Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 721

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 april 2019
Hierbij informeer ik u over de resultaten van de tussenevaluatie van de
experimenten in het hoger onderwijs. In deze brief geef ik eerst een korte
toelichting op het experiment vraagfinanciering en het experiment
leeruitkomsten in deeltijdse en duale hbo-opleidingen en op het
experiment flexstuderen in voltijdse opleidingen hoger onderwijs, waarna
de belangrijkste resultaten van de tussenevaluatie van de experimenten
worden beschreven. De rapportage van de tussenevaluatie van het
experiment vraagfinanciering en het experiment leeruitkomsten van
ResearchNed ontvangt u bijgaand1, evenals de tussenrapportage van het
experiment flexstuderen van Ockham-IPS2.
Daarna ga ik in op mijn besluit ten aanzien van het al dan niet verlengen
of uitbreiden van het experiment vraagfinanciering in het hbo. Vervolgens
wordt het vervolg geschetst van de experimenten vraagfinanciering en
leeruitkomsten in het hbo en ga ik in op de vouchers studievoorschot. De
brief eindigt met een vooruitblik, waarin ik een schets geef van mijn visie
op het gebied van (verdergaande) flexibilisering van het onderwijs.
1. Toelichting op de experimenten
Het experiment vraagfinanciering en het experiment leeruitkomsten zijn in
2016 gestart naar aanleiding van het advies «Flexibel hoger onderwijs
voor volwassenen» van de commissie Rinnooy Kan uit 2014.3 Die
commissie was om een advies gevraagd vanwege de sterk dalende
instroom in het bekostigde deeltijd hoger onderwijs en de wetenschap dat
het deeltijdonderwijs onvoldoende was afgestemd op de doelgroep
1
2
3

kst-31288-721
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/03/12/flexibel-hoger-onderwijs-voorvolwassenen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

1

volwassenen.4, 5 De opdracht aan de commissie was om een advies uit te
brengen over hoe het deeltijd hoger onderwijs flexibeler en aantrekkelijker
gemaakt zou kunnen worden, door het beter af te stemmen op de
specifieke kenmerken en behoeften van (werkende) volwassenen en de
vraag van werkgevers.
Experiment vraagfinanciering
De commissie Rinnooy Kan heeft aanbevolen een experiment vraagfinanciering te starten, om te onderzoeken wat de effecten zijn van vouchers
die individuele studenten kunnen besteden voor deelname aan (delen
van) opleidingen van private en bekostigde instellingen. Het experiment
zou inzichten moeten opleveren in de vraag of het wenselijk is de huidige
reguliere bekostiging voor volwassen deelnemers aan deeltijdse en duale
opleidingen om te vormen naar vraagfinanciering met vouchers die bij
zowel private als bekostigde instellingen te besteden zijn.
In het experiment vraagfinanciering hebben studenten de mogelijkheid
om met vouchers modules van geaccrediteerde opleidingen te volgen en
te stapelen tot een diploma. Studenten kunnen bij enkele hbo-opleidingen
in de tekortsectoren Techniek & ICT en Zorg & Welzijn per module van
30 ec. (een half jaar nominaal) deelnemen en de kosten (deels) betalen
met een voucher. Doel van het experiment is om de flexibiliteit en
aantrekkelijkheid van het aanbod zodanig te vergroten dat dit leidt tot
meer deelname en meer gediplomeerden.
De selectie van opleidingen waarmee instellingen kunnen deelnemen aan
het experiment vraagfinanciering is tot stand gekomen in overleg met
werkgeversorganisaties. Het gaat om opleidingen waarvan werkgeversorganisaties hebben aangegeven dat er bij hun werkgevers grote behoefte
bestaat aan het opscholen van mbo-gekwalificeerd personeel naar een
hbo-diploma, waarbij werkgevers bereid zijn te investeren in opleidingsdeelname van hun medewerkers. Bij de opleidingen gericht op de sector
Techniek & ICT is het experiment vraagfinanciering gestart in september
2016, bij de opleidingen gericht op de sector Zorg & Welzijn in september
2017.
Experiment leeruitkomsten
Het experiment met leeruitkomsten draait om een flexibele vormgeving
van het deeltijdse en duale hoger onderwijs voor (werkende) volwassenen. In dit experiment is de verplichting losgelaten om te werken met
een vaststaand onderwijsprogramma. In plaats daarvan wordt gewerkt
met eenheden van leeruitkomsten (met een maximum van 30 ec per
eenheid), waarin in termen van output is beschreven wat studenten
moeten kennen en kunnen.
Het werken met leeruitkomsten biedt de mogelijkheid opleidingstrajecten
op maat in te richten, relevante kennis en ervaring die de volwassene al
bezit te erkennen en aan te sluiten op de mogelijkheden en behoeften om
leeractiviteiten uit te voeren in de werkomgeving (werkend leren). Vanuit
de gedachte van sturing op output gaat het er uiteindelijk om dat de
leeruitkomsten worden gerealiseerd, niet zozeer om waar, wanneer, hoe
en in hoeveel tijd de student de opleiding doet. Het doel van het
experiment leeruitkomsten is de inrichting van de opleidingstrajecten
4

