hoger dan die van de niet-downloaders en de niet-legale downloaders
(p < .05).38
Tabel 9

Gewogen totaalscore digitale muziekdiensten per type muziekconsument
Gemiddelde

N

Niet-downloader

2,93

192

Niet-legale downloader

2,91

52

Legale downloader

3,13

275

Totaal

3,04

519

Bron:

2.7

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Synthese

In de muziekindustrie is het online aanbod inmiddels wel op orde, zowel bij de download- als
streamingdiensten, zij het dat dit laatste model zich feitelijk nog moet bewijzen. In termen van
het aantal aanschaffen is de markt met 40% ook zeer substantieel, maar in omzetaandeel blijft de
markt in Nederland achter op een aantal andere landen.
Een interessante ontwikkeling binnen de muziekindustrie is dat het gebruik van DRM bij
downloaddiensten en fysieke dragers vrijwel is verdwenen, waarmee de voorsprong van het nietlegale aanbod op dit punt bijna niet meer bestaat en er in feite geen technische drempels meer
bestaan in deze sector. Wat betreft de consumptie van niet-legale online content bevestigt de
voor dit onderzoek uitgevoerde consumentenenquête de conclusie van Huygen et al. (2009) dat er
geen scherpe scheiding te maken is tussen afnemers van legaal en niet-legaal aanbod. Veel
gebruikers maken namelijk van beide kanalen gebruik.
De consumentenenquête laat zien dat de gebruikers van illegale bronnen het legale kanaal
statistisch significant lager beoordelen dan de andere consumenten. Het verschil is vooral
zichtbaar voor de prijs en het verkrijgingsgemak van de legale aanschaf. De algehele beoordeling
van legale diensten (inclusief de prijs) blijft echter ook voor de file sharers voldoende. 39

38

39

dientengevolge een gewogen totaalscore van ‘0’. Deze 0-waarden zijn niet meegenomen bij berekening
van de gemiddelden in Tabel 9.
One-way ANOVA met Tukey HSD post-hoc-toets. Ter controle is eveneens de niet-parametrische
Kruskal-Wallistoets uitgevoerd. Ook hieruit blijkt de totaalscores van de drie groepen significant van
elkaar verschillen (p < .01).
De enquêteresultaten zeggen echter niets over de relatieve beoordeling tussen het legale en het niet-legale
kanaal.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

24

HOOFDSTUK 2

Figuur 7

Knelpunten legale digitale muziekdiensten

Juridisch

Juridisch

Bron:

Technisch

Betaalmodel

Technisch

• Kosten opzetten veilige
(micro)betalingsstructuur
• Kosten en minimumleeftijd
betalingen
• Registreren betaalgegevens
Economisch

Economisch

• Kosten compleet aanbod
• Verdienmodel streaming
nog niet bewezen

• Prijs/betalingsbereidheid
• Verkrijgingsgemak
• Downloaden uit niet-legale
bron (file sharing)

Vraagzijde

Aanbodzijde

• (Transactie)kosten bij
rechtenverwerving
• Territoriale versnippering
van rechten
• Dreiging van (voortijdige)
beëindiging licenties

SEO Economisch Onderzoek en IViR

Het aandeel digitale distributie van muziek in Nederland is bescheiden, ook in internationale
vergelijking. De reden is vermoedelijk dat het legale online aanbod zich op de criteria die voor de
consument het belangrijkste zijn, namelijk verkrijgingsgemak, beschikbaarheid van titels en prijs,
onvoldoende gunstig afsteekt ten opzichte van het illegale aanbod enerzijds en fysieke dragers
anderzijds.
Aan de aanbodzijde bestaan enkele belangrijke juridische drempels voor het aanbieden van online
muziekdiensten. Deze drempels zijn vooral gelegen in de transactiekosten die gepaard gaan met
het verwerven van de rechten en de territoriale versnippering van rechten. Enkele aanbieders
hebben deze drempels inmiddels genomen door licentieovereenkomsten met rechthebbenden te
sluiten. Voor nieuwe toetreders tot de online muziekmarkt blijft de problematiek van het regelen
van rechten echter onverkort aanwezig.
De belangrijkste economische drempel voor het aanbieden van een online muziekdienst met een
(redelijk) compleet aanbod is de grote benodigde investering in platforms en licenties. Grote
internationale spelers zijn het beste in staat dergelijke investeringen te doen, maar hebben weer
regionale prioriteiten die vooral zijn ingegeven door marktpotentie en dus grootte van de markt.
Logisch gevolg daarvan is dat nieuwe diensten vaak met enige vertraging op de Nederlandse
markt komen. Verder spelen in de sector de gerelateerde knelpunten betalingsrelatie en
betalingskosten. Het waarborgen van privacy en de veiligheid van betalingen vergt investeringen
van de aanbieder en de consument moet afwegen of de bescherming voldoende gegarandeerd is.
Vooral voor transacties per nummer zijn de transactiekosten per betaling bovendien hoog. iDeal
is in Nederland goed ingeburgerd maar ook duurder dan betalingen per credit card, eenmalige
machtiging of overboeking. Die laatste betaalmiddelen kampen echter weer met een leeftijdgrens
(18 jaar voor credit cards) respectievelijk met incassorisico’s en rompslomp. Het is niet
ondenkbaar dat beperkingen van het betaalmodel een rol hebben gespeeld bij de verschuiving
van downloaden naar streamen die in de markt te zien is.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

25

3

Audiovisuele werken

3.1

Marktbeschrijving

De mogelijkheden voor de verspreiding van audiovisuele content zijn met digitalisering sterk
toegenomen. De vanzelfsprekendheid van de televisie als centraal medium voor audiovisuele
content is aan het verdwijnen. Wereldwijd zeggen steeds meer mensen hun televisieabonnement
op en bekijken videocontent vooral via het internet (KPMG International, 2011, pp. 24-25). Dit
past binnen een trend waarin het lineaire aanbod steeds meer plaats maakt voor on demand
aanbod. De on-demand-diensten zijn tegelijkertijd een concurrent voor het klassieke lineaire tvaanbod als voor de fysieke verkoop van audiovisuele content en dan met name films en tv-series.
In 2012 kijken Nederlanders meer films via Video on Demand (VoD) dan dat ze films op dvd of
blu-ray kopen (Achaffaye, 2011). Met VoD kunnen consumenten al dan niet tegen betaling films,
tv-series en tv-programma’s kijken op een tijdstip dat hen het beste uitkomt. Soms is dit
gelimiteerd tot een bepaald tijdvenster (van 24 uur, enkele dagen, tot zelfs één jaar) en wordt
zodoende gesproken van ‘huur’. Het is daarnaast ook mogelijk om audiovisuele content te
downloaden en eigenaar van het bestand te worden, in welk geval sprake is van ‘koop’.
Video op afroep is op diverse manieren te consumeren, waaronder via een digitale decoder die op
de kabel of het internet wordt aangesloten, via een internetaansluiting in de televisie zelf (de
zogenoemde ConnectedTV of WebTV 40), en via een desktopcomputer, laptop, tablet,
gameconsole of smartphone (Figuur 8).
Figuur 8

Digitale audiovisuele content in al zijn verschijningsvormen

Kabel

Internet

Digitale decoder

Digitale decoder

Gameconsole

TV (Ziggo, UPC)

TV (KPN, Tele2)

TV (X-box, PS3)

Bron:

(Mobiel) internet

ConnectedTV

Blu-ray speler

PC/laptop (o.a.
Veamer,
Videoland.nl,
catch-up tv)

Tablets en
smartphones
(apps)

TV (o.a. Samsung)

Filmonderzoek (2012, p. 28); Bewerking SEO/IViR

On-demand-videodiensten van tv-aanbieders zijn gesloten ‘ecosystemen’ en kunnen alleen via een
specifieke decoder worden benaderd, de zogeheten ‘walled garden’. Een walled garden impliceert
dat de dienstaanbieder controle heeft over de digitale content, de toegang hiertoe (bijvoorbeeld
40

Op dit moment heeft ongeveer 20 procent van de Nederlandse huishoudens een televisie met
internetaansluiting. Naar verwachting zal dit aandeel binnen 2 jaar verdrievoudigen (Olsthoorn, 2011).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

HOOFDSTUK 3

via een abonnementsmodel), de verschijningsvorm van de content en de uitwisselbaarheid ervan
(bijvoorbeeld toegankelijkheid via verschillende apparaten). Dit beperkt de keuzevrijheid van
consument voor dit type aanbod en versterkt de concurrentiepositie van de aanbieder. Er zijn
echter ook plannen voor een gezamenlijk platform waarop meerdere retailers zijn aangesloten en
waarmee films uitwisselbaar worden tussen alle media-apparaten (Bareman, 2011).
Digitale beschikbaarheid
Zoals uit later gepresenteerde afzet- en omzetcijfers zal blijken, heeft digitale audiovisuele
content, met name in de koopmarkt (downloads), vooralsnog een bescheiden marktaandeel.
Daartegenover staan explosieve (voorspelde) groeicijfers. Dit suggereert dat de sector zich in de
vroegere fasen van digitalisering bevindt (Hoek, 2011a). De discussies over de (gebrekkige)
beschikbaarheid van populaire titels bij videodiensten bevestigen dit beeld.
Toen de NVPI eind 2009 sprak van een “bijzonder divers” titelaanbod van de destijds 19 legale
filmdiensten (NVPI, 2009), constateerden anderen dat de top-10 populairste films van dat
moment nauwelijks beschikbaar waren bij de internetgebaseerde videodiensten (Engelfriet, 2009).
Nadat de NVPI hier tegenin bracht dat on-demand-diensten van tv-aanbieders onterecht buiten het
onderzoek waren gelaten (Reijerman, 2009), nam TNO het filmaanbod van laatstgenoemden
onder de loep.41 Het onderzoeksinstituut constateerde dat een kwart van het aanbod van KPN,
destijds met 1.275 titels de grootste aanbieder van on-demand-films, ouder was dan 10 jaar. Onder
andere aanbieders was dit aandeel zelfs 30 tot 40 procent. Meer dan de helft van aanbod van
KPN, UPC en Ziggo was ouder dan 6 jaar. Ook ontbraken veel van de films die in de 4 jaren
ervoor het beste scoorden in de bioscoop: van de bioscoop-top-25 in 2010 ontbraken 13 titels in
het UPC-aanbod, 15 in het KPN-aanbod en liefst 21 in het assortiment van Ziggo en Tele2. De
best verkopende films uit 2009, 2008 en 2007 ontbraken vrijwel geheel in het on-demand-aanbod
(Bangma, 2011).
Nochtans is de digitale beschikbaarheid van films, televisieseries en documentaires erg in
beweging. Zo sloot UPC recent een overeenkomst met Sony Pictures Television, sloot KPN
deals met 20th Century Fox en Walt Disney (de laatste over het on demand aanbieden van series
van het tv-kanaal ABC) en biedt Ziggo sinds kort HBO-series on demand aan. Het contracteren
van grote filmstudio’s hoeft echter niet te impliceren dat het on-demand-aanbod daarmee veel
actueler zal worden, zeker niet wanneer zij vasthouden aan de later besproken
distributiewindows: getrapte beschikbaarstelling van audiovisuele producties aan het publiek,
hetzij door uitgifteverschillen tussen geografische regio’s, hetzij door sequentiële
verschijningsvormen bijvoorbeeld achtereenvolgens als bioscoopvertoning, als dvd/blu-ray en als
download/stream.
Consumptie van het legale digitale aanbod
Nagenoeg alle Nederlanders bezitten een televisie en computer (SKO, 2011). Per einde 2011
bezat 52 % van de Nederlanders een smartphone. 42 Bij jongeren onder de 30 jaar was dit zelfs
70 %. En op datzelfde moment waren er in Nederland ongeveer 1 miljoen tablets in omloop, wat
duidt op een penetratie van ongeveer 15 %. Marktonderzoeksbureau GFk verwacht dat dat eind
2012 is opgelopen tot 30 %. 43 Driekwart tot 85 % van de bezitters van deze apparaten gebruikt
41
42
43

Series en documentaires werden niet in beschouwing genomen.
http://bit.ly/xoPhxh (nieuwssectie AutomatiseringGids).
http://bit.ly/IbGb1J (nieuwssectie IICCII).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

27

ze om audiovisuele content – inclusief reguliere/lineaire televisie 44 – te bekijken, waarbij de
televisie het meest en de smartphone het minst populair is. Figuur 9 combineert beide inzichten
en toont het percentage Nederlanders dat audiovisuele content via een apparaat bekijkt. De
smartphone scoort hier hoger dan de tablet dankzij de aanzienlijk hogere penetratie van de
smartphone. Figuur 10 laat de consumptie gemeten in tijd (c.q. het volume) zien, en dan blijkt de
televisie met voorsprong het voorkeursmedium voor audiovisuele content.
Figuur 9

Audiovisuele content vooral nog via tv en pc geconsumeerd
% Nederlanders dat weleens audiovisuele content op device kijkt

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Televisie

Computer
13-19 jaar

Bron:

Tablet
20-49 jaar

50+

Smartphone

Totaal

SEO/IViR op basis van SKO (2011) en CBS Statline

Figuur 10

Televisie voorlopig onbetwiste voorkeursoptie voor audiovisuele content

45

Aantal minuten av-content gekeken op device
Tablet
1%

Smartphone
2%

Computer
18%

Televisie
78%

Bron:

SKO (2011); Bewerking SEO/IViR

44

SKO (2011) definieert audiovisuele content als rechtstreeks uitgezonden of later afgespeeld televisiecontent,
overige professionele content (gedownloade, gehuurde, geleende, gekochte, opgenomen of opgevraagde
films, documentaires of series) en user-generated content.
Selectie van bezitters van apparaat die er in de afgelopen 24 uur audiovisuele content op hebben gekeken.

45

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

28

HOOFDSTUK 3

Ook televisiecontent op afroep – niet-lineaire televisie zoals Uitzending Gemist – wordt door ruim
driekwart van apparaatbezitters op het televisiescherm bekeken en door iets meer dan 20 procent
via de computer (SKO, 2011).46
Het mondiale Converged Lifestyle-onderzoek van KPMG wijst uit dat een groeiend aantal mensen
afstapt van hun televisieabonnement ten faveure van videocontent via internet (KPMG
International, 2011, pp. 24-25). Prijs en de steeds hogere kwaliteit van internetcontent dragen het
meeste bij aan deze beslissing. Opvallend is dat 30 tot 40 procent van de ondervraagden
(weleens) betaalt voor respectievelijk videodownloads en streaming-videodiensten, tegenover de
84 % die betaalt voor zijn televisieabonnement. KPMG signaleert dat contentaanbieders hun
verdienmodel moeten heroverwegen.
Deze conclusie gaat echter voorbij aan de sterke positie van Nederlandse kabelbedrijven, die met
hun VoD-aanbod een ‘vangnet’ hebben voor overstappers naar (gratis) internetvideodiensten. Dit
blijkt bijvoorbeeld uit de breed gedragen voorkeur voor de televisie als medium om VoD te
consumeren: bijna driekwart van de Nederlanders die VoD-diensten tot hun beschikking hebben,
gebruiken deze in combinatie met de televisie, slechts twee procent gebruikt VoD in combinatie
met de computer (Verhue, Kalmthout, & Doeven, 2011, p. 28). 8 op 10 personen geeft hiervoor
als reden dat ze televisieprogramma’s liever op de tv kijken dan op de computer. Ook
beeldkwaliteit (voor 30 % reden om VoD via de tv te consumeren), gemak en
gebruiksvriendelijkheid (relevant voor 15 tot 20 procent van kijkers) spelen hierbij een rol.
Afzet en omzet
Hieronder wordt onderscheid gemaakt tussen de koopmarkt voor audiovisuele content, die bestaat
uit de verkoop op fysieke dragers (dvd en blu-ray) en (permanente) downloads; en de huurmarkt,
die bestaat uit tijdelijke downloads, streamingdiensten, VoD via de tv-aanbieder en
kabelbedrijven en de verhuur van fysieke dragers.
Koopmarkt
In 2010 werden 590 duizend digitale kooptransacties (downloads) gerealiseerd. Naar verwachting
worden in 2015 ruim 8 miljoen downloads afgerekend (Figuur 11). Daarentegen loopt de
verkoop van dvd’s en blu-ray’s al jaren terug. De meest recente cijfers van de NVPI (2012)
spreken van 26 miljoen stuks in 2011. Dit aantal loopt in de komende jaren terug naar
vermoedelijk 18 miljoen transacties.

46

Televisie vertegenwoordigt ongeveer twee derde van het aantal kijkminuten, de computer 30 procent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

Figuur 11

29

Afzetontwikkeling in Nederlandse koopmarkt: krimp fysieke aantallen
van het aantal downloads

47

en stijging

35
30
25
20
15
10
5
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012*

2013*

2014*

2015*

Total Film overall physical sell-through in Netherlands (millions of units)
Film digital downloads in Netherlands (millions of units)

Bron:

PwC (2011) en NVPI (2012); Bewerking SEO/IViR; * Prognose

Uit Figuur 12 blijken twee dingen: de dvd gaat de komende jaren plaatsmaken voor de blu-ray en
de verkoop van fysieke dragers stagneert terwijl de omzet uit downloads exponentieel groeit. Dit
laat onverlet dat het digitale segment vooralsnog slechts 3 procent van de totale koopmarkt
vertegenwoordigt. In 2015 is dat aandeel naar verwachting opgelopen tot een kwart.
Figuur 12

Betaaldownloads worden een significant segment van de koopmarkt
Omzet uit verkoop van audiovisuele content (mln. euro)

400
350
300

334

347

329

19
293

250

29
259

36

16

227

200

25

39

59

59
89

150

165

109

129

127

100

97
74

50
0
2006

2007

2008

2009
DVD

Bron:

2010

2011

Blu-ray

Downloads

2012*

2013*

2014*

2015*

PwC (2011) en NVPI (2012); Bewerking SEO/IViR; * Prognose

De NVPI (2012) becijfert dat Nederlandse consumenten jaarlijks momenteel meer dan 300
miljoen euro besteden aan de koop van fysieke dragers en downloads van films en andere
audiovisuele content. Terwijl bestedingen aan dvd’s en blu-ray’s teruglopen (in 2011 een daling
47

Fysieke aantallen betreffen de verkoop van dvd’s en blu-ray’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 3

van 8 % naar 264 miljoen euro), stijgen de bestedingen aan audiovisuele downloads sterk (met
ruim 50 % in 2011, naar 53 miljoen euro).
Huurmarkt
In 2010 vroegen 750 duizend Nederlanders tezamen ruim 100 miljoen betaalde en gratis
televisieprogramma’s, -series en films op via Video on Demand. De VoD-afzet steeg in 2011 naar
schatting met 35 % tot 135 miljoen ‘views’ (Kriek, 2012; Veen, 2011d).
Het digitale verhuursegment is ook in omzet gemeten veel groter dan het digitale koopsegment:
tegenover de vijf miljoen euro omzat uit digitale downloads in 2010 (Figuur 12) stond 71 miljoen
euro aan digitaal verhuurde films (Figuur 13). Net als in de koopmarkt is ook in de huurmarkt
sprake van een dalende omzet uit verhuur van fysieke dragers en van een (explosieve) groei van
verhuur van digitale formats. PwC becijfert dat er inmiddels meer geld omgaat in digitale verhuur
dan in verhuur van dvd’s en blu-ray’s. Tussen 2011 en 2015 stijgt de omzet uit digitale verhuur
met nog eens 25 procent per jaar.
Figuur 13

Ook in de verhuurmarkt vindt wisseling van de wacht plaats (mln. euro)

300
250
36
200

39
42

150
46
100
50

90

77

65

69

75

76

2006

2007

2008

55

50

67

71

77

2009

2010

2011*

61

209

169

136

104

0
2012*

2013*

2014*

2015*

Rented filmed entertainment digital formats in Netherlands
Rented filmed entertainment physical formats in Netherlands

Bron:

PwC (2011); Bewerking SEO/IViR; * Prognose

Figuur 14 geeft aan dat de consumentenbestedingen aan VoD de komende 4 jaren meer dan
verdubbelen. 48 Ook TNO en IViR (Leurdijk et al., 2011, p. 71) zien in hun marktprognoses
vooral een omzetstijging bij Video on Demand en pluspakketten (extra kanalen) van tvabonnementen.

48

Deze cijfers, afkomstig uit een PwC-studie, doen vermoeden dat NVPI pay-per-view (betaaltelevisie) niet
onder digitale video schaart.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

Figuur 14

31

Consumentenbestedingen aan aanvullende televisiediensten (mln. euro)

250

200
134

150
115
78

100
31
50

97

41

34

42

59
46

15
55

60

64

60

60

60

54

57

13

0
2006

Bron:

3.2

2007

2008

2009

2010

2011*

2012*

2013*

Television over-the-top in Netherlands

Mobile TV in Netherlands

Pay-per-view in Netherlands

Video-on-demand in Netherlands

50
25
2014*

45
2015*

PwC (2011); Bewerking SEO/IViR; * Prognose

Legaal aanbod

Tabel 10 geeft een overzicht van enkele bekende videodiensten die via internet kunnen worden
geconsumeerd, waarvan de dikgedrukte in Nederland beschikbaar zijn. Ze worden ook wel overthe-top-videodiensten genoemd vanwege de consumptie via ‘-tops’: desktops (pc’s), laptops en
tablets. 49 In tegenstelling tot later besproken videodiensten die zijn geïntegreerd met bijvoorbeeld
een kabelabonnement, vinden internetvideodiensten hun weg tot de consument in de
zogenoemde unmanaged lane, het ‘open internet’.

49

Internetvideodiensten zijn in veel gevallen ook via spelconsoles te benaderen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

32

HOOFDSTUK 3

Tabel 10

Legaal digitaal aanbod internetvideodiensten (unmanaged lane)
Kopen

Huren

Apple TV (settop)

Boxee

‘Gratis’
Joost

Google TV (settop, vanaf augustus
2012)

HBO GO (via Ziggo)

RTL Gemist* (onderdeel van RTL
XL)

iTunes (beperkt aanbod)

Mejane.com

SBS Programma Gemist

Pathé Thuis

Moviemaxx

Uitzending Gemist

Amazon Instant Video

Mubi

YouTube

Leezy

Net TV: Videostore

Vimeo

Playstation Store / Quriocity8

RTL XL

Vevo

Zune Marketplace

Veamer
Videoland on Demand
Ximon
Amazon Instant Video
Hulu
iTunes
Lovefilm
Netflix
Voddler

Bron:

Leurdijk et al. (2011); Bewerking SEO/IViR; Dikgedrukte diensten zijn beschikbaar in Nederland; * =
Deels gratis, deels betaald

Veruit het meeste gebruik van internetgebaseerde videodiensten betreft het bekijken van
televisieprogramma’s en films die eerder op televisie werden uitgezonden, zogeheten catch-up- of
replay-televisie. Naar schatting driekwart van de Nederlandse huishoudens maakt weleens gebruik
van de terugkijkdienst van de publieke omroep, Uitzending Gemist (Figuur 15). Kanttekening
hierbij is dat het kijkgedrag erg dynamisch is, waardoor het onzeker is dat het plaatje er vandaag
de dag nog zo uitziet.
Figuur 15

Catch-up tv domineert de consumptie van internetvideodiensten

% huishoudens dat av-websites bezoekt (N=3.218)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Uitzendinggemist

80%
75%

YouTube

52%

Rtlgemist

35%

Nederland24\omroep\nos

20%

sbsgemist

13%

RTL Z

4%

Netgemist

4%

Tvoranje

1%

Tvblik

1%

Hulu
veamer.nl
videoland.nl

Bron:

70%

Verhue et al. (2011, p. 29)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

Box 2

33

Veamer

Veamer is een online Video On Demand (VoD) dienst voor films en tv-series. Veamer is onderdeel van SBS
Broadcasting. De series die op Veamer.nl te vinden zijn, zijn over het algemeen dezelfde series die SBS 6, Net
5 en Veronica (allen onderdeel van SBS Broadcasting) aanbieden. De dienst bestaat sinds 2009 en komt voort
uit de wens om consumenten naast het bestaande lineaire aanbod, ook toegang te bieden tot een VoDaanbod, een combinatie die naar de mening van Veamer en SBS de toekomst heeft. Veamer richt zich met
name op de zogenaamde massamarkt.
Veamer biedt consumenten zowel huur- als koopproposities aan voor films en series. Bij het kopen van een
film, downloadt de consument de film. Het huren van een film geeft recht tot het streamen van een film
gedurende 24 of 48 uur. Het kopen van een nieuwe film kost op Veamer € 16,99, tegenover € 4,99 bij huur.
Het kopen van een oudere film kost € 10 tegenover tussen de € 2,99 en € 3,99 voor huur. Het kopen van een
aflevering van een serie die al op tv is geweest kost tussen de € 1,99 en € 2,49, tegenover € 1,49 voor huur.
Een aflevering die nog niet op tv is geweest kost € 2,99 tegenover € 2,49 voor huur. Overigens is een groot
aantal films ook in HD te verkrijgen. De koop van een nieuwe film in HD kost € 19,99. Of een film of tv-serie
ook daadwerkelijk zowel als huur als koopfilm wordt aangeboden hangt af van de filmmaatschappij.
In September 2011 bood Veamer 4.500 titels aan en werd het omzetstijging van 75 % gerapporteerd ten
opzichte van het eerste jaar. 50 De exacte winstgevendheid is niet bekend, maar SBS geeft aan dat Veamer
nooit in de rode cijfers is geweest. Belangrijkste reden daarvoor zijn zogenaamde Economies of scope
(Veamer heeft voordeel bij de overige activiteiten van SBS) en de afspraken met de technische partners die
gebaseerd zijn op winstdeling.
Een belangrijke factor die ervoor zorgt dat het filmaanbod van Veamer kleiner is dan het zou kunnen zijn is dat
veel rechthebbenden een minimumvergoeding vragen voor de beschikbaarstelling van content. Een
contentaanbieder moet dan een bepaalde afzet halen om die vergoeding te dekken. Dit is voor
contentaanbieders echter een te groot risico. Het Duitse Maxdome heeft gedurende de eerste jaren wel een
minimale garantie gegeven voor het mogen verhuren/verkopen van films. Dat zorgde voor grote verliezen
gedurende de eerste jaren. Overigens is het zo dat steeds meer filmproducenten meegaan in revenue sharing.
Dit zal in de toekomst leiden tot een beter aanbod. Een minstens zo beperkende factor in de uitrol van Veamer
wordt gevormd door de eisen die rechthebbenden stellen aan DRM. De focus ligt hierbij op Microsoft,
waardoor bijvoorbeeld iPads en ConnectedTV's momenteel nog moeilijk te bereiken zijn.
Momenteel is Veamer nog uitsluitend vanaf de computer te benaderen. Om een film of serie op de televisie te
kijken moet de gebruiker nu nog de computer op de televisie aansluiten. Dit technische probleem zal echter
tijdelijk van aard zijn. Televisies met internettoegang zijn immers in opkomst. Dit zal naar verwachting
uiteindelijk leiden tot een convergentie van het aanbod over IP en het huidige televisieaanbod. Waarschijnlijk
zullen hardwarefabrikanten wel proberen om het aanbod te sturen via eigen portals, maar het is maar de vraag
of de consument dit zal accepteren.
Betalingen gaan via iDeal of Creditcard. De kosten voor de Payment Service Provider zijn bij kleine transacties
relatief hoog. Een mogelijke oplossing is het volgen van de strategie die door iTunes wordt gebruikt. iTunes
spaart de betalingen van consumenten voor een week op en stuurt dan één rekening.
Het deel dat naar de rechthebbenden gaat, verschilt per filmmaatschappij, maar kan bij grote
filmmaatschappijen oplopen tot tussen de 50 % en de 70 %. De marges zijn beperkt en de winst moet gezocht
worden in de grote aantallen.
Momenteel biedt Veamer geen abonnementen aan. Hoewel dit in de toekomst mogelijk wel komt zijn er twee
lastige punten aan het model verbonden. Ten eerste ervaart Veamer dat rechthebbenden niet bij elkaar in een
abonnement willen zitten en dat zij aan elke stream of download van een film willen verdienen. Ten tweede
kan een abonnementsmodel bedrijfseconomisch lastig zijn. In een dergelijk model kan het aantal gestreamde
films toenemen zonder dat de inkomsten toenemen.
Voor films worden zelden exclusieve rechten verkregen, voor series vaak wel. Dat wil zeggen dat een film
meestal ook bij Ziggo en UPC te zien is, terwijl dit bij series niet het geval is.

