‘De complexe hond in de Nederlandse opvang’
Een onderzoek naar de noodzaak en haalbaarheid van een landelijk
expertisecentrum voor complexe honden

HAS Kennistransfer en Bedrijfsopleidingen
Onderwijsboulevard 221
Postbus 90108
5200 MA ’s-Hertogenbosch
Telefoon: (088) 890 36 37

Documenttitel:
Projectcode:

De complexe hond in de Nederlandse opvang
19200251

Status:

Definitief

Opdrachtgever:
Contactpersoon opdrachtgever:

Auteur en onderzoeker:
Onderzoeker:
Projectcoördinator:

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
De heer P. Bours

Myrthe Maurice – van Eijndhoven
Manon de Kort
Beike van Heijst

Plaats: s’- Hertogenbosch
Datum: 30 juni 2020

2

Voorwoord
Voor u ligt het rapport ‘De complexe hond in de Nederlandse opvang – Een onderzoek naar de
noodzaak en haalbaarheid van een landelijk expertisecentrum voor complexe honden’. Dit
onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van een motie die in december 2018 is ingediend door
D66 met steun van het CDA en in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV).
Wij willen bij deze de betrokken professionals, ervaringsdeskundigen en vertegenwoordigers van
opslag- en opvangcentra die deelgenomen hebben aan dit onderzoek bedanken voor hun
medewerking. Tevens willen wij de Landelijke Dierenbescherming, en in het bijzonder mevrouw E.
von Jessen, danken voor hun medewerking aan dit onderzoek. Daarnaast bedanken wij in het
Tierschutz Berlin, in persoon van mevrouw X. Katzurke, mevrouw M. Esmeier en mevrouw A. Rost,
voor hun gastvrijheid en bereidheid tot het delen van hun kennis over en ervaring met complexe
honden. Verder willen we Iris Smit bedanken voor haar ondersteuning in het opzetten en
uitvoeren van het onderzoek met betrekking tot de opslag- en opvanghouders. Als laatste
bedanken we ons aanspreekpunt vanuit het ministerie van LNV, de heer P. Bours voor de goede
samenwerking.

3

Inhoud
Voorwoord ......................................................................................................................................... 3
Definities honden in dit rapport ......................................................................................................... 6
Samenvatting...................................................................................................................................... 7
1.

Aanleiding ................................................................................................................................... 9

2.

Probleemstelling....................................................................................................................... 10
2.1

3.

Doelstelling van dit onderzoek ......................................................................................... 11

Aanpak ...................................................................................................................................... 12
3.1 Dataverzameling..................................................................................................................... 12
3.1.1 De complexe hond........................................................................................................... 12
3.1.2 Stakeholderpanel (i.) ....................................................................................................... 12
3.1.3 Opslaghouders (ii.) .......................................................................................................... 12
3.1.4 Opvanghouders (iii.) ........................................................................................................ 13

4.

Resultaten en discussie ............................................................................................................ 14
4.1 Respons en details informatiebronnen .................................................................................. 14
4.2 De complexe hond.................................................................................................................. 15
4.2.1 Definitie ........................................................................................................................... 15
4.2.2 De complexe hond in percentage en aantal ................................................................... 16
4.3 Behoefte complexe hond ....................................................................................................... 18
4.3.1 Behoeften ........................................................................................................................ 18
4.3.2 Knelpunten ...................................................................................................................... 19
4.3.3 Gedragsdiagnostiek ......................................................................................................... 20
4.3.4 Wetgeving ....................................................................................................................... 21
4.4 Behoefte opslag en opvang .................................................................................................... 21
4.4.1 Behoeften ........................................................................................................................ 21
4.4.2 Knelpunten ...................................................................................................................... 22
4.4.3 Verblijfsduur in opvang en plaatsbaarheid ..................................................................... 23
4.4.4 Bijtincidenten binnen de opslag en opvang .................................................................... 25
4.4.5 Kennis in opslag en opvang ............................................................................................. 26
4.5 Complexe hond en de maatschappij ...................................................................................... 27
4.5.1 Retour na plaatsing opvang............................................................................................. 27
4.5.2 Weigeren opvang ............................................................................................................ 28
4.5.3 Risico algemeen ............................................................................................................... 28

4

4.5.4 Mogelijke maatregelen algemeen................................................................................... 28
4.5.5 Voorbereiding en nazorg bij (her)plaatsing uit opvang en opslag .................................. 29
4.6 Wenselijkheid, functie en vorm expertisecentrum ................................................................ 30
4.6.1 Wenselijkheid en functies expertisecentrum .................................................................. 30
4.6.2 Kennis en training hondeneigenaren .............................................................................. 31
4.6.3 Fysieke opvangmogelijkheid complexe honden ............................................................. 31
4.6.4 Haalbaarheid en vorm expertisecentrum ....................................................................... 32
5.

Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................... 33

Bronnenlijst ...................................................................................................................................... 36
Bijlage 1 Overzicht stakeholders ...................................................................................................... 37
Bijlage 2 Vragenlijst interview stakeholders .................................................................................... 38
Bijlage 3 Vragenlijst opslaghouders ................................................................................................. 40
Bijlage 4 Vragenlijst opvanghouders ................................................................................................ 45
Bijlage 5 De behoefte en benodigde zorg van de complexe hond – op basis van gesprekken met
stakeholders en literatuuronderzoek ............................................................................................... 51
Literatuurreview ........................................................................................................................... 51
Stakeholderpanel ......................................................................................................................... 52
Bijlage 6 Wet en Regelgeving .......................................................................................................... 55
Bijlage 7 Complexe honden in Tierschutz Berlin .............................................................................. 56

5

Definities honden in dit rapport
Definities
Complexe hond

Hoog-risicohond

Honden die door hun achtergrond, gedrag en/of gezondheid dusdanig
complex van aard zijn dat deze honden een verhoogde en specifiekere
aandacht/zorg van hun omgeving eisen. Wanneer hier niet aan kan
worden voldaan heeft dit een negatief gevolg voor het welzijn van de hond
en geeft dit mogelijk veiligheidsrisico’s voor de omgeving.

‘Hoog-risicohond’ volgens de definitie van DAVALON, beschreven in het
onderzoeksrapport “The Safe Dog Project” (Bowen, Fatjo en Pluimakers,
2019):
Een hoog-risicohond kan worden gedefinieerd als een hond die een hoog
risico vormt op het veroorzaken van een bijtincident in alledaagse situaties
waarvan normaal niet verwacht wordt dat ze een probleem vormen. De
oorzaak waardoor de hond een hoog risico vormt, wordt beïnvloed door
een veelheid van factoren en dient per individuele hond te worden
beoordeeld. Hoog-risicohonden zijn honden die moeilijk op een veilige
manier te houden zijn, vooral door onervaren of ongetrainde eigenaars, en
waarvan waarschijnlijk voorkomen moet worden dat de honden zich
kunnen voortplanten.

6

Samenvatting
Dit onderzoeksrapport is een reactie op de motie daterend van december 2018, ingediend door
D66 en CDA met de vraag “of en op welke wijze een multidisciplinair landelijk expertisecentrum
kan bijdragen aan de opvang en training van complexe honden”.
Deze motie vind zijn oorsprong in het feit dat er complexe honden terecht komen in de reguliere
Nederlandse opvangcentra met als gevolg dat: opvangcentra worden overvraagd, complexe
honden niet de benodigde zorg/training kunnen krijgen en er mogelijk veiligheidsrisico’s ontstaan.
Uitgaande van de vraag zoals gesteld in de motie geeft dit onderzoek antwoord op de vraag of
een landelijk multidisciplinair expertisecentrum voor complexe honden noodzakelijk en haalbaar
is en op welke wijze een dergelijk centrum (dan wel de daarbij beoogde expertise) zou kunnen
bijdragen aan de opvang en training van complexe honden.
In deze studie is een grote hoeveelheid kwalitatieve informatie verzameld door raadplegen van
stakeholders, opslag- en opvangcentra. Op basis van deze informatie is onderzoek gedaan naar:
- de behoefte van de complexe hond;
- het effect van de complexe hond in de opvang en in beperktere mate opslag;
- de complexe hond met betrekking tot opslag/opvang in relatie tot de maatschappij;
- wenselijkheid en vorm van een mogelijk expertisecentrum.
De financiële haalbaarheid van een landelijk expertisecentrum vormt geen onderdeel van dit
onderzoek.
Uit dit onderzoek is onder andere naar voren gekomen dat:
- individuele gedragsdiagnose (inclusief risico-assessment) bij complexe honden
noodzakelijk is voor het bepalen van de juiste huisvesting, zorg en eventuele
veiligheidsmaatregelen;
- zowel in opslag als opvang van complexe honden met regelmaat problemen voorkomen
door beperkingen in huisvesting, aanwezige kennis en kunde, capaciteit (personeel en
aanwezige kennis binnen en buiten de opvang) en organisatie;
- rond de opslag en opvang van complexe honden verschillende risico’s en
welzijnsproblemen voor complexe honden geïdentificeerd kunnen worden in relatie tot
de maatschappij.
Waaruit ten aanzien van de noodzaak voor een landelijk expertisecentrum de volgende
aanbevelingen worden gedaan:
- een kenniscentrum dan wel formele coördinatie van kennis gerealiseerd dient te worden;
- een expertisecentrum (bijvoorbeeld in de vorm van aangewezen expertisecentra als
trainingsinstituten) en mogelijkheid tot verplaatsing van complexe honden wat centraal
en via een officieel orgaan georganiseerd dient te worden;
- de oprichting van een werkgroep van experts op het gebied van complexe honden én
opvang – met als taak advisering van invulling en uitrolling van een expertisecentrum op
het gebied van kennis, training, opvang en eventueel onderzoek.
Met betrekking tot de haalbaarheid dient rekening gehouden te worden met:
-

-

dat op landelijk niveau de kennis en kunde voornamelijk privaat is georganiseerd;
(landelijke) coördinatie van kennis en kunde niet aanwezig is, met als gevolg
versnippering van aanwezige kennis en onduidelijkheid over de aanwezigheid van de
juiste kennis;
de huidige bespreekbaarheid rond complexe honden beperkt is, met name rond de
thema’s euthanasie en agressie een taboesfeer hangt zowel in opvang als maatschappij;

7

-

-

organisatie van gedragsanalyses en training door huidige centra obstakels kent in kennis
met een relatie tot capaciteit (personeel en aanwezige kennis binnen en buiten de
opvang);
veel huidige locaties fysieke beperkingen kennen ten aanzien van beschikbare ruimte of
bestaande bouw.

8

1. Aanleiding
In december 2018 diende D66 met steun van het CDA een motie in tijdens overleg in de Tweede
Kamer waarin gevraagd werd om te onderzoeken ‘of en op welke wijze een multidisciplinair
landelijk expertisecentrum kan bijdragen aan de opvang en training van complexe honden’.
Deze motie vindt zijn oorsprong in het feit dat er complexe honden terecht komen in de reguliere
Nederlandse opvangcentra. Deze honden overvragen de huidige opvang doordat de zorg die deze
honden nodig hebben complexer van aard is dan waar de opvang in hun reguliere zorg in voorziet.
Overwegende dat een expertisecentrum, naast de honden zelf, meerdere partijen kan dienen en
bij kan dragen op het vlak van kennis en professionaliteit en daarmee preventie van
bijtincidenten. Deze motie is unaniem aangenomen. Naar aanleiding van deze motie is in dit
onderzoek de noodzakelijkheid en haalbaarheid van een multidisciplinair expertisecentrum voor
complexe honden onderzocht.
Helaas komt het nog met regelmaat voor dat honden betrokken zijn bij bijtincidenten of agressief
gedrag vertonen naar andere dieren of mensen. Er kunnen verschillende factoren ten grondslag
liggen aan deze excessen. Zo kunnen omstandigheden rond de geboorte en in de eerste
levensfase meespelen, en zijn daarnaast de opvoeding van de hond, kennis en aandacht van de
hondeneigenaar van belang bij de ontwikkeling van het gedrag van de hond. Bijtincidenten zijn
altijd het gevolg van de combinatie hond, houder, omgeving en mogelijk erfelijke aanleg
(Neijenhuis et. al., 2017; Meester & Olsthoorn, 2018; Bowen et al., 2019). Veel van deze honden
belanden in een dierenasiel (in dit rapport aangeduid als opvang), indirect na in beslagname door
de overheid (opslag) of direct nadat de eigenaar afstand heeft gedaan van zijn huisdier (opvang).
Vaak is de hond dan al in meer of mindere mate mentaal ‘aangetast’ en is daarom complex in het
gedrag. Deze (ernstig) mentaal beschadigde en als gevolg daarvan afwijkend gedrag vertonende
honden, vragen om speciale kennis en vaardigheden waarvan de vraag is of deze in bestaande
asielen voldoende aanwezig zijn. Zowel qua kennis, huisvesting als plaatsingsmogelijkheden kan
de opvang mogelijk niet leveren wat feitelijk van hen door zowel de gemeente als de
maatschappij wordt verwacht en door de regelgeving wordt vereist (Von Jessen, 2018). De
honden zoals hierboven beschreven, worden in dit rapport aangeduid als complexe honden. Er
zijn ook honden die niet direct aan deze beschrijving voldoen en als complex worden ervaren;
daarom zal op de definitie van deze term later in dit rapport verder in worden gegaan.
De discussie over nut en noodzaak van een multidisciplinair expertisecentrum is niet nieuw.
Medio augustus 2018 is er door de Dierenbescherming een rapport gepubliceerd waarin zij pleit
voor de realisatie van een nationaal expertisecentrum (Dierenbescherming, 2018). Dit rapport is
geschreven als een reactie op de publicatie vanuit Wageningen UR ‘Minder hondenbeten’
(Neijenhuis et. al., 2017) en het daaropvolgende ‘ronde tafel gesprek’ van de Vaste
Kamercommissie van LNV over bijtincidenten. Het concept van een expertisecentrum voor
honden kent in Duitsland en Amerika al een langere historie, waar reeds dergelijke centra zijn
gerealiseerd.

In dit rapport volgt eerst een verdere uiteenzetting van de probleemstelling en doelstelling van dit
onderzoek gevolgd door de aanpak. Vervolgens wordt uitgebreid aandacht besteed aan de
resultaten en discussie waarin opeenvolgend de achtergrond van de informatiebronnen, definitie
van de complexe hond, behoefte van de complexe hond, behoefte opslag en opvang, complexe
hond in de maatschappij en wenselijkheid, functie en vorm van een expertisecentrum aan bod
komen. Er wordt afgesloten een overzicht van de conclusies en aanbevelingen. Voor verdere
details over de aanpak en resultaten zijn een aantal bijlagen opgenomen.

9

2. Probleemstelling
Zoals eerder beschreven is de motie tot stand gekomen constaterende dat:
- in Nederland veel complexe honden binnenkomen bij reguliere asielen;
- de dierenasielen hierbij worden overvraagd, daar hun inrichting en bedrijfsvoering
ingericht zijn op de tijdelijke opvang van gemiddeld genomen normale dieren om deze
duurzaam te bemiddelen naar een volgende eigenaar;
- reguliere dierenasielen geen specialistische herstel- en trainingscentra zijn voor complexe
honden;
Deze complexe honden overvragen de huidige opvang doordat de zorg die deze honden nodig
hebben complexer van aard is dan waar de opvang in hun reguliere zorg in voorziet. Dit heeft
mogelijk tot gevolg dat niet alle honden kunnen worden voorzien in hun behoeften. Bovendien
leidt dit met regelmaat tot incidenten binnen de opvang en/of honden die zonder nodige (na)zorg
terug in de maatschappij komen. De motie verzoekt om een verkenning van een mogelijke
oplossingsrichting, namelijk het realiseren van een landelijk multidisciplinair expertisecentrum
voor de opvang en training van complexe honden.
Om meer context te geven aan de problematiek van de opvang van complexe honden volgt
hieronder een korte omschrijving van de huidige structuur waarin honden in Nederland worden
gehouden.
Het houden van honden in Nederland – de hond als huisdier
Naar schatting worden er in Nederland 1,5 miljoen honden gehouden (Dibevo, 2018). De meeste
van deze honden behoren toe aan een huishouden. Mensen in Nederland hebben in principe het
recht om huisdieren zoals honden te houden. Uiteraard zijn er wel bepaalde regels verbonden aan
het houden van huisdieren zoals honden, er zijn echter geen eisen verbonden voor de aanschaf
van een hond. Wel is het volgens de wettelijke regeling identificatie en registratie, welke op 1
april 2013 in werking is getreden, verplicht om honden na geboorte in Nederland binnen 7 weken
te chippen (voorzien van identificatie) en binnen 8 weken te registreren in een door de overheid
erkende databank. Daarnaast moeten geïmporteerde honden reeds gechipt zijn en binnen 2
weken na aankomst worden geregistreerd. Dit houdt in dat honden geboren of geïmporteerd
voor deze datum niet onder de genoemde verplichting vallen.
Opvang en opslag
Er kunnen omstandigheden ontstaan waardoor honden elders opgevangen dienen te worden. Er
zijn grofweg drie groepen te onderscheiden van honden, die zich niet in een huishouden
bevinden:
- Er kunnen omstandigheden zijn waardoor eigenaren (moeten) besluiten afstand te doen
van hun hond waarna de hond bij een opvangcentrum wordt ‘aangeboden’, hierna
gerefereerd als zijnde afstandshonden.
- Er worden honden gevonden zonder dat de eigenaar getraceerd kan worden, ook deze
zogenaamde zwerfhonden worden opgevangen in een opvangcentrum.
- Er is sprake van verwaarlozing, mishandeling of andere overtredingen waardoor honden
in beslag genomen worden en worden ondergebracht bij daarvoor aangewezen
opslaghouders.
In totaal telt Nederland circa 80 dierenopvangcentra met een hondenafdeling, waarvan 20 centra
aangesloten zijn bij de Dierenbescherming, en een vijftal opslaghouders.