De instroom in het bekostigde deeltijdonderwijs is in de periode 2001–2014 met meer dan 50%
gedaald.
5
Bron: «Kenmerken, wensen en behoeften deeltijd hoger onderwijs», ResearchNed, 2012
(bijlage bij Kamerstuk 31 288, nr. 285).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

2

flexibel, aantrekkelijk en efficiënt te maken, zodat dit leidt tot meer
deelname en meer gediplomeerden.
Experiment flexstuderen
In het experiment flexstuderen, dat is gestart in september 2017, krijgen
voltijdse studenten die in aanmerking komen voor het wettelijke collegegeld de mogelijkheid om collegegeld te betalen naar rato van het aantal
studiepunten dat gekoppeld is aan de vakken die zij willen volgen. Het
doel van het experiment is om te onderzoeken of deze vorm van flexibiliteit leidt tot een toegankelijker aanbod van het voltijds hoger onderwijs,
minder uitval en meer tevredenheid van studenten. De doelgroep van het
experiment wordt gevormd door studenten die hun opleiding willen of
moeten combineren met andere zaken, zoals topsport, mantelzorg,
vrijwilligers- of bestuurswerk of het opzetten van een onderneming. Aan
het experiment doen op dit moment vier instellingen mee: Hogeschool
Utrecht, Hogeschool Windesheim, Universiteit van Amsterdam en Tilburg
University.
Tussenrapportage experiment flexstuderen
Onderzoeksbureau Ockham-IPS heeft in december 2018 bijgaande
tussenrapportage opgeleverd, met een inventarisatie van eventuele
zwaarwegende redenen die de voortgang van het experiment flexstuderen zouden kunnen belemmeren. In de inventarisatie is gekeken naar de
belangstelling voor het experiment onder studenten, de organisatorische
uitvoerbaarheid en de financiële haalbaarheid van het experiment.
Ockham-IPS concludeert dat er voldoende animo is onder studenten en
dat de interesse toeneemt. Ten aanzien van de uitvoerbaarheid zijn geen
knelpunten geïdentificeerd en er zijn geen financiële redenen om met het
experiment te stoppen.
De tussenrapportage van Ockham-IPS is van belang gelet op de
uitbreiding van het experiment flexstuderen. Een wijzigingsbesluit dat een
nieuw instroommoment regelt voor instellingen is per 1 januari 2019 in
werking getreden en instellingen konden zich tot 1 maart jl. aanmelden.
De Universiteit Utrecht heeft van die mogelijkheid gebruik gemaakt en zal
per 2019/2020 starten met deelname aan het experiment flexstuderen.
Met het wijzigingsbesluit heb ik tevens geregeld dat deelnemende
instellingen ook eerstejaarsstudenten mogen laten flexstuderen, wat in de
oorspronkelijke opzet niet het geval was. Daarnaast is de verplichte opslag
van 15% op het collegegeld veranderd in een maximale opslag van 15%.
Met deze wijzigingen geef ik invulling aan vragen van het lid Tielen, een
motie van de leden Van der Molen en Wiersma6 en een motie van de
leden Van der Molen en Van den Hul.7
In een bijlage8 bij deze brief is een schematisch overzicht opgenomen met
een toelichting op de belangrijkste kenmerken van de experimenten
leeruitkomsten, vraagfinanciering en flexstuderen.