50

SBS, Veamer: na twee jaar grootste online VOD-aanbieder, 14 september 2011 (http://bit.ly/HOxOnF).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

34

HOOFDSTUK 3

Naast betaalde en gratis videodiensten via internet zijn er diverse betaalde en gratis videodiensten
die onderdeel of uitbreidingen zijn van het televisieabonnement van de kijker (videodiensten in
de managed lane). Bekende voorbeelden zijn de on demand-diensten van kabel- en DSL-aanbieders
als Ziggo, UPC en Tele2. De meeste betaaldiensten hebben betrekking op het op afroep tijdelijk
(bijvoorbeeld 24 uur) kunnen bekijken van films en televisieprogramma’s (‘huur’), hoewel Pathé
Thuis ook een koopdienst (Electronic Sell Through, EST) aanbiedt. Voorts bieden sommige
abonnementen ook catch-up-tv (Tabel 11).
Tabel 11

Legaal digitaal aanbod VoD-diensten (managed lane)
Kopen

Huren

‘Gratis’

Pathé Thuis

HBO (via Ziggo)

RTL Gemist (alleen voor abonnees
van digitale TV, onderdeel van RTL
XL)

Pathé Thuis

SBS Programma Gemist (alleen
voor abonnees van digitale TV)

Tele2 Videotheek

Uitzending Gemist (alleen voor
abonnees van digitale TV)

UPC On Demand
Ziggo On Demand
Bron:

Leurdijk et al. (2011); Bewerking SEO/IViR

3.3

Niet-legaal aanbod

Beschikbaarheid en consumptie
Uit het onderzoek van Huygen et al. (2009) bleek dat 7,3 miljoen mensen weleens een film op dvd
kochten en dat 1,4 miljoen mensen onbetaald films downloaden. Van die laatste groep kocht
61 % ook weleens betaald films, terwijl van degenen die nooit onbetaald downloaden 57 % dat
weleens doet (Huygen et al., 2009, p. 73). Niet-betalende downloaders waren vaker man (74 %)
en tussen de 15 en 24 jaar (30 % tegenover 18 % van de gehele internetpopulatie). .

Substitutie
Considerati merkt op dat empirische gegevens over substitutie in de audiovisuele sector schaars
zijn in vergelijking tot studies over substitutie bij muziek (Schermer & Wubben, 2011, p. 69). De
acht studies die Considerati vervolgens beknopt beschrijft, geven in de meeste gevallen blijk van
een negatief effect van downloaden uit illegale bron op legale verkoop. In sommige studies blijft
het substitutie-effect beperkt tot home entertainment video en verhuur (en blijven bijvoorbeeld
bioscopen buiten schot) 51, terwijl in andere studies ook het bioscoopbezoek te lijden heeft onder
filmconsumptie uit illegale bron. 52 Ten slotte noemen de auteurs twee studies waarin geen
significante uitkomsten werden gevonden. Het beeld is dus diffuus, zeker wanneer in
ogenschouw wordt genomen dat de methodologische robuustheid van beschikbare studies in veel
gevallen te wensen overlaat. 53

51
52
53

Zie bijvoorbeeld Bounie, Bourreau, & Waelbroeck (2006) en Adermon & Liang (2010).
Zie bijvoorbeeld De Vany & Walls (2007), Rob & Waldfogel (2007) en Ipsos (2007).
Voorbeelden hiervan zijn niet-openbare data afkomstige van filmstudio’s (die vanzelfsprekend een
duidelijk belang behartigen), insignificantie van of onduidelijkheid over de sterkte van statistische
verbanden, beperkte onderzoeksscope en endogeniteitsbezwaren. (Schermer & Wubben, 2011, p. 122).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

3.4

35

Juridische knelpunten

(Transactie)kosten bij rechtenverwerving
Het regelen van rechten voor het online aanbieden van audiovisuele content stuit in de praktijk
op een aantal problemen. In de audiovisuele sector is het gebruikelijk dat de exploitatierechten
van nieuwe films en televisieprogramma’s bij voorbaat door filmmakers en acteurs (de uitvoerend
kunstenaars) aan de filmproducent of een televisieomroep worden overgedragen.54 Voor zover
de rechten niet contractueel zijn overgedragen bepaalt de wet dat de makers en acteurs (behalve
de componist en tekstdichter van de ten behoeve van het filmwerk gemaakte muziek) geacht
worden aan de producent het recht overgedragen te hebben om het filmwerk openbaar te maken,
dit te verveelvoudigen, er ondertitels bij aan te brengen en de teksten ervan na te
synchroniseren. 55
Indien alle rechten van een film of televisieprogramma zijn geconcentreerd bij de producent of
omroep is het relatief eenvoudig voor online aanbieders om toestemming te regelen voor het
gebruik van deze werken. Er hoeft dan immers geen licentie te worden verkregen van alle makers
en acteurs die een bijdrage hebben geleverd aan een film of televisieprogramma.
De onderhandelingspositie van filmproducenten en omroepen is relatief sterk en soms kunnen
verregaande voorwaarden aan licenties worden gesteld. In het begin waren zogeheten
‘minimumgaranties’ gangbaar, zoals reeds besproken in de box over Veamer. Inmiddels is
volgens enkele gesprekspartners de markt volwassener en komen dergelijke eisen minder voor of
vormen ze een minder groot obstakel. Ook kunnen filmproducenten en televisieomroepen
voorwaarden stellen aan het verspreidingsgebied door de licentie te beperken tot een bepaald
territorium. Dat zou problemen kunnen geven voor online aanbieders die pan-Europees (of
mondiaal) willen opereren.
Versnippering van rechten
Het komt echter steeds vaker voor dat de rechten om een film of televisieprogramma online of
via een VoD-dienst aan te bieden versnipperd raken. In de praktijk dragen auteurs en acteurs de
exploitatierechten soms op voorhand over aan verschillende CBO’s, zoals Lira, Pictoright,
Norma en Vevam. 56 Hiermee wordt de concentratie van rechten bij de filmproducent
doorbroken en treedt een versplintering van rechten op. Voor aanbieders is het in die gevallen
lastiger om toestemming te regelen voor de online exploitatie van een film of televisieprogramma
aangezien bij een groter aantal partijen een licentie moet worden geregeld. Toestemming voor de
online exploitatie van een film of televisieprogramma moet in de regel worden verkregen van (i)
de producent of televisieomroep die naast de overgedragen rechten ook eigen nabuurrechtelijke
aanspraken heeft (ii) de verschillende CBO’s waar de rechten bij voorbaat zijn ondergebracht, en
(iii) de componist en tekstdichter van de ten behoeve van het filmwerk gemaakte muziek c.q. de
CBO of andere partij die de rechten namens hen beheert (zie Hoofdstuk 2 van deze studie).
Vooral wanneer een online aanbieder een dienst in meerdere Europese landen wil uitrollen zal dit
een probleem opleveren. Aangezien het mandaat van de diverse nationale CBO’s – dat wil
54
55
56

Art. 45d Aw en art. 4 WNR jo. art. 45d Aw.
(Hugenholtz & Guibault, 2004, pp. 26-28)
(Commissie Auteursrecht, 2011, p. 7)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

36

HOOFDSTUK 3

zeggen, zowel de CBO’s waar de online rechten van films of tv-programma’s zijn ondergebracht
als de CBO’s die de rechten beheren van de ten behoeve van het filmwerk gemaakte muziek –
territoriaal beperkt is, zullen de benodigde exploitatierechten voor elk land apart geregeld moeten
worden. 57
Specifieke problemen bij online exploitatie van de backlist
Bij oudere films of tv-programma’s is de situatie nog complexer. Dikwijls is het onduidelijk wie
precies de exploitatierechten van dergelijke producties in handen heeft. De rechten kunnen in het
verleden zijn overgedragen aan de producent of televisieomroep, maar dat is niet altijd het geval.
Contracten die hierover uitsluitsel moeten geven zijn soms niet (direct) beschikbaar. Daarnaast is
het vaak onzeker of een overdracht van rechten in het verleden ook de digitale exploitatierechten
omvat. De Auteurswet bevat immers de regel dat een overdracht alleen die bevoegdheden omvat
die in de leveringsakte zijn vermeld of die noodzakelijk voortvloeien uit de aard of strekking van
de titel.58 Vanwege deze onduidelijkheden – en omdat meestal een groot aantal makers en acteurs
hebben bijgedragen aan een filmproductie – is het in de praktijk meestal erg lastig om de nodige
toestemming te regelen voor de online exploitatie van oudere audiovisuele werken.59
Beperkte reikwijdte licenties
Een bijkomend probleem is dat auteursrechten en naburige rechten bij de licentiëring oneindig
opgesplitst kunnen worden. Als een aanbieder er in slaagt om een licentie te bemachtigen, dan is
die vaak beperkt tot een specifieke gebruikshandeling voor een specifiek format (bijvoorbeeld
VoD op basis van een abonnement, pay per view of advertised, HD, 3D, etc.). Omdat bij
consumenten steeds meer behoefte is om te format-shiften, e.g. een film die men via VoD op
televisie is begonnen te kijken later op een portable speler afkijken, willen aanbieders het liefst alle
rechten voor meerdere formats ineens regelen. Vanwege de beperkte reikwijdte van de meeste
licenties zal een aanbieder thans voor elke nieuwe dienst waarbij films en/of tv-programma’s
verveelvoudigd en/of worden openbaargemaakt telkens opnieuw met rechthebbenden moeten
onderhandelen om een licentie te bemachtigen die dat gebruik toestaat. Dat kan een behoorlijke
vertraging opleveren voor de introductie van nieuwe, innovatieve online diensten.

3.5

Technische knelpunten

Zware content
Digitale audiovisuele content is ‘zwaar’ in termen van bestandsomvang en doet zodoende een
groot beroep op capaciteit/bandbreedte. Bij toewijzing van bandbreedte aan audiovisuele content
bestaat enerzijds een afruil tussen analoog en digitaal: capaciteit gereserveerd voor respectievelijk
het analoge televisiepakket en de capaciteit voor digitale tv-pakketten, VoD en
internetvideodiensten. Anderzijds bestaat er binnen digitale audiovisuele content spanning tussen
capaciteit voor VoD (distributie via de managed lane) en voor internetdiensten (distributie via het
open internet, oftewel de unmanaged lane). Laatstgenoemde contentaanbieders sluiten peeringovereenkomsten met de netwerkexploitanten, doorgaans internetproviders (Leurdijk et al., 2011).
Dit zijn afspraken over rechtstreekse data-uitwisseling waardoor een snellere verbinding tot stand
57
58
59

KEA 2010 ; (European Commission, 2011, p. 8) et seq.
Art. 2 lid 2Aw.
(Gompel & Hugenholtz, 2010, p. 62)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

37

komt. Bandbreedte lijkt op het vaste net momenteel nauwelijks een belemmering te zijn voor
aanbieders van online videodiensten.

Compatibiliteit
Een ander technisch (knel)punt is het bestaan van verschillende standaarden en spelers voor
audiovisuele content. Een consument die van verschillende diensten gebruik wil maken zal vaak
verschillende spelers moeten installeren, zoals de Windows Media Player, Silverlight, Realplayer
en Flash Player. Deze spelers zijn echter gratis beschikbaar via het internet, zodat hier geen
sprake is van een grote belemmering.

3.6

Economische knelpunten

Beschikbaarheid
Films en series worden ‘getrapt’ beschikbaar gesteld aan het publiek. Films worden meestal eerst
in de bioscoop vertoond en worden pas later beschikbaar als huur- of koopproduct (zie Figuur
16). Omdat deze windows regionaal verschillen, is in de meeste landen het niet-legale aanbod
eerder beschikbaar dan het legale aanbod (Withworth, 2011). Daarmee staat het legale aanbod op
achterstand. Onder invloed hiervan is de regionale windowing wel onder druk komen te staan en
komen grote filmproducties vaker wereldwijd uit. Ook is er een trend dat de termijnen van de
windows korter worden. Voor tv-series geldt nog wel vaak dat ze eerst in de V.S. worden
uitgebracht. Het gevaar is dat de kijker de serie al heeft gezien voordat er überhaupt legaal aanbod
is.
Figuur 16
Filmstudio

Actoren en getrapte openbaarmaking in de filmindustrie (‘windows’)
Distributeur

Bioscoopexploitant

Videotheken

Bioscoop

Retailers

Omroepen

Fysieke verhuur

Verhuur fysieke dragers

Digitale verkoop (EST)

Video on Demand

Video on Demand

Betaaltelevisie

Televisie
(broadcast)

Bron:

Schermer & Wubben (2011, p. 32); Bewerking SEO/IViR

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

38

HOOFDSTUK 3

Betalingsbereidheid
In algemene zin, dus niet specifiek voor digitale audiovisuele diensten, blijken wereldwijd veel
mensen niet bereid te betalen voor online content. 73 % van ondervraagden in het Converged
Lifestyle-onderzoek van KPMG zegt voor geen enkele digitale content te willen betalen, 56 % gaat
eerst op zoek naar een gratis alternatief alvorens eventueel tot betaalde content over te gaan
(KPMG International, 2011, p. 18). 60 Van degenen die wel voor online content betalen, is
ongeveer de helft bereid om te betalen voor boeken, video’s of muziek.61. Een belangrijke
kanttekening bij deze cijfers is dat ze niet alleen betrekking hebben op digitaal videomateriaal en
dat de KPMG-publicatie resultaten over 31 landen samenvoegt.
Een studie van het PEW onder Amerikaanse internetgebruikers bevestigt het beeld: slechts 7 %
van hen is bereid te betalen voor online video’s. In de leeftijdsklasse 18 tot 29 jaar heeft ongeveer
10 % weleens betaald voor videostreams of -downloads, tegenover 3 % onder internetters tussen
50 tot 64 jaar (Leurdijk et al., 2011, p. 75).
Uit de gevoerde gesprekken kwam naar voren dat bij sommige aanbieders de perceptie leeft dat
de betalingsbereidheid voor digitale content in Nederland ondermaats is vergeleken met de rest
van Europa. Er is echter geen cijfermateriaal gevonden dat onderbouwing geeft aan deze
veronderstelling.

Betaalrelatie
Met betrekking tot het betaalmodel spelen in principe dezelfde punten als bij muziek: de
transactiekosten van betalingen en de leeftijdsbeperkingen. Toch spelen ze in de praktijk een
minder grote rol, omdat betalingen van het in volume dominante VoD-kanaal lopen via de
incasso van het TV-abonnement en deze problemen dus niet kennen. Voor online diensten zijn
deze knelpunten wel aan de orde.

Marktomvang
Grote internationale aanbieders, zoals Hulu en Netflix, zijn nog niet actief in Nederland.
Voorname redenen hiervoor zijn dat de Nederlandse markt relatief klein is en dat er in de
Nederlandse audiovisuele markt minder ‘stuwkracht’ is van grote televisiebedrijven en
filmmaatschappijen dan bijvoorbeeld in de Verenigde Staten (Leurdijk et al., 2011, p. 46).
Europees gezien is Nederland in omzet gemeten de op-vijf-na grootste audiovisuele markt, zie
Figuur 17. Dit heeft niet zozeer te maken met ‘onze’ gemiddelde bestedingen aan audiovisuele
content, deze staat met € 320,- per Nederlander in de top-3 van Europa, maar vooral met een
kleiner inwonersaantal dan in de landen op plaats 1 t/m 5.

60
61

Overigens zou meer dan de helft van de respondenten (wel) betalen als de kwaliteit van het online
aanbod hoger zou zijn dan het offline alternatief.
Deze percentages zijn nog lager voor nieuwssites: slechts 20 tot 30 procent van de personen die weleens
betalen voor online content.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

Figuur 17

39

Niet de gemiddelde bestedingen maar een klein inwonersaantal maakt Nederland tot
een kleine audiovisuele markt

30.000

600

25.000

500

20.000

400

15.000

300

10.000

200

5.000

100
0

0

Audiovisual market sector (left y-axis, M€, 2007)
Consumer spending in audiovisual content (right y-axis, €, 2007)

Bron:

EAO in KEA (2010, p. 35); Bewerking SEO/IViR

Inkomstenverdeling
Net als in andere sectoren heeft digitalisering ook in de audiovisuele sector gevolgen voor de
marktstructuur. Zo is er een toenemend belang van ‘poortwachters’ tot het aanbod van
audiovisuele content, zoals zoekmachines, sociale netwerken, ontsluiting van internetcontent via
de televisie (Apple en Google TV, integratie van digitale content in televisies) en
telecomaanbieders (Guiette, Jacobs, Schramme, & Vandenbempt, 2011; Leurdijk et al., 2011).
Deze intermediation zorgt voor onzekerheid en strijd over de verdeling van advertentiebestedingen
en inkomsten uit betaalde content tussen enerzijds contentproducenten en uitgevers en
anderzijds de nieuwe intermediairs (Leurdijk et al., 2011).

Investeringen
Ook in de audiovisuele sector is de digitalisering van het bedrijfsmodel een kostbare transitie. En
net als in andere markten lijken de grote internationale spelers als Netflix, Hulu, HBO, Apple en
Amazon in het voordeel ten opzichte van kleine (nationale) spelers. Zij hebben het
investeringsvermogen – de middelen om waardevolle (rechten op content) aan te schaffen – en
de synergievoordelen – het koppelen van contentverkoop aan een sterke positie op aanverwante
markten zoals hardware (tablets, smartphones, en dergelijke) en online retail – om audiovisuele
content te verwerven en distribueren (Leurdijk et al., 2011).

Kannibalisatie van concurrerend aanbod
Het bereik, de kijktijd en reclame-inkomsten van reguliere televisie (zogeheten ‘lineaire
televisiekanalen’) zijn vele malen groter dan bij on demand-videodiensten die gebruik maken van
het reclamemodel (Leurdijk et al., 2011). Dat beide producten met elkaar concurreren bleek al uit
de eerder aangehaalde mondiale cijfers van KPMG over een dalend aantal televisieabonnementen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

HOOFDSTUK 3

ten faveure van meer gebruik van internetvideodiensten. Ook binnen Nederland is deze afruil
zichtbaar. In de komende jaren wordt een lichte daling van regulier televisie kijken verwacht, zie
Figuur 18. Tegelijkertijd neemt in 2013 naar schatting 20 procent van de Nederlandse
huishoudens dagelijks ‘snack tv’ – zoals YouTube – tot zich, terwijl dit in 2007 nog amper 5 %
was. In 2013 kijkt tien procent van de huishoudens dagelijks naar Uitzending Gemist, de catchup/replay-dienst van de publieke omroep. Vooral mensen met een IPTV zijn grootverbruikers van
on demand-diensten (Verhue et al 2011, p. 22).62
Figuur 18

Bron:

Toenemend ‘op afroep’-gebruik van audiovisuele content

SKO/SPOT in Leurdijk et al. (2011, p. 71)

Wanneer de opbrengsten per eyeball voor een internetvideodienst lager zijn dan voor lineaire
televisie, zou kannibalisatie nadelig kunnen zijn voor de business case van internetdiensten.

62

IPTV staat voor Internet Protocol Television. Het is vergelijkbaar met VOIP, telefonie via internet, met het
verschil dat de data naast geluid ook beeld bevat.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

Figuur 19

41

Dalende omzet uit fysieke verhuur en pay-per-view
Omzet uit verhuur van audiovisuele content (mln. euro)

250

100

200

80

150

60

100

40

50

20

0

0
2006

2007

2008

Video-on-Demand

Bron:

2009

2010

2011*

Pay-Per-View

2012*

Over-the-Top

2013*

2014*

2015*

Videotheek (rechter y-as)

PwC (2011); Bewerking SEO/IViR; * Prognose

On demand-videodiensten zijn tevens een substituut voor verhuur van films in videotheken. Uit
cijfers van onderzoeksbureau Synovate 63 blijkt dat meer dan de helft van VoD-klanten minder
vaak een film te huurt dan voorheen (Achaffaye, 2011). 64 De omzet uit verhuur van dvd’s en bluray’s in Nederland is in vijf jaar praktisch gehalveerd (van 90 miljoen euro in 2006 naar 50
miljoen euro in 2011) en zal de komende vier jaar nog eens 8 procent per jaar krimpen. Onderwijl
stijgt de omzet uit digitale vormen van verhuur sterk (Figuur 19). 65

3.7

Consumentenonderzoek

Persoonskenmerken videoconsumenten
Er zijn 346 consumenten bevraagd die weleens audiovisuele content dowloaden of streamen, en
325 consumenten die wel geïnteresseerd zijn in het kopen of verkrijgen van video, maar nog
nooit videobestanden hebben gedownload of gestreamd. Van degenen die digitale audiovisuele
content consumeren, doet de helft dit enkel via internet (over-the-top-videodiensten). Hiertoe
behoren onder meer de catch-up-tv-diensten zoals Uitzendinggemist. Ongeveer 20 procent maakt
gebruik van zowel internetgebaseerde videodiensten als van VoD-diensten van hun tv-aanbieder.
De resterende 30 procent kijkt alleen naar VoD-diensten (Figuur 20).

63
64

65

Synovate (2011). Video on Demand: Awareness and Use. Amsterdam: Synovate.
Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat on demand-videodiensten en bioscoopbezoek complementaire goederen
zijn. VoD-gebruikers blijven de bioscoop trouw en een deel zegt zelfs vaker te gaan. Andere studies
bevestigen dit (Filmonderzoek, 2012, p. 15).
Uitgezonderd pay-per-view. Dit segment vertoont al jaren krimp en vertegenwoordigt in 2015 naar
schatting nog 16 miljoen euro aan omzet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

HOOFDSTUK 3

Figuur 20

Digitale video wordt vooral via internet bekeken (N=346)
Van welke digitale videodiensten maakt u gebruik?

Aleen on-demanddiensten tvaanbieder
29%

Internet en ondemand-diensten
tv-aanbieder
21%

Alleen internet
50%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Van de 246 consumenten die weleens videobestanden via internet downloaden of streamen, geeft
72 % aan dit (onder andere) uit legale bron te doen. Zij worden, tezamen met de mensen die
alleen gebruikmaken van VoD-diensten van hun tv-aanbieder, aangeduid als de ‘legale
downloaders’. 64 respondenten gebruiken enkel niet-legale internetdiensten om videobestanden
te streamen of downloaden en worden verder de ‘niet-legale downloaders’ genoemd.
Net als bij muziekliefhebbers verschillen de drie groepen videoconsumenten van elkaar qua
leeftijd en geslacht (Tabel 12). De groep die geen gebruik maakt van digitale videodiensten is
significant ouder. Dit is met name het gevolg van de 30 procent 65-plussers. Verder springt het
hoge aandeel mannen in de groep niet-legale downloaders in het oog. Liefst driekwart van hen is
man, terwijl dit aandeel in de andere groepen rond 50 % ligt.
Wat verder opvalt, is dat de groep niet-legale downloaders qua opleidingsprofiel significant
afwijkt van de twee andere groepen (p < .05). Ongeveer tweederde van hen heeft een mboopleiding of lager, terwijl dat in de andere groepen de helft is.66

66

Voor bruto maandinkomen, regio en sociale klasse, niet afgebeeld in Tabel 12, zijn de verschillen niet
significant.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

Tabel 12

43

Sociaaldemografische profiel videoliefhebbers
Kijker legale content

Kijker niet-legale content

Analoge kijker

Man
Vrouw

55%
45%

72%
28%

48%
52%

15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
>65

5%
12%
26%
21%
23%
13%

11%
6%
19%
36%
14%
14%

2%
6%
19%
20%
22%
29%

48,5

47,4

54,6

3%
17%
12%
19%
33%
15%

13%
16%
13%
22%
23%
14%

3%
22%
11%
14%
31%
18%

278

64

325

Geslacht

Leeftijdscategorie

Gemiddelde leeftijd
Opleiding
Basisonderwijs
VMBO
HAVO/VWO
MBO
HBO
WO
N
Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Downloadgedrag videoconsumenten
Aan de groep legale downloaders is gevraagd hoe vaak zij legaal video’s downloaden of streamen
via internet of on demand via hun tv-abonnement kijken (Tabel 13). Beide vormen van digitale
videodiensten worden in ongeveer gelijke mate geconsumeerd: 15 tot 20 procent doet dit ten
minste wekelijks, de meerderheid van respondenten kijkt enkele keren per jaar legale digitale
videocontent.67 De frequentie van gebruik van legale digitale videodiensten is daarmee duidelijk
lager dan van legale muziekdiensten.
Tabel 13

Frequentie van legaal downloaden of streamen van audiovisuele content
Internetvideodiensten

Video on Demand

Enkele keren per jaar

51%

57%

Enkele keren per maand

26%

27%

Wekelijks

15%

12%

Dagelijks

7%

4%

N

176

162

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Aan de consumenten die weleens videobestanden via internet downloaden of streamen, is
gevraagd welk percentage daarvan uit legale bron afkomstig is, zie Tabel 14. Meer dan bij muziek
lijkt er een tweedeling: zowel de groep die alles uit legale bron downloadt of streamt als de groep
die niets uit legale bron betrekt is groter dan bij muziekdiensten. Beide groepen zijn ongeveer even
groot. Een krappe meerderheid (53 %) downloadt of streamt het merendeel van zijn video’s uit
legale bron.