10

2.1 Doelstelling van dit onderzoek
Uitgaande van de vraag zoals gesteld in de motie: ‘Of en op welke wijze een multidisciplinair
landelijk expertisecentrum kan bijdragen aan de opvang en training van complexe honden’
geeft dit onderzoek antwoord op de vraag of een landelijk multidisciplinair expertisecentrum voor
complexe honden noodzakelijk en haalbaar is en op welke wijze een dergelijk centrum (dan wel
de daarbij beoogde expertise) kan bijdragen aan de opvang en training van complexe honden.
De noodzakelijkheid en haalbaarheid zijn daarbij bezien vanuit de volgende perspectieven:
- behoefte van de hond;
- behoefte van de opvang en opslag (met betrekking tot de behoefte van de hond en
veiligheid van hond en mens);
- wetgeving en maatschappij.
De financiële haalbaarheid van een landelijk expertise centrum vormt geen onderdeel van dit
onderzoek.

11

3. Aanpak
De noodzakelijkheid en haalbaarheid van een eventueel te realiseren multidisciplinair landelijk
expertisecentrum voor complexe honden is onderzocht door het verzamelen van kwalitatieve
data onder deskundigen en relevante stakeholders in het veld.

3.1 Dataverzameling
Op basis van de structuur en organisatie van de hondensector is voor de uitvoering van dit
onderzoek gekozen voor het verzamelen van kwalitatieve data door middel van:
i.
gesprekken met stakeholders, in totaal 17, (Bijlage 1) vanuit diverse dier-gerelateerde
disciplines die in hun werkzaamheden (dagelijks) te maken hebben met complexe honden
volgens een vaste vragenlijst (Bijlage 2);
ii.
een enquête onder opslaghouders, in totaal vijf, benaderd via RVO middels een vragenlijst
via email (Bijlage 3);
iii.
een enquête onder opvanghouders (Bijlage 4);
- opvanghouders, in totaal 58, benaderd voor het invullen van een online
vragenlijst;
- opvanghouders, in totaal 20, aangesloten bij de Dierenbescherming, benaderd via
de Dierenbescherming.
Toelichting op de opbouw van de vragenlijsten:

3.1.1 De complexe hond
De exacte definitie van de ‘complexe hond’ is (nog) geen algemeen gebruikte en daarmee
bekende term. De enige invulling die als opmerking is opgenomen in de vragenlijsten is dat
honden die in relatie worden gebracht met een verhoogd risico op bijtincidenten, zoals de hoogrisicohond, nadrukkelijk wel onder de definitie van ‘complexe hond’ vallen.
Daarom start zowel de vragenlijst die de basis vormt voor de gesprekken met de stakeholders (i.)
als de vragenlijsten voor de opslaghouders (ii.) en de opvanghouders (iii.) met een verduidelijking
van het begrip ‘de complexe hond’ zoals deze door de betreffende geïnterviewde/respondent
wordt gedefinieerd.

3.1.2 Stakeholderpanel (i.)
In het onderdeel van het onderzoek waarbij 17 stakeholders (Bijlage 1) zijn geraadpleegd stond de
noodzaak en haalbaarheid voor een expertisecentrum vanuit de behoefte van de hond centraal
en van daaruit de behoefte van de opvang ten aanzien van de zorg en kunde in de geboden en de
benodigde opvang. De vragen (Bijlage 2) welke de basis vormden voor de gesprekken waren
hiervoor opgedeeld in twee onderdelen:
1. De visie op complexe honden – algemeen en in relatie tot de huidige en benodigde opvang en
wetgeving;
2. Verdiepende vragen – specifieke aandachtspunten en factoren die van belang zijn bij de opvang
van complexe honden.

3.1.3 Opslaghouders (ii.)
De vragenlijst (Bijlage 3) voor de opslaghouders omvatte naast algemene vragen over het
werkgebied en grootte van de opslag en functie van de respondent een drietal onderdelen:
1. Complexe hond in Nederland – begrip, omvang en risico maatschappij en aanpak probleem
algemeen;

12

2. Complexe hond in de opslag – aantal honden welke als complex worden ervaren, aantal
honden welke hoog-risico worden ervaren, risico en ervaring met betrekking tot bijtincidenten
binnen de opslag, benodigde versus geleverde zorg en wenselijkheid en mogelijke rol van een
expertisecentrum;
3. Complexe hond terug in de maatschappij – factoren die van belang zijn voor een succesvolle
terug- of herplaatsing in de maatschappij met veiligheid als focus.
Gezien de omstandigheden (in beslagname) waaronder honden bij opslaghouders terecht komen
zijn de opslaghouders via RVO gevraagd om deel te nemen aan het onderzoek. Daarnaast is voor
meer achtergrond het ‘IBG bestek Aanbestedingsdocument Opvang en Verzorging van
Gezelschapsdieren’ geraadpleegd.

3.1.4 Opvanghouders (iii.)
De vragenlijst (Bijlage 4) voor de opvanghouders omvatte naast algemene vragen over de visie en
missie van de opvang, het werkgebied en de functie van de respondent een drietal onderdelen:
1. Complexe hond – begrip, omvang en risico maatschappij en aanpak probleem algemeen;
2. Complexe hond in de opvang – aantal honden welke als complex, aantal honden welke als
hoog-risico worden ervaren (aangenomen en zwerfhonden), honden die niet aangenomen
worden, risico/gedragsbeoordeling, risico en ervaring met betrekking tot bijtincidenten binnen de
opslag, benodigde versus geleverde zorg en wenselijkheid en mogelijke rol van een
expertisecentrum;
3. Complexe hond terug in de maatschappij – plaatsbaarheid honden in relatie tot duur van de
opvang, factoren die van belang zijn voor een succesvolle terug- of herplaatsing in de
maatschappij met veiligheid als focus en nazorg.
Van de naar schatting 80 opvangcentra (ook wel bekend als dierenasielen) met hondenafdeling
zijn 20 opvangcentra van de Dierenbescherming. De opvanglocaties (58 niet Dierenbescherming)
zijn met een online mailbericht gevraagd om via Google Forms de vragenlijst online in te vullen.
Voor het verzamelen van informatie van de opvanglocaties welke onder de Dierenbescherming
vallen is de vragenlijst naar de Dierenbescherming gestuurd.

13

4. Resultaten en discussie
4.1 Respons en details informatiebronnen
Voor een juiste interpretatie van de resultaten is het van belang de herkomst van de data goed
inzichtelijk te hebben. De probleemstelling richt zich op een activiteit, namelijk de opvang van
complexe honden, die een onderdeel vormt van de praktijk waarmee de reguliere hondenopvang
en -opslag in Nederland te maken heeft. Daarom richt een belangrijk onderdeel van dit onderzoek
zich op deze doelgroep.
Het eerste deel van de vragenlijsten voor de opslag- en opvangcentra gaat over de achtergrond
van de respondent en het centrum dat wordt vertegenwoordigd. De Dierenbescherming heeft
gereageerd met één gezamenlijke reactie welke al haar opvangcentra met hondenafdeling
vertegenwoordigt. Als reden daarvoor werd opgegeven dat de Dierenbescherming één beleid
voert voor al haar opvangcentra, de Dierenbescherming een coördinerende rol voert voor haar
opvangcentra en daarmee exact weet wat er speelt en deze problematiek al langer speelt.
Opvallend is de lage respons van de opvangcentra welke niet onder de Dierenbescherming vallen.
Van de circa 58 benaderde opvangcentra hebben 15 opvangcentra deelgenomen aan de enquête,
41 opvangcentra hebben niet gereageerd ondanks de gestuurde herinnering, één opvangcentrum
heeft actief aangegeven niet mee te willen werken en één opvangcentrum heeft aangegeven
geen tijd hiervoor te hebben. Daarnaast waren twee centra niet online bereikbaar. Van de
opslaghouders hebben drie van de vijf gereageerd, waarbij het belangrijk is om te vermelden dat
er bij de opslaghouders een grote terughoudendheid bestaat voor de medewerking aan een
onderzoek. Deze terughoudendheid heeft eveneens te maken met de aard van de opslag en
daarmee het belang om anoniem te blijven. Omdat dit probleem de hondensector als geheel
aangaat is naast de fysieke opslag- en opvangcentra een panel van stakeholders geïnterviewd in
de gehele breedte van de sector welke te maken heeft met opslag, opvang en deskundigheid op
het gebied van complexe honden. Eén van de stakeholders is een vertegenwoordiger van een
expertisecentrum in Duitsland.
i.

n=17 Voor het stakeholderspanel is een diverse groep aan professionals en (ervarings-)
deskundigen geïnterviewd (Bijlage 1). Hieronder vallen verschillende trainers en
gedragsdeskundigen, belangenbehartigers is de hondensector, onderzoekers, betrokkenen
vanuit overheid en beleid, managers opvangcentrum en vertegenwoordiger van een
expertisecentrum in Duitsland.

ii. n=3 Van de in totaal vijf opslaghouders hebben een drietal opslaghouders meegewerkt aan
het onderzoek door middel van een reactie van RVO of interview.
Functie respondent: manager/beheerder, assistent beheerder en gedragstherapeut.
Bedrijfsgrootte: varieerde van een gemiddelde opslag van 20-75 honden per jaar waarbij
duidelijk vermeld dient te worden dat dit sterk varieert in verband met de aard van opslag.
iii. n=17 + 1 samenvattende reactie van 20 centra aangesloten bij de Dierenbescherming. In
totaal zijn 17 responses ontvangen op de online vragenlijst van 15 verschillende
opvangcentra. Verdere informatie van de respondenten:
Werkgebied: Deelnemers komen uit het hele land, met uitzondering van Groningen,
Brabant en werkgebied Limburg.
Functie respondent: De vragenlijst is voornamelijk ingevuld door de beheerders/managers,
met enkele uitzonderingen. De respons van de Dierenbescherming is geformuleerd door
haar projectleider werken met honden, voor opvang verantwoordelijke regiomanager en
beleidsmedewerker gezelschapsdieren.

14

Missie en doel van de opvang (online respons): De meeste asielen focussen zich
voornamelijk op tijdelijke opvang en de herplaatsing, zoals verwacht. Hoofddoel is voor de
meeste centra het bewaken van het belang van de hond en daarnaast benoemd een aantal
opvangcentra het delen van kennis, opleiden en een veilige en passende herplaatsing.
Missie en doel van de opvangcentra Dierenbescherming:
- Het tijdelijk opvangen en weer plaatsen van honden (en katten) in een omgeving waarin
zij hun natuurlijke gedrag in voldoende mate kunnen uitvoeren.
- Het geven van voorlichting over de verzorging, gedrag en huisvesting van honden (en
katten), uitgaande van hun fysiologische en ethologische behoeften.
- Het samenwerken en kennis uitwisselen met andere opvangorganisaties.

4.2 De complexe hond
4.2.1 Definitie
De term ‘complexe hond’ is bewust gekozen om op deze manier een brede definitie te hanteren
van honden die de Nederlandse opvang overvragen. Tevens was het gezien de vraagstelling van
belang niet op voorhand een categorie honden uit te sluiten die niet of niet direct tot de ‘hoogrisicohond’-definitie van DAVALON behoren, maar wel dusdanig complex van aard zijn dat zij de
huidige opvang overvragen. Met het overvragen van de opvang wordt bedoeld dat deze honden
een niveau van zorg vragen waar niet of moeilijk aan kan worden voldaan en/of een langdurig
verblijf in de opvang vergen. Hieronder volgt een uitgebreide beschrijving van de reactie van de
drie onderzoeksgroepen op de term complexe hond:
i.

Naar aanleiding van de gesprekken met stakeholders kan het begrip ‘complexe hond’ als
volgt worden beschreven:
Complexe honden vertonen gedrag in alledaagse situaties waarvan normaal niet verwacht
wordt dat ze een probleem vormen. Daarmee wordt door de stakeholders het ‘complex’
zijn direct gekoppeld aan het gedrag van de hond. De ‘hoog-risico’ hond vormt een
belangrijk deel van de complexe honden. Een deel van de stakeholders geeft zelfs
expliciet aan dat ‘complex’ en ‘hoog-risico’ onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden.
Hierbij werd specifiek genoemd dat er afhankelijk van het type hond, in meer of mindere
mate gevaar voor de mens en andere dieren, als ook ernstige welzijnsaantasting voor het
dier zelf kan ontstaan. En dit gedrag kan ontstaan in alledaagse situaties met een hoge
mate van onvoorspelbaarheid.

ii.

Begrippen die volgens de opslaghouders van toepassing zijn op de complexe hond:
- driemaal aangegeven: genetica/ras en karaktereigenschappen;
- tweemaal aangegeven: opvoeding en socialisatie, gedrag, bijthistorie en eigenaar;
- eenmaal aangegeven: gezondheid, leeftijd, omgeving en voorspelbaarheid.
In de toelichting wordt het kennen van het gedrag van de hond in alledaagse situaties
expliciet genoemd, specifiek gedrag in de vorm van najagen van verkeer en
verkeersdeelnemers en de uiting van agressie in relatie tot predatie, andere honden en
mensen en kinderen.

15

iii.

Begrippen die volgens de opvanghouders van toepassing zijn op de complexe hond
(Figuur 1) :
De vertegenwoordigers van de opvang waren het bijna allemaal eens over genetica/ras,
opvoeding/socialisatie, bijthistorie en gedrag. In de reactie van de Dierenbescherming
wordt aangegeven dat alle genoemde begrippen er los of in combinatie voor kunnen
zorgen dat een hond complex is. In de toelichting wordt agressie nadrukkelijk genoemd
(n=16). Evenals de voorspelbaarheid in alledaagse situaties (n=6) en het minder geschikt
zijn als huishond in verband met ras/genetica (n=3).
Genetica/ras

11

Gezondheid

6

Leeftijd

3

Opvoeding en socialisatie

13

Karaktereigenschappen

9

Gedrag

14

Voorspelbaarheid

5

Bijthistorie

15

Omgeving

5

Eigenaar

6
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Figuur 1: Begrippen passend bij ‘complexe hond’ volgens opvanghouders. (Met vermelding van
aantal respondenten.)

Over de verschillende groepen heen is het gedrag van de hond in alledaagse situaties, een begrip
dat past bij de complexe hond. Hierbij worden situaties buiten de opvang bedoeld, zoals in
huishoudens. Verder wordt agressie dat zich uit in bijtgedrag in verschillende situaties expliciet
genoemd. Opvallend is dat de vertegenwoordigers vanuit de opvang en opslag in dit onderzoek
unaniem zijn in het begrip genetica/ras als risicofactor.
Met betrekking tot genetica en ras kan worden toegevoegd dat in dit onderzoek zowel de
vertegenwoordigers van de opvang als de opslag duidelijk aangeven dat bepaalde rashonden een
belangrijke factor zijn in het overvragen van de opvang. Met deze rashonden worden de rassen
bedoeld die worden gezien als gevaarlijk zoals bijvoorbeeld de Stafford-achtigen en Pitbulls (deze
lijst is nadrukkelijk niet compleet en was ook geen onderwerp van het onderzoek). Wel kon uit de
informatie het volgende worden opgehaald: Dit type ‘gevaarlijke’ honden is vaak moeilijk te
(her)plaatsen, waardoor ze langdurige opvang vragen. Het is duidelijk dat met regelmaat
dergelijke honden worden aangeboden die afwijkend of agressief gedrag vertonen. Hieraan
gerelateerd wordt in het rapport ‘Minder Hondenbeten’ van Wageningen UR (Neijenhuis et al.
2017) aangegeven dat er onvoldoende wetenschappelijke basis bestaat voor een rasspecifieke
wetgeving.

4.2.2 De complexe hond in percentage en aantal
Voor verdere beeldvorming van de complexe hond in de opslag en opvang is binnen het
onderzoek om een inschatting van het percentage en aantal complexe honden gevraagd. Het
begrip ‘complexe hond’ is geen vaststaand begrip, daarnaast is er geen registratieplicht van
verschillende ‘typen’ honden noch het aantal in opvang en opslag voorkomende bijtincidenten.
Daardoor is het niet mogelijk om werkelijk inzicht te krijgen in percentages en aantallen.
ii.

De opslaghouders geven aan dat zowel het aantal honden als (daarmee) het aantal
complexe honden welke jaarlijks in de opslag komen zeer varieert. Als percentage wordt
16

Aantal opvanglocaties

iii.

een range aangegeven tussen 0% en 50% en in aantallen complexe honden gemiddeld 5 40 waarvan gemiddeld 0 - 35 welke als hoog-risico kunnen worden aangemerkt.
Voor een schatting van het aantal complexe honden in de opvang is de vraag opgesplitst
in aantal honden: aangenomen afstandshonden en zwerfhonden. Een schatting van de
percentages is weergegeven in Figuur 2 en 3.
10
8
6
4
2
0
0-25%

25-50%

50-75%

75-100%

Percentage complexe honden t.o.v. totaal afstandshonden

Aantal opvanglocaties

Figuur 2: Inschatting percentage complexe honden in de opvang ten opzichte van het totaal aantal
aangenomen afstandshonden.

10
8
6
4
2
0
0-25%

25-50%

50-75%

75-100%

Percentage complexe honden t.o.v. totaal zwerfhonden
Figuur 3: Inschatting percentage complexe honden in de opvang ten opzichte van het totaal aantal
zwerfhonden.

In het verlengde van het percentage complexe honden dat in de opvang terecht komt geven de
respondenten eveneens een wisselend beeld in aantallen namelijk: 0 – 100 (gem. 40; stddev 33)
complexe honden welke jaarlijks worden opgevangen.
De Dierenbescherming geeft aan geen nauwkeurige inschatting te kunnen maken. In de reactie
geeft zij wel aan behoefte te hebben aan meer overzicht waarvoor wordt gewerkt aan
beoordelingsprotocollen en registratie van bijtincidenten.
Een verdere inschatting van de probleemgrootte van complexe honden in de opslag en opvang
wordt hierna gegeven onder ‘4.4 Behoefte opslag en opvang’ waarbij specifiek wordt ingegaan op
de plaatsbaarheid en opvangduur.

17

4.3 Behoefte complexe hond
Voor het onderzoek naar de noodzakelijkheid van een expertisecentrum uitgaande van de
behoefte van de complexe hond dient de daadwerkelijke behoefte afgezet te worden tegen de
geboden zorg aan de complexe hond in de opslag en opvang.
De behoeften van de complexe hond die logischerwijs te verwachten zijn voor specifieke casussen
in de opvang zijn in kaart gebracht op basis van gesprekken met de stakeholders (i.) ondersteund
door literatuuronderzoek in uitgebreide vorm te vinden in de bijlage 5. Daarnaast zijn de
vertegenwoordigers van opslag (ii.) en opvang (iii.) gevraagd welke behoefte een complexe hond
heeft aan zorg in de opslag en opvang (huisvesting, verzorging en training, personeel, veiligheid
mens en dier). Als laatste zijn deze behoeften afgezet tegen de geboden zorg in de opslag en
opvang waarbij knelpunten zijn geformuleerd. Daarna worden gedragsdiagnostiek in opslag en
opvang en wetgeving behandeld.