6

Kamerstuk 30 012, nr. 104.
Kamerstuk 30 012, nr. 105.
8
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

3

2. Evaluatie en effectmeting experimenten leeruitkomsten en
vraagfinanciering
De evaluatie en effectmeting van het experiment leeruitkomsten en het
experiment vraagfinanciering wordt uitgevoerd door het onderzoeksbureau ResearchNed. De rapportage van de tussenevaluatie ontvangt u
bijgaand. De eindevaluatie van de experimenten volgt in 2021.
De belangrijkste parameters voor de meting van de effecten van de
experimenten zijn:
• groei instroom en deelname volwassenen aan de opleidingen
• groei aantal en aandeel gediplomeerden
• tevredenheid van studenten en werkgevers over de opleidingen
Voor beide experimenten is ook inzicht van belang in de mate waarin de
groei van de instroom en deelname additioneel is ten opzichte van de
situatie voorafgaand aan het experiment, de bereidheid van werkgevers
om bij te dragen aan de opleidingskosten, en de mate waarin er sprake is
van «switchgedrag» (studenten die nu voor een deelnemende opleiding
kiezen vanwege de extra flexibiliteit, maar anders een andere opleiding
buiten het experiment hadden gedaan).
Op het moment van de tussenevaluatie is over het diplomarendement na
twee jaar experimenteren nog niets bekend. Bij de tussenevaluatie heeft
ResearchNed zich vooral gericht op de vraag hoe de experimenten door
instellingen/opleidingen, studenten en werkgevers worden ervaren en
gewaardeerd. Tevens is gekeken naar de effecten op instroom en
studiesucces.
Sterke groei van de instroom van volwassenen in het hbo
De instroom in bekostigde deeltijdse en duale hbo-opleidingen is per
2018/2019 met 33,3% gestegen ten opzichte van de instroom in 2015/2016.
De trend van dalende instroom in de periode 2001 tot en met 2015 is dus
omgebogen in een substantiële groei. Deze groei doet zich in bovengemiddelde mate voor in de opleidingen die deelnemen aan het experiment
leeruitkomsten. De groeiende instroom kan ook samenhangen met het
economisch herstel in de afgelopen jaren en de doorgaande groei in de
vraag naar hoger opgeleiden op de arbeidsmarkt. De instroomcijfers laten
verder zien dat de gemiddelde leeftijd van instromende studenten is
gestegen en dat de groei vooral zit bij mensen die vanuit een werksituatie
zijn gaan deelnemen aan een hbo-opleiding. Dit zijn verheugende
ontwikkelingen gelet op de doelstellingen een leven lang ontwikkelen te
stimuleren, de leercultuur te versterken en te voorzien in de behoeften van
de arbeidsmarkt.
Evaluatieresultaten experiment leeruitkomsten
Het experiment leeruitkomsten is een grootschalig experiment, waaraan
wordt deelgenomen door 20 instellingen. Dit zijn 15 bekostigde
hogescholen en 5 niet-bekostigde instellingen (nbi’s), die in totaal
deelnemen met 374 deeltijdse en duale opleidingen (waarvan 316 bij
bekostigde hogescholen en 58 bij nbi’s).9 Het gaat hierbij om
hbo-opleidingen op alle niveaus (Associate degree, bachelor en master)
gericht op alle sectoren van de arbeidsmarkt.
9