67

Er is geen duidelijk leeftijdseffect waarneembaar: in alle leeftijdsklassen kijkt de meerderheid niet meer
dan enkele keren per jaar on-demand-diensten van zijn tv-aanbieder. Bij internetgebaseerde videodiensten
neemt de groep die ten minste wekelijks kijkt wel navenant af met leeftijd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

HOOFDSTUK 3

Tabel 14

Percentage video dat men downloadt of streamt uit legale en illegale bron

Verhouding legale/niet-legale downloads

Percentage

Niets uit legale bron

30%

1 - 49% uit legale bron

17%

50% of meer uit legale bron

22%

Alles uit legale bron

31%

N

230

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Beslisfactoren bij consumptie van (digitale) video
Het beeld van relevante beslisfactoren bij de keuze voor audiovisuele content is zeer vergelijkbaar
met dat bij muziek en, zoals later zal blijken, bij consumptie van games en boeken.
Beschikbaarheid, prijs en de technische kwaliteit gelden wederom als belangrijkste beslisfactoren
bij de kanaalkeuze (Tabel 15). Verkrijgingsgemak en vrijwaring van virussen en malware komen
daarna. 68
Tabel 15

Gemiddelde toegekende gewichten beslisfactoren video
Analoge kijker

Kijker niet-legale
digitale content

Kijker legale
digitale content

Totaal

Beschikbaarheid

18 (1)

21 (1)

21 (1)

19 (1)

Prijs

17 (2)

19 (2)

20 (2)

18 (2)

Betalingsmogelijkheden

4

4

3

3

Betalingsveiligheid

7

5

6

7

9

14 (3)

10

10

11 (3)

13

14 (3)

12 (3)

Verkrijgingsgemak
Beeld- en geluidskwaliteit
Interoperabiliteit

3

4

3

3

Privacy en veiligheid

7

4

6

6

Duidelijkheid legaliteit

4

2

3

4

Virus- en malwarevrij

8

8

8

8

Toekomstige beschikbaarheid

3

2

2

3

Overige
N
Bron:

4

2

1

2

325

64

278

667

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Beoordeling legale digitale videodiensten
Internetgebaseerde videodiensten
Figuur 21 toont de gemiddelde toegekende oordelen aan legale internetgebaseerde videodiensten,
oplopend van 1 ‘zwaar onvoldoende’ tot 4 ‘ruim voldoende’. Over het algemeen liggen de scores
voor legale videodiensten lager dan eerder gerapporteerde cijfers voor legale muziekdiensten.
Beschikbaarheid, prijs, interoperabiliteit (de mogelijkheid om video’s op meerdere apparaten af te
spelen) en toekomstige beschikbaarheid scoren halverwege onvoldoende (2) en voldoende (3).
De figuur maakt tevens inzichtelijk of de drie typen (potentiële) afnemers van legale
videodiensten verschillend beoordelen. De aanduidingen * en ** geven aan wanneer dit verschil
statistisch (sterk) significant is. Niet-legale downloaders zijn doorgaans het minst te spreken over
68

Zie Figuur 41 van Bijlage B.3 voor spreidingen van de toegekende gewichten per type videoconsument
(legale downloader, niet-legale downloader en niet-downloader).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

45

legale videodiensten, zij het dat dit verschil alleen bij de prijs en videokwaliteit statistisch
significant is.
Figuur 21

Gemiddelde oordeel legale internetdiensten

Ruim voldoende

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5

Zwaar onvoldoende

1,0

Analoge kijker

Bron:

Kijker niet-legale digitale content

Kijker legale digitale content

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; ** = sterk significant verschil tussen groepen (p < .01);
* = significant verschil tussen groepen (p < .05) 69

Met behulp van het toegekende belang aan de beslisfactoren is per respondent een gewogen
totaalscore voor legale digitale videodiensten berekend, zie Tabel 16. De totaalscores liggen iets
onder de voldoendegrens van 3. Kijkers van legale videocontent delen significant hogere cijfers
uit dan respondenten die alleen uit illegale bron video downloaden of streamen (p < .01).70
Tabel 16

Gewogen totaalscore internetgebaseerde videodiensten per type videoconsument
Gemiddelde

N

Analoge kijker

2,82

141

Kijker niet-legale content

2,62

41

Kijker legale content

2,97

221

Totaal

2,89

403

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Video on Demand
In Figuur 22 staan de gemiddelde toegekende oordelen over on-demand-diensten van tvaanbieders, oplopend van 1 ‘zwaar onvoldoende’ tot 4 ‘ruim voldoende’. Net als bij
internetgebaseerde videodiensten blijven de scores voor beschikbaarheid, prijs, interoperabiliteit

69
70

Kruskal-Wallistoets voor gelijkheid van verdelingen (chi-kwadraat gecorrigeerd voor gelijke
waarnemingen).
One-way ANOVA met Tukey HSD post-hoc-toets. Ter controle is eveneens de niet-parametrische
Kruskal-Wallistoets uitgevoerd. Ook hieruit blijkt de totaalscores van de drie groepen significant van
elkaar verschillen (p < .01).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

HOOFDSTUK 3

en toekomstige beschikbaarheid van video’s halverwege steken tussen onvoldoende (2) en
voldoende (3). De andere aspecten scoren net aan voldoende.
Wederom is de statistische significantie van de verschillen tussen de drie typen (potentiële)
afnemers van legale videodiensten aangeduid met * en **. Over vrijwel de hele linie kennen legale
downloaders hogere scores toe aan VoD-diensten dan de niet-downloaders en niet-legale
downloaders. Vooral bij gemak van verkrijging, de beeld- en geluidskwaliteit en privacy en
veiligheid is hun gemiddelde rapportcijfer bovengemiddeld.
Figuur 22

Gemiddelde oordeel Video on Demand

Ruim voldoende

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5

Zwaar onvoldoende

1,0

Analoge kijker

Bron:

Kijker niet-legale digitale content

Kijker legale digitale content

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; ** = sterk significant verschil tussen groepen (p < .01);
* = significant verschil tussen groepen (p < .05)69

Tabel 17 toont de gewogen totaalscores voor Video on Demand. De gemiddelden zijn vergelijkbaar
met die van internetvideodiensten. Wederom delen kijkers van legale videocontent significant
hogere cijfers uit dan de niet-downloaders en respondenten die alleen uit illegale bron video’s
downloaden of streamen (p < .05). 71
Tabel 17

Gewogen totaalscore Video on Demand per type videoconsument
Gemiddelde

N

Analoge kijker

2,67

87

Kijker niet-legale content

2,70

28

Kijker legale content

3,04

192

Totaal

2,90

307

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

71

One-way ANOVA met Tukey HSD post-hoc-toets. Ter controle is eveneens de niet-parametrische
Kruskal-Wallistoets uitgevoerd. Ook hieruit blijkt de totaalscores van de drie groepen significant van
elkaar verschillen (p < .01).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

47

Internet- en VoD-videodiensten vergeleken
Figuur 23 maakt duidelijk dat de consument internetgebaseerde videodiensten en diensten van tvaanbieders verschillend ervaart. De balkjes zijn samengesteld uit respondenten die een aspect bij
beide afnamekanalen hebben beoordeeld. De aanduidingen * en ** geven aan wanneer
verschillen statistisch (sterk) significant zijn. 72 De beschikbaarheid en prijzen van
internetvideodiensten worden aanmerkelijk gunstiger beoordeeld dan die van Video on Demand,
terwijl verkrijgingsgemak, videokwaliteit, privacy en veiligheid en vrijwaring van virussen
positiever worden geacht bij Video on Demand.
Figuur 23

Internetvideodiensten en Video on Demand worden verschillend beoordeeld
Zwaar onvoldoende
1,0

Ruim voldoende
1,5

2,0

2,5

3,0

3,5

4,0

Beschikbaarheid** (N=182)
Prijs* (N=183)
Betalingsmogelijkheden (N=102)
Betalingsveiligheid (N=113)
Verkrijgingsgemak* (N=162)
Beeld- en geluidskwaliteit* (N=169)
Interoperabiliteit (N=85)
Privacy en veiligheid* (N=102)
Duidelijkheid legaliteit (N=82)
Virus- en malwarevrij** (N=126)
Toekomstige beschikbaarheid (N=73)

OTT-videodiensten

Bron:

3.8

VoD

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; ** = sterk significant verschil (p < .01); * = significant
verschil (p < .05)

Synthese

De belangrijkste juridische drempels voor het online aanbieden van audiovisuele werken houden
verband met het regelen van rechten. Doorgaans werkt een groot aantal personen mee aan een
film- of tv-productie. Vooral bij oudere films/tv-programma’s bestaan onduidelijkheden over wie
juridisch kwalificeren als rechthebbenden op de betreffende producties. Bij nieuwere producties
zijn de rechten vaak geconcentreerd bij de producent/tv-omroep. In de praktijk dragen sommige
makers hun rechten echter bij voorbaat over aan verschillende CBO’s. Daardoor versnipperen de
rechten en moeten aanbieders bij meerdere partijen toestemming regelen. In zoverre CBO’s de
rechten beheren speelt ook het probleem van territorialiteit. Als de rechten zijn geconcentreerd
bij producenten/tv-omroepen hebben de laatstgenoemden een relatief sterke
onderhandelingspositie en zijn daardoor in staat beperkende voorwaarden te stellen, zoals
minimumgaranties of territoriale beperkingen. Vaak is de reikwijdte van licenties ook beperkt tot

72

T-toets voor gepaarde steekproeven. Ter controle is eveneens de niet-parametrische rangtekentoets van
Wilcoxon uitgevoerd. Hieruit blijken dezelfde verschilsignificanties.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

48

HOOFDSTUK 3

een specifiek format. Hierdoor moet voor elke nieuwe vorm van online exploitatie telkens
opnieuw worden onderhandeld.
Figuur 24

Knelpunten legale digitale videodiensten

Juridisch

Juridisch

Bron:

Technisch

Betaalmodel

Technisch

• Verdeling tussen analoge en
digitale capaciteit
• Verdeling capaciteit tussen
de ‘managed lane’
(bijvoorbeeld
televisieabonnementen) en
de ‘unmanaged lane’ (het
open internet)

• Kosten opzetten veilige
(micro)betalingsstructuur
• Kosten en minimumleeftijd
betalingen
• Registreren betaalgegevens

• Kwaliteit internetverbinding
(downloadsnelheid)
• Verschillende technische
standaarden en
mediaspelers

Economisch

Economisch

• Aanbod nieuwe legale titels
blijft achter door windowing
• Risico’s voor nieuwkomers
door verplichte volumedeals
• Toetredingsdrempels door
schaal- en
synergievoordelen
• Kannibalisatie lineaire
verdienmodel
• Marktomvang

• Gebrek aan titelkeuze
• Prijs/betalingsbereidheid
• Downloaden uit niet-legale
bron (file sharing)

Vraagzijde

Aanbodzijde

• (Transactie)kosten van
rechtenverwerving
• Toenemende versnippering
van rechten door overdracht
aan verschillende CBO’s
• Territorialiteit bij overdracht
van rechten aan CBO’s
• Onduidelijkheid over rechten
oude werken
• Onderhandelingsmacht
producent door concentratie
exploitatierechten

SEO Economisch Onderzoek en IViR

Technische aspecten aan de aanbodzijde houden verband met de verdeling tussen analoge en
digitale capaciteit op de kabelnetten en de verdeling van capaciteit tussen de managed en de
unmanaged lane. Toch zijn er geen aanwijzingen gevonden dat daar hedentendage op het vaste
net een echt knelpunt ligt. De technische knelpunten aan de vraagzijde zijn gering: de
bandbreedte van de vaste verbinding is voldoende en het installeren van (verschillende)
mediaspelers is gratis en eenvoudig. De consumentenenquête laat zien dat weinig consumenten
belang toekennen aan interoperabiliteit en duidelijkheid over of het AV-product ook in de
toekomst is af te spelen. Deze beslisfactoren scoren wel lager dan alle andere en verklaren dus
een deel van de algehele ‘onvoldoende’ die de legale internetvideodiensten kregen.
Met betrekking tot het betaalmodel spelen in principe dezelfde punten als bij muziek: de
transactiekosten van betalingen en de leeftijdsbeperkingen. Toch spelen ze in de praktijk een
minder grote rol, omdat betalingen van het in volume dominante VoD-kanaal lopen via de
incasso van het TV-abonnement en deze problemen dus niet kennen. Voor online diensten zijn
deze knelpunten wel aan de orde. Uit de consumentenenquête blijkt dat betalingsmogelijkheden
en –veiligheid ook aan de vraagzijde belangrijk zijn voor keuze voor een aanschafkanaal. De
scores voor de online diensten zijn op deze factoren gemiddeld voldoende. Dit suggereert dat
deze drempels door huidige aanbieders geslecht zijn – alhoewel de hiermee gepaarde kosten wel
kunnen bijdragen aan de score ‘onacceptabel’ voor beslisfactor prijs.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

AUDIOVISUELE WERKEN

49

Bij de economische knelpunten springt de slechte beschikbaarheid van titels er bovenuit. Dit
speelt bij Video on Demand nog sterker dan bij internetdiensten. Voor de laatste categorie scoort
beschikbaarheid in de consumentenenquête nauwelijks beter dan interoperabiliteit en
toekomstige afspeelbaarheid. Deze drempel aan de vraagzijde kan ertoe leiden dat consumenten
uitwijken naar niet-legale bronnen. De verklaring van de beperkte titelkeuze ligt bij de
aanbodzijde van de markt. Filmmaatschappijen volgen een strategie van windowing en vragen soms
minimumafname waardoor niet alle titels aantrekkelijk zijn voor een contentaanbieder.
De beschikbaarheid van titels is ook laag vanwege de overige drempels die een aanbieder van
online audiovisuele content moet nemen om actief te worden in Nederland. Contentaanbieders
zullen voldoende schaal moeten hebben om de vaste kosten van investeringen en juridische
transacties te kunnen dragen. Door het beperkte inwonersaantal en door de perceptie dat de
betalingsbereidheid in Nederland relatief laag is, zullen internationale spelers niet zo veel prioriteit
aan Nederland geven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

4

Games

4.1

Marktbeschrijving

51

De markt voor games bestaat in dit onderzoek uit games voor consoles zoals de Wii, Xbox en
PlayStation en games voor de PC. Games voor de PC kunnen online worden aangeschaft en direct
worden gespeeld. Digitale distributie van console games gaat via de gesloten omgevingen van de
consolegames zoals PlayStation Network en WiiWare. In deze omgevingen worden bovendien
gratis en betaalde extra’s aangeboden.
Voor de opkomst van online spellen bestond de game-industrie uit PC- en consolegames. De
businessmodellen waren geheel gebaseerd op fysieke distributie van games. Met de opkomst van
online spellen is een tweede model ontstaan, in eerste instantie gebaseerd op advertentieinkomsten en later op basis van het freemiummodel. In het freemiummodel hebben gamers gratis
toegang tot een deel van het spel, maar zij betalen om het spel langer te kunnen spelen of uit te
breiden. Nederlanders besteden in internationaal vergelijkend opzicht veel tijd aan online gaming.
Eén op de vier Nederlanders speelt online games en doet dit gemiddeld 123 minuten per maand
(Hoek, 2012).
Het freemiummodel heeft tegelijkertijd ook zijn intrede gedaan bij de ontwikkelaars van PC- en
consolegames. De oorspronkelijk gescheiden businessmodellen van online games en console-/
PC-games groeien naar elkaar toe. Gamers van console- en PC-games hebben steeds meer
mogelijkheden online gedistribueerde demo’s en gehele spellen met tijdslimiet te spelen. Spelers
hebben hierdoor de kans om te kijken of de game bevalt en kunnen miskopen voorkomen.
Hoewel freemiummodellen en mogelijkheden delen van het spel gratis te spelen duidelijke
voordelen hebben, is er ook ophef ontstaan over het model omdat vooral kinderen nog weleens
kunnen denken dat een spel gratis is en er later achter komen dat ervoor betaald moet worden.
Hierdoor zouden zij ongemerkt op kosten worden gejaagd. 73 Dit probleem kan echter makkelijk
worden voorkomen als van te voren duidelijk is wat de prijs is van verder spelen en het kopen
van extra services.
Een tweede ontwikkeling die op convergentie wijst tussen de traditionele PC- en consolegames
enerzijds en online spellen anderzijds is het type spellen dat wordt aangeboden. PC- en
consolegames waren oorspronkelijk vooral gericht op zogenaamde hardcore games. Dit zijn
games die vooral worden gemaakt voor jongens in de leeftijdsgroep tot 24 jaar. PC- en
consolegames zijn echter steeds vaker zogenaamde casual games (gericht op andere doelgroepen),
wat oorspronkelijk met name het terrein was van online games.
Een derde ontwikkeling waar de sector momenteel middenin zit is de opkomst van streaming
games via diensten als Onlive (Verenigde Staten). Met deze diensten kunnen gamers grotere
spellen spelen zonder deze te hoeven downloaden. Belangrijk wapenfeit van deze diensten is
daarnaast dat de games vanaf verschillende apparaten beschikbaar zijn.
73

Zie bijvoorbeeld: http://bit.ly/Jv9l8X (NOS Jeugd, Onderzoek naar betalen voor games).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

HOOFDSTUK 4

Nederlandse ontwikkelaars lopen voorop met serious en casual games, respectievelijk spellen met
een ander oogmerk dan vermaak (bijvoorbeeld spellen met educatieve doeleinden) en spellen die
kenmerkend zijn door hun eenvoud en laagdrempeligheid (vaak gratis), die hun bestaan te danken
hebben aan online distributie. Er is binnen de sector in Nederland dan ook weinig behoefte aan
de bescherming van oude op fysieke distributie gerichte businessmodellen.

Digitale beschikbaarheid
De vergelijking tussen de online en offline-markt gaat in de game-industrie niet altijd op. Een
flink gedeelte van de markt bestaat immers uit games die offline niet beschikbaar zijn. Het gaat
daarbij vooral om de niet-hardcore games. Dit zijn dus games die in de offlinewereld niet of
nauwelijks bestaan. Naast het aanbod van offline beschikbare content bieden deze
onlineomgevingen extra mogelijkheden, zoals het kopen van games uit de backlist, uitbreidingen
en updates. Daarnaast bestaan er ook abonnementsmodellen voor de consoles die de gamer recht
geeft op de aanschaf van een aantal games en andere extra diensten zoals het uitproberen van
games of het testen van nog niet uitgebrachte games.
Uit een eigen test met 16 PC games samengesteld uit de top-10 PC games uit verschillende
bronnen, blijkt dat alle games online zijn aan te schaffen. Van de 16 games zijn 13 games via
Steam aan te schaffen. De drie games die niet bij Steam zijn te downloaden, kunnen worden
gedownload via de store van de ontwikkelaar van de game. 74 Slechts twee games zijn zowel via de
ontwikkelaar als via Steam te downloaden. Valve, de eigenaar van Steam, staat mogelijk niet toe dat
een game ook via andere kanalen is te downloaden (Hulsebosch, 2011). In de Verenigde Staten
hebben gamers echter vaak ook de mogelijkheid om de game te downloaden via Gamestop.
Opvallend is dat het online aanbod voor consolegames minder compleet is. Tussen 23 maart
2007 en 30 maart 2012 zijn er 932 PS3 games uitgebracht 75. Hiervan is met 502 downloadbare
games net iets meer dan 50% ook via de PS 3 store te downloaden.76 Van de top-10 PS 3 games
samengesteld door het Britse IGN zijn slechts 3 games via de PlayStation Store verkrijgbaar. 77
Nintendo is van de grote consoles het meest terughoudend in het online distribueren van games
en zal naar verwachting dus minder games online beschikbaar hebben dan PlayStation.
De compleetheid van het Nederlandse online-aanbod is niet minder dan het online aanbod in de
Verenigde Staten. Wel zijn er in de Verenigde Staten in veel gevallen meerdere mogelijkheden om
games te downloaden. Waar in Nederland Steam veruit het belangrijkste platform is, heeft steam in
de Verenigde Staten concurrentie van bijvoorbeeld gamestop.com.

Afzet en omzet
Het aandeel van online distributie in de omzet van games is met 40% in 2010 fors te noemen.
Van de totale omzet in de gamemarkt van € 550 miljoen in Nederland, kwam € 222 miljoen uit
digitale distributie (PWC Outlook 2011). Hierbij is nog geen rekening gehouden met advertentieinkomsten uit onlineverkoop. De omzet uit digitale distributie is de som van de omzet uit de
digitale distributie van games voor consoles en de PC, aanschaf van additionele game-content en
74
75
76
77

Zie Bijlage A voor de lijst met 16 games inclusief ontwikkelaar en beschikbaarheid per titel
Dit is inclusief Mini Games die alleen digitaal beschikbaar zijn.
Stand van zaken op 3 april 2012
Zie Bijlage A voor de lijst met 10 games en beschikbaarheid per titel

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

GAMES

53

abonnementen. In vergelijking met de V.S. loopt Nederland voor. In de V.S. kwam in 2010 24 %
van de omzet uit games uit digitale distributie (Entertainment Software Association). 78
Als alleen de oorspronkelijke gameaanschaf in ogenschouw wordt genomen ligt het aandeel
digitaal aanmerkelijk lager. De omzet uit online gameverkoop via Steam en de netwerken van de
consoles kwam in 2011 in totaal uit op € 28 miljoen, wat neerkomt op ongeveer 10% van alle
aangeschafte games. Ten opzichte van 2010 betekende dit bijna een verdubbeling van het aandeel
digitaal in gameaanschaf. De totale consumentenuitgaven aan de aanschaf van games nam in
2011 met 24 miljoen af en kwam uit op € 288 miljoen (Jaarcijfers NVPI 2011).
Zowel PWC als Deloitte verwachten een verdere toename van de omzet van online games in
Nederland. PWC verwacht echter dat het aandeel uit online games niet verder zal groeien,
doordat een nieuwe ronde van nieuwe consoles ook zal leiden tot meer fysieke verkoop. Deloitte
verwacht echter een verdere toename van het aandeel digitale distributie tot 64 % van de markt in
2014 (Johnston, 2011).
Figuur 25

Marktvoorspellingen: hogere uitgaven en meer online gaming

1.000

50%

900

45%

800

40%

700

35%

600

30%

500

25%

400

20%

300

15%

200

10%

100

5%

0

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Uitgaven consumenten aan games (M€, linker y-as)
Aandeel online in consumentenbestedingen (rechter y-as)

Bron:

PwC (2011); Bewerking SEO/IViR

Johnston (2011) maakt de verdere stijging aannemelijk door te wijzen op welke onderdelen van
de gamemarket in de lift zitten (zie Figuur 26). Dat zijn met name social gaming, multiplayer
games (massively multiplayer online games, kortweg MMO’s) en gaming vanaf mobiele telefoons en
draagbare spelcomputer – gamesegmenten die zich kenmerken door online distributie. Over de
hele linie wordt in 2013 een omzetgroei van 20 procent verwacht.

78

http://bit.ly/svrtz (Entertainment Software Assocation, Industry Facts).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

HOOFDSTUK 4

Figuur 26

Bron:

Nederlandse online gamemarkt zit in de lift

Johnston (2011)

Het aantal social, mobile en casual gamers groeit gestaag, naar verwachting tot ongeveer 6
miljoen gamers per categorie. Ook de bereidheid te betalen voor deze games neemt toe. In 2009
betaalde 12 % van de gamers voor dit type games, wat naar verwachting in 2012 zal zijn
verdubbeld (Johnston, 2011).

4.2

Legaal aanbod

Het legale aanbod voor games kent verschillende segmenten. Een deel van de markt is alleen
online te vinden. Dat zijn bijvoorbeeld spellen van Spil Games en Gamious. Gamers van
consolegames kunnen spellen aanschaffen via de netwerken van consolegames. Het aanbod in
deze netwerken is echter niet compleet en naar verwachting minder dan 50% van de games die
fysiek worden verkocht, is ook beschikbaar via de netwerken van de consoles. Van het aantal
gepubliceerde games voor de PS3 tussen maart 2007 en maart 2011 was net iets meer dan de helft
beschikbaar via de webwinkel van PlayStation. Hier zaten echter ook games bij die niet fysiek
beschikbaar zijn, zoals minigames en heruitgaven van classics. Aangezien Nintento oorspronkelijk
conservatiever was in het digitaal verspreiden van games zal het aandeel digitaal beschikbare titels
voor Nintento lager liggen. Voor de Xbox 360 van Microsoft zijn games beschikbaar via de Xbox
live store. Naast de downloadbare equivalenten van fysieke games bieden de netwerken van de
consoles vele andere mogelijkheden zoals het spelen demo’s, classics, multiplayer games. Daarnaast
zijn de netwerken de plek voor uitbreidingen en updates van spellen.
PC games kunnen vanuit Nederland worden aangeschaft via marktleider Steam en in sommige
gevallen via de online store van de gameontwikkelaar. In de meeste gevallen is de game slechts
vanaf één platform de downloaden. In de Verenigde Staten zijn er in veel gevallen meerdere
platforms waar de games gedownload kunnen worden. Ook voor nieuwe innovatieve diensten als
Gamefly en Onlive loopt continentaal Europa achter op de V.S. Gamefly biedt gamers de
mogelijkheid spelletjes te huren. Dit gaat via een abonnementsmodel, waarmee een onbeperkt

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

GAMES

55

aantal games gehuurd kan worden. Momenteel is Gamefly alleen beschikbaar in de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk.
Ook Onlive, een dienst voor Cloudgaming, is op het moment van schrijven alleen nog in de V.S.
en het Verenigd Koninkrijk toegankelijk. Het bedrijf heeft echter aangekondigd de dienst in
Europa verder uit te willen breiden. Via Onlive hebben gamers in de V.S. momenteel voor $9,99
per maand toegang tot een catalogus van meer dan 100 games die constant wordt geupdate.
Gamers hebben ook de mogelijkheid losse toegang tot games te kopen.
Box 3

Steam

Steam is veruit het grootste internationale gameplatform voor online aanschaf van PC-games en het spelen
van multiplayer games. Steam is in de meeste landen toegankelijk voor gamers en biedt ongeveer 1550
games aan en heeft naar eigen zeggen ruim 35 miljoen unieke gebruikers. 79 Naast volledige games zijn ruim
400 demo’s te downloaden en een groot aantal uitbreidingen van games. Verder levert Steam automatische
downloads van games en indien gewenst door de gebruiker ook van de videokaartdrivers. Sinds 2008 biedt
Steam ook clouddiensten aan. Het marktaandeel van Steam wordt in de V.S. tussen de 50% en 70% van de
digitaal gedistribueerde games geschat (Chiang, 2011). Omdat er in de Verenigde Staten buiten de platforms
van de ontwikkelaars alternatieve platformen zijn, is het marktaandeel in Nederland naar verwachting nog
groter.
Steam dat in 2003 in de Verenigde Staten van start is gegaan is ontwikkeld door Valve. Naast het beheer van
het Steamplatform is Valve ook een gameontwikkelaar. Alle grote gameontwikkelaars bieden hun games via
Steam aan, hoewel dat niet altijd voor alle titels geldt. Voor gameontwikkelaars is het aanbieden via Steam
aantrekkelijk omdat Steam 30% van de gameprijs als marge neemt, tegenover tot 70% in de fysieke retail
(Chiang, 2011). Bijkomend voordeel van Steam voor de ontwikkelaars is dat Steam in staat is grote
hoeveelheden gebruikersstatistieken te verzamelen en deze worden gedeeld met de gameontwikkelaars.
Ondanks de lagere kosten voor gameontwikkelaars zijn de prijzen op Steam in principe gelijk aan de prijzen in
de fysieke detailhandel. Gameontwikkelaars hanteren regionale prijsverschillen en zetten dit in de meeste
gevallen ook in het online-domein voort. Onvrede onder Steam-gebruikers over de regionale prijsverschillen
heeft geleid tot de website steamprices.com dat als doel heeft de regionale prijsverschillen inzichtelijk te
maken. Bovendien geeft de website tips hoe deze prijsverschillen omzeild kunnen worden.
Hoewel de prijzen meestal gelijk liggen aan de prijzen van games in de fysieke retailkanalen, gebruikt Steam
dagaanbiedingen, weekenddeals en andere acties om de omzet te stimuleren. Doordat de aanbiedingen altijd
duidelijk een beperkte geldigheid hebben en daarna gewoon weer de oude prijs zijn, worden impulsaankopen
gestimuleerd. Deze deals leiden over het algemeen tot behoorlijke verkooppieken (Chiang, 2011).
Omzetten en winsten van Valve met Steam zijn niet bekend. Wel heeft het bedrijf in januari 2012 bekend
gemaakt voor het zevende jaar op rij de omzet verdubbeld te hebben (Nagata, 2012). Analisten waarderen de
waarde van het bedrijf tussen de $ 2 miljard en de $ 4 miljard. Bij zowel ontwikkelaars als bij concurrenten
leven zorgen over de toenemende marktmacht van Steam. Games die via Steam aangeboden worden,
moeten ook bij Steam geactiveerd worden. Dit betekent dat het aanschaffen van een game via een
concurrerend platform voor een gamer extra werk oplevert. Eerst moet de game op het concurrerende platform
worden binnengehaald en vervolgens op Steam worden geactiveerd (Funk, 2009).
Om gelijksoortige redenen ontstond in 2011 een conflict tussen de ontwikkelaar Electronic Arts en Steam.
Electronic Arts (EA) wilde het eigen platform Origin gebruiken, waarmee het naar eigen zeggen niet aan de
voorwaarden van Steam voldeed (Hulsebosch, 2011). Het is niet geheel duidelijk of Steam heeft besloten de
verkoop van de game Crysis 2 te staken of dat Electronic Arts dat zelf heeft besloten. Sindsdien waren een
aantal spellen van EA niet meer via Steam verkrijgbaar. Momenteel zet EA vooral in op het ontwikkelen van
het eigen platform en zijn steeds minder EA games via Steam verkrijgbaar. Mogelijk zal EA in de toekomst het
eigen platform ook openstellen voor andere gameontwikkelaars en daarmee een concurrent worden van
Steam (Hillier, 2011).