4.3.1 Behoeften
In tabel 4.1 staan de behoeften van de hond beschreven die zijn opgehaald bij het
stakeholderpanel, de opslag- en opvanghouders. Om een direct verband te kunnen leggen met de
organisatie en uitvoering van de opslag en opvang van complexe honden zijn de behoeften
opgedeeld in de thema’s huisvesting, verzorging, personeel en veiligheid.
Tabel 4.1: Behoeften complexe honden volgens stakeholders en vertegenwoordigers van opslag en opvang.

Thema
Huisvesting

Verzorging

Personeel

Veiligheid

Behoeften volgens bron i.
Stakeholders
 Prikkelarme omgeving
 Bewegingsvrijheid
 Activiteit
 Interactie hond/mens
 Flexibele inrichting passend bij de
hond
 Mentale ondersteuning en
training, bijvoorbeeld ontlading,
uitdaging, rust.
 Fysieke ondersteuning,
bijvoorbeeld ten aanzien van
verwaarlozing, mishandeling,
nalatenschap op medisch vlak.







Individuele aandacht
Objectieve beoordeling
Dagelijkse monitoring
Passende benadering van de hond
Voorspelbaarheid

Behoeften volgens bron ii. en iii.
Opslag en opvang
 Prikkelarme en vertrouwde omgeving
waarin veiligheid kan worden geborgd.
 Mogelijkheid tot individuele prikkelarme
huisvesting.
 Bewegingsvrijheid












Zorg en training gericht op de individuele
hond
Veilige wondverzorging
Gespecialiseerde training tegen agressie
Voldoende (mentale)
afleidingsmogelijkheden in kennel
(spellen, kluiven, speeltjes) indien hond
niet uit kennel kan.
Rust en regelmaat
Vast personeel per hond met de juiste
kennis (met name op gedrag) en
ervaring voor een gepaste benadering
Juiste beschikbare
beschermingsmiddelen voor mens en
hond.
Het bieden/respecteren van de ‘eigen
veilige’ omgeving van de hond.
Voldoende personeel (minimaal twee
mensen aanwezig)
18

Een bevinding waar een duidelijke consensus over bestaat bij zowel de stakeholders als binnen de
opslag en opvang is het de noodzaak van een individuele aanpak voor de complexe hond. Meer
inzicht in de huidige individuele benadering en de noodzaak hiervan wordt verder behandeld na
de knelpunten in de paragraaf onder ‘4.3.3 Gedragsdiagnostiek’. Daarnaast worden de behoeften
aan een prikkelvrije omgeving, bewegingsvrijheid en in bepaalde mate het werken met vast
personeel en routine (resulterend in voor de hond bekende personen en voorspelbaarheid)
eveneens bijna unaniem genoemd door stakeholders en vertegenwoordigers van de opslag en
opvang. Het belang van een stille omgeving (en daarmee ook prikkelarm) is eveneens
wetenschappelijk aangetoond door Kiddie & Collins (2015).

4.3.2 Knelpunten
Na de behoeften-inventarisatie zijn de knelpunten onderzocht waar de behoefte van de complexe
hond niet aansluit op de geleverde zorg of mogelijkerwijs niet gehaald kan worden binnen de
huidige opvang. In tabel 4.2 staan de knelpunten beschreven die zijn opgehaald bij het
stakeholderpanel, de opslag- en opvanghouders. Om een direct verband te kunnen leggen met de
organisatie en uitvoering van de opslag en opvang van complexe honden zijn deze knelpunten
opgedeeld in de thema’s huisvesting, verzorging, personeel en veiligheid.
Tabel 4.2: Knelpunten behoeften complexe honden volgens stakeholders en vertegenwoordigers van opslag
en opvang.

Thema
Huisvesting

Verzorging

Knelpunten volgens bron i.
Stakeholders
 Ruimte om honden vrij te kunnen
laten bewegen vaak onvoldoende
aanwezig (met name honden die
energie kwijt moeten kunnen
door te rennen).
 Veilige bewegingsruimte voor
honden die agressie vertonen
vaak onvoldoende aanwezig.
 Exacte behoefte hond onduidelijk
door gebrek aan individuele
gedrags-/welzijnsbeoordeling.

Personeel



Veiligheid

-

Onvoldoende aanwezige
deskundigheid waardoor de
honden niet getraind en mentaal
positief uitgedaagd kunnen
worden.

Knelpunten volgens bron ii. en iii.
Opslag en opvang
 Prikkelarme omgeving vaak
onvoldoende beschikbaar (met
name wanneer meerdere
complexe honden tegelijkertijd
binnen komen. Dit wordt vooral
bij de opslag ervaren).
 Onvoldoende ruimte voor
bewegingsvrijheid.
 Indien de hond agressie vertoont
is training vaak moeilijk/niet
mogelijk in verband met
veiligheid.
 Indien de hond agressie vertoont
kan dit problemen veroorzaken
voor de juiste medische
diagnostiek.
 Exacte behoefte hond onduidelijk
door gebrek aan individuele
gedrags-/welzijnsbeoordeling.
 Onvoldoende aandacht door
personele beperkingen –
complexe honden vereisen veel
tijd en voor de veiligheid minimaal
twee personen.
 Honden die niet uit kennel
gehaald kunnen worden in
verband met agressie.
19

Het bieden van de juiste zorg door aan te sluiten op de individuele behoeften van de complexe
hond blijkt in de praktijk een belangrijk knelpunt. Voor het bieden van deze zorg op maat is
kennis, ruimte en tijd nodig. Bij gebrek hieraan kan het voorkomen dat een complexe hond
beperkt of bijna niet kan worden voorzien zowel in zijn fysieke als mentale behoeften. Dit kan
resulteren in het behouden, ontstaan of in enkele gevallen zelfs verhogen van stress en daarmee
gevolgen voor zowel de gezondheid als de veiligheid rond de hond (stakeholderpanel; Kiddie &
Collins, 2015; Serpell, 2016). Daarnaast kan het geven van de juiste veterinaire zorg, zeker
wanneer er sprake is van agressie, in het gedrang komen. Opvallend is dat de vertegenwoordigers
van zowel opslag als opvang zich hiervan bewust zijn. Het is dus aannemelijk dat een zekere mate
van kennis aanwezig is. Blijkbaar zijn er dusdanige praktische en organisatorische knelpunten die
ervoor zorgen dat de juiste behandelingen niet kunnen, of niet geheel kunnen worden uitgevoerd.
Onder ‘4.4 Behoefte opslag en opvang’ zullen deze knelpunten op praktisch en organisatorisch
niveau nader worden belicht.

4.3.3 Gedragsdiagnostiek
i.

Op basis van de gesprekken met stakeholders kan gesteld worden dat de fysieke en
mentale behoeften van een complexe hond divers en individueel van aard zijn. Daarmee
dient de behoefte van een complexe hond vastgesteld te worden door een intake met
individuele beoordeling middels gedrags- en welzijnsdiagnostiek. Daarbij is een
continuerende (individuele) monitoring van belang omdat de behoeften van de hond
gaandeweg de opvangperiode kunnen veranderen. Alleen een flexibele en op het individu
gerichte behandelprocedure sluit hierop aan.

ii.

Alle honden die in de opslag komen, worden volgens het bestek ‘Aanbestedingsdocument
Opvang en verzorging van Gezelschapsdieren’ tijdens het verblijf onderworpen aan een
‘Gezondheid en welzijn assessment’. Ten aanzien van dit assessment zijn geen vragen
gesteld binnen dit onderzoek. Wel geven twee van de drie van de opslaghouders expliciet
aan gedragsdeskundigen in dienst te hebben en waar mogelijk de complexe hond
individueel te beoordelen. Bij complexe honden met een bijthistorie (indien bekend) of
honden die als potentieel risicovol worden beoordeeld door de opslaghouder wordt
tevens een risicotest uitgevoerd door de Universiteit van Utrecht. Deze test geeft
risicobeoordeling op agressie. De opslaghouders zijn unaniem in het belang van een
gedragsbeoordeling en de noodzaak van passende gedragstherapie en training voor
veilige terugplaatsing van complexe honden.

iii.

Gezien het belang van een individuele beoordeling van complexe honden werkt de
Dierenbescherming momenteel aan het inzetten van het welzijnsassessment, en daarmee
gedragsbeoordeling per individuele hond, op al haar locaties.
Van de opvangcentra, die online hebben gereageerd, geeft 73% aan niet officieel te
testen op gedrag bij binnenkomst. Wel wordt aangegeven dat de hond wordt beoordeeld
door mensen met ervaring of (indien aanwezig) gedragsdeskundigen. Tevens wordt een
registratieplicht van bijtincidenten als waardevol genoemd, omdat dit bij zou kunnen
dragen aan het in kaart brengen van de historie van een hond.

20

4.3.4 Wetgeving
In de wetgeving staan een tweetal wetten die zijn opgesteld voor het waarborgen van de
zorgbehoeften van dieren en daarmee expliciet regels geven ten aanzien van welzijn en
gezondheid van dieren. Dit betreffen ‘Besluit houders van dieren’ en de ‘Wet Dieren’. Deze
wetgeving geeft aan dat de zorg die dieren redelijkerwijs behoeven ervoor moet zorgen dat, voor
zover zulks redelijkerwijs kan worden verlangd, honden gevrijwaard zijn van:
 dorst, honger en onjuiste voeding;
 fysiek en fysiologisch ongerief
 pijn, verwonding en ziektes;
 angst en chronische stress;
 beperking van hun natuurlijk gedrag.
De Wet Dieren beschrijft, dat als er aan de zorgplicht wordt voldaan, dieren tenminste geen
negatief
welzijn hebben. Dit wil niet zeggen dat dieren dan een positief welzijn ervaren. De ‘Vijf Vrijheden’
vormen een conceptueel kader. Of voldaan kan worden aan deze ‘Vijf Vrijheden’ wanneer een
complexe hond geen individuele (gedrags-)beoordeling en daarmee individueel behandelplan
heeft kan ter discussie gesteld worden. Een mogelijke verdere discussie valt buiten het doel van
dit onderzoek en hier zal in dit rapport niet verder op in worden gegaan.
In bijlage 6 is een verdere beschrijving te vinden van de belangrijkste uitgangspunten uit de
wetgeving die relevant zijn voor het kunnen voorzien in de behoeften van de complexe hond en
een verwijzing naar de volledige wetten.

4.4 Behoefte opslag en opvang
Voor het onderzoek naar de noodzakelijkheid van een expertisecentrum is tevens onderzoek
gedaan naar de behoeften en knelpunten die de complexe hond in de opslag en opvang met zich
meebrengt. Daarnaast zijn de verblijfsduur en plaatsbaarheid in de opvang, incidenten in opslag
en opvang en kennis en kunde in opslag en opvang verder belicht.
Om een beeld te krijgen van de omvang van het probleem in de opslag en opvang zijn de
vertegenwoordigers van opslag (ii.) en opvang (iii.) gevraagd om een inschatting te maken van het
percentage en aantal complexe honden dat in hun opslag en opvang terecht komt.

4.4.1 Behoeften
De behoeften van de opslag en opvang voor de opvang van complexe honden is in kaart gebracht
(Tabel 4.3) op basis van gesprekken met de stakeholders (i.). Daarnaast zijn de
vertegenwoordigers van opslag (ii.) en opvang (iii.) gevraagd welke behoefte de opslag en opvang
hebben ten aanzien van huisvesting, verzorging en training, personeel en veiligheid, wanneer zij
complexe honden opvangen.

21

Tabel 4.3: Behoeften opslag en opvang volgens stakeholders en vertegenwoordigers van opslag en opvang.

Thema
Huisvesting

Behoeften bron i.
stakeholders
 Prikkelarme huisvesting
 Bewegingsruimte

Verzorging



Gedragsspecialisten

Personeel



Dagelijkse monitoring

Veiligheid



Dagelijkse routine met daarin
voldoende voorbereiding en
maatregelen voor het borgen
van de veiligheid.

Behoeften volgens bron ii. en iii.
opslag en opvang
 Voldoende beschikbare kennels voor
individuele huisvesting
 Overdekte gelegenheid voor het geven
van beweging
 Flexibele inrichting gebouwen
 Monitoring en registratie dierenwelzijn
 Gedragsspecialisten
 Tijd voor samenwerking en overdracht
 Gedragsspecialisten
 Vaste mensen
 Juiste beschikbare beschermingsmiddelen
voor mens en hond.
 Voldoende personeel (minimaal twee
mensen aanwezig).
 Minimale inzet van vrijwilligers voor deze
categorie honden.
 Registratie bijtincidenten (in opvang en
landelijk).

4.4.2 Knelpunten
De opvang van complexe honden in opvang en opslag vraagt een grote inspanning en specifieke
eisen zoals reeds duidelijk is geworden in het onderdeel ‘4.3 Behoefte van de complexe hond’. Bij
het werken met deze categorie honden in de praktijk worden verschillende knelpunten ervaren.
Deze knelpunten zijn middels de vragenlijsten opgehaald bij vertegenwoordigers van de opslag en
opvang en weergegeven in Tabel 4.4.
Tabel 4.4: Knelpunten behoeften opslag en opvang.

Thema
Huisvesting

Verzorging
Personeel

Veiligheid

Knelpunten volgens bron ii. en iii. opslag en opvang
 Veelal ongunstige ligging locaties – met name door beperkingen van de
beschikbare ruimte
 Traditionele vaste inrichting
 Onvoldoende ruimte voor creëren veilige ‘looplijnen’
 Kennis (opleiding, protocollen en testmethoden)
 Menskracht om honden individueel te kunnen benaderen
 Onvoldoende gecertificeerd personeel
 Hoge aantallen wisselende mensen
(Beide bovenstaande knelpunten hebben (deels) te maken met het werken met
vrijwilligers welke kostentechnisch noodzakelijk zijn)
 Uitwisseling kennis
 Honden moeten uitgelaten worden in openbare ruimten wat voor gevaarlijke
situaties kan zorgen
 Tijdsdruk
 Ontbreken gegevens historie hond (met name van belang wanneer een hond
betrokken is geweest bij incidenten)
22

Opgehaalde bovenstaande knelpunten werden zonder uitzondering door meerdere
vertegenwoordigers van opslag en opvang (> n=5) genoemd. Beperkingen in bestaande
bebouwing zijn daarmee een veel voorkomend knelpunt in de opvang van complexe honden.
Daarnaast zijn gebrek aan juiste kennis en voldoende personeel en organisatie van personeel voor
de opvang van complexe honden knelpunten die bijna unaniem worden genoemd.
Naast bovenstaande knelpunten wordt door de Dierenbescherming en tevens een aantal
stakeholders en opvanghouders de relatie gelegd tussen de aanwezigheid van complexe honden
en de druk die dit geeft op de algehele bedrijfsvoering. Met name de langere verblijfsduur met
daaraan gerelateerd hogere kosten (niet van toepassing bij de opslag) en minder ruimte voor
nieuwe dieren wordt als een probleem ervaren.

4.4.3 Verblijfsduur in opvang en plaatsbaarheid
Om een beter beeld te krijgen van de verblijfsduur en daaraan gerelateerde gevolgen voor de
opvang (iii.) zijn hierover een aantal vragen geformuleerd.
Voor de opslag (ii.) zijn, conform hun wettelijke taak, het aannemen van honden en (her)plaatsen
honden niet van toepassing. Indien mogelijk worden honden die niet terug geplaatst kunnen
worden wel aangeboden aan opvangcentra van de Dierenbescherming.

Aantal opvanglocaties

In de opvang blijven de honden totdat zij herplaatst worden, met uitzondering van honden
waarbij wordt overgegaan tot euthanasie. Hieronder worden de resultaten weergegeven van de
gemiddelde verblijfsduur van complexe honden; factoren die bijdragen aan plaatsbaarheid; en het
percentage binnengekomen honden die niet plaatsbaar blijken.
8
7
6
5
4
3
2
1
0
1 tot 4 weken

1 tot 3 maanden

3 tot 6 maanden

6 maanden tot 1
jaar

Langer dan 1 jaar

Gemiddelde verblijfsduur complexe honden
Figuur 4: Gemiddelde verblijfsduur complexe honden in de opvang per opvanglocatie.

Van de binnengekomen complexe honden verblijft ruim 80% van de honden meer dan 6 maanden
in de opvang, waarvan ruim een kwart zelfs langdurig (langer dan 1 jaar) in de opvang verblijft
(Figuur 4). Een van de redenen is dat een belangrijk deel van deze honden na binnenkomst, door
de complexiteit, niet direct plaatsbaar is. Ruim driekwart van de honden is volgens de
vertegenwoordigers van de opvang plaatsbaar na vier weken, een derde is pas plaatsbaar na drie
maanden waarvan 18% zelfs 6 maanden tot 1 jaar nodig heeft. Omdat de redenen ten aanzien van
verblijfsduur zeer divers zijn geeft de Dierenbescherming aan geen termijn aan te kunnen geven.
De Dierenbescherming geeft aan de plaatsingsduur van honden die zijn aangenomen vanuit de
opslag nauwkeurig te monitoren. Hieruit komt grofweg naar voren dat ongeveer een derde van
alle honden vanuit de opslag langer dan gemiddeld in de opvang verblijven voordat deze worden
23

geplaatst. Van dit derde deel is het meerendeel (zeer wisselend, in totaal ongeveer 35 honden in
2019) dusdanig complex dat zij langdurig in de opvang verblijven of alsnog worden
geëuthaniseerd.
Factoren plaatsbaarheid
De plaatsbaarheid is afhankelijk van verschillende factoren waarvan de resultaten uit de online
vragenlijst worden weergegeven in figuur 5.
Genetica/ras
Gezondheid
Leeftijd
Opvoeding en socialisatie
Karaktereigenschappen
Gedrag
Voorspelbaarheid
Bijthistorie
Anders

7
10
7
8
10
12
9
11
2
0

2

4

6

8

10

12

14

Figuur 5: Factoren die bijdragen aan de plaatsbaarheid van een hond. (Met vermelding van aantal
respondenten.)