Oorspronkelijk waren dit 16 bekostigde hogescholen en 6 nbi’s. Vanwege de fusie wordt NHL
Stenden nu als één bekostigde hogeschool geteld. Eén nbi is afgevallen omdat die er niet in is
geslaagd (tijdig) te starten met de implementatie van het flexibele onderwijsconcept op basis
van leeruitkomsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

4

Deelnemende bekostigde en niet-bekostigde instellingen werken met veel
energie en enthousiasme aan flexibilisering van het onderwijs in het
experiment leeruitkomsten en zijn positief over het experiment leeruitkomsten. Het flexibele onderwijsconcept wordt gezien als «het onderwijs
van de toekomst» en de deeltijdse en duale opleidingen in het experiment
gelden nu als voorlopers en proeftuinen voor onderwijsvernieuwing voor
alle opleidingen.
ResearchNed bevestigt dat het experiment veel positieve energie
losmaakt bij de betrokken instellingen. Uit de rapportage volgt dat
studenten, docenten, bestuur en management en werkgevers met name
tevreden zijn over de volgende aspecten.
• Het flexibele onderwijsconcept en het werken met leeruitkomsten zorgt
voor meer herkenbaarheid, ervaren relevantie en een nauwere
aansluiting op de beroepspraktijk. Dat maakt het concept voor
werkende volwassenen en hun werkgevers aantrekkelijk.
• De regie ligt bij de student en in veel gevallen wordt ook in de praktijk
geleerd. Vragen vanuit de beroepspraktijk en theoretische inzichten
worden aan elkaar gekoppeld, wat leidt tot verdieping van inzichten in
interactie met medestudenten en docenten. Studenten ervaren dat zij
nu minder «leren voor school» en meer leren voor hun eigen ontwikkeling.
• Werkgevers zien dit terug: zij geven volgens ResearchNed aan
verschillen te zien tussen de flexibele opleidingen en reguliere
opleidingen; studenten hebben een actievere leerhouding, er wordt
meer maatwerk geboden en de aansluiting op de beroepspraktijk is
beter.
• Door het werkplekleren en door co-creatie is er meer sprake van
samenwerking, afstemming en kennisdeling met werkgevers.10
Uit de evaluatie komt naar voren dat de transitie naar het beoogde
flexibele onderwijsmodel een enorme omslag betekent en een langdurig
traject met een gedegen veranderkundige aanpak vergt. De docent vervult
een belangrijke rol als «drager» van het flexibele onderwijsconcept en de
instellingen investeren veel in visieontwikkeling en deskundigheidsbevordering.
Studenten moeten ook wennen aan het flexibele onderwijsconcept, de
mogelijkheden die worden geboden om eigen keuzes te maken en het
leertraject naar eigen behoeften in te vullen. De ervaring leert dat
naarmate de docent het flexibele onderwijsconcept beter «in de vingers
heeft», de opleiding meer keuzemogelijkheden biedt en de student verder
in de opleiding zit, er steeds meer gebruik wordt gemaakt van de
mogelijkheden opleidingstrajecten flexibel in te vullen.
ResearchNed constateert dat bij veel instellingen de ondersteunende
logistieke processen en systemen (roostering, inzetplanning docenten,
studievoortgangsregistratie, online leeromgeving e.d.) nog niet volledig
zijn afgestemd op het flexibele onderwijsconcept. Daarnaast constateert
ResearchNed dat een substantieel deel van de studenten aanloopproblemen en onduidelijkheden heeft ervaren. Opleidingen verwachten zelf
dat die inmiddels grotendeels opgelost zijn.
ResearchNed concludeert dat het experiment leeruitkomsten onmiskenbaar een positieve en veelbelovende ontwikkeling in het hbo is, met
veel steun en draagvlak bij alle betrokkenen en met potentie voor
doorwerking in het hele hoger onderwijs.
10

Zie ook: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/10/30/praktijkvoorbeeldensamenwerking-bekostigde-hogescholen-en-werkgevers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