Niet-legaal aanbod
Tegenover 3,8 miljoen kopers van games stond in het onderzoek van Huygen et al. (2009) 1,0
miljoen die ook onbetaalde downloads afneemt. Van de laatste groep koopt ook 67% games. De
industrie gebruikt onlinemodellen ter voorkoming van file sharing, door verplichte updates,
79

http://bit.ly/JefHrh (Steam Store, bekeken op 05-04-2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

HOOFDSTUK 4

abonnementsmodellen en constante checks op authenticiteit. Hoewel het systeem niet geheel
waterdicht is, biedt het gebruik van het legale aanbod de gamer grote voordelen op het gebied
van gebruiksgemak en beschikbaarheid.
Opvallend is dat bij games 40% van de downloaders tussen de 15 en 24 jaar is, tegenover 18 %
onder de gehele internetpopulatie(Huygen et al., 2009). Over de mate waarin file sharing leidt tot
omzetderving is zeer weinig bekend (Schermer & Wubben, 2011).

4.3

Juridische knelpunten

(Transactie)kosten bij rechtenverwerving
Rechtenkwesties leiden niet tot serieuze drempels voor het aanbieden van online games. Bij
nieuwe games worden de exploitatierechten in de regel bij voorbaat door de verschillende makers
van de games aan de producent overgedragen of in exclusieve licentie gegeven.80 Omdat de
exploitatierechten zijn geconcentreerd bij de producent is het relatief eenvoudig een licentie te
regelen voor het op de markt brengen van online games. Bij de in 2010 door de Ministeries van
ELI, V&J en OC&W georganiseerde consultatie over het voorontwerp auteurscontractenrecht 81
was vanuit de gamesindustrie ook geen vraag naar een wettelijke vermoeden van overdracht van
de rechten van de makers aan de gamesproducent (zoals onder de filmregeling).82
De in de praktijk door de gamesproducenten gehanteerde licentievoorwaarden leveren ook geen
significante problemen op. Omdat de gamesindustrie voornamelijk een internationale industrie is,
zijn afspraken over rechten over het algemeen niet aan landsgrenzen gebonden.
Specifieke problemen bij online exploitatie van de backlist
Bij oudere games (‘vintage spellen’) ligt de rechtensituatie een stuk ingewikkelder. Het is niet altijd
duidelijk wie de online exploitatierechten op deze games bezit. Een groot aantal producenten van
oudere games bestaat niet meer en de oorspronkelijke rechten kunnen door faillissement, fusies,
overnames, et cetera zijn overgegaan op een (onbekende) derde. Ook bestaat er vaak onzekerheid
over de vraag of de exploitatierechten in het verleden wel aan de games-producent zijn
overgedragen c.q. of deze overdracht ook de auteursrechten op de online exploitatie omvat. Ook
voor games geldt immers de regel van art. 2 lid 2 Aw dat een overdracht alleen die bevoegdheden
omvat die in de leveringsakte staan vermeld of die noodzakelijk voortvloeien uit de aard of
strekking van de titel. De rechtenproblematiek bij oudere games moeten echter niet worden
overdreven. De markt voor vintage spellen is zo klein dat deze problematiek in de praktijk te
verwaarlozen is.

4.4

Technische knelpunten

De snelheid van internetverbindingen kan een belemmering zijn voor het downloaden van
games. Als dit te lang duurt, zullen consumenten er de voorkeur aangeven om de game fysiek te
kopen. Sommige spellen zijn erg groot (bijvoorbeeld 7 GB voor FIFA 2012), waardoor dit zelfs
80
81
82

Commissie Auteursrecht (2011, p. 6).
http://bit.ly/9oHBOO (Overheid.nl, Internetconsultatie Auteurscontractenrecht).
Commissie Auteursrecht (2011, p. 6).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

GAMES

57

met een snelle internetverbinding veel tijd in beslag kan nemen. Voor cloudgaming is een
technische beperking dat je altijd verbonden moet zijn met het internet om de game te kunnen
spelen.
De capaciteit en reactietijd (de zogeheten ping) van de vaste netwerken vormt geen belemmering
(meer) voor online gaming. De kwaliteit van de mobiele datanetwerken is thans nog wel
onvoldoende voor realtime online gaming waarin meestal tegen andere spelers wordt gespeeld.

4.5

Economische knelpunten

Voorkeur voor fysieke verkoop
In het interview met DGA werd als mogelijk knelpunt genoemd dat retailers zullen proberen te
voorkomen dat games online goedkoper worden aangeboden dan games in de fysieke stores. Dit
kan ervoor zorgen dat de mogelijkheden van lage distributiekosten slechts beperkt worden benut.
Belangrijk hierbij is dat ook veel ontwikkelaars waarde hechten aan fysieke retailpunten.
Gameontwikkelaar Blizzard geeft bijvoorbeeld aan in te zetten op een combinatie van fysieke en
online verkoop. 83
Mogelijke redenen voor ontwikkelaars om in te zetten op het in stand houden van fysieke
retailpunten zijn het in stand houden van de waardeperceptie voor games en de waarde van de
fysieke detailhandel als uithangbord. Ook consumenten kunnen waarde hechten aan fysieke
distributie, bijvoorbeeld wanneer zij de aanschaf willen herverkopen op de tweedehandsmarkt.

Prijzen online games
Hoewel de online distributie van games goedkoper is dan fysieke retail, zijn de
consumentenprijzen gelijk. De keuze hiervoor hangt samen met de hierboven beschreven inzet
van ontwikkelaars. Consumenten hebben hierdoor slechts een beperkte prikkel om over te
stappen naar het digitale aanbod. Voor consolegames geldt dat het aanbod verre van compleet is
en dat kan een reden zijn voor consumenten om te kiezen voor de fysieke aankoop. Voor PCgames geldt dat de meeste games op Steam te vinden zijn, maar voor sommige games moet de
consument voor online aanschaf bij de webshop van de ontwikkelaar van de game zijn.
Voordeel voor de gamer van online aanschaf is dat zij direct toegang heeft tot de game. Ook is
het mogelijk de game meerdere keren te downloaden. Dit voordeel wordt echter beperkt door de
downloadtijd van grote games. Ook kan het voor gamers een gemis zijn niet in het bezit te zijn
van het bijbehorende doosje van een game. 84

Regionale prijsverschillen
Net als in de muzieksector zijn de prijzen in Europa en de Verenigde Staten verschillend. Waar
de regionale prijsverschillen in de muzieksector vaak neerkomen op de verhouding $ 1 in V.S.
83
84

“We believe in the combination of the physical product through the retail channels supplemented by
online services”, Michelle Rouhof in PWC (2011, p. 183).
Dit argument is op verschillende fora te vinden en ook op http://bit.ly/ixAtwX (nieuwssectie
Tweakers.net).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

58

HOOFDSTUK 4

versus € 1 in Europa, kunnen de prijsverschillen voor games aanzienlijk zijn. Op de website
steamprices.com 85 worden prijzen in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en
continentaal Europa met elkaar vergeleken. Er zijn spellen die € 49,99 in Europa kosten en
$ 19,99 in de Verenigde Staten. Een ander spel kost € 9,99 in Europa en £ 0,79 in het Verenigd
Koninkrijk. Gamers kunnen gemakkelijk informatie vinden over deze prijsverschillen. Op
verschillende websites is informatie te verkrijgen op welke manieren gamers de Amerikaanse prijs
kunnen betalen. Naast het zoeken naar alternatieven via het legale aanbod in de V.S., kan deze
informatie gamers ook stimuleren van het niet legale aanbod gebruik te maken.

Exclusiviteitseisen platforms
De eigenaar van Steam, Valve, staat volgens sommige bronnen niet toe dat games die via Steam
worden aangeboden ook via een andere downloaddienst worden aangeboden. 86 Ontwikkelaar
Electronic Arts (EA) gaf aan dat de reden voor het verwijderen van de games van EA is gelegen in
de eis van Steam dat de games niet via andere platforms online worden aangeboden. Het is echter
niet geheel duidelijk welke regels Valve precies hanteert. Verschillende games die op Steam
worden aangeboden zijn immers ook te downloaden via Gamestop. Exclusiviteitseisen kunnen de
concurrentie tussen verschillende platforms effectief voorkomen en daarmee innovatie vertragen.
Conflicten zoals tussen EA en Valve leiden bovendien tot een versnipperd aanbod.

Veiligheid van betalingen
De veiligheid van betalingen is binnen de game-industrie een issue. In 2011 zijn de databases van
verschillende consoles gehackt, waarmee onder andere creditkaartgegevens van gebruikers op
straat kwamen te liggen (Williams, 2011). De kosten voor Sony voor onderzoek naar veiligheid en
de maatregelen om het lek te dichten heeft het bedrijf miljarden gekost. Daar komen nog de
juridische kosten bij van zaken die zijn aangespannen vanwege het slordig omgaan met
persoonlijke informatie (Cellan-Jones, 2011).

Opstartkosten
De opstartkosten voor contentaanbieders kunnen afhankelijk van de dienst aanzienlijk zijn. Deze
kosten zijn het grootst voor clouddiensten als OnLive omdat gamers bij cloudgaming op de
servers van de contentaanbieder spelen. Dergelijke diensten zullen zich dan ook sterk op schaal
richten.

Regionale infrastructuur
De bekendste aanbieder van Cloud Gaming is Onlive. Zoals hierboven opgemerkt zal de dienst
worden uitgebreid naar Europa. De kosten voor Onlive in uitbreiding naar Europa zijn met name
gelegen in de betalingsinfrastructuur en administratie. Daarbij geldt dat verschillende online
diensten eerst in de V.S. worden aangeboden, vervolgens in het Verenigd Koninkrijk om tot slot
in de rest van Europa te worden uitgerold. Deze knelpunten komen overeen met algemenere
knelpunten met het uitrollen van een dienst in verschillende landen. Het gaat dan om
verschillende regelgeving, betaalmethodes, btw-tarieven, taal etc. Commerciële partijen zullen
daarbij de voorkeur geven aan de grootste markten. Dit betekent dat Nederland later aan de beurt
85
86

De website is niet van Steam.
Zie voetnoot 84.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

GAMES

59

is dan het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk. Door de populariteit van online gaming
in Nederland en de hoge e-vaardigheden staat de Nederlandse markt verre van laatste in de rij.

Houding van consoles
Nintendo is jarenlang terughoudend geweest met het online distribueren van games, mede vanuit
het idee dat gamers online minder bereid zijn te betalen. Na de bekendmaking van een verlies in
het tweede kwartaal van 2011 kondigde Nintendo aan de onlinemogelijkheden te vergroten. In
eerste instantie heeft de houding van Nintendo het online spelaanbod vertraagd.87 Mede doordat
de andere consoles een beter online aanbod hadden, zag Nintendo zich genoodzaakt het online
aanbod te verbeteren.

4.6

Consumentenonderzoek

Persoonskenmerken gamers
In totaal zijn 74 consumenten ondervraagd die weleens games downloaden of streamen en 83
consumenten die wel geïnteresseerd zijn in het kopen verkrijgen van games, maar nog nooit
games hebben gedownload of gestreamd.
Van de 74 consumenten die weleens games downloaden of streamen, geeft 88 % aan dit (onder
andere) uit legale bron te doen. De overige 12 % valt uiteen in 11 % die nooit downloadt uit
legale bron (en altijd uit illegale bron) en 1% die niet weet wanneer iets legaal is of niet.
Tabel 18 laat het sociaaldemografische profiel van de legale downloaders en de niet-downloaders
zien. Het afzonderen van de groep niet-legale downloaders is vanwege kleine aantallen niet
statistisch betrouwbaar. Het relatief beperkte aantal waarneming zorgt er mede voor dat de 3
groepen op sociaaldemografische variabelen niet statistisch significant van elkaar verschillen.
Tabel 18

Sociaaldemografische profiel gamers
Legale downloader

Niet-legale downloader

Niet-downloader

Man
Vrouw

60%
40%

N/A

63%
37%

15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
>65

18%
12%
28%
17%
15%
9%

N/A

16%
16%
36%
13%
12%
7%

42,0

N/A

40,5

65

9

83

Geslacht

Leeftijdscategorie

Gemiddelde leeftijd
N
Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

87

Zie: http://bit.ly/LL0eDn (Press The Buttons, Nintendo Embracing Digital Distribution For Retail Release).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

60

HOOFDSTUK 4

Downloadgedrag gamers
Aan de groep legale downloaders is gevraagd hoe vaak zij games uit legale bron downloaden of
streamen, zie Tabel 19. Een kwart van hen doet dit dagelijks en een zesde downloadt of streamt
wekelijks legale games. Daarmee hebben gamers, meer dan de tot dusver besproken
contentgroepen, een hoge consumptiefrequentie.
Tabel 19

Frequentie van legaal downloaden of streamen van games
Percentage
23%
17%
20%
40%

Dagelijks
Wekelijks
Enkele keren per maand
Enkele keren per jaar

65

N
Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Ruim 70 % van de gamers betrekt de meerderheid van zijn games uit legale bron (Tabel 20). De
dertien procent die niets uit legale bron downloadt of streamt, is aanmerkelijk kleiner dan bij
muziek en audiovisuele content.
Tabel 20

Percentage games dat men downloadt of streamt uit legale en illegale bron

Verhouding legale/niet-legale downloads
Niets uit legale bron*
1 - 49% uit legale bron
50% of meer uit legale bron
Alles uit legale bron

13%
15%
31%
41%
68

N
Bron:

Percentage

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; * = Consumenten die de legale status van hun de
downloads niet kennen, zijn ook tot deze groep gerekend

Beslisfactoren bij consumptie van (digitale) games
Beschikbaarheid, prijs en de kwaliteit zijn wederom belangrijke beslisfactoren bij de keuze voor
(legale of niet-legale) digitale consumptie of voor een game op een fysieke drager (Tabel 21).
Voor de legale downloader is zekerheid over het niet-schadelijk zijn van de software – gemiddeld
genomen – bijna even belangrijk als de prijs van de game.88

88

Zie Figuur 42 van Bijlage B.3 voor de spreidingen, in plaats van het gemiddelde, van de toegekende
gewichten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

GAMES

Tabel 21

61

Gemiddelde toegekende gewichten beslisfactoren games
Analoge gamer

Niet-legale
downloader

Legale
downloader

Totaal

Beschikbaarheid

19 (2)

N/A

18 (1)

18 (2)

Prijs

22 (1)

N/A

15 (2)

19 (1)

Betalingsmogelijkheden

3

N/A

5

4

Betalingsveiligheid

6

N/A

5

6

Verkrijgingsgemak

7

N/A

9

8
12 (3)

Kwaliteit game

12 (3)

N/A

12

Interoperabiliteit

2

N/A

2

2

Privacy en veiligheid

3

N/A

5

4

Duidelijkheid legaliteit

4

N/A

4

3

Virus- en malwarevrij

8

N/A

14 (3)

10

Toekomstige beschikbaarheid

3

N/A

5

3

Overige

1

N/A

0

1

N

83

9

65

157

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Beoordeling van legale digitale games
In Figuur 27 staan de gemiddelde toegekende oordelen over legale digitale games. Over het
algemeen zijn de scores voldoende (3) of hoger. Alleen (het gebrek aan) interoperabiliteit van
legale digitale games wordt onvoldoende tot voldoende gevonden. Wegens gebrek aan
waarnemingen over niet-legale downloaders kunnen alleen de niet-downloaders (‘analoge
gamers’) en legale downloaders met elkaar vergeleken worden. De verschillen tussen beide
groepen zijn gering en niet statistisch significant is.
Figuur 27

Gemiddelde oordeel legale digitale games

Ruim voldoende

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5

Zwaar onvoldoende

1,0

Analoge gamer

Bron:

Legale downloader

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

HOOFDSTUK 4

Wederom is met behulp van het toegekende belang aan de beslisfactoren per respondent een
gewogen totaalscore voor legale digitale games berekend, zie Tabel 22. De totaalscores liggen
rondom de voldoendegrens van 3. Legale downloaders geven een iets hogere score dan de nietdownloaders, echter, dit verschil is niet statistisch significant. 89
Tabel 22

Gewogen totaalscore legale digitale games per type gamer
Gemiddelde

N

Niet-downloader

2,98

50

Legale downloader

3,18

60

Totaal

3,05

116

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

4.7

Synthese

In de markt voor games zijn digitale en fysieke distributie complementair. Sommige games
worden überhaupt niet fysiek geproduceerd, en de online markt is groot, maar voor eerste
aanschaffen kiezen consumenten nog vaak voor de fysieke distributie. Opvallend is dat het online
aanbod van games voor de PC zeer goed te noemen is, terwijl de online beschikbaarheid van
consolegames naar schatting onder de 50% ligt. De sector gebruikt met redelijk succes verplichte
online registratie en updates om file sharing te voorkomen.
Figuur 28

Knelpunten legale digitale games

Juridisch

Juridisch

Technisch

Bron:

SEO Economisch Onderzoek en IViR

Betaalmodel

Technisch

• Betalingsveiligheid

• Kwaliteit internetverbinding
mobiele netwerken (ping)

Economisch

Economisch

• Toetredingsdrempels door
hoge opstartkosten
• Weerstand tegen
kannibalisatie offline aanbod
• Voorkeur fysieke verkoop
consoles

• Regionale prijsverschillen

Vraagzijde

Aanbodzijde

• Onduidelijkheid over rechten
oudere (vintage) games

Doordat een game relatief ‘zware content’ is, kan de downloadtijd van een game dusdanig lang
zijn dat een consument fysieke aanschaf prefereert. Voorts is de reactietijd van mobiele
netwerken thans vaak nog te laag voor realtime online gaming waarin bijvoorbeeld gevochten wordt
tegen andere spelers.
Juridisch spelen er weinig problemen met betrekking tot het online exploiteren van games. In de
regel zijn de exploitatierechten geconcentreerd bij producenten. Licenties kunnen daarom relatief
89

T-toets voor onafhankelijke steekproeven. Ter controle is eveneens de niet-parametrische MannWhitneytoets uitgevoerd. Ook hieruit blijkt de totaalscores van de twee groepen niet significant van elkaar
verschillen. De niet-legale downloaders zijn wederom buiten beschouwing gelaten vanwege het geringe
aantal waarnemingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

GAMES

63

eenvoudig worden geregeld. De door gamesproducenten opgestelde licentievoorwaarden leveren
in de praktijk ook geen significante problemen op. Knelpunten bestaan wel bij de exploitatie van
oudere ‘vintage’ games, waarvan het lang niet altijd duidelijk is wie de exploitatierechten bezit. De
markt voor vintage spellen is echter zo klein, dat aanbieders hier weinig last van ondervinden.
De economische knelpunten voor de digitale distributie zijn beperkt. Momenteel lijken
gameontwikkelaars nog niet volledig gebruik te maken van de lagere distributiekosten bij digitale
distributie. Dit is echter onderdeel van de huidige strategie en kan dan ook bij verdere
ontwikkeling veranderen. Contentaanbieders maken wel al volop gebruik van mogelijkheden om
met tijdelijke kortingen omzetpieken te creëren. Games die via de console worden aangeboden
zijn in veel gevallen niet online te krijgen. Consolefabrikanten zetten het online aanbod initieel
vooral in als aanvulling op de fysieke distributie met uitbreidingen, demo’s en classics. Deze
strategie lijkt echter in verandering te zijn. Voor consumenten leiden regionale prijsverschillen tot
weerstand en veel gamers zijn dan ook op zoek naar manieren om deze prijsverschillen te
omzeilen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

5

Boeken

5.1

Marktbeschrijving

65

Eind 2011 werd bekend dat Staatssecretaris Halbe Zijlstra (Cultuur) niet van plan is een vaste
boekenprijs voor elektronische boeken (e-boeken) in te stellen, ten einde innovatie en
concurrentie te stimuleren.90 . De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) haakte hierop in
door de wens uit te spreken dat de concurrentie op de markt voor Nederlandstalige e-boeken zal
toenemen. 91 Ondertussen zijn auteurs verdeeld over de toekomst van het e-boek. Sommige
vrezen dat e-boeken massaal worden gekopieerd en vinden dat de prijzen van e-boeken aan de
lage kant zijn (Groen, 2011a). Net als in de eerder beschreven sectoren doemt ook hier de
causaliteitsdiscussie over file sharing op: tegenover auteurs die e-boeken mijden uit angst voor
kopiëren staan auteurs die menen dat downloaden uit illegale bron kan worden voorkomen door
zelf een legale digitale versie aan te bieden. Tot die laatste groep behoort JK Rowling, schrijfster
van de Harry Potter-reeks. Zij houdt de distributie in eigen hand door e-boeken uitsluitend via
haar website Pottermore aan te bieden (Veen, 2011a).

Digitale beschikbaarheid
Eind 2010 was 1,2 procent (ruim 4.800 titels) van alle beschikbare gedrukte Nederlandstalige
titels ook als e-boek beschikbaar, medio 2011 was dit met ongeveer 8.200 titels al 2,7 procent
(Poort, Akker, Eijk, Sloot, & Rutten, 2011, p. 39). Recente navraag bij het Centraal Boekhuis leert
dat het e-boekenaanbod eind 2011 was gestegen tot 12.000 titels. De Nederlandse e-boekenmarkt
staat – zeker internationaal gezien – in de kinderschoenen, maar zal deze schoenen spoedig
ontgroeid zijn.
Het huidige aandeel van e-boeken in Nederland is vergelijkbaar met het aandeel dat de V.S. al in
2009 hadden bereikt (Figuur 29). ‘We’ lopen dus zo’n drie jaar achter op de V.S. Ook in GrootBrittannië, Duitsland (Tabel 23) en Frankrijk 92 zijn veel meer boeken als e-boek beschikbaar dan
in Nederland, zij het dat dit niet altijd indicatief is voor de daadwerkelijke verkoop van eboeken. 93

90
91
92
93

Kamerstukken II, 2011/12, 32 300, nr. 2. Evaluatie van de Wet op de vaste boekenprijs, Brief van de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
http://bit.ly/K5FFTt (nieuwsberichten Nederlandse Mededingingsautoriteit).
In 2010 was ruim 13 procent van de printtitels in Frankrijk ook beschikbaar als e-boek (Sénat, 2010, p.
10).
In Duitsland kwam in 2010 bijvoorbeeld slechts 0,5 % van de gehele boekenomzet aan e-boeken toe
(Poort et al., 2011, p. 50).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

66

HOOFDSTUK 5

Netto omzet in miljarden dollars

Figuur 29

e-boek in de V.S. groeit explosief

6

30%

5

25%

4

20%

3

15%

2

10%

1

5%

0
1999

0%
2000

2001

2002

2003

printboek

Bron:

2004

2005

2006

totaal

2007

2008

2009

2010

Aandeel e-boeken

Poort et al. (2011, p. 45) o.b.v. Association of American Publishers

Tabel 23

Titelaanbod e-boeken in Duitsland is veel hoger dan in Nederland

Genre

Percentage beschikbaar als e-boek

Non-fictie

33%

Wetenschappelijke boek

30%

Vakboeken

28%

Gidsen

15%

Fictie

11%

Kinder- en jeugdboeken

10%

Schoolboeken

3%

Bron:

Börsenverein des Deutschen Buchhandels 2011

De Europese e-boekenmarkt is, gemeten in omzet, een factor 10 kleiner dan de Amerikaanse. In
2010 bepaalden e-boeken daar 8 tot 10 procent van de boekomzet, tegenover gemiddeld 0,5 tot
0,8 procent in Europese landen (A.T. Kearney & BookRepublic, 2011). De e-boekpenetratie in
Nederland scoort dus boven het Europese gemiddelde, zoals ook te zien in Tabel 24. 94

94

Zie Tabel 39 in Bijlage A voor een vergelijkbaar overzicht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

Tabel 24

67

Europese landen onderling vergeleken
V.K.