Uit figuur 5 is duidelijk op te halen dat de plaatsbaarheid van honden afhankelijk is van diverse
factoren. Afwijkende gezondheid, negatief gedrag en bijthistorie zijn factoren die een direct
negatief gevolg hebben op de plaatsbaarheid van een hond en daarmee bepalend voor de
complexiteit. In de toelichting wordt verder meerdere malen aangegeven dat gedrag in
combinatie met ras vaak aanleiding is voor langdurig verblijf. Dit is ook terug te zien bij veel
opvangcentra onder aangeboden honden. Met name honden zoals Stafford-achtigen en Pitbulls
worden langdurig in asielen aangeboden.
Niet (her)plaatsbaar
In 0-5% van de binnengekomen honden (aangenomen en zwerfhonden) is volgens 95% van de
online respondenten de complexiteit dusdanig dat deze honden niet meer geplaatst kunnen
worden. De Dierenbescherming geeft aan dat het totale deel niet herplaatsbare honden in de
meeste van haar opvangcentra 5-10% is. De reden hiervoor kan medisch zijn. Ook blijkt
negatief/complex gedrag met regelmaat een reden te zijn dat een hond niet plaatsbaar is. In deze
gevallen kan worden overgegaan tot euthanasie. Als toevoeging geeft de Dierenbescherming aan
dat wanneer na de inzet van mogelijke en voor het dier geschikte interventies
(training/therapie/uitruil etc.) een hond toch niet plaatsbaar is bij een particuliere eigenaar,
euthanasie wordt overwogen. Een tweetal opvangcentra geeft aan nooit tot euthanasie over te
gaan wanneer er geen medische reden is, omdat zij dit als hun ‘plicht’ zien tegenover de hond.
Protocollen
Voor het bepalen van de plaatsbaarheid is een goede beoordeling van de hond en
informatieverstrekking voor de (nieuwe) eigenaar noodzakelijk. Deze individuele beoordeling
wordt als noodzakelijk vermeld door de geïnterviewde gedragsspecialisten en het merendeel van
de opslag (2) en opvang (10). Dit is van belang om te bepalen of plaatsbaarheid van de hond op
medisch gebied en gedragsmatig verantwoord is; als ondersteuning voor een succesvolle
plaatsing (hond-eigenaar match) en de nieuwe eigenaar te ondersteunen met informatie voor
24

borgen van veiligheid en welzijn hond en eigenaar. Onder 4.5.5 zal verder worden ingegaan op de
nazorg na plaatsing van complexe honden. Op dit moment worden op zeven van de vijftien centra
uit de online vragenlijst (gedrags)protocollen gebruikt voor het bepalen van de plaatsbaarheid van
de hond. De Dierenbescherming geeft aan dat zij op dit moment werkt aan de ontwikkeling van
een instrumentarium voor het bepalen van de plaatsbaarheid.
In de opvang heeft men de mogelijkheid om aangeboden honden te weigeren. Dit is een manier
om de druk in de opvang te reguleren. Het niet aannemen van een hond heeft echter directe
gevolgen voor de hond, maar ook voor de omgeving van de hond. Vanwege de mogelijk
maatschappelijke component wordt deze maatregel verder besproken onder ‘4.5 Complexe hond
en de maatschappij’ bij ‘4.5.2. Weigeren opvang’.

4.4.4 Bijtincidenten binnen de opslag en opvang
Bijthistorie en agressief gedrag zijn factoren die onderdeel kunnen uitmaken van de complexiteit
van een hond. Daarmee maken hoog-risico honden een belangrijk deel uit van de complexe
honden. Ondanks de ervaring met honden binnen de opslag en opvang komen bijtincidenten nog
regelmatig voor. Via dit onderzoek is getracht meer zicht te krijgen op het aantal bijtincidenten in
de opslag en opvang.
ii.
-

Vertegenwoordigers van de opslag (n=3) geven aan dat:
lichte bijtincidenten (Dunbar level 1 en 2) enkele keren per jaar voorkomen,
matig-ernstige bijtincidenten (Dunbar level 3 en 4) enkele keren per jaar voorkomen,
zeer ernstige bijtincidenten (Dunbar level 5 en 6) zelden voorkomen (< eens per jaar).

iii.
-

Vertegenwoordigers van de opvang (n=15) geven aan dat:
lichte bijtincidenten (Dunbar level 1 en 2) enkele keren per maand n=5 en per jaar n=10,
matig-ernstige bijtincidenten (Dunbar level 3 en 4) nooit n=2, enkele keren per maand
n=1 en per jaar n=12,
zeer ernstige bijtincidenten (Dunbar level 5 en 6) nooit n=13 en enkele keren per jaar n=2.

-

De reactie van de Dierenbescherming met betrekking tot bijtincidenten: “Sinds kort is er
een centrale registratie van (bijna)bijtincidenten. De ervaring leert dat incidenten
regelmatig niet gemeld worden door vrijwilligers/medewerkers vanuit onderschatting van
de risico’s en het gevoel zelf niet goed genoeg te hebben opgelet.”

Registratie
Door afwezigheid van een gecoördineerde en officiële registratie van incidenten kan in dit rapport
enkel een indicatie worden gegeven van het aantal bijtincidenten in de opvang en opslag. Deze
afwezigheid van registratie heeft ook tot gevolg dat opslag en opvang beperkt worden bij het in
kaart brengen van de historie van de hond, wat van belang kan zijn voor het stellen van een juiste
individuele diagnose. Evenals de Dierenbescherming geven een aantal organisaties aan te werken
aan een registratie van incidenten. Hierbij wordt eveneens opgemerkt dat de uitvoering van het
registreren in de praktijk moeilijk is, omdat medewerkers vaak geneigd zijn de oorzaak bij zichzelf
te leggen of bang is voor de consequentie van rapportage voor de hond. Hiermee lijkt het
aannemelijk dat het werkelijk aantal lichte en mogelijk ook matig-ernstige bijtincidenten hoger
ligt dan hierboven aangeven.

25

4.4.5 Kennis in opslag en opvang
Expertise en wetgeving
Het werken met complexe honden vergt kennis en ervaring van de medewerkers in opslag en
opvang. Wettelijk gezien is de benodigde beroepskwalificatie voor de beheerder van opslag en
opvang ‘Vakbekwaamheid’ (MBO-4 niveau; conform de wet ‘Besluit houders van dieren’).
Voor opslaghouders stond verder in het bestek (Aanbestedingsdocument – Europese
aanbesteding volgens de openbare procedure voor opvang en verzorging gezelschapsdieren)
daterende uit 2016 dat de inschrijver tenminste vijf jaar bedrijfsmatig/beroepsmatig ervaring
moest hebben in het huisvesten en verzorgen van de specifieke categorie van gezelschapsdieren,
dus honden in dit geval.
Gedragskunde en scholing
Scholing en opleidingen in diergedrag worden op dit moment aangeboden in specialisatievormen
op MBO en via (particuliere)cursussen. Scholing op diergedrag op academisch niveau wordt in ons
land niet aangeboden. Tot op heden is binnen de veterinaire opleiding in Utrecht slechts beperkt
aandacht voor diergedrag en is er (nog) geen veterinaire gedragsspecialisatie.
Huidige situatie opvang
Naar aanleiding van de correspondentie met de Dierenbescherming kan verder worden vermeld
dat binnen de beroepsformatie van dierenopvangcentra het gemiddelde opleidingsniveau MBO is.
Verder is in deze relevant te weten dat enkel de (para)veterinair in de dierenopvang een bij wet
geregelde bevoegdheid en verantwoordelijkheid heeft op het aspect volksgezondheid.
Bijtincidenten zijn een risico voor de volksgezondheid.
Het aspect ‘kennis’ is ook behandeld middels de vragenlijst. Hieruit kan worden opgehaald dat:
ii.
Op alle drie de opslaglocaties die hebben gereageerd werken in de dagelijkse verzorging
mensen die een opleiding hebben gevolgd tot dierverzorger, para-veterinair of
gedragstherapeut.
iii.

Slechts een vijftal respondenten van de online enquête (opvanghouders, niet
Dierenbescherming) geeft aan dagelijkse inzet te hebben van een gedragstherapeut. Bij
14 locaties zijn ze genoodzaakt om vrijwilligers in te zetten voor de dagelijkse verzorging
van complexe honden. De achtergrond van de medewerkers die in opvangcentra (niet
Dierenbescherming) worden ingezet voor de dagelijkse verzorging van complexe honden
is weergegeven in figuur 6. Van twee locaties geven de vertegenwoordigers expliciet aan
enkel meer ervaren vrijwilligers in te zetten voor deze honden.

Asielbeheerder

12

Gedragstherapeut

5

Trainer

9

Dierverzorger

15

Vrijwilliger

13

Stagaire

2
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Figuur 6: Achtergrond dagelijkse verzorgers complexe honden in de opvang (niet
Dierenbescherming). Met vermelding van aantal respondenten.

26

De Dierenbescherming geeft in haar reactie: “In de dagelijkse verzorging worden
vrijwilligers bij voorkeur beperkt ingezet, trainers en gedragsdeskundigen zijn aanvullend
op de dagelijkse zorg. Dat geldt ook voor de veterinair.”
Een belangrijke bevinding is dat de aanwezige kennis in zekere mate versnipperd is. Er is een
verscheidenheid aan opleidingen en cursussen die worden aangeboden op MBO instellingen (met
betrekking tot dierverzorging, gedrag en paraveterinair) en daarnaast tal van cursussen die via
private instellingen worden aangeboden.

4.5 Complexe hond en de maatschappij
Zowel de opslag als de opvang is geen definitieve verblijfplaats voor een hond, dus ook niet voor
complexe honden. Het komt voor dat een hond niet kan worden her- of teruggeplaatst, dit kan tot
gevolg hebben dat een hond toch langdurig in de opvang blijft, naar herplaatsing in een ander
opvangcentrum wordt gezocht of tot euthanasie wordt overgegaan (zoals beschreven in 4.4.3
‘Verblijfduur in opvang en plaatsbaarheid’). In de andere gevallen komen ook de complexe
honden terug in de maatschappij. In deze sectie zal verder worden ingegaan op wat dit betekent
voor de opvang en opslag en wat volgens de vertegenwoordigers van opslag en opvang in dit
onderzoek mogelijke consequenties zijn voor de maatschappij.
ii.

Zoals eerder aangeven in 4.4.3 en conform hun wettelijke taak zijn het vrijwillig
aannemen van honden en (her)plaatsen honden niet van toepassing voor de opslag.
Honden die niet vanuit de opslag kunnen worden teruggeplaatst kunnen indien mogelijk
worden aangeboden aan opvangcentra van de Dierenbescherming.

4.5.1 Retour na plaatsing opvang
Dat complexe honden lastig te plaatsen zijn komt eveneens naar voren in 4.4.3. De complexiteit
van deze honden kan oorzaak zijn dat ze na plaatsing weer terugkomen in de opvang. Om een
overzicht te krijgen van het percentage honden dat binnen korte tijd na plaatsing (enkele
maanden) terugkomt in de opvang (iii.) is deze vraag meegenomen in het onderzoek. Van de
vijftien centra die online hebben gereageerd geven zes centra aan 0-5% van de geplaatste honden
in korte tijd terug te krijgen, zes centra 5-10%, één centrum 10-15%, één centrum 20-25% en bij
één centrum komt >25% van de geplaatste honden binnen korte tijd terug.
De reden van terugkomst van honden, dus mislukte plaatsing, is zeer divers. Veel voorkomende
redenen zijn allergieën en veranderende gezinssituatie (zoals scheiding). Daarnaast is
complexiteit, met name in gedrag, een belangrijke reden. Hierbij wordt expliciet vermeld dat het
regelmatig voorkomt dat de nieuwe eigenaar niet goed was voorbereid of het probleem
onderschatte. Ook komen situaties voor waarin de hond in de nieuwe situatie onvoorzien gedrag
laat zien, en daarmee een probleem met de voorspelbaarheid van de hond. Een aantal centra
geeft aan weinig problemen met onvoorzien gedrag na plaatsing te hebben door de inzet van
gedrags-risicotesten en goede begeleiding. Deze nazorg is echter voor een groot aantal centra
niet of niet goed realiseerbaar. Op het punt van nazorg zal hieronder verder worden ingegaan.
De Dierenbescherming geeft aan dat naar schatting 10-15% van de honden binnen korte tijd na
plaatsing weer terug komt in de opvang. Welk percentage hiervan bij de mislukte plaatsing als
complexe hond kon worden aangemerkt is niet bekend door ontbreken van registratie.
Eén opslaghouder (ii.) die ook opvanghouder is geeft aan dat met regelmaat honden worden
aangeboden aan de opvang die eerder in de opslag zijn geweest.

27

4.5.2 Weigeren opvang
Een opvangcentrum heeft de mogelijkheid om honden te weigeren. Dit wordt zeer wisselend
toegepast. Dit is tevens terug te zien in de verschillende missies van de deelnemende centra. Er
zijn centra die als doel hebben opvang te kunnen bieden aan alle honden en centra (één in dit
onderzoek) dat zich volledig heeft toegelegd op complexe honden (missie luidt onder andere het
voorkomen euthanasie). Complexiteit, met name gedrag, vormt een veel genoemde reden om
een hond te weigeren. Dit om overbelasting van het opvangsysteem en risico’s binnen de eigen
opvang te voorkomen/beperken. Opvangcentra geven in deze gevallen wel met regelmaat advies
om een gedragstherapeut te consulteren. Ze kunnen dit echter in de meeste opvangcentra niet
zelf faciliteren.

4.5.3 Risico algemeen
ii.

Uit de respons vanuit de opslag komen wel een aantal duidelijke algemene beelden naar
voren. Het risico op bijtincidenten wordt door alle drie de opslaghouders genoemd.
Daarnaast noemen twee vertegenwoordigers vanuit de opslag tevens het gevoel van
onveiligheid, overlast voor de omgeving en hiermee gepaard gaande hoge kosten voor
overheid en gemeenten.

iii.

Zowel de visie van de respondenten van de online vragenlijst (zie figuur 7) als de
Dierenbescherming sluiten aan bij de reacties vanuit de opslag. De Dierenbescherming
geeft in haar reactie aan risico’s voor de samenleving te zien in de eerste drie categorieën.
Bijtincidenten mens en hond

16

Gevoel van onveiligheid

7

Overlast

6

Hoge kosten overheid/gemeente

3

Bijtincidenten andere dieren

1

Agressie

2
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Figuur 7: Risico’s van complexe honden in de maatschappij. (Met vermelding van aantal
respondenten.)

4.5.4 Mogelijke maatregelen algemeen
In de vragenlijsten is tevens naar de visie van de vertegenwoordigers van opslag en opvang
gevraagd ten aanzien van maatregelen voor het verminderen van risico’s voor de maatschappij.
ii.

Om risico’s voor de maatschappij met betrekking tot complexe honden te verminderen
zijn vertegenwoordigers van de opslag unaniem in het belang van maatregelen als:
voorlichting van hondeneigenaren; training van hondeneigenaren; en registratie van
incidenten. Opvallend is dat twee vertegenwoordigers tevens een noodzaak zien in de
beperking van houderschap van complexe honden.

iii.

In figuur 8 wordt een overzicht gegeven van de maatregelen die volgens de online
respondenten (opvang, niet Dierenbescherming) van belang zijn voor het verminderen
van incidenten in de maatschappij. Hierbij valt op dat slechts tweederde van deze
vertegenwoordigers van de opvang een belang ziet in de registratie van incidenten en
slechts één een maatregel van belang acht ten aanzien van fokkers. De
28

18

Dierenbescherming geeft aan dat alle genoemde maatregelen bij kunnen dragen aan de
vermindering van risico’s.
Voorlichting burgers algemeen

9

Voorlichting hondeneigenaren

17

Training hond en eigenaar

15

Gedragstherapie hond

10

Beperkingen houderschap complexe honden

9

Registratie incidenten

10

Registratie complexe honden

5

Overig

3
0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

Figuur 8: Maatregelen voor het verminderen van risico’s ten aanzien van de maatschappij. (Met
vermelding van aantal respondenten.)

Samengevat werden als maatregelen voornamelijk voorlichting, training, gedragstherapie,
beperking houderschap en registratie incidenten/honden (in mindere mate) aangemerkt als
interessante keuzes. Bij de toelichting werd er duidelijk vanuit gegaan dat de maatregelen vooral
vooraf moeten plaatsvinden.

4.5.5 Voorbereiding en nazorg bij (her)plaatsing uit opvang en opslag
Nazorg na plaatsing ten aanzien van hond en veiligheid blijkt op dit moment voor het merendeel
van de opvangcentra niet realiseerbaar door een gebrek aan capaciteit (personeel en aanwezige
kennis binnen en buiten de opvang), vaak in relatie met onvoldoende kennis en kunde. Zoals in
voorgaande hoofdstuk beschreven is een inschatting van de plaatsbaarheid van honden uit de
opvang een belangrijk aspect om problemen na plaatsing te beperken. Deze inschatting is een
belangrijk middel om risicovolle plaatsingen te voorkomen. In de praktijk blijkt het echter af en
toe voor te komen dat huidige maatregelen onvoldoende zijn en daarmee welzijn en veiligheid
van hond en mens in het geding kan komen. Van de 15 opvangcentra werkt een zevental centra
met protocollen voor het bepalen van de plaatsbaarheid. Deze protocollen lijken naar aanleiding
van de reacties inhoudelijk divers waarbij gedrag volgens de meeste beschrijvingen een belangrijk
onderdeel is. Echter, het bepalen van de plaatsbaarheid is maar één aspect in de voorbereiding en
nazorg bij de (her)plaatsing.
Meer nazorg in de vorm van training van honden vóór (her- of terug)plaatsing en na plaatsing in
de nieuwe omgeving wordt unaniem door alle vertegenwoordigers van opslag en opvang in dit
onderzoek als noodzakelijk dan wel zeer wenselijk beschreven. Ook wordt door een meerderheid
van de respondenten genoemd: noodzaak om vóórafgaand aan plaatsing een assessment/test te
doen voor indicatie van het gedrag van de hond in de nieuwe (alledaagse) omgeving; de (nieuwe)
eigenaar voorzien van goede informatie en advies; en het borgen van welzijn van de hond na
plaatsing.
De Dierenbescherming reageert dat een goede nazorg niet altijd vanuit de aanwezige expertise
geboden kan worden. Daarnaast geeft zij aan dat op dit vlak beperkingen liggen ten aanzien van
juridische eigenaarschap wat verplichte navolging van complexe honden niet mogelijk maakt.
Uit meerdere reacties blijkt dat terugkeer van complexe honden in de maatschappij niet altijd
mogelijk of wenselijk is. Dit kan euthanasie tot gevolg hebben. Euthanasie is echter zowel
maatschappelijk als soms ook binnen de opvang een moeilijk bespreekbaar onderwerp. Het
29

omgaan met euthanasie lijkt overigens bij een aantal centra wel goed georganiseerd, maar dit is
door ons niet nader onderzocht. Wanneer euthanasie niet noodzakelijk (vanwege gezondheid of
agressie) dan wel mogelijk is, kan herplaatsing wenselijk zijn en daarom zal op dit punt in het
volgende hoofdstuk worden teruggekomen.

4.6 Wenselijkheid, functie en vorm expertisecentrum
De Dierenbescherming heeft reeds een intern rapport geschreven over de invulling van een
landelijk expertisecentrum om daarmee handelingsperspectief te geven binnen de complexe
problematiek. Hiermee geeft de Dierenbescherming vanuit de eigen gelederen expliciet de
noodzaak aan voor een landelijk expertisecentrum.
De Dierenbescherming geeft in haar reactie “Voor de zeer complexe hond zien wij een of meer
fysieke opvanglocaties (zie ook ref publicatie/memo), waar vaste en professionele teams werken
met de honden, waar onderzoek kan worden gedaan en diverse experts samenwerken aan
kennisontwikkeling.” Gezien de onderkenning van het belang van een expertisecentrum heeft de
Dierenbescherming niet verder deelgenomen aan dit onderdeel van het onderzoek met
betrekking tot ‘wenselijkheid, functie en vorm expertisecentrum’.

4.6.1 Wenselijkheid en functies expertisecentrum
Een expertisecentrum kan verschillende functies vervullen. We onderzochten de wenselijkheid
van een dergelijk centrum ten aanzien van de functie van een kennispunt, fysiek trainingspunt
voor complexe honden, fysieke opvang complexe honden, en doorverwijzing niet aangenomen
honden.
ii. Alle drie de opslaghouders gaven vijf punten (op de schaal van niet wenselijk 1 - 5 zeer
wenselijk) voor een expertisecentrum in vorm van een kennispunt; een fysiek trainingscentrum
drie, vier en vijf punten. De wenselijkheid voor een expertisecentrum voor fysieke opvang van
honden is niet van toepassing voor de opslaghouder, echter wel door één opslaghouder expliciet
genoemd als noodzakelijk voor honden die niet (direct) terug in de samenleving kunnen en niet
kunnen worden overgedragen aan bestaande centra binnen het huidige systeem.
iii. In figuur 9 wordt de wenselijkheid van een landelijk expertisecentrum weergegeven ten
aanzien van verschillende functies. Een expertise centrum in de vorm van kennispunt wordt met
een gemiddelde score van vier punten als behoorlijk wenselijk bevonden. Daarnaast komt
duidelijk naar voren dat een fysieke opvang voor honden, met name voor honden die door hun
complexiteit niet aangenomen of niet geplaatst kunnen worden, met een score van 4.2 als meest
wenselijk is aangeven. Verder is opvallend is dat een expertisecentrum voor de verzorging van
fysieke training van complexe honden als minst wenselijk (gemiddelde score 3.5) wordt
aangegeven. Daarnaast zijn naast training en opvang, de rol van voorlichting (aan
hondenbezitters) en onderzoek (met betrekking tot honden en opvang) meerdere keren
aangegeven als wenselijk (Figuur 10).

30

Respons aantal

10

1 (niet wenselijk)

2

3

4

5 (zeer wenselijk)

8
6
4
2
0
Kennispunt

Trainingcentrum

Opvang algemeen

Doorverwijzing na
weigering

Figuur 9: Wenselijkheid expertisecentrum ten aanzien van verschillende functies op een schaal van 1 (niet
wenselijk) - 5 (zeer wenselijk).
Met vermelding van aantal respondenten.

Voorlichting

15

Training honden

12

Training personeel opvang

15

Opvang complexe honden

13

Onderzoek

9

Training eigenaren

1

Overig

2
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Figuur 10: Wenselijke rollen expertisecentrum. (Met vermelding van aantal respondenten.)

4.6.2 Kennis en training hondeneigenaren
Bij zowel opslag als opvang wordt onderkent dat het ontbreken van de juiste kennis en kunde bij
de hondeneigenaar kan leiden tot een verhoging van complexiteit bij honden, met name in
gedrag. Een aantal vertegenwoordigers van opslag en opvang geeft zelfs de noodzaak aan voor
een verplichte training. Verplicht stellen van training voor hondeneigenaren wordt echter ook als
niet haalbaar verondersteld en daarom door de meesten niet aangegeven als wenselijk rol
expertisecentrum.
Dat de wenselijkheid ten aanzien van een fysiek trainingscentrum de laagste score krijgt lijkt
tegengesteld met de noodzaak van training in de opvang en training voor en na (her- of terug)
plaatsing. Opvangcentra geven echter ook aan wel een rol voor zichzelf te zien of te willen
vervullen in de training van complexe honden. De reden dat zij deze rol in de huidige situatie niet
zelf kunnen vervullen heeft, zoals eerder genoemd, met name te maken met gebrek aan
aanwezigheid van kennis, kunde en/of capaciteit van mensen bij de centra.

4.6.3 Fysieke opvangmogelijkheid complexe honden
De wens voor een fysiek centrum voor (langdurige) opvang van complexe honden is opvallend
hoog. Deze wens is echter beperkt, tot niet toegelicht door de vertegenwoordigers van de
opvangcentra. Een aannemelijke reden voor de wenselijkheid kan gevonden worden in de
driehoek missie en doel opvang (opvang bieden aan thuisloze/ongewenste honden),
31

verantwoordelijkheid ten aanzien van de maatschappij en capaciteit opvang. In de meeste
gevallen zal het opvangcentrum adviseren of doorverwijzen naar een gedragsdeskundige. Na
weigering van een complexe hond bij de opvang raakt deze hond veelal uit beeld en zal opvolging
van het advies onbekend zijn. Daardoor is onduidelijk of het risico van deze hond voor de
maatschappij door de afwijzing mogelijk wordt verkleind, gehandhaafd of vergroot. Ook kan het
gevolgen hebben voor de hond, afhankelijk wat de eigenaar na afwijzing met de hond doet. Het is
belangrijk om te vermelden dat na afwijzing een opvangcentrum geen verantwoordelijkheid heeft
ten aanzien van hond en maatschappij.

4.6.4 Haalbaarheid en vorm expertisecentrum
In dit hoofdstuk en ook naar aanleiding van bevindingen eerder in dit rapport beschreven, komt
de wenselijkheid voor bepaalde rollen duidelijk naar voren. Hieruit kan voor een deel ook de
gewenste vorm worden bepaald. Wat wenselijk is, hoeft echter niet altijd haalbaar te zijn. Hier
worden een aantal belangrijke beperkingen besproken. In de huidige opvang en sectorbreed is
reeds veel expertise aanwezig. Een koppeling van aanwezige kennis en expertise in bijvoorbeeld
een platform kan een belangrijk hulpmiddel bieden. Ook de diversiteit in accommodaties zou een
mogelijk hulpmiddel kunnen vormen in een betere verdeling van complexe honden. In huisvesting
worden echter grote beperkingen ervaren in ruimte en faciliteren van een prikkelarme omgeving.
In hoeverre deze beperkingen voor alle opvangcentra gelden is echter onbekend en daarmee de
ruimte voor verdeling van honden. Een ander obstakel, wat gezien de aard aannemelijk is voor de
gehele sector, is de beperkte capaciteit in menskracht. Mogelijk kan een koppeling van
beschikbare expertise en kennis sector breed een rol spelen in de oplossing.
Voor het bepalen van de vorm van een expertisecentrum heeft de Dierenbescherming een eerste
memo geschreven. Daarnaast doet een aantal stakeholders ook handreikingen zoals het oprichten
van een expertgroep.
Voor een eventuele invulling van een fysiek expertisecentrum is de ervaring vanuit het reeds
bestaande expertisecentrum in Berlijn een mogelijk hulpmiddel. Meer informatie over het
centrum in Berlijn kan worden gevonden in Bijlage 7. Naast Berlijn zijn er reeds in meerdere
landen expertisecentra voor complexe honden gerealiseerd zoals in de Verenigde Staten.

32

5. Conclusies en aanbevelingen
In deze studie is een grote hoeveelheid kwalitatieve informatie verzameld op basis waarvan
redelijkerwijs de behoefte van de complexe hond, de complexe hond in de opvang en in
beperktere mate de opslag van de complexe hond in beeld is gebracht. Daarnaast is meer inzicht
verkregen in de complexe hond in relatie tot de maatschappij wanneer deze tijdelijk in de opslag
of opvang terecht komt. Als laatste is de wenselijkheid van een mogelijk expertisecentrum
onderzocht waarbij tevens doel, functie en haalbaarheid zijn besproken.
Uit deze studie kan het volgende worden geconcludeerd:
-

-

-

-

-

-

-

-

De behoeften van een complexe hond individueel van aard zijn en daarmee vastgesteld
dienen te worden op basis van een individuele gedrags-/welzijnsassessment inclusief
medische behoeften en noodzaak.
Complexe honden een groter niveau van aandacht vereisen, en daarmee zowel
organisatorisch als mentaal meer belastend zijn voor personeel dan ‘reguliere honden’.
Er zowel op het gebied van (de organisatie van) huisvesting, zorg, personeel als veiligheid,
wisselende beperkingen worden ervaren op individuele opvangcentra;
 waardoor de individuele behoeften (zowel op mentaal als fysiek/medisch vlak)
van de hond niet kunnen worden gewaarborgd;
 de veiligheid en werkdruk onder druk komt te staan.
Het is niet mogelijk en niet wenselijk om de opvang van alle typen van complexe honden
te eisen van iedere individueel opvangcentrum gezien aanwezige ruimte,
huisvestingsmogelijkheden en deskundig personeel (kosten, tijd, kennis).
Deskundigheid op het gebied van gedrag op het niveau van complexe honden beperkt is
in de opvang door onvoldoende mogelijkheid tot het aannemen van vast en betaald
personeel.
Organisatie van kennis en kunde (onderwijs en onderzoek niet meegerekend)
voornamelijk privaat georganiseerd is en een gebrekkige overkoepeling en onderlinge
verbinding kent;
 coördinatie van kennis en kunde ontbreekt;
 aanwezigheid van juiste kennis en kunde over complexe honden specifiek in
relatie tot tijdelijke opvang onduidelijk is.
De eisen aan opslag en opvang niet persé matchen met benodigde kennis en kunde voor
het werken met complexe honden.
Kengetallen niet of slechts beperkt aanwezig zijn door het ontbreken van officiële
registratie en monitoring.
Er gevoeligheden zijn (het taboe) ten aanzien van de bespreekbaarheid van hond
gerelateerde risico’s/incidenten;
De mogelijkheid voor een risico-test (enkel) binnen de opslag georganiseerd is, maar dat
dit echter uitsluitend een momentopname is voor het in kaart brengen van risico’s op
bijtincidenten.
Er is zowel aan de voorkant (binnenkomst opslag en opvang) als aan de achterkant
(plaatsing) geen verplichte borging in de beoordeling van risico, gedrag en welzijn van
(complexe) honden wat een mogelijk gevolg kan hebben voor:
 het welzijn van de hond,
 veiligheid medewerker opslag/opvang,
 veiligheid maatschappij.
Aanbevelingen op basis van de risico-test door de Universiteit Utrecht kunnen niet altijd
juist opgevolgd worden met risico’s ten aanzien van veiligheid als gevolg;

33



-

-

gerichte opvolging van geplaatste complexe honden kan op dit moment niet
(verplicht) worden opgelegd vanwege overdracht van juridisch eigenaarschap.
Voorbereiding en nazorg van (her- en/of terug)plaatsing van complexe honden uit opvang
en opslag regelmatig ontoereikend zijn, en
 gevoel van onveiligheid, overlast en incidenten in de maatschappij tot gevolg kan
hebben;
 gewenste voorbereiding en nazorg niet altijd realiseerbaar is wegens mogelijk
gebrek aan kennis, capaciteit (personeel en aanwezige kennis binnen en buiten de
opvang), etc.;
 met terugkomst/aanbieden van de hond naar/aan opvang tot gevolg;
Complexe honden na (her- en/of terug)plaatsing uit opvang en opslag met regelmaat
terug worden gebracht naar de opvang.

Algemene aanbevelingen op basis van bovenstaande conclusies:
-

-

-

-

-

Monitoring en verzamelen van kengetallen voor een betere definiëring van het probleem
en van daaruit optimalisatie van opvang, specifieke voorlichting en mogelijk onderzoek
omtrent complexe honden.
Opvolging na risico-test.
Met betrokkenen mogelijkheden voor navolging van complexe honden na plaatsing
onderzoeken.
Organisatie (voor ondersteuning bij) gedragsdiagnoses, zowel aan de voorkant
(binnenkomst) als achterkant (plaatsing):
 met extra aandacht voor de voorspelbaarheid van de hond in alledaagse situaties
bij de diagnose voor (her- en/of terug)plaatsing;
 aandacht voor waarborging welzijn inclusief behoeften die medisch van aard zijn.
Organisatie van informatie- en kennis uitwisseling en daarmee ook de bespreekbaarheid
en transparantie met betrekking tot welzijn van complexe honden en veiligheid
stimuleren;
Ondersteuning bij of organisatie van: training van complexe honden, wanneer welzijn en
veiligheid in gedrang komt en de opslag/opvang dit door gebrek aan kennis en/of
capaciteit niet kan gerealiseerd kan worden.
Ondersteuning bij of organisatie van verplaatsing van complexe honden, wanneer welzijn
en veiligheid in gedrang komt door bestaande huisvesting/middelen.
Bovenstaande te organiseren middels het landelijk opzetten van een kennisplatform/
expertisecentrum op het gebied van complexe honden.

Hiermee kan uit dit onderzoek geconcludeerd worden dat een multidisciplinair landelijk
expertisecentrum noodzakelijk wordt geacht voor:
-

de behoefte van de hond (welzijn);
de behoefte van de opvang en mindere mate opslag (bedrijfsvoering en veiligheid);
de veiligheid van de maatschappij.

Hierbij worden de redenen op organisatorisch vlak expliciet genoemd. In de huidige situatie
kunnen bij iedere opvang complexe honden worden aangeboden en krijgt iedere opslag complexe
honden binnen. Echter, in het geval van opvang is het afhankelijk van het individuele centrum of
zij de keus (kunnen) maken om deze (potentieel gevaarlijke) honden op te vangen of niet aan te
nemen, dan wel door te verwijzen (indien de mogelijkheid, kennis en contacten aanwezig zijn).

34

Hierbij dient opgemerkt te worden dat aanwezige obstakels zowel binnen als buiten de invloed
van de individuele opvang liggen.
Daarmee kan worden geconcludeerd dat de organisatie ten aanzien van huisvesting, zorg,
personeel en veiligheid passend bij de opvang van complexe honden op het niveau van het
individuele opvangcentrum slechts in beperkte mate kan worden verwacht.
Dit houdt ook in dat de veiligheid rond complexe honden zowel in de opslag en opvang als in de
maatschappij mede afhankelijk is van de individuele opslaghouder of opvangcentrum en dit
redelijkerwijs niet anders kan worden verwacht.
Met betrekking tot de haalbaarheid mag worden geconcludeerd dat:
-

-

(landelijke) coördinatie van kennis en kunde niet aanwezig is, met als gevolg
versnippering van aanwezige kennis en onduidelijkheid over de aanwezigheid van de
juiste kennis;
bespreekbaarheid rond complexe honden beperkt is, met dat er met name rond de
thema’s euthanasie en agressie een taboesfeer hangt;
organisatie van gedragsanalyses en training door huidige centra obstakels kent met een
relatie tot capaciteit (personeel en aanwezige kennis binnen en buiten de opvang);
veel huidige locaties fysieke beperkingen kennen ten aanzien van beschikbare ruimte of
bestaande bouw. Een goed overzicht van de bestaande mogelijkheden is echter (nog) niet
beschikbaar.

Specifieke aanbevelingen naar aanleiding van bovenstaande conclusies zijn de volgende:
-

-

-

een kenniscentrum dan wel formele coördinatie van kennis gerealiseerd dient te worden,
waarbij:
 de huidige kennis- of opleidingsorganen mogelijk een coördinerende rol hierin
kunnen vervullen;
 de huidige kennis en kunde in Nederland vanuit deze doelstelling verder
onderzocht dient te worden.
een expertisecentrum (bijvoorbeeld in de vorm van aangewezen expertisecentra als
trainingsinstituten) en mogelijkheid tot verplaatsing van complexe honden centraal en via
een officieel orgaan georganiseerd dient te worden;
 de geschiktheid en het aanbod van bestaande locaties en organisaties dient
verder onderzocht te worden;
 een oplossingsrichting in publiek-private samenwerking wordt aanbevolen mede
vanuit het oogpunt van (juridische) verantwoordelijkheden.
de oprichting van een werkgroep van experts op het gebied van complexe honden én
opvang met als taak advisering van invulling en uitrolling van een expertisecentrum op
het gebied van kennis, training, opvang en eventueel onderzoek. Met aandacht voor:
 ervaring en kennis buitenlandse expertise centra;
 gedragsdiagnostiek inclusief aandacht voor risico’s, welzijn en mens-dier relatie
met betrekking tot her- en/of terugplaatsing;
 complexe honden in relatie tot veterinaire zorg in de opvang.

35

Bronnenlijst
Beaver, B., 1999. Canine Behavior: A Guide for Veterinarians. Saunders, St. Louis. 137‐199.
Borchelt, L., 1983. Aggressive behavior of dogs kept as companion animals: classification and
influence of sex, reproductive status and breed. Applied Animal Ethology. 10: 45‐61.
https://doi.org/10.1016/0304‐3762(83)901116
Bowen, J., Fatjo, J., Pluijmakers, J., 2019. The Safe Dog Project: Een onderzoeksproject naar de
preventie van bijtincidenten.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/05/01/the‐safe‐dog‐project
Bracke, M.B.M, B.M. Spruijt , J.H.M. Metz (1999). Overall welfare reviewed. Part 3: Welfare
assessment based on needs and supported by expert opinion. Netherlands Journal of Agricultural
Science. 47: 307‐322.
De Jong‐Timmerman, M., Kemp, B., Meijboom, F.L.B., Tombrock, R.A., Hopster, H., 2018.
Denkkader
Dierenwelzijn. Raad Voor Dieraangelegenheden.
https://www.rda.nl/publicaties/publicaties/2018/12/21‐rda‐denkkader/denkkader
Kiddie, J.L., Collins, L.M., 2015. Identifying environmental and management factors that may be
associated with the quality of life of kennelled dogs (Canis familiaris). Animal Behaviour Science
167:
43–55. https://dx.doi.org/10.1016/j.applanim.2015.03.007
Meester, M. en Olsthoorn, L., 2018. De gebeten hond: Preventie van bijtincidenten in Nederland.
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2018/11/09/ka
mer
brief‐over‐stand‐van‐zaken‐hoogrisicohonden/K+bijlage+Stand+van+zaken+hoogrisicohonden.pdf
Neijenhuis, F., Kluivers, M. en Hopster, H., 2017. Minder hondenbeten: Puzzelen naar veiligheid
voor mens en dier. Wageningen Livestock Research, Rapport 1024.
Overall, K.L., 1997. Canine aggression. In: Clinical Behavioral Medicine for Small Animals. Mosby‐
Year
Book, St. Louis. 88 ‐137.
Serpell, J. (2016). The Domestic Dog: Its Evolution, Behavior and Interactions with People (tweede
editie). Cambridge University Press.

36

Bijlage 1 Overzicht stakeholders
Naam
H. Gaus
S. Gaus
K. Hartog
M. Horvers
H. Huijers
E. von Jessen
V. Jonckheer‐Sheehy
X. Katzurke
A. Koome
O. Kruijff
H. Fokkens
M. Meijer
R. Mulder
J. Pluijmakers
M. Reijgwart
C. Vinke
J. Wetzler

Betrokken bij het onderzoek vanuit de volgende functie:
Directeur, trainster probleemhonden, gediplomeerd
gedragstherapeut Martin Gaus Enterprises
Directeur Martin Gaus Academie
Algemeen bestuurslid Nederlandse Vereniging van
Gedragstherapeuten voor Honden
Gedragsdeskundige, begeleider en trainer honden
DierenOpvangCentrum Tilburg
Intake & Coördinatiemanager Dierenbeschermingscentrum Limburg
Senior beleidsmedewerker Landelijke Dierenbescherming
EBVS® European Veterinary Specialist in Behavioural Medicine
Dierenarts, Gedragstherapeut Tierschutz Berlin
Voorzitter Stichting hond in nood
Uitvoeringsexpert Ministerie van Economische Zaken
Directeur DierenOpvangCentrum Amsterdam (DOA)
Gedragsdeskundige DierenOpvangCentrum Amsterdam (DOA)
Medewerker Veiligheid en Recht Gemeente Apeldoorn
Directeur DAVALON
Beleidsmedewerker Stichting Landelijke Inspectiedienst
Dierenbescherming
Universitair docent & onderzoeker, Div. Diergedrag, Dep.
Dier in Wetenschap & Maatschappij, Faculteit Diergeneeskunde
Locatiebeheerder Dierenbeschermingscentrum Limburg

37

Bijlage 2 Vragenlijst interview stakeholders
Onderdeel I: Visie op complexe honden
“In de motie vraagt D66 aan de regering om, in overleg met relevante partijen, de mogelijkheden
te onderzoeken om in Nederland te komen tot een dergelijk centrum. Daarbij geeft de partij aan
dat dergelijke centra in Duitsland en Amerika al bestaan. De motie geeft daarnaast ook aan dat
zo'n centrum niet alleen de honden zelf en de dierenasielen kunnen helpen, maar ook het Rijk, de
gemeente en de politie en onderwijs- en onderzoeksinstellingen.”
Deze motie is aangenomen. In de vragen die hieronder volgen, vragen wij om uw visie op
complexe honden.
1. Wanneer bestempelt u een hond als complex?
2. Kunt u een inschatting geven van het aantal van deze complexe honden dat er zich in
Nederland bevinden?
3. Wat is uw visie op een (fysiek) expertisecentrum voor complexe honden?
a. Hoe staat u tegenover dit idee?
b. Welk doel zou een dergelijk centrum moeten nastreven?
4. Welke zorg vragen complexe honden volgens u aan hun houder? (In een ideale situatie).
Denk aan:
a. Huisvesting
b. Zorg (verzorging, training etc.)
c. Personeel
d. Veiligheid mens en dier
5. In hoeverre verschilt deze zorg die complexe honden behoeven ten opzichte van hetgeen
aan zorg nu geboden wordt in reguliere opvangcentra aan deze honden?
6. Zijn deze eventuele verschillen tussen behoeftes en aanbod volgens u dichter bij elkaar te
brengen? Welke essentiële oplossingen zou u hierbij geven?
7. Wie zou er zorg moeten dragen voor complexe honden in Nederland? En waarom?
a. In het algemeen?
b. Tijdens opvang? En wie draagt dan het eigenaarschap?
c. Na herplaatsing? En wie draagt dan het eigenaarschap?
8. Hoe zou voor u een expertisecentrum eruit moeten zien? (beredeneerd vanuit de
behoefte van de hond)
a. Onderdeel van een bestaand opvangcentrum of een nieuw te bouwen locatie?
b. Waarom? (kunt u voor- en nadelen benoemen)

38

9. Indien er volgens u fysieke locaties nodig zijn, hoeveel van deze locaties denkt u dat er
dan nodig zijn?
10. Wie werken er in een expertisecentrum? Kunt u functies en kwalificaties benoemen?
11. Welke rol(len) zou een expertisecentrum volgens u moeten vervullen? En waarom juist
deze rollen?
12. Vindt u dat er zaken omtrent zorg en opvang van complexe honden bij wet vastgelegd
moeten worden? Zo ja, welke zaken en waarom?
a. Denk aan Duitsland; importverbod, muilkorf en aanlijn plicht, trainingsplicht,
verzekeringsverplichting, hogere hondenbelasting voor risicohonden.
13. Heeft u suggesties voor te bezoeken opvangcentra die als een voorbeeld kunnen dienen
als het gaat om een volgens u, juiste zorg en opvang van complexe honden?
Onderdeel II: Verdiepende vragen
Voor het onderzoek hebben wij een korte literatuurstudie verricht naar de laatst beschikbare
wetenschappelijke kennis omtrent complexe honden. Uit deze literatuurstudie kwamen een
aantal expliciete aandachtspunten naar voren als het gaat om opvang van complexe honden. Op
deze punten willen wij u een aantal verdiepende vragen stellen.
1. Welke factoren en context vormen volgens u een groot risico op het ontstaan van
bijtincidenten en/of gevaarlijke situaties tussen hond en mens en/of andere dieren?
2. Hoe betrekt u deze factoren en context in de wijze van training en verzorging van de
complexe hond in een opvangsituatie?
3. Hoe kan er volgens u het best met deze factoren rekening worden gehouden bij de opzet
en uitvoering van een centrum voor complexe honden? Denk aan training, inrichting
fysieke locatie, etc.
4. Welke hond gerelateerde factoren en context zijn voor u herkenbaar en/of
veelvoorkomend uit uw ervaring met complexe honden?
5. Welke omgevingsfactoren en context zijn voor u herkenbaar en/of veelvoorkomend uit
uw ervaring met complexe honden?
6. Kunt u aangeven wat dit volgens u voor gevolgen met zich meebrengt als we kijken naar
een expertisecentrum: huisvesting, zorg, personeel en veiligheid mens/dier, follow-up?

39

Bijlage 3 Vragenlijst opslaghouders
Algemene vragen
1. In welke gemeente bevindt uw opslaglocatie zich?
2. Wat is uw functie binnen dit bedrijf?
3. Hoe veel honden vangt uw opslaglocatie jaarlijks op?

Onderdeel I: Complexe hond in Nederland
Zoals in de inleiding beschreven is er een categorie honden waarvoor de zorg als dusdanig
complex zou kunnen worden ervaren, dat een steunpunt of expertisecentrum hiervoor mogelijk
wenselijk zou kunnen zijn. Om meer inzicht te krijgen in uw begrip van de ‘complexe hond’ en uw
visie hierop op de volgende vragen:
1. Welke begrippen passen volgens u bij het begrip ‘complexe hond’ (meerdere antwoorden
mogelijk):
o Genetica/ras
o Bijthistorie
o Gezondheid
o Voorspelbaarheid
o Leeftijd
o Omgeving
o Opvoeding en socialisatie
o Eigenaar
o Anders:
o Karaktereigenschappen
o Gedrag
Licht uw keuze(s) toe; indien u de optie gedrag heeft aangevinkt licht dan toe welk gedrag:

2. Kunt u een inschatting geven van het percentage complexe honden in Nederland?
Ten opzichte van de totale hondenpopulatie?
o
o
o
o
o
o

Minder dan 5%
Tussen de 5-25%
Tussen de 25-50%
Tussen de 50-75%
Tussen de 75-95%
Meer dan 95%

o

Kunt u een korte toelichting geven op uw inschatting:

3. Wat zijn volgens uw visie risico’s van deze complexe honden binnen de maatschappij?
o Bijtincidenten mens en hond
o Gevoel van onveiligheid
o Overlast
o Hoge kosten overheid/gemeente
o Anders:
Kunt u een korte toelichting geven op uw keuze(s):
40

4. Welke maatregelen kunnen bijdragen aan het verminderen van risico’s met betrekking tot
complexe honden binnen de maatschappij?
o
o
o
o

Voorlichting burgers
Voorlichting hondeneigenaren
Training hond en eigenaar
Gedragstherapie hond

o
o
o
o

Beperkingen houderschap
complexe honden
Registratie incidenten
Registratie complexe honden
Anders:

Kunt u een korte toelichting geven op uw keuze(s):

Onderdeel 2: Complexe hond in de opslag
In het volgende onderdeel vragen wij om uw ervaring en visie omtrent de opslag van deze complexe
honden. Het gaat dan om honden die u als complex ervaart.
Een aantal vragen gaan binnen deze categorie over honden die gedefinieerd kunnen worden als
‘hoog-risico hond’ (een hond die een hoog risico vormt op het veroorzaken van een bijtincident in
alledaagse situaties waarvan normaal niet verwacht wordt dat ze een probleem vormen).
1. Als u kijkt naar de groep honden die u jaarlijks opslaat. Kunt u een inschatting geven van het
aantal complexe honden op uw opslaglocatie?
a. Honden die u als complex ervaart ten opzichte van het totale aantal honden?
o 0-25%
o 25-50%
o 50-75%
o 75-100%
Uitgedrukt in getal als totaal aantal honden?
b. Honden die onder de definitie ‘hoog-risico hond’ vallen ten opzichte van het totale
aantal honden?
o 0-25%
o 25-50%
o 50-75%
o 75-100%
c. Uitgedrukt in getal als totaal aantal honden?

3. Welke zorg vragen complexe honden volgens u aan hun houder? (In een ideale situatie).
Denk aan:
a. Huisvesting:
b. Zorg (verzorging, training etc.):
c. Personeel (rol, kennis, ervaring):

41

d. Veiligheid mens en dier:
4. Verschilt de zorg die complexe honden behoeven ten opzichte van hetgeen aan zorg nu
geboden wordt in uw opslaglocatie aan deze honden? Zo ja, kunt u toelichten wat dit
verschil is en wat zouden uw wensen omtrent beschikbare faciliteiten zijn?
a.
b.
c.
d.

Huisvesting:
Zorg (verzorging, training etc.):
Personeel (rol, kennis, ervaring):
Veiligheid mens en dier:

5. Welke opleidingsachtergrond hebben de medewerkers die dagelijks met deze honden
werken?
6. Welke factoren en context vormen volgens u een groot risico op het ontstaan van
bijtincidenten en/of gevaarlijke situaties tussen hond en mens en/of andere dieren in een
opslag situatie?
7. Hoe betrekt u deze factoren en context in de wijze van verzorging van de complexe hond in
een opslagsituatie?
5. Hoe vaak komen onderstaande situaties voor binnen uw opslag?
Bekijk voor een toelichting op de Dunbar schaal alstublieft de volgende pagina:
https://apdt.com/wp-content/uploads/2017/01/ian-dunbar-dog-bite-scale.pdf

a. Lichte bijtincidenten (Dunbar level 1 tot 2)
o Nooit
o Enkele keren per maand
o Dagelijks
o Enkele keren per jaar
o Enkele keren per week
b. Matig-ernstige bijtincidenten (Dunbar level 3 tot 4)
o Nooit
o Enkele keren per maand
o Dagelijks
o Enkele keren per jaar
o Enkele keren per week
c. Zeer ernstige bijtincidenten (Dunbar level 5 tot 6)
o Nooit
o Dagelijks
o Enkele keren per week
o Enkele keren per maand
o Enkele keren per jaar
2. Hoe staat u tegenover het idee van een (fysiek) expertisecentrum?
Op een schaal van 1 (helemaal niet wenselijk) tot 5 (helemaal wenselijk)
o

Een expertisecentrum in de vorm van een kennispunt:

punten

42

o

Een expertisecentrum in de vorm van een fysiek trainingspunt voor complexe honden:
punten

Toelichting (voor en nadelen):

8. Welke rol(len) zou een expertisecentrum volgens u moeten vervullen? En waarom juist deze
rollen?
o Voorlichting
o Training honden
o Training personeel
o Opvang complexe honden
Licht uw keuze(s) toe:

Onderdeel 3: Complexe hond terug naar de maatschappij
Bij dit laatste onderdeel willen wij graag om uw visie vragen betreft de succesvolle terugplaatsing
van deze honden in de maatschappij.
1. Welke factoren dragen bij aan de terugplaatsbaarheid van een hond?
o Genetica/ras
o Gezondheid
o Leeftijd
o Opvoeding en socialisatie
o Karaktereigenschappen
o Gedrag
o Voorspelbaarheid
o Bijthistorie
o Anders:
2. Hoe lang verblijven honden gemiddeld bij u in de opslag?
o Enkele dagen
o 1 tot 4 weken
o 1 tot 3 maanden
o 3 tot 6 maanden
o 6 maanden tot 1 jaar
o Langer dan 1 jaar
3. Welke maatregelen zouden er voor kunnen zorgen dat de kans vergroot wordt dat deze
honden succesvol terug geplaatst kunnen worden?
o Training
o Geragstherapie
o Langdurige opvang eigen opslaglocatie
o Overplaatsen gespecialiseerde opvanglocatie
o Anders:

43

4. Bij hoe veel procent van de binnengekomen honden is de complexiteit dusdanig dat deze
honden niet meer teruggeplaatst kunnen worden?
o 0-5%
o >25%
o Anders:
o 5-10%
o 10-15%
o 15-20%
o 20-25%
5. Heeft u aanbevelingen op het gebied van terugplaatsen van honden?
6. Hoe groot is het gedeelte complexe honden dat na terugplaatsing terug komt in de opslag?
o 0-5%
o 5-10%
o 10-15%
o 15-20%
o 20-25%
o >25%
o Anders:
7. Ervaart u complexe honden welke na terugplaatsing terug in uw opslag komen als een
(ethisch) probleem?
Ja / Nee
Omdat:

44

Bijlage 4 Vragenlijst opvanghouders
Algemene vragen
1. Namens welke opvanglocatie/dierenasiel vult u deze vragenlijst in?
2. Wat is uw functie/rol in deze organisatie?
3. Wat is het werkgebied van deze opvanglocatie?
4. Hoe zou u de missie/het doel van uw opvanglocatie beschrijven?

Onderdeel I: Complexe hond
Zoals in de inleiding beschreven is er een categorie honden waarvoor de zorg als dusdanig complex
wordt ervaren door opvanglocaties/asielen dat een steunpunt of expertisecentrum hiervoor
mogelijk wenselijk zou kunnen zijn. Om meer inzicht te krijgen in uw begrip van de ‘complexe hond’
en uw visie hierop stellen wij u de volgende vragen:
6. Welke begrippen passen volgens u bij het begrip ‘complexe hond’ (meerdere antwoorden
mogelijk):
o Genetica/ras
o Gedrag
o Gezondheid
o Voorspelbaarheid
o Leeftijd
o Omgeving
o Opvoeding en socialisatie
o Eigenaar
o Anders:
o Karaktereigenschappen
Licht uw keuze(s) toe:
7. Wat is uw inschatting van het percentage complexe honden welke een risico vormen voor
de maatschappij in het werkgebied van uw opvanglocatie?
o ten opzichte van de totale hondenpopulatie?
o
o
o
o
o
o
o

Minder dan 5%
Tussen de 5-25%
Tussen de 25-50%
Tussen de 50-75%
Tussen de 75-95%
Meer dan 95%

Kunt u een toelichting geven op uw inschatting:

8. Wat zijn volgens uw visie risico’s van deze complexe honden binnen de maatschappij?
(meerdere antwoorden mogelijk):
o Bijtincidenten mens en hond
o Gevoel van onveiligheid
o Overlast
o Hoge kosten overheid/gemeente
o Anders:
45

Kunt u een toelichting geven op uw keuze(s):
9. Welke maatregelen kunnen volgens u bijdragen aan het verminderen van deze risico’s met
betrekking tot complexe honden binnen de maatschappij?
o Voorlichting burgers
o Beperkingen houderschap
o Voorlichting
complexe honden
hondeneigenaren
o Registratie incidenten
o Training hond en eigenaar
o Registratie complexe honden
o Anders:
o Gedragstherapie hond
Kunt u een toelichting geven op uw keuze(s):

Onderdeel 2: Complexe hond in de opvang
In het volgende onderdeel vragen wij om uw ervaring en visie omtrent de opvang van deze complexe
honden. Het gaat dan om honden die u als complex ervaart.
10. Als u kijkt naar de groep honden die u jaarlijks opvangt. Kunt u een inschatting geven van het
aantal complexe honden op uw opvanglocatie?
a. ten opzichte van het totale aantal aangenomen afstandshonden?
o 0-25%
o 25-50%
o 50-75%
o 75 -100%
b. ten opzichte van het totale aantal aangenomen zwerfhonden?
o 0-25%
o 25-50%
o 50-75%
o 75 -100%
c. Uitgedrukt in getal als totaal aantal honden?
11. Bij opvanglocaties komt het soms voor dat een aangeboden afstandshond niet aangenomen kan
worden.
a. Hoeveel honden worden er jaarlijks niet aangenomen door u? (eventueel een schatting)
b. Indien dit bij uw opvanglocatie voorkomt, om welke redenen kan een hond geweigerd
worden? (meerdere antwoorden mogelijk)
o Gezondheid
o Leeftijd
o Gedrag
o Raskenmerken
o Bijthistorie
o Capaciteit opvanglocatie
Geef een toelichting op uw keuze(s):

o Hond heeft behoeften waarin de
opvanglocatie niet kan voldoen
(zoals scholing personeel of
losloopweide)
o Anders:

c. Wie bepaalt bij uw opvanglocatie of de hond wel of niet aangenomen kan worden?
46

d. Wordt een hond bij binnenkomst altijd op gedrag getest? Ja/Nee, zo ja:
o door wie (opleidings/deskundigheidsniveau)?
o hanteert u hierbij een protocol?
e. Zijn er wensen/behoeften vanuit uw opvanglocatie waardoor u in staat bent om een
bredere categorie honden aan te nemen? Geef hierbij aan wat uw wens/behoefte is en
voor welk type complexe hond.
12. Welke zorg vragen complexe honden volgens u aan een opvangadres? Denk aan:
a. Huisvesting:
b. Zorg (verzorging, training etc.):
c. Personeel (rol, kennis, ervaring):
d. Veiligheid mens en dier:
13. Waar zitten de knelpunten van deze zorg in de praktijk?
o Huisvesting:
o Zorg (verzorging, training etc.):
o Personeel (rol, kennis, ervaring):
o Veiligheid mens en dier:

14. Wie werken er in de dagelijkse verzorging met complexe honden bij uw opvanglocatie?
o Asielbeheerder
o Dierverzorger
o Gedragstherapeut
o Vrijwilliger
o Trainer
o Anders:
15. Welke factoren van de opvang van deze honden vormen een risico op het ontstaan van
bijtincidenten en/of gevaarlijke situaties tussen hond en mens en/of andere dieren?
a. Huisvesting:
b. Zorg:
c. Personeel:
d. Overig:
16. Hoe betrekt u deze factoren in de wijze van opvang van de complexe hond?
a. Huisvesting:
b. Zorg:
c. Personeel:
d. Overig:

17. Hoe vaak komen onderstaande situaties voor binnen uw opvang? Lichte bijtincidenten
(Dunbar level 1 tot 2)
o Nooit
o Enkele keren per
o Dagelijks
maand
o Enkele keren per
o Enkele keren per jaar
week
47

a. Matig-ernstige bijtincidenten (Dunbar level 3 tot 4)
o Nooit
o Dagelijks
o Enkele keren per
week

o Enkele keren per
maand
o Enkele keren per jaar

b. Zeer ernstige bijtincidenten (Dunbar level 5 tot 6)
o Nooit
o Dagelijks
o Enkele keren per
week

o Enkele keren per
maand
o Enkele keren per jaar

18. Hoe staat u tegenover het idee van een expertisecentrum in Nederland?
Op een schaal van 1 (helemaal niet wenselijk) tot 5 (helemaal wenselijk)
o
o
o
o

Een expertisecentrum in de vorm van een kennispunt: … punten.
Een expertisecentrum in de vorm van fysieke trainingspunt voor complexe honden:
… punten.
Een expertisecentrum in de vorm van fysieke opvang voor hoog-risico honden: …
punten.
Een expertisecentrum waar niet aangenomen honden naar kunnen worden
doorverwezen: … punten.

Kunt u een toelichting geven:

19. Welke rol(len) zou een expertisecentrum volgens u moeten vervullen? (Meerdere
antwoorden mogelijk)
o Voorlichting
o Training honden
o Training personeel
o Opvang complexe honden
o Onderzoek
o Anders:
Toelichting: waarom juist deze rollen?
Toelichting: voor welk type honden zouden deze diensten effectief kunnen zijn?

48

Onderdeel 3: Complexe hond terug naar de maatschappij
Bij dit laatste onderdeel willen wij graag om uw visie vragen betreft de succesvolle (her)plaatsing van
complexe honden in de maatschappij. Het gaat dan om honden die u als complex ervaart.
Een aantal vragen gaan binnen deze categorie over honden die gedefinieerd kunnen worden als
‘hoog-risico hond’ (een hond die een hoog risico vormt op het veroorzaken van een bijtincident in
alledaagse situaties waarvan normaal niet verwacht wordt dat ze een probleem vormen.).

20. Welke factoren dragen bij aan de plaatsbaarheid van een hond?
o Genetica/ras
o Gezondheid
o Leeftijd
o Opvoeding en socialisatie
o Karaktereigenschappen
o Gedrag
o Voorspelbaarheid
o Bijthistorie
o Anders:
21. Wie (opleidings/deskundigheidsniveau) beoordeeld de hond voor plaatsbaarheid?
22. Worden er protocollen of tests gebruikt voor het bepalen van de plaatsbaarheid?
23. Hoe lang duurt het gemiddeld tot dat complexe honden na binnenkomst geschikt zijn voor
plaatsing?
o 1 tot 4 weken
o 1 tot 3 maanden
o 3 tot 6 maanden
o 6 maanden tot 1 jaar
o Langer dan 1 jaar
24. Welke maatregelen zouden er idealiter genomen worden om complexe honden, die als
hoog-risico hond kunnen worden aangemerkt of waarvan u inschat dat ze in deze categorie
kunnen vervallen, geschikt te maken voor plaatsing (meerdere antwoorden mogelijk)?
o Training
o Gedragstherapie
o Langdurige opvang eigen opvanglocatie
o Overplaatsing gespecialiseerde opvanglocatie
o Anders:
Kunt u een toelichting geven op uw keuze(s):
25. Welke knelpunten ervaart u momenteel in het geschikt maken van deze honden, die onder
de vorige vraag worden bedoeld, voor plaatsing?

26. Bij welk percentage van de binnengekomen honden is de complexiteit dusdanig dat deze
honden niet meer geplaatst kunnen worden?
o 0-5%
o 5-10%
o 10-15%
o 15-20%
o 20-25%
o >25%
o Anders:
Geef een toelichting welke honden dit betreft en waarom:
27. Wat gebeurt er in de praktijk met de honden indien deze niet geschikt bevonden worden
voor plaatsing?
28. Hoe lang duurt het gemiddeld tot dat complexe honden na binnenkomst geplaatst worden?
o 1 tot 4 weken
o 1 tot 3 maanden
o 3 tot 6 maanden
o 6 maanden tot 1 jaar
o Langer dan 1 jaar
29. Wat zou de ideale nazorg en/of begeleiding zijn voor eigenaren van geplaatste complexe
honden?
30. Welke knelpunten ervaart u in het bieden van deze nazorg bij uw opvanglocatie?
31. Hoe groot is het gedeelte honden dat binnen korte tijd na plaatsing (binnen enkele weken tot
maanden) terug komt in de opvang?
o 0-5%
o 5-10%
o 10-15%
o 15-20%
o 20-25%
o >25%
o Anders:
Kunt u een toelichting geven op uw keuze. Kunt u hierbij aangeven in hoeverre de complexiteit
van de hond hierbij als reden wordt gegeven?
En een inschatting van het gedeelte geplaatste honden die u als complex hebt aangemerkt dat
retour komt?

50

Bijlage 5 De behoefte en benodigde zorg van de complexe hond – op basis
van gesprekken met stakeholders en literatuuronderzoek
Literatuurreview
Het is van belang te realiseren dat het gedrag van een hond wordt beïnvloed door genetische en
omgevingsfactoren als door de interactie tussen genetica en omgevingsfactoren. Onder
omgevingsfactoren wordt verstaan de huidige fysieke en sociale omgeving van een hond, zijn
eerdere omgeving tijdens zijn gedragsontwikkeling, zijn ervaring met training en het gedrag en de
attitudes van de eigenaar (Bowen, et al., 2019). Bij complexe honden draait het dus om een
combinatie van een genetische achtergrond X en een omgevingsfactor Y wat er voor zorgt dat de
hond een zekere mate van complexheid vertoont. Met behulp van gedragsdiagnostiek kan men
vaststellen welke gedragingen bij die specifieke hond dusdanig afwijkend zijn waardoor die
complexheid tot uiting komt.
Een mogelijkheid om dit te doen is via het ontwikkelde gevalideerde welzijnsassessment van
DAVALON waarmee de toestand van het dier op een bepaald momentinzichtelijk kan worden
gemaakt en het dier in de tijd kan worden gemonitord. Omdat de oorzaak (combinatie van X en Y)
van deze complexheid zo specifiek is, kan de soort en mate van complexheid alleen per individu
vastgesteld worden.
Een andere manier om met behulp van gedragsdiagnostiek de complexiteit van een individuele hond
in kaart te brengen is het opstellen van een ethogram door een voldoende gekwalificeerde
gedragstherapeut. Een ethogram is een lijst van alle (afwijkende) gedragingen die een dier vertoont.
In dit geval een ethogram met gedragingen passend bij gevaarlijk gedrag of complex afwijkend
gedrag. Met de uitkomst van het welzijnsassessment of het ethogram kan men een inschatting geven
van het risico dat de hond vormt en daarmee ook de diagnose stellen waarmee het
toekomstperspectief van de hond in beeld komt. Aan de hand van de diagnose kan een gedegen plan
van aanpak opgesteld worden voor die specifieke individuele hond. Een goede gedragsdiagnose en
behandeling vraagt om specialistische kennis en inzicht. Gedegen gedragsdiagnostiek vormt hiermee
een belangrijk aspect bij de intake en opvang van complexe honden. Gedragsdiagnostiek stelt men in
staat gedrag te monitoren en te scoren gedurende een periode om daarmee de fysieke en mentale
behoefte van de complexe hond in kaart te brengen. Vervolgens kan men met die kennis de
behandeling van de betreffende hond optimaliseren zodat deze naadloos aansluit op zijn behoeften.
In het rapport The Safe Dog Project, (Bowen, et al., 2019), is een top ranking beschreven van factoren
die bijdragen aan het risico op een bijtincident. Kijkend naar complexe honden, dan zouden deze
factoren ook kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van (ander) complex gedrag. Volgens het rapport
is de hoogst gerangschikte categorie van hond gerelateerde factoren die ook een genetische invloed
heeft, persoonlijkheid en temperament. Binnen deze categorie scoorden angst, de neiging om
individuen of resources te beschermen of te bewaken, de neiging om het territorium te bewaken en
het vertoon van agressief gedrag het hoogst. Emotioneel onstabiel zijn, een slechte bijtremming
hebben, frustratie intolerant zijn, pijn intolerant of ongerust zijn, werden eveneens hoog
gerangschikt. Hierbij moet wel verteld worden dat binnen de risicofactoren die bijdragen aan het
risico op een bijtincident, de hond gerelateerde factoren op een derde plaats staan. Op de eerste
plaats staan eigenaar gerelateerde factoren en op de tweede plaats staan situatie gerelateerde
factoren. Het is zaak die factoren die kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van (ander) complex
gedrag te vertalen naar de behoeften van de hond. Door vervolgens tegemoet te komen in deze
behoeften kan het complex gedrag afnemen of zelfs verdwijnen. Hieronder wordt ter illustratie een
van de hoogst gescoordefactoren binnen de hoogst gerangschikte categorie persoonlijkheid en
temperament uitgewerkt, namelijk agressie.
Ondanks dat agressie gerekend kan worden tot het natuurlijke gedragsrepertoire van een hond,

51

vormt agressie gericht naar mensen, honden of andere dieren vaak een probleem.
Gedragsspecialisten rapporteren in 42‐66% van de gevallen met gedragsproblemen, agressie als het
probleem (Borchelt, 1983; Overall, 1997; Beaver, 1999).
Volgens Serpell (2016) hebben vijf factoren invloed op agressie en de impact ervan:
 Biologische variabelen
 Ontwikkeling en socialisatie
 Huisvesting, supervisie en vrijheidsbeperking
 Training en andere interacties met mensen
 Gedrag van slachtoffers en demografie
De derde factor is binnen opvangcentra direct aan de orde. Als deze factor vertaald wordt naar
behoeften van de agressieve hond, kan gesteld worden dat deze honden bovengemiddeld behoefte
hebben aan een huisvesting die hun agressie doet afnemen zoals bijvoorbeeld een geluidsarme
omgeving. Probeer geluid tot een minimum te beperken, zowel geluid dat in de kennels wordt
geproduceerd als daarbuiten, door met geluiddempende materialen te werken in verblijven. Een
stille omgeving draagt bij aan de kwaliteit van leven (Kiddie & Collins, 2015). Supervisie behoeft
leiderschap en duidelijkheid. Adequaat getraind en geschoold personeel is een middel om dit te
bereiken. En vrijheidsbeperking kan vertaald worden in de behoefte aan ruimte tot beweging. Een
middel om dit te bereiken is voldoende grote speelweides.

Stakeholderpanel
Voor deze studie zijn een aantal professionals en (ervarings-)deskundigen die vanuit hun
werkveld in (dagelijks) contact staan met complexe honden en hun eigenaren of
bewaarders geïnterviewd. Aan hen is onder andere de vraag gesteld welke behoeften complexe
honden hebben. Tabel 3.1 geeft een gestructureerde weergave van de specifieke behoefte van
complexe honden. In de tabel staan de algemene behoeften beschreven. Voor een juiste toepassing
is een individuele beoordeling van de hond middels gedragsdiagnostiek, zoals eerder beschreven,
noodzakelijk. Onderstaande tabel geeft een uitkomst van de meest genoemde behoeften van
complexe honden per thema.
Thema
Huisvesting

Verzorging

Behoeften
Elke hond dient individueel beoordeeld te worden om het best passende
management te kunnen realiseren. Een flexibele huisvesting is daarbij
noodzakelijk omdat elke hond een andere instap‐behoefte zal hebben en
gaandeweg de opvangperiode deze behoefte ook kan veranderen. Met
behulp van flexibele huisvesting en continue monitoren en beoordelen
(dagelijks) kan men tegemoet komen aan de specifieke behoeften van de
hond wat resulteert in een hond die vrij is van ongemakken.
Behoeften:
 Prikkelarme omgeving
 Bewegingsvrijheid
 Activiteit
 Interactie hond/mens
Elke hond dient bij intake (volgens protocol) onderzocht te worden door
een dierenarts. Indien nodig geacht door de dierenarts, ontvangt de hond
een behandelplan voor medische problemen die tijdens deze intake zijn
vastgesteld.
Specifieke aandacht voor pijn is hierbij essentieel aangezien pijn een
oorzaak kan zijn van complex gedrag. Vervolgens dient elke hond continue
gemonitord te worden (dagelijks) zodat de individuele behoefte aan
(medische) zorg in beeld blijft gedurende de periode van opvang. Een
individuele flexibele behandelprocedure zorgt er voor dat men inspeelt op

52

Personeel

Veiligheid

specifieke behoeften van de hond zodat (eventueel) fysiek en fysiologisch
ongemak gereduceerd wordt.
Behoeften:
 Mentale ondersteuning en training, bijvoorbeeld ontlading,
uitdaging, rust.
 Fysieke ondersteuning, bijvoorbeeld ten aanzien van
verwaarlozing, mishandeling, nalatenschap op medisch vlak.
Op het moment dat de niet complexe hond middels gedragsdiagnostiek
wordt aangeduid als een complexe hond, wordt het bieden van de juiste
zorg specialistischer en daarmee aanzienlijk arbeidsintensiever. Personeel
dat werkt met complexe honden dient het gedrag middels
gedragsdiagnostiek te kunnen monitoren in de tijd en te scoren om
daarmee de fysieke en mentale behoefte van de complexe hond in kaart te
brengen. Daarbij zijn specialistische kennis, ervaring en voldoende tijd
essentiële succes factoren.
Behoeften:
 Individuele aandacht
 Objectieve beoordeling
 Dagelijkse monitoring
 Passende benadering van de hond
Complexe honden en complexe honden vragen meer alertheid op
veiligheid van mens en dier dan niet complexe honden. Waarbij complexe
honden nóg een stap extra vragen als het gaat om veiligheid ten opzicht
van complexe honden. Door hun genetische kenmerken is de fysieke
schade die complexe honden kunnen veroorzaken groot. Dit vraagt kennis,
voorbereiding en maatregelen.
Behoeften:
 Beschermde huisvesting & omgeving (tijdens bijvoorbeeld
wandelen)
 Voorspelbaarheid

Concluderend kan er gesteld worden dat de fysieke en mentale behoeften van een complexe
hond zéér divers en op het individu gericht zijn. De behoeften van een complexe hond dient
vastgesteld te worden door een intake met individuele beoordeling middels gedragsdiagnostiek.
Daarbij is een continuerende (individuele) monitoring van belang omdat de behoeften van de hond
gaandeweg de opvangperiode kunnen veranderen. Een flexibele, op het individu gerichte
behandelprocedure sluit hierop aan.
Hieronder wordt beschreven welke noodzakelijke zorg opvangcentra moet kunnen bieden
om wél in die behoeften van de complexe hond te kunnen voorzien. Hetgeen aan zorg
geboden moet worden vertaalt zich in middelen. En met die middelen wordt resultaat geboekt dat
complexe gedragingen kan doen afnemen. Tabel 5.1 geeft per behoefte ten aanzien van huisvesting
voorbeelden van middelen die ingezet kunnen worden om in die specifieke behoefte te voorzien.
Ook geeft de tabel het resultaat weer dat vervolgens bereikt kan worden door het inzetten van de
genoemde middelen. Houd in gedachten dat de beschreven middelen voorbeelden zijn maar wel de
noodzakelijke zorg beschrijven die een opvangcentrum moet kunnen bieden om in de behoeften van
de complexe hond te kunnen voorzien. De tabel is immers gebaseerd op de meest voorkomende
behoeften van complexe honden.

53

Tabel 5.1: De noodzakelijke zorg en het te behalen resultaat ten aanzien van huisvesting, per
behoefte.
Th
Thema
Huisvesting:
Behoefte
Middel
Resultaat
Prikkelarme omgeving Geluidsisolerende
Reductie angst, stress.
omgeving, vast team
van verzorgers, geuren
onderdrukken/voorkomen
Bewegingsvrijheid
Ruime huisvesting,
Reductie spanning,
speelweides
stress.
Vrije beweging extra
Speelweides
Reductie spanning
(mentaal en fysiek)
Activiteit
Wandelen > omgeving
Reductie spanning
die wandelen
(mentaal en fysiek)
(aangelijnd) mogelijk
maakt
Interactie hond/mens Contact via
In staat om sociaal
ontmoetingsplaatsen
gedrag te vertonen
(gecontroleerde
omgeving)
:
Met deze kennis kan gesteld worden dat een opvangcentrum die complexe honden
opvangt op hoofdlijnen de volgende zorg moet kunnen bieden:
 flexibele huisvesting;
 veilige ruimte voor beweging en activiteit;
 specialistische, medische, flexibele zorg;
 voldoende gespecialiseerd personeel, specifiek op gedragsdiagnostiek;
 verhoogde veiligheidsnormen.
Het personeel vervult een belangrijke rol in de opslag en opvang vanuit de behoeften en knelpunten
komt het belang van gespecialiseerd personeel naar voren.
Onder gespecialiseerd personeel vallen:
 Gedragsbioloog met academisch niveau;
 Veterinair/dierenarts;
 HBO‐geschoold gedragsdeskundige/‐therapeut;
paraveterinair;
 trainers;
 geschoolde dierverzorgers;
 beheerder/coördinator.
Voor een goede organisatie is het aan te bevelen om een team aan te vullen met:
 Humane socioloog of psycholoog ter ondersteuning van het personeel.
 Onderzoekers voor data verzameling, monitoring en registratie.

54

Bijlage 6 Wet en Regelgeving
De wetgeving zegt in twee wetten iets over de zorgbehoefte van en voor complexe honden. Het
betreft hier het ‘Besluit houders van dieren’ en de ‘Wet Dieren’. Het Besluit houders van dieren
beschrijft regels die het welzijn en de gezondheid van dieren waarborgen op het gebied van goede
huisvesting, verzorging en gezond voer. Ook zegt deze wetgeving beperkt iets over herplaatsing van
dieren en huisvesting van opvangdieren. Als voornaamste onderdeel stelt de Wet dieren dat er
voldaan moet worden aan de intrinsieke waarde van het dier, de erkenning en de bijbehorende zorg.
Onder de intrinsieke waarde van het dier stelt de wetgeving erkenning van de eigen waarde van
dieren, zijnde wezens met gevoel. De wetgeving stelt hiermee dat de inbreuk op de integriteit of het
welzijn van dieren, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk, wordt voorkomen en dat de zorg die de
dieren redelijkerwijs behoeven is verzekerd.
Tot de zorg die dieren redelijkerwijs behoeven wordt volgens de wetgeving in elk geval gerekend dat
dieren, voor zover zulks redelijkerwijs kan worden verlangd, zijn gevrijwaard van:
o dorst, honger en onjuiste voeding;
o fysiek en fysiologisch ongerief;
o pijn, verwonding en ziektes;
o angst en chronische stress;
o beperking van hun natuurlijk gedrag.
De Wet Dieren beschrijft dat als er aan de zorgplicht wordt voldaan, dieren tenminste geen negatief
welzijn hebben. Dit wil niet zeggen dat dieren dan een positief welzijn ervaren. De ‘Vijf Vrijheden’
vormen een conceptueel kader dat vaak te letterlijk genomen wordt, bijvoorbeeld om minimale
houderij‐omstandigheden op te stellen, waarvoor het niet bedoeld is. Daarom wordt in dit kader ook
de definitie van welzijn volgens de Raad van Dierenaangelegenheden benoemd. De Raad hanteert
vooralsnog de volgende definitie, vanuit het perspectief van het dier:
“Dierenwelzijn is de kwaliteit van leven zoals deze door het dier zelf wordt ervaren” (Bracke, Spruijt &
Metz, 1999). Een dier ervaart een positieve staat van welzijn indien het de vrijheid heeft om normale,
soorteigen gedragspatronen uit te voeren en het in staat is om adequaat te reageren op de
uitdagingen die de heersende omstandigheden bieden.
De Raad is van mening dat een bevredigende definitie van dierenwelzijn dient te berusten op
natuurwetenschappelijke onderzoeksresultaten en de maatschappelijk‐ethische discussie, en in ieder
geval de volgende drie elementen moet bevatten:
o Gezondheid: functionele criteria als groei, reproductie, fysieke conditie en
aanpassingsvermogen (beïnvloed door onder andere voorspelbaarheid en beheersbaarheid).
o Emotionele status: affectieve criteria als gevoelens van pijn, angst en ongerief, maar ook
positieve emoties.
o Natuurlijkheid: soorteigen gedrag.
Werkdefinities van dierenwelzijn kunnen al naar gelang de context verschillen, ook in de zienswijzen
van de RDA. Dat geeft niet, zo lang de genoemde elementen er maar deel van uitmaken. (De Jong‐
Timmerman, Kemp, Meijboom, Tombrock & Hopster, 2018).
Hoewel hetgeen beschreven in de wetgeving minimaal en niet op het individu gericht is kan er wel
teruggegrepen worden op de wetgeving als het gaat om zorg van en voor complexe honden.
De wetgeving vormt tevens een ijkpunt als het gaat om het trekken van conclusies ten aanzien van
het wel of niet voldoen aan de wettelijke eisen voor de opslag en opvang van complexe honden.
De volledige wettekst van de ‘Wet dieren’ is te vinden op:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0030250/2019‐01‐01
De volledige wettekst van de wet ‘Besluit houders van dieren’ is te vinden op:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0035217/2018‐07‐01

55

Bijlage 7 Complexe honden in Tierschutz Berlin
In en buiten Europa zijn diverse opvangcentra die gespecialiseerd zijn in de opvang en training van
complexe honden. Een bedrijfsbezoek aan Tierschutz Berlin leverde inzichten over de omgang met
dit type hond in een daarvoor aangewezen afdeling van het opvangcentrum.
In Tierschutz Berlin is 15% van de aanwezige honden goed herplaatsbaar. Ongeveer 30% wordt als
gevaarlijk bestempeld. In Duitsland verschilt per deelstaat het aantal rassen dat op de lijst
‘gevaarlijke honden’ voorkomt. Het aantal dieren dat in deze categorie valt verschilt daarmee ook,
maar het probleem is groot. Complexe honden komen in het opvangcentrum in drie categorieën
binnen, namelijk als gevonden dier, door middel van ‘in bewaringstelling’ (noodopvang) en door
inbeslagname. In het verleden mochten afstandshonden niet geweigerd worden in de Tierschutz,
maar op dit moment worden complexe afstandshonden niet opgenomen.
Het doel van de speciale afdeling voor complexe honden in Tierschutz Berlin is om de hond na goede
en geschikte training te kunnen plaatsen bij een geschikte eigenaar. Het vinden van een eigenaar is
soms moeilijk. Wordt de juiste eigenaar niet gevonden, dan mag de hond blijven. Euthanasie vindt bij
deze potentieel plaatsbare honden niet plaats.

Definitie van complexe honden
In Tierschutz Berlin maakt men onderscheid in drie typen ‘bijzonder problematisch honden’: honden
die door de asielmedewerkers niet zonder veiligheidsmaatregelen kunnen worden
behandeld/gehanteerd, één tot meerdere keren mensen of andere honden ernstig gewond of
gedood hebben door niet aanwijsbare oorzaak, en/of ernstige gedragsproblemen hebben
(stereotypen, autoagressiviteit, apathie). Ook honden die ongecontroleerd jagen vallen onder de
complexe honden. Het kan een hond van elk ras of kruising zijn, maar in Berlijn vallen met name vier
rassen/raskruisingen onder de complexe honden, namelijk de pitbull, stafford, terriërs en kruisingen
van deze drie. Vaak staan deze honden op ‘de lijst’ in een of meerdere van de deelstaten. Toch is er
geen echte definitie van bepaald fenotype te geven, alhoewel dat vaak gedaan wordt.

Omgang met honden met gedragsproblemen
Honden met gedragsproblemen die directe plaatsing van de hond uitsluiten worden altijd
onderworpen aan een grondig veterinair onderzoek, bestaande uit een algemeen onderzoek,
gedetailleerde inspectie van het dier op verwondingen en afwijkingen en zo nodig speciaal onderzoek
van verschillende orgaansystemen, musculoskeletaal -, bloedbeeld- en/of X-ray onderzoek.
Samenwerking met erkende specialisten die zijn opgeleid in de behandeling van honden met
gedragsproblemen is onontbeerlijk in een dierenasiel. Een dergelijke samenwerking moet te allen
tijde bestaan voor gevallen die niet alleen door het personeel van de dierenasiel kunnen worden
opgelost.

Huisvesting
In Tierschutz Berlin is één specifiek huis geschikt voor complexe honden. Het beschikt zowel over
groepshuisvesting, individuele huisvesting als geschakelde huisvesting. Bij groeps- en/of geschakelde
huisvesting zijn twee luiken aanwezig tussen binnen- en buitenverblijf. De huisvesting is dusdanig
aangepast dat honden niet uit kunnen breken, met onder andere hekken die hoog genoeg zijn (2.50
meter is dat zelfs niet altijd!) of door middel van een overkapping. De honden in de kennels hebben
bij voorkeur vanuit de kennel geen zicht op honden in de andere kennels, ook niet op speelweiden.
Er zijn speelweiden aanwezig waarbij bij het onderste gedeelte zichtafscheiding met een steenlaag
geplaatst is. De speelweiden zijn deels direct gekoppeld aan de buitenkennels.
Extra aandachtspunt in deze ruimte is het voeren, vooral bij duo’s of groepshuisvesting. Hiervoor
wordt iedere ruimte geschikt gemaakt, bijvoorbeeld door de hond aan te lijnen of in een bench te
plaatsen. Hierbij wordt te allen tijden eerst aan de eigen veiligheid van de medewerkers gedacht. De
honden worden met maximaal vijf tot zes honden in een rij geplaatst, daarna volgt een onderbreking.

56

Het wordt aanbevolen om complexe honden in speciale kennels te gehouden, waarvan ten minste
één naar een weg leidt. Schuiven scheiden de kennels in de gesloten toestand van een aangrenzende
kennel of verbinden ze in open toestand. Deze schuiven zijn alleen vanaf een veilige plaats buiten de
kennels te bedienen. Materialen zijn deugdelijk en kunnen worden uitgeschakeld of gebruikt door
een hond. Katrollen en draadkabel worden gebruikt of het touw wordt bekleed door de hond
bereikbare delen. Voeder- en drinkbakken moeten buiten de ruimte kunnen worden gevuld en
gereinigd, tenzij de hond op dat moment niet in de kennel gelaten wordt.
Er wordt op toegezien dat de kennels alleen worden betreden door uitdrukkelijk geautoriseerde
personen.

Personeel
Bij Tierschutz Berlin werken acht gedragsdeskundigen en 140 betaalde en geschoolde medewerkers,
Er is een eigen in company train-de-trainer programma, door specialisten opgezet. Dierverzorgers
krijgen zowel theoretische, als de praktische training. Iedereen werkt volgens protocollen en is
verplicht zich daaraan houden. Eenmaal per maand vindt een bijeenkomst plaats met de werkgroep,
de plaatsingsgroep en de dierenarts. De ethische commissie wordt ingeschakeld bij mogelijke
euthanasie. Belangrijk bij de verzorging en training van complexe honden is dat een stabiele band
tussen hond en verzorger wordt opgebouwd worden.

Zorg
Bij de zorg voor- en training van complexe honden gaat men er bij een nieuwkomer vanuit dat hond
gevaarlijk is, tot het tegendeel bewezen is door middel van een in- of externe gedragstest. Bij elke
nieuwe hond wordt gestart met ‘zekerheidsaanlijnen’ met speciale lange haak; vanaf de buitenkant
van de kennel kan veilig de slip om de nek gedaan worden en de lijn worden vastgezet aan de
buitenkant van de kennel. Vervolgens kan de dierverzorger/trainer veilig de kennel binnen en wordt
gestart met het aanleren van de muilkorf. Pas als dat goed gaat, wordt de hond uit de kennel gehaald
en kan gestart worden met het testen. Pas als uit de test blijkt dat ‘veilig aanlijnen’ en muilkorf niet
nodig zijn, dan wordt het gebruik van deze hulpmiddelen gestopt. Hiervoor zijn geen uitzonderingen
en iedere dierverzorger wordt hierin getraind. Er is geen landelijke test die voldoet; wel wordt een
eigen gedragstest uitgevoerd en een trainingsprogramma opgesteld.
Complexe honden krijgen elke dag training en veel verrijking. Elke hond heeft eigen bakje met
passende halsband, muilkorf, lijn, trainings- of verrijkingsmateriaal, etcetera. Training gebeurt door
de gedragsdeskundige en de dierverzorger, maar soms wordt ook met een eigenaar getraind.
Er worden diverse hulpmiddelen gebruikt om de veiligheid van personeel en de andere dieren te
garanderen, waaronder dubbel aanlijnen, vastzetten aan hek, en in uiterste noodgevallen een
vangstok, etc. Ook andere hulpmiddelen worden bij de training ingezet, waaronder een aquatrainer
voor zowel fysio- als gedragstherapie, TTouch en bandage bij training. Er wordt elke dag gewandeld
met de honden. Deze categorie honden wordt niet door vrijwilligers uitgelaten.
Het trainingsprogramma duurt over het algemeen vijf maanden. De hond moet wel met voer te
motiveren zijn. Vooraf wordt het trainingsdoel vastgelegd en een bijpassend programma wordt
opgesteld.

Veiligheid mens en dier
Het introduceren van honden bij elkaar gebeurt altijd met een muilkorf. Worden de honden bij elkaar
geïntroduceerd op de speelweide, dan wordt op dat moment slechts één van de drie speelweides
gebruikt. Is situatie stabiel, dan kan een tweede weide op deze manier ingezet worden. Is de situatie
op beide speelweiden stabiel, dan wordt de derde weide in gebruik genomen. De muilkorf blijft om
zolang dat qua veiligheid voor mens en dier nodig is. Er wordt momenteel gewerkt met metalen

57

muilkorf met drie hoofdbanden. Ook het Baskerville muilkorf wordt gebruikt, maar slechts als dat
veilig is en de hond geen groot bijtgevaar oplevert.
Personeel wordt duidelijk gemaakt altijd te vertrouwen op het onderbuikgevoel: is dat niet bij
benadering van een hond niet goed, hou daar rekening mee en zorg voor de eigen veiligheid.
Hondenwandelaars moeten trainingsprogramma doorlopen hebben, van “Knochen 1” (makkelijke
honden) tot 3 en tussentijds ervaring opdoen. Categorie 3-honden worden niet door vrijwilligers
uitgelaten. De wandeltraining voor een “Knochen 3”-hond is dierspecifiek. Deze laatste training
wordt dus doorlopen voor één Knochen- 3-hond. Dierverzorgers mogen niet met andere “Knochen 3”
honden lopen, ook niet met een ander persoon erbij die wél voor deze hond getraind is.
Een hond is pas plaatsbaar als deze door twee verschillende dierverzorgers op veilige manier
hanteerbaar is. De hond moet daarbij eventuele hulpmiddelen als een muilkorf of
zekerheidsaanlijnen goed accepteren. Bij het zoeken van nieuwe eigenaren wordt een speciale
screening gehanteerd, zodat plaatsbare complexe honden in een passende omgeving en situatie
geplaatst worden. Het is belangrijk reëel te zijn tegenover toekomstig eigenaren wat betreft de
eigenschappen van het dier en de eisen die gesteld worden met betrekking tot veiligheid.
Er worden diverse protocollen gevolgd, waaronder een opnameprotocol, een checklist voor
plaatsbaarheid honden, een profielschetsformulier nieuwe eigenaar + aanvulling voor
‘problematische hunden en protocollen voor ‘Umgang mit gefährlichen Hunden’.
Separaat aan dit rapport, wordt een document overhandigd waarin deze protocollen terug te vinden
zijn.

Samenwerking
Tierschutz Berlin werkt samen met Zentrum Weidefeld, een opvangcentrum voor in beslag genomen
of noodlijdende huisdieren. Het Lissi Lüdemann-Haus fungeert als een expertisecentrum, waar
complexe honden worden getraind en behandeld om ze plaatsbaar te maken. Tierschutz Berlin heeft
weliswaar een specifieke afdeling met zorg en training voor complexe honden, maar er zijn honden
die daar niet te behandelen zijn. Dieren die bijvoorbeeld achteruit gaan in plaats van vooruitgang
boeken bij training gaan vanuit Berlijn naar Weidefeld, maar alleen na strenge selectie: het dier mag
geen ernstig bijtincident gepleegd hebben, er moet regressie zijn in gedrag en de hond moet
(potentieel) herplaatsbaar zijn.

Ethische commissie
Tierschutz Berlin maakt gebruik van een ethische commissie. Deze commissie wordt bijeengeroepen
om te besluiten of de complexe hond nog voor onderdak in aanmerking komt. Er wordt gebruik
gemaakt van een 12-punts lijst, waarbij economische, organisatorische, politieke of andere redenen
die niet relevant zijn voor dierenwelzijn geen rol spelen bij de besluitvorming. De 12 punten hebben
onder andere betrekking op lijden op basis van gedrag, uitsluiten van ziekte als oorzaak van het
gedragsprobleem, verwonden van mensen of andere dieren zonder duidelijke oorzaak of vanwege
gedragsstoornis, resultaten van intensieve training en observatie, mogelijke gedragsmedicatie of
alternatieve behandelmethoden, plaatsing in de opvang in een omgeving met stressbeperking
overwegingen van accommodatiemogelijkheden.

58