5

Evaluatieresultaten experiment vraagfinanciering
Aan het experiment vraagfinanciering wordt deelgenomen door 17 instellingen (waarvan 9 bekostigde hogescholen en 8 nbi’s) met in totaal
46 opleidingen (waarvan 15 bij bekostigde hogescholen en 31 bij nbi’s). In
de periode van 1 september 2016 tot tot 1 december 2018 zijn in totaal
3.911 studenten ingestroomd bij opleidingen in het experiment vraagfinanciering, waarvan 3.466 studenten (89%) bij nbi’s en 445 (11%) bij
bekostigde hogescholen. In die periode zijn voor de deelname van deze
studenten in totaal 8.049 vouchers à 1.250 euro betaald, waarvan 7.012
(87%) aan nbi’s en 1.007 (13%) aan bekostigde instellingen.11
Bij veel opleidingen van niet-bekostigde instellingen die deelnemen aan
het experiment vraagfinanciering, constateert ResearchNed een groei in
instroom van studenten. Bij de nbi’s leveren de vouchers een directe
korting op; de kosten voor de opleiding worden verminderd met het
voucherbedrag. ResearchNed concludeert dat het aannemelijk is dat dit
vooral voor individuen die zonder bijdrage van werkgevers studeren
(zzp’ers, individuele omscholers e.d.) een positief effect heeft op de
toegankelijkheid en leidt tot meer deelname.
ResearchNed maakt bij de cijfers over groeiende instroom bij nbi’s de
kanttekening dat harde conclusies over de effecten op instroom en
deelname niet te trekken zijn, omdat data van een controlegroep
ontbreken. ResearchNed merkt ook op dat de instroom bij vergelijkbare
bekostigde deeltijdse en duale opleidingen van 2015 tot 2018 overall ook
sterk is gegroeid (techniek + 35 % en zorg + 60%), om aan te geven dat de
groei van de instroom bij nbi’s (deels) ook verklaard kan worden uit
andere oorzaken dan de vouchers. Daarnaast maakt ResearchNed de
kanttekening dat vraagfinanciering met vouchers onvermijdelijk leidt tot
verdringing van private bijdragen (vouchers voor mensen die zonder de
vouchers ook wel zouden hebben deelgenomen aan de opleiding).
De bekostigde instellingen hebben in het algemeen geen positieve
ervaringen met vraagfinanciering. Voor de deelnemende opleidingen
vervalt de reguliere overheidsbekostiging en de vouchers compenseren
dit slechts ten dele, waardoor de prijs hoger ligt dan het wettelijk
collegegeld. Bekostigde instellingen geven aan dat de extra flexibiliteit die
het experiment vraagfinanciering biedt (vrijheid van onderwijslocatie en
de mogelijkheid van modulaire deelname) voor individuen en werkgevers
niet lijkt op te wegen tegen de extra kosten. Dat wordt bevestigd door
werkgeversorganisaties, die aangeven dat de flexibiliteit die in het
experiment leeruitkomsten wordt geboden voor werkgevers veelal
voldoende is en dat de regulier bekostigde opleidingen vanwege de
lagere kosten (wettelijk collegegeld) aantrekkelijker zijn. ResearchNed
concludeert dat het experiment vraagfinanciering bij de bekostigde
instellingen een averechts effect heeft.
ResearchNed geeft aan dat het vanuit evaluatieoogpunt meerwaarde heeft
om het experiment vraagfinanciering voor nbi’s te verlengen en enkele
nieuwe instroomcohorten toe te laten. Verlenging van de instroom vraagt
om een overheidsinvestering van ongeveer 10 miljoen euro per extra
instroomcohort. ResearchNed adviseert om de instroom bij bekostigde
hogescholen niet te verlengen en om het experiment vraagfinanciering
niet uit te breiden met andere opleidingen.