Beschikbaarheid titels in
nationale taal
Aantal e-readers, tablets, etc.
Marktstructuur: distributeurs
(D) en retailers (R)
Aanwezigheid van grote
partijen 96
BTW-tarief
Penetratie e-boek

Bron:

Duitsland

Frankrijk

Italië

Spanje

Zweden 95

++++

+++

++

+

+

+

~ 500.000

~ 100.000

~ 50.000

~ 7.000

~ 4.000

~ 4.000

++++

++

++

+

+

+++

~ 1.600.000

~ 800.000

~ 600.000

~ 470.000

~ 250.000

~ 150.000

+++

+++

++

+++

+++

+

D: 9 R: 15

D: 24 R: 20

D: 2 R: 12

D: 6 R: 20

D: 7 R: 24

D: 2 R: 7

/

/

/

+++

+

++

Amazon, Apple

Apple

Apple, Google

PB eB

PB eB

PB eB

PB eB

PB eB

PB eB

0% 19%

7% 19%

5,5% 19,6%

4% 20%

4% 18%

6% 25%

2% -3%

<0,5%

<0,2%

<0,2%

<0,1%

<0,1%

A.T. Kearney & BookRepublic (2011); Bewerking SEO/IViR

Afzet en omzet
Figuur 30 toont de sterke groei van de e-boekenverkoop in Nederland. 97 Tussen september 2009
en april 2011 verdubbelde het aantal verkochte e-boeken. Ook over heel 2011 verdubbelde de
afzet, waarmee het huidige aandeel in alle boekverkopen 1,6 % bedraagt (CPNB, 2012).
Figuur 30

Verdubbeling van e-boekenverkoop in 8 maanden tijd

Verkochte e-boeken in duizenden

60

50

40

30

20

10

-

Bron:

Centraal Boekhuis in Poort et al. .(2011, p. 40)

In 2011 verdubbelde de Nederlandse e-boekenomzet naar 7,6 miljoen euro, oftewel 1,3 % van de
totale boekenmarkt (Fortuin, 2012). In 2010 was de omzet nog 3,7 miljoen euro (Joosse, 2011).
95

96
97

Ook Denemarken staat nog aan de vooravond van de doorbraak van het e-boek, getuige het huidige
marktaandeel van 2 %. Er is in Denemarken geen grote retailer die de markt een duw in de rug kan geven
en ook e-readers zijn (nog) geen wijdverspreid fenomeen (Harden, 2012). Begin 2010 telde de Deense eboekenmarkt een omzet van ongeveer € 100.000,-, nog geen 0,1 % van de totale boekenmarkt
(Rasmussen & Hansen, 2010).
Onder grote spelers wordt verstaan: Kindle, de iBookstore en Google Bookstore.
De rode lijn maak het seizoenspatroon inzichtelijk. Hier doorheen is een zwarte trendlijn getrokken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

68

HOOFDSTUK 5

Vooral het afzetaandeel van non-fictie in de e-boekenmarkt nam recent sterk toe, van 9 % medio
2011 tot 15 % in het najaar van 2011 (Groen, 2011c). Ter vergelijking: in de totale markt voor Aboeken in Nederland bedraagt het aandeel van non-fictie iets minder dan 40 % (KBb, 2011, p. 6).
Non-fictie blijft in het e-segment dus achter op fictie, maar is bezig deze achterstand in te lopen.
Ook in de komende 4 jaren verwacht PwC elk jaar praktisch een verdubbeling van de eboekenomzet, zie Figuur 31. In 2015 wordt er naar schatting 113 miljoen euro aan e-boeken
verkocht, waarvan 59 miljoen euro A-boeken en het restant educatieve uitgaven. Het aandeel in
de totale omzet komt daarmee op 11 procent.
Figuur 31

Jonge Nederlandse e-boekenmarkt groeit onstuimig

16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2009

2010

2011*

2012*

2013*

2014*

2015*

Market share electronic CONSUMER books (% of consumer book publishing in € millions)
Market share electronic EDUCATIONAL books (% of educational book publishing in € millions)

Bron:

PwC (2011, p. 140); Bewerking SEO/IViR

De groeiprognoses voor het e-boek steken schril af bij de huidige krimp van het totale Aboekensegment. In de eerste maanden van 2011 daalde de omzet in Nederland met 4 procent.
Uitgezonderd Vlaanderen en Frankrijk is omzetkrimp een Europees verschijnsel, becijfert
marktonderzoeksbureau GfK Retail (Figuur 32).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

Figuur 32

Bron:

5.2

69

Sombere ontwikkeling van het Europese A-boekensegment

Hemker (2011)

Legaal aanbod

Zoals reeds aangegeven waren eind 2011 ongeveer 12.000 Nederlandse titels als e-boek
verkrijgbaar. Tot opzichte van de in druk verkrijgbare boeken is dit gering, maar de
beschikbaarheid neemt snel toe. Nieuwe titels komen inmiddels meestal ook als e-boek uit.
In Nederland is een flink aantal verkopers van e-boeken actief. Marktleider is webwinkel
Bol.com. Een Nederlandse retailer die zich puur richt op e-boeken is eBook.nl en sinds begin
2012 is ook het van oorsprong Canadese Kobobooks in Nederland actief met een zowel
Nederlands als internationaal assortiment. Ook Amazon en Google maken zullen in 2012 hun
intrede doen in het Nederlandstalige e-boekensegment (Boon, 2011; Dessing, 2011b; Elzinga,
2012a).
Daarnaast verkopen de fysieke boekwinkelketens (bijvoorbeeld Bruna en onafhankelijke
boekhandels zoals Atheneum) ook e-boeken en ook veel uitgevers verkopen rechtstreeks hun eboeken via hun site. Tot besluit moet ook self-publishing niet onvermeld blijven: met name
aspirant- en beginnende auteurs kiezen er steeds vaker voor hun e-boeken zelf gratis of tegen
betaling aan te bieden via hun eigen website, via de iBookstore van Apple, de Android Market of via
platforms als c-shed.nl.
Ondanks het verscheidene aanbod aan e-boekhandels en andere verkoopkanalen is het huidige
consumptiepatroon eenzijdig: Bol.com is tot dusver de enige dominante speler op de
Nederlandse e-boekenmarkt. Ruim 80 % van de e-boekenlezers koopt weleens een e-boek bij
Bol.com (Figuur 33) en voor bijna driekwart is Bol.com de ‘preferred supplier’ (Figuur 34).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

70

HOOFDSTUK 5

Figuur 33

Bijna alle e-boekenlezers kopen weleens e-boeken bij Bol.com (N=358)
Waar heeft u weleens e-boeken aangeschaft?
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Bol.com
eBook.nl
Bruna
Amazon
Selexyz
eBookstore
Libris
ECI
eBook-winkel
E-bookweb
Publishing Stars
Books2download
Studon
Kluwer
MagZine
Post Scriptum
Biblioo
UniBook
Anders

Bron:

GfK Retail and Technology in SMB (2011b); Bewerking SEO/IViR

Figuur 34

Bol.com favoriete retailer van Nederlandse consumenten (N=358)
Waar koopt u het vaakst uw e-boeken?
eBook.nl eBook1%
winkel
1%
Bruna
ECI 2%
Libris 3%
4%

Books2download
1%
Anders
7%

Amazon
4%
Selexyz
6%

Bol.com
71%

Bron:

5.3

GfK Retail and Technology in SMB (2011b); Bewerking SEO/IViR

Niet-legaal aanbod

Net als bij muziek, audiovisueel materiaal en games, speelt filesharing ook bij e-boeken een rol. In
Duitsland zou inmiddels twee derde van het e-boekenaanbod illegaal zijn (Fortuin, 2012), terwijl
30 procent van Britse e-readereigenaren toegeeft illegale e-boeken te downloaden of kopiëren

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

71

(Veen, 2011b; Watters, 2011).98 Onderzoeksbureau MarktMonitor becijfert dat ieder boek uit de
top-10 (internationale) bestsellers gedurende één maand elk tachtig duizend keer illegaal werd
gedownload, om daaraan toe te voegen dat de verspreiding van betaalbare e-readers mede de
oorzaak zouden zijn van de groeiende markt voor illegale kopieën van e-boeken (Groen,
2011b). 99
Over het aantal Nederlandse consumenten dat e-boeken downloadt uit illegale bron en de mate
waarin dit ten koste gaat van de verkoop van gedrukte boeken en e-boeken (substitutie) is echter
weinig systematische informatie. Wel is duidelijk dat bestanden met bijna het gehele aanbod aan
Nederlandstalige e-boeken eenvoudig te downloaden zijn (Wubben, 2011). Ook komt het
geregeld voor dat boeken die nooit als e-boek zijn verschenen, worden gescand om daarna
illegaal te worden aangeboden. Het besef begint dan ook in de sector door te dringen dat het
geen afdoende waarborgen biedt tegen piraterij om een boek uitsluitend op papier te laten
verschijnen.

5.4

Juridische knelpunten

(Transactie)kosten bij rechtenverwerving
Bij de online exploitatie als e-boek van nieuwe titels – dus exclusief de backlist – bestaan geen
duidelijke knelpunten ten aanzien van het auteursrecht. Het regelen van de benodigde
toestemming van rechthebbenden is vaak niet bijzonder lastig omdat de rechten voor het als eboek uitbrengen van literaire werken doorgaans zijn overgedragen of in exclusieve licentie
gegeven aan de uitgever.
Er bestond enige tijd onduidelijkheid over de vraag of bij Lira aangesloten auteurs hun uitgevers
toestemming konden geven hun werken als e-boek uit te brengen. In het aansluitingscontract van
Lira worden door auteurs namelijk ook ‘digitale rechten’ overgedragen aan Lira. Door een
samenwerkingsovereenkomst tussen Lira en NUV, waarin is afgesproken dat de digitale
rechtenverlening aan Lira is beperkt tot collectieve rechtenverlening, is aan deze onduidelijkheid
een eind gekomen. 100 De uitoefening van rechten die partijen individueel kunnen exploiteren,
zoals die voor het als e-boek uitbrengen van literaire werken, worden door Lira thans aan de
individuele contractspartijen overgelaten.
Door de concentratie van rechten bij de uitgever heeft de laatste doorgaans wel een belangrijke
stem in de beslissing een nieuwe titel al dan niet als e-boek uit te geven of een derde hiervoor
toestemming te verlenen. Dit kan nadelig uitwerken in een situatie waarin tal van interne of
externe factoren een dergelijke beslissing beïnvloeden. Simpel conservatisme, onwennigheid met
het fenomeen van e-boeken en angst voor het massaal kopiëren en digitaal uitwisselen van
boeken waren het in verleden dikwijls aanleiding om een werk niet als e-boek uit te geven. Toch
lijkt het erop dat de houding van uitgevers aan het kantelen is en dat steeds meer uitgevers
nieuwe boeken zowel in druk als digitaal uitgeven.

98
99
100

Onder eigenaren van tablets is dit percentage 36 procent.
Zie ook Roach (2010).
Samenwerkingsovereenkomst Lira - Nederlands Uitgeversverbond inzake digitale rechten, 8 juli 2010,
http://bit.ly/Mbl38Y.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

72

HOOFDSTUK 5

Op 6 juli 2011 hebben de Literaire Uitgeversgroep van de Groep Algemene Uitgevers en de
Vereniging van Letterkundigen die onderdeel is van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers een
modelcontract vastgesteld waarin afspraken zijn gemaakt over de exploitatie van oorspronkelijk
Nederlandstalig literair werk als e-boek. 101
Specifieke problemen bij online exploitatie van de backlist
Bij het digitaliseren en online beschikbaar stellen van de backlist spelen wel juridische problemen.
Het is lang niet altijd duidelijk wie de digitale rechten van oudere titels bezit. Zelfs als de auteur in
het verleden zijn auteursrechten heeft overgedragen aan een uitgever is het nog maar de vraag of
de uitgever ook de rechten heeft verkregen voor het uitgeven van een titel als e-boek. Zoals reeds
is vermeld kan een overdracht op grond van art. 2 lid 2 Aw enkel die bevoegdheden betreffen die
hetzij uitdrukkelijk in de leveringsakte zijn vermeld, hetzij noodzakelijk uit de onderliggende
rechtsverhouding voortvloeien. De auteursrechten op onbekende (e.g. digitale) exploitatievormen
zijn dus niet per definitie begrepen in de overdracht. De rechten voor het digitaliseren en online
beschikbaar stellen van een titel als e-boek kunnen dus nog bij de oorspronkelijke auteur of een
andere partij berusten. In de praktijk is het daarom lastig – en indien de rechthebbende onbekend
of onvindbaar is zelfs onmogelijk – om de benodigde toestemming te regelen. 102
Territoriale versnippering van rechten
Uitgeefrechten voor boeken worden doorgaans ook territoriaal geregeld.103 In de boekenmarkt
vormt dit echter een minder groot knelpunt dan in de online muziekmarkt. Vanwege de taal is de
exploitatie van boeken gericht op specifieke taalgebieden. Buiten het Nederlands taalgebied is het
marktaandeel van (oorspronkelijke of vertaalde) Nederlandstalige boeken verwaarloosbaar klein.
Aanbieders van Nederlandstalige e-boeken zullen daarom (in beginsel) alleen geïnteresseerd zijn
in een licentie om deze e-boeken online voor het publiek beschikbaar te stellen in landen waar
Nederlands gesproken wordt (in het bijzonder Nederland en Vlaanderen). Andersom kunnen de
territoriale beperkingen in uitgeefcontracten er wel aan in de weg staan dat het online aanbod van
buitenlandse (niet-Nederlandstalige) titels in Nederland achterblijft. Het marktaandeel van nietNederlandstalige A boeken in Nederland is echter beperkt tot zo’n 10 % (Poort et al., 2011, p.
32).

5.5

Technische knelpunten

Digital Rights Management
De voornaamste manier om in de e-boekenmarkt gebruiksrechten te waarborgen is het hanteren
van ‘gesloten ecosystemen’: e-readers die exclusief aan één retailer gekoppeld zijn zoals de Kindle
van Amazon en de Nook van Barnes & Noble. Door middel van deze ‘walled gardens’ zijn
consumenten genoodzaakt de e-reader van retailer naar keuze aan te schaffen om toegang tot het
assortiment te verkrijgen. Titels zijn op deze manier niet uitwisselbaar tussen e-readers. Anders
101
102

103

http://bit.ly/Mbl38Y (VvL, Modelcontract oorspronkelijk Nederlandstalig literair werk).
In 2008 heeft VOI©E namens Lira en andere CBO’s met FOBID een principeakkoord bereikt over de
digitalisering en online beschikbaarstelling van literaire werken, inclusief zogenaamde ‘verweesde werken’,
i.e. werken waarvan de rechthebbenden na een zorgvuldige zoektocht onvindbaar zijn. Dit akkoord geldt
echter alleen voor bepaalde culturele erfgoedinstellingen en dus niet voor uitgevers van e-boeken.
M. Pelkman, ‘De Kindle 2 en de gevaren van territoriale beperkingen’, eReaders weblog, 8 oktober 2009,
http://bit.ly/Mblpwz; M.-J. Klaver, ‘Welke boeken mogen op de internationale Kindle?’, NRC weblog,
12 oktober 2009, http://bit.ly/MbltMA.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

73

gezegd: de keuze voor een e-reader impliceert de keuze voor een retailer (en vice versa). In
Nederland speelt dit punt in principe een minder grote rol dan in de V.S., waar de DRM en de
Kindle van Amazon sterk met elkaar verknoopt zijn. Aan de andere kant biedt de Kindle met de
bijbehorende DRM een goede vind-, koop- en leeservaring en is in de V.S. geaccepteerd. Toch
geven ook Nederlandse e-boeklezers aan dat zij kopieerbeveiligingen als hinderlijk ervaren
(Elzinga, 2010).
In lijn met de ontwikkeling in de muziekindustrie, waar beperkende DRM 104 vrijwel verdwenen
is, gaan er ook voor e-boeken stemmen op om DRM af te schaffen of alleen gebruik te maken
van ‘sociale DRM’ (Witt, 2011a). Bij dat laatste zijn bestanden door een watermerk herleidbaar
tot degene die het gekocht heeft. Voorstanders van sociale DRM of van DRM-vrije e-boeken
benadrukken dat de strijd tegen filesharing geen afbreuk mag doen aan het gebruiksgemak van
het legale product.

5.6

Economische knelpunten

Beschikbaarheid
Iets meer dan de helft van de Nederlanders vindt dat er te weinig (Nederlandse) titels als e-boek
beschikbaar zijn en tweederde is van mening dat elk nieuw boek dat uitkomt, ook direct als eboek beschikbaar moet zijn (Stichting Marktonderzoek Boekenvak, 2011c).
Beschikbaarheid van e-boeken hangt samen met tal van andere factoren. De wens om nieuwe
boeken direct als e-boek verkrijgbaar te maken is bijvoorbeeld gerelateerd aan vertraagde of
‘getrapte’ beschikbaarheid van boeken, ook wel windowing genoemd. In Angelsaksische landen
worden traditioneel klanten gesegmenteerd door een titel eerst tegen een relatief hoge prijs als
hardcover aan te bieden en pas enige tijd later als paperback. In Nederland vindt dergelijke
segmentatie van prijsongevoelige en prijsgevoelige consumenten meestal plaats aan de hand van
verschillende edities van het boek.. De huidige praktijk is dat boeken pas na enige tijd daarna als
e-boek verschijnen. Aangezien 50 % van de omzet van een nieuw te verschijnen boek in het
eerste jaar wordt behaald, staat het e-boek in de meest profitabele maanden buitenspel (Poort et
al., 2011). Deze manier om de koopkrachtige vraag af te romen is niet mogelijk bij e-boeken,
anders dan met behulp van hogere e-boekprijzen in de eerste fase na uitgave. Aan laatstgenoemde
windowing-strategie kleeft het gevaar dat niet-koopkrachtige vraag naar het illegale aanbod wordt
verdreven. 105
Een andere factor die de beschikbaarheid van e-boeken vertraagt, zijn de moeizame
onderhandelingen tussen uitgevers en bibliotheken over de vergoeding voor het uitlenen van eboeken. Recent werd bekend dat het overleg tussen de Groep Algemene Uitgevers (GAU) en een
commissie van de openbare bibliotheken niet tot een generieke regeling heeft geleid, zodat
bibliotheken nu met alle uitgevers individueel afspraken moeten maken (Dessing, 2012). In de
104
105

Het gaat hier om DRM dat het kopiëren naar andere apparaten, bijvoorbeeld een mp3-speler, computer
of netwerkschijf om het branden op een cd voor in de auto belemmert.
De beslissing van uitgeverijen Simon & Schuster en Hachette om e-boekuitgifte van bepaalde titels
opzettelijk te vertragen, maakte in de V.S. een golf van kritiek los (Cairns, 2009; Cane, 2009; Fortuin,
2012; Krozser, 2009; McQuivey, 2009; Meadows, 2011).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

74

HOOFDSTUK 5

V.S. is er een vergelijkbaar dispuut over het uitlenen van e-boeken. Uitgeverij Penguin biedt geen
nieuwe e-boeken voor uitleen via bibliotheken (Elzinga, 2012b). De oorzaak hiervan ligt
vermoedelijk in omzetderving door het uitlenen.

Consumentenprijzen
Een veelgenoemde drempel voor het e-boek is de prijs. Stichting Marktonderzoek Boekenvak en
Intomart GfK peilden eind 2010 de mening van 500 e-boekconsumenten. Ondanks dat praktisch
alle ondervraagden vonden dat e-boeken grotendeels of helemaal aan hun verwachtingen
voldoen, hadden de e-boeklezers kritiek op de in hun ogen te hoge prijzen (Elzinga, 2010).
Een Nederlands e-boek kost in de regel 80 % van de prijs van het gedrukte boek (Jager, 2011).
Dit geringe prijsverschil tussen print- en e-boek is een Europees verschijnsel. In de Verenigde
Staten is het e-boek daarentegen half zo duur als het printboek (A.T. Kearney & BookRepublic,
2011). 106 In Europa loopt dit uiteen van 25 tot 40 procent. Daarmee zijn Europese e-boeken zo’n
20 tot 50 procent duurder dan Amerikaanse e-boeken.
Voor een uitgever is een e-boek niet veel goedkoper te maken dan een fysiek boek. Zeker bij een
wat grotere oplage vormen de kosten van druk en distributie maar een beperkt deel van de totale
kosten (Fortuin, 2012). Overige kosten zijn nagenoeg identiek. Daar staat tegenover dat met
scherp geprijsde e-boeken een markt voor impulsaankopen aangeboord kan worden, die de
traditionele klandizie niet hoeft te kannibaliseren. Denk bijvoorbeeld aan tijdelijke aanbiedingen
op het moment dat de auteur een tv-optreden geeft.
Zelfstandige auteurs ondervinden hinder van het territoriale beleid van Amazon. Klanten in
landen waar Amazon (nog) geen Kindle Store heeft, betalen een toeslag van 2 dollar. Inclusief
BTW betalen bijvoorbeeld Zweedse en Nederlandse consumenten $ 5,74 voor een e-boek dat de
Amerikaanse consument $ 2,99 kost. Bijkomend nadeel voor zelfpublicerende auteurs is dat ze in
die landen slechts recht hebben op 35 % aan royalty’s in plaats van de 70 % die ze in de Kindle
store ontvangen. Terwijl de consumentenprijs dus bijna twee keer hoger ligt, ontvangt de auteur de
helft aan royalty’s.

106

Daarnaast liggen internetprijzen van hardcoverboeken in de V.S. al gemiddeld 40 procent lager dan de
adviesprijs vanwege het ontbreken van een vaste boekenprijs (vpb) aldaar.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

75

Figuur 35

Zelfstandige auteurs: illustratie prijsopbouw e-boek van $ 2.99 verkocht via
107
Amazon

$7,00
$6,00
$5,00
$4,00

$5,74
$0,75

$2,00
$2,99

$3,00
$0,90
$2,00

$1,94
$2,09

$1,00
$1,05
$0,00
Swedish Amazon customer (surcharge zone)
Royalties self-publishing authors

Bron:

US Amazon customer (Kindle Store)

Gross margin Amazon

Surcharge Amazon

VAT

Gaughran (2011); Bewerking SEO/IViR

Bij het vergelijken van prijzen van print- en e-boeken is het essentieel in ogenschouw te nemen
dat e-boeken in de meeste Europese landen een substantieel BTW-nadeel hebben ten opzichte
van hun gedrukte tegenhanger. Elektronische boeken worden namelijk niet als goederen maar als
diensten aangemerkt, waardoor het hoge BTW-tarief geldt (Crijns, 2011). In Nederland betekent
dit een ‘prijsopslag’ van 13 procentpunten (Tabel 25). In Frankrijk en Luxemburg is het BTWtarief van het e-boek per 1 januari 2012 verlaagd, mogelijk met sancties van de Europese
Commissie tot gevolg vanwege inbreuk op Europese verdragen rondom BTW (Joosse, 2012;
Witt, 2011b). Saillant detail is dat het Europese Parlement zich juist heeft uitgesproken voor een
lager BTW-tarief op digitale boeken, kranten en tijdschriften (Veen, 2011c).
Tabel 25

BTW-verschil tussen e-boek en printboek is een Europabreed verschijnsel

Land

e-boek

Printboek

België

20%

6%

Duitsland

19%

7%

Frankrijk

7% (voorheen 19,6%)

7% (voorheen 5,5%)

21%

0%

Ierland
Italië

20%

4%

Luxemburg

3% (voorheen 15%)

3%

Nederland

19%

6%

Oostenrijk

20%

10%

22%

0%

Polen
Roemenië

17,5%

0%

Spanje

16%

4%

Tsjechië

19%

5%

Zweden

25%

6%

Bron:

Rousseau (2009, p. 14); Bewerking SEO/IViR

107

In de V.S. wordt meestal geen BTW op e-boeken geheven. Voor klanten in de ‘toeslagzone’ rekent
Amazon met een BTW-tarief van 15 % (Gaughran, 2011).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

76

HOOFDSTUK 5

Marktomvang/taalgebied
Nederland is een kleine markt voor grote internationale spelers zoals Amazon, Apple en Google.
Juist de afwezigheid van dergelijke spelers als ‘drijvende kracht’ wordt regelmatig als verklaring
genoemd voor het achterblijven van de markt (Wischenbart & Kaldonek, 2011, p. 21). Zoals
opgemerkt in paragraaf 5.2 is Kobo inmiddels echter wel toegetreden tot de Nederlandse markt
en maken ook Amazon en Google in 2012 hun opwachting.
Een klein taalgebied heeft ook tot gevolg dat minder kan worden geprofiteerd van de
schaalvoordelen waarmee de productie van boeken gepaard gaat. Een hogere oplage verlaagt de
vaste kosten van een nieuw boek of vertaling per exemplaar, waardoor hogere oplages bij een
lagere prijs rendabel kunnen zijn. Dit punt is niet uniek voor e-boeken en speelt evengoed voor
gedrukte boeken. Wel is het een verklaring voor het feit dat het in grotere taalgebieden sneller
rendabel is de backlist als e-boek te herpubliceren. Dergelijke titels worden slechts mondjesmaat
verkocht en de vaste kosten van het digitaliseren van oudere titels zullen in een groter taalgebied
eerder worden terugverdiend.

Inkomstenverdeling
De boekenmarkt kenmerkt zich traditioneel, onder andere vanwege het bestaan van prijsbinding
in de vorm van een vaste boekenprijs, door stabiele verhoudingen tussen de verschillende actoren
in de bedrijfskolom: auteurs, agenten, uitgeverijen, drukkers, verdelers en boekhandels. Met de
introductie van het e-boek worden deze verhoudingen opgeschud (Figuur 36). Gevestigde
partijen vrezen de opkomst van partijen als Apple, Google en Amazon. Het e-boek betekent dat
de gevestigde orde zijn positie (toegevoegde waarde) moet heroverwegen en dat sommige van de
schakels van de bedrijfskolom overbodig dreigen te raken.
Figuur 36

Bedrijfskolom verandert drastisch als gevolg van het e-boek

DRMprovider

(Redactie)

Auteur

Bron:

Uitgever

Drukker

Webshop

Distributeur

(Online)
boekhandel

Consument

KBb (2009, pp. 11-12); Bewerking SEO/IViR

De consument verwacht een (substantieel) lagere prijs voor een e-boek dan voor een gedrukt
exemplaar. Dit terwijl uitgevers, zoals eerder opgemerkt, slechts beperkte kostenbesparing
kunnen realiseren ten opzichte van het gedrukte boek en zij nog onzeker zijn over de mate
waarin een lagere prijs veel extra vraag zal aanboren. Uitgeverijen zien hun winstmarge verder
onder druk komen door de in standaardcontracten overeengekomen hogere royalty’s voor een eboek (25 procent in plaats van 10 of 15 procent – afhankelijk van de oplage – bij een
printexemplaar) en het hogere btw-tarief (Fortuin, 2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

77

De opkomst van nieuwe actoren in het waardenetwerk en verschuiving van waardecreatie en
machtsverhoudingen tussen de huidige actoren worden vaak als bedreigend ervaren (Guiette et
al., 2011, p. 38). In Duitsland zijn de uitgevers en boekhandels voorstander van prijsbinding
omdat ze prijsdalingen en een monopoliepositie voor partijen als Amazon vrezen (Poort et al.,
2011, p. 51). Een deel van de angst is dat grote internationale retailers door ‘prijsdumping’ de
prijsperceptie van e-boeken bij de consument negatief beïnvloeden.
De verschuiving van waardecreatie en machtsverhoudingen uit zich in actoren die andere
schakels trachten te omzeilen. Zo zijn er auteurs die zelf hun e-boeken uitgeven (zelfpublicisten),
uitgeverijen die zelf hun digitale boeken verkopen 108 en daarmee retailers buitenspel zetten, en
zijn er retailers die het vaarwater van uitgevers, recensenten en agenten betreden door auteurs
rechtstreeks te contracteren. Laatstgenoemde tactiek wordt in de V.S. door Amazon in de
praktijk gebracht. Topmanager van Amazon Grandinetti verwoordt: “de enige personen
noodzakelijk voor het uitgeven van een boek zijn de schrijver en de lezer, voor iedereen
daartussenin zijn er risico’s én mogelijkheden” (Streitfeld, 2011).

Investeringen
‘Traditionele partijen’ – boekenverkopers afkomstig uit de offline boekenmarkt, met uitzondering
van pure internetwinkels zoals Bol.com – opereren in een krimpende markt en ontberen
zodoende het investeringsvermogen van internationale partijen als Amazon, Apple en Google
(Dessing, 2011b; Fortuin, 2012). Zij leggen het af op productontwikkeling, marketing en
innovatie van e-boeken. Bovendien zijn hun initiële investeringen voor een e-boekenkanaal veel
hoger dan de meerkosten van een extra afzetmarkt voor de internationale spelers die hun
systeemkosten al gemaakt hebben en in andere landen of markten vaak al hebben terugverdiend.

