CE Delft
CE Delft

Oplossingen voor
milieu,
economie
Oplossingen
voor
milieu,
economie
en technologie
en technologie

Oude Delft 180
Oude Delft 180
2611 HH Delft
2611 HH Delft
tel:
015
150 150
150
tel: 015 2
2 150
fax:
150 151
151
fax: 015
015 2
2 150
ce@ce.nl l
-mail: ce@ce.n
ee-mail:
website: www.ce.nl
website: www.ce.nl
Besloten Vennootschap
Besloten KvK
Vennootschap
27251086

KvK 27251086

Maatschappelijke
effecten vermindering
luchtverontreiniging
MKBA van mogelijke
NEC-plafonds

Rapport
Delft, juli 2008
Opgesteld door:

C.E.P (Ewout) Dönszelmann
S.M. (Sander) de Bruyn
M.H. (Marisa) Korteland
F. (Femke) de Jong
M.N. (Maartje) Sevenster
M. (Michel) Briene (Ecorys)
M. (Manfred) Wienhoven (Ecorys)
J. (Jaap) Bovens (Ecorys)

Colofon

Bibliotheekgegevens rapport:
C.E.P (Ewout) Dönszelmann, S.M. (Sander) de Bruyn, M.H. (Marisa) Korteland,
F. (Femke) de Jong, M.N. (Maartje) Sevenster, M. (Michel) Briene (Ecorys),
M. (Manfred) Wienhoven (Ecorys), J. (Jaap) Bovens (Ecorys)
Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
MKBA van mogelijke NEC-plafonds
Delft, CE Delft, 2008
Luchtverontreiniging / Emisses / EG / Richtlijnen / Grenswaarde / Analyse /
Maatschappelijke factoren / Economische factoren / Effecten / Gezondheid /
Natuur
Publicatienummer: 08.7.642.34
Alle CE Delft publicaties zijn verkrijgbaar via www.ce.nl
Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken
Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Ewout
Dönszelmann

© copyright, CE Delft, Delft

CE Delft
Oplossingen voor milieu, economie en technologie
CE Delft is een onafhankelijk onderzoeks- en adviesbureau, gespecialiseerd in het ontwikkelen van
structurele en innovatieve oplossingen van milieuvraagstukken. Kenmerken van CE-oplossingen zijn:
beleidsmatig haalbaar, technisch onderbouwd, economisch verstandig maar ook maatschappelijk
rechtvaardig.
De meest actuele informatie van CE Delft is te vinden op de website: www.ce.nl.

Dit rapport is gedrukt op 100% kringlooppapier.

Voorwoord

Dit jaar komt de Europese Commissie met voorstellen voor de herziening van de
NEC-Richtlijn (2001/81/EG) waarin nieuwe emissieplafonds worden opgenomen
voor het jaar 2020. Ten behoeve van de standpuntbepaling over de positie die
Nederland moet innemen tijdens die onderhandelingen heeft het ministerie van
Economische Zaken, mede namens het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselveiligheid aan CE Delft en Ecorys gevraagd om in samenwerking met het
Milieu- en Natuurplanbureau een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
uit te voeren.
Dit rapport beschrijft de resultaten van de MKBA van twee alternatieve NECdoelen voor 2020. Bij het opstellen van deze MKBA heeft de projectgroep
dankbaar gebruik gemaakt van de adviezen vanuit de NEC-werkgroepen die
door het ministerie van VROM zijn ingesteld.
Vanuit Milieu- en Natuurplanbureau, tegenwoordig Planbureau voor de
Leefomgeving, hebben Benno Jimmink, Marjet Visser, Pieter Hammingh,
Jan Aben waardevolle ondersteuning geleverd bij het bepalen van de effecten
van emissies op gezondheid en natuur.
De effecten van het Nederlandse klimaatbeleid op de emissies van de NECstoffen zijn in beeld gebracht door Bert Daniëls van ECN.
Het project is begeleid door een interdepartementale begeleidingscommissie.
De eindverantwoordelijkheid voor dit rapport ligt uiteraard bij CE Delft en Ecorys.

Inhoud

Conclusies en samenvatting

1

1

Inleiding
1.1 Achtergrond en doel
1.2 Methode van aanpak en opbouw van het rapport
1.2.1 Wat is een MKBA?
1.2.2 Beleidsinterventie NEC: instrumentatie en maatregelen
1.2.3 Effecten van projectalternatieven
1.2.4 Randvoorwaarden en uitgangspunten

5
5
5
5
6
7
7

2

NEC-doelen, instrumenten en maatregelen
2.1 Introductie
2.2 Nulalternatief (de autonome ontwikkeling)
2.3 Projectalternatief (beleidsdoelen en instrumenten)
2.4 Maatregelen
2.4.1 Soorten maatregelen
2.4.2 Fasering

9
9
9
11
12
12
15

3

Economische effecten
3.1 Inleiding
3.2 Methode van aanpak
3.3 Geprijsde welvaartseffecten
3.3.1 Kosten van maatregelen
3.3.2 ‘Deadweight loss’
3.3.3 Indirecte effecten
3.3.4 Totaal geprijsde welvaartseffecten

17
17
17
19
19
21
22
25

4

Externe effecten
4.1 Inleiding
4.2 Methodologisch kader voor waardering van externe effecten
4.3 Gevolgde aanpak in deze studie
4.3.1 Aanpak in deze studie op hoofdlijnen
4.3.2 Het bepalen van de fysieke effecten in 2020
4.3.3 Het waarderen van de fysieke effecten
4.3.4 Gebruik van schadekostenkentallen
4.4 Resultaten
4.4.1 Fysieke effecten gezondheid in 2020
4.4.2 Baten van het projectalternatief in 2020
4.4.3 Ontwikkelingen door de tijd heen (2010-2040)

27
27
27
29
29
29
33
36
37
38
40
41

5

Resultaten
43
5.1 Inleiding
43
5.2 Maatschappelijke kosten- en baten van aanscherping NEC-plafonds 43
5.2.1 Geprijsde effecten
43
5.2.2 Externe effecten
43
5.2.3 Totale welvaartseffecten
44

5.3

5.4

5.2.4 Verdeling baten en lasten
45
Gevoeligheidsanalyses
45
5.3.1 Lagere WTP-bepaling
46
5.3.2 De ontwikkeling van de baten indien natuur gewaardeerd zou
kunnen worden
46
5.3.3 Het loslaten van het inwonerprincipe
48
5.3.4 Andere NEC-plafonds
48
Factsheet
51

6

Literatuur

53

A

Begrippen en afkortingenlijst

63

B

REMI-Model (Ecorys)

67

C

Sectoral Welfare Model, bepaling welvaartseffecten (Ecorys)

73

D

Toelichting bij berekening mortaliteit en morbiteit

79

E

Capita selecta

81

F

Waardering van externe effecten

85

G

Waardering effecten op de natuur

87

Conclusies en samenvatting

De NEC-richtlijn, de Europese richtlijn waarin voor alle lidstaten een emissieplafond voor verschillende luchtverontreinigende stoffen worden gesteld, staat op
het punt om aangepast te worden. In dit rapport beschrijven we de resultaten van
een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) van mogelijke nieuwe NECdoelen voor 2020. In deze studie wordt rekening gehouden met de gevolgen van
het intensiveren van het Nederlandse klimaatbeleid voor de emissies van NECstoffen. Reeds vastgestelde beleidsmaatregelen worden in het nulalternatief
meegenomen. Dit onderzoek is bedoeld als nadere input bij het bepalen van de
Nederlandse positie in de onderhandelingen binnen de EU over de hoogte van
de plafonds.
In de MKBA onderzoeken we een projectalternatief ten opzichte van het nulalternatief. Het nulalternatief is de autonome ontwikkeling in emissies als er geen
nieuwe doelstellingen voor de NEC-stoffen worden vastgesteld. Het nulalternatief
bestaat uit de door het MNP berekende verwachte emissies van NEC-stoffen in
2020, de verdere vermindering daarvan door het invoeren van EURO 6maatregelen en het verlagen van het zwavelgehalte in brandstoffen. In het nulalternatief zijn verder de emissiereducties van de NEC-stoffen als gevolg van het
programma Schoon en Zuinig (voor het klimaatbeleid) meegenomen. Deze
emissiereducties zijn door ECN vastgesteld (ECN, 2008). Het geheel aan dan
geschatte emissies van NEC-stoffen geldt als nulalternatief. Al deze maatregelen
die in het nulalternatief zijn opgenomen kennen hun maatschappelijke kosten en
baten. Zij worden in deze studie echter als een gegeven ijkpunt gehanteerd. De
studie gaat in op wat er verder nog nodig is en wat daar de maatschappelijke
kosten en baten van zijn.
Het projectalternatief bestaat uit de verwachte invulling van de nieuwe NECrichtlijn en is in deze studie mede gebaseerd op de inzichten uit de contacten met
de vertegenwoordigers van de Europese Commissie van begin 2008. De
verwachte doelstellingen zijn vervolgens ingevuld met technische maatregelen
die de doelgroepen kunnen nemen om hun emissies te reduceren. De in dit
onderzoek gekozen maatregelen zijn afgeleid van het Optiedocument
(ECN/MNP, 2006) en aangevuld met de zienswijzen van de door het ministerie
van VROM ingestelde NEC-werkgroepen. De maatregelen zijn opgenomen in
volgorde van toenemende kosten per emissiereductie en weergegeven per stof.
Dat betekent dat eerst die maatregelen worden genomen die tegen de laagste
kosten leiden tot een bepaalde emissiereductie. De meeste maatregelen zijn
bestaande technieken die zich in de praktijk al hebben bewezen. Optimalisatie
van deze technieken kan nog tot een beter reductierendement leiden, maar grote
innovaties worden voor deze technieken niet verwacht, aldus het Optiedocument.
We veronderstellen in deze MKBA dat de overheid zodanige beleidsinstrumenten
weet in te zetten dat de gewenste NEC-doelen op de meest kosteneffectieve
wijze gerealiseerd worden. Eventuele economische inefficiënties van het beleid -

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

1

bijvoorbeeld omdat de overheid besluit vanuit concurrentie- of rechtvaardigheidsoverwegingen besluit om bepaalde doelgroepen te ontzien - zijn als PMpost meegenomen. Omdat het beleid niet is ingevuld in deze MKBA worden ook
de beleidskosten op PM gezet. Een en ander betekent dat de direct te
kwantificeren kosten van deze maatregelenpakketten volledig bestaan uit de
kosten van de maatregelen zelf.
Als welvaartseffecten onderscheiden we geprijsde effecten en externe effecten.
De geprijsde effecten bestaan uit de kosten van de maatregelen, verlies aan
consumentensurplus (door vermindering van consumptievolume omdat de
kosten in de prijzen zullen worden doorberekend), arbeidsmarkteffecten (werkloosheid) en effecten vanuit het buitenland (d.w.z. dat Nederlanders betalen voor
maatregelen die elders genomen worden). De externe effecten zijn de impacts
op gezondheid, natuur, gebouwen, materialen en landbouw.
De contante waarde van alle geprijsde effecten bedraagt circa 1,7 miljard Euro
negatief. Bij de verdiscontering van de geraamde geprijsde effecten is uitgegaan
van het door het ministerie van Financiën vastgestelde percentage van 2,5%.
Tabel 1

Contante waarde van geprijsde welvaartseffecten, voor het projectalternatief x mln. Euro, 20102040 ten opzichte van het nulalternatief
Directe geprijsde effecten

Landbouw
Voedings- en
genotmiddelen
industrie
Chemie
Metaal
Aardolie-industrie
Elektriciteit
Overige industrie
Bouwnijverheid
Diensten
Totaal
welvaartseffect

Kosten van
maatregelen
233

‘Deadweight
loss’
1,2

23
122
146
290
73
47
188
165
1.287

Indirecte geprijsde
(negatieve) effecten
Arbeidsmarkt Buitenland

Totaal
welvaartseffect

42

127

403

0,0
0,0
0,0
0,1
0,0
0,0
0,0
0,1

6
27
34
67
3
8
17
21

11
6
11
9
1
7
2
49

40
153
191
366
77
62
207
235

1,5

225

223

1.734

1

De contante waarde van de externe effecten is 5,2 miljard Euro in het
projectalternatief (wederom bij een disconteringsvoet van 2,5%), waarbij de
natuurbaten op PM zijn gezet. De voornaamste bijdrage aan de baten wordt
gevormd door afnemende mortaliteit door blootstelling aan fijn stof. Het gaat om
zowel primair fijn stof als om secundair fijn stof, hetgeen impliceert dat deze
baten ook afhankelijk zijn van de emissiereducties van NH3, NOx en SO2.
Ook chronische bronchitis en ziektedagen (dagen met beperkte activiteit) als
gevolg van fijn stof speelt een rol van betekenis bij de MKBA. De overige effecten
dragen in slechts zeer beperkte mate bij aan de resultaten van de MKBA.
1

2

Afronding van getallen heeft plaatsgevonden.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 2

Totale verdisconteerde milieubaten van het beleid, 2010-2040, mln. Euro, prijzen 2005 en fysieke
effecten in 2020

Mortaliteit PM/SIA
Mortaliteit O3/SOA
Morbiditeit PM/SIA
Morbiditeit O3/SOA
Landbouwgewassen
Gebouwen/materialen

Projectalternatief
Fysieke effecten 2020
-6.218 YOLL
-196 YOLL

-12 AAE (eq ha-1y-1) voor verzuring
-17 AAE (eq ha-1y-1) voor eutrofiering

In mln. €
3.700
80
1.200
100
40
60

Natuur/Ecosystemen
PM
Totaal
5.200
Noot: Totalen afgerond op honderd miljoenen Euro’s voor PM/SIA en tientallen miljoenen Euro’s
voor de andere effecten. Fysieke effecten uitsluitend voor mortaliteit weergegeven. YOLL=
Years of life lost. AAE = Average Accumulated Exceedance, een maatstaf voor
overschrijding van de ‘critical loads’.

Een vergelijking van de verdisconteerde kosten met de baten laat zien dat
aanscherping van de NEC-doelen een efficiënt beleid is: de baten zijn met
3,5 miljard Euro beduidend groter dan de kosten. Deze conclusie blijft overeind
als we de waardering van gezondheidseffecten door verbetering van de luchtkwaliteit lager inschatten (dan gebruikelijk is). De baten pakken nog positiever uit
als ook de impacts op natuur en ecosystemen worden meegenomen. In een
tentatieve analyse laten we zien dat in deze studie de natuurbaten kunnen
oplopen tot ongeveer 20% van de gezondheidsbaten.
De kosten van aanscherping van de NEC-doelen zijn verdeeld over de
verschillende sectoren, maar lijken maatschappelijk gedragen te kunnen worden.
Voor het grootste deel kunnen de kosten uiteindelijk worden doorberekend aan
de burger. De baten van de NEC-doelen slaan neer bij alle burgers die profiteren
van een schonere lucht. De baten in Nederland komen voor een belangrijk deel
door maatregelen in de Nederlandse landbouwsector die NH3 en tegelijkertijd
primair fijn stof reduceren, alsmede de maatregelen die in het buitenland worden
getroffen ter vermindering van fijn stof.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

3

4

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

1

Inleiding

1.1

Achtergrond en doel
De onderhandelingen over de herziening van de NEC-Richtlijn (2001/81/EG)
waarin nieuwe emissieplafonds worden opgenomen voor het jaar 2020 zijn
momenteel gaande. Door IIASA is een studie uitgevoerd van de kosten en baten
op landniveau waarbij de doelstellingen uit de Thematische Strategie
Luchtkwaliteit (SEC2005/1132) worden gehaald 2 . Op basis daarvan en op basis
van een inschatting van de positieve effecten die het Europese Klimaatbeleid zal
hebben, wordt momenteel door de Europese Commissie een kostenoptimale
verdeling van de emissieplafonds voorbereid die onderwerp zal worden van de
onderhandelingen.
Om zich te beraden op de positie die Nederland moet innemen tijdens die
onderhandelingen hebben de ministeries van Economische Zaken en van
Landbouw, Voedselkwaliteit en Natuur aan CE Delft en ECORYS gevraagd een
studie te doen naar de maatschappelijke kosten en baten van mogelijke nieuwe
NEC-plafonds.
In dit rapport beschrijven we de resultaten van een MKBA van mogelijke nieuwe
NEC-doelen. Dit onderzoek is bedoeld om de Nederlandse positie te bepalen in
de onderhandelingen in de EU over de hoogte van de plafonds. Het doel van het
onderzoek is primair om aan te geven welke maatschappelijke gevolgen er voor
Nederland zijn bij een streng NEC-plafond, rekening houdend met de effecten
van het Nederlandse Klimaatbeleid.

1.2

Methode van aanpak en opbouw van het rapport

1.2.1

Wat is een MKBA?
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) is een beslissingsondersteunend instrument bij het analyseren en beoordelen van beleidsvoornemens - in de literatuur meestal beleidsinterventies genoemd. Het woord
‘maatschappelijk’ betekent hier dat alle kosten en baten onderdeel zijn van de
MKBA, niet alleen financiële kosten en baten. Een MKBA geeft daarmee zicht op
alle relevante effecten van beleid.
Alle voor- en nadelen voor de maatschappij van een nieuwe beleidsinterventie (of
mix van interventies) worden in een MKBA in principe in geld gewaardeerd, ook
sociale effecten en milieueffecten. Door een goed inzicht in de effecten van
voorgesteld beleid kan de afweging omtrent doorgang van nieuw beleid en de
vormgeving daarvan zorgvuldig plaatsvinden. Bovendien verschaft een MKBA
inzicht aan wie voor- en nadelen van voorgesteld beleid toevallen (de
zogenaamde verdelingseffecten). Deze effecten zijn van belang in verband met
2

Zie: http://www.iiasa.ac.at/rains/CAFE_files/NEC2full.pdf.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

5

de diverse belangen van verschillende partijen en het uiteindelijke draagvlak voor
beleid. Tenslotte kan een MKBA informatie geven over mogelijke alternatieven
en alternatieven die kunnen leiden tot een betere vormgeving van het
voorgestelde beleid. Te denken is aan een betere omvang, samenstelling,
uitwerking of timing en fasering van maatregelen. In deze studie onderzoeken we
de welvaartseffecten van alternatieve doelstellingen, waarbij we veronderstellen
dat deze doelstellingen op een vergelijkbare wijze worden geïnstrumenteerd.
Een MKBA maakt altijd een vergelijking tussen een nulalternatief en een projectalternatief. Het nulalternatief is de meest waarschijnlijk te achten economische
ontwikkeling die zal plaatsvinden in geval de beleidsinterventie niet plaatsvindt.
Het projectalternatief is dan de ontwikkeling waarbij de beleidsinterventie wel
wordt uitgevoerd.
1.2.2

Beleidsinterventie NEC: instrumentatie en maatregelen
De beleidsinterventie bestaat in deze studie uit het halen van nieuwe NECdoelstellingen. Voordat de MKBA kan worden berekend dienen een aantal zaken
nader gepreciseerd te worden:
a Het bepalen van hoe de NEC-emittenten zich zonder nieuw NEC-beleid
zouden ontwikkelen (nulalternatief).
b De hoogte van de doelstellingen die het nieuwe NEC-beleid vormen
(projectalternatief).
c De instrumentatie waarmee deze doelstellingen moeten worden gehaald
(detaillering van het projectalternatief).
De eerste twee stappen zullen in hoofdstuk 2 worden toegelicht. De derde stap is
cruciaal in een MKBA. In de praktijk is deze stap ex-ante echter vaak ingewikkeld
om in te vullen. We weten nu nog niet hoe de overheid technische maatregelen
en gedragsveranderingen bij de doelgroepen gaat bevorderen die nodig zijn om
de doelstellingen te halen. We weten wel uit diverse studies (bijvoorbeeld het
Optiedocument) welke technische maatregelen en andere opties kunnen worden
genomen om emissies in de toekomst te reduceren.
In dit onderzoek veronderstellen we daarom dat de overheid nieuw beleid op
dusdanige manier weet vorm te geven dat de gegeven doelstellingen op de
meest kosteneffectieve manier worden gehaald. De manier waarop dat gebeurt
wordt hier niet nader toegelicht. Eventuele inefficiënties die de overheid met suboptimale regelgeving in de economie introduceert worden in deze MKBA als PMpost meegenomen.
In hoofdstuk 2 definiëren we het projectalternatief, dat wil zeggen een pakket aan
maatregelen dat gericht is op het bereiken van de gekozen NEC-doelen.

6

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

1.2.3

Effecten van projectalternatieven
Conform de Leidraad MKBA in het milieubeleid (CE, 2007) onderscheiden we
economische effecten en externe effecten. De economische effecten bestaan uit
de geprijsde effecten die zich deels direct voordoen, bijvoorbeeld via het doen
van investeringen, en deels indirect van aard zijn, omdat ze bijvoorbeeld deels
aan de buitenlandse afnemers worden doorberekend. De economische effecten
worden geanalyseerd in hoofdstuk 3.
De externe effecten bestaan uit de ongeprijsde effecten van de beleidsinterventie. Deze effecten bestaan onder andere uit effecten van emissies op
gezondheid van mensen en effecten op biodiversiteit. Deze effecten worden in
hoofdstuk 4 geanalyseerd.

1.2.4

Randvoorwaarden en uitgangspunten
De NEC-plafonds gelden per lidstaat. Het ligt daarom voor de hand om de kosten
en effecten voor Nederland in beeld te brengen. Wij analyseren de effecten van
de NEC-plafonds die voor Nederland gelden. Daarbij houden wij wel rekening
met de weglekeffecten van de maatregelen. We houden bijvoorbeeld rekening
met het weglekken van kosten naar het buitenland (wanneer bedrijven de kosten
van de maatregelen kunnen doorberekenen in de exportprijzen) en met
‘importeren’ van buitenlandse kosten voor maatregelen die bedrijven in andere
landen nemen. We veronderstellen hierbij dat het beleid in andere Europese
landen beantwoord aan dezelfde ambitie van de Commissie, zoals beschreven in
het werk van IIASA 3 .
Voor het vaststellen van de tijdshorizon die in beschouwing wordt genomen is het
van belang dat de emissieplafonds voor het jaar 2020 moeten zijn gerealiseerd.
Omdat de kosten voor uitvoering van de maatregelen grotendeels voor deze
periode worden gemaakt, en de baten ook na deze periode doorlopen, nemen
we een langere tijdshorizon in beschouwing, namelijk tot en met 2040. Voor
kosten en effecten die mogelijkerwijs ook na deze periode doorlopen is de restwaarde bepaald.
Wij drukken de kosten van alle maatregelen uit in prijzen van 2005.
Voor het verdisconteren van de kosten en baten gaan we uit van het onlangs
door het ministerie van Financiën vastgestelde percentage van 2,5%.

3

Zie: http://www.iiasa.ac.at/rains/CAFE_files/NEC2full.pdf.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

7

8

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

2

NEC-doelen, instrumenten en maatregelen

2.1

Introductie
Dit hoofdstuk beschrijft de contouren van de uitgevoerde MKBA. Paragraaf 2.2.
geeft allereerst een beschrijving van het nulalternatief: de situatie zoals die zich
zou voordoen indien er geen aanvullende NEC-doelstellingen zouden worden
geformuleerd. Vervolgens wordt in paragraaf 2.3 nader ingegaan op het projectalternatief: de situatie die zich zou voordoen indien er nieuwe NEC-plafonds
zouden worden afgesproken. Paragraaf 2.4 beschrijft de technische maatregelen
die genomen gaan worden bij de doelgroepen indien de overheid de beleidsvoornemens uit het projectalternatief ten uitvoering brengt.

2.2

Nulalternatief (de autonome ontwikkeling)
Hoe zouden de emissies zich in 2020 ontwikkelen als al het huidige beleid verder
wordt doorgevoerd maar er geen nieuw beleid wordt ontwikkeld?
Het startpunt is de door MNP aangegeven verwachte emissie in 2020, zoals
opgenomen in NEC-revision interim report 1 (MNP, 2007) op basis van het GEscenario 4 . Het MNP beschrijft daarin welke emissies verwacht worden voor 2020,
wanneer de nu reeds ingezette instrumenten hun werk doen. Verdisconteerd
hierin zijn ook bijvoorbeeld het doorwerken van de emissie-eisen (Euro 5) in de
transportsector wat effect heeft op de NOx- en PM2,5-emissies. Ook heeft het
MNP aannames gemaakt met betrekking tot de geprojecteerde emissies. Voor
NH3 is bijvoorbeeld aangenomen dat de melkquota verdwijnen, waardoor de
veestapel zal groeien en de NH3-emissie zal toenemen. Deze aannames zijn in
deze MKBA niet ter discussie gesteld, zij dienen als uitgangspunt.
De door het MNP verwachte emissies worden weergegeven in Tabel 3 waarin
tevens de onderverdeling van de ontwikkelingen voor de sectoren is gegeven.