11

Dit zijn voorlopige cijfers. DUO heeft bij 985 inschrijvingen geconstateerd dat die inschrijvingen na betaling van vouchers zijn ingetrokken. Mogelijk vindt terugvordering plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

6

3. Besluit experiment vraagfinanciering hbo
In het Besluit experimenten vraagfinanciering is vastgelegd dat het
experiment geldt voor drie instroomcohorten (studiejaren 2016/2017,
2017/2018 en 2018/2019). Op basis van de tussenevaluatie kan ik besluiten
drie nieuwe cohorten (2019/2020, 2020/2021 en 2021/2022) tot het
experiment toe te laten en/of het experiment beperkt uit te breiden met
nieuwe opleidingen.
Op grond van de informatie uit voorliggende tussenevaluatie is mijn
besluit het experiment vraagfinanciering niet te verlengen met nieuwe
instroomcohorten en niet uit te breiden met nieuwe opleidingen. Voor
verlenging en/of uitbreiding is geen financiële ruimte. ResearchNed raamt
de kosten op grond van de huidige drie instroomcohorten op 30 mln.
euro. Het beschikbare budget bedraagt 32 mln. euro. Er is dus geen
ruimte om 10 mln. euro te investeren per instroomcohort.12
Afgezien van de financiële onhaalbaarheid, zie ik ook onvoldoende
inhoudelijke redenen om het experiment te verlengen en/of uit te breiden.
Ook na verlenging of uitbreiding zal het experiment geen inzichten
opleveren in de vraag of het wenselijk is de huidige reguliere bekostiging
om te vormen naar vraagfinanciering met vouchers die bij zowel
bekostigde als niet-bekostigde instellingen besteed kunnen worden.
Het was tevoren bekend dat een zuiver experiment niet mogelijk was.13
Dat heeft te maken met de beperkte schaal van het experiment; het betreft
alleen geselecteerde opleidingen gericht op tekortsectoren en leidt dus
niet tot generaliseerbare inzichten in de effecten. En dat heeft ook te
maken met de vrijwilligheid van deelname aan het experiment door
opleidingen van bekostigde hogescholen. Zonder die vrijwillige deelname
van bekostigde hogescholen was het experiment vraagfinanciering niet
mogelijk geweest. Maar het heeft er ook toe geleid dat er sprake is van
concurrentie met regulier bekostigde opleidingen, waarvan de effecten
groter zijn dan voorzien.
Eind mei 2019 ontvangt u een brief over leven lang ontwikkelen van de
Minister van SZW en mij. In die brief komt onder meer aan de orde hoe
het experiment vraagfinanciering in het mbo zal worden ingevuld.
4. Vervolg
Experiment vraagfinanciering
Studenten die tot en met augustus 2019 instromen in een opleiding in het
experiment behouden hun aanspraak op vouchers en kunnen de opleiding
vervolgen met die vouchers. Opleidingen van bekostigde hogescholen die
deelnemen aan het experiment vraagfinanciering ontvangen voor nieuw
instromende studenten vanaf het studiejaar 2019/2020 weer reguliere
bekostiging en studenten kunnen aan deze opleidingen deelnemen tegen
het tarief van het reguliere (wettelijke) collegegeld. Bekostigde
hogescholen die in het kader van het experiment vraagfinanciering zijn
gestart met een nieuwe opleiding, hebben geen toets macrodoelmatigheid doorlopen. Voor die opleidingen zullen de bekostigde hogescholen

12

Het additionele budget voor het experiment vraagfinanciering is 32 mln. euro. Van het
oorspronkelijke budget van 40 mln. euro is in 2017 conform toezegging 8 mln. euro overgeheveld naar de 2e tranche van de subsidieregeling «flexibel hoger onderwijs voor volwassenen», omdat in 2017/2018 het experiment vraagfinanciering ook in de sector Zorg en Welzijn
van start kon gaan. Zie Kamerstuk 31 288, nr. 523.
13
Kamerstuk 30 012, nr. 41.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

7

alsnog een toets macrodoelmatigheid moeten aanvragen en doorlopen,
om per 2019/2020 voor reguliere bekostiging in aanmerking te komen.
ResearchNed blijft het experiment monitoren met betrekking tot de
instroom. De instroom met vouchers kan goed vergeleken worden met de
instroom zonder vouchers in de jaren 2019/2020, 2020/2021 en 2021/2022,
zodat meer inzicht ontstaat in het effect op additionele deelname van de
vouchers. In de eindevaluatie zal ook worden ingegaan op het effect op
diplomering, zodat inzicht ontstaat in de mate waarin de modulaire
deelname aan opleidingen leidt tot het behalen van een hbo-diploma.
Daarnaast wordt de tevredenheid van studenten en werkgevers opnieuw
gemeten.
Alle opleidingen in het experiment vraagfinanciering vallen sinds januari
2019 ook onder de regeling praktijkleren. Deze regeling is voor het hbo
per 2019 uitgebreid met praktijkleren in deeltijdse en duale opleidingen
gericht op de sector Zorg & Welzijn.14 Opleidingen gericht op de sector
Techniek & ICT maakten al deel uit van het hbo-deel van de regeling. Dat
betekent dat werkgevers nu tegemoetkomingen kunnen krijgen voor
medewerkers die deelnemen aan werkend leren in het kader van alle
deeltijdse en duale hbo-opleidingen gericht op deze tekortsectoren.
De conclusie van ResearchNed is interessant dat het aannemelijk is dat de
vouchers bij de hbo-opleidingen van niet-bekostigde instellingen een
positief effect hebben op de instroom van individuele deelnemers die
zonder werkgeversbijdrage studeren. Bij de uitwerking van de regeling
voor het publieke leerbudget wordt bezien of het mogelijk is die
doelgroep daar voor in aanmerking te laten komen.15 Daarnaast is voor
individuen het leven lang leren krediet beschikbaar.
Experiment leeruitkomsten
De ontwikkelingen die ResearchNed rapporteert over de opleidingen in
het experiment leeruitkomsten zijn veelbelovend. En het enthousiasme en
vertrouwen van de instellingen is verheugend. Met name de ervaren
beroepsrelevantie, de verwevenheid van theorie en praktijk en de effecten
van meer regie bij de student op (de kwaliteit van) diens leren spreken tot
de verbeelding. Tegelijkertijd is de constatering dat er nog veel moet
gebeuren om geambieerde flexibiliteit en differentiatie in leerroutes van
studenten in volle omvang te realiseren. Hierbij gaat het niet alleen om
een onderwijskundige vernieuwing, maar ook om een organisatieverandering. De veranderkundige aanpak in de projecten bij de deelnemende
instellingen, waarin inhoudelijke en onderwijskundige vernieuwing
worden gekoppeld aan professionalisering van docenten en doorontwikkeling van systemen en processen, zal onverminderd gecontinueerd
moeten worden.
De komende jaren zal moeten blijken dat het flexibele onderwijsmodel op
basis van leeruitkomsten tot volle wasdom komt. Dat zal moeten leiden
tot een verdere groei in de deelname en diplomering en een groei in de
tevredenheid van studenten en werkgevers. Daarnaast zijn de oordelen
van de NVAO over de kwaliteit en het niveau van de opleidingen in het
experiment van belang. Voor het merendeel van de opleidingen in het
experiment geldt dat die beoordeling na het studiejaar 2019/2020 zal zijn
afgerond.

14
15

Kamerstuk 31 524, nr. 387.
U wordt op korte termijn nader geïnformeerd over onder meer het publieke leerbudget, dat in
plaats komt van de huidige fiscale aftrek van scholingsuitgaven in het kader van de
Inkomstenbelasting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

8

Vouchers studievoorschot
Bij het akkoord over het studievoorschot is afgesproken dat de eerste vier
cohorten studenten die zijn ingestroomd sinds de afschaffing van de
basisbeurs bij afstuderen (hbo-bachelor of wo-master) een voucher
ontvangen ter waarde van 2.000 euro, als tegemoetkoming vanwege het
feit dat zij in mindere mate profiteren van de herinvestering van middelen
in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Deze afgestudeerden kunnen de
vouchers 5 tot 10 jaar na afstuderen inzetten voor deelname aan (delen
van) geaccrediteerde opleidingen hoger onderwijs, bij zowel bekostigde
als niet-bekostigde instellingen. Deze vouchers vertegenwoordigen een
aanzienlijk bedrag en maakt de doelgroep van deze werkende afgestudeerden interessant voor de instellingen die opleidingen hoger onderwijs
verzorgen. De verwachting is dan ook dat dit leidt tot een breder en meer
divers scholingsaanbod voor werkenden in het hbo en wo, dat ook
beschikbaar komt voor werkenden zonder vouchers studievoorschot en zo
bijdraagt aan een leven lang ontwikkelen.
Vooruitblik- hoe verder?
De dynamiek op de arbeidsmarkt neemt toe, mede als gevolg van
globalisering en technologische ontwikkelingen als robotisering en
automatisering. Het tempo waarin banen, taken en functies ontstaan,
veranderen en verdwijnen neemt toe en er zullen naar verwachting steeds
snellere verschuivingen in werkgelegenheid zijn tussen en binnen
sectoren. Dat betekent dat het belang van leven lang ontwikkelen voor het
functioneren van de economie en arbeidsmarkt groter wordt.
Prognoses laten zien dat de behoefte aan hoger opgeleiden blijft groeien,
terwijl de positie en arbeidsmarktperspectieven van het middensegment
juist minder gunstig worden.16 Dat heeft te maken met het verhogen van
kwalificatie-eisen in veel beroepen en functies als gevolg van toenemende
complexiteit en technologisering van het werk. Hoe de werkgelegenheid
voor het middensegment zich op de Nederlandse arbeidsmarkt exact zal
ontwikkelen en in hoeverre daarbij sprake is van verschillen tussen
sectoren is onzeker. In algemene zin is echter wel duidelijk dat het van
belang is dat mensen zich tijdens hun werkzame leven kunnen blijven
ontwikkelen, om hun inzetbaarheid te waarborgen en te voorzien in de
behoefte van de arbeidsmarkt.
Het belang van goed toegankelijke, kwalificerende opleidingen, die
aansluiten bij de kenmerken en behoeften van volwassenen is dus groot
in zowel het middelbare beroepsonderwijs als het hoger onderwijs. In de
strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek wil ik inzetten op
maximale toegankelijkheid, flexibiliteit en aantrekkelijkheid van het
onderwijs voor volwassenen. Daarbij is ook verdere versterking van de
samenwerking met het bedrijfsleven en versterking van de maatschappelijke verankering van de instelling in het (regionale) werkgebied van
belang, onder meer door de koppeling van onderwijs en onderzoek aan
innovatie in en van de beroepspraktijk.
De bestaande kaders in wet- en regelgeving zullen tegen het licht worden
gehouden. Daarbij worden de lessen meegenomen die we kunnen trekken
uit de experimenten in het deeltijdse en duale hoger onderwijs voor
volwassenen. Waar kaders niet passen, belemmeringen opleveren of de
gewenste ontwikkelingen onvoldoende ondersteunen, is het mijn inzet te

16

«Skills forecast 2018», CEDEFOP. Zie ook: https://www.neth-er.eu/nl/nieuws/Cedefop-voorspelttoename-hooggeschoolde-beroepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

9

komen tot maatregelen die nodig zijn om de gewenste flexibilisering te
ondersteunen en faciliteren.
Tenslotte
Het feit dat de instroom van volwassenen in het deeltijdse en duale hoger
onderwijs na een jarenlange terugloop de laatste jaren fors groeit is een
positieve en noodzakelijke ontwikkeling. De experimenten om het hoger
onderwijs voor volwassenen flexibeler en aantrekkelijker te maken dragen
hier aan bij en leiden tot versterking van de samenwerking tussen
instellingen en werkgevers. Ik heb er alle vertrouwen in dat de energie en
het enthousiasme bij alle betrokkenen zal fungeren als katalysator voor
doorontwikkeling en dat we de komende jaren zullen zien dat dit zijn
vruchten afwerpt.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 288, nr. 721

10