Kannibalisatie van concurrerend aanbod
In de V.S. is de (spectaculaire) groei van het e-boek geen additionele groei gebleken: terwijl de eboekenomzet medio 2011 een groei van 167 procent optekende en grote Amerikaanse uitgevers
inmiddels 10 tot 20 procent van hun omzet uit e-boeken betrekken, vertoont de markt als geheel
geen groei. Met name pockets (of paperbacks) hebben te lijden onder e-boeken: tussen 2008 en
2010 daalde de omzet met 14 procent en de afzet met 17 procent (Dessing, 2011a). 109 Dit heeft
impact op boekhandels – in de V.S. sloot Borders, de op één na grootste boekhandelsketen, zijn
deuren – en de activiteiten van uitgeverijen. Laatstgenoemden verschuiven hun aandacht van
vertegenwoordigersnetwerken en verkoopbeurzen naar (tele)marketing en rechtstreekse verkoop.
Deze ontwikkeling belemmert de doorbraak van het e-boek op het moment dat de
‘gekannibaliseerde’ partijen zich verzetten en in staat zijn het e-boekenaanbod kunstmatig te
beperken, bijvoorbeeld door te lobbyen in werkgroepen en denktanks.

108

109

In de V.S. loopt 13 procent van de digitale omzet van algemene uitgeverijen via eigen sites. Over alle
uitgeverijen gemeten is dit aandeel zelfs 25 procent. Daarmee is rechtstreekse verkoop na Amazon het
belangrijkste verkoopkanaal (Dessing, 2011a)
Uit Duitsland komen soortgelijke berichten over kannibalisatie van printboekenomzet als gevolg van het
e-boek (Schram, 2011; Teterissa, 2011).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

78

HOOFDSTUK 5

Kritische massa en netwerkeffecten
Eerder genoemde walled gardens, de koppeling van een e-boekhandel aan een specifieke e-reader,
werpen naast technische ook economische drempels op. Wanneer iedere retailer zijn eigen ereader promoot c.q. verplicht stelt, gaat het erom wie als eerste een zekere kritische massa bereikt
(Dessing, 2011b). Het is immers uiterst twijfelachtig dat consumenten meerdere e-readers
aanschaffen. Dit is onpraktisch en nodeloos kostbaar. De huidige aanbieders op de Nederlandse
markt hebben echter niet gekozen voor een exclusieve koppeling tussen boeken en hardware
zoals Amazon met de Kindle. Bovendien zou een dergelijke koppeling een auteursrechthebbende
in beginsel niet beletten een titel ook voor een ander platform uit te brengen.

Adoptie van e-readers
E-boeken worden vooral via e-readers en tablets gelezen. Adoptie hiervan is dus een voorwaarde
voor de verkoop van e-boeken (Gaughran, 2011). Op dit moment is ongeveer vijf procent van de
Nederlanders in het bezit van een e-reader (Stichting Marktonderzoek Boekenvak, 2011a). Hoog
opgeleiden en mensen met een hoog inkomen bezitten relatief vaak een e-reader. In tegenstelling
tot veel andere technologieën is er geen duidelijk ‘negatief’ verband tussen leeftijd en adoptie: zo
heeft slechts 2 % van mensen tussen 25 en 34 jaar een e-reader.
De penetratie van de tablet is inmiddels met ruim 15 % veel hoger. Volgens recent onderzoek
van de Stichting Marktonderzoek Boekenvak/GfK Intomart leest 20 % van de Nederlanders
inmiddels weleens een e-boek. 41 % maakt daarbij weleens gebruik van een tablet, tegenover
33 % van een e-reader en 31 % op de smartphone. 110 In april 2011 maakte nog 68 % van de
(kleinere groep) e-boekenlezers gebruik van een e-reader.
Een vergelijking met cijfers voor de V.S. wijst erop dat de achterstand steeds verder wordt
ingelopen: in februari 2012 gaf 21 % van de Amerikanen aan een e-boek te hebben gelezen in het
voorgaande jaar. 28 % is in het bezit van een e-reader of tablet. Wel is de positie van de e-reader
in de V.S. nog duidelijk sterker: 41 % van de e-boekenlezers maakt gebruik aan een e-reader,
tegenover 23 % van een tablet; 42 % van de e-boeklezers leest deze op een computer, 29 % op
een smartphone. 111

5.7

Consumentenonderzoek

Persoonskenmerken boekconsumenten
Van de 149 consumenten die weleens e-boeken via internet downloaden of streamen, geeft 85 %
aan dit (onder andere) uit legale bron te doen. Zij vormen de ‘legale downloaders’ in Tabel 26. De
overige 15 % downloadt/streamt alleen uit illegale bron of weet niet zeker wanneer de bron voor
een e-boek legaal of niet-legaal is. 112 Maar liefst 85 % van de boekliefhebbers leest alleen papieren
boeken. De groep ‘niet-downloaders’ is daarmee vijfenhalf keer groter dan de e-boeklezers.

110
111
112

http://bit.ly/IgnKbz (Leesmonitor Digitalisering).
http://bit.ly/IgnY2m (PewInternet , The rise of e-reading).
Deze groep ‘niet-legale downloaders’ is te klein om verdere uitsplitsingen van te maken of statistische
toetsen op te verrichten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

79

Niet-downloaders zijn iets ouder dan legale downloaders – dit verschil is statistisch significant
(p < .05).113
Tabel 26

Sociaaldemografische profiel boekliefhebbers
Legale downloader

Niet-legale downloader

Niet-downloader

Man
Vrouw

49%
51%

N/A

49%
51%

15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
>65

1%
9%
24%
17%
28%
22%

N/A

2%
6%
15%
19%
27%
31%

Gemiddelde leeftijd

53,0

N/A

56,1

N

127

22

823

Geslacht

Leeftijdscategorie

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Downloadgedrag boekconsumenten
Aan de groep respondenten die weleens legale e-boeken downloaden of streamen is gevraagd hoe
frequent zij dit doen. Uit de cijfers in Tabel 27 blijkt dat driekwart slechts enkele keren per jaar
een e-boek aanschaft (of een legaal e-boek gratis verkrijgt).
Tabel 27

Frequentie van legaal downloaden of streamen van e-boeken
Percentage

Dagelijks

2%

Wekelijks

2%

Enkele keren per maand

20%

Enkele keren per jaar

76%

N

127

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

De helft van de consumenten die weleens e-boeken downloaden of streamen, doet dat uitsluitend
uit legale bron (Tabel 28). Dit aandeel is vergelijkbaar met dat bij games maar hoger dan bij
muziek en video.
Tabel 28

Percentage e-boeken dat men downloadt of streamt uit legale en illegale bron
Percentage

Niets legale bron*

17%

1 - 49% uit legale bron

12%

50% of meer uit legale bron

21%

Alles uit legale bron

50%

N

129

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; * = Consumenten die de legale status van hun de
downloads niet kennen, zijn ook tot deze groep gerekend

113

Ook verschillen in opleidingsniveau, bruto maandinkomen, regio en sociale klasse tussen de nietdownloaders en legale downloaders zijn statistisch verwaarloosbaar (niet afgebeeld in Tabel 26).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

80

HOOFDSTUK 5

Beslisfactoren bij consumptie van (e-)boeken
Beschikbaarheid en prijs van het boek zijn dominante aankoopcriteria, op afstand gevolgd door
het gemak van verkrijgen, zie Tabel 29. Er bestaat een scherper contrast tussen besliscriteria dan
bij bijvoorbeeld muziek en audiovisuele content, waarbij eveneens opvalt dat prijs duidelijk
ondergeschikt is aan beschikbaarheid. 114
Tabel 29

Gemiddelde toegekende gewichten beslisfactoren boeken
Niet-downloader

Niet-legale
downloader

Legale
downloader

Totaal

Beschikbaarheid

28 (1)

N/A

27 (1)

28 (1)

Prijs

20 (2)

N/A

18 (2)

20 (2)

Betalingsmogelijkheden

6

N/A

4

5

Betalingsveiligheid

9

N/A

9

9

Verkrijgingsgemak

9 (3)

N/A

9 (3)

9 (3)

Gebruiksvriendelijkheid

6

N/A

6

6

Aantrekkelijkheid e-reader

2

N/A

3

2

Interoperabiliteit

2

N/A

5

2

Privacy en veiligheid

5

N/A

3

4

Duidelijkheid legaliteit

3

N/A

3

3

Virus- en malwarevrij

4

N/A

8

4

Toekomstige beschikbaarheid

1

N/A

5

2

Overige

4

N/A

1

4

823

22

127

972

N
Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

Beoordeling van legale e-boeken
Figuur 37 laat de gemiddelde toegekende oordelen over legale e-boeken zien, verbijzonderd naar
het type boekconsument. Prijs, interoperabiliteit en onzekerheid over toekomstige
beschikbaarheid (waarvan de twee laatste de aan DRM gerelateerd zijn) worden het minst positief
beoordeeld. De andere factoren scoren gemiddeld voldoende. Wegens gebrek aan waarnemingen
over niet-legale downloaders kunnen alleen de niet-downloaders en legale downloaders met
elkaar vergeleken worden. Laatstgenoemden zijn significant meer te spreken over
betalingsveiligheid van het legale e-boek en over de e-reader.

114

Zie Figuur 43 van Bijlage B.3 voor spreidingen van toegekende gewichten per type boekconsument
(legale downloader en niet-downloader).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BOEKEN

Figuur 37

81

Gemiddelde oordeel legale e-boeken

Ruim voldoende

4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5

Zwaar onvoldoende

1,0

Niet-downloader

Bron:

Legale downloader

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata; ** = sterk significant verschil tussen groepen (p < .01);
* = significant verschil tussen groepen (p < .05) 115

Tabel 30 toont de gewogen totaalscores voor legale e-boeken. Deze zijn berekend met behulp
van het toegekende belang aan iedere beslisfactor. De totaalscores liggen rondom de
voldoendegrens van 3. Net als in de andere contentgroepen scoren de legale downloaders
gemiddeld iets hoger dan de niet-downloaders (en de niet-legale downloaders), zij het dat dit
verschil niet statistisch significant is.116
Tabel 30

Gewogen totaalscore legale e-boeken per type boekconsument
Gemiddelde

N

Niet-downloader

2,96

276

Niet-legale downloader

2,62

11

Legale downloader

3,04

121

Totaal

2,97

408

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

115

Kruskal-Wallistoets voor gelijkheid van verdelingen (chi-kwadraat gecorrigeerd voor gelijke
waarnemingen).
T-toets voor onafhankelijke steekproeven. Ter controle is eveneens de niet-parametrische MannWhitneytoets uitgevoerd. Ook hieruit blijkt de totaalscores van de twee groepen niet significant van elkaar
verschillen. De niet-legale downloaders zijn buiten beschouwing gelaten vanwege het geringe aantal
waarnemingen.

116

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

82

HOOFDSTUK 5

5.8

Synthese

Figuur 38

Knelpunten legale e-boeken

Juridisch

Juridisch

Bron:

Technisch

Betaalmodel

• Gesloten ‘ecosystemen’ (ereaders/DRM)

• Kosten opzetten veilige
(micro)betalingsstructuur
• Kosten en minimumleeftijd
betalingen
• Registreren betaalgegevens

Technisch

Economisch

Economisch

• Klein taalgebied vermindert
rentabiliteit digitalisering van
de backlist
• Herordening bedrijfskolom
• Prijsstelling en marge (o.a.
BTW-nadeel)
• Kannibalisatie printboek

• Gebrek aan titelkeuze
• Gering prijsvoordeel t.o.v.
printboek
• Gebrek aan interoperabiliteit
e-readers

Vraagzijde

Aanbodzijde

• Door concentratie van
rechten hebben uitgevers
sterke positie ten aanzien
van het als e-boek (laten)
uitbrengen van nieuwe titels
• Onduidelijkheid over rechten
oudere titels (digitalisering
en exploitatie backlist)

SEO Economisch Onderzoek en IViR

Bij het als e-boek exploiteren van nieuwe titels bestaan geen duidelijke juridische knelpunten. In
de regel worden de rechten voor het als e-boek uitbrengen van literaire werken overgedragen of
in exclusieve licentie gegeven aan uitgevers. Door de concentratie van rechten bij uitgevers is het
eenvoudiger een licentie te verkrijgen. Keerzijde is dat het uitgevers een sterke
onderhandelingspositie geeft ten aanzien van de beslissing een nieuwe titel al dan niet als e-boek
uit te geven of een derde hiervoor toestemming te geven. Steeds meer uitgevers lijken er echter
voor te kiezen nieuwe boeken zowel in druk als als e-boek uitgeven. Dit ligt anders bij de backlist,
waarvan het lang niet altijd duidelijk is wie de digitale rechten bezit. In de praktijk is het daarom
lastig en soms zelfs onmogelijk om de benodigde toestemming te regelen voor het als e-boek
exploiteren van oudere titels.
Met betrekking tot die backlist bestaat ook een economisch knelpunt: voor veel titels is zeer
onzeker of de kosten van digitalisering binnen afzienbare termijn zullen worden terugverdiend.
Door het kleine Nederlandse taalgebied is een dergelijke investeringen minder rendabel dan
bijvoorbeeld voor een Engels, Duits, Frans of Spaans boek.
Aan de vraagzijde werkt het geringe prijsvoordeel ten opzichte van het papieren boek
belemmerend. Hier komt nog bij dat een e-reader moet worden aangeschaft, en niet zeker is welk
assortiment e-boeken bij welke retailer hiermee kan worden gelezen. De beslisfactoren
beschikbaarheid, interoperabiliteit en toekomstige beschikbaarheid kregen, evenals prijs een
onvoldoende in de consumentenenquête.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

83

6

Samenvatting en conclusies

6.1

Aanbod en consumptie digitale content

Hoewel het aanbod in de muzieksector inmiddels vrij compleet is, loopt het omzetaandeel online
distributie in Nederland nog altijd sterk achter op de fysieke distributie en op veel andere landen.
Wereldwijd is het percentage online omzet ruim 30 % tegenover slechts 15 % in Nederland.
Voor boeken is het marktaandeel van online distributie met minder dan 2 % nog bescheidener,
maar in deze markt houdt dat duidelijk verband met het beperkte aanbod. Ook in internationaal
perspectief blijft Nederland daarmee achter op een aantal andere landen, met name de V.S.
In de audiovisuele sector maakt digitale distributie met 22 % een veel groter deel uit van de totale
omzet, met name dankzij het succes van Video on Demand. Hoewel de compleetheid van het
aanbod binnen deze walled gardens te wensen overlaat, is de afname van deze diensten ook in
internationaal perspectief groot. Audiovisuele diensten die over het internet worden aangeboden
blijven in Nederland internationaal gezien juist achter.
In de markt voor games zijn digitale en fysieke distributie complementair. Sommige games
worden überhaupt niet fysiek geproduceerd, en de online markt is groot, maar voor eerste
aanschaffen kiezen consumenten nog vaak voor fysieke distributie.
Tabel 31

Online distributie games groot, e-boeken nog in de kinderschoenen
Muziek

% omzet online distributie
Nederland in 2011

15%

Audiovisueel
22%

Games
>40%

117

e-Boeken
1,3%

Achterstand internationaal

ja

deels

nee

Compleetheid assortiment

+

-

-

ja
--

Beoordeling door consumenten

Voldoende

Onvoldoende

Voldoende

Voldoende

SEO Economisch Onderzoek / IViR 2012

De digitale aankoop krijgt gemiddeld een voldoende van de consument, met uitzondering van
audiovisuele content. Tabel 32 laat zien dat audiovisuele content naar verhouding de meeste
onvoldoendes scoort. Voor de markt voor e-boeken geeft bijna tweederde van de consumenten
een voldoende of ruim voldoende. Kennelijk voldoet deze markt ondanks het beperkte aanbod
beter aan de verwachtingen van de (e-)boekenlezer, terwijl de digitale videoconsument meer
verwacht dan momenteel geboden wordt. Bij alle contentgroepen zijn de onvoldoendes mild: niet
meer dan 7% (bij Video on Demand) van de gewogen oordelen blijft steken op ‘zwaar
onvoldoende’.

117

Het omzetaandeel online distributie was in 2010 40 % en zal in 2011 hoger liggen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

84

HOOFDSTUK 6

Tabel 32

Gewogen totaalscores legale digitale diensten
Video on Demand

Games

Gemiddeld zwaar onvoldoende (oordeel<2)

Muziek Internetvideo
4%

6%

7%

5%

6%

Gemiddeld onvoldoende (2≤oordeel<3)

31%

37%

32%

20%

30%

Gemiddeld voldoende tot ruim voldoende (3≤oordeel)

66%

57%

61%

75%

64%

N

519

406

310

116

408

Bron:

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

6.2

Juridische knelpunten

e-Boeken

(Transactie)kosten bij rechtenverwerving
Een van de belangrijkste juridische drempels voor het online aanbieden van creatieve werken zijn
de transactiekosten die gepaard gaan met het verwerven van de rechten. Het auteursrecht is een
exclusief recht en aanbieders dienen daarom de voorafgaande toestemming te verkrijgen van alle
relevante rechthebbenden alvorens zij een werk online mogen exploiteren. In de praktijk worden
de rechten in de meeste sectoren aan een exploitant (een platenmaatschappij/muziekuitgeverij,
filmproducent, gamesproducent of uitgever), overgedragen of aan een CBO in beheer gegeven.
Dit vereenvoudigt de licentieverlening, maar geeft partijen waar de rechten zijn geconcentreerd
tegelijkertijd een relatief sterke onderhandelingspositie ten aanzien van het – al dan niet onder
beperkende voorwaarden – toestaan of verbieden van de online exploitatie van de werken. Zo
was het in de audiovisuele sector lange tijd gebruikelijk dat minimumgaranties over afname van
audiovisuele werken werden gesteld. Het lijkt er evenwel op dat dergelijke minimumgaranties
terrein verliezen en een minder groot obstakel vormen voor het online/VoD aanbod.
In de online muziekmarkt hebben enkele aanbieders de juridische drempels inmiddels genomen,
maar voor nieuwe toetreders blijft de problematiek van het regelen van de rechten bestaan. Voor
audiovisuele werken is de rechtenproblematiek onverminderd groot. Dit is vooral te wijten aan
het grote aantal makers dat meewerkt aan de totstandbrenging van een film en de rechten die
versnipperd dreigen te raken doordat sommige makers ze bij voorbaat aan verschillende CBO’s
overdragen. Daardoor moet met meerdere partijen om toestemming worden onderhandeld.
Bij de online exploitatie van games spelen weinig juridische problemen. Omdat de rechten zijn
geconcentreerd bij gamesproducenten kunnen licenties relatief eenvoudig worden geregeld. Dit is
ook het geval in de boekensector, waar de rechten voor het als e-boek uitbrengen van nieuwe
titels doorgaans zijn overgedragen of in exclusieve licentie gegeven aan uitgevers.
De problematiek van het regelen van licenties steekt vooral de kop op bij oudere werken. Het is
voor die werken niet altijd duidelijk wie de rechthebbenden zijn van de online exploitatierechten
op deze werken. Dit heeft te maken met de onduidelijkheid over een eventuele rechtenoverdracht
in het verleden en of deze overdracht ook de auteursrechten op de online exploitatie omvat.
Vooral bij boeken en audiovisuele werken manifesteert deze problematiek zich. Het is daardoor
in de praktijk erg lastig en soms zelfs onmogelijk om de backlist van uitgevers of de werken in de
archieven van tv-omroepen of filmproducenten te digitaliseren en online beschikbaar te stellen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

85

Territoriale versnippering van rechten
Voor online aanbieders die internationaal opereren is de territoriale begrenzing van het recht een
belemmering. Omdat de bescherming van het auteursrecht en naburige rechten beperkt is tot de
nationale grenzen van het land waarin bescherming wordt gegeven, 118 kunnen online exploitanten
bij grensoverschrijdende exploitatie te maken krijgen met auteursrechtwetgeving uit meerdere
landen (Hugenholtz, 2009). Ook worden rechten, zoals filmdistributierechten, uitzendrechten en
online exploitatierechten, vaak territoriaal opgesplitst door overdracht of exclusieve licentiëring
aan exploitanten in verschillende landen (Spoor, Verkade, & Visser, 2005, pp. 455-458) of het ter
exploitatie in beheer geven aan een nationale CBO met territoriaal begrensd mandaat.
Het gevolg van de territoriale opsplitsing van rechten is dat aanbieders bij grensoverschrijdende
exploitatie voor elk afzonderlijk territorium waarin auteursrechtelijk beschermde werken worden
verveelvoudigd of openbaar gemaakt een aparte licentie moeten verkrijgen. Vooral voor muziek
is dit problematisch. Veel muziekwerken worden internationaal geëxploiteerd, terwijl de rechten –
onder andere door het ter exploitatie in beheer geven aan nationale CBO’s – territoriaal verdeeld
zijn. Ook in de audiovisuele sector speelt het probleem van territoriaal begrensde rechten, in het
bijzonder wanneer makers bij voorbaat hun rechten aan een of meerdere CBO’s ter exploitatie in
beheer hebben gegeven. Bij games is territorialiteit geen echt probleem, omdat de rechten meestal
bij de producent zijn geconcentreerd en afspraken over rechten (door het internationale karakter
van de gamesindustrie) gewoonlijk niet aan landsgrenzen zijn gebonden. Voor boeken worden de
uitgeefrechten doorgaans wel territoriaal geregeld, maar in de praktijk levert dit alleen problemen
op voor de beschikbaarheid in Nederland van niet-Nederlandstalige boeken. De Nederlandse
markt voor niet-Nederlandstalige boeken is echter met maximaal 10 % niet groot (Poort et al.,
2011, p. 32). Vanwege de beperktheid van de taal is de exploitatie van Nederlandstalige e-boeken
alleen gericht op het Nederlands taalgebied (met name Nederland en Vlaanderen). Aanbieders
van Nederlandstalige e-boeken hoeven dus slechts voor een of enkele landen een licentie te
regelen.
Een ander gevolg van de territoriale opsplitsing van rechten is dat aanbieders de online exploitatie
door middel van geoblocking – bijvoorbeeld op grond van IP-adressen of creditcardgegevens van
gebruikers – dienen te beperken tot de geografische gebieden waarvoor een licentie is verkregen.
Dit heeft zijn weerslag op het online aanbod in Nederland en manifesteert zich zowel aan de
vraagzijde als de aanbodzijde. Zoals al in de inleiding van deze studie naar voren kwam, is een
aantal buitenlandse websites die creatieve content aanbieden hier niet te gebruiken. Andersom
zullen Nederlandse websites die een tot het Nederlandse grondgebied beperkte licentie hebben
verkregen ook niet in het buitenland te gebruiken zijn. De door geografische territorialiteit
versnipperde licentieverlening beperkt dus zowel het online aanbod van buitenlandse content op
de Nederlandse markt als van Nederlandse content op de buitenlandse markt.

118

Dit territorialiteitsprincipe is met zoveel woorden neergelegd in art. 5 van de Berner Conventie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

86

HOOFDSTUK 6

6.3

Technische knelpunten

DRM en Walled Gardens
Sinds enkele jaren wordt bijna alle online muziek verkocht zonder DRM. Hiermee is in de
muzieksector een einde gekomen aan de functionele achterstand van het legale online aanbod ten
opzichte van zowel het fysieke aanbod als het niet-legale aanbod. In de boekensector wordt
DRM wel voor de meeste boeken toegepast en dit wordt door veel gebruikers als hinderlijk
ervaren. De sector is nog op zoek naar manieren om DRM niet ten koste te laten gaan van
gebruiksgemak. De gamesector is erin geslaagd DRM toe te passen zonder dat dit ten koste gaat
van gebruiksgemak. Verplichte updates en abonnementsmodellen maken het legale aanbod
functioneel superieur aan het niet-legale aanbod.
In de video-, games- en boekensector is het daarnaast gebruikelijk om ongeautoriseerde
verspreiding tegen te gaan met behulp van walled gardens, respectievelijk met digitale decoders,
gameconsoles en e-readers. De gesloten ecosystemen staan uitwisseling van digitale content in de
weg en kunnen ertoe leiden dat consumenten op één aanbieder zijn aangewezen, tenzij ze bereid
zijn om apparaten van verschillende aanbieders aan te schaffen. Dit laatste is, mede vanwege
doorgaans hoge aanschafprijzen, echter twijfelachtig.
De mate waarin walled gardens geaccepteerd zijn dan wel een technische belemmering kunnen
vormen voor legaal digitaal aanbod, verschilt sterk per sector. Zo is dit bij gameconsoles nooit
anders geweest, terwijl men zich in de boekenmarkt sterk maakt voor interoperabele eboekformaten (Jager, 2011).

Bandbreedtecapaciteit
De gebruikte bandbreedte is voor muziek en boeken geen technische drempel omdat de
bestanden relatief klein zijn. De downloadtijd voor games, films en tv-series is langer en kan een
reden zijn voor consumenten om fysieke aanschaf te prefereren. Toch is ook hier de capaciteit
van de vaste netten niet echt een knelpunt meer. De capaciteit en met name de reactietijd van de
mobiele netwerken is nog wel een beperkende factor, vooral voor realtime online games waarin tegen
anderen wordt gespeeld. In de audiovisuele sector geldt dat er spanning is tussen de capaciteit
voor VoD en voor internetvideodiensten.
Tabel 33

Meeste technische drempels in de AV-sector, drempels in de muziekmarkt zijn
opgelost
Muziek

Audiovisueel

Games

e-Boeken

++

+/-

+/-

-

Capaciteit/reactietijd vast
ok
netwerk

ok

ok

ok

Uitwisselbaarheid

Bron:

Bron: SEO Economisch Onderzoek & IViR 2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

6.4

87

Economische knelpunten

Vraagzijde
File sharing en betalingsbereidheid
In hoeverre file sharing en de betalingsbereidheid van consumenten een drempel zijn voor het
legale online aanbod of dat juist het beperkte legale aanbod leidt tot file sharing is een controverse
waar dit onderzoek geen antwoord op kan geven. Wel laat de consumentenenquête zien dat met
uitzondering van de boekensector, de grootste groep consumenten wordt gevormd door
consumenten die zowel van het legale als het niet-legale aanbod gebruik maken. Van de lezers
van e-boeken bestaat de grootste groep (50 %) uit mensen die alleen gebruik maken van het
legale aanbod. De meest waarschijnlijke verklaring hiervoor is dat de downloaders van e-boeken
gemiddeld genomen ouder zijn dan de downloaders in de andere sectoren. In de gamesector, de
sector met juist de jongste doelgroep, downloadt echter ook ruim twee op de drie downloaders
zijn games meestal uit legale bron. Ook voor muziek en audiovisueel geldt dat meer dan de helft
van de downloaders minstens 50 % uit legale bron downloadt.
Tabel 34

Grote verschillen tussen downloaden uit legale en niet-legale bron

% downloaders

Muziek

Audiovisueel

Games

e-Boeken

50 %

51%

47%

15%

Waarvan:
Niets uit legale bron

29%

35%

20%

17%

0-49% uit legale bron 19%

15%

14%

12%

>50% uit legale bron 31%

20%

28%

21%

Alles uit legale bron

29%

38%

50%

Bron:

21%

Bron: SEO Economisch Onderzoek & IViR 2012.