4

GE-scenario is het Global Economy-scenario uit de studie Welvaart en leefomgeving (CPB/MNP/
RPB/ECN, 2006) waarin een toename van de wereldhandel en grotere economische groei voor Nederland
wordt voorspeld en de emissies meer toenemen dan in andere scenario’s.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

9

Tabel 3

Geschatte emissies in 2020 zonder aanvullend beleid (MNP, 2008)
Emissie inschatting MNP 2008 (GE-beeld 2020)
(kton/j)
Industrie
Raffinaderijen
Energie
Afval
Verkeer
Landbouw
Huishoudens
HDO-bouw
Totaal

BKG
(Mton/j)
48,3
13,9
83,8

CO2
(Mton/j)
36,9
13,9
81,4

47,7
26
17,5
10,7
247,9

PM10 5

PM2.5

4

9,9
0,6
1,2

4,3
0,5
0,9

20,8
1
35,7
37,5

2,1
128,2
8
0,6

7,8
10,3
3,5
3,1

3,9
2,1
3,3
0,7

165,2

142,8

36,3

15,8

NOx

SO2

NMVOS

31,9
7,3
48,3

19,3
16
15,3

46,1
14,6
9,5

47
6,8
17,1
10,4

106,7
9,7
7,6
6,9

4,1
0
0,5
1,8

213,5

218,4

57,0

NH3

Op deze emissiecijfers zijn vervolgens correcties aangebracht ten gevolge van
de verwachte effecten van de invoering en stimulering van EURO 6 voor vrachtverkeer en anders betalen voor mobiliteit. Bovendien is gecorrigeerd voor het
verlagen van het zwavelgehalte van rode diesel voor mobiele werktuigen,
binnenvaart en visserij. Dat levert een verwachte besparing op van ongeveer
13kton NOx en bijna 3 kton SO2.
Daarnaast kan men er inmiddels vanuit gaan dat het klimaatbeleid tussen nu en
2020 verder wordt aangescherpt. Maatregelen ter reductie van broeikasgassen
kunnen een synergetisch effect hebben op de NEC-stoffen. Om deze effecten
mee te nemen hebben wij de cijfers van ECN voor Schoon en Zuinig (ECN,
2008) genomen om de emissiereductie als gevolg van Schoon en Zuinig voor de
NEC-stoffen in de baseline te bepalen. Dit hebben wij gedaan door het
gemiddelde te nemen van de EU-laag en EU-hoog scenario’s 6 . Dit levert voor
NOx 2,6 kton additionele reductie per jaar op; voor SO2 3 kton/jr; voor NMVOS
0,4 kton/jr en voor PM10 0,25 kton/jr. In Tabel 4 zijn de aangebrachte correcties
op de bovenstaande tabel samengevat om de autonome ontwikkeling in de
emissies van de NEC-stoffen te bepalen
Tabel 4

Emissieontwikkeling verkeerssector en Nederland ten gevolge van aanvullende maatregelen
bestaand beleid voor de verkeerssector en de uitvoering van het klimaatbeleid tot 2020
(kton/j)

NOx

SO2

NMVOS

NH3

PM10 7

PM2.5

Nieuwe verkeersemissies
Totaal zonder klimaatbeleid

93,3
205

1,3
54,2

20,8
165,2

2,1
142,8

7,8
36,3

3,9
15,8

Totaal met klimaatbeleid

202,4

51,2

164,8

142,8

36,1

15,7

De emissieontwikkelingen in het nulalternatief zijn vervolgens door het MNP
doorgerekend op de verwachte effecten die dat zou hebben op de depositie en
concentratie van emissies. Daarbij moet ook een inschatting worden gemaakt
5
6
7

10

Uit tabel ECN Schoon en Zuinig, geen PM2.5 genoemd.
Geleverd door ECN op 13 maart 2008.
Uit tabel ECN Schoon en Zuinig, geen PM2.5 genoemd.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

van de autonome beleidsontwikkelingen in het buitenland. Voor het nulalternatief
zijn door het MNP voor SO2, NOx en PM2.5 de emissies bepaald volgens de
Coherent benchmark baseline van IIASA report # 4. Voor NH3 en NMVOS zijn de
nationale benchmark baselines van IIASA report # 4 genomen.
2.3

Projectalternatief (beleidsdoelen en instrumenten)
De doelstellingen voor 2020 zijn gebaseerd op de laatste stand van discussies
over de gewenste ontwikkeling van emissies in de EU en de bijdrage van de
individuele lidstaten daarin. In vergelijking met eerdere documenten van de
Commissie omtrent de CAFE-doelstellingen zijn de doelstellingen voor NOx, SO2
en NMVOS aangescherpt. De doelstelling voor NH3 is echter minder ambitieus

Tabel 5

Doelstellingen en benodigde reducties
NOx
Doel
Baseline
Benodigde
reductie

186
202,4

SO2
35
51,2

NMVOS
143
164,8

16,4

16,2

21,8

NH3

PM2.5

119
142,8

16
15,7

23,8

0

In de berekeningen gaan wij uit van de gemiddelde emissiereductiedoelstellingen. Wij maken geen onderscheid naar regionale verschillen in
emissiedoelstellingen om, bijvoorbeeld, te voldoen aan lokale luchtkwaliteitseisen.
De maatregelen die nodig zijn om de genoemde reducties te halen worden niet
zomaar genomen. Verschillende bestaande instrumenten worden ingezet, vaak
in aangescherpte vorm.
De volgende instrumenten worden verondersteld te worden ingezet:
− aanscherping van emissie-eisen in verschillende besluiten zoals BEES,
Besluit verbranding afvalstoffen, de PSR-normen in de NOx-emissiehandel,
vergunningen voor bedrijven, AMvB’s in de landbouwsector;
− verlagen van de normen voor het zwavelgehalte in brandstoffen;
− accijnsverlaging voor zwavelarme brandstoffen;
− tijdelijke stimuleringsregeling voor zwavelarme brandstof voor de binnenvaart;
− eisen aan producten;
− voorlichting voor voeding van rundvee.
In deze studie wordt er van uitgegaan dat het beleid en de ingezette
instrumenten ook daadwerkelijk leiden tot de meest kosteneffectieve reductie van
de emissies per stof. Eventuele inefficiënties die ontstaan bij de uitvoering van
het beleid, alsmede de kosten van het voeren van het beleid, worden in deze
MKBA als PM-post meegenomen.
Om de verwachte emissies te vertalen naar de effecten op het milieu moet ook
een inschatting worden gemaakt van de beleidsontwikkeling in het projectalternatief voor het buitenland. Voor het buitenland heeft het MNP voor SO2, NOx
en PM2.5 de emissies genomen volgens de Coherent TSAP ceilings van IIASA

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

11

report #5. Voor NH3 en NMVOS zijn de nationale TSAP ceilings van IIASA report
#5 als uitgangspunt genomen.
2.4

Maatregelen

2.4.1

Soorten maatregelen
De genoemde instrumenten leiden tot het treffen van maatregelen. Deze maatregelen komen bovenop de maatregelen die al in het nulalternatief zijn meegenomen en waar ook kosten voor gemaakt worden.
− voor SO2 zijn veel maatregelen gekoppeld aan de rookgasreiniging en aan
het zwavelgehalte van de brandstoffen;
− voor NOx zijn de maatregelen het gevolg van het toepassen van Low-NOxbranders voor diverse ketels en een aanscherping van de PSR-normen
binnen het systeem van de emissiehandel;
− voor NH3 worden de maatregelen voorzien bij de landbouw, met name
gekoppeld aan het aanwenden van mest, het stikstofgehalte van het voer en
emissiebeperkingen voor stallen;
− voor NMVOS geldt dat de maatregelen gezocht moeten worden bij de
chemische wasserijen (zijn zelfs al direct rendabel) bij producteisen voor
industriële verven en diverse bronnen in de raffinagesector;
− voor PM2.5 liggen de maatregelen in de luchtbehandeling bij de veehouderij,
industrie en op- en overslag.
De in dit onderzoek gekozen maatregelen zijn afgeleid van het Optiedocument
(ECN/MNP, 2006) en de op basis daarvan uitgevoerde evaluaties door de NECwerkgroepen. Uitgaande van een te behalen reductie per stof zijn maatregelen
opgenomen in volgorde van toenemende kosten per emissiereductie en weergegeven per stof. Dat betekent dat eerst die maatregelen worden genomen die
tegen de laagste kosten leiden tot een emissiereductie voor die bepaalde stof.
De meeste maatregelen zijn overigens bestaande technieken die zich in de
praktijk al hebben bewezen. Optimalisatie van deze technieken kan nog tot een
beter reductierendement leiden, maar grote innovaties worden voor deze
technieken niet verwacht, aldus het Optiedocument. Uitzondering hierop vormen
de emissie arme stallen voor rundvee. Deze stallen zijn nog verder te
ontwikkelen.
In Tabel 6, Tabel 7, Tabel 8 en Tabel 9 is per stof het pakket aan maatregelen
opgenomen dat leidt tot het realiseren van de doelen in het projectalternatief. De
kosteneffectiviteit van de maatregel is in de laatste kolom opgenomen. Meer
informatie over de kosten van de maatregelen wordt gegeven in hoofdstuk 3.
Overigens dient hier nog vermeld te worden dat ook in het nulalternatief
aanzienlijke kosten verbonden zijn aan uitvoering van het bestaande beleid
(zoals de EURO 6-normen). Deze worden in deze MKBA evenwel niet
meegenomen.

12

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 6

Maatregelen SO2
Measure

Measures new
power plants +
convenant
Fuel switch
chemistry
Optimalisation step
1 at coal-fired power
plants
Iron and steel, lye
shrubbers
Melting furnace
aluminium
Fluegas purification
other industry
Soot factories
Refineries step 1
Refineries step 2
Optimalisation step
2 at coal-fired power
plants
Measures glas
factories
Measures green
crop drying house
BEES B extra
measures
Sharpening bubble
refineries
Total
Goal

Sector

Subsector

Power plants

Emission
reduction
2,2

Total
Costs
in M€
0

Costs
€/kg
0

Industry

Chemistry

0,5

0,5

1

Power plants

Coal-fired power
plant

1,5

1,5

1

Industry

0,2

0,4

2

Industry

Iron and steel
industry
Aluminium industry

2,7

10,8

4

Industry

Other

0,5

1

2

Industry
Refinery
Refinery
Power plants

Chemistry

1,2
2,6
0,8
2

3,6
9,1
3,2
8

3
3,5
4
4

Coal-fired power
plant

Industry

Glas

0,2

1

5

Industry

Drying house

0,5

6

12

Power plants

0,1

1

10

Refinery

1,2

14,4

12

16,2
16,2

60,5

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

13

Tabel 7

Maatregelen NOx
Measure

Sector

Low NOx burner for boilers > 100
kW (50 mg NOx/m3)
Low NOx burner for boilers > 100
kW (50 mg NOx/m3)
Low NOx burner for boilers > 100
kW (50 mg NOx/m3)
Low NOx burner for boilers > 100
kW (50 mg NOx/m3)
Sharpen standards within the
Dutch NOx emission trade system
PSR 32 g/GJ
Sharpen standards within the
Dutch NOx emission trade system
PSR 32 g/GJ
Sharpen standards within the
Dutch NOx emission trade system
PSR 32 g/GJ
Total
Goal

Tabel 8

Emission
reduction
1,9

Total costs
in M€
0,95

Costs
€/kg
0,5

Households

0,1

0,05

0,5

Industry

0,3

0,15

0,5

Agriculture

0,5

0,3

0,6

Refineries

1,52

1,064

0,8

Industry

5,36

3,752

0,8

Power
plants

8,4

5,88

0,8

18,1 8
16,4

12,1

HDO

Subsector

Maatregelen NH3
Measure

Subsector

Emission
reduction

Sharpen low emission application
Agriculture
pastures
Adjustment food dairy cattle
Agriculture
Dairy cattle
Wet air shrubbers on large stables Agriculture
Pigs and
9
pigs/poultry
poultry
Wet air shrubbers on smaller
Agriculture
Pigs and
10
stables pigs/poultry
poultry
Total
Goal
NB: Bijkomende emissiereductie voor fijn stof, zie voetnoten.

8

Total
Costs
in M€
18,4

8,2
7,1

24,6
26,27

3
3,7

0,5

3,85

7,7

23,8
23,8

73,1

8
9
10

14

Sector

Costs
€/kg

Gerealiseerde reductie hoger dan doel in verband met gestelde PSR op 32 g/GJ.
Tevens reductie PM2.5 0,86 kton/j en PM10 4,3 kton/j.
Tevens reductie PM2.5 0,06 kton/j en PM10 0,3 kton/j.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

2,3

Tabel 9

Maatregelen NMVOS
Measure

CO2 textile cleaning instead
of PER cleaning
Applying new/better
paintsprayingtechniques

Sector

HDO
Industry

Extending using high-solid
and water based varnish,
powdercoating etc.

Industry

Measuring tankemissions
and leakages
Controling torchsystems,
handling switchload, more
measuring leakages
Further reducing VOS
containing cleaners and
processors
Applying uncertain NRPVOS measures

HDO and
chemistry
Refinery

Sharpening EU product
directive building,
damagerecovery, HDO
Applying uncertain NRPVOS measures
Extending EU product
directive traffic, consumers,
HDO
Applying BBT measures

Industry and
HDO

Lowering treshold of 1 kPa
for NeR measures

HDO,
petroleumchain
and chemistry

Subsector

Chemical
laundry
Metalelektro
and
construction
companies
Metal, furniture
and
construction
sectors

Costs
€/kg

1

Total
Costs
in M€
0

2

6

3

2

6

3

1,5

4,5

3

2

10

5

0

Industry

Metal industry

1,5

7,5

5

Industry

Graphic and
packacking
industry

1

5

5

6

30

5

0,5

3

6

3

18

6

0,5

5

10

0,8

8

10

21,8
21,8

103

HDO and
chemistry
HDO, transport
and households
Industry

EPS and
polyester
industry

Total
Goal

2.4.2

Emission
reduction

Fasering
Naast de keuze van de te treffen maatregelen is het voor de MKBA ook nodig om
te weten wanneer de maatregelen worden uitgevoerd. Hiervoor is verondersteld
dat de maatregelen in principe gelijkelijk verdeeld over 10 jaar worden getroffen
zodat in 2020 de maatregelen volledig zijn genomen. Hierop is een uitzondering.
Het gaat dan om het aanpassen van het rantsoen voor melkvee dat pas in de
laatste drie jaar zal plaatsvinden (dat wil zeggen 2018 t/m 2020).
Bij het bepalen van het effect van een maatregel moet er van worden uitgegaan
dat de emissiereductie effectief is vanaf het jaar na het treffen van de maatregel.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

15

We veronderstellen verder dat na 2020 de maatregelen langzamerhand weer
verdwijnen 11 . Dat wil zeggen: bedrijven zullen eenmaal verrichtte investeringen
handhaven totdat deze volledig zijn afgeschreven. Dit betekent dat na 2020 de
kapitaalskosten en operationele kosten zullen aflopen naar nul. We veronderstellen dat de installaties in 2030 volledig verdwenen zijn en worden vervangen
door dezelfde installaties als in het nulalternatief.
De externe effecten zullen na 2020 ook geleidelijk aan minder worden: deels
omdat de installaties verdwijnen, maar vooral ook omdat bijvoorbeeld gezondheidseffecten na-ijlen op veranderingen in emissies 12 .

11

12

16

In werkelijkheid is het aannemelijk dat maatregelen ook na 2020 verplicht blijven, tenzij activiteiten
veranderen en er meer of minder end of pipe maatregelen nodig zijn.
Bij de berekening van de externe effecten worden overigens alle effecten toegerekend naar het jaar dat de
emissies geëmitteerd worden.(zie meer hierover in hoofdstuk 4).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

3

Economische effecten

3.1

Inleiding
De resultaten van de uitgevoerde economische effectenanalyse en de daaruit af
te leiden (geprijsde) welvaartseffecten worden in dit hoofdstuk gepresenteerd. In
paragraaf 3.2 wordt nader ingegaan op de gekozen methodiek en de daarbij
gemaakte veronderstellingen. In paragraaf 3.3 worden de feitelijke resultaten
gepresenteerd. Achtergrondinformatie (onder andere over de gevolgde werkwijze
en de gebruikte modellen) is opgenomen in de bijlage.

3.2

Methode van aanpak
Uitgangspunten
Voor de raming van de economische effecten en daaruit af te leiden welvaartseffecten is het maatregelenpakket zoals benoemd in het vorige hoofdstuk
uitgangspunt. Voor de uitvoering van deze maatregelen wordt verondersteld dat
de overheid zodanige beleidsinstrumenten weet in te zetten dat de desbetreffende bedrijven en sectoren de genoemde maatregelen volgens de
aangegeven fasering zullen treffen, zodat de overheid de gewenste NEC-doelen
realiseert. Eventuele inefficiënties van het beleid zijn in de ramingen niet verder
uitgewerkt. Deze zijn in de uiteindelijke resultaten als PM-post meegenomen.
Omdat het beleid niet is ingevuld in deze MKBA worden de beleidskosten ook als
PM-post meegenomen 13 . Een en ander betekent dat de directe te kwantificeren
kosten van dit maatregelenpakket volledig bestaan uit de kosten van de maatregelen zelf 14 .
We gaan er hierbij vanuit dat bedrijven die in eerste instantie maatregelen treffen,
de extra kosten van deze maatregelen uiteindelijk volledig zullen doorberekenen
in de prijzen 15 .

13

14

15

De beleidskosten zijn de uitvoeringskosten van de maatregelen voor de overheid. Het gaat hier
bijvoorbeeld om de kosten voor beleidsvoorbereiding, maar ook om uitgaven aan controle en handhaving.
Omdat het beleid niet is ingevuld is niet duidelijk of er - ten opzichte van het nulalternatief - extra
uitvoeringskosten zijn. Niet ondenkbaar daarbij is overigens dat het beleid budgettair neutraal uitpakt en
per saldo uitsluitend sprake is van een verschuiving van de middelen (herschikking).
In de Leidraad MKBA in het milieubeleid, wordt de voorkeur uitgesproken om concrete beleidsinstrumenten
aan een MKBA te onderwerpen in plaats van maatregelenpakketten. Indien dit niet mogelijk is kan men de
posten beleidskosten en beleidsinefficiënties op PM zetten.
In principe heeft een bedrijf ook de mogelijkheid om genoegen te nemen met een lagere winst. Een lagere
winst betekent echter dat de kosten voor het aantrekken van kapitaal voor dit bedrijf zullen toenemen.
Vanwege de winstdaling neemt het eigen vermogen immers af, waardoor men in sterkere mate is
aangewezen op externe financiering. Een en ander zal zich daarom op de langere termijn toch vertalen in
hogere prijzen en een vermindering van de concurrentiepositie van de bedrijven.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

17

Type effecten
De kosten voor uitvoering van de maatregelen vormen een belangrijk onderdeel
van de geprijsde effecten van de projectalternatieven, maar vormen doorgaans
niet het volledige geprijsde welvaartseffect. Andere onderdelen van het totale
geprijsde welvaartseffect zijn de zogenaamde ‘deadweight loss’, de indirecte
geprijsde effecten en het buitenlandeffect. Per post geven we nu een korte
toelichting.
− Zoals in de het vorige hoofdstuk beschreven hebben de kosten van
maatregelen in belangrijke mate betrekking op het uitvoeren van fysieke
maatregelen.
− De ‘deadweight loss’ is de derving van welvaart door consumenten en
producenten als zij minder gaan consumeren, respectievelijk produceren als
gevolg van hogere prijzen van producten. Dit welvaartsverlies treedt op
omdat de maatregelen leiden tot een minder optimale allocatie van productiefactoren in vergelijking met een situatie waarbij geen sprake is van
interventies. Consumenten en producenten genieten daardoor beide niet
langer hun maximale surplus (inefficiëntie).
− Indirecte geprijsde welvaartseffecten bestaan uit welvaartseffecten op
afgeleide markten. Deze effecten ontstaan als deze markten niet volledig
competitief zijn, waardoor de productprijzen niet goed de marginale kosten
weergeven (marktimperfectie). Een voorbeeld hiervan zijn indirecte effecten
op de arbeidsmarkt.
− Het buitenlandeffect, ten slotte, bestaat uit de kosten van maatregelen die
worden afgewenteld op Nederlandse afnemers en uit kosten van binnenlandse maatregelen die op buitenlandse afnemers worden afgewenteld.
Methodiek
Voor het in beeld brengen van de effecten is op hoofdlijnen dezelfde methodiek
gevolgd als in de eerder uitgevoerde MKBA naar de effecten van mogelijke
nieuwe NEC-plafonds. Om de ‘deadweight loss’ en het buitenlandeffect te
bepalen is gebruik gemaakt van het door Ecorys ontwikkelde Sectoraal
Welvaarts Model (SWM). In bijlage C wordt dit model nader toegelicht. Voor de
analyse van de indirecte geprijsde (arbeidsmarkt)effecten is gebruik gemaakt van
het REMI-model van Ecorys. Met dit model analyseren we de doorwerking van
de kosten van de maatregelen op de werkgelegenheid 16 . Deze doorwerking van
de kosten op de rest van de economie verloopt via de afzetprijzen. Door
verhoging van afzetprijzen van de relevante sectoren wordt marktaandeel en
daarmee afzet verloren.

16

18

We gebruiken hiervoor de kosten volgens de ‘nationale kosten’ methode, hoewel het REMI-model eigenlijk
de kosten volgens de eindgebruikersbenadering nodig heeft. Immers, economische agenten reageren op
de kosten inclusief het effect van belastingen en subsidies. Doordat wij de exacte omvang van deze
grootheden niet weten, is deze methode niet goed uitvoerbaar. Omdat het hier vooral gaat om technische
maatregelen en nauwelijks om prijsmaatregelen, zoals heffingen en subsidies, is het verantwoord de
nationale-kostenmethode te gebruiken. Verondersteld wordt dus dat de maatregelen tot stand komen via
directe regelgeving.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Dit verlies aan afzet leidt vervolgens tot vermindering van de arbeidsvraag
(werkgelegenheid) 17 . Daartegenover staat echter dat de maatregelen ook tot
extra economische activiteit zullen leiden bij de toe-leveranciers van installaties
en dergelijke, althans voor zover deze toe-leveranciers zich in Nederland
bevinden. We veronderstellen dat de investeringen die door de agrarische sector
worden getroffen, volledig worden uitgezet bij de Nederlandse bouw- en
installatiesector, terwijl de investeringen in de industrie voor de helft in Nederland
terecht komen.
3.3

Geprijsde welvaartseffecten
De geprijsde welvaartseffecten bestaan, zoals hierboven uiteengezet, uit de
volgende categorieën:
− kosten van maatregelen;
− ‘deadweight loss’ (oftewel welvaartsverlies vanwege allocatieve inefficiëntie
als gevolg van invoering van de maatregelen);
− indirecte effecten op afgeleide markten;
− buitenlandeffect vanwege afwenteling.

3.3.1

Kosten van maatregelen
De kosten van de maatregelen bestaan grotendeels uit fysieke maatregelen en
nauwelijks uit prijsmaatregelen als heffingen. Om die reden kunnen de kosten
van deze maatregelen volledig worden opgevoerd als maatschappelijke kosten 18 .
Uitgangspunt voor het bepalen van de maatschappelijke kosten zijn de uit het
Optiedocument afgeleide (en de door de NEC-werkgroepen aangereikte)
jaarlijkse kosten per maatregel. Op basis van informatie uit de achterliggende
factsheets over de opbouw van deze kosten, is in eerste instantie per maatregel
een onderscheid gemaakt in operationele kosten en kapitaalkosten. Vervolgens
is voor de jaarlijkse kapitaalkosten de initiële investeringsom bepaald. Daarna
zijn de operationele kosten daar weer aan toegevoegd. Deze bewerkingen zijn
vooral noodzakelijk om de kosten op de juiste manier in de tijd uiteen te kunnen
zetten. Ten slotte zijn de kosten toegedeeld naar economische sectoren. Daarbij
is wederom gebruik gemaakt van informatie uit de factsheets die soms heel
sectorspecifiek is. Daar waar bijvoorbeeld verschillende industriële activiteiten te
maken krijgen met maatregelen, is een toedeling gemaakt naar sectoren op
basis van het aandeel van deze sectoren in de totale emissies.

17

18

Het geraamde verlies dient vervolgens nog (buiten het model om) te worden gecorrigeerd voor de mate
van verdringing. Vrijkomende productiemiddelen (waaronder arbeid) kunnen immers ook alternatief worden
aangewend. De mate van verdringing is afhankelijk van het type arbeid dat vrijkomt en de vraag/aanbodverhoudingen op de arbeidsmarkt. Vanwege demografische ontwikkelingen zal in de nabije toekomst in
toenemende mate sprake zijn van tekorten op de arbeidsmarkt, waardoor mogelijk indirect geprijsde
effecten vanwege de NEC-maatregelen worden genivelleerd.
Indien sprake zou zijn van bijvoorbeeld een heffing worden bepaalde partijen weliswaar geconfronteerd
met een kostenstijging, maar zien andere partijen (de overheid) hun inkomsten als gevolg van de heffing
toenemen. Tegenover extra kosten voor de ene partij staan derhalve inkomsten voor een andere partij
waardoor het netto-welvaartseffect (althans voor een deel) kan worden geneutraliseerd.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

19

Op basis van de hierboven beschreven bewerkingen kunnen de kosten per
sector en per maatregel worden vastgesteld. Deze kunnen vervolgens in de tijd
uiteengezet worden op de manier zoals beschreven in paragraaf 2.4.2. Een deel
van deze kosten zal echter weglekken naar buitenlandse afnemers. Omdat de
kosten en effecten in deze MKBA vanuit nationaal perspectief worden bekeken
dient hiervoor nog gecorrigeerd te worden. Om het weglekeffect te kunnen
bepalen is gebruik gemaakt van het SWM-model, waarbij op basis van specifieke
informatie over de prijselasticiteit van de uitvoer en de exportoriëntatie per sector
grofweg is bepaald welk deel van de kosten zal worden afgewenteld op in het
buitenland gevestigde (eind)verbruikers. De aan buitenlandse partijen berekende
kosten zijn vervolgens in mindering gebracht op de totale hiervoor beschreven
jaarlijkse kosten.
In Tabel 10 wordt (de ontwikkeling van) de totale maatschappelijke kosten
zichtbaar gemaakt, uitgesplitst per sector. Tabel 10 laat zien dat veruit het
merendeel van de kosten valt in de periode 2016-2025. In de aanloop hier
naartoe en nadien worden verhoudingsgewijs veel minder kosten gemaakt. Dat
na 2020 nog effecten optreden heeft ermee te maken dat na 2020 weliswaar
geen nieuwe maatregelen meer worden genomen, maar dat de voor 2020
verrichtte investeringen gehandhaafd blijven tot deze volledig zijn afgeschreven.
Een substantieel deel van de kosten komt voor rekening van de aardolieindustrie. De kosten voor de landbouw worden in belangrijke mate bepaald door
het feit dat Nederland haar NH3-emissies in 2020 fors moet reduceren en de
landbouw verantwoordelijk is voor nagenoeg alle NH3-emissies. Andere sectoren
die te maken zullen krijgen met hogere kosten zijn de metaalindustrie, de
bouwnijverheid en de diensten. Voor het bepalen van deze kosten is overigens al
rekening gehouden met mogelijke afwenteling van kosten naar het buitenland.
Voor een toelichting van de wijze waarop de afwentelingsfracties zijn bepaald
(inclusief bronvermelding) wordt verwezen naar bijlage B.

20

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 10

Maatschappelijke kosten van maatregelen per sector (vijfjaargemiddelden, mln. Euro), jaarkosten
in prijzen van 2005

Landbouw
Voedings- en
genotmiddelen
industrie
Chemie
Metaal
Aardolie-industrie
Elektriciteit
Overige industrie
Bouwnijverheid
Diensten
Totaal

3.3.2

20112015
7,5

20162020
25,1

20212025
26,5

20262030
7,6

20312035
0,0

20362040
0,0

1,0
5,1
6,2
12,2
3,1
2,0
7,9
7,0
51,9

2,6
13,7
16,4
32,6
8,2
5,3
21,2
18,6
143,7

2,3
12,0
14,4
28,5
7,2
4,6
18,5
16,3
130,2

0,7
3,4
4,1
8,2
2,1
1,3
5,3
4,6
37,2

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

‘Deadweight loss’
De mate waarin de maatregelen leiden tot ‘deadweight loss’ (oftewel
welvaartsverlies vanwege allocatieve inefficiëntie) hangt onder meer af van het
verloop van de vraag- en aanbodcurven, en dus van de mate van concurrentie
op de markten. In een zeer competitieve markt verloopt de aanbodcurve
horizontaal en bestaat er geen producentensurplus en kan er alleen ‘deadweight
loss’ ontstaan doordat consumenten minder surplus krijgen 19 .
Door de relatief geringe omvang van de kosten van de maatregelen (ten opzichte
van de totale kosten in een bedrijfstak), hebben de maatregelen een beperkt
effect op de afzetprijs. De omvang van de ‘deadweight loss’ is hierdoor zeer
gering (Tabel 11). Een uitzondering hierop is de agrarische sector (in het
bijzonder de veehouderij) die in verhouding met de omzet in deze sector te
maken krijgt met relatief omvangrijke investeringen. Ook in deze sector is het
uiteindelijke effect overigens marginaal.

19

We veronderstellen hier overigens dat de marktstructuur gedurende de gehele scenario periode constant
is, zoals dat in de achterliggende scenario’s is vastgelegd. Het GE-scenario, dat hier als achtergrond wordt
gebruikt, kenmerkt zich onder andere door competitieve markten.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

21

Tabel 11

‘Deadweight loss’ per sector (vijfjaargemiddelden, mln. Euro), jaarkosten in prijzen van 2005 20

Landbouw
Voedings- en
genotmiddelen
industrie
Chemie
Metaal
Aardolie-industrie
Elektriciteit
Overige industrie
Bouwnijverheid
Diensten
Totaal

3.3.3

20112015
0,0

20162020
0,1

20212025
0,1

20262030
0,0

20312035
0,0

20362040
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,2

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

Indirecte effecten
Er kan sprake zijn van indirecte effecten als de prijzen die de bedrijven moeten
betalen voor het treffen van de maatregelen, afwijken van de (marginale) kosten.
In het licht van de voorliggende maatregelenpakketten kan zich dit bijvoorbeeld
voordoen wanneer de prijzen van de geleverde installaties hoger zijn dan de
kosten van de toeleverancier, waardoor die prijzen de werkelijke kosten
overschatten. Voor deze aanpalende markt voor installaties wordt net als vaak in
andere MKBA’s (en ook gezien de beperkt beschikbare tijd) verondersteld dat
deze competitief is, zodat de prijzen de marginale kosten weerspiegelen en er
dus geen sprake is van indirecte welvaartseffecten.
Een andere afgeleide markt waar welvaartseffecten kunnen optreden is de
arbeidsmarkt. Hiervan kan sprake zijn wanneer ten gevolge van de maatregelen
onvrijwillige werkloosheid c.q. een werkgelegenheidsverlies optreedt. De doorwerkingen van de directe effecten (kostentoename) op de arbeidsmarkt zijn in
deze MKBA (met behulp van het REMI-model) wel in beeld gebracht.

Toelichting REMI-model
Het REMI-model is een regionaal economisch model voor acht regio’s in Nederland dat ontwikkeld
is door ECORYS in combinatie met REMI Inc. Het model is een macro-economisch regionaal
model met enkele kenmerken van een evenwichtsmodel en bevat inzichten uit de nieuwe
economische geografie. Het model bevat een aantal blokken (arbeidsmarkt, goederenmarkt,
kosten en prijzen) en is onder andere gebaseerd op geregionaliseerde input-outputtabellen. Het
model bevat een groot aantal vergelijkingen die het gedrag van consumenten en bedrijven
weerspiegelen. In de bijlage wordt uitgebreider ingegaan op het model.
De invoer in het model bestaat uit de directe effecten: in dit geval een toename van de
(productie)kosten in sectoren die te maken krijgen met de maatregelen, alsmede de potentieel
extra omzet bij in Nederland gevestigde toeleveranciers van installaties e.d. Het REMI-model
berekent de doorwerking van deze hogere productiekosten enerzijds en vraagtoename anderzijds
op productie en werkgelegenheid, etc. Vervolgens wordt (buiten het model om) bepaald wat het
welvaartseffect van deze doorwerkingen is.

20

22

Door de in de meeste gevallen relatieve geringe ‘deadweight loss’, valt deze weg in de afronding.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

In Figuur 1 is de met het REMI-model berekende arbeidsvraag afgezet tegen de
werkgelegenheidsontwikkeling in het GE-referentiescenario (de 0-lijn in Figuur 1).
Daaruit is op te maken dat vanwege uitvoering van de maatregelen in de periode
2010-2020 de werkgelegenheid mogelijk achterblijft bij het GE-scenario. Dit
mogelijke verschil is overigens beperkt. Daarbij treedt in 2020 wanneer het effect
maximaal is, een verlies in termen van arbeidsvraag op van circa 8.000
voltijdbanen. Dit verlies is overigens maar een fractie van de totale werkgelegenheid (respectievelijk ca. 0,1 %). Voor een nadere detaillering van de
ontwikkeling van de arbeidsvraag per sector wordt verwezen naar paragraaf B.3.
Werkgelegenheidseffect NEC 2010-2040 t.o.v. GE-scenario (arbeidsvraag x 1.000 fte)
2

20
40

20
38

20
36

20
34

20
32

20
30

20
28

20
26

20
24

20
22

20
20

20
18

20
16

20
14

20
12

0
20
10

Figuur 1

-2

-4

-6

-8

-10

Verdringing en verplaatsing
Het REMI-model houdt geen rekening met beperkingen in het aanbod van
arbeid. Door diverse instituten (o.a. CPB) wordt verwacht dat de arbeidsmarkt in
Nederland in de (nabije) toekomst krap zal zijn. Als gevolg van dergelijke
beperkingen kan een door het model geraamde verandering in de vraag naar
arbeid in geval van een overspannen arbeidsmarkt niet volledig worden
gerealiseerd. Er kan bij een dergelijke beperking in het aanbod sprake zijn van
verdringing bij het creëren van werkgelegenheid en verplaatsing bij een afname
in werkgelegenheid. De mate van verdringing, dan wel verplaatsing kan bovendien verschillen per bedrijfstak.
Vanwege de schaarste aan hoogopgeleiden en de (te verwachten) schaarste aan
middelbaar opgeleiden zal er vooral in deze segmenten op de arbeidsmarkt naar
verwachting verdringing/verplaatsing plaatsvinden. Zeker voor de toekomst is te
verwachten dat de schaarste aan deze groepen nog meer gaat toenemen Om
deze reden is in de ramingen (die uitgaan van een afnemende arbeidsvraag)
aangenomen dat er voor hoogopgeleiden volledige verplaatsing is te verwachten
en dat 50% van het middelbaar opgeleid personeel direct elders in de economie

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

23

een baan vindt. Daarmee komt het feitelijke werkgelegenheidseffect waarmee in
de KBA rekening is gehouden dus lager uit dan het op basis van het REMI-model
berekende arbeidsverlies (bijna 50% lager). Voor het bepalen van de
opleidingsniveaus is overigens gebruik gemaakt van sectorspecifieke CBS-cijfers
over het opleidingspeil van de werkzame beroepsbevolking.
Bepaling indirecte geprijsde arbeidsmarkteffecten
Ofschoon bij een goedwerkende arbeidsmarkt door omscholing en aanpassing
van de prijs van arbeid vanzelf een nieuw evenwicht ontstaat, zal het in de
praktijk enkele jaren duren voordat dit nieuwe evenwicht is bereikt. In de MKBA is
uitgegaan van tijdelijk negatieve arbeidsmarkteffecten. Als veronderstelling is een
aanpassingsperiode verondersteld van vijf jaar. Deze additionele verandering in
werkgelegenheid is vervolgens gemonetariseerd volgens de in KBA’s gangbare
waarderingsmethode. Concreet betekent dit dat alleen rekening is gehouden met
het effect op de overheidsuitgaven (loonbelastinginkomsten en werkloosheidsuitkeringen) van deze verandering. In de berekening van de welvaartsbaten is
voorts uitgegaan van een stijging van de reële lonen en werkloosheidsuitkeringen, conform het GE-scenario. Hierdoor komt het totale effect uit op
gemiddeld 17 miljoen Euro in de periode 2011-2015, aflopend naar nul na 2025
(Tabel 12).
Tabel 12

Indirecte arbeidsmarkteffecten (vijfjaargemiddelden, mln. Euro), jaarkosten in prijzen van 2005
2011-2015 2016-2020 2021-2025 2026-2030 2031-2035 2036-2040
Totale indirecte
arbeidsmarkteffecten

17,0

30,1

11,5

0,0

0,0

0,0

Buitenland
Wanneer bedrijven de kosten van de maatregelen (deels) kunnen doorberekenen
in de exportprijs, betalen buitenlanders een deel van die kosten. Dit deel van de
kosten die Nederlanders dus niet hoeven te betalen, is al verrekend in het bedrag
aan kosten dat in Tabel 10 (paragraaf 3.3.1) is opgenomen. Anderzijds
betalen Nederlanders een deel van de kosten van maatregelen die in het
buitenland worden getroffen, waar immers (bij veronderstelling) een min of meer
vergelijkbaar beleid wordt gevoerd.
Tabel 13 bevat een grove raming van de kosten die in rekening worden gebracht
van Nederlandse (eind)verbruikers door maatregelen die in het buitenland
worden getroffen. Daarbij is verondersteld dat in vergelijkbare sectoren in het
buitenland een zelfde mate van inspanning nodig is om een vergelijkbaar
beleidsdoel te bereiken. Voor wat betreft de afwentelingfractie op Nederland is
vervolgens
verondersteld
dat
toeleveranciers
uit
het
buitenland
verhoudingsgewijs evenveel via de exportprijzen zullen (en kunnen) doorbereken
aan Nederlandse eindverbruikers en vice versa. Daarbij is overigens rekening
gehouden met de verhouding tussen invoer en uitvoer tussen Nederland en het
buitenland voor verschillende productgroepen.

24

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 13

Buitenlandeffect per sector (vijfjaargemiddelden, mln. Euro, jaarkosten in prijzen van 2005)
2011-2015 2016-2020 2021-2025 2026-2030 2031-2035 2036-2040
Totaal buitenlandeffect

3.3.4

8,1

24,5

23,9

6,8

0,0

0,0

Totaal geprijsde welvaartseffecten
Tabel 14 geeft inzicht in de totale omvang en rangorde van de geprijsde effecten.
Uitgaande van het voorliggende pakket aan maatregelen worden de geprijsde
effecten gepresenteerd in vijfjaargemiddelden. De tabel laat zien dat het effect
grotendeels bestaat uit de kosten van de maatregelen. Het welvaartsverlies dat
optreedt omdat consumenten minder consumeren als gevolg van hogere prijzen
is verwaarloosbaar. Wel betalen Nederlanders mee aan maatregelen die in
andere landen worden getroffen en is sprake van een indirect effect op de
afgeleide arbeidsmarkt.

Tabel 14

Totaaloverzicht geprijsde welvaartseffecten (vijfjaargemiddelden, mln. Euro, jaarkosten in prijzen
van 2005)

Kosten
‘Deadweight loss’
Indirecte (arbeidsmarkt)
effecten
Buitenland
Totaal

20112015
51,9
0,0

20162020
143,7
0,1

20212025
130,2
0,2

20262030
37,2
0,0

20312035
0,0
0,0

20362040
0,0
0,0

17,0
8,1
77,1

30,1
24,5
198,4

11,5
23,9
165,7

0,0
6,8
44,1

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

25

26

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

4

Externe effecten

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk komt de waardering van de externe effecten aan bod. In
paragraaf 4.2 geven we de methodologie weer op hoofdlijnen bij het bepalen van
de externe effecten. In paragraaf 4.3 tot en met 4.6 komen dan achtereenvolgens
de waarderingen voor gezondheidsschade, schade aan natuur en ecosystemen,
schade aan gebouwen en schade aan landbouwgewassen aan bod.

4.2

Methodologisch kader voor waardering van externe effecten
Waardering van externe effecten in een MKBA dient volgens de Leidraad MKBA
in het milieubeleid (CE, 2007) te gebeuren op basis van de waardering die
inwoners van Nederland toekennen aan een reductie van emissies. Emissies zelf
zijn echter een abstract gegeven voor de meeste mensen en in een enquête is
het moeilijk om te vragen hoeveel men overheeft voor 1 kg minder SO2-emissie
in Nederland. Daarom wordt meestal gekeken naar de schade die ontstaat ten
gevolge van emissies. Deze schade wordt dan beschouwd als een proxy voor de
mate van betalingsbereidheid van mensen om de emissies te reduceren. Een
vermindering van emissies resulteert dan in netto-welvaartsbaten door een
vermindering van de schade.
De schades die ontstaan ten gevolge van emissies worden in de LCAterminologie (zie bijvoorbeeld Goedkoop and Spriensma, 2001) ook wel impacts
op end-point-niveau genoemd. Er wordt in de literatuur niet een eenduidige
definitie van het soort end-points gehanteerd, maar over het algemeen kunnen
de volgende effecten worden onderscheiden:
− schade aan menselijke gezondheid, inclusief voortijdig overlijden (mortaliteit)
of een aantasting van de gezondheid (morbiditeit) en schade aan de
productiefactor arbeid;
− schade aan gebouwen inclusief cultureel erfgoed;
− schade aan de biotische en abiotische voorraden van natuurlijke hulpbronnen
die direct worden gebruikt in productie (meestal visvoorraden en landbouwgewassen);
− overige schade aan ecosystemen en natuur.
Om een relatie te kunnen leggen tussen de verandering in emissies en de
impacts op de end-points is een aantal tussenliggende stappen nodig (zie Figuur
2).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

27

Figuur 2

Relatie tussen beleidsinterventie en waardering van de verandering in emissies
Beleidsinterventie

Δ Emissies

Verspreiding
en werking
(karakterisatie)

Δ Concentratie
(milieueffect)

Dosis-effect
Waardering

Δ Impacts
(end-points)

De beleidsinterventie heeft effecten op het niveau van de emissies - deze zullen
over het algemeen dalen. De daling in emissies resulteert in een verlaagde
concentratie van deze emissies en daarmee in een verandering in het
milieueffect (bijvoorbeeld verzuring) dat die emissies tot gevolg hebben. De
relatie tussen emissies en het milieueffect dat die emissies veroorzaken wordt
weergegeven door een samenspel van chemische en klimatologische omstandigheden. In de milieukunde worden deze effecten hetzij gemodelleerd of weergegeven door zogeheten karakterisatiefactoren.
Deze milieueffecten zorgen op hun beurt weer voor een verandering in impacts
op eindpuntniveau: de concrete schade als gevolg van de milieuvervuiling. Dit
speelt zich af op het niveau van de menselijke gezondheid (dood en ziekte),
natuur en ecosystemen en de impact op productiefactoren zoals grond (voor de
landbouw) en gebouwen. De schade die een verlaagde productiviteit in de
landbouw tot gevolg heeft is in principe met marktprijzen te bepalen. Voor de
andere posten zijn geen marktprijzen voorhanden. Voor de directe waardering
van de impacts op eindpuntniveau staan daarom een aantal methoden ter
beschikking. Men onderscheidt daarbij wel Stated-preference-onderzoek en
Revealed-preference-onderzoek. Hierover bestaat een zeer uitgebreide literatuur
met voors en tegens van de belangrijkste onderzoeksmethodes.
Directe waardering van de impacts op end-point-niveau vereist dus dat zowel de
relatie tussen emissies en milieueffecten als de relatie tussen milieueffecten en
impacts bepaald worden. Indien beide relaties, of een van beide, niet bepaald
kan worden werkt men ook wel met zogeheten schadekostenkentallen werken
waarin middels aannames een directe link wordt geboden tussen emissies en
waardering van impacts op eindpuntniveau. In deze schadekostenkentallen zit
dus alle informatie over verspreiding, dosiseffectrelaties en waardering vervat in
één getal. Nadeel van het werken met schadekostenkentallen is dat het slechts
een grovere benadering geeft van de schades. Omdat de verspreiding en
dosiseffectrelaties niet worden gemodelleerd, moet men met gemiddelden voor
Nederland werken. Regionale verschillen, die van belang kunnen zijn voor de
totale uitkomsten (vervuiling in dichtbevolkte gebieden is bijvoorbeeld veel
kostbaarder dan vervuiling in dun bevolkte gebieden) worden daarmee
genegeerd.

28

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

4.3

Gevolgde aanpak in deze studie

4.3.1

Aanpak in deze studie op hoofdlijnen
In deze studie is de volgende aanpak gekozen: voor het jaar 2020, als alle
maatregelen in de sectoren zijn getroffen, is berekend wat de milieueffecten, de
impacts en de waardering van die impacts zijn. Op basis daarvan zijn er
schadekostenkentallen berekend door de waardering van de impacts te delen
door de bereikte emissiereductie. Die schadekostenkentallen zijn vervolgens
gebruikt om de effecten in de jaren 2010-2019 en na 2020 te berekenen. Daarbij
wordt gecorrigeerd voor een verandering in de bevolkingssamenstelling en het
inkomensniveau in de tussenliggende jaren, maar niet voor een verandering in
het niveau van achtergrondconcentraties (zie ook paragraaf E.1) 21 .
Hieronder wordt nader ingegaan op de twee belangrijkste componenten van de
berekeningen van de schadekosten in 2020 (die gebruikt worden als basis voor
de schadekostenkentallen): het bepalen van de fysieke effecten (paragraaf 4.3.2)
en het bepalen van de waardering van die fysieke effecten (paragraaf 4.3.3). In
paragraaf 4.3.4 gaan we vervolgens in op de noodzakelijke omrekeningen die
zijn gedaan om de berekende schadekostenkentallen uit het jaar 2020 van
toepassing te verklaren op andere, tussenliggende, jaren.

4.3.2

Het bepalen van de fysieke effecten in 2020
We beperken ons bij de aanpak in deze studie tot de vier belangrijkste directe
milieueffecten die de vijf emittenten veroorzaken: verzuring, eutrofiëring,
concentraties van fijn stof en ozon op leefniveau. Daarnaast kunnen de
beleidsinterventies ook onbedoelde gevolgen hebben op andere milieueffecten
zoals klimaatverandering. Deze zijn niet meegenomen in de waardering en zijn
derhalve op PM gesteld.
De relatie tussen de vijf emittenten en de milieueffecten wordt weergegeven in
Tabel 15. Een aangevinkte cel in Tabel 15 staat voor een relatie tussen de
emittent en het milieueffect die in deze studie is meegenomen.

21

Hoewel het beter is om voor elk jaar te berekenen wat de schades zijn tengevolge van de verandering in
emissies zou dit in het kader van dit project een te arbeidsintensief traject opleveren. Daarom is er gewerkt
met schadekostenkentallen die kunnen worden gebruikt voor de tussenliggende jaren. Een noodzakelijke
veronderstelling is dan dat de relatie tussen emissies en waardering lineair is. In de praktijk is dat uiteraard
niet het geval (maar er bestaat geen beter alternatief). Allereerst bestaan er drempelwaarden en
onomkeerbaarheden in ecosystemen en menselijke gezondheid. In de marge kan emissiereductie soms
nauwelijks gezondheidsbaten opleveren, pas bij een forse reductie treedt de voorspelde gezondheidswinst
op. Daarnaast kan milieukwaliteit worden gezien als een normaal economisch goed dat onderworpen is
aan de wet van afnemend grensnut. Mensen in dichtbeboste gebieden waarderen extra bos veel lager dan
mensen in gebieden waar al het bos is gekapt. Het eerste effect kan tot gevolg hebben dat de baten in
tussenliggende jaren wordt onderschat, het tweede effect kan tot gevolg hebben dat de baten in
tussenliggende jaren worden overschat. Het totale effect is daarmee onzeker.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

29

Tabel 15

Relatie tussen emissies en milieueffecten
PM2,5
NOx
SO2
Verzuring
√
√
Eutrofiering
√
Fijn stof
√
√*
√*
Ozon op leefniveau
√
Noot: *NOx, SO2, NH3 en NMVOS resulteren in secondaire aërosolen.

NH3
√
√
√*

NMVOS

√*
√

De milieueffecten zijn in principe bepaald voor Nederland. Een aanzienlijk deel
van de Nederlandse milieueffecten wordt veroorzaakt door emissies van buitenlandse oorsprong. Zoals in hoofdstuk 2 vermeld is in deze studie verondersteld
dat het buitenland vergelijkbare beleidsdoelen heeft als Nederland.
De milieueffecten in Nederland resulteren in impacts op eindpuntniveau. Voor
deze studie hebben we de volgende effecten op eindpuntniveau onderscheiden:
− gezondheid (mortaliteit en morbiditeit);
− natuur en ecosystemen (effecten onderverdeeld in verzuring, eutrofiëring en
ozongerelateerde effecten);
− productiviteit landbouw;
− gebouwen en cultureel erfgoed.
Tabel 16 geeft de relatie weer tussen de milieueffecten en de impacts op
eindpuntniveau. Alle aangevinkte relaties zijn relevant voor deze studie, de lege
cellen geven geen relevante combinaties (verzuring resulteert bijvoorbeeld niet of
nauwelijks in gezondheidseffecten).
Tabel 16

Relatie tussen milieueffecten en impacts
Impacts

Verzuring

Eutrofiering

Fijn stof

Ozon op
leefniveau
√
√
√
√

Gezondheid (Mortaliteit)
√*
Gezondheid (Morbiditeit)
√*
Natuur en ecosystemen
√
√
Productiviteit landbouw
√
√
Gebouwen/cult. erfgoed
√
√
Noot: *MNP bepaalt de effecten ten gevolge van de uitstoot van PM2,5, NOx, SO2 en NH3.
Secundaire organische aerosolen (veroorzaakt door NMVOS) zijn in deze studie niet door
het MNP bepaald maar door CE Delft ingeschat.

In deze studie is de link tussen milieueffecten en impacts gelegd door het Milieuen Natuurplanbureau (MNP) voor de groen (of licht) gekleurde relaties in Tabel
16. Over het algemeen mag men echter aannemen dat hiermee het leeuwendeel
van de externe kosten en baten is gedekt, omdat de voornaamste gezondheidsbaten toch via reducties in primair en secundair fijn stof te verwachten zijn.
In MNP (2007) is achtergrondinformatie te vinden over de modelberekeningen
voor de milieueffecten van een reductie van emissies en, in sommige gevallen,

30

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

de impacts op eindpuntniveau voor een aantal scenario’s, die evenwel afwijken
van de hier in deze MKBA gehanteerde uitgangspunten 22 .
Alle oranje (of donkerder) gekleurde cellen geven de milieuproblemen weer
waarvoor de impacts zijn bepaald door CE Delft in deze studie. Dit is gebeurd
aan de hand van het model EcoSense Light. Dit model legt een relatie tussen
emissies en waardering op basis van ExternE (ExternE, 2005). De aanvulling ten
opzichte van de data uit ExternE bestaat uit het leggen van een relatie tussen de
emissies en de impacts op eindpuntniveau. Informatie over verspreidingsmodellen en dosis-effectrelaties is derhalve in EcoSense (EcoSense 2008)
verwerkt 23 . Daarnaast zijn de emissies gedifferentieerd naar hoge bronnen
(schoorstenen) en lage bronnen (uitlaatgassen uit auto’s) om zo de verspreiding
van de emissies beter in kaart te brengen. Tot slot is er gecorrigeerd voor
emissies die in het buitenland terechtkomen. In bijlage E gaan we nader in op de
berekeningen die zijn uitgevoerd door CE Delft en de gevolgen daarvan op de
betrouwbaarheid en spreiding van de baten.
Samenvattend geeft Tabel 17 weer hoe de relaties tussen de emissies en de
fysieke effecten zijn gelegd in deze studie en de verantwoordelijkheden zijn
afgebakend. De in lichtgroen weergegeven waarden geven de modelberekeningen van het MNP weer. De in lichtoranje aangegeven waarden geven
de modelberekeningen via EcoSense weer.

22

23

De relatie tussen de emissies en milieueffecten wordt door het MNP ruimtelijk inzichtelijk gemaakt in een
5x5 km grid. Dit is hier niet overgenomen maar de effectberekeningen zijn deels wel ruimtelijk bepaald.
Hiervoor zijn populatiedichtheden en achtergrondconcentraties in EcoSense opgenomen. Die achtergrondconcentraties zijn gebaseerd op gegevens voor 1998. Hierin is inmiddels uiteraard het een en ander
veranderd. Er is niet getracht om hiervoor te corrigeren. Dit kan potentieel resulteren in een overschatting
van de schadekosten (Zie bijlage B).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

31

Tabel 17

Soorten van fysieke effecten (impacts) in deze studie en verantwoordelijkheid voor de berekeningen
PM2,5

NOx

SO2

NH3

NMVOS

Gezondheid (Mortaliteit)
Primair PM
Chronic YOLL (MNP)
SIA
SOA
O3
Gezondheid (Morbiditeit)
Diverse
Effecten
Primair PM
SIA
SOA
O3

Chronic YOLL

Chronic YOLL

Verwaarloosbaar

Verwaarloosbaar

Diverse effecten

Diverse effecten

Chronic YOLL
Chronic YOLL
Acute YOLL

Diverse effecten
% van mortaliteit
Diverse effecten

Natuur en ecosystemen

Ha unprotected,
exceedence

Ha unprotected, exceedence

Ha unprotected, exceedence

Productiviteit landbouw

Productieschade

Productieschade

Productieschade

Productieschade

Gebouwen/cult. erfgoed
Zuurdepositie
Zuurdepositie
Zuurdepositie
Noot: SOA = secondairy organic aerosols, SIA = secondary inorganic aerosols, O3 = ozon, YOLL = years of life lost; groen gekleurde cellen geven berekeningen van het
MNP weer, oranje gekleurde cellen geven berekeningen van CE Delft weer.

32

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

De fysieke effecten worden door het MNP, in navolging van AEAT (2005),
vastgesteld op basis van bevolkingsgegevens van de World Population
Prospects van de VN uit het jaar 2000 24 . De bevolkingstoename daarin is
geringer dan die in het GE-scenario van het CPB. Derhalve is ervoor gekozen
om de gegevens van het MNP op te schalen met een correctiefactor voor de
bevolkingsomvang. Er wordt niet gecorrigeerd voor de bevolkingssamenstelling
(de zogeheten Life Tables) 25 .
4.3.3

Het waarderen van de fysieke effecten
Uiteindelijk dienen de impacts te worden vertaald naar kosten voor de
Nederlandse samenleving. Omdat externe effecten geen marktprijzen kennen,
dient hierbij gebruik te worden gemaakt van methoden die de milieubaten
benaderen alsof ze op de markt gekocht zouden kunnen worden. Hierbij wordt
meestal gebruik gemaakt van onderzoek gebaseerd op een mix van ‘statedpreferences’ en ‘revealed-preferences’. In Europa is het gebruikelijk om de
waardering van impacts op eindpuntniveau te laten aansluiten bij ExternE 26 . In
deze studie hebben we gebruik gemaakt van de recentste versie uit 2005
(ExternE, 2005) die ondermeer gebruik maakt van de gegevens die in het
NewExt-programma (NewExt, 2004) zijn verzameld. Ook AEAT (2005) heeft de
NewExt-data met enige aanpassingen toegepast op de Europese doelstellingen
luchtkwaliteit.
Gezondheidseffecten
Gezondheidseffecten zijn in elke MKBA van luchtverontreiniging veruit de
grootste batenposten. Veel stoffen kunnen leiden tot gezondheideffecten, voornamelijk doordat ze ingeademd worden (luchtvervuiling). Er wordt in de literatuur
veelal onderscheid gemaakt naar twee soorten gezondheidseffecten 27 :
1 Mortaliteit (= sterfte). Hierbij gaat het om ziekte die daadwerkelijk tot
voortijdig overlijden leidt; dit kan acuut zijn of op termijn (‘chronisch’).
Mortaliteit is de meest frequent gebruikte indicator voor volksgezondheid en
wordt uitgedrukt in sterftecijfers. De geldigheid van sterfte als indicator zal
onder meer afhangen van de categorie gezondheidsproblemen waarop men
zich richt. Aandoeningen die niet vaak dodelijk zijn, maar een aanzienlijke en
langdurige beperking en handicap ten gevolg kunnen hebben, zijn met deze
indicator niet goed te karakteriseren.
2 Morbiditeit (= ziekte). Hierbij gaat het om kortdurende of langdurige ziekte
die het functioneren en welbevinden van de zieke beïnvloedt. Ziekte is,
vergeleken met sterfte, een meer directe indicator van gezondheid. Deze
wordt binnen de gezondheidsstatistiek op diverse wijzen benaderd zoals
incidentie en prevalentie.
24
25

26

27

Zie: http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2000/annex-tables.pdf.
De hogere bevolkingsgroei in het GE-scenario komt vooral door een relatief grotere toename van jongvolwassenen door immigratie. De gezondheidseffecten treden evenwel vooral voor ouderen op. De hier
gehanteerde aanname resulteert dus in een lichte overschatting van de daadwerkelijke baten. Deze
overschatting is echter minimaal en ligt onder de 1% van de totale baten.
ExternE is een langdurig project dat voor een aantal veel voorkomende effecten van milieuvervuiling
waarderingen heeft bepaald.
In praktijk met name hart- en longziekten en kanker.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

33

Chronische mortaliteit wordt meestal uitgedrukt in verloren levensjaren (YOLL)
met een daarbij behorende ‘value of life year’ (VOLY) 28 . De hoogte van de
betalingsbereidheid (‘willingness to pay’, WTP) voor een verloren levensjaar kan
sterk afhangen van (a) het soort ziekte dat voorafgaat aan de sterfte (waarbij
kanker tot een hogere VOLY resulteert dan andere ziektes); (b) de vraag of er
een langdurige kleine blootstelling aan vooraf is gegaan of dat er gedurende een
kortere periode een grote mate van blootstelling is geweest. Het laatste resulteert
in een hogere VOLY. In NewExt (2004) is voorgesteld om een standaardwaarde
te hanteren van 50.000 Euro per jaar voor chronische mortaliteit. Uitgaande van
het feit dat de meeste ziektegevallen zich 5-7 jaar openbaren nadat de receptor
is blootgesteld aan de schadelijke stof, wordt hieruit een waarde voor acute
mortaliteit berekend van ongeveer 75.000 Euro per jaar 29 . Deze schattingen zijn
conservatieve aannames en kunnen veel hoger uitpakken indien andere studies
worden genomen (zie bijlage F).
In ExternE wordt een tabel, hier Tabel 18, gegeven waarin de NewExt-schatting
wordt vergeleken met andere bronnen.
Tabel 18

Waardering van een mensenleven volgens drie schattingen, prijzen 2000
VOLY (mid)=NewExt
VOLY (laag)
€ per jaar
Chronic YOLL
50.000
18.000
Acute YOLL
75.000
27.000
NB: VOLY = Value Of Life Year.YOLL = Years of Life Lost.

VOLY (hoog)
150.000
225.000

Hieruit blijkt dat de spreiding enorm is voor de waardering van een mensenleven.
De hoge schatting is ongeveer negen maal zo hoog als de lage schatting. Dit
onderstreept dat de resultaten uit een MKBA volledig afhankelijk zijn van het
soort VOLY-schatting dat wordt gekozen. In de praktijk rekenen veruit de meeste
MKBA’s evenwel met de middenschattingen 30 . Wij werken daarom ook met de
middenschatting van 50.000 voor chronische YOLL. Omdat de MKBA is gesteld
in prijzen van 2005 geldt hierbij dat de chronische YOLL-waarde gelijk is aan
57.430 Euro en de acute YOLL-waarde gelijk is aan 86.150 Euro in Nederland 31 .

28

29

30

31

34

Een andere benadering is om uit te gaan van een waarde voor het leven zelf, de zogenoemde ‘value of
statistical life’ of ‘value of prevented fatality’ (VSL of VPF). Een vaak gebruikte waarde hiervoor is 1 miljoen
Euro (bepaling van de ‘willingness to pay’, WTP). Een uitgebreide meta-analyse van De Blaeij (2003),
waarbij op basis van verschillende studies is bekeken welke waarde voor een statistisch leven is
gehanteerd, komt evenwel tot hogere waarden. Zie ook bijlage C.
Hierbij is gebruik gemaakt van een discontovoet van 3%. Dit is een beetje hoger dan de gehanteerde 2,5%
in de MKBA. Daarvoor is niet gecorrigeerd om de resultaten vergelijkbaar te houden met AEAT (2005),
hetgeen resulteert in een kleine onderschatting van de baten.
De hogere schatting in Tabel 18 is bijvoorbeeld gebaseerd op actueel waargenomen uitgaven om een
mensenleven te redden in het verkeersbeleid. Dit is echter niet 1 op 1 te vertalen naar waardering van
milieueffecten vanwege onder andere de gemiddelde leeftijd van de slachtoffers, het onvrijwillige karakter
van blootstelling aan luchtkwaliteit in vergelijking met blootstelling aan risico’s in het verkeer en het feit dat
mensen die eerder overlijden door luchtverontreiniging vaak al ziek zijn.
Prijzen gedeflateerd op basis van de Harmonized Consumer Price Indices van Eurostat voor Nederland.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Voor morbiditeit worden een aantal verschillende kostenposten samen
genomen. In grote lijn gaat het om:
− resource costs: ziektekosten, al dan niet door verzekering betaald, en andere
directe kosten, op basis van marktprijzen;
− opportunity costs: schade van verminderde productiviteit en vrijetijdsbesteding, op basis van marktprijzen;
− disutility costs: schade door pijn, zorgen, trauma van betrokkenen, op basis
van WTP/WTA.
In ExternE (2005) wordt een gedetailleerde lijst gegeven van de verschillende
externe kosten per effect (ziekenhuisbezoek, beperkte activiteit, etc.) die worden
aanbevolen. In deze studie gebruiken we gegevens van AEAT (2005) die hun
analyse baseert op Ready et al. (2004). Het is van belang om hierbij te
benadrukken dat deze gegevens voor het tijdvak 1998-2000 gelden. In Tabel 19
staan de gegevens die in AEAT (2005) zijn gebruikt in prijzen van 2000 en de
prijzen in 2005 die in de huidige MKBA zijn gebruikt. De prijzen zijn tegen
factorkosten 32 .
Tabel 19

Waardering van gezondheidsbaten volgens AEAT (2005) en gehanteerde prijzen (Euro, 2005) in
deze studie
Eenheid
Chronische Bronchitis (27 jaar en ouder)
Ziekenhuisopname wegens luchtwegklachten
(alle leeftijden)
Ziekenhuisopname wegens hartklachten
(alle leeftijden)
Dagen met beperkte activiteiten
(15-64 jarigen) 33
Medicatiegebruik tegen luchtwegklachten
(20 jaar en ouder)
Chronische lagere luchtwegklachten
(15 jaar en ouder)

Euro
(2000 prijzen)
190.000

Euro
(2005 prijzen)
218.200

2.000

2.300

2.000

2.300

Per dag

83

95

Per dag

1

1

Per dag

38

44

Per geval
Per
opname
Per
opname

Waardering van effecten op gebouwen, productie en natuur
Daar waar de waardering van gezondheid veelal op de ‘Willingness to Pay’
(WTP) gebaseerd is, is deze benadering voor de andere effecten niet mogelijk of
niet gewenst. Voor de impacts op gebouwen en cultureel erfgoed wordt in
ExternE gekeken naar de herstelkosten om de negatieve impacts ongedaan te
maken. De schade aan de landbouw wordt meestal ingeschat aan de hand van
marktprijzen.

32

33

AEAT (2005) merkt daarover het volgende op: ‘Since this data is based on public health care provision it is
exempted from indirect taxes and is therefore expressed at factor cost. It has not been possible to derive
unit cost data for all EU countries, but mean values calculated from the available data are presented and
can be used as a first proxy for EU countries that currently do not report such values. Generic hospital
costs are the average costs of a wide variety of specialist treatments, for use when precise information
about the nature of the individuals hospital contact is not known’.
Days spent in bed, missed from work, and days when activities are partially restricted due to illness.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

35

Waardering van effecten op natuur en ecosystemen blijkt niet mogelijk te zijn niet
in ExternE maar ook niet in andere waarderingsstudies. Er bestaan relatief veel
waarderingsstudies rondom natuur maar die bekijken allemaal kwantitatieve
veranderingen in het areaal natuuroppervlakte. De waardering van kwalitatieve
veranderingen ten gevolge van, bijvoorbeeld, verzuring zijn evenwel zeer moeilijk
te bepalen. In de internationale literatuur zijn hier (vrijwel) geen waarden voor
gevonden. Daarom nemen we de effecten op natuur en ecosystemen als PMpost mee in de berekening. In paragraaf 4.5 voeren we een gevoeligheidsanalyse uit wat de waarde voor natuur zou kunnen zijn als we die (gebruik
makend van de meest recente studies op dit gebied) wel zouden kunnen
waarderen.
Correcties op de waarderingen
De waardering van de externe effecten worden berekend op basis van WTPonderzoek uit 2000. De resultaten van dit WTP-onderzoek kunnen niet zondermeer vertaald worden naar 2020. In principe zullen inwoners van 2020 namelijk
rijker zijn. Over het algemeen wordt ervan uitgegaan dat de waardering voor
milieu toeneemt met de groei van het inkomen. Dat is helemaal het geval voor
gezondheid. Als mensen meer verdienen spenderen ze, gemiddeld genomen,
een groter deel van hun inkomen aan producten en diensten die de gezondheid
bevorderen.
In deze MKBA hebben we een inkomenselasticiteit van afgerond 1 voor
milieukwaliteit voorgesteld. Deze inkomenselasticiteit ligt aan de bovenkant van
een aantal studies die op dit terrein zijn uitgevoerd (Kristrom and Riera, 1996;
Ready et al., 2002; Hökby and Söderqvist, 2003; Basali et al., 2006) in Europese
landen die keken naar de (overheids-)uitgaven voor milieugoederen. Op basis
van deze preventiekostenbenaderingen zou men kunnen veronderstellen dat de
inkomenselasticiteit kleiner dan 1 is. Dit is evenwel niet synoniem met de vraag
naar milieukwaliteit en gezondheid. Het vermoeden bestaat dat de inkomenselasticiteit voor gezondheid hoger is dan 1.
4.3.4

Gebruik van schadekostenkentallen
Op basis van de fysieke effecten en de waardering wordt vervolgens de totale
reductie in schade in 2020 berekend voor beide beleidsvarianten. Deze reductie
in schade zijn de baten van de beleidsalternatieven. Deze baten bevatten alle
effecten die in 2020 en daarna optreden en zijn toe te rekenen aan de
concentratie van emissies in 2020. Voortijdige sterfte die bijvoorbeeld in 2025
optreedt als gevolg van de emissies in 2020 wordt derhalve toegerekend aan
2020.
De totale schade wordt vervolgens teruggerekend naar de emissies die schade
hebben doen ontstaan om op die manier schadekostenkentallen te verkrijgen die
kunnen worden gebruikt voor het berekenen van baten in andere jaren dan

36

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

2020 34 . Door het verloop in emissies, als gevolg van de ingezette technologie, te
vermenigvuldigen met de schadekostenkentallen verkrijgt men waarden voor
tussenliggende jaren.
In lijn met het bovenstaande worden de schadekostenkentallen telkens
gecorrigeerd voor het inkomensniveau en de bevolkingsomvang in de tussenliggende jaren. Het bleek in het kader van dit project niet mogelijk te zijn om ook
te corrigeren voor andere niveaus van achtergrondconcentraties (zie
besprekingen in Bijlage E voor de gevolgen daarvan).

Algemene uitgangspunten bij berekening externe effecten:
− Prijzen 2005; alle prijzen zijn omgerekend met consumentenprijsindices (HCIP van Eurostat
voor Nederland).
− Bevolkingsgroei en BBP-ontwikkelingen komen uit het GE-Scenario (CPB, 2004). We
hebben de groeivoeten uit het GE-scenario van toepassing verklaard op de periode 20052040 (en niet 2000-2040 zoals in het Optiedocument). Omdat het GE-scenario een fors
grotere groei verondersteld in de immigratie groeit de Nederlandse bevolking tot 17,7 miljard
in 2020. Dit is hoger dan de 16,5 miljard waar AEAT (2005) vanuit is gegaan. De baten die
door het MNP zijn bepaald zijn derhalve omgeschaald met een correctiefactor voor de
grotere bevolkingsgroei in het CPB-scenario (de correctiefactor bedraagt 1,076). We
hebben ervoor gekozen om dit alleen bij de monetaire waardering van de effecten te doen
en de fysieke effecten niet bij te schalen omdat deze door het MNP nauwkeuriger zijn
bepaald aan de hand van de relevante LifeTables 35 .
− Inkomenselasticiteit voor milieukwaliteit is op 1 gesteld wat wil zeggen dat de waardering
van externe effecten meegroeit met het inkomen.
− Waardering YOLL met een VOLY gebaseerd op ExternE (2005), dezelfde als in de
gehanteerde waarderingen in AEAT (2005).
− Reductiemaatregelen worden tussen 2010 en 2020 in principe lineair geïntroduceerd met
een paar uitzonderingen (zie hoofdstuk 2). De reducties in emissies verlopen dan ook
grotendeels lineair.
− Na 2020 worden de technieken en maatregelen geleidelijk vervangen door de minder
milieuvriendelijke technieken uit het nulalternatief. Technieken hebben een levensduur van
tien jaar.

4.4

Resultaten
In deze paragraaf presenteren we de resultaten van de analyse volgens drie
verschillende zienswijzen. Allereerst wordt in paragraaf 4.4.1 een overzicht
gegeven van de fysieke effecten op de gezondheid in 2020 bepaald. De monetaire waardering daarvan levert de baten op die in 2020 zijn te verwachten ten
gevolge van de beleidspakketten. Deze worden in paragraaf 4.4.2 gegeven. Op
basis van deze gegevens zijn schadekostenkentallen berekend die gebruikt zijn
om de milieubaten in te schatten door de tijd heen. Deze informatie wordt
gegeven in paragraaf 4.4.3. De getallen in deze paragraaf bevatten de nietverdisconteerde baten. Verdisconteerde baten komen in hoofdstuk 5 aan bod.

34

35

Voor de fysieke effecten die het MNP heeft bepaald is in principe geen toewijzing naar emissies mogelijk.
Op basis van modelberekeningen met EcoSense hebben we een verdeelsleutel gemaakt (zie overzichtstabel in bijlage D).
Zie opmerkingen bij voetnoot 13.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

37

4.4.1

Fysieke effecten gezondheid in 2020
De fysieke effecten op de gezondheid, uitgesplitst in verscheidene gezondheidscategorieën zijn weergegeven in Tabel 20.
Deze tabel combineert de berekeningen die door het MNP en CE Delft zijn
uitgevoerd en geeft een overzicht van de effecten van de emissies uit 2020 voor
de projectvariant.

38

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 20

Fysieke gezondheidseffecten ten gevolge van de concentratie van emissies in 2020 voor het nul- en projectalternatief in Nederland
Voornaamste effect

Specificering

Mortaliteit (chronisch, PM
zonder SOA)*
Morbiditeit (PM zonder
SOA)*

Eenheid
YOLL

Fysiek effect in 2020
Nul-alternatief Project-alternatief

Verschil in 2020
Resultaat MKBA

Jaren

70.835
-6.218
Chronische Bronchitis (27 jaar en ouder)
Per geval
3.316
-291
Ziekenhuisopname wegens luchtwegklachten (alle leeftijden) Per opname
1173
-103
Ziekenhuisopname wegens hartklachten (alle leeftijden)
Per opname
721
-63
Dagen met beperkte activiteiten (15-64 jarigen)
Per 1.000 dagen
6.101
-536
Medicatiegebruik tegen luchtwegklachten (20 jaar en ouder)
Per 1.000 dagen
555
-49
Chronische lagere luchtwegklachten (15 jaar en ouder)
Per 1.000 dagen
5.674
-498
Mortaliteit (chronisch SOA)
YOLL
Jaren
795
-105
Morbiditeit (SOA)
Niet bepaald, meegenomen als 50% van de kosten van mortaliteit
Mortaliteit O3 (acute)
YOLL
Jaren
124
-16
Morbiditeit O3
Dagen met beperkte activiteiten (15-64 jarigen)
In 1000 dagen
158
-21
Astma aanval
In 1.000 dagen
4,3
-0,6
Ziekenhuisopname wegens luchtwegklachten (alle leeftijden) In gevallen
102
-13
Dagen met verergerde astma symptomen
In 1.000 dagen
951
-126
Noot: *Gespecificeerd door MNP, zie voor aanpak bijlage D. De fysieke effecten betreffen een geschatte bevolkingsomvang in 2020 van 16,5 miljoen Nederlands. Op basis
van de bevolkingsgroei uit het GE-scenario wordt er een bevolking van 17,7 miljoen in 2020 verondersteld. Voor de fysieke effecten hebben we dit niet gecorrigeerd,
wel voor de monetaire waardering.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

39

4.4.2

Baten van het projectalternatief in 2020
De waardering van Tabel 21 geeft inzage in de gewaardeerde milieueffecten in
2020. Deze gewaardeerde milieueffecten zijn verkregen door de waarderingen
uit Bijlage F voor 2005 te corrigeren voor de positieve inkomenselasticiteiten. Op
die manier wordt een waardering in het jaar 2020 verkregen. Zo valt bijvoorbeeld
te berekenen dat de waarde voor een YOLL in 2020 zal zijn opgelopen tot
109.850 Euro voor acute YOLL en 73.230 Euro voor chronische YOLL 36 .

Tabel 21

Externe baten van het projectalternatieven in 2020 (x miljoen Euro)
Voornaamste effect
Mortaliteit PM/SIA
Morbiditeit PM/SIA

Mortaliteit SOA
Morbiditeit SOA
Mortaliteit O3 (acuut)
Morbiditeit O3

Specificering

Projectalternatief

Chronisch, PM zonder SOA
Chronische Bronchitis
Ziekenhuisopname wegens luchtwegklachten
Ziekenhuisopname wegens hartklachten
Dagen met beperkte activiteiten
Medicatiegebruik tegen luchtwegklachten
Chronische lagere luchtwegklachten
Chronisch zonder SOA
Acute mortaliteit
Dagen met beperkte activiteiten (15-64 jarigen)
Astma aanval
Ziekenhuisopname wegens luchtwegklachten
Dagen met verergerde astma symptomen
Euro’s
Euro’s

550
90
0,3
0,2
70
0,1
30
10
5
2,2
1,5
0,1
0,1
9
6
10

Gewassen
Materialen/gebouwen
Neveneffecten op
PM
andere emissies
PM
Natuur en ecosystemen
Totaal
780
Noot: Prijzen 2005 rekening houdend met bevolkingsomvang en inkomensgroei 2020. Bedragen
van grote posten en de totalen zijn afgerond op tientallen miljoenen Euro’s.

Uit Tabel 21 blijkt dat in 2020 de baten van het NEC-beleid 780 miljoen Euro
bedragen ten opzichte van de autonome ontwikkeling in het nulalternatief. De
voornaamste bijdrage aan de baten wordt gevormd door de afname in mortaliteit
als gevolg van primair en secundair anorganisch fijn stof (PM), zoals in Figuur 3
wordt weergegeven. Ook chronische bronchitis en ziektedagen (dagen met
beperkte activiteit) als gevolg van fijn stof speelt een rol van betekenis. De
overige effecten dragen in slechts zeer beperkte mate bij aan de baten van deze
MKBA.

36

40

Deze waarderingen worden dan vermenigvuldigt met de fysieke effecten waarbij de fysieke effecten ook
nog een factor 1,076 opgeschaald zijn om zo te corrigeren voor het verschil in bevolkingsomvang tussen
de MNP-berekeningen en het GE-scenario.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Figuur 3

Externe baten in 2020 (niet verdisconteerde prijzen 2005) voor het projectalternatief
800
700
600

Gebouwen/m aterialen

500

Landbouwgewas s en
Morbiditeit O3/SOA

400

Morbiditeit PM/SIA

300

Mortaliteit O3/SOA

200

Mortaliteit PM/SIA

100
0
Variant 1

Noot: SOA = secondairy organic aerosols, SIA = secondary inorganic aerosols, O3 = ozon, PM =
fijn stof.

Hierbij moet de opmerking worden gemaakt dat deze berekeningen vrij sterk
beïnvloed zijn door de groei van de bevolking en het inkomen. Door de groeiende
bevolking, een toenemende welvaart en de positieve prijselasticiteit voor milieukwaliteit, pakken de milieubaten in 2020 ruim 50% hoger uit dan in een scenario
waarin er geen groei van inkomen of de bevolking had plaatsgevonden (zie
paragraaf 5.2).
4.4.3

Ontwikkelingen door de tijd heen (2010-2040)
Op basis van de bepaling van de externe baten in 2020 zijn schadekostenkentallen bepaald die vervolgens aan de ontwikkelingen in emissies zijn
gekoppeld.
Figuur 4 geeft de afwijkende ontwikkeling in emissies van het projectalternatief
door de tijd heen weer ten opzichte van het nulalternatief. Het afwijkende verloop
van de NH3-emissies is in hoofdstuk 2 toegelicht.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

41

Figuur 4

Reductie in emissies per stof gedurende 2010-2040, Projectalternatief

25
SO2

kton reductie

20

NOx
PM2.5

15

PM10
NH3

10
5
0
2010

2015

2020

2025

2030

2035

2040

De jaarlijkse baten die worden toegerekend aan die emissiereducties worden
weergegeven in Figuur 5 37 .
Jaarlijkse milieubaten als gevolg van reducties in emissies in prijzen van 2005, Projectalternatief

mio Euro

Figuur 5

1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
2010

2015

2020

2025

2030

2035

Deze jaarlijkse baten zijn vooral veroorzaakt door de reducties in PM2.5.

37

42

Overigens wordt hierbij onder ‘jaarlijkse baten’ verstaan de baten die worden toegerekend aan een
bepaald niveau van concentratie van emissies in het jaar. De baten kunnen zich evengoed voordoen in
andere jaren.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

5

Resultaten

5.1

Inleiding
In paragraaf 5.2 worden de resultaten van de MKBA gepresenteerd. Paragraaf
5.3 gaat nader in op de uitkomsten van de uitgevoerde gevoeligheidsanalyses.
Een factsheet van de uitgevoerde MKBA is te vinden in paragraaf 5.4.

5.2

Maatschappelijke kosten- en baten van aanscherping NEC-plafonds

5.2.1

Geprijsde effecten
Voor het verdisconteren van de geraamde geprijsde effecten is uitgegaan van
het onlangs door het ministerie van Financiën vastgestelde percentage van
2,5%. Uitgaande van dit percentage bedraagt de contante waarde van alle
geprijsde effecten circa 1,7 miljard Euro negatief. (zie Tabel 22).

Tabel 22

Contante waarde van geprijsde welvaartseffecten, per projectalternatief x mln. Euro
Directe geprijsde effecten

Landbouw
Voedings- en
genotmiddelen
industrie
Chemie
Metaal
Aardolie-industrie
Elektriciteit
Overige industrie
Bouwnijverheid
Diensten
Totaal
welvaartseffect

5.2.2

Kosten van
maatregelen
233,2

‘Deadweight
loss’
1,2

23,1
121,6
145,8
290,0
73,3
47,1
188,4
165,2
1.287,8

Indirecte geprijsde
(negatieve) effecten
Arbeidsmarkt Buitenland

Totaal
welvaartseffect

41,8

126,8

403,1

0,0
0,0
0,0
0,1
0,0
0,0
0,0
0,1

6,1
26,9
34,4
67,4
3,2
7,7
16,6
21,0

11,4
5,8
11,3
8,7
0,6
7,4
2,1
49,1

40,6
154,3
191,6
366,2
77,1
62,2
207,1
235,5

1,5

225,1

223,3

1.737,6

Externe effecten
Tabel 23 laat zien dat de totale verdisconteerde baten van de externe effecten
over de periode 2010-2040 zo’n 5,2 miljard Euro bedragen. Conform de Leidraad
MKBA in het milieubeleid zijn in deze tabel zowel de fysieke effecten in een
zichtjaar (2020) en de monetaire effecten over de gehele looptijd weergegeven.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

43

Tabel 23

Totale verdisconteerde milieubaten van het beleid, 2010-2040, miljoenen Euro’s, prijzen 2005 en
fysieke effecten in 2020

Mortaliteit PM/SIA
Mortaliteit O3/SOA
Morbiditeit PM/SIA
Morbiditeit O3/SOA
Landbouwgewassen
Gebouwen/materialen
Natuur/Ecosystemen

Projectalternatief
Fysieke effecten 2020
-6.218 YOLL
-196 YOLL

-12 AAE (eq ha-1y-1) voor verzuring
-17 AAE (eq ha-1y-1) voor eutrofiering

3.700
80
1.200
100
40
60
PM

Totaal
5.200
Noot: Totalen afgerond op tientallen miljoenen Euro’s. Fysieke effecten uitsluitend voor mortaliteit
weergegeven.

5.2.3

Totale welvaartseffecten
Voor het projectalternatief is het totale welvaartseffect positief. Het effect voor het
projectalternatief heft een saldo 3,4 miljard Euro (+/- PM) (zie Tabel 24). Het
uitvoeren van de striktere NEC-plafonds levert derhalve een welvaartswinst op
van 3,4 miljard Euro (+/- PM).

Tabel 24

Resultaten van MKBA NEC 2020 (x miljoen Euro, contante waarde bij 2,5%)
Projectalternatief
Directe effecten
- directe kosten maatregelen
- ‘deadweight loss’
- beleidskosten - en
inefficiënties
Indirecte effecten
- arbeidsmarkt
- buitenland
Externe effecten
- gezondheid
- natuur/ecosystemen
- landbouw
- gebouwen/materialen
Totaal welvaartseffect

1.300
1,5
PM

230
220
5.200
PM
0
0
3.500

De niet meegenomen PM-posten bevatten aan de kostenkant de kosten van het
maken van het beleid en eventuele inefficiënties die het beleid introduceert
(doordat niet de goedkoopste set van maatregelen wordt afgedwongen bij de
doelgroepen). Daardoor kunnen de kosten hoger uitvallen. Maar zelfs als het
beleid resulteert in twee maal zo hoge kosten van maatregelen, zou het saldo
van de MKBA nog steeds positief zijn. Aan de batenkant kunnen de baten hoger
zijn als rekening wordt gehouden met de baten voor de natuur. Hiertoe doen we
in paragraaf 5.3 een separate analyse.

44

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

5.2.4

Verdeling baten en lasten
Voor een goede beoordeling van de uitkomsten van de MKBA is het noodzakelijk
om ook te kijken naar de uiteindelijke verdeling van de baten en lasten.
Relevante actoren hierbij zijn de economische sectoren die in eerste instantie de
kosten van de maatregelen zullen dragen, alsmede de overheid en de
consument.
Economische sectoren
Economische sectoren die in eerste instantie verantwoordelijk zullen zijn voor de
kosten van de maatregelen hoeven deze uiteindelijk niet (in zijn geheel) te
dragen. Voor deze sectoren geldt dat de initiële kosten vanwege de uitvoering
van de maatregelen in eerste instantie weliswaar door de betreffende sectoren
worden gedragen, maar dat vervolgens sprake kan zijn van afwenteling naar toeen afnemende bedrijven en uiteindelijk op de eindgebruiker. De kostenverdeling
naar sector zoals gepresenteerd in hoofdstuk 3 zal er uiteindelijk anders uitzien
afhankelijk van de mogelijkheden van afwenteling. Voor zover er sprake is van
afwenteling op het buitenland is deze overigens al in de kosten verdisconteerd.
De mate van afwenteling hangt onder af van de concurrentiepositie, maar ook
van de inzet van beleidsinstrumenten. Omdat op dit moment niet duidelijk is voor
welke instrumenten wordt gekozen kan de mate van afwenteling niet worden
bepaald. Zo kan sprake zijn van subsidiering van de overheid waardoor de
betreffende sector (in zijn geheel of gedeeltelijk wordt gecompenseerd) en de
lasten uiteindelijk toevallen aan alle (belastingplichtige) burgers en bedrijven.
Burger
Bij de burgers komen alle baten terecht in de vorm van met name een betere
gezondheid en langere levensduur. Aan de andere kant dragen burgers als
consument ook bij via afgewentelde kosten.
Overheid
De overheid zal te maken kunnen krijgen met (aanvullende) beleidskosten. Indien dit leidt tot hogere uitgaven zal de rekening uiteindelijk ook komen
te liggen bij alle (belastingplichtige) burgers en bedrijven.

5.3

Gevoeligheidsanalyses
In deze paragraaf worden een paar gevoeligheidsanalyses uitgevoerd naar de
robuustheid van de resultaten. Vier soorten gevoeligheidsanalyses worden hier
gepresenteerd:
a De ontwikkeling van de baten indien men een waarde zou kunnen toekennen
aan de vermindering van de impacts op natuur en ecosystemen.
b De ontwikkeling van de baten indien niet het inwonerprincipe maar het
uitstootprincipe wordt gekozen voor de analyse.
c De ontwikkeling van de kosten en baten indien andere NEC-doelen worden
gesteld.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

45

5.3.1

Lagere WTP-bepaling
Een vaak gehoorde kritiek op het bepalen van de betalingsbereidheid
(‘willingness to pay’, WTP) voor gezondheid is dat deze in feite hoger is dan het
totaal inkomen dat kan worden verdiend in een land 38 . Een alternatief zou dus
zijn om een WTP-bepaling door te rekenen met het gemiddelde inkomen dat in
Nederland wordt verdiend (27.000 Euro voor YOLL acute sterfte).
In dat geval zouden de baten minder hoog worden. Tabel 25 geeft een overzicht
van de baten in 2020 in dat geval. Deze zijn ongeveer 40% lager dan die met
een hogere YOLL.

Tabel 25

Totaal verdisconteerde baten, 2010-2040, lage waardering van YOLL, mln. Euro's (afgerond op
tientallen)
Mortaliteit PM/SIA
Mortaliteit O3/SOA
Morbiditeit PM/SIA
Morbiditeit O3/SOA
Landbouwgewassen
Gebouwen/materialen
Natuur en Ecosystemen
Totaal

Variant 1
1.330
30
1.230
80
40
60
PM
2.770

Deze lagere waardering van een mensenleven heeft echter geen invloed op de
uitkomsten van de MKBA: die blijft nog steeds een positief saldo opleveren van
ongeveer 1 miljard Euro.
5.3.2

De ontwikkeling van de baten indien natuur gewaardeerd zou kunnen
worden
Momenteel is er volop discussie over de omvang van de bijdrage die natuur aan
de Nederlandse maatschappij levert. Men geeft aan dat de natuurbaten van
emissiebeleid hoog zouden kunnen zijn (EC, 2005; AEAT, 2005b), maar
bruikbare gegevens hierover ontbreken. Om toch enige indicatie van natuurbaten
te kunnen geven, en zodoende een bijdrage te kunnen leveren aan de lopende
discussie, hebben wij op alternatieve wijze een ruwe inschatting gemaakt van de
waarde van kwaliteitsveranderingen in natuur. Stel dat natuurwaardering in
Nederland in een verder gevorderd stadium zou zijn, zou je dan a priori
verwachten dat natuur een grote batenpost vormt?

38

46

Dit is uiteraard niet onomstreden. Een tegenargument wordt gevormd door het feit dat het inkomen een
stroomgrootheid is en betalingen ook kunnen plaatsvinden door onttrekkingen aan het vermogen. Het is
dus zeer wel mogelijk om (eenmalig) een hoger bedrag uit te trekken voor gezondheid dan wat verdiend
wordt.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Twee methodieken zijn toegepast om de natuurbaten in de MKBA te bepalen:
1 Waardering op basis van de totale waarde van de aanwezige natuur in
Nederland. Deze wordt geschat op 8,8 miljoen Euro. Luchtvervuiling heeft
een impact op deze waarde. Het effect is echter beperkt, omdat natuurgebieden er niet door verdwijnen. Ervan uitgaande dat verzuring en
eutrofiering 2,5% van de totale natuurwaarde in Nederland beschadigen,
komt er een baat naar voren van 4 miljoen Euro per jaar in 2020. De
verdisconteerde waarde is 42 miljoen Euro. Dit is een conservatieve
inschatting, zowel qua percentage aantasting als qua totale natuurwaarde.
Stel dat de impact van verzuring en eutrofiering 10% zou zijn, dan stijgt de
natuurbaat naar 17 miljoen Euro per jaar, ofwel naar een verdisconteerde
waarde van 177 miljoen Euro.
2 Waardering op basis van herstelkosten. In Econcept (2008) worden de
externe kosten van biodiversiteitverlies als gevolg van de depositie van SOx,
NOx en NH3 berekend. De natuurbaat zou dan jaarlijks 95 miljoen Euro
bedragen (in 2020), oftewel 987 miljoen Euro verdisconteerd.
De uitkomsten zijn opgenomen in Tabel 26.

Tabel 26

Natuurbaten onder drie scenario’s van natuurwaardering
Scenario’s
Totale natuurwaarde methodiek:
impact 2,5%
Totale natuurwaarde:
impact 10%
Herstelkostenmethodiek

Jaarlijkse natuurbaat in 2020
(mln. €)
4

Verdisconteerde
natuurbaat (mln. €)
42

17

177

95

987

Uit de analyse blijkt dat de natuurbaten kunnen oplopen tot circa 1 miljard Euro,
maar ook dat natuur een relatief kleine batenpost is. Natuur representeert
maximaal zo’n 20% van de totale verdisconteerde gezondheidsbaten in de
huidige MKBA (zie sectie 5.2.2). Er moet dan ook worden geconcludeerd dat
natuurwaardering nauwelijks effect zou hebben gehad op de uitkomst van de
huidige MKBA.
Het is hierbij echter wel van belang op te merken dat dit niet komt omdat natuur
onbelangrijk zou zijn, maar omdat ook in het nulalternatief de effecten op natuur
en ecosystemen al fors afnemen t.o.v. de huidige situatie. Daarnaast hangt de
relevantie van natuurwaardering voor het eindresultaat van een MKBA
vanzelfsprekend af van de omvang van de overige baten (zie sectie 5.3.4).
Wanneer deze relatieve laag uitvallen, kunnen de berekende natuurbaten toch
cruciaal zijn. Tenslotte vormen de gepresenteerde resultaten slechts een
indicatie van de natuurbaten van emissiereductie. Het is goed mogelijk dat deze
een onderschatting vormt van de werkelijke natuurbaat. Een uitgebreide
beschrijving van analyse en resultaten is opgenomen in bijlage G.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

47

5.3.3

Het loslaten van het inwonerprincipe
De baten zijn tot nu toe berekend als baten voor Nederland. Daarbij wordt
gesteld dat de inwoners van een land de relevante receptoren zijn: de baten zijn
alleen van belang indien ze zich binnen het Nederlandse grondgebied
manifesteren. Dit impliceert dat enerzijds de emissiereducties die in het
buitenland ontstaan en in Nederland neerslaan wel als ‘baat’ worden meegenomen en anderzijds dat de effecten die buiten de landsgrenzen ontstaan ten
gevolge van de emissies die Nederland uitstoot juist niet worden gewaardeerd.
Een ander principe zou zijn om de emissies in de MKBA toe te rekenen aan het
land waar ze veroorzaakt worden. Omdat Nederland netto meer emissies
exporteert dan importeert, zou dit kunnen betekenen de baten hoger zullen
worden. Aan de andere kant is het ook zo dat de import van emissies die in
Nederland neerslaan terechtkomen in één van de meest dichtstbevolkte
gebieden van Europa terwijl de export van emissies vanuit Nederland vaak
terechtkomt in meer dunbevolkte gebieden. Dit impliceert dat de baten juist lager
worden.
Er is in het kader van deze MKBA geen modelmatige exercitie uitgevoerd naar
deze aanname door het MNP. Gegeven het feit dat de voornaamste baten
gezondheidsbaten gerelateerd aan PM2.5 zijn en deze gezondheidsbaten zich
vooral voordoen bij de lage bronnen waarvan relatief veel emissies binnen
Nederland neerslaan, zullen de verschillen niet groot zijn met de hier berekende
baten. Naar alle waarschijnlijkheid zullen de totale baten van het luchtbeleid iets
lager zijn dan de hier berekende baten indien men het ‘veroorzakersprincipe’
hanteert. Een gedetailleerde analyse op dit punt was in het kader van deze
studie niet mogelijk.

5.3.4

Andere NEC-plafonds
In deze studie is voor het projectalternatief een keuze gemaakt van doelstellingen die op dat moment het meest waarschijnlijk zouden zijn, gebaseerd op
informatie die in gesprekken met onder andere vertegenwoordigers van de
Europese Commissie is verkregen.
Om te voorkomen dat deze aanname allesbepalend is voor het eindresultaat is in
overleg met de begeleidingscommissie besloten om een analyse te doen van de
verschillend die zouden optreden wanneer andere NEC-plafonds zouden worden
gehanteerd.

Tabel 27

Aangenomen NEC-doelen gevoeligheidsanalyse
In kton/jr
Nulalternatief
Projectalternatief
Reductiedoel
Analyse doelen
Reductiedoel

48

NOx
202,4
186
16,4
175
27,4

SO2
51,2
35
16,2
45
6,2

NH3
142,8
119
23,8
125
17,8

PM2.5
16
16
0
16
0

NMVOS
164,8
143
23,8
160
4,8

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Uit Tabel 27 blijkt dat alleen voor NOx extra maatregelen moeten worden
getroffen en dat voor SO2, NH3 en NMVOS minder maatregelen nodig zijn ten
opzichte van het projectalternatief. De maatregelen die in deze analyse zijn
gebruikt, zijn opgenomen in Tabel 28 tot en met Tabel 31.
Tabel 28

Maatregelen SO2
Measure

Measures new power
plants + convenant
Fuel switch chemistry
Optimalisation step 1 at
coal-fired power plants
Iron and steel, lye
shrubbers
Melting furnace aluminium

Sector

Subsector

Power
plants
Industry
Power
plants
Industry

Emission
reduction

Costs
€/kg

2,2

Total
Costs in
M€
0

0,5
1,5

0,5
1,5

1
1

0,2

0,4

2

1,8

7,2

4

6,2
6,2

9,6

Emission
reduction

Total
costs in
M€

Costs
€/kg

Chemistry
Coal-fired
power plant
Iron and steel
industry
Aluminium
industry

Industry

Total
Goal

Tabel 29

0

Maatregelen NOx
Measure

Low NOx burner for boilers > 100
3
kW (50 mg NOx/m )
Low NOx burner for boilers > 100
3
kW (50 mg NOx/m )
Low NOx burner for boilers > 100
3
kW (50 mg NOx/m )
Low NOx burner for boilers > 100
3
kW (50 mg NOx/m )
Sharpen standards within the
Dutch NOx emission trade
system PSR 27 g/GJ
Sharpen standards within the
Dutch NOx emission trade
system PSR 27 g/GJ
Sharpen standards within the
Dutch NOx emission trade
system PSR 27 g/GJ
Total
Goal

Sector

Subsector

HDO

1,9

0,95

0,5

Households

0,1

0,05

0,5

Industry

0,3

0,15

0,5

Agriculture

0,5

0,3

0,6

Power
plants

13,975

36,33

2,6

Industry

8,905

23,15

2,6

Refineries

2,535
27,4
27,4

6,59
67,5

2,6

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

49

Tabel 30

Maatregelen NH3
Measure

Sector

Subsector

Emission
reduction

Sharpen low emission
Agriculture
application pastures
Adjustment food diary cattle
Agriculture Dairy cattle
Pigs and
Wet air shrubbers on large
stables pigs/poultry 39
Agriculture poultry
Total
Goal
NB: Bijkomende emissiereductie voor fijn stof, zie voetnoten.

Tabel 31

Total
Costs in
M€

Costs
€/kg

8
8,2

18,4
24,6

2,3
3

1,6
17,8
17,8

5,92
48,9

3,7

Emission
reduction

Costs
€/kg

Maatregelen NMVOS
Measure

Sector

Subsector

CO2 textile cleaning instead of
PER cleaning
Applying new/better
paintsprayingtechniques

HDO

Chemical laundry

1

Total
Costs
in M€
0

Industry

Metalelectro and
construction
companies
Metal, furniture
and construction
sectors

2

6

3

2

6

3

5
4,8

12

Extending using high-solid and
water based varnish,
powdercoating etc.
Total
Goal

Industry

0

De directe kosten van de te treffen maatregelen bij deze andere NEC-doelen
bedragen gecumuleerd circa 145 miljoen Euro. De directe kosten bij het
beoordeelde projectalternatief bedragen circa 250 miljoen Euro. Er is dus sprake
van een daling van de directe kosten van circa 40%.
De verandering van de te treffen maatregelen heeft ook gevolg op de externe
effecten. Met name de maatregelen voor bij de veehouderij leiden ertoe dat de
emissiereductie van fijn stof minder groot wordt dan in het projectalternatief. Dit
leidt ertoe dat de gezondheidsbaten ook dalen. In vergelijking met de in
paragraaf 4.4.2 genoemde baten treedt er een daling op van circa 60%.
De balans tussen kosten en baten blijft nog steeds positief.
De natuurbaten blijven bij de reductiedoelen voor deze analyse gelijk, omdat de
effecten van de verandering in de emissies van NH3, SO2 en NOX elkaar
nagenoeg opheffen voor wat betreft verzuring en vermesting.
Het belang van de natuurbaten wordt overigens bij de dalende gezondheidsbaten
groter. Zeker als de waardering van de natuur (zie 5.3.3) aan de hoogste kant
van de range wordt gekozen.

39

50

Tevens reductie PM2,5 0,19 kton/j en PM10 0,96 kton/j

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

5.4

Factsheet
De factsheet in Tabel 32 geeft de uitgangspunten van deze MKBA weer. Een
dergelijke factsheet wordt aangeraden in de Leidraad MKBA in het milieubeleid
(CE, 2007).

Tabel 32

Totale verdisconteerde milieubaten van het beleid, 2010-2040, prijzen 2005 in variant met lage
WTP voor gezondheid, per projectalternatief
MKBA NEC Plafonds
Uitgangspunten
Schaal
Prijsniveau

Nederlands
2005

Tijdshorizon
Discontovoet

2010-2040
2,5%, geen risico-opslag voor
kosten bij sectoren

Omgevingsscenario's
GE (CPB)
Beschouwde interventie(s) N.v.t.
Verdelingseffecten
Keteneffecten
Sectoren
N.v.t.
Fysieke effectbepaling (methodiek)
Beleidskosten
Niet meegenomen (op pM gesteld)
Effectiviteit van beleid
Niet meegenomen (op PM gesteld)
Investeringsomvang, operationele kosten, welvaartseffecten via
REMI-model
Directe effecten
Indirecte effecten
REMI-model
Externe effecten
Impacts op end-point-niveau,
Waardering
Methodiek
MNP bepaling en via model EcoSense Light
impactsbepaling
Waarderingsmethodiek
Waardering via schadekosten (ExternE)
Gevoeligheidsanalyses en onzekerheden
Kritische factoren
De constatering dat de baten de kosten overstijgen wordt niet in
gevaar gebracht door inwonersprincipe of lagere WTP-bepalingen
Belangrijkste
Waardering van voortijdige sterfte en ziekte, meegenomen in
onzekerheden en
gevoeligheidsanalyse
behandeling

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

51

52

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

6

Literatuur

AEAT, 2004
M. Holland, A. Hunt, F. Hurley, S. Navrud, P. Watkiss
Methodology for the Cost-Benefit analysis for CAFÉ, Volume 1: Overview of
Methodology
Service Contract for carrying out Cost-benefit analysis of air quality related
issues, in particular in the Clean Air For Europe (CAFE) programme
Didcot : AEA Technology Environment, 2004
AEAT, 2005
Methodology for the Cost-Benefit analysis for CAFE: Volume 2: Health Impact
Assessment
AEA Technology Environment, UK
www.cafe-cba.org
AEAT, 2005
Fintan Hurley, Alistair Hunt, Hilary Cowie, Mike Holland, Brian Miller, Stephen
Pye, Paul Watkiss
Methodology for the Cost-Benefit analysis for CAFE: Volume 2: Health Impact
Assessment
Service Contract for carrying out Cost-benefit analysis of air quality related
issues, in particular in the Clean Air For Europe (CAFE) programme
Didcot : AEA Technology Environment, 2005
AEAT, 2005
P. Watkiss, S. Pye en M. Holland
Baseline Scenarios
Service Contract for carrying out cost-benefit analysis of air quality related issues,
in particular in the Clean Air For Europe (CAFE) programme
Didcot : AEA Technology Environment, 2005
AEAT, 2005
M. Holland, P. Watkiss, S. Pye, A. de Oliveira, D. Van Regemorter
Cost-benefit analysis of policy option scenarios for the Clean Air for Europe
programme
Service Contract for carrying out cost-benefit analysis of air quality related issues,
in particular in the Clean Air For Europe (CAFE) programme
Didcot : AEA, Technology Environment, 2005
AEAT, 2006
M. Holland, S. Pye
An update on cost-benefit analysis of the CAFÉ programme
Service Contract for carrying out cost-benefit analysis of air quality related issues,
in particular in the Clean Air For Europe (CAFE) programme
Didcot: : AEA Technology Environment, 2006

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

53

AEAT, 2007
Persoonlijke communicatie met Paul Watkiss
Basali et al., 2006
M. Basali, M. Di Matteo, S. Ferrini
Analysing demand for environmental quality : A willingness to pay/accept study in
the province of Siena (Italy)
In : Waste management, Vol. 26 Nr.3,(2006); p. 209-219
Bos, 2007
E. Bos
De (on) betrouwbaarheid van groene kengetallen
In : ESB, Vol. 92 No. 4508, (20 april 2007); p. 252
CE, 2007
Machiel Mulder, Ewout Dönszelmann, Sander de Bruyn, Marisa Korteland,
Maartje Sevenster ; Michel Briene, Manfred Wienhoven (Ecorys)
Welvaartseffecten van verbetering luchtkwaliteit : een maatschappelijke kostenbatenanalyse van NEC-beleid voor 2020
Delft : CE Delft, 2007
CE, 2007
S.M. de Bruyn, M.J. Blom, A. Schroten, M. Mulder, Jeroen Klooster
Leidraad MKBA in milieubeleid : versie 1.0
Delft : CE Delft, 2007
CBS, 2008
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Stateline database
Bodemgebruik in Nederland vanaf 1996
Website: http://statline.cbs.nl
Bezocht: februari 2008
CPB, 2004
F. Huizinga, B. Smid
Vier vergezichten op Nederland; productie, arbeid en sectorstructuur in vier
scenario's tot 2040
Den Haag : Centraal Planbureau (CPB), 2004
CPB, 2006
Peter van Puijenbroek (MNP), Rijk van Oostenbrugge (MNP), Nico Pieterse
(RPB) en Herman Stolwijk (CPB)
Hoofdstuk 8 : Natuur
In: Welvaart en Leefomgeving, een scenariostudie voor Nederland in 2040,
achtergronddocument, p. 375-417
Den Haag ; Bilthoven: Centraal Planbureau ; Milieu- en Natuurplanbureau ;
Ruimtelijk Planbureau, 2006

54

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

CPB, 2006
Nico Pieterse (RPB), Peter van Puijenbroek (MNP) en Herman Stolwijk (CPB)
Hoofdstuk 9 : Recreatie
In: Welvaart en Leefomgeving, een scenariostudie voor Nederland in 2040
achtergronddocument, p. 419-433
Den Haag ; Bilthoven: Centraal Planbureau ; Milieu- en Natuurplanbureau ;
Ruimtelijk Planbureau, 2006
Dionne, 2004
G. Dionne, P. Lanoie
Public choice about the value of a statistical life for Cost-Benefit analyses : The
case of Road safety
In : Journal of transport economics and policy. Vol. 38 part 2, (2004); p. 247-274
EC, 2005
Thematic Strategy on air pollution incl. Annex
Communication from the Commission to the Council and the European
Parliament, staff working paper 446 final, SEC(2005) 1132
Brussels : European Commission, 2005
ECN, 2008
B.W. Daniëls, A.J. Seebregts, P. Kroon
Trendanalyse luchtverontreiniging. De effecten van het werkprogramma Schoon
en Zuinig op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen
Petten : Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN), 2008
ECN/ MNP, 2006
B.W. Daniëls, J.C.M. Farla
Optiedocument energie en emissies 2010/2020
Petten ; Bilthoven : Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) ; Milieu en
Natuur Planbureau (MNP), 2006
Ecorys-NEI, 2002
T. Botterweg, M. Briene
De verscholen baten van natuur
Rotterdam : Ecorys-NEI, 2002
EcoSense, 2008
http://ecosenseweb.ier.uni-stuttgart.de/
Stuttgart, Institut für Energiewirtshaft und Rationelle Energieanwendung - IER
Stuttgart : Universität Stuttgart, 2008
ExternE, 2005
Peter Bicke, Rainer Friedrich (eds.)
Externalities of Energy: Methodology 2005 Update
Stuttgart : Institut für Energiewirtschaft und Rationelle Energieanwendung - IER
Universität Stuttgart, 2005

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

55

Goedkoop, 2001
M. Goedkoop, R. Spriensma
The Eco-indicator 99 : A damage oriented method for Life Cycle Impact
Assessment : Methodology Report
Amersfoort : PRé Consultants B.V., 2001
Hökby , 2003
S. Hökby, T. Söderqvist
Elasticities of Demand and Willingness to Pay for Environmental Services in
Sweden
In : Environmental and Resource Economics, Vol. 26 Nr. 3, (2003); p. 361-383
IIASA, 2005
CAFE Scenario Analysis Report Nr. 6, ‘A final set of scenarios for the Clean Air
For Europe (CAFE) programme’
IIASA, Laxenburg
IVM, 2006
O. Kuik, L. Brander, M. Schaafsma
Globale Batenraming van Natura 2000 gebieden
Amsterdam : Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM), 2006
Karlsson, 2005
P.E. Karlsson, H. Pleijel, M. Belhaj, H. Danielsson B. Dahlin, M. Andersson,
M. Hansson, J. Munthe, P. Grennfelt
An economic assessment of the negative impacts of ozone on crop yield and
forest production at the estate Ostad Sateri in south-west Sweden
In : Journal of the Human Environment, Vol. 34 No. 1, (2005), p. 32–40
Kristrom, 1996
B. Kristrom, P. Riera
Is the income elasticity of environmental improvements less than one?
In : Environmental and Resource Economics, Vol. 7 Nr.1, (1996); p. 45-55
LEI, 2002
W. Wijnen, H. Hofsink, E. Bos, C. van der Hamsvoort, L. de Savornin Lohman
Baten en kosten van natuur; een regionale analyse van het roerdal
Den Haag : Landbouw Economisch Instituut (LEI), 2002
LNV, 2006
Natura 2000 doelendocument : Samenvatting, versie 1
Den Haag : Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), 2006

56

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

MacMillan, 2001
D. MacMillan, B. Ferrier, N. Hanley
Valuation of Air Pollution Effects on Ecosystems: A Scoping Study : A Report to
the Department for Environment, Food and Rural Affairs
Aberdeen : University of Aberdeen, 2001
MNP, 2006
J.C. Bollen, C. Brink, H. Eerens, B. van der Zwaan
Local Air Pollution and Global Climate Change: A Cost-Benefit Analysis
Presentation, J.C. Bollen, 2006
MNP, 2006
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Milieu- en Natuurplanbureau
(MNP) en Wageningen Universiteit en Researchcentrum (WUR).
Inleiding biodiversiteit, actuele versie 30 maart 2006
http://www.milieuennatuurcompendium.nl/indicatoren/nl1083-Inleidingbiodiversiteit.html?i=2-1
Bilthoven : Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), 2006
MNP, 2006
Milieu- en Natuurplanbureau, met medewerking van:
Wageningen Universiteit & Researchcentrum (WUR)
Natuurbalans 2006
Bilthoven : Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), 2006
MNP, 2006
M.M. Berk, J.C. Bollen, H.C. Eerens, A.J.G. Manders, D.P. van Vuuren
Sustainable energy: trade-offs and synergies between energy security,
competitiveness, and environment
Bilthoven : Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), 2006
MNP, 2007
A.P. van Wezel, R.O.G. Franken, E. Drissen, C.W. Versluijs, R. van den Berg
Maatschappelijke Kosten-BatenAnalyse van de Nederlandse
bodemsaneringsoperatie, Herziene versie
Bilthoven : Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), 2007
MNP, 2007
Milieu en Natuur Planbureau (MNP)
Consequences for the Netherlands of preliminary national emissions ceilings that
meet the ambition of the Thematic Strategy on Air Pollution for 2020
NEC-revision interim report I, Draft Report 50009200X/2007
Bilthoven : Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), 2007
Navrud, 2001
S. Navrud
Economic valuation of inland recreational fisheries: empirical studies and their
policy use in Norway
In : Fisheries Management and Ecology, Vol. 8 Issue 4-5, (2001) p. 369-382

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

57

NewExt, 2004
New Elements for the Assessment of External Costs from Energy Technologies
(NewExt),Final Report to the European Commission, DG Research,
Technological Development and Demonstration (RTD),
Stuttgart : University of Stuttgart, Institut für Energiewirtschaft und Rationelle
Energieanwendung - IER, 2004
Ready , 2002
R.C. Ready, J. Malzubris, S. Senkane
The relationship between environmental values and income in a transition
economy surface water quality in Latvia
In : Environment and Development Economics, Nr. 7, (2002) p. 147-156
Ready , 2004
R. Ready, S. Navrud, B. Day, R. Dubourg, F. Machado, S. Mourato, F.
Spanninks, M. Rodriquez
Benefit Transfer in Europe: How Reliable Are Transfers Across
Countries?
In : Environmental & Resource Economics No. 29, (2004) p. 67-82
RIVM, 2001
J. Melse, A. de Hollander
Environment and health within the OECD region: lost health, lost money :
Background document to the OECD Environmental outlook
Bilthoven : Rijksinstituut voor Volksgezondheid en milieu (RIVM), 2001
RIVM, 2001
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en milieu (RIVM), Economist for the
Environment (EFTEC), National Technical University of Athens (NTUA) en
International Institute for Applied Systems Analysis (IIASA)
European Environmental Priorities: an integrated economic and enviromental
assessment, Main report
Bilthoven : Rijksinstituut voor Volksgezondheid en milieu (RIVM), 2001
Ruijgrok, 2000
E.C.M. Ruijgrok
Valuation of nature in coastal zones, Academisch proefschrift
Amsterdam : Vrije Universiteit, 2000
Ruijgrok, 2004
E.C.M. Ruijgrok
Reducing Acidification: The Benefits of Increased Nature Quality. Investigating
the Possibilities of the Contingent Valuation Method
Amsterdam : Vrije Universiteit Amsterdam, 2004

58

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Ruijgrok et al., 2006
E.C.M. Ruijgrok, A.J. Smale, R. Zijlstra et al.
Kentallen Waardering Natuur, Water, Bodem en Landschap Hulpmiddel bij
MKBA’s : Eerste editie
Rotterdam : Witteveen + Bos, 2006
RVZ, 2006
Zinnige en duurzame zorg
Zoetermeer : Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ), 2006
SEO, 1998
A.W.M. de Groot, K.H.S. van Buiren, I.W.D. Overtoom, M. Zijl
Natuurlijk vermogen: een empirische studie naar de economische waardering
van natuurgebieden in het algemeen en de Oostvaardersplassen in het bijzonder
Amsterdam : Stichting voor Economisch onderzoek (SEO), 1998
Vermoote, 2003
S. Vermoote, L. de Nocker
Valuation of environmental impacts of acidification and eutrophication base don
the standard-price approach
Mol : Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek (VITO NV), 2003
Viscusi, 2003
W. Viscusi, J. Aldy
The value of a statistical life : a critical review of market estimates throughout the
world
In : Journal of risk and uncertainty 27, (2003)p. 5-76
Velde , 2005
R.T. Velde, P.J. Stuyfzand, E.C.M. Ruijgrok, P. Hiemstra, J. W. Kooiman en
G. Mesman
Benefits of air pollution control to water supply in the Netherlands
In : Water Environment, No. 21, (2005); p. 48-50
Wesemann, 2005
P. Wesemann, A. de Baeij, P. Rietveld
De waardering van bespaarde verkeersdoden
Leidschendam : Stichting Wetenschappelijk onderzoek Verkeersveidligheid
(SWOV), 2005
WUR, 2007
J. de Jong, I. Bouma, M. van Wijk
Beheerskosten van Natura 2000-gebieden : Wettelijke Onderzoekstaken Natuur
& Milieu
Wageningen : WUR, 2007

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

59

60

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

CE Delft
CE Delft

Oplossingen voor
milieu,
economie
Oplossingen
voor
milieu,
economie
en technologie
en technologie

Oude Delft 180
Oude Delft 180
2611 HH Delft
2611 HH Delft
tel:
015
150 150
150
tel: 015 2
2 150
fax:
150 151
151
fax: 015
015 2
2 150
ce@ce.nl l
-mail: ce@ce.n
ee-mail:
website: www.ce.nl
website: www.ce.nl
Besloten Vennootschap
Besloten KvK
Vennootschap
27251086

KvK 27251086

Maatschappelijke
effecten vermindering
luchtverontreiniging
MKBA van mogelijke
NEC-plafonds

Bijlagen

Rapport
Delft, juli 2008
Opgesteld door:

C.E.P (Ewout) Dönszelmann
S.M. (Sander) de Bruyn
M.H. (Marisa) Korteland
F. (Femke) de Jong
M.N. (Maartje) Sevenster
M. (Michel) Briene (Ecorys)
M. (Manfred) Wienhoven (Ecorys)
J. (Jaap) Bovens (Ecorys)

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

61

62

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

A

Begrippen en afkortingenlijst

A.1

Begrippenlijst
Acceptatiebereidheid (ook:
‘willingness to accept’,
WTA)
Base case
Beleidsmaatregel
Beleidsinstrument

Beleidskosten

Betalingsbereidheid (ook:
‘Willingness to Pay’ or
(WTP)
CAFE
Consumentensurplus (CS)

Cumulatieve kosten en
effecten
DALY (disability adjusted
life year)
Direct effect
Discontovoet

Dosis-effectrelaties
Dosis-responserelaties
Economies of scale
Effectiviteit van het beleid

Eindverbruiker
End-point

Ex-ante
Ex-post

Minimum bedrag dat een persoon wil ontvangen in ruil voor het afstaan
van een goed of dienst of voor het aanvaarden van een nadeel
(bijvoorbeeld schade of hinder). Zie ook betalingsbereidheid.
Zie Nultarief.
Een interventie die de overheid pleegt in het marktproces met als doel
om de milieuvervuiling terug te dringen.
Een specifieke beleidsmaatregel die leidt tot de inzet van bestrijdingsmaatregelen in de doelgroepen. Voorbeelden zijn: normering, heffing,
fiscale vrijstelling, emissiebeleid, etc.
Alle kosten die het beleid moet maken om een interventie te plegen.
Deze vallen uiteen in kosten van beleidsvoorbereiding, kosten van
beleidsuitvoering en kosten van verantwoording van het beleid.
Maximum bedrag dat een persoon bereid is te betalen om te kunnen
beschikken over een goed of dienst of om een nadeel (bijvoorbeeld
schade of hinder) te vermijden.
Clean air For Europe, Europees programma ter ondersteuning van de
Europese Commissie bij de bestrijding van luchtverontreiniging.
(Benadering voor) het maximumbedrag dat iemand (de consument)
bereid is te betalen voor een goed of dienst, verminderd met het werkelijk
te betalen bedrag.
Optelsom van de jaarlijkse effecten en/of jaarkosten over de beschouwde
periode.
Aantal gezonde levensjaren die een populatie verliest door ziekte.
Welvaartseffect van milieubeleid op de doelgroepen die het milieubeleid
moeten treffen (zie ook Indirect effect).
Rentevoet waarmee de contante waarde wordt berekend van
geldsommen die in de toekomst betaald moeten worden of ontvangen
zullen worden (zie ook Maatschappelijke discontovoet).
Principe uit de toxicologie dat stelt dat de kans op een schadelijk effect
toeneemt naarmate er meer van een schadelijke stof wordt toegediend.
Zie Dosis-effectrelaties.
Zie Schaaleffect.
De mate waarin het beleid ook daadwerkelijk tot de beoogde effecten
resulteert. Free-riders, rebound effecten en het Baumol-effect (zie aldaar)
kunnen de effectiviteit van het beleid doen afnemen, evenals een
onvoorziene stapeling van het beleid waardoor niet alle effecten van het
beleid kunnen worden toegeschreven aan de interventie.
Ondernemer of een consument die bestrijdingsmaatregelen toepast en
die hiervoor kosten maakt.
Het uiteindelijke niveau van impacts van milieuvervuiling. Meestal wordt
onderscheiden effecten op gezondheid, op natuur en ecosystemen,
gebouwen en productie.
Vooraf.
Achteraf.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

63

Extern effect

ExternE

Gebleken voorkeur
Herstelkosten
Inkomenselasticiteit
Indirect effect (ook:
Afgeleid effect)
Kosten-batenanalyse
(KBA) (ook:
maatschappelijke KBA,
MKBA)
Kosteneffectiviteit

Onbedoelde welvaartsveranderingen voor derden waarvoor geen
compensatie wordt geboden. In formele zin: ‘Een extern effect bestaat als
de nuts- of productiefunctie van een economische actor (de ‘ontvanger’
van het effect) een reële variabele bevat waarvan de waarde afhangt van
het gedrag van een andere economische actor (de ‘veroorzaker’ van het
effect), die dit effect niet meeneemt in zijn of haar beslissingsproces.’
Externalities of Energy. Europees onderzoeksproject dat de impact op de
gezondheid en het leefmilieu kwantificeert door vervuilende stoffen te
volgen vanaf de bron tot aan de impact.
Zie Revealed-preference.
Alle kosten die de samenleving moet maken om de veroorzaakte schade
te herstellen.
De inkomenselasticiteit van de vraag geeft de mate weer waarin de vraag
naar een bepaald goed verandert als het inkomen verandert.
Effect van het milieubeleid dat niet tot de directe effecten behoort (zie
Direct effect).
Opstelling van de geldwaarde van alle voor- en nadelen die alle partijen
in de (nationale) samenleving ondervinden van de uitvoering van een
project, aangevuld met (bij voorkeur kwantitatieve) informatie over
effecten die zich niet op verantwoorde wijze in geld laten uitdrukken.
De kosteneffectiviteit is gedefinieerd als de verhouding tussen kosten en
gerealiseerde effecten van de verschillende instrumenten van de
overheid. Kosteneffectiviteit kan worden onderscheiden naar overheid,
eindverbruikers en de maatschappij als geheel.
Zie Kosten-batenanalyse.

Maatschappelijke kostenbatenanalyse
Markt-extern effect

Zie Extern effect.

Markt-intern effect

Zie Intern effect.

Marktverstoring

De afwijking van een marktsituatie met volledige concurrentie en zonder
transactiekosten (ofwel: een evenwichtige marktsituatie) die optreedt ten
gevolge van de invoering van belastingen en subsidies, transactiekosten,
monopoloïde marktposities, wisselkoersverstoringen, enz. De
marktverstoring komt tot uitdrukking in prijzen die afwijken van de
evenwichtsprijzen die behoren bij de evenwichtige marktsituatie.
Impactcategorieën waarbij de analyse op het niveau van milieuthema’s
plaatsvindt. Voorbeelden van milieuthema’s zijn broeikasgassen,
verzuring, vermesting, verdroging, etc.
Som van de inkomens van alle inwoners van een land verkregen uit
economische activiteiten (vooral arbeid en ondernemerschap).
Rentabiliteits- of besliscriterium bij kosten-batenanalyse. Het bedrag dat
men verkrijgt door de contante waarde van de verwachte kosten van een
investering af te trekken van de contante waarde van de verwachte
opbrengsten. In een KBA wordt de NCW berekend met behulp van de
maatschappelijke discontovoet. Als de NCW positief is, komt het project
op economische grond voor uitvoering in aanmerking.
De meest waarschijnlijk te achten economische ontwikkeling die zal
plaatsvinden in geval het te beoordelen project niet wordt uitgevoerd. Het
verschil van de ontwikkeling met project en het nulalternatief (de
ontwikkeling zonder het project) vormt het uitgangspunt voor iedere
rendementsanalyse en dus ook van een KBA (zie ook Projectalternatief).
Economisch theoretisch begrip waarmee men keuzen modelmatig kan
beschrijven. Nut is datgene wat individuen ervaren bij het gebruik van
goederen en diensten, en wat ze proberen te maximaliseren.
Alle kosten die de samenleving moet maken om de gestelde
milieubeleidsdoelen te halen. Het gaat hierbij meestal om
investeringskosten.
Stappen die genomen worden tijdens het voorbereidingsproces voor het
oplossen van een beleidsvraagstuk. De probleemanalyse bestaat uit de
volgende stappen: bepalen fasering, bepalen doel besluitvorming,
bepalen van type MKBA en bepalen definitie milieuprobleem.

Mid-point

Nationaal inkomen
Netto Contante Waarde
(NCW) (ook: Net Present
Value, NPV)

Nultarief (ook: ‘base case’)

Nut

Preventiekosten

Probleemanalyse

64

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Producentensurplus (ook:
Economische ‘rent’)
Projectalternatief

RAINS

Reductiekosten
Revealed-preference (ook:
revealed-behaviour of
gebleken voorkeur)
Schaaleffect

Schadekosten
Schadekostenkentallen

Stated-preference (ook:
stated-behaviour of
verklaarde voorkeur)
Terugverdientijd

Toegevoegde waarde

Verklaarde voorkeur
Verspreidingsmodel

VOLY
Welvaart
‘Willingness to Pay’ (WTP)
YOLL

(Benadering voor) het maximumbedrag dat een producent bereid is te
betalen voor een productiefactor verminderd met wat hij in werkelijkheid
moet betalen.
De verwachte ontwikkeling van de (nationale) samenleving in de situatie
dat het project of beleid wordt uitgevoerd (in enigerlei variant) (zie ook
Nulalternatief). Dit wordt ook wel beleidsalternatief genoemd.
Rekenmodel ontwikkeld op het IIASA in Oostenrijk om
emissiereductiestrategieën te analyseren en optimaliseren naar
kosteneffectiviteit
Zie Preventiekosten.
Een raming van de vraag die uitsluitend gebaseerd is op feitelijke
waarnemingen van de wijze waarop consumenten reageren op
veranderingen in prijzen en/of inkomen (zie ook Stated-preference).
Vermindering in de gemiddelde productiekosten die op lange termijn
optreedt bij schaalvergroting van de productie (bijvoorbeeld als gevolg
van spillover effecten of van een betere bezetting van productiemiddelen). Schaalvoordelen zijn een belangrijke oorzaak van het bestaan
van natuurlijke monopolies (economische activiteiten die het efficiëntst
kunnen worden uitgevoerd door een of slechts enkele producenten).
Alle schade die individuen ervaren ten gevolge van de milieuvervuiling.
Kengetallen waarbij direct een link wordt gelegd tussen emissies en de
bijbehorende schadekosten. In de schadekostenkentallen zit algemene
informatie over verspreiding en dosis-responserelaties.
Methode om de vraag naar een goed of dienst te ramen die gebaseerd is
op antwoorden van consumenten op vragen naar hoe ze zouden
reageren in een hypothetische situatie van veranderingen in prijzen en/of
inkomen (zie ook Revealed-preference).
De tijd benodigd voor een project om voldoende kasstromen te
genereren om alle tot dan toe verrichte uitgaven (inclusief de investering)
terug te verdienen. Hierbij kan al dan niet rekening worden gehouden met
discontering.
De waarde van de productie van een bedrijf verminderd met de waarde
van de inputs die het bedrijf betrekt van buiten; deze waarde komt neer
op de som van de beloningen van de productiefactoren (arbeid, kapitaal)
van het bedrijf.
Zie Stated-preference.
Een model dat aan de hand van ondermeer klimatologische gegevens
een relatie legt tussen de emissies en de immissies (concentratie van
milieuvervuiling, ook wel dosis genoemd). Met een verspreidingsmodel
kunnen immissies worden berekend met behulp van emissiefactoren (of
kentallen), bepaald uit emissiemetingen.
VOLY = value of a life year: Waarde voor een gemist levensjaar.
Zie Nut.
Zie Betalingsbereidheid.
Yoll = years of life lost: het aantal verloren levensjaren in een populatie.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

65

66

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

B

REMI-Model (Ecorys)

Deze bijlage bevat een nadere beschrijving van (de aard, kenmerken, structuur
en toepassingsmogelijkheden van) het REMI-model van Ecorys. Daarnaast is
een nadere toelichting opgenomen over de wijze waarop het REMI-model is
toegepast in deze studie.
B.1

Beschrijving model
Waar komt het vandaan?
Het REMI-model is een regionaal economisch model met input-outputrelaties
tussen sectoren voor landen of regio’s. Het model is ontwikkeld door professor
George Treyz van Regional Economic Models Inc. (REMI) en wordt sinds de
jaren zeventig in de VS door veel universiteiten, onderzoeksbureaus en regionale
overheden gebruikt om de effecten van regionaal beleid op de regionale
economie (BBP, werkgelegenheid, bevolking, etc.) aan te geven. Het model heeft
in de VS een goede status bij Universiteiten en overheden, waarvan vele tot de
gebruikers van het model behoren. Het model wordt in Europa landenspecifiek
toegepast door de Europese Commissie, in de UK (door Ecotec), Schotland,
Duitsland (RWI), Spanje, Noord-Italië (IRPET), België (Planbureau Wallonië) en
Nederland (ECORYS). In principe is ontwikkeling van het model op elk regionaal
schaalniveau mogelijk mits de relevante data beschikbaar zijn (of in sommige
gevallen geconstrueerd kunnen worden).
Aard van het model
Het REMI-model voor Nederland is een regionaal economisch model dat
berekeningen kan uitvoeren op regio niveau en is ontwikkeld door ECORYS in
combinatie met REMI Inc. Het model is een economisch model gebaseerd op
geregionaliseerde input-outputtabellen. Het model kent doorwerkingen tussen
regio’s via de handel tussen regio’s (interregionaal model). Het model bevat een
groot aantal vergelijkingen die het gedrag van consumenten en bedrijven
weerspiegelen.
Kenmerken van het REMI-model
REMI wordt gekenmerkt door:
− State-of-the-Art regionaal-economisch model met microfundering (kostenfunctie bedrijven, consumptiefunctie).
− Het is volledig specifiek gemaakt voor de Nederlandse situatie (Nederlandse
data, arbeidsparticipatie, migratie, etc.).
− Het rekent effecten op COROP-niveau door voor 24 verschillende
economische sectoren.
− Bevat economische causale relaties die sporen met economisch theoretische
inzichten. Deze relaties zijn in veel gevallen econometrisch geschat in
sommige gevallen zijn ze gekalibreerd op Nederlandse data.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

67

−

−
−

Gebaseerd op nationale input-outputtabellen en consumptie-sectortabellen
van het CBS (interacties tussen sectoren en tussen consumenten en
sectoren) en andere belangrijke Nederlandse data.
Bevat in enige mate New Economic Geography-inzichten (agglomeratie vooren nadelen).
Een arbeidsmarkt en bevolkingsblok zodat ook nationale of regionale
bevolkingsprognoses opgesteld kunnen worden.

Structuur en werking van het model
REMI-model kent een aantal blokken. In het outputblok wordt op basis van de
finale vraag van consumenten en het marktaandeel en de afzet van bedrijven in
de regio de regionale productie bepaald. In het arbeidsvraag en kapitaal blok
hebben de regionale output en lonen invloed op de regionale vraag naar arbeid
en vraag naar kapitaalgoederen (investeringen). Het regionale arbeidsaanbod
wordt in het demografieblok bepaald op basis van de bevolking naar leeftijd en
interregionale migratie. In het lonen- en prijzenblok vindt de loonvorming plaats
onder invloed van vraag en aanbod op de regionale arbeidsmarkt en komen
prijzen tot stand onder invloed van productiekosten. Deze lonen, productiekosten
en afzetprijzen werken vervolgens door op de marktaandelen van de regio in
binnen- en buitenland. Hoe groter het kostenvoordeel van de regio ten opzichte
van de andere regio’s en het buitenland des te meer de regio marktaandeel kan
behalen en daarmee kan produceren. In Figuur 6 wordt de structuur en de
relaties tussen de verschillende blokken van het REMI weergegeven.
Figuur 6

Structuur en relaties REMI-model

68

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

REMI-NEI bevat de volgende economische sectoren:
1 Agriculture, forestry and fishing.
2 Mining.
3 Food industry.
4 Textile and leather industry.
5 Publishers, printers and paper industry.
6 Petroleum industry.
7 Chemical industry.
8 Rubber and plastic industry.
9 Metal industry.
10 Machine Industry.
11 Electrotechnical industry.
12 Transport equipment industry.
13 Wood, wood prod, furn, jewelry, games, toys industry.
14 Electricity, gas and water supply.
15 Construction.
16 Trade and repairs.
17 Transport, storage and communication.
18 Hotels, cafés and restaurants.
19 Financial institutions.
20 Rental and trade of real estate.
21 Commercial services and rental of movable properties.
22 Health and welfare.
23 Services.
24 General government.
Toepassing van REMI
Het model kan de effecten van beleid aangeven op bijvoorbeeld BBP,
werkgelegenheid, werkloosheid, prijzen, productiviteit, binnenlandse migratie en
bevolking. Het model onderscheidt hiertoe een autonome voorspelling en een
beleidsscenario. De gebruiker van het model dient dan een verandering aan te
geven van een van de beleidsvariabelen in het model. De beleidsvariabelen
betreffen de directe effecten van beleidsmaatregelen. Daarbij kan gedacht
worden aan effecten van transportinfrastructuur op transportkosten of
reistijdwinsten of effecten van milieumaatregelen op kosten voor bedrijven. De
gebruiker moet dus in alle gevallen beschikken over een kwantificering van de
directe effecten van beleid.
Belangrijke beleidsvariabelen in het model zijn:
− kosten voor bedrijven (bijv. transportkostenverlagingen bij infrastructuur,
kosten van milieumaatregelen voor bedrijven);
− exogene werkgelegenheidsimpuls (bijv. bij vestiging van een bedrijf in de
regio);
− reistijdwinsten voor burgers of bedrijven (bijv. bij nieuwe infrastructuur);
− exogene productiviteitsgroei (bijv. bij onderwijs of scholingsmaatregelen).
Het model berekent vervolgens de indirecte effecten (economische doorwerking)
van beleid op productie, werkgelegenheid, bevolking, etc.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

69

Inhoudelijke meerwaarde van REMI
De meerwaarde van REMI ten opzichte van bestaande methoden om regionale
effecten te onderbouwen ligt op een aantal punten:
− een betere analytisch causale onderbouwing van economische effecten
(werkgelegenheid of productie);
− veelheid aan outputvariabelen: ook werkloosheid, bevolking, investeringen en
lonen en prijzen;
− beschikking over een forecasting model voor economische groei en bevolking
(en binnenlandse migratie);
− een instrument om uitkomsten van andere modellen mee te vergelijken
(KBA’s, effecten beleid, etc.).
Voor meer informatie over REMI kan op verzoek een uitgebreide modelbeschrijving toegestuurd worden.
B.2

Illustratie REMI-toepassing MKBA NEC
Om de werking van het model te illustreren is hieronder een praktisch voorbeeld
opgenomen, waarbij tevens inzicht wordt gegeven in de belangrijkste
bewerkingsstappen die zijn doorlopen om tot voor REMI geschikte input te
komen. Als voorbeeld wordt gekeken naar het effect van een investering in een
emissiereducerende maatregel in de industrie.
−

Directe effecten
De eerste stap die nodig is om te komen tot voor REMI geschikte input, is het
kwantificeren van de directe effecten van het beleid. In dit voorbeeld zijn dit
de gemiddelde jaarkosten van de maatregelen. Hiervoor is gebruik gemaakt
van de aangeleverde uit het optiedocument afgeleide jaarkosten. Op basis
van informatie uit de achterliggende factsheets over de opbouw van deze
kosten, is vervolgens een onderscheid aangebracht in operationele kosten en
kapitaalkosten. Vervolgens is voor de jaarlijkse kapitaalkosten de initiële
investeringsom bepaald. Deze bewerkingen zijn vooral noodzakelijk om de
kosten op de juiste manier in de tijd uiteen te kunnen zetten, waarbij voor wat
betreft het moment waarop de sector te maken krijgt met additionele kosten
de uitgangspunten zijn gehanteerd zoals beschreven in paragraaf 2.3 van het
hoofdrapport.

−

Toedeling naar sectoren en regio’s
De volgende stap is het toedelen van de jaarlijkse kosten naar REMIsectoren en -regio’s. Daartoe is een koppeling gemaakt tussen de in de bij
het optiedocument behorende factsheets en de in het REMI-model
gehanteerde sectorindeling. Daar waar bijvoorbeeld verschillende industriële
activiteiten te maken krijgen met maatregelen, is een toedeling gemaakt naar
sectoren op basis van het aandeel van deze sectoren in de totale (industriële)
emissies. Vervolgens zijn de sectorkosten van jaar tot jaar toegedeeld naar
REMI-gebieden/regio’s. Daarbij zijn de kosten toegedeeld op basis van de
relatieve vertegenwoordiging van deze sectoren in de betreffende regio’s in

70

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

termen van productieaandeel. Verondersteld derhalve wordt dat emissies en
economische activiteit gelijkelijk verspreid zijn.
−

Invoer in REMI-model
De berekende jaarkosten per sector en per regio kunnen vervolgens in het
REMI-model ingevoerd worden in het (productie)kostenblok. Daartoe zijn
allereerst nog de kosten per sector gerelateerd aan de totale productiekosten
van de betreffende sector. Resultaat is het directe effect van de maatregelen
in termen van een procentuele verandering in de productiekosten per sector
en regio, welk percentage vervolgens ingevoerd kan worden in het model.

−

Resultaat REMI-run
Het modelresultaat zijn de effecten van de kostenverhogingen op werkgelegenheid, koopkracht en BBP. Dergelijke kostenverhogingen kennen
doorwerkingen op winsten of afzetprijzen van bedrijven en daarmee op
omzet, productie en werkgelegenheid.

Figuur 7 illustreert de werking van het model:
− Figuur 7 laat zien dat de kosten van de maatregelen in het REMI-model
worden ingevoerd als een toename van de productiekosten (1).
− Voor de sectoren die met deze kosten te maken krijgen, nemen de relatieve
kosten voor productie toe. Ten opzichte van andere aanbieders/producten
verslechtert hierdoor de concurrentiepositie en gaat uiteindelijk marktaandeel
in binnen- en/of buitenland verloren (2).
− Gevolg is een (deels door een dalende export veroorzaakte) verminderde
vraag naar de door de betreffende sectoren geleverde producten (3) en
afgeleid hiervan naar arbeid (4), hetgeen via de input/outputrelaties overigens
ook in andere sectoren zal doorwerken.
− Naast een daling van de vraag naar arbeid, zal ook een optimale productiecapaciteit en de vraag naar kapitaal veranderen. Dit heeft weer gevolgen voor
het tempo waarmee investeringen worden gepleegd (5a) en uiteindelijk voor
de via de investeringen geïnduceerde vraag naar producten en/of diensten.
− Een ander belangrijk effect, is het effect op de lonen (5b). Een afname van de
vraag naar arbeid, zal bij een gelijkblijvend aanbod de lonen doen dalen. Dit
heeft onder meer gevolgen voor het (voor consumptie) beschikbare
inkomen (koopkracht), maar zal er via het effect op migratie en participatie
(5c) ook toe leiden dat het arbeidsaanbod zich aanpast en op termijn een
nieuwe evenwichtsloon tot stand zal komen.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

71

Figuur 7

Illustratie werking REMI-NEI model

B.3

REMI-output arbeidsvraag
Nadere detaillering van de ontwikkeling van de arbeidsvraag per sector.

Tabel 33

Werkgelegenheidseffect NEC 2010-2040 t.o.v. GE-scenario voor beide projectalternatieven
Sector

2011201620212026203120362015
2020
2025
2030
2035
2040
Landbouw
-0,1
-0,2
-0,2
0,0
0,0
0,0
Industrie
-0,2
-0,8
-1,0
-0,2
0,0
0,0
Energie
0,0
-0,1
-0,1
0,0
0,0
0,0
Bouw
-0,2
-0,9
-1,0
-0,1
0,0
0,0
Transport
-0,1
-0,3
-0,3
-0,1
0,0
0,0
Diensten
-1,3
-3,7
-3,4
-0,7
0,0
0,0
Totaal
-2,0
-5,9
-6,0
-1,2
0,0
0,0
Arbeidsvraag * 1.000 fte, vijfjaarsgemiddelden.
Legenda
Landbouw: Landbouw en visserij.
Industrie: V&G-industrie, chemische-, rubber- en kunststofverwerkende industrie, metalelectro-,
overige industrie.
Energie: Delfstofwinning, aardolie-industrie, openbare nutsbedrijven.
Bouw:
Bouwnijverheid en -installatiebedrijven.
Transport: Transport- en opslagbedrijven.
Diensten: Handel en reparatie, horeca, financiële- en zakelijke dienstverlening, zorg, overheid,
overige dienstverlening n.e.g.

72

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

C

Sectoral Welfare Model, bepaling welvaartseffecten
(Ecorys)

C.1

Inleiding
Gewoonlijk wordt in een MKBA de verandering in het consumenten- en
producentensurplus gehanteerd als theoretische maatstaf voor de welvaartsverandering die ten gevolge van een beleidsinterventie optreedt. Het
consumentensurplus kan daarbij worden gedefinieerd als het totale voordeel dat
de consumenten halen uit het feit dat ze minder moeten betalen voor een goed of
dienst dan ze bereid zouden zijn ervoor te betalen. Het producentensurplus is het
totale voordeel dat producenten halen uit het feit dat ze meer krijgen voor een
goed of dienst dan ze ervoor minimaal zouden accepteren.
Om de welvaartseffecten van de NEC-maatregelen zichtbaar te maken is in deze
studie gebruik gemaakt van het door Ecorys ontwikkelde Sectoral Welfare Model
(SWM). In het navolgende wordt nader ingegaan op de werking en toepassing
van dit model. Daartoe wordt allereerst het micro-economische verhaal achter
het SWM in grafische vorm weergegeven. Dit is de basis gedachte achter het
SWM-model. Aansluitend wordt meer specifiek ingegaan op de methodiek van
het SWM, de input en output variabelen, de gevoeligheid van de analyse en de
beperkingen van het model.
Micro-economische basis van het Sectoral Welfare Model
De welvaartseffecten, waaronder het consumenten- en producentensurplus
wordt vastgesteld met behulp van het ‘Sectoral Welfare Model’. Het SWM
berekent de welvaartseffecten van een kostenverhogende maatregel op basis
van het theoretisch raamwerk, algemeen geaccepteerd binnen de microeconomie, zoals grafisch weergegeven in Figuur 8.
Uitgangssituatie
De omvang van het consumenten- en producentensurplus kan worden
geïllustreerd aan de hand van een fictieve vraag- (D) en aanbodcurve (S).
Uitgaande van deze fictieve curven zal een evenwichtsprijs van (P0) tot stand
komen bij een gevraagde hoeveelheid van Qo. Het consumentensurplus is dan
gelijk aan de oppervlakte van driehoek a in Figuur 8A, terwijl het producenten
surplus gelijk is aan de oppervlakte van driehoek B.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

73

Figuur 8

Uitgangssituatie (A) en effecten technische maatregelen (B)
A Uitgangssituatie

B Effecten technische maatregelen

Effecten van technische maatregelen
Vanwege de noodzaak tot het uitvoeren van technische maatregelen schuift de
aanbodcurve naar boven. De kosten per product nemen immers toe, waardoor er
een hogere prijs betaald moet worden om dezelfde hoeveelheid te produceren.
De nieuwe aanbodcurve (S1) in Figuur 8B leidt tot een nieuwe evenwichtsprijs
(P1) en een nieuwe evenwichtshoeveelheid (Q1). Het nieuwe evenwicht leidt in
vergelijking met het oude evenwicht tot een verandering van zowel het
producenten- en consumentensurplus, als tot een welvaartsverlies.
De veranderingen van het zowel welvaartsverlies, als het producenten- en
consumentensurplus zijn weergegeven in Tabel 34. Het consumentensurplus is
in de nieuwe situatie gelijk aan de oppervlakte c. Ten opzichte van de
uitgangsituatie wordt het verlies voor de consumenten weergegeven door
oppervlakte (d+g+h). Het producentensurplus is in de nieuwe situatie gelijk aan
oppervlakte (d+e). Ten opzichte van de uitgangssituatie bedraagt de verandering
van het producenten surplus (d-f-i). Het totale marktverlies staat gelijk aan de
oppervlakte van (f+g+h+i). De oppervlakte (f+g) geeft de kosten van de
beleidsinterventie weer, terwijl (h+i) doorgaans aangeduid wordt als de
‘deadweight loss’, die de inefficiëntie aangeeft van de beleidsinterventie.
Tabel 34

Welvaartseffecten van technische maatregelen
Consumentensurplus
Producentensurplus
Beleidsinterventie
kosten
‘Deadweight loss’

74

Oud evenwicht
c+d+g+h
e+f+i

Nieuwe evenwicht
c
d+e

Verandering
-d-g-h
d-f-i

-

f+g
h+i

f+g
h+i

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

C.2

Methodiek Sectoral Welfare Model
Hieronder volgt een meer specifieke uitleg van het Sectoral Welfare Model. Eerst
wordt de gevolgde methode stapsgewijs uitgelegd, gevolgd door een overzicht
van betrokken bedrijfstakken. Daarna worden de in- en outputvariabelen, de
gevoeligheid van de analyse en de beperkingen van het model beschreven.
Methode
Het SWM geeft de welvaartsconsequenties van een beleidsinterventie aan voor
consumenten, producenten en de maatschappij in zijn geheel. Cruciaal hierin is
de mate waarin de kosten verhoging voor de producent afgewenteld worden op
de consument. Met behulp van de prijselasticiteit, de afwentelingsfractie en de
grote van de beleidsinterventie kan vervolgens het nieuwe evenwicht worden
berekend. Door het nieuwe evenwicht te vergelijken met het oude evenwicht
ontstaat er inzicht in de welvaarteffecten van de beleidsinterventie.
−

Stap 1: Scheiding van afzetmarkten
Het is belangrijk een onderscheid te maken tussen de nationale en de
internationale afzetmarkt. Er is meer concurrentie op de internationale markt,
waardoor de prijsgevoeligheid van de vraag groter is dan op de nationale
markt. Daarnaast zijn sommige bedrijfstakken meer internationaal
georiënteerd dan andere bedrijfstakken. Om dit te ondervangen berekent dit
model de welvaartseffecten separaat voor de nationale- en internationale
markt. De relatieve grootte van de internationale afzetmarkt wordt berekend
op basis van de uitvoer ten opzicht van productie.

−

Stap 2: Afwentelingsfractie
De mate van afwenteling wordt bepaald door de relatieve verhouding van
prijsgevoeligheid tussen de consument en de producent. De prijsgevoeligheid
van de consument wordt bepaald door de hellingshoek van de vraagcurve,
beter bekent als de prijselasticiteit van de vraag. De prijsgevoeligheid van de
producent wordt bepaald door de hellinghoek van aanbodcurve, die
weergegeven wordt door de prijselasticiteit van het aanbod. In formule 1 is
aangegeven hoe afwentelingsfractie wordt bepaald met behulp van de
prijselasticiteit van de vraag (ED) en de prijselasticiteit van het aanbod (ES).

Formule 1: Afwentelingsfractie

Afwentelingsfractie =

ES
(ES - ED )

Om rekening te houden met de prijsgevoeligheidsverschillen tussen de
nationale en internationale markt wordt voor beide markten een individuele
prijselasticiteit van de vraag gebruikt. Voor de binnenlandse markt wordt de
prijselasticiteit van consumptie gebruikt, terwijl de prijselasticiteit van de
uitvoer gebruikt wordt voor de internationale markt.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

75

−

Stap 3: Nieuw evenwicht
De afwentelingsfractie geeft aan welk deel van de interventiekosten
afgewenteld wordt op de consument en welk deel gedragen wordt door de
producent zelf. Het model berekent het nieuwe markt evenwicht, de nieuwe
verkoopprijs en de nieuwe afzet, door de interventiekosten te combineren met
de afwentelingsfractie en de prijselasticiteit.

−

Stap 4: Welvaartseffecten
De welvaartseffecten, zoals weergegeven in Tabel 34, worden door het
model uitgerekend door het nieuwe evenwicht te vergelijken met het oude
evenwicht. De uitkomsten van het model bevatten de verandering van het
consumentensurplus, de verandering van het producentensurplus, de totale
beleidsinterventiekosten en het ‘deadweight loss’.

Bedrijfstakken
De huidige versie van het SWM is uitgespecificeerd naar 17 basis bedrijfstakken
van de Nederlandse economie, zoals weergegeven in Tabel 35. Het is mogelijk
het model te verbreden naar meer specifieke bedrijfstakken. Daartoe dient de
hiervoor benodigde informatie over de inputvariabelen dan wel beschikbaar te
zijn.
Tabel 35

Bedrijfstakken SWM
A: Agricultuur
B: Industrie

C: Bouwnijverheid
D: Commerciële Dienstverlening

E: Gezondheidszorg
F: Overheid

(1) Agricultuur
(2) Voeding en genotsmiddelen industrie
(3) Chemie, rubber en kunststof industrie
(4) Metaal- en elektrotechnische industrie
(5) Aardolie industrie
(6) Delfstoffen winning
(7) Gas, elektriciteit en water
(8) Overige industrie
(9) Bouwnijverheid
(10) Onroerend goed
(11) Groot- en detail handel, reparatie bedrijven
(12) Transport
(13) Communicatie
(14) Financiële dienstverlening
(15) Overige dienstverlening
(16) Gezondheidszorg en sociale dienstverlening
(17) Overheid

Variabelen
Het SWM-model draait op de in Tabel 36 opgesomde inputvariabelen. In Tabel
36 zijn tevens de bronnen aangegeven om deze data te verzamelen. De beleidsinterventiekosten, uitgedrukt als percentage van de verkoopprijs zijn afhankelijk
van de precieze onderzoeksvraag (case studie). De prijselasticiteit van het
aanbod, is gebaseerd op expert judgement. Deze elasticiteit geeft aan in welke
mate een bedrijfstak in staat is haar productie aan te passen aan veranderingen
in de vraag. De prijselasticiteiten voor consumptie en uitvoer zijn in grote mate

76

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

afgeleid van het Athena-model van het Centraal Plan Bureau (CPB). Hetzelfde
geldt voor de productie- en de uitvoerdata.
Tabel 36

Inputvariabelen
Productie
Uitvoer
BK
PE-aanbod
PE-consumptie
PE-uitvoer

Tabel 37

Inputvariabelen
Gemiddelde productie afgelopen 5 jaar
Gemiddelde uitvoer afgelopen 5 jaar
Beleidsinterventie kosten (% verkoopprijs)
Prijselasticiteit van het aanbod
Prijselasticiteit van de consumptie
Prijselasticiteit van de uitvoer

Bronnen
CPB
CPB
Case studie
Expert judgment
CPB, Athena model
CPB, Athena model

Outputvariabelen
AF
∆P
∆Q
∆ CS
∆ PS
TBK
DWL

Outputvariabelen
Afwentelingsfractie
Verandering van de prijs
Verandering van de afzet
Verandering consumenten surplus
Verandering producenten surplus
Totale beleidsinterventie kosten
‘Deadweight loss’

Beperkingen
Het SWM bepaalt de vraag- en aanbodcurve op basis van de prijselasticiteit van
de vraag en de prijselasticiteit van het aanbod. Deze lineaire benadering van de
vraag- en aanbodcurve is alleen betrouwbaar bij relatief geringe prijsstijgingen,
aangezien de prijselasticiteit de hellingshoek weergeeft van de curve gegeven
het huidige marktevenwicht. De prijselasticiteit geeft geen informatie over de
vorm van de vraag- en aanbodcurve, waardoor de betrouwbaarheid van de
analyse afneemt naarmate de beleidsinterventie substantiële kosten met zich
meeneemt.
De mate van afwenteling is gebaseerd op de huidige lange termijn prijselasticiteiten. Deze kunnen echter veranderen over tijd door veranderdingen in
substitutiemogelijkheden en kostprijsgedreven technologische vooruitgang.
Het SWM is beperkt in haar bereik, het maakt alleen onderscheid tussen de
binnenlandse en de internationale markt. Een Europese markt zou een
waardevolle toevoeging kunnen zijn voor bepaalde case studies. Tevens is het
model niet uitgespecificeerd naar alle specifieke bedrijfstakken (17 basis
bedrijfstakken), een meer gerichte bedrijfstakanalyse is mogelijk, indien de
benodigde input data beschikbaar is.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

77

78

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

D

Toelichting bij berekening mortaliteit en morbiteit

Mortaliteit
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft voor de luchtmaatregelenpakketten in deze MKBA met het GAINS-NL-model de gezondheidseffecten berekend. Het toegepaste GAINS-NL-model drukt deze effecten uit in
het verlies in statistische levensverwachting per capita. Het is niet mogelijk om
met GAINS-NL het aantal verloren levensjaren voor de hele populatie, de Years
of Life Lost (YOLL), te berekenen. Wel kan de output van GAINS-NL worden
geschaald op basis van effectcijfers van AEAT (AEAT, 2007), uitgedrukt in zowel
levensverlies per capita als YOLL .
Omdat in de wetenschappelijke literatuur wordt aangenomen dat sterfte en ziekte
als gevolg van fijn stof lineair toe- of afneemt met de concentratie fijn stof
waaraan men is blootgesteld (AEAT, 2005), wordt deze lineariteit ook
aangenomen voor de relatie tussen het verlies in statistische levensverwachting
per capita (in maanden) en de YOLL (voor de hele populatie).
Hierdoor kunnen de resultaten van het PBL omgerekend worden naar Years of
Life Lost. Als het verlies per capita berekend door GAINS-NL bijvoorbeeld 30%
lager is dan het verlies per capita volgens AEAT, is het aantal YOLL ook 30%
lager.
Morbiditeit
Eenzelfde methode is gevolgd voor het bepalen van morbiditeit. Door de
veronderstelde lineaire relatie tussen het verlies in statistische levensverwachting
per capita, het aantal jaren levensverlies en het aantal ziektegevallen, kunnen de
resultaten van het PBL worden vertaald in een aantal ziektegevallen op basis van
gegevens van eerder gepubliceerde cijfers van AEA Technology (AEAT, 2005)
en IIASA (IIASA, 2005). De resultaten zijn op dezelfde manier geschaald als voor
mortaliteit, alleen is hier een extra tussenstap gemaakt omdat er uit de cijfers
over ziektelast uit AEAT (2005) geen relatie met het verlies in statistische
levensverwachting per capita was af te leiden. Deze relatie tussen verlies in
levensverwachting per capita en het aantal ziektegevallen is bepaald op basis
van de relatie tussen cijfers van AEAT (2005) en cijfers uit een eerder
gepubliceerd rapport van IIASA (2005). In dit rapport werd hetzelfde
maatregelenpakket doorgerekend; de cijfers van IIASA en AEAT hebben, hoewel
uitgedrukt in andere grootheden, dus betrekking op dezelfde maatregelenpakketten.
AEAT berekent de ziektelast als gevolg van fijn stof met behulp van
impactfuncties uit diverse studies, waaronder bijvoorbeeld de APHEIS-3-studie
(AEAT, 2005). Met een impactfunctie kan het aantal ziektegevallen per aantal
mensen per eenheid blootstelling (µg/m3) berekend worden.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

79

In deze berekeningen is de ziektelast berekend door het aantal gevallen van elk
van de ziektebeelden te vermenigvuldigen met de correctiefactor. De volgende
ziektebeelden worden meegenomen bij het bepalen van de gezondheidsschade:
1 Chronische Bronchitis (27 jaar en ouder).
2 Ziekenhuisopname wegens luchtwegklachten (alle leeftijden).
3 Ziekenhuisopname wegens hartklachten (alle leeftijden).
4 Dagen met beperkte activiteiten (15-64 jarigen).
5 Medicatiegebruik tegen luchtwegklachten (20 jaar en ouder).
6 Chronische lagere luchtwegklachten (15 jaar en ouder).
Andere posten, zoals kindersterfte, medicatiegebruik en chronische klachten aan
de lagere luchtwegen bij kinderen, zijn buiten beschouwing gelaten omdat
GAINS-NL mortaliteit alleen berekent voor personen ouder dan 30.

80

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

E

Capita selecta

E.1

Relatie tussen concentratiegegevens en schadeschattingen
Er bestaat een relatie tussen de schadeschattingen en de gevolgen die dat heeft
voor de concentratie. Eén en ander wordt duidelijk in Figuur 9. De blauwe curve
in Figuur 9 toont de totale schadekosten bij elke hoeveelheid concentratie van
emissies in een fictieve situatie voor de impacts van eutrofiering op de
landbouw 40 . De curve heeft een U-vormig verloop omdat eutrofiëring in de
landbouw ook tot baten kan leiden De marginale kosten worden berekend door
de eerste afgeleide van deze schadekostenfunctie te nemen. Schematisch
worden ze weergegeven door de helling van de curve in ieder punt (rode lijnen).

Figuur 9

Totale schadekosten bij fictieve situatie

Schadekosten

(€)

Ā

α

β
γ
C

B

A

Emissies (kg)

Stel dat wij ons op dit moment qua landelijk emissieniveau (=concentratie) in punt
A bevinden. De bijbehorende marginale schadekosten per kg emissie (α) worden
weergegeven door de helling bij punt A. Uit de relatief steile helling valt op te
maken dat de marginale kosten per kg emissie vrij hoog zijn. Wanneer door
emissiereductie onder NEC-richtlijnen punt C in 2020 bereikt wordt, kunnen de
opbrengsten van het NEC-beleid worden berekend door uit te gaan van:

1

Baten = (A-C)*α

Deze simpele methode overschat echter de baten. Er wordt geen rekening
gehouden met de autonome ontwikkeling in emissies tussen nu en 2020. Stel dat
onder het ‘Business As Usual’-scenario een niveau B tot stand komt in 2020, met

40

De vorm van de curve en aangegeven punten zijn arbitrair gekozen.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

81

marginale kosten β. Dan zijn de baten van emissiereductie minder groot dan in
eerste instantie gedacht.
Een vergelijking tussen situatie B en C zou opleveren:

2

Baten = (B-C)* β

Deze schatting zou echter een onderschatting van de baten kunnen betekenen
omdat die baten immers tijdens de looptijd van het beleid reeds minder worden.
In 2020 zijn ze immers gedaald tot γ.
De correcte methode voor het inschatten van de baten zou derhalve zijn:

3

Baten = B*β - C*γ

De berekende waarde ligt waarschijnlijk tussen de voorgaande twee alternatieven in. Het is niet precies te zeggen omdat zowel β als γ niet bekend zijn.
Wij rekenen met methode 1 en geven dus waarschijnlijk een (lichte)
overschatting van de baten. Dit geldt echter niet voor de YOLL-berekeningen van
MNP, die op methode 3 gebaseerd zijn.
E.2

Import en export van milieuvervuiling
De berekeningen die met EcoSense zijn gedaan leveren in principe een
waardering op voor een kg emissie, ongeacht waar die terecht komt. In deze
MKBA is gerekend met het inwonerprincipe, waarbij alleen de effecten worden
gewaardeerd op de inwoners van Nederland. Derhalve dienen de EcoSense
berekeningen te worden gecorrigeerd voor import van vervuiling uit andere
landen naar Nederland en de export van vervuiling van Nederland naar andere
landen.
Uit EcoSense kan wel informatie worden gehaald welk deel van de vervuiling zal
neerslaan buiten Nederland. Op basis van de EMEP-landenrapporten en
informatie van het MNP hebben we de gegevens over de import van vervuiling
naar Nederland gekalibreerd. De aangenomen waarden worden weergegeven in
Tabel 38

82

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 38

Overzicht van aangenomen waardes omtrent import- en export van vervuiling voor de door CE Delft
berekende schadecategorieën

Gewasschade NMVOS
Materiaalschade SO2
Materiaalschade NOX
Morb/mort ozon (NMVOS)
Morb/mort SOA (NMVOS)

Export
Receptor areas from NL
NL
Buitenland
6%
94%
26%
74%
10%
90%
9%
91%
9%
91%

Import
Deposition in NL contributed by
NL
Buitenland
12%
88%
26%
74%
39%
61%
18%
82%
14%
86%

Zoals uit Tabel 38 valt af te lezen is Nederland over het algemeen een netto
exporteur van milieuvervuiling.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

83

84

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

F

Waardering van externe effecten

F.1

Basis van waardering in ExternE
Wat betreft de effecten in deze studie valt het volgende uit ExternE (2005) op te
maken: voor gezondheid wordt meestal gebruik gemaakt van waardes voor een
mensenleven die voortkomen uit een combinatie van vragenlijsten en/of
ervaringsgegevens uit aanpalende beleidsterreinen zoals gezondheidszorg of
beleid rond het voorkomen van verkeersslachtoffers. Voor ziekte wordt uitsluitend
gebruik gemaakt van informatie uit vragenlijsten. Voor de impacts op gebouwen
en cultureel erfgoed wordt meestal gekeken naar de herstelkosten om de
negatieve impacts ongedaan te maken. De schade aan de landbouw wordt
meestal ingeschat aan de hand van marktprijzen.
Tabel 39 geeft de relatie tussen de impacts en de waardering die in deze studie
gevolgd is.

Tabel 39

Relatie tussen impacts en waarderingsmethodiek
Impacts
Gezondheid (Mortaliteit)
Gezondheid (Morbiditeit)
Natuur en ecosystemen
Productiviteit landbouw
Gebouwen/cult. erfgoed

F.2

Waardering
WTP, Revealed-preference, meta-analysis
WTP (vragenlijst)
Niet mogelijk
Marktprijzen
Herstelkosten

Gezondheidseffecten
Years of life lost (YOLL) wordt uitgedrukt in jaar per ton (emissie), maar er is een
gevarieerde terminologie inzake de waardering van mensenlevens. Disability
adjusted life years (DALY), Quality adjusted life years (QALY), value of life year
(VOLY) en value of statistical life (VOSL of VSL). De DALY en QALY worden
gebruikt in studies waarin morbiditeit en mortaliteit onder een noemer worden
gebracht. Hoewel VOLY en DALY/QALY in principe vergelijkbaar zijn, ze geven
immers allen de waarde van een ‘verloren’ levensjaar, maakt deze veelzijdigheid
maakt onderling vergelijk lastig. Gelukkig blijken de meeste elementen afgeleid te
zijn van een waarde van VOSL, zodat toch een beeld van onderlinge
overeenkomsten en verschillen gevormd kan worden.
In de MKBA Bodemsanering rekent MNP met 70.000 Euro per verloren
levensjaar in termen van DALY (MNP, 2007). De Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg beveelt een overeenkomstig bedrag aan, te weten 80.000 Euro per
gezond levensjaar (RVZ, 2006). Beide bedragen zijn gebaseerd op een studie
van Viscusy en Aldy (2003) waarin de VOSL op 7 miljoen US Dollars (circa 5,6
miljoen Euro) wordt geschat. Dionne en Lanoie (2004) evalueren 85 studies
rondom verkeerongevallen en concluderen dat 5 miljoen Canadese Dollars de
meest acceptabele waardering is. In Nederland bestaat nog geen officiële

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

85

waardering, maar er wordt in adviezen aan de overheid, door bijvoorbeeld
SWOV, CPB en OEI, wel gebruik gemaakt van een VOSL. Deze varieert van 0,9
tot 1,5 miljoen Euro (prijspeil 1997/1998) (Wesemann, 2005). MNP (2006)
hanteert 1 miljoen Euro, terwijl Wesemann et al. (2005) tot een VOSL
aanbeveling van 2,2 miljoen Euro ± 0,3 miljoen Euro komen (prijspeil 2001) 41 . Uit
internationale analyses voor Europese landen, volgt een VOSL voor Nederland
tussen de 1 en 3 miljoen Euro. Met het oog op deze studies kan desgewenst een
nog ruimere marge worden gebruikt: van 1,6 tot 3,0 miljoen Euro (Wesemann et
al., 2005). De VOLY waarmee wij rekenen is gebaseerd op een VOSL van 1,05
miljoen Euro (ExternE, 2005). Dit impliceert dat wij in onze MKBA een zeer
voorzichtige monetaire inschatting maken van de gezondheidsbaten.
Verder blijkt dat RIVM (2001) rekent met een VOLY van 0,2 miljoen US Dollars,
terwijl MNP (2006) 125.000/jaar gebruikt als waarde voor vermeden doden in de
EU door klimaat beleid. Ook hieruit komt naar voren dat wij de waarde van een
mensenleven eerder onderschatten dan overschatten.
Voor morbiditeit is de Disability Adjusted Life Years of (DALY’s) een veel
gebruikte indicator om het verlies aan levenskwaliteit van een populatie door
milieufactoren weer te geven. DALY’s zijn gedefinieerd als de verloren gezonde
levensjaren: het aantal voor ‘ziekte’ gecorrigeerde levensjaren die een populatie
verliest door ziekte of vroegtijdige sterfte (een gewogen YOLL). De aldus
berekende DALY’s worden vervolgens gemonetariseerd met minimaal 70.000
Euro/DALY. Het genoemde bedrag van 70.000 Euro/DALY is gebaseerd op een
review studie naar monetaire benaderingen van ‘de waarde van een
mensenleven’ (Viscusy en Aldy, 2003) en heeft dezelfde orde van grootte als de
80.000 Euro per gezond levensjaar die de Raad voor de Volksgezondheid en
Zorg aanbeveelt als grens voor medische interventies bij ziekte (RVZ, 2006).
Aangezien een DALY per definitie lager is dan een VOLY lijkt de VOLY-waarde
van ExternE een conservatieve schatting.
Uiteraard zijn er vele ethische kanttekeningen te plaatsen bij het monetariseren
van leven en gezondheid (zoals de vraag of een mensenleven wel in geld is uit te
drukken) 42 .

41

42

86

Dit bedrag bevat voornamelijk immaterieel schade van een verkeersdode, maar ook een materiële
component: de waardering van het niet meer kunnen consumeren in de verloren levensjaren. Op basis van
alleen de immateriële schade heeft VOSL een waarde van 18 +/- 0,3 miljoen Euro.
Er bestaan ook praktische bezwaren zoals het feit dat de waardering van mortaliteit nauwelijks empirisch
valt waar te nemen, de schadeschattingen een lineair verband veronderstellen tussen risico’s en
waardering, dat risico-aversie tot grotere waarden kan leiden en het feit dat de WTP-studies waardes
geven voor volwassenen terwijl de effecten meestal ingrijpen op ouderen en zieken die wellicht een andere
waardering geven voor hun toch al niet zo gezonde levensjaren.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

G

Waardering effecten op de natuur

G.1

Inleiding
In de MKBA hebben wij de effecten op natuur en ecosystemen alleen in fysieke
termen weergegeven. Verbinding met monetaire waarden achtten wij niet
mogelijk. De voornaamste oorzaak hiervoor is dat bestaande studies naar
natuurwaardering kwantitatieve veranderingen natuuroppervlakte beschouwen,
terwijl luchtvervuiling (vooral via verzuring en eutrofiering) tot kwalitatieve
wijzigingen leidt. Natuur staat dan ook als PM-post in de MKBA.
Dit resultaat is onbevredigend, te meer daar diverse instituten hebben aangeven
dat de te verwachten natuurbaten van emissiebeleid hoog kunnen zijn (EC, 2005;
AEAT, 2005b). Er is een betere indicatie nodig van orde van grote van de
bijdrage die natuur aan de Nederlandse maatschappij levert. In deze bijlage
zullen wij daarom op alternatieve wijze proberen een ruwe inschatting te maken
van de waarde van kwaliteitsveranderingen in natuur en kijken in hoeverre dit de
resultaten van de huidige MKBA zou beïnvloeden. Stel dat natuurwaardering in
Nederland in een verder gevorderd stadium was, zou je dan a priori verwachten
dat natuur een grote batenpost vormt?
Er wordt voor twee aanvliegroutes gekozen. Enerzijds wordt op basis van de
totale waarde van de aanwezige natuur in Nederland een inschatting gemaakt
van de natuurbaten door NEC-beleid. Verzuring en eutrofiering zullen een impact
hebben op deze waarde, zij het beperkt omdat natuurgebieden niet verdwijnen
als gevolg van luchtvervuiling. Anderzijds biedt Econcept (2008) een handvat
voor de waardering van natuurbaten als gevolg van een afname in emissies. De
externe kosten van biodiversiteitverlies als gevolg van de depositie van SOx, NOx
en NH3 worden hier berekend.
De opbouw van deze bijlage is als volgt. Sectie G.2 bepaalt de natuurbaat van
emissiebeleid op basis van de totale natuurwaarde in Nederland. Hiertoe start
sectie G.2.1 met een overzicht van de diverse functies van natuur, waarna in
sectie G.2.2 de hoeveelheid natuur in Nederland aan bod komt. Sectie G.2.3
beschouwt dan de op dit moment beschikbare ramingen van de totale waarde
van de Nederlandse natuur. Op basis van deze totale waarde zal vervolgens, in
sectie G.2.4, de impact van verzuring en eutrofiering worden ingeschat. Sectie
G.2.5 geeft tenslotte een inschatting van de monetair natuurbaten onder het
nulalternatief (CLE 2020) en projectalternatief (TSAP 2020). In sectie G.3. zullen
de fysieke effecten op natuur gewaardeerd worden met behulp van de resultaten
van Econcept (2008). Sectie G.4 vormt de conclusie.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

87

G.2

Natuurbaten op basis van totale natuurwaarde in Nederland

G.2.1

Natuurfuncties
Natuur genereert op diverse manieren welvaart voor de maatschappij. Figuur 10
toont een vaak gehanteerde classificatie. Allereerst zijn er waarden die
samenhangen met het gebruik van de natuur, te weten directe en indirecte
gebruikswaarden. Bij directe gebruikswaarde gaat het erom dat ecosystemen
goederen leveren, zoals hout, vis en drinkwater (productiewaarde) en recreanten
de mogelijkheid bieden natuurschoon te aanschouwen (informatiewaarde). Ook
reguleert de natuur het milieu door bijv. CO2 vast te leggen, fijn stof te filteren en
geluid te dempen (regulatiewaarde). Ecosystemen hebben hierdoor een indirect
gebruikswaarde en geven bovendien ondersteuning aan directe gebruiksfuncties
door bijv. klimaatbeheersing.

Figuur 10

Economische waardering van natuur; classificatie

Totale economische waarde

Gebruikswaarde

Niet-gebruikswaarde

Directe

Indirecte

gebruikswaarde

gebruikswaarde

Productie-

Info

Regulatie

waarde

waarde

waarde

Bestaans

Verervings-

Optie

-waarde

waarde

waarde

Bron: Naar Ruijgrok (2000).

Daarnaast kan waarde aan natuur worden toegekend die niet samenhangt met
het gebruik ervan. Er bestaat een optiewaarde, waarbij mensen waarde hechten
aan natuur omdat ze haar mogelijk in de toekomst nog zullen gebruiken. Ook is
er een verervingswaarde. Deze reflecteert de waardering van mensen die natuur
willen veiligstellen voor toekomstige generaties. Tenslotte is er ook nog een
bestaanswaarde. Hier gaat het erom dat mensen gewoonweg willen dat
bepaalde ecosystemen voortbestaan, ongeacht of ze deze wel of niet zullen
gebruiken.

88

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

G.2.2

Hoeveelheid natuur in Nederland
Nederland kent diverse typen landnatuur, variërend van loof- en naaldbos tot
heiden en duinen. Circa 14% van het totale landoppervlakte van Nederland
bestaat momenteel uit natuurterrein, waarvan het grootste deel uit bos bestaat
(MNP, 2006). Dit komt overeen met ongeveer 0,5 miljoen ha (CBS, 2008) 43 .
Deze gebieden vallen binnen Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en beslaan ook
de op het land aangewezen ‘Natura 2000-gebieden’ 44 . Daarnaast heeft
Nederland veel natte natuur zoals meren, rivieren en grote wetlands zoals de
Waddenzee (MNP, 2006b). Dit oppervlaktewater bestrijkt ongeveer 0,75 miljoen
ha 45 . In totaal zou de Nederlandse natuur dus een oppervlakte van 1,25 miljoen
hectare beslaan.
Er zijn echter gebieden die niet officieel aangemerkt zijn als natuur (bijvoorbeeld
in de EHS), maar die mogelijk wel relevant zijn voor natuurwaardering. Hieronder
vallen ‘groene natuur’ zones; een verzameling van recreatiebossen, defensieterreinen, drinkwaterbedrijven en bijvoorbeeld bos rond golfbanen (CPB, 2006a).
Recreatiegebieden zullen iets lager scoren qua milieuregulering- en niet
gebruikswaarden, maar zij hebben vermoedelijk weer een hogere waarde qua
recreatie en toerisme. Figuur 11 toont de (afruil tussen) recreatieve waarde en
biodiversiteitwaarde van bepaalde gebieden.

Figuur 11

Relatie tussen recreatiewaarde en waarde voor biodiversiteit van diverse gebieden

43

44

45

Ook op basis van huidige stand van Ecologische Hoofdstructuur (EHS) komt men op een huidige
natuuroppervlakte van 0,5 miljoen ha. Zowel CPB (2006a) als WUR (2007) gaan uit van 515.000 ha
natuur. De EHS doelstelling voor 2018 is 7.28.500 ha landnatuur.
Op initiatief van de Europese Unie zijn gebieden aangewezen die speciale bescherming zullen krijgen om
zo Europa’s rijke en gevarieerde natuur te behouden. Hoewel alle natuur in Nederland feitelijk is
aangelegd, kent zij een behoorlijke biodiversiteit; ruim 24.000 diersoorten en ruim 10.000 plantensoorten.
Dit is ongeveer 2% van het totaal aantal soorten dat op de wereld bekend is (MNP, 2006a). In Nederland
zijn er in totaal 162 Natura 2000 gebieden, met een totale oppervlakte van 1,1 miljoen ha. Hiervan bestaat
1/3 deel uit land en 2/3 deel uit oppervlaktewater, waaronder de Waddenzee, Noordzee en Delta (LNV,
2006).
Volgens gegevens van CBS (2008) is de oppervlakte van binnenwater en buitenwater samen zo’n 0,77
miljoen ha. De aangewezen Natura 2000 gebieden op water beslaan circa 0,73 miljoen ha (LNV, 2006).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

89

Bron: CPB, 2006b.

Per saldo zou de waardering van recreatiegebieden gelijk kunnen zijn aan de
waardering van ‘officiële’ natuur. In onze analyse zullen dergelijke gebieden dan
ook worden meegenomen. De omvang van het totale recreatieterrein in
Nederland wordt geschat op bijna 0,95 miljoen ha (CBS, 2008) 46 . De totale
oppervlakte natuur is in onze analyse op 2,2 miljoen ha gesteld, onderverdeeld
naar 1,45 miljoen ha land (66%) en 0,75 miljoen ha water (34%).
G.2.3

Waardering natuur in Nederland
Nu er een raming is van de totale hoeveelheid natuur in Nederland is het van
belang te kijken naar de monetaire waarde die deze aanwezige natuur
vertegenwoordigd. Dit is moeilijk te bepalen en hangt af van het natuurtype en de
natuurfunctie(s).
In een meta-analyse heeft het Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM, 2006)
diverse Nederlands waarderingstudies beschouwd. Zij schat de bruto bijdrage
van de natuur aan de welvaart in op (gemiddeld) zo’n 4.000 Euro per hectare per
jaar, rekening houdend met de diverse functies van natuur. De meest
waardevolle functies blijken hier recreatie en milieuregulatie te zijn (zie Figuur
12) 47 . Uitgaande van 2,2 miljoen ha natuurgebied in Nederland, zou de bijdrage
van natuur op 8,8 miljard Euro per jaar liggen.

Figuur 12

Gemiddelde baten per hectare per jaar per natuurfunctie

Bron: IVM, 2006.

46

47

90

Bestaande uit de categorieën ‘park en plantsoen’, ‘sportterrein’, ‘volkstuin’, ‘dagrecreatief terrein’ en
‘verblijfsrecreatief terrein’ (CBS, 2008).
NB. De totalen per natuurfunctie tellen niet op i.v.m. methodologische verschillen tussen de beschouwde
waarderingsstudies.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Ecorys-NEI (2002) komt tot een aanzienlijk hogere waarde. Zij concluderen dat
de Nederlandse natuur een bijdrage levert van 13 tot 21 miljard Euro per jaar.
Hierbij is gekeken naar diverse natuurwaarden; gezondheid, toerisme, productie
(hout en biomassa), woon- en werkbeleving, milieukwaliteit door natuur en nietgebruikswaarde.
Uit de gevarieerde uitkomsten blijkt dat er een slag om de arm gehouden moet
worden wat betreft de totale waarde van natuur in Nederland. Deze zal
vermoedelijk tussen de 8,8 en 21 miljard Euro liggen. In deze gevoeligheidsanalyse wordt uitgegaan van de meest conservatieve inschatting, zijnde een
natuurwaarde van 8,8 miljard Euro per jaar. Op deze manier zullen de minimale
natuurbaten als gevolg van emissiebeleid in kaart worden gebracht.
G.2.4

Effect luchtvervuiling op natuurwaarde
Als gevolg van luchtvervuiling zal de natuurkwaliteit en bijbehorende
welvaartsbijdrage worden aangetast. Eutrofiering en verzuring brengen immers
schade to aan ecosystemen. De fysieke effecten zijn gekwantificeerd in termen
van ‘average accumulated exceedance of critical loads (AAE, in eq ha-1y-1)’ en
‘unprotected ecosystem area (UES, in %). Indien er totale verwoesting zou
plaatsvinden, zou de derving (minimaal) 8,8 miljard Euro per jaar zijn. Echter, bij
verzuring en eutrofiering blijft een zekere natuurwaarde bestaan; niet alle
natuurfuncties worden aangetast. Mensen zullen nog steeds waarde toekennen
aan de bestaande natuur en bijvoorbeeld in natuurgebieden blijven recreëren.
Hoe groot is dan de waardedaling als gevolg van luchtvervuiling?
Wat betreft van niet-gebruikswaarden is een voorzichtige inschatting te maken.
Uit een eerste verkenning van Ruijgrok (2004) komt een betalingsbereidheid voor
een verbeterde natuurkwaliteit via verzuringbeleid naar voren van 30 Euro per
huishouden per jaar 48 . Uitgaande van 7,2 miljoen particuliere huishoudens (CBS,
2008), zou dit op nationaal niveau overeenkomen met 216 miljoen Euro per jaar.
Wij veronderstellen dat deze betalingsbereidheid zowel geldt voor verzuring, die
vooral aangrijpt op landnatuur, als voor eutrofiering, dat met name gevolgen
heeft voor de waternatuur.
Dit zou inhouden dat, als gevolg van verzuring en eutrofiering, bijna 2,5% van de
huidige totale natuurwaarde per jaar wordt opgeofferd, oftewel dat een afname in
deze effecten tot een 2,5% hogere waarde zou leiden. Deze inschatting is a priori
niet zo vreemd. Er wordt immers wel waarde vernietigd door kwalitatieve
veranderingen in ecosystemen, maar deze veranderingen zijn nauwelijks
merkbaar en zullen dus door burgers niet zo hoog gewaardeerd worden.

48

Op basis van 20 respondenten, waarden varieerden tussen 0 en 100 Euro met gemiddelde van 30 Euro.
Er is gevraagd naar hun betalingsbereidheid om een goede natuurkwaliteit te realiseren in 2030 (dus dat
de depositiewaarden de critical loads niet overschrijden) of om een verslechtering van de huidige situatie
tegen te gaan (Ruijgrok, 2004).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

91

G.2.5

Natuurbaten in MKBA NEC
Nu het effect van verzuring en eutrofiering op de monetaire natuurwaarde is
ingeschat, moet de natuurbaat van emissiebeleid gerelateerd worden aan de
alternatieve scenario’s in de MKBA. In de uitgangssituatie bedraagt de derving in
natuurwaarde circa 2,5% van de totale waarde, zijnde 216 miljoen Euro per
jaar 49 . Dit is dus bij een AAE van 651 eq ha-1y-1 voor eutrofiering en 779 eq ha-1y-1
voor verzuring.
Vervolgens nemen wij aan dat veranderingen in natuurwaarde evenredig zijn met
veranderingen in AAE, alhoewel deze relatie vermoedelijk niet lineair is omdat de
eerste verbeterstappen meer natuurwaarde zullen opleveren dan de latere
verbeteringen. Figuur 13 toont het verschil tussen onze veronderstelling (de
lineaire grafiek) en de werkelijkheid (concave grafiek).
Relatie tussen verandering in luchtvervuiling en natuurwaarde

Hoogte van natuurwaarde

Figuur 13

Veronderstelling
W erkelijkheid

Mate van luchtvervuiling

Uitgaande van een lineaire relatie, is de derving in natuurwaarde door verzuring
en eutrofiering onder de verschillende scenario’s beschouwd. Tabel 40 laat dan
zien dat bij het nulalternatief in 2020 de waardederving 25 miljoen Euro per jaar
zou zijn. Dit is een stuk lager dan in de huidige situatie. Als gevolg van
emissiebeleid wordt de AAE gereduceerd met 80% wat betreft eutrofiering en
49

92

Wanneer wordt aangenomen dat bijna 2,5% van de totale waarde door verzuring verloren gaat, houdt dit in
dat de schattingen van de totale natuurwaarde in Nederland (de genoemde € 8,8 en € 21 miljard) iets meer
dan 97,5% van de potentiële waarde vertegenwoordigen. Immers, deze schattingen kijken naar de huidige
situatie (2000) waarin reeds verzuring optreedt. Daar eutrofiering vooral gevolgen zal hebben voor de
waternatuur (0,75 miljoen ha, oftewel 34% van het totale natuuroppervlak) wordt 34% aan eutrofiering
toegerekend. Aan verzuring wordt 76% toegerekend omdat het hier met name gaat om landnatuur (1,45
miljoen ha, oftewel 76% van totale natuuroppervlak in Nederland).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

93% voor verzuring. Hierdoor treedt een totale natuurbaat op van circa 192
miljoen Euro per jaar .
Tabel 40

Fysieke effecten op natuur en gevolgen voor natuurwaarde
Uitgangssituatie
(2000)
Milieueffect

Eutrofiering

Nulalternatief
(CLE 2020)

Projectalternatief
(TSAP 2020)

AAE
(eq ha
1 -1
y )

Derving
natuurwaarde
(mln. € per
jaar)

AAE
(eq
-1 ha y
1
)

Derving
natuurwaarde
(mln. €
per jaar)

Natuurbaat
(mln. €
per
jaar)

AAE
(eq ha
1 -1
y )

Derving
natuurwaarde
(mln. €
per jaar)

651

74

131

15

59

114
(-17)
41
(-12)

12
(-2)
8
(-2)
21

Natuurbaat
(mln. € per
jaar)

61
(+2)
Verzuring
779
142
53
10
133
135
(+2)
Totaal
216
25
192
196
(+4)
Noot: Verschil in natuureffect tussen het nulalternatief en projectalternatief 1 wordt cursief
weergegeven.

Het projectalternatief resulteert in grotere fysieke verbeteringen voor natuur en
ecosystemen. Voor verzuring en eutrofiering vindt overschrijding van de ‘critical
loads’ duidelijk minder plaats (82% resp. 95% reductie in AAE). De derving in
natuurwaarde als gevolg van de in 2020 nog aanwezige luchtvervuiling is 21
miljoen Euro per jaar. Ten opzichte van de huidige situatie is dit een winst van
196 miljoen Euro per jaar. Vergeleken met het nulalternatief, wordt een winst
geboekt van 4 miljoen Euro per jaar in 2020. Dit is de jaarlijkse natuurbaat die
opgenomen kan worden in de MKBA. De verdisconteerde natuurbaat bedraagt
42 miljoen Euro.
Het resultaat is echter sterk afhankelijk van gehanteerde aannames, met name
van de veronderstelling dat verzuring en eutrofiering ervoor zorgen dat 2,5% van
de totale natuurwaarde (ofwel 216 miljoen Euro per jaar) verloren gaat. De
invloed zou groter kunnen zijn. De betalingsbereidheid van 30 Euro betreft alleen
niet-gebruikswaarden en is bovendien een eerste inschatting van Ruijgrok
(2004). Stel dat, alle natuurfuncties meegenomen, er door luchtvervuiling een
aantasting van 10% van de totale natuurwaarde zou zijn 50 . De natuurbaat in deze
MKBA zou dan oplopen tot bijna 17 miljoen Euro per jaar oftewel 177 miljoen
Euro verdisconteerd 51 .
50

51

Op basis van IVM (2006) kan een percentage van ruim 8% al worden verdedigd. De niet gebruikswaarde
in deze studie is 1.183 Euro per ha per jaar. Voor heel Nederland is dit een bedrag van 2,6 miljard Euro.
De betalingsbereidheid van Ruijgrok (216 miljoen Euro per jaar) vertegenwoordigt dan 8,3 procent van de
totale niet gebruikswaarde.
De hoogte van de totale natuurwaarde in Nederland speelt natuurlijk ook een rol. Zoals reeds in sectie
1.2.3 aangegeven, gaan wij uit van een conservatieve inschatting van 8,8 miljard Euro. Wanneer gerekend
zou worden met een waarde van 21 miljard Euro zou de jaarlijkse natuurbaat oplopen tot 10 miljoen Euro,
ceteris paribus (de impact van verzuring en eutrofiering op de totale natuurwaarde wordt op 2,5%
gehouden).

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

93

Daarnaast is het mogelijk dat de Contingent Valuation Methode (CVM) niet de
meest geschikte methode is om de impact van luchtvervuiling op natuur te
bepalen. De effecten ervan zijn voor burgers amper merkbaar, waardoor de
betalingsbereidheid (en dus de daarvan afgeleide monetaire waarde) beperkt is.
In de volgende sectie wordt een waardeschatting gemaakt op basis van
herstelkosten.
G.3

Natuurbaten op basis van herstelkosten
Econcept (2008) beschouwt de externe kosten van biodiversiteitverlies als gevolg
van emissies naar lucht (door eutrofiering en verzuring). Per kilogram depositie
van een bepaalde stof is de verandering in de zogenaamde ‘Potentially
Disappeared Fraction (PDF)’ ingeschat. Daaraan is vervolgens een kostenplaatje
gehangen, uitgaande van de kosten om veroorzaakte schade te herstellen 52 . De
minimale kosten voor verbetering van biodiversiteit in Duitsland (0,49 Euro/PDF)
zijn hierbij als grondslag genomen. Dit gegeven is voor de overige EU landen
gecorrigeerd voor koopkracht en het percentage natuurland. Voor Nederland zijn
de externe kosten als volgt vastgesteld (zie Tabel 41).

Tabel 41

Externe kosten van biodiversiteitverlies op land door depositie van emissies naar lucht
Emissie

Externe kosten
(mln. €/ kton)

SOx
NOx
NH3
Bron: Econcept, 2008.

0,21
1,15
3,14

Op basis van deze kosten is een inschatting gemaakt van de totale externe
kosten onder het nulalternatief en het projectalternatief. Tabel 42 laat zien dat de
natuurbaat ruim 95 miljoen Euro per jaar zal bedragen in 2020. Wanneer deze
baat wordt meegenomen in de MKBA zullen de verdisconteerde baten toenemen
met 987 miljoen Euro. Hierbij gaat het overigens alleen om natuur op land.

52

94

Alleen sterk aangetaste gebieden zijn hierin meegenomen, gedefinieerd als een verandering in PDF van
meer van 20% (Econcept, 2008). Ook zijn enkel effecten op land in de analyse opgenomen, effecten op
water zijn niet berekend.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

Tabel 42

Depositie en externe natuurkosten
Nulalternatief
(CLE 2020)
Stof

SOx
NOx
NH3
Totaal

G.4

Project-alternatief 1
(TSAP 2020)

Depositie
(kton per
jaar)

Externe kosten
(mln. € per jaar)

Depositie
(kton per
jaar)

51,2
200,9
142,8

10,8
231,0
448,4
690,2

35
186
119

Externe
kosten
(mln. € per
jaar)
7,4
213,9
373,7
594,9

Externe kosten
t.o.v. nulalternatief
(mln. € per jaar)
-3,4
-17,1
-74,7
-95,3

Conclusie natuurbaten
Op basis van twee methodieken is er een inschatting gemaakt van de
natuurbaten in deze MKBA. Dit heeft geleid tot drie waarderingscenario’s en dus
tot drie mogelijke natuurbaten. De uitkomsten zijn opgenomen in Tabel 43.

Tabel 43

Natuurbaten onder drie scenario’s van natuurwaardering
Scenario’s

Totale natuurwaarde methodiek:
impact 2,5%
Totale natuurwaarde:
impact 10%
Herstelkostenmethodiek

Jaarlijkse natuurbaat in
2020 (mln. €)

Verdisconteerde
natuurbaat (mln. €)

4

42

17

177

95

987

In eerste instantie is gekeken naar de waarde van de totale natuur in Nederland
en de mogelijke impact die luchtvervuiling daarop heeft. Ervan uitgaande dat
verzuring en eutrofiering 2,5% van de totale natuurwaarde in Nederland
(8,8 miljoen Euro per jaar) beschadigen, komt er een baat naar voren van
4 miljoen Euro per jaar in 2020. De verdisconteerde waarde is 42 miljoen Euro.
Dit is een conservatieve inschatting, zowel qua percentage aantasting als qua
totale natuurwaarde. Wanneer bijvoorbeeld een impact van 10% op de totale
natuurwaarde wordt verondersteld, stijgt de natuurbaat naar 17 miljoen Euro per
jaar ofwel naar een verdisconteerde waarde van 177 miljoen Euro. In tweede
instantie is de natuurbaat berekend op basis van herstelkosten. Deze zou dan
jaarlijks 95 miljoen Euro bedragen (in 2020), oftewel 987 miljoen Euro.
Wat betekent dit voor de MKBA NEC? Natuur blijkt een relatief kleine batenpost
te zijn, zelfs als de hoogst ingeschatte natuurbaat van bijna 1 miljard Euro wordt
beschouwd. De totale verdisconteerde baten in de MKBA bedragen namelijk zo’n
5 miljard Euro (zie sectie 5.2.2). Natuur representeert slechts 20% van deze
baten, die met name gerelateerd zijn aan gezondheid. Op basis hiervan moet
dan ook worden geconcludeerd dat natuurwaardering nauwelijks effect zou
hebben gehad op de uitkomst van de huidige MKBA.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008

95

Deze conclusie komt echter niet voort uit het feit dat natuur onbelangrijk zou zijn,
maar omdat ook in het nulalternatief de effecten op natuur al fors afnemen t.o.v.
de huidige situatie. Daarnaast hangt de relatieve belangrijkheid van
natuurwaardering in een MKBA af van de gehanteerde doelstellingen. Wanneer,
bijvoorbeeld, de gezondheidsbaten afnemen (zie sectie 5.3.5) en de natuurbaten
min of meer gelijk blijven, zal natuurwaardering een grotere rol spelen en van
invloed kunnen zijn op het eindresultaat van de MKBA.
Tenslotte dient (nogmaals) opgemerkt te worden dat de aangegeven natuurbaten
onzeker zijn en nader onderzoek op het gebied van natuurwaardering
noodzakelijk is. Zoals Tabel 43 laat zien, leiden de twee routes om tot een
waardering te komen tot uiteenlopende resultaten. Tussen de hoogste en de
laagste jaarlijkse natuurbaat zit ruim een factor 20 verschil. Dit is lastig te
verklaren. Enerzijds is het logisch dat waardering op basis van betalingsbereidheid tot een lagere waarde leidt omdat de effecten van luchtvervuiling op
natuur slecht waarneembaar zijn, waardoor mensen minder over hebben voor
een reductie in emissies. Anderzijds, kan worden beargumenteerd dat herstelkosten laag zullen zijn t.o.v. de totale economische waarde van natuur omdat de
niet-gebruikswaarde hierin niet kan worden meegenomen 53 . Dit zou inhouden dat
de natuurbaat op basis van de herstelkostenmethodiek, de hoogste schatting in
deze analyse, een onderschatting is van de werkelijke natuurbaat van
emissiereductie.

53

96

Op basis van SEO (1998), een studie naar de economische waarde van de Oostvaardersplassen, kan
worden verondersteld dat van de totale natuurwaarde 35% niet gebruikswaarde is en 65%
gebruikswaarde.

7.642.1/Maatschappelijke effecten vermindering luchtverontreiniging
juli 2008