Consumentenprijzen
Verder blijkt uit de consumentenenquête dat de factoren prijs, beschikbaarheid van titels en
technische kwaliteit doorslaggevend zijn bij de keuze voor het digitale kanaal. De prijs van het
aanbod bij online distributie kan ertoe leiden dat consumenten het fysieke of het niet-legale
aanbod prefereren. In de gamesector is het aanschaffen van een game via Steam bijvoorbeeld net
zo duur als de fysieke aanschaf in de winkel. Veel consumenten willen bij gelijke prijzen dan toch
liever gewoon ‘het doosje erbij hebben’. De trage ontwikkeling van de online verkoop van
albums in de muziekmarkt kan in hetzelfde licht worden gezien. Voor boeken geldt in principe
ook het voorgaande, maar komt daar nog het hogere BTW-tarief voor e-boeken bovenop.
Tabel 35

Boekensector kent de meeste economische drempels aan de vraagzijde
Muziek

Audiovisueel

Games

e-Boeken

Betalingsbereidheid

+/-

+/-

+ Geen knelpunt

+/-

Consumentenprijzen

+/-

+/-

+/-

- Knelpunt

Regionale prijsverschillen

+/-

+/-

- Knelpunt

- Knelpunt

+ Geen knelpunt

Regionale windowing

+ Geen knelpunt

- Knelpunt

Format windowing

+ Geen knelpunt

- Knelpunt

+ Geen knelpunt

+/-

Aanschaf randapparatuur

+ Geen knelpunt

+/-

- Knelpunt

- - Knelpunt

Bron:

SEO Economisch Onderzoek & IViR 2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

88

HOOFDSTUK 6

Regionale prijsverschillen en windowing
In tegenstelling tot de relatief kleine prijsverschillen tussen het fysiek en online gedistribueerde
aanbod, kunnen regionale prijsverschillen juist erg groot zijn. In de muzieksector zijn deze
regionale prijsverschillen over het algemeen beperkt tot $ 1 staat tot € 1. In de boeken en
gamessector zijn deze verschillen vaak veel groter. Een consument die ziet dat hij een e-boek bij
Barnes & Noble in de V.S. voor de helft van de Nederlandse prijs zou kunnen krijgen, wordt
verleid om zich te wenden tot het niet-legale aanbod. In de AV-markt is regionale windowing nog
een drempel doordat consumenten films en tv-series soms eerder uit illegale dan uit legale bron
kunnen krijgen. Ook windowing gericht op het afromen van de koopkrachtige vraag door een
titel eerst in een duur format (bijvoorbeeld bioscoopvertoning) uit te brengen en pas later in een
goedkoper format (verhuur), leidt ertoe dat het niet-legale aanbod vaak completer is dan het
legale aanbod.

Aanbodzijde
Benodigde investeringen
Een drempel voor het aanbieden van online content is dat contentaanbieders investeringen
moeten doen om een aantrekkelijke bibliotheek voor te schotelen aan de consument en een
platform te bieden dat gemakkelijk doorzoekbaar is, de juiste aanbevelingen doet, betalingen
gemakkelijk afhandelt, veilig is en de privacy van de klant beschermt. De audiovisuele sector legt
daarnaast met windowing beperkingen op aan de mogelijkheden een compleet aanbod te bieden.
Voor games geldt dat nieuwe concurrerende platformen problemen kunnen ondervinden bij het
sluiten van deals met gameontwikkelaars, omdat gameontwikkelaars afspraken van exclusiviteit
kunnen hebben met reeds bestaande contentaanbieders.
Lokale aanbieders staan op achterstand ten opzichte van internationale spelers in het aanbieden
van goed werkende gebruiksvriendelijke platforms. De grotere spelers bedienen een grotere
markt waarmee zij zich grotere investeringen kunnen permitteren. Met deze grotere investeringen
kunnen zij diensten bieden die voor lokale spelers te kostbaar zijn. De kosten van het
internationaal uitrollen van een reeds bestaande dienst zijn bovendien lager dan het
ontwikkelingen van een compleet nieuwe dienst. Naast de grotere mogelijkheden voor
ontwikkelkosten hebben zij ook meer mogelijkheden grotere volumes rechten aan te kopen en
daarmee betere prijzen te bedingen. De markt voor games is van de vier sectoren het meest
internationaal en het is dan ook het minst te verwachten dat een op de Nederlandse markt gericht
platform kan concurreren met internationale contentaanbieders. Ook de muzieksector en de AVsector zijn grotendeels internationaal gericht. De boekenmarkt is veruit de meest lokale markt
doordat de markt sterk aan de Nederlandse taal is verbonden. Het is ook de enige sector waarin
de grote internationale spelers zich nog slechts zeer beperkt hebben laten zien.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

Tabel 36

89

Muziek en games kennen relatief weinig economische knelpunten aan de
aanbodzijde
Muziek

Audiovisueel

Games

e-Boeken

Initiële investeringen

- Knelpunt

- Knelpunt

- Knelpunt

- Knelpunt

Kosten compleetheid

+/-

- Knelpunt

- Knelpunt

- Knelpunt

Regionale prioriteiten grote
- Knelpunt
spelers

- Knelpunt

+ Geen knelpunt

- Knelpunt

Kannibalisatie
concurrerend aanbod

- Knelpunt

+/-

- Knelpunt

Bron:

+ Geen knelpunt

SEO Economisch Onderzoek & IViR 2012

Regionale prioriteiten
Wanneer voor investeringen grote internationale spelers nodig zijn, worden de regionale
prioriteiten van deze spelers relevant. Marktgrootte en marktpotentieel zijn hierbij samen met het
gemak waarmee licenties kunnen worden verkregen de belangrijkste factoren. Dit betekent voor
Nederland dat de markt veelal later bediend wordt dan de Amerikaanse, Britse, Duitse en Franse
markt. Mede dankzij de grote breedbandpenetratie is Nederland echter vaak eerder aan de beurt
dan puur op inwonertal en koopkracht te verwachten zou zijn. In de gamesector kunnen
gemakkelijk licenties worden verleend die internationaal gelden, waardoor in die sector de
vertraging naar Nederland toe geringer is dan in de andere sectoren. In de boekensector
daarentegen moeten internationale spelers veel investeren in het leren kennen van de
Nederlandse markt. Een oplossing die daarvoor wordt gevonden is het zoeken van
samenwerking met Nederlandse spelers die deze markt goed kennen. De samenwerking tussen
Kobo en Libris is daarvan een voorbeeld. Voor streaming muziekdiensten en andere
verdienmodellen waarbij advertenties een rol spelen is het daarnaast van belang om contracten te
sluiten met adverteerders.
Kannibalisatie concurrerend aanbod
Voor contentaanbieders en rechthebbenden is ook het feit dat het online gedistribueerde aanbod
concurreert met het fysiek gedistribueerde aanbod een drempel om content online aan te bieden.
Deze drempel geldt het meest voor de boekensector, waar de vrees van rechthebbenden is dat de
betalingsbereidheid bij consumenten lager ligt voor e-boeken en dat de transitie naar e-boeken
ook leidt tot minder omzet. Een soortgelijke drempel speelt ook in de AV-sector waar
internetdiensten concurreren met reguliere televisie. Hoewel in mindere mate, is deze drempel
ook zichtbaar in de gamesector. De kosten van het online distribueren van games liggen voor
ontwikkelaars ruim lager dan de kosten van fysieke distributie. Deze kostenverlaging zou kunnen
leiden tot lagere prijzen en bij een prijselasticiteit kleiner dan -1 tot een hogere omzet voor
ontwikkelaars. De ontwikkelaars hechten echter belang aan fysieke distributie om games aan de
man te brengen, waardoor de prijzen van het online aanbod niet worden verlaagd. In de
muzieksector is dit minder aan de orde omdat fysieke retailers minder belangrijk zijn in het
bekend maken van muziek.

Betaalmodel
Voor het online distribueren van content dienen er een uitwisseling van gegevens van de
consument en een betaling plaats te vinden. Bij deze uitwisseling van gegevens, betaling en
content bestaat een aantal gerelateerde drempels. Voor de klant zijn er verschillende kosten
verbonden aan het aangaan van een betalingsrelatie met een nieuwe aanbieder. Dit betekent

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

90

HOOFDSTUK 6

namelijk dat persoonlijke en betaalgegevens bij een nieuwe partij moeten worden achtergelaten.
Daarnaast kan de consument het overzicht kwijtraken en de voorkeur geven aan transacties met
één partij waar hij vertrouwen in heeft. Uit de consumentenenquête blijkt dat betalingsveiligheid
en privacy een middenpositie innemen bij het belang die consumenten aan de verschillende
factoren hechten. Hoewel beschikbaarheid, prijs en kwaliteit duidelijk belangrijker worden geacht,
zijn betalingsveiligheid en privacy voor consumenten wel degelijk van belang. Deels wordt deze
drempel weggenomen doordat contentaanbieders de samenwerking zoeken met partijen die reeds
een betaalrelatie met de klant hebben. Ook abonnementsmodellen zijn in dit licht aantrekkelijker
voor aanbieders, omdat het aantal betaalmomenten zo beperkt kan worden.
De kosten van betaling zijn vooral relatief groot bij kleine betalingen. De kosten per transactie
van een in Nederland breed geaccepteerd betaalmodel als iDeal bedragen minimaal zo’n € 0,45.
Voor games en duurdere boeken vormt dat geen obstakel van betekenis, maar voor muziek per
nummer, boeken tegen ‘snack’-prijzen – een attractieve prijsstelling die uitnodigt tot
impulsaankopen en daarmee additionele marktvraag – en videostreams kunnen deze kosten
prohibitief zijn. Andere betaalmodellen met lagere transactiekosten kampen met andere
tekortkomingen: creditcards zijn pas toegestaan vanaf 18 jaar waarmee vooral voor muziek en
games een belangrijk deel van de doelgroep gebruik moet maken van de kaart of account van
bijvoorbeeld de ouders. Eenmalige machtigingen en overboekingen leveren voor zowel de
consument als de aanbieder meer rompslomp en risico.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

91

Literatuurlijst
A.T. Kearney, & BookRepublic. (2011). “Do Readers Dream of Electronic Books?” Paper presented at the
If Book Then conference.
Achaffaye, I. A. (2011, 25-12). 'Video on Demand in 2012 populairder dan dvd'. NU.nl.
Adermon, A., & Liang, C. Y. (2010). Piracy, Music, and Movies: A Natural Experiment. Stockholm:
Research Institute of Industrial Economics (IFN).
Andrews, R. (2011, 15-11). It’s Time For Transparency On Music Streaming Rates paidContent:UK.
Andrews, R. (2012, 13-04). Spotify sales near $900 million, but reach comes before return.
paidContent:UK.
Bangma, M. (2011, 06-05). De stand van zaken van Video on Demand in Nederland. Marketingfacts.
Bareman, S. (2011, 20-12). 'Ultraviolet enige kans voor winkels tegen Apple'. Webwereld.
Bernhard Jr., K. (2011, 11-10). Spotify's Bumpy Road Includes Losses. Portfolio.com.
Boon, L. (2011, 02-12). ‘Amazon.com begint Amazon.nl’. NRC.
Bounie, D., Bourreau, M., & Waelbroeck, P. (2006). Piracy and the Demand for Films: Analysis of
Piracy Behavior in French Universities. Review of Economic Research on Copyright Issues, 3(2), 1527.
Cairns, M. (2009, 04-12). Rack Jobbing the E-Book (Repost) Personanondata.
Cane, M. (2009, 09-12). How Book Publishing Will Lose: eBooks Vs. Smart Digital Books. The eBook
Test.
CBS. (2011). ICT, kennis en economie 2011. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Cellan-Jones, R. (2011, 28-04). Sony faces legal action over attack on PlayStation network. BBC News.
Chiang, O. (2011, 02-09). The Master of Online Mayhem. Forbes.com.
Commissie Auteursrecht. (2011). Supplement betreffende de filmregeling en het fictief makerschap
behorende bij het Advies over het voorontwerp van wet inzake het auteurscontractenrecht
van 14 oktober 2010.
CPNB. (2012, 12-01). Het familieportret best verkochte boek van 2011. Stichting Collectieve Propaganda
van het Nederlandse Boek.
Crijns, K. (2011, 03-12). NMa wenst meer concurrentie voor e-books. Future Of Copyright.
De Vany, A., & Walls, W. (2007). Estimating the Effects of Movie Piracy on Box-office Revenue.
Review of Industrial Organization, 30(4), 291-301.
Dessing, M. (2011a). Groei e-boekenomzet noopt uitgevers in Amerika tot reorganisatie. Boekblad
Magazine, 2011, 9-11.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

92

Dessing, M. (2011b). Noord-amerikaanse partijen klaar om Nederlandse e-boekenmarkt te betreden.
Boekblad Magazine, 2011, 9-11.
Dessing, M. (2012, 29-02). Geen generieke regeling tussen uitgevers en bibliotheken over e-boeken.
Boekblad Magazine.
Dijk, W. v. (2010, 18-05). Spotify gelanceerd in Nederland. NU.nl.
Elzinga, V. (2010, 02-12). 'Bijna helft lezers e-books wil geen papieren boeken meer'. Boekblad
Magazine.
Elzinga, V. (2012a). Amazon, Kobo en Google betreden de Nederlandse markt in 2012. Boekblad
Magazine, 2012, 9-10.
Elzinga, V. (2012b, 20-02). Penguin stopt uitlenen e-boeken via bibliotheken. Boekblad Magazine.
Engelfriet, A. (2009, 19-10). 19 legale filmdiensten, jaja! Ius mentis.
European Commission. (2008). Communication on Creative Content Online in the Single Market. Brussels:
European Commission.
European Commission. (2011). Green Paper on the online distribution of audiovisual works in the European
Union: opportunities and challenges towards a digital single market. Brussels: European Commission.
Filmonderzoek. (2012). Bevolkingsonderzoek naar het bereik van Video-on-Demand diensten voor het kijken naar
een film (2011). Utrecht: Stichting Filmonderzoek.
Fortuin, A. (2012, 31-01). 'Uitgeverij ziet niks in e-book'; Studente sprak vijftien Nederlandse
uitgevers. NRC Handelsblad, pp. 18-19.
Funk, J. (2009, 20-11). Steam Is 70% of PC Digital Distribution Market. The Escapist.
Garside, J. (2011, 28-08). Digital jukebox Spotify on track to report modest first profit. The Guardian.
Gaughran, D. (2011, 10-10). The European Market: What’s Slowing Growth & What’s Driving It?
Let’s Get Digital.
Gompel, S. v., & Guibault, L. (2010). Collective Management in the European Union. In D. Gervais
(Ed.), Collective Management of Copyright and Related Rights (pp. 135-167). Alphen a/d Rijn:
Kluwer Law International.
Gompel, S. v., & Hugenholtz, P. B. (2010). 'The Orphan Works Problem: The Copyright Conundrum
of Digitizing Large-Scale Audiovisual Archives, and How to Solve it'. Popular Communication:
The International Journal of Media and Culture(1), 61-71.
Groen, K. (2011a, 06-09). Auteurs verdeeld over toekomst met e-books. Future of Copyright.
Groen, K. (2011b, 03-11). E-readers stimuleren groeiende markt van illegale e-books. Future of
Copyright.
Groen, K. (2011c, 22-11). Verkoop e-books dit jaar bijna verdubbeld ten opzichte van vorig jaar.
Future of Copyright.
Guiette, A., Jacobs, S., Schramme, A., & Vandenbempt, K. (2011). De Creatieve Industrieën in Vlaanderen
en hun Drivers en Drempels. Antwerpen: Flanders District of Creativity.
Harden, J. (2012, 02-02). What are we waiting for? FutureBook.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LITERATUURLIJST

93

Hemker, M. (2011). De Europese boekenmarkt. Boekblad Magazine, 2011, 16-19.
Hillier, B. (2011, 12-07). Why Valve needs to come clean on Steam’s EA-aversion. VG24/7.
Hoek, C. v. (2011a, 03-08). Pathé gaat films buiten bioscoop aanbieden. NU.nl.
Hoek, C. v. (2011b, 23-09). Spotify biedt gratis muziek via Facebook. NU.nl.
Hoek, C. v. (2012, 01-02). Nederlanders fanatieke online gamers. NU.nl.
Hugenholtz, P. B. (2009). Copyright Without Frontiers: the Problem of Territoriality in European
Copyright Law. In E. Derclaye (Ed.), Research Handbook on the Future of EU Copyright (pp. 1226). Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
Hugenholtz, P. B., & Guibault, L. (2004). Auteurscontractenrecht: naar een wettelijke regeling? Amsterdam:
IViR.
Hulsebosch, P. (2011, 15-06). Electronic Arts verwijdert games van Steam. Tweakers.net.
Huygen, A., Rutten, P., Huveneers, S., Limonard, S., Poort, J., Leenheer, J., et al. (2009). Ups and downs:
Economische en culturele gevolgen van file sharing voor muziek, film en games. Delft / Amsterdam:
TNO / SEO Economisch Onderzoek.
IFPI. (2011). Digital Music Report 2011: Music at the touch of a button. London: International Federation of
the Phonographic Industry.
IFPI. (2012). Digital Music Report 2012: Expanding Choice. Going Global. London: International
Federation of the Phonographic Industry.
Ipsos. (2007). Digital & Physical Piracy in GB. London: British Film Institute.
Jager, W. d. (2011, 09-05). Op weg naar een legale digitale boekenmarkt. eReaders.nl.
Johnston, S. (2011, 29-04). State of the Dutch Gaming industry (Deloitte). Marketingfacts.
Joosse, M. (2011, 21-11). Omzet Nederlandse ebooks 6 miljoen gepasseerd. eReaders.nl.
Joosse, M. (2012, 18-01). Mogelijk sancties Brussel om BTW-verlaging ebooks Frankrijk en
Luxemburg. eReaders.nl.
KBb. (2009). De (algemene) boekhandel; digitale boeken en de toekomst (Rapport Digitalisering). Bilthoven:
Koninklijke Boekverkopersbond.
KBb. (2011). Jaarverslag 2010. Bilthoven: Koninklijke Boekverkopersbond.
KEA. (2010). Multi-Territory Licensing of Audiovisual Works in the European Union. Brussels: European
Commission, DG Information Society and Media.
Kelly, M. (2011, 19-11). Spotify gets canned by over 200 labels, citing detriment to music industry.
Venture Beat.
Keuning, W. (2011, 17-11). Google opent onlinemuziekshop. De Volkskrant.
Koekoek, M. (2012, 24-02). Model Spotify succesvol: gemak, complete catalogus en aantrekkelijke
prijs. Boekblad Magazine.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

94

Koelman, K. J. (2005). Op naar de Euro-Buma(s): de Aanbeveling van de Europese Commissie over
grensoverschrijdend collectief rechtenbeheer. Tijdschrift voor Auteurs-, Media- en Informatierecht
(AMI), 2010(6), 191-196.
KPMG International. (2011). The Converged Lifestyle: Consumer & Convergence 5. Amstelveen: KPMG
International.
Kriek, J. (2012, 22-02). Nederlander verliefd op Video on Demand. Totaal TV.
Krozser, K. (2009, 08-12). A Long, Detailed Look at Distribution Windows. BookSquare.com.
Leurdijk, A., Nieuwenhuis, O., Bachet, T., Nooren, P., Eijk, N. v., & Sloot, B. v. d. (2011). Audiovisuele
mediadistributie, bottlenecks en beleid: Agenderende studie naar potentiële bottlenecks voor distributie van
televisie en audiovisuele content en beleidsopties. Delft/Amsterdam: TNO/IViR.
Mangalindan, J. P. (2011, 14-12). Spotify will never turn a profit? Not quite. CNN Money.
McCandless, D. (2010, 13-04). How Much Do Music Artists Earn Online? Information is Beautiful.
McQuivey, J. (2009, 09-12). Memo To Book Industry: Here’s A Better Way To ‘Window’ Your EBooks. paidContent.org.
Meadows, C. (2011, 04-05). Delaying e-book sales to save bookstores. TeleRead.
Mulligan, M. (2011, 28-10). The Awkward, Unanswered Questions That Led to Coldplay’s Spotify
Embargo. paidContent:UK.
Nagata, T. (2012, 06-01). Valve reports seventh year of 100% sales growth on Steam. GamesRadar.
NVPI. (2009). Het digitale aanbod van beeld en muziek. Hilversum: Nederlandse Vereniging van
Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers.
NVPI. (2011). Marktinformatie audioverkoop 2010. Hilversum: Nederlandse Vereniging van
Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers.
NVPI. (2012). Verkopen fysiek product en muziekdownloads in 2011. Hilversum: Nederlandse
Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers.
Olsthoorn, P. (2011, 11-05). Eerste gebruikerscijfers Connected TV. iMMovator.nl.
Poort, J., Akker, I., Eijk, N. v., Sloot, B. v. d., & Rutten, P. (2011). Digitaal gebonden: Onderzoek naar de
functionaliteit van een vaste prijs voor het e-boek. Amsterdam: SEO Economic Research / IViR.
PwC. (2011). Entertainment & Media Outlook for the Netherlands 2011-2015. Amsterdam:
PricewaterhouseCoopers.
Rasmussen, M. B., & Hansen, C. (2010). Adopt the New Digital Reality. Paper presented at the
Publishers’ Forum.
Reijerman, D. (2009, 19-10). NVPI: onderzoek naar legale filmdiensten in Nederland incompleet.
Tweakers.net.
Roach, M. (2010, 25-05). e-Book Piracy: The Next Big Threat? the MarkMonitor Blog.
Rob, R., & Waldfogel, J. (2007). Piracy on the Silver Screen. The Journal of Industrial Economics, 55(3),
379-395.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LITERATUURLIJST

95

Robertson, M. (2011, 11-12). Why Spotify can never be profitable: The secret demands of record
labels. GigaOM.
Rousseau, A. (2009). Pour un livre numérique créateur de valeurs: Contribution remise au Premier ministre par
Christine ALBANEL. Paris
Schellevis, J. (2012, 27-01). Spotify heeft drie miljoen betalende abonnees. Tweakers.net.
Schermer, B. W., & Wubben, M. (2011). Feiten om te delen: Digitale contentdistributie in Nederland.
Amsterdam: Considerati.
Schram, S. (2011, 28-11). Duitse online boekwinkel verkoopt meer ebooks dan papier. eReaders.nl.
Sénat. (2010). Rapport fait au nom de la commission de la culture, de l'éducation et de la
communication (1) sur la proposition de loi relative au prix de livrenumérique par MMe
Colette Mélot. Paris: Sénat.
SKO. (2011). Moving Pictures: kijken naar audiovisuele content in Nederland. Amstelveen: Stichting
KijkOnderzoek.
Spoor, J. H., Verkade, D. W. F., & Visser, D. J. G. (2005). Auteursrecht: auteursrecht, naburige rechten en
databankenrecht. Deventer: Kluwer.
Stichting Marktonderzoek Boekenvak. (2011a, 12-09). Bezitter e-reader is ouder en rijker. SMB Facts
& Figures.
Stichting Marktonderzoek Boekenvak. (2011b, 14-02). Bol.com dominant in e-boeken. SMB Facts &
Figures.
Stichting Marktonderzoek Boekenvak. (2011c, 21-03). Te weinig Nederlandse e-titels. SMB Facts &
Figures.
Streitfeld, D. (2011, 16-10). Amazon Signs Up Authors, Writing Publishers Out of Deal. The New York
Times.
Teterissa, D. (2011, 06-12). E-book vervangt papieren boek in Duitsland. Future Of Copyright.
Tomesen, R. (2011, 14-03). 'Beter dan illegale muziek'. DePers.
Veen, P. v. d. (2011a, 26-06). JK Rowling gelooft in e-books en opent online Harry Potter winkel.
Future Of Copyright.
Veen, P. v. d. (2011b, 25-05). Piraterij van e-books wordt net zo gebruikelijk als muziekpiraterij. Future
Of Copyright.
Veen, P. v. d. (2011c, 25-11). Politiek spreekt zich uit over de prijs van e-books. Future Of Copyright.
Veen, P. v. d. (2011d, 10-06). Video on demand increasingly popular in The Netherlands. Future Of
Copyright.
Verhue, D., Kalmthout, R. v., & Doeven, I. (2011). Afnemers van televisiediensten: Productafname, keuze voor
infrastructuren en overstapgeneigdheid. Amsterdam: Veldkamp.
Visser, D. J. G. (2009). Zusterorganisaties in het auteursrecht. Tijdschrift voor Auteurs-, Media- en
Informatierecht (AMI), 2009(1), 12-17.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

96

Watters, A. (2011, 24-05). Survey Finds E-Book Piracy Occurs Among a Surprising Demographic. The
New York Times.
Williams, C. (2011, 28-04). PlayStation hack: Sony users urged to change passwords. The Telegraph.
Wischenbart, R., & Kaldonek, S. (2011). The Global eBook Market 2011: Current Conditions & Future
Projections. Sebastopol, CA: O’Reilly Media.
Withworth, D. (2011, 07-07). Illegal UK film downloads up 30%, new figures suggest. BBC Newsbeat.
Witt, E. d. (2011a, 18-07). Bol.com: ‘binnen enkele weken’ ook e-boeken met social drm. Boekblad
Magazine.
Witt, E. d. (2011b, 17-12). Luxemburg en Frankrijk verlagen in weerwil EU-regels BTW op e-boeken.
Boekblad Magazine.
Wubben, M. (2011, 03-11). Uitgeversbond slaat alarm over torrent met 5200 Nederlandstalige ebooks.
Future Of Copyright.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

Bijlage A
Tabel 37

97

Achtergronden deskresearch

Alle PC games online beschikbaar

Game

Ontwikkelaar

Via Steam?

Via ontwikkelaar?

Rage

Bethsesda Softworks

ja

nee

Homefront

Kaos Studios / THQ

ja

nee

Diablo III

Blizzard

nee

Ja

Batman: Arkham City

Rocksteady Studios

ja

nee

Portal 2

Valve Cooperation

ja

n.v.t.

Deus Ex

Ion Storm

ja

Nee

Mass Effect 3

BioWare

nee

Ja

L.A. Noire

Rockstar Games

ja

nee

The Elder Scrolls V

Bethsesda Softworks

ja

nee

Wargame European Escalation

Eugen Systems

ja

ja

Alan Wake

American Northwest

ja

nee

Anno 2070

Ubisoft

ja

ja

ja

nee
nee

Trine 2
Saints Row: The Thrird

THQ

ja

Minecraft

Mojang

nee

ja

Call of Duty Modern Warfare 3

Activision Publishing

ja

nee

Bron:

SEO Economisch Onderzoek / IViR; * = Beschikbaarheid op 3 april 2012

Tabel 38

Slechts 3 van een selectie van 10 populaire PS 3 games beschikbaar via de PS store

Titel

Verkrijgbaar in PS Store

Batman: Arkham Asylum

nee

Uncharted 3

nee

Fallout 3

nee

Grand Theft Auto

ja

Heavy Rain

nee

Infamous 2

ja

Little Big Planet 2

nee

Mass Effect 2

ja

Portal 2

nee

Red Dead Redemption

nee

Bron:

SEO Economisch Onderzoek / IViR; * = Beschikbaarheid op 3 april 2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

98

BIJLAGE A

Tabel 39

Landenvergelijking boekenmarkten

Land

Marktomvang
(print + e-boek)

V.S.

€ 21,08 mld.

V.K.
Duitsland

119

Nieuwe titels/
edities per jaar

Nieuwe titels per 1
mln. Inwoners

Beschikbare e-boektitels
via uitgevers

Marktaandeel
e-boeken

€ 3,61 mld.

151.969

939

950.000

6,2% 120

2.459

1.000.000

€ 9.691 mln.

93.124

1.138

6%

25.000

1%

Frankrijk

€ 5.600 mln.

66.595

Spanje

€ 2.890 mln.

80.000

1.064

22.000

1,8%

1.700

10.000

Italië

€ 3.408 mln.

58.829

1%

977

10.000

Zweden

€ 276 mln.

n/a

4.077

463

4.800

Oostenrijk

€ 792 mln.

n/a

8.505

1.028

Slovenië

€ 90 mln.

6.139

Polen

€ 697 mln.

21.740

571

Brazilië

€ 1.352 mln.

52.510

271

4.000

China

€ 8,2 mld.

168.296

126

200.000

€ 1.168 mln.

21.337

1.293

5.000

Nederland

300 (gratis titels)
18.000

1,2%

Bron:

Wischenbart & Kaldonek (2011); Bewerking SEO/IViR

119

Vreemde valuta V.S., Groot-Brittannië en Zweden naar euro omgerekend met behulp van de historische
wisselkoersen van DNB (http://bit.ly/NxJDGm).
Binnen het fictiesegment is het marktaandeel 13,6 %.

120

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DIGITALE DREMPELS

99

Bijlage B Achtergronden
consumentenonderzoek
Bijlage B.1 Vragenlijst
Intro
Deze vragenlijst wordt afgenomen in opdracht van SEO Economisch Onderzoek en het
ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). De vragenlijst bestaat uit
vier delen.

Deel 1 Muziek
v1ex
Hebt u belangstelling voor het verkrijgen of beluisteren van muziekalbums of -nummers op een door u gekozen
tijdstip?
1 Ja
2 Nee
if v1ex=1
v1
Maakt u gebruik van het internet voor het downloaden of streamen[?] van muziekalbums of -nummers?
1 Ja
2 Nee
[?]streamen: Streamen is een term

die wordt gebruikt voor digitale audio- en/of videobestanden die via een
netwerk afspeelbaar zijn, in plaats van eerst het volledige bestand naar de computer te moeten downloaden.

if v1=1
v2
We stellen u nu een vraag over betaalde en gratis legale internetdiensten voor het downloaden en streamen van
muziek. Denk bijvoorbeeld aan de downloadwinkels iTunes, FreeRecordShop en Amazon en aan de
streamingdienst Spotify.
Bij legale download- en streamingdiensten gaat het niet om websites waar muziek illegaal, zonder
toestemming van rechthebbenden wordt aangeboden, zoals downloadsites voor Bittorrent en Usenet/Spotnet
en muziekbestanden in cyberlockers/opslagwebsites (file sharing).
Hoe vaak maakt u gebruik van legale (betaalde of gratis) internetdiensten voor het downloaden of streamen van
muziek?
1 Dagelijks
2 Wekelijks
3 Enkele keren per maand
4 Enkele keren per jaar
5 Nooit
6 Weet ik niet, het is mij niet duidelijk wanneer iets legaal is of niet
if v2<5
v3

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

100

BIJLAGE B

Naast legale diensten, zijn er ook websites waar muziek illegaal, zonder toestemming van rechthebbenden
wordt aangeboden.
Het downloaden van muziek uit illegale bron is in Nederland niet verboden.
Hoeveel procent van de muziek die u via internet downloadt of streamt is afkomstig van een legale bron?
0..100 procent
if v1ex=1
v5.st1 - v5.st12
U kunt muziek via verschillende kanalen verkrijgen/aanschaffen, bijvoorbeeld door cd's of lp's te kopen in een
(web)winkel, via legale (betaalde of gratis) internetdiensten, of door muziek te downloaden uit illegale bron (file
sharing).
Onderstaand ziet u een lijst van factoren die een rol kunnen spelen bij uw keuze voor één van de bovengenoemde
kanalen. Wilt u aangeven welke hiervan voor u relevant zijn voor uw keuze voor een kanaal door 100 punten
over de factoren te verdelen? Hoe belangrijker de factor, hoe meer punten u toekent. U geeft geen punten aan
factoren die voor u geheel niet relevant zijn.
v5.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
v5.st2 Prijs
v5.st3 Betalingsmogelijkheden
v5.st4 Betalingsveiligheid
v5.st5 Gemak van verkrijgen
v5.st6 Geluidskwaliteit
v5.st7 Mogelijkheid om de muziek op verschillende apparaten[?] af te spelen
v5.st8 Privacy en veiligheid
v5.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
v5.st10 Zekerheid dat het muziekbestand vrij is van virussen en malware[?]
v5.st11 Duidelijkheid over of het muziekbestand ook in de toekomst af te spelen is
v5.st12 Andere factor(en), namelijk:
[?]apparaten: Bijvoorbeeld op uw stereo-installatie, autoradio, mp3-speler of op meerdere computers.
[?]malware: Malware is een verzamelnaam voor kwaadaardige en/of schadelijke software.

if v1ex=1
v6.st1 – v6.st12
Hoe beoordeelt u legale (betaalde of gratis) internetdiensten voor het downloaden of streamen van muziek op de
onderstaande beslisfactoren?
if v5.st1>0 v6.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
if v5.st2>0 v6.st2 Prijs
if v5.st3>0 v6.st3 Betalingsmogelijkheden
if v5.st4>0 v6.st4 Betalingsveiligheid
if v5.st5>0 v6.st5 Gemak van verkrijgen
if v5.st6>0 v6.st6 Geluidskwaliteit
if v5.st7>0 v6.st7 Mogelijkheid om de muziek op verschillende apparaten[?] af te spelen
if v5.st8>0 v6.st8 Privacy en veiligheid
if v5.st9>0 v6.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
if v5.st10>0 v6.st10 Zekerheid dat het muziekbestand vrij is van virussen en malware[?]
if v5.st11>0 v6.st11 Duidelijkheid over of het muziekbestand ook in de toekomst af te spelen is
if v5.st12s=response and v5.st12>0 v6.st12 [v5.st12s]
1 zwaar onvoldoende
2 onvoldoende
3 voldoende

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

101

4 ruim voldoende
5 weet ik niet 121

Deel 2 Audiovisuele werken
v9ex
Hebt u belangstelling voor het verkrijgen of bekijken van films of TV-series op een door u gekozen[?] tijdstip?
1 Ja
2 Nee
[?]We bedoelen hiermee niet het bekijken van films of tv-series die op een vast geprogrammeerd tijdstip worden
uitgezonden.

if v9ex=1
v9
Maakt u gebruik van het internet of van on-demand-diensten van uw tv-aanbieder voor het bekijken of
downloaden van films, tv-series en/of tv-programma's?
1 Ja, zowel van internet als van on-demand-diensten van mijn tv-aanbieder
2 Ja, alleen van internet
3 Ja, alleen van on-demand-diensten van mijn tv-aanbieder
4 Nee
if v9≠4
v10a - v10b
if v9=1 or v9=2
Er worden nu enkele vragen gesteld over betaalde en gratis legale internetdiensten en over on-demand-diensten
van uw tv-aanbieder voor het bekijken of downloaden van films, tv-series en/of tv-programma's.
Denk bij internetdiensten bijvoorbeeld aan Veamer, Pathé Thuis en Videoland on Demand, maar ook aan de
gratis diensten zoals uitzendinggemist.nl.
Bij on-demand-diensten van uw tv-aanbieder kunt u denken aan UPC On Demand, Ziggo On Demand en Tele2
Videotheek.
Bij legale download en streamingdiensten gaat het niet om websites waar films, tv-series en/of tv-programma's
illegaal, zonder toestemming van de rechthebbenden worden aangeboden, zoals downloadsites voor
Bittorrent en Usenet/Spotnet en videobestanden in cyberlockers/opslagwebsites (file sharing).]
Hoe vaak maakt u gebruik van de volgende legale diensten voor het bekijken of downloaden van films, tv-series
en/of tv-programma's?
if v9=1 or v9=2 v10a Legale internetdiensten
if v9=1 or v9=3 v10b On-demand-diensten van uw tv-aanbieder
1 nooit
2 enkele keren per jaar
3 enkele keren per maand
4 wekelijks
5 dagelijks
if (v9=1 or v9=2) and (v10a≠1)
v11
121

Beslisfactor prijs heeft een afwijkende schaal: 1 zeer onacceptabel, 2 onacceptabel, 3 acceptabel, 4 zeer
acceptabel, 5 weet ik niet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

102

BIJLAGE B

Naast legale diensten, zijn er ook websites waar films, tv-series en tv-programma's illegaal, zonder
toestemming van rechthebbenden worden aangeboden (file sharing).
Het downloaden van films, tv-series en/of tv-programma's uit illegale bron is in Nederland niet verboden.
Hoeveel procent van de films, tv-series en/of tv-programma's die u via internet bekijkt of downloadt, is
afkomstig van een legale bron?
0..100 procent
if v9ex=1
v13.st1 – v13.st12
U kunt films, tv-series en/of tv-progamma's op verschillende manieren verkrijgen of bekijken, bijvoorbeeld door
dvd's of blu-rays te kopen in een (web)winkel, via legale (betaalde of gratis) internetdiensten, via Video on
Demand van uw tv-aanbieder, of door bestanden te downloaden of streamen uit illegale bron (file sharing).
Onderstaand ziet u een lijst van factoren die een rol kunnen spelen bij uw keuze voor één van de bovengenoemde
kanalen. Wilt u aangeven welke hiervan voor u relevant zijn voor uw keuze voor een kanaal door 100 punten
over de factoren te verdelen? Hoe belangrijker de factor, hoe meer punten u toekent. U geeft geen punten aan
factoren die voor u geheel niet relevant zijn.
v13.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
v13.st2 Prijs
v13.st3 Betalingsmogelijkheden
v13.st4 Betalingsveiligheid
v13.st5 Gemak van verkrijgen
v13.st6 Beeld- en geluidskwaliteit
v13.st7 Mogelijkheid om de film/tv-serie op verschillende apparaten[?] af te spelen
v13.st8 Privacy en veiligheid
v13.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
v13.st10 Zekerheid dat het videobestand vrij is van virussen en malware[?]
v13.st11 Duidelijkheid over of het verkregen product ook in de toekomst af te spelen is
aantal punten: 0..100
v13.st12 Andere factor(en), namelijk:
aantal punten: 0..100
[?]apparaten: Bijvoorbeeld TV, computer, tablets.
[?]malware: Malware is een verzamelnaam voor kwaadaardige en/of schadelijke software.

if v9ex=1
v14.st1 – v14.st12
Hoe beoordeelt u legale (betaalde of gratis) internetdiensten voor het bekijken of downloaden van films, tvseries en/of tv-progamma's op de onderstaande beslisfactoren?
if v13.st1>0 v14.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
if v13.st2>0 v14.st2 Prijs
if v13.st3>0 v14.st3 Betalingsmogelijkheden
if v13.st4>0 v14.st4 Betalingsveiligheid
if v13.st5>0 v14.st5 Gemak van verkrijgen
if v13.st6>0 v14.st6 Beeld- en geluidskwaliteit
if v13.st7>0 v14.st7 Mogelijkheid om de film/tv-serie op verschillende apparaten[?] af te spelen
if v13.st8>0 v14.st8 Privacy en veiligheid
if v13.st9>0 v14.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
if v13.st10>0 v14.st10 Zekerheid dat het videobestand vrij is van virussen en malware[?]
if v13.st11>0 v14.st11 Duidelijkheid over of het verkregen product ook in de toekomst af te spelen is
if v13.st12s=response and v13.st12>0 v14.st12 [v13.st12s]

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

103

1 zwaar onvoldoende
2 onvoldoende
3 voldoende
4 ruim voldoende
5 weet ik niet121
if v9ex=1
v15.st1 – v15.st12
Hoe beoordeelt u on-demand-diensten van uw tv-aanbieder voor het bekijken of downloaden van films, tvseries en/of tv-progamma's op de onderstaande beslisfactoren?
if v13.st1>0 v15.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
if v13.st2>0 v15.st2 Prijs
if v13.st3>0 v15.st3 Betalingsmogelijkheden
if v13.st4>0 v15.st4 Betalingsveiligheid
if v13.st5>0 v15.st5 Gemak van verkrijgen
if v13.st6>0 v15.st6 Beeld- en geluidskwaliteit
if v13.st7>0 v15.st7 Mogelijkheid om de film/tv-serie op verschillende apparaten[?] af te spelen
if v13.st8>0 v15.st8 Privacy en veiligheid
if v13.st9>0 v15.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
if v13.st10>0 v15.st10 Zekerheid dat het videobestand vrij is van virussen en malware[?]
if v13.st11>0 v15.st11 Duidelijkheid over of het verkregen product ook in de toekomst af te spelen is
if v13.st12s=response and v13.st12>0 v15.st12 [v13.st12s]
1 zwaar onvoldoende
2 onvoldoende
3 voldoende
4 ruim voldoende
5 weet ik niet121

Deel 3 Games
v16ex
Hebt u belangstelling voor het kopen of verkrijgen van games?
1 Ja
2 Nee
if v16ex=1
v16
Maakt u gebruik van het internet voor het downloaden of streamen[?] van games?
1 Ja
2 Nee
[?]streamen: Streamen is een term die wordt gebruikt voor games die via een netwerk afspeelbaar zijn, in plaats van

eerst het volledige bestand naar de computer te moeten downloaden.
if v16=1
v17
We stellen u nu enkele vragen over betaalde en gratis legale internetdiensten voor het downloaden en streamen
van games. Het gaat hierbij zowel om games op een spelcomputer als spelletjes op de PC. Denk bijvoorbeeld aan
de downloadwinkels Steam, FreeRecordShop en Zylom, consoleshops van PlayStation en Nintendo, en aan de
streamingdienst Gaikai.
Bij legale download- en streamingdiensten gaat het niet om websites waar games illegaal, zonder toestemming
van de rechthebbenden worden aangeboden, zoals downloadsites voor Bittorrent en Usenet/Spotnet en games
in cyberlockers/opslagwebsites.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

104

BIJLAGE B

Hoe vaak maakt u gebruik van legale (betaalde of gratis) diensten voor het downloaden of streamen van games?
1 Dagelijks
2 Wekelijks
3 Enkele keren per maand
4 Enkele keren per jaar
5 Nooit
6 Weet ik niet, het is mij niet duidelijk wanneer iets legaal is of niet
if v17<5
v18
Naast legale diensten, zijn er ook websites waar games illegaal, zonder toestemming van rechthebbenden
worden aangeboden, zoals downloadsites voor Bittorrent en Usenet/Spotnet en games in
cyberlockers/opslagwebsites.
Hoeveel procent van de games die u via internet downloadt of streamt is afkomstig van een legale bron?
0..100 procent
if v16ex=1
v20.st1 – v20.st12
U kunt games via verschillende kanalen verkrijgen/aanschaffen, bijvoorbeeld het kopen van disks (cd-/dvd-roms)
in een (web)winkel, via legale (betaalde of gratis internetdiensten, het kopen van een game(uitbreiding) in een
consoleshop, of door games te downloaden of streamen uit illegale bron (file sharing).
Onderstaand ziet u een lijst van factoren die een rol kunnen spelen bij uw keuze voor één van de bovengenoemde
kanalen. Wilt u aangeven welke hiervan voor u relevant zijn voor uw keuze voor een kanaal door 100 punten
over de factoren te verdelen? Hoe belangrijker de factor, hoe meer punten u toekent. U geeft geen punten aan
factoren die voor u geheel niet relevant zijn.
v20.st1 Beschikbaarheid van de gewenste game
v20.st2 Prijs
v20.st3 Betalingsmogelijkheden
v20.st4 Betalingsveiligheid
v20.st5 Gemak van verkrijgen
v20.st6 Kwaliteit van de game (beeld, geluid, e.d.)
v20.st7 Mogelijkheid om de game op verschillende apparaten[?] te spelen
v20.st8 Privacy en veiligheid
v20.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
v20.st10 Zekerheid dat het gamebestand vrij is van virussen en malware[?]
v20.st11 Duidelijkheid over of de game ook in de toekomst door mij te gebruiken is
aantal punten: 0..100
v20.st12 Andere factor(en), namelijk:
aantal punten: 0..100
[?]apparaten: Bijvoorbeeld verschillende (spel)computers.
[?]malware: Malware is een verzamelnaam voor kwaadaardige en/of schadelijke software.

if v16ex=1
v21.st1 – v21.st12
Hoe beoordeelt u legale (betaalde of gratis) internetdiensten voor het downloaden of streamen van games op de
onderstaande beslisfactoren?
if v20.st1>0 v21.st1 Beschikbaarheid van de gewenste game
if v20.st2>0 v21.st2 Prijs
if v20.st3>0 v21.st3 Betalingsmogelijkheden
if v20.st4>0 v21.st4 Betalingsveiligheid

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

105

if v20.st5>0 v21.st5 Gemak van verkrijgen
if v20.st6>0 v21.st6 Kwaliteit van de game (beeld, geluid, e.d.)
if v20.st7>0 v21.st7 Mogelijkheid om de game op verschillende apparaten[?] te spelen
if v20.st8>0 v21.st8 Privacy en veiligheid
if v20.st9>0 v21.st9 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
if v20.st10>0 v21.st10 Zekerheid dat het gamebestand vrij is van virussen en malware[?]
if v20.st11>0 v21.st11 Duidelijkheid over of de game ook in de toekomst door mij te gebruiken is
if v20.st12s=response and v20.st12>0 v21.st12 [v20.st12s]
1 zwaar onvoldoende
2 onvoldoende
3 voldoende
4 ruim voldoende
5 weet ik niet121

Deel 4 Boeken
v24ex
Hebt u belangstelling voor het kopen of verkrijgen van boeken (gewoon op papier of als e-boek)?
1 Ja
2 Nee
if v24ex=1
v24
Maakt u gebruik van het internet voor het downloaden van e-boeken?
1 Ja
2 Nee
if v24=1
v25
We stellen u nog enkele vragen over betaalde en gratis legale internetdiensten voor het downloaden van eboeken. Denk bijvoorbeeld aan de downloadwinkels van Amazon en eBook.nl.
Bij legale download- en streamingdiensten gaat het niet om websites waar e-boeken illegaal, zonder
toestemming van de rechthebbenden worden aangeboden, zoals downloadsites voor Bittorrent en
Usenet/Spotnet en e-boeken in cyberlockers/opslagwebsites.
Hoe vaak maakt u gebruik van legale (betaalde of gratis) internetdiensten voor het downloaden van e-boeken?
1 Dagelijks
2 Wekelijks
3 Enkele keren per maand
4 Enkele keren per jaar
5 Nooit
6 Weet ik niet, het is mij niet duidelijk wanneer iets legaal is of niet
if v25<5
v26
Naast legale diensten, zijn er ook websites waar e-boeken illegaal, zonder toestemming van rechthebbenden
worden aangeboden.
Het downloaden van e-boeken uit illegale bron is in Nederland niet verboden.
Hoeveel procent van de e-boeken die u via internet downloadt, is afkomstig van een legale bron?
0..100 procent

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

106

BIJLAGE B

if v24ex=1
v28.st1 – v28.st13
U kunt boeken via verschillende kanalen verkrijgen/aanschaffen, bijvoorbeeld het kopen van een papieren boek
in een (web)winkel, als e-boek via legale (betaalde of gratis) internetdiensten, of door een e-boek te downloaden
uit illegale bron (file sharing).
Onderstaand ziet u een lijst van factoren die een rol kunnen spelen bij uw keuze voor één van de bovengenoemde
kanalen. Wilt u aangeven welke hiervan voor u relevant zijn
voor uw keuze voor een kanaal door 100 punten over de factoren te verdelen? Hoe belangrijker de factor, hoe
meer punten u toekent. U geeft geen punten aan factoren die voor u geheel niet relevant zijn.
v28.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
v28.st2 Prijs
v28.st3 Betalingsmogelijkheden
v28.st4 Betalingsveiligheid
v28.st5 Gemak van verkrijgen
v28.st6 Gebruiksvriendelijkheid van het boek (lettertype en -grootte, bladwijzerfuncties, e.d.)
v28.st7 Aantrekkelijkheid van aanschaf en gebruik van een e-reader[?]
v28.st8 Mogelijkheid om het e-boek op verschillende apparaten[?] te lezen
v28.st9 Privacy en veiligheid
v28.st10 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
v28.st11 Zekerheid dat het e-boek vrij is van virussen en malware[?]
v28.st12 Duidelijkheid over of het e-boek ook in de toekomst te gebruiken is
aantal punten: 0..100
v28.st13 Andere factor(en), namelijk:
aantal punten: 0..100
[?]e-reader: Een e-reader is een apparaat waarmee digitale teksten gelezen kunnen worden, zoals het e-boek en de

e-paper, equivalenten van respectievelijk het boek en de krant.
[?]apparaten: Bijvoorbeeld e-reader, tablet, computer.
[?]malware: Malware is een verzamelnaam voor kwaadaardige en/of schadelijke software.
if v24ex=1
v29.st1 – v29.st13
Hoe beoordeelt u legale (betaalde of gratis) internetdiensten voor het downloaden van e-boeken op de
onderstaande beslisfactoren?
if v28.st1>0 v29.st1 Beschikbaarheid van de gewenste titel
if v28.st2>0 v29.st2 Prijs
if v28.st3>0 v29.st3 Betalingsmogelijkheden
if v28.st4>0 v29.st4 Betalingsveiligheid
if v28.st5>0 v29.st5 Gemak van verkrijgen
if v28.st6>0 v29.st6 Gebruiksvriendelijkheid van het boek (lettertype en -grootte, bladwijzerfuncties, e.d.)
if v28.st7>0 v29.st7 Aantrekkelijkheid van aanschaf en gebruik van een e-reader[?]
if v28.st8>0 v29.st8 Mogelijkheid om het e-boek op verschillende apparaten[?] te lezen
if v28.st9>0 v29.st9 Privacy en veiligheid
if v28.st10>0 v29.st10 Duidelijkheid over of een bron/dienst legaal is
if v28.st11>0 v29.st11 Zekerheid dat het e-boek vrij is van virussen en malware[?]
if v28.st12>0 v29.st12 Duidelijkheid over of het e-boek ook in de toekomst te gebruiken is
if v28.st13s=response and v28.st13>0 v29.st13 [v28.st13s]
1 zwaar onvoldoende
2 onvoldoende
3 voldoende
4 ruim voldoende
5 weet ik niet121

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

107

Bijlage B.2 Respons
In het weekend van week 4 in 2012 is in het CentERpanel een vragenlijst afgenomen over
gebruik van (il)legale internetdiensten in Nederland. In het weekend van week 5 is de vragenlijst
herhaald voor niet-respondenten. In week 4 kon de vragenlijst worden ingevuld van vrijdag 27
t/m dinsdag 31 januari en in week 5 van vrijdag 3 t/m dinsdag 7 februari. Op maandag hebben
de personen die nog niet gereageerd hadden een reminder gekregen.
De vragenlijst is in totaal voorgelegd aan 2476 panelleden van 16 jaar en ouder, waarvan er 2031
de vragenlijst compleet invulden (responspercentage 82,0%). Figuur 39 toont de gemiddelde
leeftijden en de leeftijdsopbouw in de vier contentgroepen.
Figuur 39

Leeftijd consumenten van legale digitale diensten
0

10

20

30

40

50

Boeken (N=127)

70

80

90

100

60%

70%

80%

90%

100%

53

Games (N=65)

42

Video (N=278)

49

Muziek (N=298)

46

0%
15 - 24 jaar

Bron:

60

10%
25 - 34 jaar

20%
35 - 44 jaar

30%
45 - 54 jaar

40%

50%

55 - 64 jaar

65 jaar en ouder

Gemiddelde leeftijd (bovenste x-as)

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

108

BIJLAGE B

Bijlage B.3 Beslisfactoren kanaalkeuze
Muziek
Figuur 40

Verdeling van gewichten beslisfactoren muziek

Beschikbaarheid
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Prijs
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

109

Betalingsmogelijkheden
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Betalingsveiligheid
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Verkrijgingsgemak
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

110

BIJLAGE B

Geluidskwaliteit
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

51-60

Niet-legale downloaders

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Interoperabiliteit
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Privacy en veiligheid
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

111

Duidelijkheid legaliteit
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Virus- en malwarevrij
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

Toekomstige beschikbaarheid
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

Niet-downloaders
Bron:

21-30

31-40

41-50

Niet-legale downloaders

51-60

61-70

71-80

Legale downloaders

81-90 91-100
Totaal

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

112

BIJLAGE B

Audiovisuele werken
Figuur 41

Verdeling van gewichten beslisfactoren video

Beschikbaarheid
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Prijs
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

113

Betalingsmogelijkheden
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Betalingsveiligheid
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Verkrijgingsgemak
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

114

BIJLAGE B

Beeld- en geluidskwaliteit
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Interoperabiliteit
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Privacy en veiligheid
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

115

Duidelijkheid legaliteit
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Virus- en malwarevrij
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

Toekomstige beschikbaarheid
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

Analoge kijker
Bron:

11-20

21-30

31-40

41-50

Kijker niet-legale digitale content

51-60

61-70

71-80

81-90 91-100

Kijker legale digitale content

Totaal

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

116

BIJLAGE B

Games
Figuur 42

Verdeling van gewichten beslisfactoren games

122

Beschikbaarheid
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Prijs
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

122

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

De niet-legale downloader is niet afgebeeld in verband met het lage aantal waarnemingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

117

Betalingsmogelijkheden
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Betalingsveiligheid
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Verkrijgingsgemak
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

118

BIJLAGE B

Kwaliteit game
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Interoperabiliteit
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Privacy en veiligheid
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

Totaal

81-90 91-100

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

119

Duidelijkheid legaliteit
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

61-70

Legale downloader

71-80

81-90 91-100

Totaal

Virus- en malwarevrij
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer

41-50

51-60

61-70

Legale downloader

71-80

81-90 91-100

Totaal

Toekomstige beschikbaarheid
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Analoge gamer
Bron:

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

120

BIJLAGE B

Boeken
Figuur 43

Verdeling van gewichten beslisfactoren boeken

123

Beschikbaarheid
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Prijs
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

123

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

De niet-legale downloader is niet afgebeeld in verband met het lage aantal waarnemingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

121

Betalingsmogelijkheden
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Betalingsveiligheid
50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Verkrijgingsgemak
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

122

BIJLAGE B

Gebruiksvriendelijkheid
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

61-70

Legale downloader

71-80

81-90 91-100

Totaal

Aantrekkelijkheid e-reader
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Interoperabiliteit
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

Totaal

81-90 91-100

ACHTERGRONDEN CONSUMENTENONDERZOEK

123

Privacy en veiligheid
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Duidelijkheid legaliteit
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

Virus- en malwarevrij
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader

41-50

51-60

Legale downloader

61-70

71-80

81-90 91-100

Totaal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

124

BIJLAGE B

Toekomstige beschikbaarheid
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
0

1-10

11-20

21-30

31-40

Niet-downloader
Bron:

51-60

Legale downloader

SEO Economisch Onderzoek/IViR/CentERdata

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

41-50

61-70

71-80

Totaal

81-90 91-100

DIGITALE DREMPELS

Bijlage C
Organisatie

125

Geïnterviewden
Persoon

Buma/Stemra

Andy Zondervan

Dutch Gaming Association

Pim Bouman, Jos Bouman

eBook.nl

Erik Rigters

iPing Research

René Post

MPA

Okke Delfos Visser

NLkabel

Matthieu Andriessen

NUV

Paulien Loerts

NVPI

Wouter Rutten, Paul Solleveld

Universal Music

Thierry van Engelen, Kees van der Hoeven

UPC

Dennis Bekenkamp

Veamer

Patrick Knopjes

VSenV/VvL

Jan Boerstoel, Janne Rijkers

Ziggo

Yoram Levi

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK