Doorleren werkt

Samen investeren in
nieuwe zekerheid

Doorleren werkt
Samen investeren in
nieuwe zekerheid

Commissie vraagfinanciering mbo
4 april 2017

Leren Werkt

Leven en leren voor iedereen!

Colofon
Copyright © 2017
Commissie vraagfinanciering mbo
Illustraties: Linda Zoon
Eindredactie: Yolanthe van der Ree
Vormgeving en druk: Corps
Oplage: 300 exemplaren
Extra exemplaren te downloaden via:
www.doorlerenwerkt.nl

doorleren werkt

3

Inhoudsopgave

1

2

3

4

Voorwoord

4

Samenvatting

6

De commissie – Taakopdracht, werkwijze en visie

11
12
13

Werken en leren in de wereld van morgen

17
18
19
21

Vraagfinanciering

23
24
25
27

Aanbevelingen

Aanbeveling 1: De individuele leerrekening
Aanbeveling 2: De deltacommissaris
Aanbeveling 3: Het nationaal scholingspact
Aanbeveling 4: Regionale ondersteuning met landelijke regie
Aanbeveling 5: Benut alle vormen van leren

29
30
33
34
36
39

Investeringsagenda lange termijn
Concrete uitwerking individuele leerrekening
Lijst van gesprekspartners
Geraadpleegde bronnen
Leden van de Commissie vraagfinanciering mbo

44
52
54
56
60

1.1
1.2

2.1
2.2
2.3

3.1
3.2
3.3

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4
Bijlage 5

Taakopdracht en werkwijze van de commissie
Visie

Het belang van een leven lang leren
Belemmeringen voor een leven lang leren
Conclusie

Varianten van vraagfinanciering
Wegingscriteria om tot een voorkeursvariant te komen
Conclusie

4

advies commissie vraagfinanciering mbo

Voorwoord
We leven in een tijd waarin leren en jezelf blijven ontwikkelen steeds belangrijker
worden. De wereld verandert snel, de arbeidsmarkt wordt flexibeler en dynamischer. Toch nemen volwassenen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4
nu minder deel aan scholing dan 10 jaar geleden. Wat is hiervan de reden, wat is
er nodig om hun deelname aan scholing te vergroten en kan vraagfinanciering
daaraan bijdragen? Dat zijn de centrale vragen waarover de Commissie vraag­
financiering mbo zich gebogen heeft. Om antwoorden te vinden, is het perspectief van deze groep volwassenen centraal gesteld. Waar lopen zij in de praktijk
tegenaan, wat vinden zij belangrijk en waar hebben zij behoefte aan?
Er zijn de afgelopen decennia boekenkasten vol geschreven over een leven lang
leren en er zijn talloze beleidsinitiatieven genomen. In die wereld van analyses
en beleid, komen regelmatig termen terug als ‘gebrek aan motivatie’ en ‘gebrek
aan urgentiegevoel’. Daarnaast komen belemmeringen naar voren die te maken
hebben met geld, tijd en een inflexibel scholingsaanbod.
In straatinterviews is mensen gevraagd om voorbij die belemmeringen te kijken
en na te denken over wat ze zouden willen doen als alle opleidingen gratis
zouden zijn. Vrijwel iedereen blijkt dan een opleiding te willen volgen en heeft
daar concrete ideeën over. Maar de huur en de boodschappen die betaald
moeten worden en de drukte van alledag, houden hen af van realisatie van
de plannen. Een representatieve enquête die de commissie heeft laten uitvoeren,
bevestigt deze bevindingen.
De beperkte deelname aan scholing van volwassenen met een opleidingsniveau
tot en met mbo 4 is dus niet het gevolg van het ontbreken van motivatie, maar
van mogelijkheden. Experimenten laten zien dat mensen zich wel degelijk
scholen en ontwikkelen als ze daarvoor de middelen en de gelegenheid krijgen.
Het benutten van deze scholingspotentie is van groot individueel, maatschap­
pelijk en economisch belang. Permanent leren is de beste garantie voor behoud
of verbetering van baan en inkomenszekerheid in de 21e eeuw. En daarmee voor
economische groei.

5

doorleren werkt

De commissie pleit voor meer urgentie en ambitie in het beleid. Uit de gesprekken
met de verschillende stakeholders heeft zij opgemaakt dat de tijd hier rijp voor is.
Permanente scholing zou minstens zo vanzelfsprekend moeten zijn voor mensen
met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 als voor hogeropgeleiden.
Vraagfinanciering in de vorm van een eigen leerrekening kan zeker helpen dit
te realiseren, mits het wordt ingebed in een samenhangend pakket van maat­
regelen op landelijk en regionaal niveau. Naast een stevige investeringsimpuls is
een krachtige inzet op het ontschotten en bundelen van middelen van overheid
en sociale partners nodig. Het stimuleren van permanent leren vraagt om een
goede samenwerking met en in de regio waar de praktische ondersteuning van
mensen plaatsvindt. En het doet een beroep op onderwijsinstellingen om maatwerk te leveren en zo het scholingsaanbod af te stemmen op de behoeften en
mogelijkheden van volwassenen.
De commissie wil de vele gesprekspartners die hun ervaringen, passie en
wijsheid met ons hebben gedeeld, van harte danken. Een speciaal woord van
dank is voor Anouk Mulder en Frank Kalshoven van de Argumentenfabriek die
ons geholpen hebben bij de rondetafelgesprekken en het ontrafelen van de
problematiek. Dank ook aan Boukje Cuelenaere van CentERdata die in zeer
korte tijd een representatieve enquête onder de doelgroep heeft gedaan.
De commissie is Ted Reininga en André de Moor van het ministerie van OCW
zeer erkentelijk voor hun bijdrage aan de financiële investeringsagenda. De
commissie is fantastisch ondersteund door Antoinette van Wanroij en Amnon
Owed van het ministerie van OCW. Tot slot danken we de minister van OCW voor
het in ons gestelde vertrouwen. Wij hebben met bijzonder veel plezier aan dit
advies gewerkt en wensen allen die met de bevindingen aan de slag gaan veel
wijsheid en succes toe.

Jolande Sap,
voorzitter Commissie vraagfinanciering mbo

6

advies commissie vraagfinanciering mbo

Samenvatting
Iedereen in Nederland in staat stellen zich blijvend te ontwikkelen en te
ontplooien om zo een duurzame positie op de arbeidsmarkt en in de samen­
leving te verwerven en te behouden. Zo luidt de hoofddoelstelling van de
Commissie vraagfinanciering mbo.
De baan voor het leven bestaat niet meer. De dynamische arbeidsmarkt vraagt
om flexibele, weerbare en wendbare mensen. Permanente scholing en ontwik­
keling zijn belangrijker dan ooit. Zorgelijk is het daarom dat mensen met een
opleiding tot en met mbo-niveau 4 nu minder deelnemen aan scholings- en
ontwikkelingstrajecten dan 10 jaar geleden. Een leven lang leren is niet alleen
in het belang van het individu, maar vooral ook in dat van de samenleving als
geheel en van de Nederlandse economie.
De Commissie vraagfinanciering mbo kreeg als opdracht advies uit te brengen
aan de minister van OCW over de uitwerking van vraagfinanciering in het
middelbaar beroepsonderwijs in het kader van permanent leren, inclusief het
in kaart brengen van de voor- en nadelen van de mogelijke varianten, ten
behoeve van politieke besluitvorming over een experiment.
De commissie heeft de opdracht benaderd vanuit het perspectief van de mensen
om wie het gaat. Wat zijn de redenen dat mensen met een opleiding tot en
met mbo-niveau 4 de laatste jaren minder vaak een opleiding of cursus volgen?
En wat hebben zij nodig om dit tij te keren?

Voorwaarden

In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, blijkt er geen sprake te zijn van
een gebrek aan motivatie. Mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4
willen zich graag verder ontwikkelen mits de voorwaarden daarvoor aanwezig
zijn. Belangrijk is in eerste instantie dat zij over financiële middelen kunnen
beschikken om scholing te bekostigen. Daarnaast zijn belangrijke voorwaarden:
voldoende beschikbare tijd, een transparant en kwalitatief goed cursus- en oplei­
dingsaanbod dat aansluit op de behoefte van volwassenen en een omgeving
die scholing en ontwikkeling stimuleert. De commissie ziet het creëren van
deze voorwaarden als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid,
werkgevers, opleidingsinstellingen en mensen zelf.

Vraagfinanciering

Vraagfinanciering is een effectief instrument om mensen meer te laten deel­
nemen aan scholing en regie te geven over hun eigen ontwikkeling. Bij vraagfi­
nanciering worden financiële middelen direct gekoppeld aan degene die scholing
volgt, oftewel de vrager, zodat deze zelf zijn of haar scholing kan inkopen.
Globaal zijn er drie varianten: fiscale faciliteiten (zoals scholing als aftrekpost),
uitgavenregelingen (zoals de scholingsvoucher) en trekkingsrechten (zoals de
individuele leerrekening).

7

doorleren werkt

De commissie heeft deze drie varianten van vraagfinanciering gewogen aan de
hand van vijf criteria: impact, transparantie, keuzevrijheid, verantwoordelijkheid
en toegankelijkheid. Trekkingsrechten scoort als variant van vraagfinanciering
het hoogst op deze criteria. De individuele leerrekening is volgens de commissie
dan ook het meest kansrijk als instrument om een leven lang leren van mensen
met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 te stimuleren. Deze variant van
vraagfinanciering is structureler dan vouchers en beter in staat om de doelgroep
te bereiken dan fiscale faciliteiten, terwijl verschillende partijen eraan kunnen
bijdragen.

Aanbevelingen

De commissie is van mening dat vraagfinanciering als instrument ingebed
moet zijn in een totaalaanpak, zodat aan alle hierboven genoemde voorwaarden
voldaan kan worden. De commissie formuleert daarom vijf samenhangende
aanbevelingen: 1. de individuele leerrekening, 2. de deltacommissaris, 3. het
nationaal scholingspact, 4. regionale ondersteuning met landelijke regie en 5.
benut alle vormen van leren.

Aanbeveling 1. De individuele leerrekening

De individuele leerrekening voor post-initieel leren is een laagdrempelig instru­
ment voor iedere Nederlander. Een dergelijke rekening is simpel, inzichtelijk en
makkelijk toegankelijk, bijvoorbeeld via DigiD. Mensen krijgen het geld niet in
handen, maar kunnen het wel zelf besteden aan scholing en hun verdere ontwik­
keling bij een aanbieder die op enige wijze is erkend.
De leerrekening wordt vanuit verschillende bronnen gevuld: overheid, werk­
gevers en werknemers. De commissie adviseert om een leerrekening te openen
nadat iemand het initiële onderwijs met een startkwalificatie heeft verlaten
of de leeftijd van 27 jaar heeft bereikt. Op basis van het voortraject wordt de
overheidsbijdrage aan de leerrekening vastgesteld. De commissie geeft er
de voorkeur aan dat het totale overheidsdeel meteen bij openen van de leer­
rekening beschikbaar komt. Voorwaarde is wel dat ook de andere partijen aan
de leerrekening bijdragen.

Aanbeveling 2. De deltacommissaris

De deltacommissaris is het boegbeeld van een leven lang leren. Hij of zij draagt
zorg voor de uitvoering van het deltaprogramma `Doorleren werkt´ dat met het
aantreden van het nieuwe kabinet in 2017 van start zou moeten gaan en een
doorlooptijd van vier jaar heeft.
De bestaande budgetten met betrekking tot scholing binnen de overheid, die
nu zijn ondergebracht bij de ministeries van OCW, SZW en EZ, worden gebundeld
en komen onder regie van de deltacommissaris. De deltacommissaris krijgt een
eigen (kleine) projectorganisatie en programmabudget.

8

advies commissie vraagfinanciering mbo

Aanbeveling 3. Het nationaal scholingspact

De deltacommissaris ontwikkelt een breed gedragen programma dat het best
verzilverd kan worden in een nationaal scholingspact: een afspraak tussen de
landelijke overheid, werkgevers, werknemers, opleidingsinstellingen en regio’s.
Het pact beslaat ruwweg twee kabinetsperioden, waarbij elke periode een
structurele verhoging kent van het overheidsbudget van ongeveer € 600 miljoen.
Dit bedrag komt beschikbaar onder voorwaarde dat werkgevers bereid zijn
eenzelfde investering te doen en alle betrokken partijen op landelijk en regionaal
niveau zich committeren aan het scholingspact.

Aanbeveling 4. Regionale ondersteuning met landelijke regie

Ondersteuning die écht werkt staat dicht bij de mensen zelf. De beste plek om
deze te organiseren is daarom regionaal of waar nodig zelfs lokaal. Regionale
ketenpartners hebben drie belangrijke taken bij het stimuleren van een leven
lang leren: 1. actieve, individuele ondersteuning op maat bieden, 2. anticiperen op
regionale arbeidsmarktontwikkelingen en 3. scholingsmogelijkheden stimuleren.
Daar waar partijen elkaar nog niet weten te vinden en waar een leven lang
leren nog onvoldoende gestalte krijgt, is een stevige impuls nodig. De deltacom­
missaris kan regionale knelpunten oppakken en op landelijk niveau tot concrete
oplossingen komen en belemmeringen wegnemen.

Aanbeveling 5. Benut alle vormen van leren

Om alle vormen van leren daadwerkelijk te kunnen benutten, adviseert
de commissie:
• dat de overheid een vierjarig programma ontwikkelt en faciliteert om
erkende bekostigde en niet-bekostigde instellingen te stimuleren maat­
werktrajecten voor volwassenen te realiseren;
• dat de overheid de beroepsbegeleidende leerweg voor volwassenen
aan­trekkelijker maakt en afspraken maakt met werkgevers over voldoende
leerbanen;
• dat eerder opgedane kennis en ervaring inzichtelijk worden voor individu,
opleidingsinstellingen, werkgevers en de samenleving door een digitaal
competentiepaspoort ofwel een DigiCV in te voeren;
• dat mensen in staat worden gesteld van het aanbod gebruik te maken door
hun taal- en rekenvaardigheden op voldoende niveau te brengen.

9

doorleren werkt

Hoofdstuk

1
De commissie – Taakopdracht,
werkwijze en visie

advies commissie vraagfinanciering mbo

12

Hoofdstuk 1

De commissie – Taakopdracht, werkwijze en visie
1.1

Taakopdracht en werkwijze van de commissie
Formele opdracht

De formele opdracht van de Commissie vraagfinanciering mbo is opgenomen
1
in het instellingsbesluit van 8 september 2016. Op grond hiervan heeft de
commissie tot taak:

’Het uitbrengen van een advies aan de minister over de uitwerking van
vraagfinanciering in het middelbaar beroepsonderwijs in het kader van
permanent leren, inclusief het in kaart brengen van de voor- en nadelen
van de mogelijke varianten, ten behoeve van politieke besluitvorming
over een experiment.’
Daarnaast is de commissie verzocht om in het advies mee te nemen: de eerste
ervaringen met de pilots vraagfinanciering in het hoger onderwijs, de uitkom­
sten van het SER-advies over het middensegment mbo en het praktijkleren, en
de evaluatie van de Regeling regionaal investeringsfonds mbo.

Interpretatie van de opdracht

De Commissie vraagfinanciering mbo benadert in dit advies het vraagstuk vanuit
het perspectief van de mensen om wie het gaat. Zij heeft onderzocht waarom
volwassenen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 de laatste jaren minder
vaak een opleiding of cursus volgt. Ook heeft zij gekeken of vraag­financiering de
oplossing is om meer mensen te stimuleren tot permanent leren. Deze aanpak
van de commissie heeft er toe geleid dat er aanbevelingen in dit advies staan die
verder reiken dan alleen de uitwerking van vraagfinanciering. Vraagfinanciering
is in de visie van de commissie alleen kansrijk als het onderdeel is van een breder
pakket maatregelen. Die maatregelen zijn geformuleerd als aanbevelingen.

Werkwijze van de commissie

1 Zie Staatscourant 2016,
nr. 46803.

Als voorbereiding op dit advies heeft de commissie vele rapporten en onderzoeken
geraadpleegd en gesprekken gevoerd met een brede groep deskundigen.
Met hulp van de Argumentenfabriek zijn systematisch oplossingsrichtingen voor
de gesignaleerde knelpunten en belemmeringen in kaart gebracht. Op basis hier­
van ontstond een rode draad die de vele aspecten van een leven lang leren met
elkaar heeft verbonden. Ook hebben commissieleden zelf een aantal straat­

1 Zie Staatscourant 2016, nr. 46803.

doorleren werkt

13

interviews gehouden. In aanvulling hierop heeft de commissie CentERdata een
onderzoek laten uitvoeren naar de belangstelling om een opleiding te volgen.
Een overzicht van de gesprekspartners is te vinden in bijlage 3.

1.2

Visie
Globalisering, technologisering en digitalisering hebben grote impact op
het leven, leren en werken van iedereen. De steeds dynamischer arbeidsmarkt
vraagt om flexibiliteit, weerbaarheid en wendbaarheid. Zekerheden verdwijnen;
die baan voor het leven bestaat niet meer. Mensen die voor één specifiek beroep
zijn opgeleid en niet geleerd hebben om zelf initiatief te nemen, lopen het risico
uit het arbeidsproces te vallen als hun baan door bijvoorbeeld robotisering
verdwijnt. Dit kan leiden tot een tweedeling in de samenleving: degenen die
kunnen meekomen en degenen die de grip dreigen te verliezen en afhaken.
Met haar advies wil de commissie bewerkstelligen dat iedereen kan meedoen
en dat mensen de regie nemen over hun eigen ontwikkeling. Hierdoor krijgen zij
grip op hun plek in de samenleving, kunnen zij hun eigen pad uitstippelen en
worden zelfvertrouwen en eigenwaarde vergroot. Zo ontstaat een nieuwe vorm
van zekerheid. Dit is niet alleen in het belang van het individu, maar vooral ook in
dat van de samenleving als geheel en van de Nederlandse economie. In een inter­
nationaal georiënteerde kenniseconomie als de onze is een van de belangrijke
bronnen van duurzame groei immers het verhogen van de arbeidsproductiviteit
door slimme investeringen in menselijk kapitaal.
Uitgangspunt van dit advies is dat leren en individuele ontwikkeling positief
benaderd worden. Leren biedt een kans om te groeien en is niet iets wat moet
op het moment dat je je baan dreigt te verliezen.

Hoofddoelstelling

Iedereen in Nederland is in staat zich blijvend te ontwikkelen en te ontplooien om
zo een duurzame positie op de arbeidsmarkt en in de samenleving te verwerven
en te behouden. Dit ziet de commissie als belangrijkste doelstelling van een
leven lang leren. Deze doelstelling is alleen haalbaar in een lerende samenleving,
een samenleving waarin alle mensen – jong en oud, ongeacht achtergrond en
opleidingsniveau – gestimuleerd en gefaciliteerd worden om zich gedurende
hun hele leven te blijven ontwikkelen.
Het realiseren van deze doelstelling is een gedeelde verantwoordelijkheid van
de overheid, de werkgevers, de mensen zelf en de opleidingsinstellingen.

Verantwoordelijkheid van overheid en werkgevers

De overheid kan een leven lang leren faciliteren door mensen zelf de regie te
geven en de belemmeringen weg te nemen die hen ervan weerhouden een oplei­
ding of cursus te gaan volgen. Tot nu toe is de rol van de overheid met betrekking
tot post-initieel onderwijs beperkt. Dit komt voort uit het oude principe van ‘een
baan voor het leven’. Echter, die baan bestaat niet meer op de arbeidsmarkt van

14

advies commissie vraagfinanciering mbo

vandaag. De overheid heeft daarom een permanente verantwoordelijkheid: niet
alleen voor de initiële scholing van mensen, maar óók voor hun ontwikkeling
daarna. Dat geldt met name voor degenen met een opleiding tot en met mboniveau 4, van wie bekend is dat de scholingsdeelname structureel achterblijft.
Ook werkgevers hebben een grote verantwoordelijkheid als het gaat om een
leven lang leren. Uit de cijfers blijkt dat zij al flink investeren in de verdere
ontwikkeling van hun werknemers, maar dat die investeringen vooral gericht
2
zijn op de eigen sector, de huidige baan en op hogeropgeleiden. Medewerkers
fit maken en fit houden voor hun hele loopbaan, ongeacht opleidingsniveau,
verdient meer prioriteit. Ook kan het informeel leren op de werkplek beter
worden benut en is het belangrijk dat er binnen een bedrijf of arbeidsorganisatie
een positieve leercultuur heerst. Werkgevers kunnen hieraan een belangrijke
bedrage leveren door in hun hrm-beleid aandacht te besteden aan de ontwik­
keling van al hun werknemers en door de mogelijkheden voor lerend werken
beter te benutten.

Regie bij mensen zelf

Nu er geen sprake meer is van een baan voor het leven, komt de primaire verant­
woordelijkheid voor hun ontwikkeling steeds meer bij mensen zelf te liggen.
Tot nu toe is te veel uitgegaan van instituties en is er te weinig aandacht voor
wat mensen nodig hebben om in beweging te komen. Om een omslag te
bewerkstelligen, is het belangrijk de regie over leren en ontwikkelen veel
nadrukkelijker bij mensen zelf te leggen. ‘De regie hebben’ betekent echter
niet dat iemand het helemaal alleen kan of moet kunnen. Sommige (groepen)
mensen zullen extra ondersteuning nodig hebben.

Het initiële onderwijs legt de basis voor een leven lang leren

De focus van dit advies ligt op het post-initieel leren door volwassenen met een
opleiding tot en met mbo-niveau 4. Dat neemt niet weg dat al aan de voorkant,
in het initiële onderwijs, een goede basis gelegd moet worden voor het gehele
3
werkzame leven en niet alleen voor de eerste baan. Dat betekent dat ingezet
wordt op het ontwikkelen van vaardigheden als lezen, schrijven, rekenen, digitale
vaardigheden, sociale vaardigheden en lerend vermogen. Het betekent ook dat er
al vroeg aandacht is op het VMBO voor loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB),
om jongeren te laten nadenken over hun eigen toekomst en zich bewust te laten
worden van het dynamische verloop van een loopbaan. Als de juiste mindset al in
het voort­gezet onderwijs ontstaat, maakt dat mensen wendbaar en weerbaar op
de arbeidsmarkt.

Meetbare ambitie

2 Zie o.a. SCP (2016), Van

Dam (2016) en CBS (2016)
3 Zie o.a. SER (2015a en b)

De commissie stelt voor een concrete, meetbare en vooral gezamenlijke ambitie
te formuleren. Een ambitie niet alleen van de overheid, maar van heel Nederland:
een gezamenlijk doel van alle bij een leven lang leren betrokken partijen.
De ambitie zet partijen aan tot actie om de doelstelling te bereiken en kan
een trendbreuk realiseren.
De commissie is van mening dat blijvende ontwikkeling voor alle groepen

2 Zie o.a. SCP (2016), Van Dam (2016) en CBS (2016)
3 Zie o.a. SER (2015a en b)

15

doorleren werkt

van even groot belang is. Zij pleit daarom voor een ambitie waarin de scholings­
deelname van mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 in 2025 is
4
gestegen naar 50 procent. Het gaat hierbij om mensen met als hoogst voltooide
opleidingsniveau: basisschool, vmbo, mbo, havo en vwo. De scholingsdeel­­­­name van deze groepen ligt momenteel tussen ongeveer 20 en 30 procent.
Het percentage van 50 procent is gelijk aan het percentage hogeropgeleiden
dat de afgelopen jaren al deelnam aan scholing. Bij deze ambitie gaat het om
de scholingsdeelname en niet per se om het behalen van een hoger niveau.
Leren kent vele vormen en speelt zich af op veel meer plekken dan binnen
de muren van instellingen. Mensen leren ook door ervaring op te doen op de
werkplek, in vrijwilligerswerk of in het gezin. Dit zogenaamde informele leren is
moeilijk meetbaar en daarom niet eenvoudig te vatten in een indicator. Bekend
is wel dat mensen die meer deelnemen aan scholing ook meer informeel leren
(SCP, 2016). De ambitie die zich richt op scholingsdeelname is daarmee ook
indicatief voor de mate waarin mensen blijven leren en ontwikkelen. Dat neemt
niet weg dat alle vormen van leren en ontwikkelen van waarde zijn en dus beter
benut kunnen en moeten worden!

4 Hierbij hanteert de

commissie de meting van
het SCP-panel, die luidt:

‘Heeft u in de afgelopen

twee jaar opleidingen of
cursussen gevolgd of

volgt u die momenteel?
Het gaat hier niet om

cursussen die u puur uit

hobby of interesse heeft
gevolgd. Het gaat om

opleidingen of cursussen
die van belang zijn voor
uw werk of beroep.’

4 Hierbij hanteert de commissie de meting van het SCP-panel, die luidt: ‘Heeft u
in de afgelopen twee jaar opleidingen of cursussen gevolgd of volgt u die momenteel? Het gaat hier niet om cursussen die u puur uit hobby of interesse heeft
gevolgd. Het gaat om opleidingen of cursussen die van belang zijn voor uw werk
of beroep.’

Hoofdstuk

2
Werken en leren in de wereld
van morgen

advies commissie vraagfinanciering mbo

18

Hoofdstuk 2

Werken en leren in de wereld van morgen
2.1

Het belang van een leven lang leren
De dynamiek op de arbeidsmarkt vraagt een mate van flexibiliteit en wend­
baarheid die nog niet iedereen heeft. Mensen zullen gedurende hun loopbaan
meerdere malen beroepskwalificaties moeten opfrissen en vernieuwen.
Bovendien wordt een groter beroep gedaan op sociale vaardigheden die nodig
zijn om de regie over de eigen loopbaan te kunnen voeren. Zonder aanvullend
beleid, zullen mensen zonder startkwalificatie of met onvoldoende taalvaardig­
heden de dupe worden en afhaken. Zij hebben nu al veel moeite om te voldoen
aan de eisen die de arbeidsmarkt aan hen stelt. Het risico dat zij langdurig
afhankelijk worden van een uitkering en daardoor in de marge van de samen­
leving belanden is groot. Een leven lang leren biedt mogelijkheden om de
economische zelfredzaamheid en participatie van iedereen te bevorderen en
is een belangrijke bron voor duurzame groei.
Een vaak gehoorde opvatting is dat permanent leren niet van de grond komt
omdat de motivatie bij mensen om een opleiding te volgen zou ontbreken.
Uit de enquête door CentERdata (2016) die de commissie voor dit advies heeft
laten uitvoeren onder mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4,
komt een heel ander beeld naar voren. 71 procent van de ondervraagden heeft
wel degelijk belangstelling om te leren, mits er geen praktische of financiële
belemmeringen zijn. Er is op dit punt geen verschil tussen mannen en vrouwen
of werkenden en niet-werkenden. Naarmate mensen hoger zijn opgeleid, neemt
hun belangstelling om een opleiding of cursus te volgen toe. Onder mensen met
een mbo-opleiding is dit 77 procent, onder mensen met alleen basisonderwijs
56 procent. Leeftijd speelt ook een rol. De meeste mensen van 25 tot 35 jaar,
namelijk 88 procent, hebben interesse voor een opleiding of cursus. Boven de
55 jaar neemt deze belangstelling iets af, maar ligt dan nog altijd op 57 procent.

De relatie met andere adviezen

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR, 2013) heeft in zijn
rapport Naar een lerende economie een duidelijke boodschap afgegeven. Deze
luidt: wil Nederland in de toekomst zijn sterke economische positie behouden, dan
moeten we met elkaar blijven werken aan ons verdienvermogen. Volgens de WRR
moet Nederland in staat zijn om snel en adequaat in te spelen op nieuwe omstan­
digheden om zijn welvaart en welzijn veilig te stellen. Een lerende economie vraagt
volgens de WRR om mensen die blijvend investeren in zichzelf en daarbij worden
ondersteund door onderwijsinstellingen, overheid en werkgevers.

doorleren werkt

19

De SER (2016a) pleit in het advies Toekomstgericht beroepsonderwijs voor het
herstel van de beroepsbegeleidende leerweg (bbl), die leren en werken combi­
neert. In het advies over het combineren van werken, leren en zorgen wijst
de SER (2016b) erop dat het huidige aanbod van leven lang leren onvoldoende
flexibel is en de financiering te veel afhankelijk van de werkgever. Mensen zijn
bovendien onvoldoende gewend om in zichzelf te investeren en zijn daartoe ook
steeds minder in staat vanwege tijdsgebrek en toegenomen flexibilisering van
de arbeidsmarkt. De SER (2017) doet in haar advies Leren tijdens de loopbaan voor­
stellen voor meer maatwerk voor scholing van volwassenen en meer financiële
regie bij het individu.
Onlangs bracht de Onderwijsraad (2016) het advies Vakmanschap voortdurend
in beweging uit. Hierin noemt de raad de arbeidsmarktpositie van mensen met
een opleiding tot en met mbo-niveau 4 en hun geringe deelname aan scholings­
activiteiten zorgelijk. Daarom adviseert de Onderwijsraad om de regionale
aanpak te versterken, de eigen verantwoordelijkheid te ondersteunen en te
stimuleren, en te zorgen voor een persoonlijk post-initieel scholingsbudget.
Het rapport Samen leren van de Nationale Denktank (2016) dient eveneens
als inspiratiebron voor dit advies. In dit rapport staan creatieve en praktische
oplossingen die kunnen bijdragen aan het verbeteren van het beroepsonderwijs.
Om leven lang leren voor iedereen mogelijk te maken, stelt de Nationale Denk­
tank onder meer voor om de financiering sectoroverstijgend te organiseren,
zodat iedereen – ongeacht het arbeidscontract – de kans krijgt zich te ontwik­
kelen. Een andere interessante oplossing uit het rapport is een betere inrichting
van het onderwijs voor volwassenen door het aanbod, de duur en de inhoud aan
te passen.
De aanbevelingen en oplossingen uit de genoemde rapporten en adviezen zijn
belangrijke bouwstenen voor het advies van de commissie.

2.2

Belemmeringen voor een leven lang leren
Uit cijfers van het SCP blijkt dat de deelname aan scholing de laatste vijftien
jaar redelijk stabiel is gebleven, maar wel ongelijk verdeeld is over de opleidings­
niveaus. Hogeropgeleiden doen beduidend meer aan scholing dan mensen met
opleiding tot en met mbo-niveau 4. Bij de laatstgenoemde groep is de laatste
jaren zelfs sprake van een dalende scholingstrend, zie tabel 1.
Tabel 1: Scholing van werkenden, naar opleiding, 2004-2014 (in %)
2004

2006

2008

2010

2010

2014

basisschool

17

16

28

16

16

18

vmbo

33

27

28

29

25

25

mbo

44

41

40

39

38

34

hbo

52

48

50

50

47

50

wo

48

47

54

51

47

49

Bron: SCP (2016)

20

advies commissie vraagfinanciering mbo

Uit de literatuur en de vele gesprekken met deskundigen zijn de volgende
belemmeringen naar voren gekomen die met name gelden voor mensen met
een opleiding tot en met mbo-niveau 4:
• gebrek aan tijd, hoge kosten en ontbreken van concrete baten;
• ontbreken van een stimulerende omgeving;
• gebrek aan onderwijs op maat;
• gebrek aan positieve leerervaringen;
• onvoldoende taalvaardigheid.

Gebrek aan tijd, hoge kosten en ontbreken van concrete baten

Veel volwassenen hebben een volle agenda door een combinatie van werk,
zorgtaken en ontspanning. Tijdsgebrek is dan ook een van de redenen voor de
geringe belangstelling om een cursus of opleiding te volgen. Daarnaast zijn er
aan leren – soms hoge – kosten verbonden, die voor velen een belemmering
vormen. Denk aan de kosten die samenhangen met het vergaren van informatie,
de feitelijke kosten van een cursus of opleiding en de inkomensderving door een
opleiding te volgen in plaats van te werken. Hoe lager het inkomen, hoe hoger
5
relatief de drempel. Uit onderzoek blijkt dat ook wanneer de directe scholings­
kosten uiteindelijk (deels) worden vergoed, de voorfinanciering van deze kosten
voor mensen met een laag inkomen een belemmering vormt.
Van de (potentiële) baten gaat voor velen onvoldoende stimulans uit. In tegen­
stelling tot de kosten, zijn de baten vooraf veel minder concreet en onzeker.
Mensen moeten de kosten vooraf maken, terwijl zij de opbrengsten pas op de
langere termijn ervaren. Denk aan grotere arbeidsmarktkansen, meer baan­
zekerheid, een betere baan en een hoger inkomen. Baten als toegenomen zelf­
vertrouwen en zelfstandigheid zijn vooraf nog veel moelijker in te schatten.

Ontbreken van een stimulerende omgeving

Ook voor volwassenen geldt dat de omgeving van grote invloed is op de ontwik­
keling. Denk aan de sociale omgeving (partner, ouders, kinderen, vrienden),
maar zeker ook aan de professionele omgeving (collega’s, leidinggevenden,
opdrachtgevers). Als af toe eens gevraagd wordt ‘Waar zou jij het liefst meer
over willen leren?’, zijn mensen eerder geneigd te investeren in hun eigen
ontwikkeling. Sommige sectoren en sommige werkgevers kennen een zeer actief
beleid gericht op leren en ontwikkeling, maar dat is lang niet overal het geval.
In het midden- en kleinbedrijf is meestal geen P&O-afdeling of hrm-adviseur die
de focus heeft op de ontwikkeling van het personeel. Een zzp’er heeft nog meer
eigen verantwoordelijkheden en de kans dat een opleiding of cursus er dan bij
inschiet, is reëel.

Gebrek aan onderwijs op maat

Het middelbaar beroepsonderwijs is primair ingericht op het verzorgen van
onderwijs aan jongeren, het initieel onderwijs. Daarom is het mbo doorgaans
weinig aantrekkelijk voor volwassenen. De scholingsbehoefte van volwassenen
is anders dan die van jongeren. Ze willen nog meer dan jongeren het geleerde
direct kunnen toepassen in hun dagelijkse praktijk en hun ervaringen kunnen
delen.
5 Bron: CPB (2016b)

5 Bron: CPB (2016b)

doorleren werkt

21

Onderwijs voor volwassenen moet qua vorm en inhoud op maat zijn en aansluiten bij een persoonlijke situatie. Dat begint met het waarderen van de
werkervaring en eerdere opleidingen van mensen zodat een opleiding of
scholingstraject zo efficiënt mogelijk ingericht kan worden. Verder is het belang­
rijk dat het aanbod plaats- en tijdonafhankelijk is en flexibel qua instroom- en
lesmomenten. Ook moet het modulair zijn, zodat mensen zelfstandig en in
verschillende stappen onderdelen van een opleiding kunnen afronden. Tot slot
verlangen volwassenen dat docenten de hedendaagse beroepspraktijk kennen
en de lesstof daarbij laten aansluiten, en een direct verband kunnen leggen met
hun eigen werkzaamheden en ervaring.

Gebrek aan positieve leerervaringen

Veel mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 hebben negatieve
schoolervaringen. Zij hadden bijvoorbeeld moeite met het niveau of met de
manier van lesgeven. Met als gevolg dat zij bleven zitten of misschien zelfs
voortijdig de school verlieten. Dit had soms ook emotionele gevolgen: schaamte
over de leerresultaten, faalangst, een negatief zelfbeeld en weinig zelfvertrou­
wen. De negatieve ervaringen hebben geleid tot weerstand tegen leren in het
algemeen en school in het bijzonder. De stap om te gaan leren is voor deze
mensen groot, wat niet wil zeggen dat zij zichzelf niet willen ontwikkelen.
Ook voor mensen die niet direct negatieve schoolervaringen hebben, kan het
beeld dat zij van het onderwijs van vroeger hebben een belemmering vormen:
de schoolbankjes en de docent die voor de klas staat en zijn of haar verhaal
houdt. Dit beeld is niet per se representatief voor het onderwijs van vandaag,
maar vormt wel, bewust of onbewust, een belemmering om iets aan scholing
6
te gaan doen.

Onvoldoende taalvaardigheden en laaggeletterdheid

Om zelfstandig te kunnen participeren in de maatschappij en op de arbeids­
markt, is kennis van de Nederlandse taal essentieel. Ook het belang van digitale
en rekenvaardigheden neemt steeds verder toe. Uit onderzoek blijkt dat
7
ongeveer 1,3 miljoen Nederlanders tussen de 16 en 65 jaar laaggeletterd zijn.
Ze hebben moeite met lezen, schrijven en communiceren in het Nederlands. In
deze context is het zeer zorgelijk dat 18 procent van de 15-jarigen laaggeletterd is.8
Als iemand de taal niet beheerst is het volgen van een opleiding een te grote stap.

2.3
6 Zie Fourage en de Grip
(2012).

7 PIAAC, Kernwaarden voor
werken en leven, OECD,
2013.

8 Zie http://www.lezenenschrijven.nl/nieuws/

aantal-laaggeletterde-

Conclusie
Om een leven lang leren te stimuleren en daadwerkelijk te laten slagen, acht de
commissie het van cruciaal belang om de hierboven beschreven belemmeringen
weg te nemen. Zij stelt voor de belemmeringen om te buigen naar voorwaarden
om iedereen in staat te stellen om door te leren en regie te nemen over de eigen
ontwikkeling. Deze voorwaarden luiden dan: voldoende geld en tijd om scholing
te kunnen volgen en een transparant en kwalitatief goed cursus- en opleidings­
aanbod, dat aansluit op de behoefte van volwassenen. Tot slot is het van belang
dat de omgeving scholing en leren stimuleert. Deze voorwaarden zijn verwerkt in
de aanbevelingen in hoofdstuk 4.

jongeren-neemt-sterk-toe/.

6 Zie Fourage en de Grip (2012).
7 PIAAC, Kernwaarden voor werken en leven, OECD, 2013.

Hoofdstuk

3
Vraagfinanciering

advies commissie vraagfinanciering mbo

24

Hoofdstuk 3

Vraagfinanciering
3.1

Varianten van vraagfinanciering
Bij vraagfinanciering worden financiële middelen direct gekoppeld aan degene
die scholing volgt, oftewel de vrager, zodat deze zelf zijn of haar scholing kan
inkopen. Er bestaan vele vormen van vraagfinanciering, maar globaal zijn er drie
varianten: fiscale faciliteiten, uitgavenregelingen en trekkingsrechten.
Bij fiscale faciliteiten wordt scholing gestimuleerd via het belastingstelsel.
In deze variant kan de werkgever of werknemer boven een bepaalde drempel
scholingskosten als aftrekpost opvoeren bij de belastingaangifte. De scholings­
voucher, soms ook opleidingscheque genoemd, is de bekendste invulling van
een uitgavenregeling. De vrager kan een voucher zonder tussenkomst van geld
inwisselen bij een onderwijsinstelling of andere geaccrediteerde organisatie
en ontvangt in ruil daarvoor scholing. Bij trekkingsrechten of een individuele leer­
rekening krijgen vragers een budget, dat zij naar eigen inzicht mogen besteden
aan scholing. Denk aan de trekkingsrechten voor werknemers op middelen uit
O&O-fondsen. Maar het kan ook gaan om een leerrekening die de overheid, de
werkgever en/of de vrager zelf vult met geld dat alleen voor ontwikkeling en
scholing mag worden gebruikt.

9 Het gaat hierbij om
mensen met een

opleiding tot en met

mbo-niveau 4 en met

name de groep zonder
een startkwalificatie.

10 SEO (2010). Zie ook

Van Breugel en de Grip

(2011), ROA (2011), Ecorys
(2016) en CPB (2016a)

11 Studiegroep Duurzame

Groei (2016) en CPB
(2016a).

12 Idem.

Een financiële stimulans voor permanent leren blijkt een positieve uitwerking te
hebben op werkenden en werkzoekenden. Hoe substantiëler de ondersteuning,
hoe meer mensen scholingsactiviteiten gaan volgen. Uit verschillende onder­
zoeken blijkt dit voor sommige groepen in sterkere mate te gelden. Vooral
9
mensen met een lagere opleiding , ouderen en werknemers in kleine mkb-bedrij­
ven blijken meer aan scholing te gaan deelnemen als ze een individueel scho­
lingsbudget krijgen. Voor werknemers zonder recente cursuservaring, met een
beroepsvooropleiding en in branches met een geringe scholingscultuur, is
10
de stimulerende werking van een voucher of een leerrekening nog sterker.
Uit internationaal economisch onderzoek blijkt dat wanneer lager opgeleide
werknemers een voucher van circa € 1.000 ontvangen, dat leidt tot een 7 procent
11
hogere deelname aan bijscholing. Daar komt bij dat bijscholing op de langere
termijn een positief (maar niet nader gekwantificeerd) effect heeft op het loon
12
dat mensen verdienen gedurende hun hele loopbaan.

9 Het gaat hierbij om mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 en met
name de groep zonder een startkwalificatie.

10 SEO (2010). Zie ook Van Breugel en de Grip (2011), ROA (2011), Ecorys
(2016) en CPB (2016a)

11 Studiegroep Duurzame Groei (2016) en CPB (2016a).

doorleren werkt

25

De Verkenning scholingspremie en nationaal scholingsfonds van Ecorys (2016) gaat
op grond van literatuuronderzoek in op de effectiviteit van bestaande instrumen­
ten, maar kan vanwege de beperkte empirische informatie geen uitsluitsel geven
over de meest effectieve variant van vraagfinanciering. Uit de eerste ervaringen
van de experimenten vraagfinanciering hoger onderwijs lijken vouchers met een
13
beperkte omvang vooralsnog weinig effect te hebben.

3.2

Wegingscriteria om tot een voorkeursvariant te komen
De commissie heeft de verschillende varianten van vraagfinanciering gewogen
aan de hand van vijf criteria: impact, transparantie, keuzevrijheid, verantwoorde­
lijkheid en toegankelijkheid.
1.

2.

3.

4.

5.

13 Er heeft nog geen

evaluatie plaatsgevon­

den, maar de commissie

Impact. Een echte omslag is nodig. De gekozen variant moet daarom een
grote impact hebben, een trendbreuk realiseren en een positieve impuls
geven aan een leven lang leren in Nederland.
Transparantie. De vrager moet een duidelijk en volledig inzicht krijgen in
de (financiële) mogelijkheden die hij of zij heeft om zich te ontwikkelen.
Momenteel zijn er vele vormen van financiële ondersteuning. Veel mensen
raken het overzicht kwijt en maken daardoor niet of onvoldoende gebruik
van de mogelijkheden die er zijn. Door versnippering tegen te gaan, midde­
len te bundelen en de transparantie te vergroten, kan op één plek duidelijk
worden wat iemands bestedingsmogelijkheden zijn.
Keuzevrijheid. De vrager moet de scholing kunnen kiezen die past bij zijn
of haar situatie en ontwikkelbehoeften. Leren gebeurt formeel, non-formeel
en informeel. Mensen en situaties verschillen; daarom is het cruciaal om
maatwerk te faciliteren, ook in de financiële stimulering.
Verantwoordelijkheid. Het budget wordt gevuld vanuit een gedeelde verant­
woordelijkheid en besteed onder regie van de vrager. Meerdere partijen
(onder meer de overheid, werkgevers en mensen zelf) zijn verantwoordelijk
voor een leven lang leren en dragen financieel bij. De commissie vindt het
wenselijk dat mensen toegerust worden om zelf de regie te voeren over
hun eigen ontwikkeling en de investeringen die zij hierin doen. Zowel de
gedeelde verantwoordelijkheid als de eigen regie moet terugkomen in en
gefaciliteerd worden door de gekozen variant.
Toegankelijkheid. De vrager mag geen belemmeringen ervaren als gevolg
van de gekozen variant. Dit betekent dat het zo laagdrempelig, eenvoudig
en begrijpelijk mogelijk moet zijn voor elke Nederlander. Ook mogen er
geen barrières en voorwaarden voor deelname zijn die het gebruik onnodig
beperken. Met de gekozen variant kan iedereen worden bereikt, ook degenen
die nu niet aan scholing deelnemen.

heeft op grond van het
gesprek met de heer

R. Roborgh, een eerste

inzicht gekregen in de

voorlopige uitkomsten

13 Er heeft nog geen evaluatie plaatsgevonden, maar de commissie heeft op grond

vraagfinanciering hoger

van het gesprek met de heer R. Roborgh, een eerste inzicht gekregen in de voor-

van de experimenten
onderwijs.

lopige uitkomsten van de experimenten vraagfinanciering hoger onderwijs.

26

advies commissie vraagfinanciering mbo

Hoofdtypen vraagfinanciering
Wegingscriteria

Fiscale faciliteiten

Uitgavenregelingen

Trekkingsrechten

1 Impact

-

+/-

+

2 Transparantie

-

-

+

3 Keuzevrijheid

+

+/-

+/-

+/-

-

+

-

-

+/-

4 Verantwoordelijkheid
5 Toegankelijkheid

Fiscale faciliteiten

In Nederland is ervaring opgedaan met fiscale faciliteiten, zoals de scholings­
aftrek. Positief is dat mensen zelf kunnen kiezen voor de scholing die bij hen
past en dat er geen aanvraagprocedures met beperkende voorwaarden zijn.
Scholingsaftrek is beschikbaar voor alle Nederlanders met een inkomen en heeft
daarmee in potentie ook een grote impact. Overigens heeft het instrument die
impact niet waargemaakt; in de praktijk blijken vooral hoger opgeleiden die
toch al aan scholing zouden hebben gedaan, er gebruik van te maken (CPB 2016b).
Dit nettoresultaat hangt vermoedelijk samen met een aantal negatieve aspecten
van deze variant. Veel mensen zijn onbekend met de belastingwetgeving en
hebben daardoor onvoldoende inzicht in de financiële ruimte die fiscale aftrek
biedt. De meerwaarde hangt bovendien af van het inkomen: hoe hoger je inko­
men, hoe meer je eraan hebt. Mensen zonder inkomen kunnen überhaupt geen
gebruikmaken van de fiscale faciliteiten. Bovendien vindt de compensatie pas
achteraf plaats en betreft die slechts een deel van de kosten. Op grond van de
door haar opgestelde criteria concludeert de commissie dat fiscale faciliteiten
weliswaar voldoende keuzevrijheid en regie voor het individu toestaan, maar
dat er tegelijkertijd onvoldoende impact, transparantie en toegankelijkheid is.
Ook is het voor werkgevers niet mogelijk om financieel bij te dragen aan deze
fiscale maatregel. Daarmee is dit instrument voor vraagfinanciering ongeschikt
om een doorbraak in de deelname aan scholing te realiseren bij de doelgroep
van mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4.

Uitgavenregeling

Een voucher, als bekendste voorbeeld van een uitgavenregeling, is meestal
gericht op specifieke doelgroepen, zoals werklozen of oudere werkzoekenden,
of op een specifieke activiteit. Positief is dat er geen voorfinanciering nodig is,
maar dat de ontvanger een besteedbaar bedrag in handen krijgt. Dit bedrag is
in de praktijk echter beperkt en er is geen mogelijkheid om de voucher te combi­
neren met andere middelen of om bedragen over een aantal jaren op te sparen
tot een substantiëler bedrag. Een voucher is daarmee minder geschikt voor
intensievere of langdurige vormen van scholing. Een (complexe) aanvraag­
procedure en voorwaarden voor het type scholing verminderen bovendien de
toegankelijkheid. De mogelijkheid om een voucher te richten op specifieke doel­
groepen maakt het tot een populair beleidsinstrument. Het risico is echter dat
scholing daarmee geassocieerd wordt met problemen in plaats van met mogelijk­
heden. Dat werkt belemmerend wanneer de doelstelling is om iedereen te berei­
ken en daarmee een daadwerkelijke trendbreuk op grotere schaal te realiseren.
De commissie concludeert aan de hand van de door haar opgestelde criteria
dat vouchers een te beperkte impact hebben en onvoldoende scoren op trans­

doorleren werkt

27

parantie, toegankelijkheid, regie voor de vrager en gedeelde verantwoordelijk­
heid. De keuzevrijheid is afhankelijk van de specifieke voorwaarden, maar door
de beperkte omvang van de voucher waarschijnlijk ook beperkt. Daarmee is
een voucher alleen van waarde als kleine, eerste stap, maar niet als instrument
voor vraagfinanciering om een doorbraak te realiseren. Momenteel is een
voucherregeling in voorbereiding als vervanging voor de scholingsaftrek. Dit is
wat de commissie betreft geen eindstation, maar een tussenstap op weg naar
een grotere stelselwijziging.

Trekkingsrechten

Trekkingsrechten liggen deels in het verlengde van het scholingsvoucher, maar
hebben een structureler karakter. De individuele leerrekening, als uitgewerkte
vorm van trekkingsrechten, is volgens de commissie het meest kansrijke instru­
ment om op termijn een trendbreuk in de scholingsdeelname van volwassenen
te realiseren. Vooral wanneer specifieke groepen een hogere bijdrage vanuit de
overheid krijgen. Een individuele leerrekening maakt het bovendien mogelijk dat
verschillende partijen (overheid, werkgevers, mensen zelf) bijdragen, terwijl toch
een transparant en volledig overzicht wordt geboden van de totale financiële
ruimte voor investeringen in iemands scholing. Die investeringen zijn ook
over een langere periode mogelijk, zonder dat er voor kleine bijdragen vanuit
bijvoorbeeld de overheid een aparte aanvraag nodig is. Echter, de keuzevrijheid
is afhankelijk van de bestedingsmogelijkheden van de leerrekening. Ook is
de toegankelijkheid niet vanzelfsprekend voor met name mensen die minder
makkelijk zelf de regie nemen over hun ontwikkeling en loopbaan. Een individuele leerrekening heeft een potentieel grote impact en biedt voldoende
trans­parantie en mogelijkheden om invulling te geven aan de gedeelde
verantwoordelijkheid met behoud van regie voor de vrager. Bovendien is het,
afhankelijk van de concrete invulling, mogelijk om met een leerrekening
voldoende keuzevrijheid te bieden en de toegankelijkheid te waarborgen.

3.3

Conclusie
De commissie vindt een individuele leerrekening het meest geschikte instrument
om de scholingsdeelname van volwassenen met een opleiding tot en met mboniveau 4 te vergroten. Deze variant van vraagfinanciering is structureler dan
vouchers en beter in staat om de doelgroep te bereiken dan fiscale faciliteiten,
terwijl verschillende partijen eraan kunnen bijdragen. De individuele leer­
rekening die de commissie voor ogen heeft, is nader uitgewerkt als eerste
aanbeveling.

Hoofdstuk

4
Aanbevelingen

advies commissie vraagfinanciering mbo

30

Hoofdstuk 4

Aanbevelingen
De Commissie vraagfinanciering mbo komt tot vijf aanbevelingen die een
samenhangend geheel vormen. Door een leven lang leren integraal en vanuit
verschillende invalshoeken te benaderen, kan de scholingsdeelname van mensen
met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 een werkelijke impuls krijgen en kan
een trendbreuk gerealiseerd worden.

4.1

Aanbeveling 1: De individuele leerrekening
De individuele leerrekening voor post-initieel leren is een laagdrempelig instru­
ment voor iedere Nederlander. Een dergelijke rekening is simpel, inzichtelijk
en makkelijk toegankelijk, bijvoorbeeld via DigiD. Na inloggen is direct te zien
hoeveel geld er op de rekening staat, hoeveel geld je al hebt besteed en welke
competenties of kwalificaties je daarmee verworven hebt. Mensen krijgen het
geld niet zelf in handen, maar kunnen het wel zelf besteden aan hun verdere
ontwikkeling. De leerrekening is er voor iedereen en stelt mensen in staat om
tijdig in zichzelf te investeren en niet pas als ze hun baan dreigen te verliezen.
De leerrekening is uitnodigend en draagt bij aan een positieve leercultuur, een
cadeau met een strik.

Een ruim en kwalitatief aanbod om het scholingsbedrag te besteden

14 Het Nederlands Kwali­
ficatieraamwerk NLQF

is opgezet ter ondersteu­
ning van een leven lang
leren. Het NLQF maakt

kwalificaties, waar dan

ook gehaald (nationaal

en internationaal) verge­
lijkbaar. Het raamwerk
telt acht niveaus, van

basiseducatie tot univer­
siteit, en beschrijft per

niveau de bijbehorende

kennis en vaardigheden
en de mate van verant­
woordelijkheid en zelf­
standigheid van een
persoon.

De individuele leerrekening geeft mensen de ruimte om zelf te kiezen, op
voorwaarde dat zij het geld besteden aan functiegerichte of andere arbeids­
marktrelevante scholing bij een onderwijsaanbieder die op enige wijze is
erkend. Het gaat hierbij om:
• alle formele, door de overheid erkende, opleidingen en delen van opleidingen
bij zowel publieke als private aanbieders;
• bedrijfsopleidingen en door de branche erkende opleidingen met een NLQF
14
keurmerk ; deze hebben vanuit de sector zelf onderschreven arbeidsmarkt­
relevantie;
• opleidingen van aanbieders met een NRTO-keurmerk; die voldoen aan kwali­
teitseisen en zijn hierop getoetst door een externe certificerende instelling;
• trajecten voor een Ervaringscertificaat bij erkende EVC-aanbieders en leer­
activiteiten die op de inzetbaarheid zijn gericht, zoals een loopbaan-apk, of
coaching.
Daarnaast adviseert de commissie om in individuele gevallen op lokaal niveau
de mogelijkheid te bieden geld te besteden aan andere vormen van arbeids­
marktrelevante scholing dan die landelijk zijn erkend.

14 Het Nederlands Kwalificatieraamwerk NLQF is opgezet ter ondersteuning van
een leven lang leren. Het NLQF maakt kwalificaties, waar dan ook gehaald (nationaal en internationaal) vergelijkbaar. Het raamwerk telt acht niveaus, van basiseducatie tot universiteit, en beschrijft per niveau de bijbehorende kennis en

31

doorleren werkt

Door individu
te besteden aan...
OVERHEID

- Aanvullen tot kosten HO/WO
- Trekkingsrecht startkwalificatie
- Variatie mogelijk

BEDRIJFSLEVEN

Begint met initieel
onderwijs

}

 Waardering, erkenning
Arbeidsmarktrelevant
 Verkenning (loopbaan - APK)
 Opleiding
mbv ondersteuningsstructuur waar nodig

LEERREKENING

INDIVIDU
of 27 jaar
Overzicht van te
besteden (wit) en
reeds uitgegeven
(groen) geld
DIGI CV
Verworven
competenties

Leerrekening in beeld

Transparantie in het aanbod en de verworven competenties

Het volledige aanbod zoals hierboven beschreven kan transparant worden
gemaakt in de online leerrekening. Daarmee wordt niet alleen duidelijk hoeveel
geld iemand heeft, maar ook waar het besteed kan worden. Het bedrag dat al is
geïnvesteerd in de eigen ontwikkeling en de opleidingen of cursussen die zijn
afgerond, worden zichtbaar gemaakt in bijvoorbeeld een digitaal competentie­
paspoort. Het bestede budget loopt op, dat is positiever dan dat alleen een slin­
kend budget getoond wordt. Om de transparantie van het aanbod verder te
vergroten, is het mogelijk om ervaringen (peer reviews) op te nemen van mensen
die een opleiding bij een bepaalde aanbieder hebben gevolgd.

Bijdrage aan de leerrekening vanuit overheid, werkgevers en de mensen zelf
De leerrekening kan vanuit verschillende bronnen gevuld worden. Uitgangspunt
is dat mensen zelf op een eenvoudige manier de rekening kunnen inzien. Op dit
moment zijn er vanuit de overheid verschillende geldstromen en regelingen
om permanent leren en ontwikkelen te bevorderen, zoals de middelen voor
re-integratie en de publieke bekostiging van volwassenen in het formele onder­
wijs. De complexiteit van de verschillende regelingen en voorwaarden hiervoor
maakt het de gebruikers echter niet makkelijk. De commissie adviseert daarom
deze geldstromen binnen de overheid te bundelen en te benutten voor de over­
heidsbijdrage aan de individuele leerrekening.

Het is belangrijk dat ook werkgevers en werknemers geld storten op de leer­
rekening. In elk geval vanuit de O&O-fondsen, maar bijvoorbeeld ook afdrachten
naar aanleiding van cao-afspraken. Denk hierbij ook aan inbreng van de transitie­
vergoeding. De leerrekening moet daarom zo zijn vormgegeven dat het voor
werkgevers en werknemers aantrekkelijk en eenvoudig is om geld te storten.

32

advies commissie vraagfinanciering mbo

Het is bovendien denkbaar om via belastingvrijstelling voor de werkgever en/of
werkende het vullen van de leerrekening te stimuleren. Het zou goed zijn om in
een scholingspact hierover concrete afspraken te maken tussen rijksoverheid en
sociale partners. Zie aanbeveling 3 in dit advies.

Variatie in de overheidsbijdrage

De commissie adviseert om een leerrekening te openen nadat iemand het initi­
ële onderwijs met een startkwalificatie heeft verlaten. Dit geeft een extra prikkel
15
voor jongeren om een diploma te halen. Op basis van het voortraject wordt
dan een resterende overheidsbijdrage vastgesteld. Dit betekent bijvoorbeeld
dat studenten die uiteindelijk een hbo- of wo-diploma behalen in principe geen
resterende overheidsbijdrage hoeven te verwachten. In deze groep heeft de over­
heid immers verhoudingsgewijs al veel geïnvesteerd. Mensen tot en met mboniveau 4 hebben wel recht op een overheidsbijdrage. Hiervoor kan een generieke
rekenmethode ontwikkeld worden die eerdere publieke investeringen mee­­
neemt. Uitgaande van dit principe ontvangen groepen die scholing en ontwik­
keling harder nodig hebben, het grootste restbedrag van de overheid. Bovendien
biedt dit de mogelijkheid om voor specifieke groepen of op bepaalde momenten
een extra overheidsbijdrage beschikbaar te stellen. Zo kunnen eventuele knel­
punten worden aangepakt.

Blijvend recht op overheidsbekostiging tot en met het behalen van
een startkwalificatie

Het beheersen van de Nederlandse taal en rekenen en het behalen van een
startkwalificatie vindt de commissie basisvoorzieningen, die voor iedereen
toegankelijk moeten zijn. De commissie adviseert dat de kosten hiervoor altijd
voor rekening van de rijksoverheid komen.
Mensen zonder een startkwalificatie hebben altijd het recht om bekostigd
beroepsonderwijs te volgen en onderwijs en begeleiding op maat te krijgen.
Als iemand op zijn 27e nog geen startkwalificatie heeft behaald, wordt alsnog
een leerrekening geopend waarmee hij of zij functiegerichte of andere arbeids­
marktrelevante scholing kan volgen. Het recht op het behalen van een start­
kwalificatie blijft daarnaast bestaan en de kosten daarvoor worden niet in
mindering gebracht op de individuele leerrekening.

Aandachtspunten bij de uitwerking
15 Leerlingen zijn tot 16
jaar leerplichtig. Tot 18

jaar zijn zij verplicht om
een startkwalificatie te

halen. Tot 23 jaar wordt
actief beleid gevoerd

om te voorkomen dat

jongeren zonder diploma
vervroegd het onderwijs
verlaten. Tot 27 jaar zijn
jongeren verplicht om

te werken of te leren en
krijgen zij niet zomaar
een uitkering van de
gemeente waar zij
wonen.

De commissie realiseert zich dat er bij de uitwerking van de leerrekening een
aantal aandachtspunten spelen rondom de doelmatige besteding. Ten eerste
het risico op verdringing van private investeringen van werkgevers en individuen
door financiering vanuit de overheid. Door afspraken te maken met sociale part­
ners (en deze te monitoren) en door middelen specifiek beschikbaar te maken
voor groepen die nu nog weinig deelnemen aan scholing, kan dit beheerst
worden. Ook de wijze van financiering van de leerrekening is een aandachtspunt.
Het ligt in de rede om hiervoor een fonds met individuele deelnemers op te rich­
ten, eventueel onder te brengen bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). In dit
fonds kunnen werkgevers, overheid en de mensen zelf hun bijdragen op jaarlijkse
basis storten. Een optie is om de leerrekening geleidelijk met die stortingen mee
te laten groeien, maar nadeel is dan dat het veel tijd kost voordat er een substan­
tieel bedrag op de rekening staat.

15 Leerlingen zijn tot 16 jaar leerplichtig. Tot 18 jaar zijn zij verplicht om een

doorleren werkt

33

Bij de investeringsagenda die de commissie voorstelt zou er voor mensen tot en
met mbo-niveau 4 over vier jaar ongeveer € 700 op de rekening staan en in 2025
16
ruim € 2.000. De commissie is er voorstander van dat op termijn alle bestaande
scholingsmiddelen ook via de leerrekening lopen. Vanaf dat moment zal de
rekening sneller aangroeien met een bedrag van circa € 900 euro per jaar. Maar
ook dan duurt het lang voordat mensen met het bedrag op hun leerrekening
een substantiële cursus of mbo opleiding kunnen volgen. De commissie geeft er
daarom de voorkeur aan dat het overheidsdeel meteen bij openen van de leer­
rekening als trekkingsrecht beschikbaar komt. Mensen kunnen dit trekkingsrecht
dan via een DUO-scholingskrediet verzilveren en zo een voorschot krijgen op het
overheidsdeel dat in de resterende jaren tot de pensioengerechtigde leeftijd nog
op hun leerrekening zal worden gestort. In de infographic (pagina 31) en in bijlage 2
wordt de werking van de leerrekening nader toegelicht.

4.2

Aanbeveling 2: De deltacommissaris
De commissie stelt voor een deltacommissaris te benoemen die verantwoordelijk
wordt voor het deltaprogramma Doorleren werkt. Dit programma zou een door­
looptijd moeten krijgen van vier jaar en van start gaan met het aantreden
van het nieuwe kabinet in 2017.

De deltacommissaris
•

•
16 De investeringsagenda
bestaat de eerste 4 jaar

uit € 1.2 miljard per jaar
door overheid, werk­

gevers en werknemers
gezamenlijk, waarvan

bijna € 0.5 miljard voor
verletkosten en ruim

€ 0.7 miljard voor oplei­
dingskosten via de leer­
rekening. In de tweede
periode worden deze

bedragen verdubbeld

en is er bijna 1,5 miljard
per jaar voor de leer­

rekening. In totaal zijn er

circa 4,4 miljoen mensen
in de beroepsbevolking

met een opleiding tot en

•

De deltacommissaris is het boegbeeld van een leven lang leren en
stimuleert op landelijk niveau het bewustzijn over de noodzaak van een
permanente ontwikkeling van iedereen. Hierbij is het van belang dat
alle doelgroepen bereikt worden en er voldoende voorlichting is over de
mogelijkheden van leven lang leren.
De deltacommissaris draagt zorg voor de uitvoering van het delta­
programma Doorleren werkt. Dit houdt het volgende in:
-	 realiseren van een nationaal scholingspact;
-	 uitwerken en implementeren van de individuele leerrekening;
-	 aanjagen en realiseren van een ondersteuningsstructuur in de regio,
waarbij wordt aangesloten bij bestaande structuren en netwerken.
Op regionaal niveau is arbeidsmarktinformatie beschikbaar om vraag
en aanbod goed op elkaar af te stemmen;
-	 bevorderen van een flexibel scholingsaanbod (formeel, non-formeel
en informeel leren).
De deltacommissaris is een autoriteit die op landelijk niveau de deel­
terreinen van de ministeries van OCW, SZW en EZ bewaakt en doorzet­
tingsmacht heeft om ervoor te zorgen dat de scholingsdeelname van
volwassenen stijgt. Hij/zij is een verbindende schakel tussen de rijksover­
heid en de regio’s. Wanneer zich in de regio knelpunten voordoen, kan
de deltacommissaris op landelijk niveau tot concrete oplossingen komen
en belemmeringen wegnemen, bijvoorbeeld in wet- en regelgeving.

met mbo-niveau 4 waar­
voor de leerrekening

vanuit deze middelen
wordt gevoed.

16 De investeringsagenda bestaat de eerste 4 jaar uit € 1.2 miljard per jaar door
overheid, werkgevers en werknemers gezamenlijk, waarvan bijna € 0.5 miljard
voor verletkosten en ruim € 0.7 miljard voor opleidingskosten via de leerrekening.
In de tweede periode worden deze bedragen verdubbeld en is er bijna 1,5 miljard
per jaar voor de leerrekening. In totaal zijn er circa 4,4 miljoen mensen in de

advies commissie vraagfinanciering mbo

34

Bestaande budgetten bundelen

Het is noodzakelijk om de bestaande budgetten voor een leven lang leren
substantieel uit te breiden en de financiële schotten tussen beleidsterreinen te
doorbreken. De bestaande budgetten met betrekking tot een leven lang leren
binnen de overheid, die nu zijn ondergebracht bij de ministeries van OCW, SZW
en EZ, komen te vallen onder de regie van de deltacommissaris. Deze kan zorgen
dat de huidige versnippering van regelingen voor een leven lang leren wordt
teruggedrongen, zodat mensen waarvoor deze regelingen zijn bedoeld ze
makkelijker kunnen vinden.
Subsidieregelingen zijn vaak tijdelijk of veranderen regelmatig. De grote variatie
aan randvoorwaarden maakt het voor velen onduidelijk of zelfs onmogelijk om
hier gebruik van de maken. De commissie adviseert deze middelen zo veel moge­
lijk te bundelen en op termijn onder te brengen in de individuele leerrekening.
Daarnaast kan de deltacommissaris met sociale partners in gesprek gaan over
de middelen die vanuit de werkgevers beschikbaar zijn voor scholing en ontwik­
keling van werknemers. Ook hier zijn nog schotten en voorwaarden die het
gebruik ervan beperken. Tot slot krijgt de deltacommissaris een eigen (kleine)
projectorganisatie en programmabudget om in de regio te investeren in mens­
kracht en zo een leven lang leren daadwerkelijk vorm te geven.

4.3

Aanbeveling 3: Het nationaal scholingspact
Door met de diverse verantwoordelijke partijen in gesprek te gaan, ontwikkelt
de deltacommissaris een programma om volwassenen te stimuleren deel te
nemen aan scholing en de regie te nemen over hun eigen ontwikkeling. Dit breed
gedragen programma kan het best verzilverd worden in een nationaal scholings­
pact: een afspraak tussen de landelijke overheid, bedrijven en andere werk­
organisaties, werkenden, scholen en regio’s. Dit pact wordt het vertrekpunt
voor nieuw beleid rond permanent leren en is een belangrijke stap op weg
naar 50 procent scholingsdeelname van mensen met opleiding tot en met
mbo-niveau 4 in 2025.

Verschillende belangen overbruggen

Uit de vele gesprekken die de commissie heeft gevoerd, blijkt een breed
draagvlak voor het bevorderen van permanent leren. Bovendien zien betrokken
partijen in dat hier een gedeelde verantwoordelijkheid ligt. Het pact verbindt
landelijke partners met actieve partners in de regio. Als belangrijkste landelijke
partners denkt de commissie aan de rijksoverheid (in ieder geval de ministeries
van OCW, SZW en EZ), werkgevers, werknemers, uitzendbureaus, de VNG,
koepelorganisaties van publieke en private onderwijsaanbieders en studenten­
organisaties. In de regio zijn ketenpartners (onder meer onderwijsinstellingen,
gemeenten, werkgevers) aan zet om een concrete bijdrage te leveren.
De deltacommissaris wordt verantwoordelijk voor de uitvoering van het
programma Doorleren werkt en neemt het initiatief voor de totstandkoming
van het nationaal scholingspact. Zijn of haar taak is om deelbelangen te over­
bruggen en partijen met elkaar te verbinden. Eerste prioriteit daarbij is om
draagvlak en consensus te realiseren, zodat het nationaal scholingspact binnen
één jaar een feit is.

35

doorleren werkt

Meerdere partijen kunnen aansluiten

In het nationaal scholingspact maken de deelnemende partijen concrete
afspraken over de financiële mogelijkheden voor een leven lang leren en over
de organisatie en ondersteuning daarvan. Ook kunnen zij een flexibel scholings­
aanbod realiseren. Gezien het belang van permanent leren voor iedereen en de
breed gedeelde verantwoordelijkheid zou het om een open pact moeten gaan,
waarbij meerdere partijen zich kunnen aansluiten, mits deze de doelstellingen
onderschrijven en een bijdrage willen leveren aan het realiseren daarvan. Het is
belangrijk om een integrale aanpak mogelijk te maken die op verschillende
niveaus – landelijk, regionaal, lokaal, sectoraal – initiatieven ondersteunt en met
elkaar verbindt. Het programma Doorleren werkt stimuleert, jaagt aan, faciliteert
neemt belemmeringen weg. Het is vervolgens aan de samenwerkende partijen
om uitdagingen en knelpunten op de verschillende niveaus aan te pakken.
De bedoeling is om zo veel mogelijk aan te sluiten bij reeds lopende samenwer­
kingsinitiatieven.

Financiering

Een aspect dat, vooruitlopend op de overige aanbevelingen, aandacht vraagt,
is de extra financiële impuls die nodig is om de scholingsdeelname van mensen
met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 in 2025 tot 50 procent te verhogen.
De commissie heeft als gedachtenexperiment de huidige scholingsdeelname van
volwassenen gelegd naast de huidige investeringen van de overheid, werkgevers
en mensen zelf. Aan de hand van deze uitgangssituatie is vervolgens bekeken
welke aanvullende investeringen nodig zijn om de scholingsdeelname van
mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 op hetzelfde niveau te
krijgen als die van hogeropgeleiden.
Het is niet gemakkelijk om de huidige investeringen in scholing in beeld te
krijgen, omdat de regelingen versnipperd zijn en er geen centrale registratie is.
Hiergenoemde cijfers zijn dan ook gebaseerd op de nodige veronderstellingen
en onzekerheden, maar geven volgens de commissie wel een goed inzicht in aard
en omvang van de uitdaging. In totaal wordt er nu per jaar een bedrag van bijna
€ 8,4 miljard uitgegeven aan scholing door werkgevers, overheid en de mensen
zelf. Als we de scholingsdeelname van mensen met een opleiding tot en met
mbo niveau-4 op het niveau van hogeropgeleiden van 50 procent willen brengen,
is een extra financiële investering nodig die op lange termijn oploopt tot jaarlijks
structureel € 2.5 miljard. Dit zijn de kosten voor het volgen van scholing, inclusief
de gederfde arbeidstijd. Niet inbegrepen zijn de kosten voor de extra ondersteu­
ning die nodig is om de scholingsdeelname te verhogen. Er zijn uiteraard ook
(maatschappelijke) baten verbonden aan deze extra investering. Mensen die
zich blijven scholen en ontwikkelen zijn productiever en gezonder, participeren
actiever in de samenleving, zijn breder inzetbaar op de arbeidsmarkt en zullen
minder snel een beroep doen op sociale uitkeringen. Bovendien is de economi­
sche groei deels afhankelijk van de scholing en ontwikkeling van werknemers.
Deze baten doen zich deels pas op langere termijn voor en zijn nog lastiger te
berekenen dan de kosten. Daarom hanteren we daarvoor verschillende scenario’s
die een bandbreedte laten zien van € 1 miljard tot € 4,5 miljard.

advies commissie vraagfinanciering mbo

36

Als de extra financiële impuls in scholing toegerekend wordt aan de partijen
conform de huidige verdeling, zouden werkgevers het leeuwendeel van de
kosten dragen. Gezien het belang van scholing als nieuwe zekerheid en de te
verwachten maatschappelijke baten, vindt de commissie het wenselijk dat de
overheid een groter deel van de scholingskosten voor mensen met een opleiding
tot en met mbo-niveau 4 voor haar rekening neemt. Uiteraard is het aan partijen
in het scholingspact om hier afspraken over te maken, maar de commissie kan
zich voorstellen dat als uitgangspunt wordt genomen dat overheid en werk­
gevers in gelijke mate bijdragen aan de benodigde investeringen. Dan zouden
beiden op lange termijn structureel € 1,2 miljard extra moeten bijdragen en de
mensen zelf bijna € 100 miljoen.
De commissie adviseert om in het scholingspact een middellange-termijn­
perspectief tot 2025 te hanteren. Het pact beslaat daarmee ruwweg twee
kabinetsperioden, waarbij elke periode een structurele verhoging kent van
ongeveer € 1.2 miljard. Voor de komende kabinetsperiode loopt de wenselijke
overheidsinvestering dus op tot € 600 miljoen in 2021. Dit bedrag komt beschik­
baar onder voorwaarde dat werkgevers bereid zijn eenzelfde investering te doen
en alle betrokken partijen op landelijk en regionaal niveau zich committeren aan
het scholingspact. De commissie adviseert het pact zorgvuldig te monitoren en
evalueren en na een periode van 3 jaar de tussenstand op te maken. Dan kan
worden bezien of verdergaande maatregelen nodig zijn om de ambitie waar
te maken, waarbij dan ook een collectieve scholingspremie door werkgevers
aan de orde kan zijn.
Een nadere uitwerking van de achterliggende berekening/schatting van de
kosten en baten is opgenomen in bijlage 1 van dit advies.

4.4

Aanbeveling 4: Regionale ondersteuning met
landelijke regie
Gedeelde ambities en commitment over de financiële regie bij mensen zelf zijn
cruciaal om een leven lang leren in Nederland dichterbij te brengen, maar het
is niet voldoende. Minstens zo belangrijk is motiverende, laagdrempelige en
deskundige ondersteuning in de verschillende fasen van leren en ontwikkelen,
maar vooral ook op weg daarnaartoe. Nabijheid, herkenbaarheid en persoonlijk
contact zijn hierbij doorslaggevend. In elke arbeidsmarktregio moet een plek
zijn waar mensen terecht kunnen met vragen over hun loopbaan en ontwikkel­
mogelijkheden.

Regionale ondersteuning

17 Het ligt in de rede om
aan te sluiten bij de 35
arbeidsmarktregio’s.

Ondersteuning die écht werkt staat dicht bij de mensen zelf. De beste plek om
17
deze te organiseren is daarom regionaal of waar nodig zelfs lokaal. De commis­
sie bepleit dan ook een regionale inzet om optimaal te kunnen inspelen op de
knelpunten die mensen ervaren en om ondersteuning op maat te kunnen bieden.
Dat betekent meer ruimte én meer verantwoordelijkheid voor de regionale
partners op het terrein van een leven lang leren. Daarbij is het niet zozeer van
belang waar de grens van een regio nu precies ligt, maar des te meer dat
verschillende partijen uit de keten elkaar weten te vinden. Dat onderwijs-

17 Het ligt in de rede om aan te sluiten bij de 35 arbeidsmarktregio’s.

37

doorleren werkt

instellingen, onder­nemers en overheid samen tot concrete afspraken komen om
uitdagingen het hoofd te bieden. Voorbeelden van geslaagde samenwerking
laten zien dat dát de sleutel tot succes is.

Goede initiatieven

Er bestaan al veel goede initiatieven van samenwerking tussen ketenpartners en
het realiseren van regionale ondersteuning voor permanent leren. Verschillende
regio’s geven hier een eigen invulling aan. Soms zijn er uitzendbureaus bij
betrokken, soms loopt het via werkgevers en soms bundelen partijen hun krach­
ten in een leerwerkloket. Variatie is prima, zolang de initiatieven maar van de
grond komen. Tegelijkertijd zijn er regio’s waar partijen elkaar nog niet weten te
vinden en waar een leven lang leren nog onvoldoende gestalte krijgt. Daar is een
stevige impuls nodig. Uit de Tussenevaluatie Regionaal Investeringsfonds MBO
(ResearchNed, 2017) blijkt dat cofinanciering door de overheid effectief is om
samenwerking tussen de verschillende partijen aan te jagen. De commissie
adviseert dit ook landelijk mogelijk te maken en te integreren in het programma
Doorleren werkt.

Landelijke regie

De commissie pleit voor regionale autonomie gekoppeld aan landelijke regie
door de deltacommissaris, zoals toegelicht in aanbeveling 2. De deltacommissaris
gaat het gesprek aan met alle partijen en brengt zo in kaart in welke regio’s
het al goed gaat (en welke goede voorbeelden er zijn) en waar nog extra inspan­
ningen nodig zijn. Hebben ketenpartners gezamenlijke ambities geformuleerd
op het terrein van een leven lang leren? Werken ze goed samen om deze te reali­
seren? Zijn er laagdrempelige regionale voorzieningen voor loopbaanadvies en
-ondersteuning? De deltacommissaris is een aanjager, die ervoor zorgt dat er in
heel Nederland een sluitende regionale ondersteuningsstructuur komt. Hij of zij
is daarnaast een verbindende schakel tussen rijk en regio. De deltacommissaris
kan regionale knelpunten oppakken en op landelijk niveau tot concrete oplossin­
gen komen en belemmeringen wegnemen.

Regionale ketenpartners

Regionale ketenpartners hebben drie belangrijke taken bij het stimuleren van
een leven lang leren:
1. Actieve, individuele ondersteuning op maat bieden;
2. Anticiperen op regionale arbeidsmarktontwikkelingen;
3. Scholingsmogelijkheden stimuleren.
Actieve, individuele ondersteuning op maat bieden
De eerste en voornaamste taak is mensen persoonlijke aandacht en ondersteu­
ning te bieden bij alle fasen van leren en ontwikkelen in de breedste zin van
het woord. Dit betekent mensen benaderen, informeren, enthousiasmeren,
motiveren en adviseren over scholing en ontwikkeling. Ook voorlichting over
de financiële mogelijkheden en hulp bij de administratieve en financiële aanmel­
ding en afhandeling horen daarbij. Evenals coaching bij het starten, continueren
en succesvol afronden van leer- en ontwikkeltrajecten en bij loopbaankeuzes.
De kern is dat er ondersteuning en begeleiding op maat is, dat iemand meekijkt
naar de mogelijkheden, meehelpt om deze te realiseren en bij tegenwind of

38

advies commissie vraagfinanciering mbo

belemmeringen meedenkt over oplossingen. Op termijn zijn er in elke regio
adviseurs die deze functies invullen. Dit kan in samenwerking met onder meer
vakbonden, uitzendbureaus en werkgevers.
De ondersteuning voor een leven lang leren is in principe toegankelijk voor
iedereen die zich verder wil ontwikkelen of op- of omscholen; de mate waarin
is echter afhankelijk van de individuele situatie. De commissie ziet niets in het
18
hanteren van leeftijdsgrenzen. Wel zou de ondersteuningsstructuur mensen die
nu nog niet bereikt worden, actief kunnen benaderen. Het gaat bijvoorbeeld om:
• jongvolwassenen die geen startkwalificatie hebben;
• laagopgeleide werknemers in sectoren waar de werkgelegenheid de komende
jaren zal teruglopen;
• werkzoekenden;
• herintreders die opnieuw de arbeidsmarkt willen betreden.
Anticiperen op regionale arbeidsmarktontwikkelingen
De tweede taak van de regionale ketenpartners betreft het kennen van (regio­
nale) arbeidsmarktontwikkelingen en hierop inspelen om vraag en aanbod
samen te brengen. Welke specifieke behoeften hebben werkgevers? Waar doen
zich tekorten voor en op welke termijn? Hoewel de dynamiek van de arbeids­
markt steeds groter wordt, zijn sommige trends en ontwikkelingen voorspelbaar.
Denk aan de vergrijzing, de huidige studiekeuzes van studenten in beroeps­
onderwijs en de economische trends in specifieke branches. Door proactief in
te spelen op deze ontwikkelingen, is er veel winst te behalen, zowel voor de
regionale arbeidsmarkt zelf als voor werkenden en werkzoekenden in de regio.
Het gaat erom kansen te benutten en leren en ontwikkelen in te zetten als de
smeerolie van de regionale arbeidsmarkt. Daarmee kan een betere match tussen
de vraag en aanbod op de regionale arbeidsmarkt ontstaan.
Scholingsmogelijkheden stimuleren
Tot slot hebben de ketenpartners een makelaarsfunctie: de scholingsmogelijk­
heden ontsluiten voor bedrijven en individuen in de regio en deze waar nodig
verder stimuleren. Dat begint met het volledig in beeld krijgen van wat nu al
in een regio mogelijk is qua scholing. Die kennis is hoe dan ook nodig om goede
individuele ondersteuning te kunnen bieden. Denk aan de beschikbare instru­
menten om in kaart te brengen wat iemand nu al kan. Of aan informatie over
verschillende plekken om te leren: van taalcursussen in de bibliotheek tot een
volledige diplomagerichte opleiding.
18 Het spreekt voor zich
dat aan de leerplicht

(tot 16 jaar) en de kwalifi­
catieplicht (van 16 tot 18

jaar) wel leeftijdsgrenzen
worden gesteld. Voor

jongeren tussen 18 en

23 jaar zonder startkwali­
ficatie is de gemeente
verantwoordelijk (en
heeft de school een

meldplicht bij voortijdige
schooluitval).

Zijn de scholingsmogelijkheden in beeld gebracht, dan is het van belang om
te bepalen wat er nog ontbreekt aan het scholingsaanbod. Zijn er specifieke
obstakels die mensen ervan weerhouden om deel te nemen? Blijkt uit gesprek­
ken dat er vraag is naar bepaalde vormen van scholing die nu nog niet worden
aangeboden? Zijn er ontwikkelingen op de regionale arbeidsmarkt die vragen om
specifieke mobiliteit tussen verschillende sectoren? Door verschillende partijen
in de regio met elkaar te verbinden kan ingespeeld worden op dergelijke ontwik­
kelingen. Bijvoorbeeld door een werkgever te helpen bij het concretiseren van
hrm- en scholingsvraagstukken en deze vervolgens in contact te brengen met
opleiders die kunnen helpen onderwijs op maat aan te bieden.

18 Het spreekt voor zich dat aan de leerplicht (tot 16 jaar) en de kwalificatieplicht
(van 16 tot 18 jaar) wel leeftijdsgrenzen worden gesteld. Voor jongeren tussen 18
en 23 jaar zonder startkwalificatie is de gemeente verantwoordelijk (en heeft de

doorleren werkt

39

4.5

Aanbeveling 5: Benut alle vormen van leren
Alle vormen van leren, zowel formeel als informeel, zijn relevant voor iemands
ontwikkeling. Zo kan leren op de werkplek, waarbij leersituaties in de dagelijkse
praktijk worden benut, zeer geschikt zijn om vakkennis te verwerven, nieuwe
vaardigheden te leren en andere ervaringen op te doen. Deze vorm van leren
wordt nog te weinig erkend en te weinig gekoppeld aan (formele) scholings­
trajecten. Om alle vormen te kunnen benutten voor een leven lang leren, is een
aanbod nodig dat past bij wat mensen al kennen en kunnen, en dat te combineren
is met andere taken en levensgebieden.
De commissie adviseert daarom:
• een vierjarig programma te ontwikkelen en faciliteren om erkende bekostigde
en niet-bekostigde instellingen te stimuleren maatwerktrajecten voor
volwassenen te realiseren.
• de beroepsbegeleidende leerweg voor volwassenen aantrekkelijker te maken
en afspraken met werkgevers te maken over voldoende leerbanen.
• eerder opgedane kennis en ervaring inzichtelijk te maken voor individu,
opleidingsinstellingen, werkgevers en de samenleving door een digitaal
competentiepaspoort ofwel een DigiCV in te voeren.
• mensen in staat te stellen van het aanbod gebruik te maken door hun
taal- en rekenniveau op peil te brengen.

Een vierjarig programma om flexibele maatwerktrajecten voor volwassenen
te realiseren
Om volwassenen te stimuleren zich blijvend te ontwikkelen en daarvoor een
zelfgekozen route uit te stippelen, dient het onderwijsaanbod flexibel en vraag­
gericht te zijn. Mensen moeten een (deel van de) opleiding kunnen volgen in hun
eigen praktijk, in de avonduren, in de weekenden, dichtbij hun werk, bij voorkeur
kleinschalig georganiseerd (in kleine groepen) en met mogelijkheden als
afstands­­­­­­onderwijs, blended learning en persoonlijke begeleiding.

Ook zou het goed zijn om volwassenen de mogelijkheid te bieden om afzonder­
lijke delen van verschillende opleidingen (modulair) te volgen en af te sluiten
met een certificaat, te combineren tot een mbo-diploma. Een uitbreiding van het
huidige aantal mbo-certificaten is daarom wenselijk. Het is van belang hierin ook
EVC of andere erkenning van opgedane kennis, vaardigheden en ervaring mee
te nemen, bijvoorbeeld in de vorm van vrijstellingen.
De commissie stelt voor dat de overheid een vierjarig programma ontwikkelt en
faciliteert om erkende bekostigde en niet-bekostigde instellingen te stimuleren
maatwerktrajecten voor volwassenen te realiseren. Dit programma wordt door
de deltacommissaris samen met onderwijsinstellingen, bedrijfsleven en andere
arbeidsorganisaties ontworpen en uitgevoerd en heeft als doel een duurzaam
opleidingsaanbod voor volwassenen structureel in te bedden. De deltacommissaris
onderzoekt samen met de instellingen waar meer ruimte nodig is in de wet- en
regelgeving. Eventuele belemmeringen voor post-initiële scholingsdeelname
moeten worden weggenomen. Denk daarbij onder meer aan afschaffing van de
beperkte vrijstellingsduur voor taal en rekenen (momenteel twee jaar), flexibeler

40

advies commissie vraagfinanciering mbo

inrichten van keuze­delen en meer ruimte voor instellingen om af te wijken van
de urennorm en de vorm van de opleiding aan te passen aan de behoefte en
mogelijkheden van studenten.

Aantrekkelijker maken beroepsbegeleidende leerweg

Het lerend werken/werkend leren is een waardevolle onderwijsvorm voor
volwassenen die zich verder willen scholen en ontwikkelen. De beroepsbegelei­
dende leerweg (bbl) in het mbo biedt volwassenen van oudsher een goede
mogelijkheid om werken en leren te combineren. Sinds 2009 is het aantal
19
studenten in de bbl echter bijna gehalveerd. Dit is volgens de SER onder meer
toe te schrijven aan de economische crisis en de stapeling van overheidsbeleid
die leerbanen minder aantrekkelijk maken voor studenten en bedrijven. De
commissie sluit zich aan bij de aanbevelingen die de SER (2016a) doet in haar
advies Toekomstgericht beroepsonderwijs om van de bbl weer een aantrekkelijke
leerroute te maken. Daarnaast is het van belang in het scholingspact afspraken
te maken met werkgevers over het aanbieden van een minimaal aantal leer­
banen, om groei van de bbl te realiseren en te voorkomen dat de conjunctuur
in de toekomst zo’n forse impact heeft.

De introductie van een digitaal competentiepaspoort

19 Zie SER (2016a), p. 25
20 De commissie merkt
hierbij op dat zij het

tegelijkertijd bemoedi­
gend vindt dat er in de

onderwijs­sectoren hard
wordt gewerkt aan de
verbetering van de

taalvaardigheden van

leerlingen. Zo blijkt uit
de eindresultaten dat
93 procent van de

mbo 2-studenten en

94 procent van de mbo

3-studenten die in 2016
zijn gediplomeerd, ten

De commissie adviseert dat iedereen een digitaal competentiepaspoort ofwel
een DigiCV krijgt. Dit biedt een overzicht van ieders verworven kennis en vaar­
digheden, gevolgde opleidingen en leertrajecten. De opleidingsinstelling vult
dit DigiCV met behaalde diploma’s en certificaten en iedereen kan het eigen
DigiCV zelf aanvullen, eventueel samen met de werkgever of aan de hand van
een EVC, met vaardigheden en competenties die al werkende zijn geleerd. Met
het DigiCV krijgen mensen een goed overzicht van hun kennis en vaardigheden
en ontstaat er voor een werkgever een completer overzicht van de competenties
van een werknemer. Op termijn biedt dit mogelijkheden om de koppeling te
maken met concrete vacatures.
Wanneer een werknemer naar een mbo-instelling gaat om een (deel van een)
opleiding te volgen, kan de instelling op basis van de inhoud van het DigiCV
bepalen welke vrijstellingen de werknemer kan krijgen. Vervolgens kan iemand
zelf zijn opleidingsroute uitstippelen, volledig passend bij zijn of haar eigen
persoonlijke situatie, behoeften en al opgedane kennis en ervaring.

Werken aan goede taalvaardigheden

Een goede beheersing van de Nederlandse taal is essentieel om zelfstandig in
de maatschappij te kunnen functioneren en aan scholing te kunnen deelnemen.
De commissie ziet hier een taak voor het primair en voortgezet onderwijs.
Het kan niet zo zijn dat jongeren vanuit het vmbo doorstromen naar het mbo
20
en onvoldoende taalvaardig zijn.

minste een 6 hebben

behaald voor het centraal
examen Nederlandse

taal. Bron: Brief van de

minister van OCW aan
de TK, d.d. 11-11-2016
(ref.nr. 1097653).

19 Zie SER (2016a), p. 25

41

doorleren werkt

Het leren van de Nederlandse taal en rekenen en het behalen van een start­
kwalificatie vindt de commissie basisvoorzieningen, die voor iedereen toeganke­
lijk moeten zijn. De commissie adviseert dat de kosten hiervoor altijd voor
rekening van de rijksoverheid komen en niet in mindering worden gebracht op
de individuele leerrekening. Voor mensen die aantoonbaar niet aan de taal­eisen
kunnen voldoen maar wel beschikken over goede beroepsvaardigheden, adviseert
de commissie te verkennen of in individuele gevallen van de diploma-eisen
afgeweken kan worden.

42

advies commissie vraagfinanciering mbo

Bijlagen

44

advies commissie vraagfinanciering mbo

Bijlage 1:
Investeringsagenda lange termijn

Inleiding
Deze notitie is bedoeld als een vingeroefening om een globaal beeld te schetsen
wat een lange termijn investeringsagenda voor permanent leren aan investeringen
vraagt en wat het zou kunnen opleveren. We zullen in deze notitie een bereke­
ning uitwerken die de nodige veronderstellingen vraagt en daarmee ook met
de nodige voorzichtigheid en relativering moet worden geïnterpreteerd. Andere
veronderstellingen kunnen heel andere uitkomsten opleveren. Niettemin lijkt
het zinvol en structurerend om een investeringsagenda te onderbouwen met
een concrete en beargumenteerde berekening.

21 Zie CPB (2016a).
22 De vraagstelling

in het SCP panel luidt:

“Heeft u in de afgelopen
twee jaar opleidingen

of cursussen gevolgd of

volgt u die momenteel?
Het gaat hier niet om

cursussen die u puur uit

hobby of interesse heeft
gevolgd. Het gaat om

opleidingen of cursussen
die van belang zijn voor
uw werk of beroep.“

Dat scholing werk gerela­
teerd moet zijn, is van

belang om de baten via
kwalificatiewinst te

In deze notitie berekenen we wat het kost om de scholingsdeelname van mensen
tot en met mbo 4 naar hetzelfde niveau te brengen als dat van hoger opgeleiden.
Vervolgens wordt op basis van de literatuur nagegaan wat de maatschappelijk
baten zouden kunnen zijn van deze hogere scholingsdeelname. De economische
literatuur wijst erop dat voor de mensen die nu niet aan scholing doen, de baten
van scholing waarschijnlijk lager zijn dan gemiddeld (het zogenaamde selectieeffect) en de kosten om hen te stimuleren om toch scholing te volgen relatief
21
juist hoger zijn. Omdat we niet weten in welke mate dit zich voordoet, houden
we daar in de berekening geen rekening mee.

Een schatting van een investeringsambitie voor scholing

Uit SCP cijfers blijkt dat de deelname aan scholing22 ongelijk verdeeld is naar
opleidingsniveau. Hoger opgeleiden doen beduidend meer aan scholing dan
23
mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4. Voor de laatstgenoemde
groep is de laatste jaren zelfs sprake van een dalende trend, zie tabel 1.
Tabel 1: Scholing van werkenden, naar opleiding, 2004-2014 (in %)

kunnen berekenen.

2004

2006

2008

2010

2010

2014

basisschool

17

16

28

16

16

18

of zij zich primair als

vmbo

33

27

28

29

25

25

zien (met in beide geval­

mbo

44

41

40

39

38

34

len de vervolgvraag of

hbo

52

48

50

50

47

50

wordt gedaan), wordt

wo

48

47

54

51

47

49

gen en studenten in het

Bron: SCP (2016), p. 89

23 Met de expliciete

vraag aan respondenten
student of werkende

er aan werk of scholing
gecorrigeerd voor leerlin­
initiële onderwijs.

21 Zie CPB (2016a).
22 De vraagstelling in het SCP panel luidt: “Heeft u in de afgelopen twee jaar
opleidingen of cursussen gevolgd of volgt u die momenteel? Het gaat hier
niet om cursussen die u puur uit hobby of interesse heeft gevolgd. Het gaat

doorleren werkt

45

De scholing die gevolgd wordt, is divers. Ruim tweederde bestaat uit cursussen
maar er worden ook substantiëlere opleidingen gevolgd via een dagopleiding
(13%), deeltijdopleiding (11%) of een combinatie van werken en leren (8%). De
helft van de respondenten heeft één opleiding of cursus gevolgd, ruim een kwart
twee en nog een kwart drie of meer opleidingen of cursussen.
Tabel 2 geeft de bijdrage van de werkgever weer. Deze bestaat uit kosten voor
interne en externe cursussen en opleidingen alsook de gederfde arbeidstijd,
gebaseerd op CBS cijfers. De scholingsdeelname is berekend door het deelname­
percentage naar opleidingsniveau in 2014 (zie tabel 1) te vermenigvuldigen
24
met CBS cijfers voor de beroepsbevolking van 25-65 jaar naar opleidingsniveau.
Bijvoorbeeld in het geval van mbo opgeleiden betekent 34% deelname, dat ruim
1 miljoen mensen aan scholing hebben gedaan.
25
Volgens het CBS geven werkgevers 2,1% van de arbeidskosten uit aan scholing.
Deze kosten bestaan uit out-of-pocket uitgaven en gederfde arbeidstijd. De outof-pocket kosten voor cursussen e.d. bedragen 1,1% van de arbeidskosten en de
andere 1% bestaat uit gederfde werktijd. Uitgaande van het huidige bedrag aan
totale arbeidskosten (dus incl. sociale premies) van € 331 mld komt dit neer op
ruim € 3,6 mld aan cursussen en € 3,3mld aan gederfde werktijd, in totaal bijna
€ 7 mld. Dit bedrag is naar rato van de scholingsdeelname over de opleidings­
categorieën verdeeld.
Tabel 2: schatting van de scholingskosten, werkgevers
deelname scholing
%

uitgaven aan
cursussen
(in mln €)

x 1000

gederfde
werktijd
(in mln €)

totaal
(in mln €)

basis

18

61

€ 81

€ 73

€ 154

vmbo

25

252

€ 331

€ 301

€ 632

nl/Statweb/publication/

mbo

34

1037

€ 1.362

€ 1.238

€ 2.601

NED&D1=1&D2=0&D3

hbo/wo

50

1422

€ 1.867

€ 1.698

€ 3.565

totaal

40

2773

€ 3.641

€ 3.310

€ 6.951

24 Zie http://statline.cbs.
?DM=SLNL&PA=83031
=2,5,7&D4=2,5-6,12-

13&D5=49,64&VW=T
25 Zie https://www.
cbs.nl/nl-nl/achter­

grond/2012/40/bedrijfs­
opleidingen-2010.

De Continuing Vocational
Training Survey (CVTS)
wordt elke 5 jaar

verplicht in EU verband
afgenomen. De laatste
keer was in 2010.

De resultaten van de

2015 editie komen naar
verwachting medio
2017 uit.

26 Zie CPB (2016b), p 12.

Tabel 3 geeft de scholingsbijdrage vanuit de overheid weer. Deze bestaat aller­
eerst uit de scholingsaftrek (€ 200 mln) en vouchers voor werklozen en 50+ (€ 100
mln). De verdeling naar opleidingsgroepen is gebaseerd op de gegevens uit de
CPB evaluatie van de scholingsaftrek waarbij we veronderstellen dat dezelfde
26
verdeling ook geldt voor de voucherregelingen. Daarnaast is er de publieke
bekostiging van mbo en ho instellingen voor de post-initiële student. Dit is echter
niet eenduidig uit bekostigingsgegevens te herleiden. We veronderstellen daarom
dat de grens van de post-initiële student ligt bij 25 jaar en berekenen de publieke
bekostiging van de 25+ student. Die bedraagt € 300 mln in het mbo en € 500 mln
in het ho. In totaal komt de bijdrage vanuit de overheid uit op € 1,1mld.

24 Zie http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=83031NED&D1=
1&D2=0&D3=2,5,7&D4=2,5-6,12-13&D5=49,64&VW=T

25 Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2012/40/bedrijfsopleidingen-2010 De
Continuing Vocational Training Survey (CVTS) wordt elke 5 jaar verplicht in EU
verband afgenomen. De laatste keer was in 2010. De resultaten van de 2015

46

advies commissie vraagfinanciering mbo

Tabel 3: schatting van de scholingskosten, overheid
deelname scholing
%

fiscale aftrek
en vouchers
(in mln €)

x 1000

publieke
bekostiging
25+ (in mln €)

totaal
(in mln €)

basis

18

61

€ 5

€ 5

vmbo

25

252

€ 19

€ 19

mbo

34

1037

€ 116

€ 300

€ 416

hbo/wo

50

1422

€ 162

€ 500

€ 662

totaal

40

2773

€ 300

€ 800

€ 1.100

Tabel 4 geeft de scholingskosten van het individu weer. Dit is gebaseerd op
27
de vraag in het SCP aanbodpanel wie de scholing betaalt. Respondenten
zeggen dat werkgevers 89% betalen, zijzelf 6% en gezamenlijk nog eens 3%.
Als we deze laatste 3% gelijk verdelen, komt de werkgeversbijdrage neer op
90,5% en de werknemersbijdrage op 7,5%. Deze verhouding wordt vermenigvul­
28
digd met de kosten per opleidingscategorie voor werkgevers (zie tabel 2).
Tabel 4: schatting van de scholingskosten, individu
deelname scholing
%

individu *
(in mln €)

x 1000

basis

18

61

€7

vmbo

25

252

€ 27

mbo

34

1037

€ 113

hbo/wo

50

1422

€ 155

totaal

40

2773

€ 302

* De kosten van vrije tijd voor het individu zijn niet meegenomen.

27 Zie SCP (2016) p. 85.
Zelfstandigen zijn hier
expliciet uitgesloten

omdat het onderscheid
werk en privé vaak niet

Werkenden besteden ook vrije tijd aan scholing. Volgens SCP cijfers wordt de
helft in werktijd gedaan, een kwart in eigen tijd en het laatste kwart in beide.
Als we dat laatste kwart gelijk verdelen, zou tweederde van de scholing in werk­
tijd plaatsvinden en een derde in eigen tijd. Het is echter niet duidelijk hoe deze
(opgeofferde) vrije tijd moet worden gewaardeerd; er zijn geen MKBA richtlijnen
en daarom zijn deze kosten niet meegenomen. In totaal komt de bijdrage van
individuen neer op ruim € 0,3 mld.
In totaal worden de huidige scholingskosten geschat op bijna € 8,4 mld, zie tabel 5.

zinvol is.

28 Concreet voorbeeld,
voor basisopgeleiden:

7,5/90,5 maal € 154 mln
is € 7 mln.

27 Zie SCP (2016) p. 85. Zelfstandigen zijn hier expliciet uitgesloten omdat het
onderscheid werk en privé vaak niet zinvol is.

28 Concreet voorbeeld, voor basisopgeleiden: 7,5/90,5 maal €154 mln is €7 mln.

47

doorleren werkt

Tabel 5: schatting van de totale scholingskosten bij huidige scholingsdeelname
deelname scholing
%

scholingskosten
(in mln €)

x 1000

basis

18

61

€ 165

vmbo

25

252

€ 678

mbo

34

1037

€ 3.129

hbo/wo

50

1422

€ 4.381

totaal

40

2773

€ 8.353

Tabel 6 laat zien wat de investeringsopgave is die hoort bij de ambitie om de
scholingsdeelname van mensen tot en met mbo 4 naar het niveau van hoger
opgeleiden van 50% te brengen. Daarbij is verondersteld dat de gemiddelde
kosten per opleidingscategorie constant blijven. Dat is gezien het in de inleiding
besproken selectie-effect geen onbelangrijke veronderstelling.
Tabel 6:investeringsopgave bij scholingsambitie van 50% deelname van mensen met een
opleiding tot en met mbo-niveau 4
scholingsambitie

extra
scholingsdeelname

investeringsopgave
(in mln €) *

%

%

extra tov. nu

x 1000

x 1000

Totaal

basis

50

171

+32

+109

+ € 293

€ 459

vmbo

50

504

+25

+252

+ € 678

€ 1.355

mbo

50

1526

+16

+488

+ € 1.472

€ 4.601

hbo/wo

50

1422

+0

+0

+€0

€ 4.381

totaal

50

3622

+10

+849

+ € 2.444

€ 10.797

* De kosten van beleid om de scholingsambitie te realiseren, zijn niet bekend en
daarom niet meegenomen.
Bij de gekozen benadering en veronderstellingen, bedraagt de extra investerings­
opgave ruim € 2,4 mld om de scholingsambitie van 50 procent deelname van
mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4 te realiseren. Het gaat
dan om bijna € 0,3 mld voor basisopgeleiden en € 2,15 mld voor vmbo en mbo
opgeleiden, in totaal een extra scholingsdeelname van 849 duizend mensen.

48

advies commissie vraagfinanciering mbo

Een schatting van de maatschappelijke baten van een hogere
scholingsdeelname

Dat scholing maatschappelijke baten heeft is evident. Mensen die zich blijven
scholen en ontwikkelen zijn productiever en gezonder, participeren actiever in
de samenleving en zijn breder inzetbaar op de arbeidsmarkt. Deze baten doen
zich deels pas later in de levensloop voor en zijn nog lastiger te berekenen dan
de kosten. Die vertaalslag van baten per jaar naar die op levensloopbasis is soms
lastig en gaat met veel aannames gepaard.

29 Zie CPB (2016a).

Het CPB noemt hiervoor
eigenlijk twee redenen:

(i) scholing vindt later in
het leven plaats waar­
door de tijd waarover
de investeringen kan

renderen korter is en (ii)

het selectie-effect dat in
de inleiding van deze
notitie is besproken.

30 In de literatuur staat
dit laatste bekend als

tijdsvoorkeur. Mensen
met een zogenaamde
lage tijdsvoorkeur

houden meer rekening
met de lange termijn

effecten van gedrag en

investeren daarom meer

in onderwijs, scholing en
een gezonde leefstijl.

Een betere gezondheid is
dan niet te danken aan

meer scholing, maar aan

de lange termijn gericht­
heid.

Net als (initieel) onderwijs leidt scholing tot een stijging van het menselijk
kapitaal. Uitgebreid onderzoek naar de effecten van initieel onderwijs laat zien
dat een jaar extra onderwijs leidt tot een circa 10% hogere productiviteit en loon
(CPB, 2010). Voor de effecten van scholing op productiviteit en loon is minder
onderzoek beschikbaar.
Er zijn wel aanwijzingen dat het potentieel om grote effecten kan gaan. De Grip
en Sauerman (2012) vinden dat scholing tot een 10% hogere productiviteit leidt,
terwijl er ook nog spillover effecten zijn op collega’s die de training niet hadden
gevolgd. Hun productiviteit stijgt ook met 5%. Maar het (op zich gedegen) onder­
zoek van De Grip en Sauerman heeft betrekking op een specifiek experiment dat
zich moeilijk leent voor algemene conclusies.
Het CPB (2016) geeft aan dat – ondanks de geringe hoeveelheid empirisch
bewijs – er voldoende aanleiding is om te veronderstellen dat het effect van
kwalificatiewinst – ook op een later moment in het leven – positief is, maar
29
lager dan de 10% rendement op een jaar initieel onderwijs . Het CPB maakt
daarbij wel de kanttekening dat dit effect veel minder goed te onderbouwen is
voor vormen van scholing die niet tot een duidelijke kwalificatiewinst leiden.
Op grond van het bovenstaande gaan we ervan uit we dat een jaar scholing die
tot kwalificatiewinst leidt (opscholing) een lager rendement heeft dan een jaar
initieel onderwijs vanwege de kortere terugverdientijd. Als we veronderstellen
dat scholing gemiddeld 22,5 jaar rendeert – t.o.v. ca. 45 jaar voor initieel onder­
wijs – komen we uit op een effect van 5% hoger loon per jaar. In de meeste
gevallen duren scholingstrajecten echter aanmerkelijk korter dan een jaar; dan
corrigeren we naar evenredigheid. Voor een scholingstraject dat gelijk staat aan
een kwart van een volledig jaar scholing, rekenen we dan met 1,25% hoger loon.
Voor vormen van scholing waarin echte winst in kwalificatieniveau minder
duidelijk is of ontbreekt (omscholing, bijscholing) is dit lager en maken we
expliciete aanvullende veronderstellingen.
Naast productiviteitswinst zijn er ook andere baten van scholing. Vanuit de
literatuur is bekend dat er ook baten kunnen zijn zoals een betere gezondheid,
minder criminaliteit, meer maatschappelijke participatie en vertrouwen. De lite­
ratuur laat zien dat er een samenhang (correlatie) is met opleiding en scholing
maar geeft weinig inzicht in oorzaak en gevolg (causaliteit). De kans bestaat dat
deze baten van scholing daardoor overschat worden en ten dele toegeschreven
moeten worden aan andere factoren die niet in het onderzoek betrokken zijn
zoals informele leerervaringen of de mate waarin iemand rekening houdt met
30
de toekomst. Anderzijds laten de analyses baten buiten beschouwing die zich

29 Zie CPB (2016a). Het CPB noemt hiervoor eigenlijk twee redenen: (i) scholing
vindt later in het leven plaats waardoor de tijd waarover de investeringen kan
renderen korter is en (ii) het selectie-effect dat in de inleiding van deze notitie is

49

doorleren werkt

niet goed laten kwantificeren of op geld te waarderen. Te denken valt aan zelf­
vertrouwen en zelfredzaamheid. Omdat de baten zich moeilijk laten waarderen
in specifieke euro’s, werken we hieronder verschillende varianten uit.

Baten hogere scholingsdeelname basisopgeleiden

We gaan ervan uit dat scholing voor lager opgeleiden in eerste instantie gericht
is op het terugdringen van laaggeletterdheid. SEO heeft in 2013 in opdracht van
de Stichting Lezen en Schrijven onderzoek gedaan naar de kosten en baten van
programma’s om laaggeletterdheid terug te dringen. Zij gaan uit van € 1.173
kosten per cursus en een uitval van 38,8%, zodat de kosten per afgeronde cursus
op € 1.917 uitkomen. De baten over de levensloop worden op basis van een
31
gemiddelde toename van de taalscore van 3,4% becijferd op € 2.940 per
32
afgeronde cursus .
Stel dat de extra investering voor basisopgeleiden van 293 miljoen (zie tabel 6)
geheel besteed wordt aan taalcursussen. Na aftrek van de kosten van de
gederfde arbeidstijd, is er effectief 180 miljoen beschikbaar voor opleidings­
kosten. Uitgaande van de bovengenoemde kosten per cursus kan worden
becijferd dat circa 153.500 personen aan de cursus beginnen en dat daarvan
bijna 94.000 mensen de cursus ook afronden. Dat betekent dat de totale baten
volgens de analyse van SEO op € 276 mln. kunnen worden becijferd.

Baten hogere scholingsdeelname van mensen met een opleiding tot
en met mbo-niveau 4

31 SEO gaat er bij de
berekening van de

gemiddelde toename

van uit dat 35% van de

deelnemers ook zonder

cursus er in taalbeheer­
sing op vooruit zou zijn
gegaan.

32 Hierin zijn meegeno­

men de baten van hogere
arbeidsproductiviteit,
betere gezondheid,

lagere kosten gezond­
heidszorg en meer

vrijwilligerswerk. Niet
meegenomen zijn de

baten van meer partici­

patie op de arbeidsmarkt,
minder werkloosheid en
minder criminaliteit.

Op basis van SCP gegevens uit Aanbod van Arbeid 2016 (tabel 5.4), kunnen
we afleiden dat ca. 32% van de mensen deelneemt aan formele scholing die
kwalificatiewinst oplevert, te weten een dagopleiding (13%), deeltijdopleiding
(11%) en combinatie werken en leren (8%). Uit onze berekeningen hierboven
van de extra kosten van de scholingsambitie van 50%, komt een bedrag aan
gemiddelde scholingskosten per deelnemer per jaar van bijna € 2.900, inclusief
de gederfde werktijd.
We volgen de benadering dat dit ongeveer gelijk is aan een kwart van de totale
bekostiging (publieke en private bijdragen) van een MBO-student per jaar. Op
basis van onze algemene uitgangspunten leidt dat tot een productiviteitsstijging
van 1,25% per jaar voor de groep die deelneemt aan formele scholing die leidt tot
kwalificatiewinst.
Voor de overige 68% van de mensen die een cursus volgt is de kwalificatiewinst
lastiger te onderbouwen. Een optimistische aanname zou zijn dat de kwalificatie­
winst die aan cursussen wordt ontleend gelijk is aan die van formele scholing.
Dat is waarschijnlijk een forse overschatting. We schetsen hier twee gematigder
varianten, waarbij (i) het effect van cursussen de helft is van het effect van een
formele opleidingen of (ii) er helemaal geen positief effect is van cursussen op
het loon.
Met de extra scholingsimpuls willen we mensen bereiken die geen (positieve)
ervaringen hebben met scholing. Hoewel de voorstellen voor een effectieve
ondersteuningsstructuur erop gericht zijn uitval zoveel mogelijk te voorkomen,
sluiten we veiligheidshalve in de raming aan bij de uitvalcijfers van SEO (2013)
van hierboven: 38,8%.

31 SEO gaat er bij de berekening van de gemiddelde toename van uit dat 35% van

50

advies commissie vraagfinanciering mbo

Voor de andere baten dan productiviteitswinst (o.m. gezondheidswinst, lagere
kosten van gezondheidszorg en maatschappelijke baten van meer vrijwilligers­
werk), laten we ons ook inspireren door het SEO rapport. In verband met de
zwakke empirische basis voor dit soort effecten, berekenen we een variant
waarin deze baten de helft zijn van wat SEO in het rapport over laaggeletterden
hanteert en een variant waarin er helemaal geen additionele baten zijn.
Voor de raming gaan we er tenslotte van uit dat de deelnemers aan scholing
gemiddeld 45 jaar zijn (uitgaande van intreedleeftijd van 22 jaar en uittreed­
leeftijd van 67 jaar). Dat hebben we nodig om de baten over de levensloop te
berekenen (met een discontovoet van 5%, cf. voorschrift Financiën).
Uit Education at a Glance (OECD, 2016) blijkt het gemiddelde maandloon voor
mensen met een opleiding tot en met mbo-niveau 4: ca. € 3.800. Op jaarbasis
komen we dan uit op een loonsom ca. € 33.250 in 2012; dat is ca. € 35.000 in 2016.
Dat alles leidt tot forse bandbreedtes maar grofweg zien de baten er als volgt
uit (over de levensloop)
Tabel 7: Maatschappelijke baten hogere scholingsdeelname mensen met een opleiding
tot en met mbo-niveau 4
non-formeel = 0,5 x formeel

non-formeel = 0 x formeel

Baten incl. additionele effecten
(helft SEO)

€ 4,2 mld

€ 2,0 mld

Baten excl. additionele effecten

€ 2,1 mld

€ 1,0 mld

51

doorleren werkt

52

advies commissie vraagfinanciering mbo

Bijlage 2:
Concrete uitwerking individuele leerrekening

De leerrekening werkt als een driepijlermodel, waarin een basis gelegd wordt
door de overheid, de werkgever jaarlijkse stortingen doet en het individu zelf
kan besluiten om aanvullende stortingen te doen.

45.000

40.000

35.000

30.000

25.000

20.000

15.000

10.000

5.000

0
Vulling overheid

Vulling werkgever

Vulling individu

In de uiteindelijke situatie die de commissie voor ogen staat, worden alle middelen
die beschikbaar zijn voor opleidingskosten op de individuele leer­rekening gestort.
Alle werkenden krijgen zo’n leerrekening, maar in het kader van de vraagstelling
van dit advies beperkt de commissie zich bij deze concrete uitwerking tot mensen
met een opleiding tot en met mbo 4. Voor de eenvoud is verondersteld dat iedereen
een gelijke bijdrage krijgt van de overheid en van de werkgever.
Uit de berekeningen in bijlage 1 kan worden opgemaakt dat de gemiddelde
opleidingskosten (exclusief verletkosten) € 1.800 per jaar bedragen. Bij een
scholingsdeelname van 50% per jaar en een arbeidsloopbaan van 45 jaar
(van 22 tot 67 jaar), komt dat neer op een leerrekening die over de hele arbeids­
loopbaan gemeten ruim € 40.000 euro bedraagt.
Het overheidsaandeel in de leerrekening bedraagt € 440 miljoen aan bestaande
middelen en € 1,2 miljard aan extra gelden. Voor de 4,4 miljoen werkenden
met een opleiding tot en met mbo 4 komt dit neer op een bedrag van gemiddeld
€ 375 per jaar. Over de hele arbeidsloopbaan van 45 jaar draagt de overheid
€ 17.000 bij, een bedrag dat meteen bij het openen van de leerrekening als
trekkingsrecht met bijbehorende kredietfaciliteit op de rekening verschijnt.

53

doorleren werkt

Werkgevers dragen vanuit bestaande middelen bijna € 1,8 miljard bij en leggen
33
€ 200 miljoen aan extra middelen in . Per werkende komt dit neer op € 455 per
jaar. Dit bedrag wordt jaarlijks gestort, waarbij het totaal aan stortingen over
de hele arbeidsloopbaan € 20.500 per persoon bedraagt.
De individuele bijdrage aan de leerrekening bedraagt naar schatting 240 miljoen,
wat neerkomt op een gemiddelde storting van € 55 per persoon per jaar en
€ 2.500 over de hele arbeidsloopbaan.

33 Werkgevers dragen
daarnaast de extra

verletkosten die geba­

seerd op de gegevens uit
bijlage 1 circa € 1 miljard
bedragen.

33 Werkgevers dragen daarnaast de extra verletkosten die gebaseerd op de gegevens uit bijlage 1 circa € 1 miljard bedragen.

54

advies commissie vraagfinanciering mbo

Bijlage 3:
Lijst van gesprekspartners

Adriana Stel			
Adrie van der Rest		
André de Moor		
Andries de Grip		
Anja Vink			
Anne Marie Heij		
Anne Wil Lucas		
Annelies Spork		
				
Annie Kempers		
Anouk Mulder			
Ans Harthoorn		
Arnold Devreese		
Barbara Baarsma		
Bert Wessels			
Bertholt Leeftink		
Bertram Loth			
Carry Roozemond		
Doekle Terpstra		
Eline Pinkse			
Elize de Bar 			
Elwin Wolters			
				
Eric Verduyn			
Erica Aalsma			
Frank Kalshoven		
Geert ten Dam		
Gerard Bukkems		
Gertrud van Erp		
Hans Hillen			
Hans Schutte			
Henriette Maassen van
den Brink			
Isabel Coenen			
Jan Valkenborgh		
Joop Schippers		
Joris Tieleman			
Jos de Groen			
Joseph Kessels		
Jules Sanders			

STOOF Opleiding & Ontwikkeling Flexbranche
Onderwijsraad
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
ROA, Universiteit Maastricht
Onderwijs-/onderzoeksjournalist
Koninklijke Metaalunie
StartupDelta
Gemeente Amsterdam Economische Zaken,
arbeidsmarkt
Examenkamer en Nationaal Kenniscentrum EVC
De Argumentenfabriek
Ministerie van Economische Zaken
Sociaal-Economische Raad
Rabobank, SER commissie AMV
TechWise Twente
Ministerie van Economische Zaken
Nationale Denktank
Ingrado
Aanjager Zorgpact en Techniekpact
KPN
UWV
VCP Vakcentrale voor Professionals,
SER commissie AMV
NCOI Opleidingsgroep
De Leermeesters
De Argumentenfabriek
Universiteit van Amsterdam, SER commissie AMV
Inspectie van het Onderwijs
VNO-NCW/MKB, SER Commissie AMV
Nederlandse Raad voor Training en Opleiding
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Onderwijsraad
FNV, SER commissie AMV
Evolva werkplekleren 3.0
Universiteit Utrecht
Nationale DenkTank
Sociaal-Economische Raad
Universiteit Twente en Open Universiteit
LTO Nederland, SER commissie AMV

55

doorleren werkt

Marc van der Meer		
				
Marcelis Boereboom		
Marianne Zoetmulder		
Mariëtte Hamer		
Mariëtte Patijn		
Marita Oosterkamp		
Marjo Jansen			
Marleen van de Wiel		
Martin Soeters		
Martine Braaksma		
Melanie Bouwknegt		
Mieke Visser			
Monique Turkenburg		
Monique Vogelzang		
Myriam Lieskamp		
Nick van Dam			
Niels Achterberg		
Patrick Leushuis		
Paul Hellings			
Paul Oomens			
Peet Ferwerda			
Peter Cox			
Peter van Hessen		
Pia Deveneijns		
Pierre Heijnen			
Rekha Jethoe			
René Kneyber			
René Louwerse		
Renk Roborgh			
Ria van ’t Klooster		
Rick de Wijk			
Rob Slagmolen		
Romke van der Veen		
Ruud Baarda			
Sanne Elbrink			
Sophie Kramer		
Ted Reininga			
Titia Siertsema		
Ton Heerts			
Ton Wilthagen		
Victorine van Alphen		
Vivian Hemmelder		
Ward Bruininks		
Yvonne Bernardt		

ReflecT, Tilburg Law School en Centrum
Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Landelijk Programma Leren en Werken
Sociaal-Economische Raad
FNV
Inspectie van het Onderwijs
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Servicepunt Examinering Mbo
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Onderwijsraad
CNV, SER commissie AMV
Nederlands lucht- en ruimtevaartcentrum
Sociaal en Cultureel Planbureau
Inspectie van het Onderwijs
CNV Onderwijs, SER commissie AMV
McKinsey & Co en Nyenrode Business Universiteit
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
FNV, Aob, SER commissie AMV
MBO Raad
MBO Life Sciences, Friesland College
Brainport Eindhoven
Zorgbalans
MBO Raad
ROC Mondriaan
Gemeente Haarlemmermeer
Onderwijsraad
Albeda College
Experiment Vraagfinanciering Hoger Onderwijs
Nederlandse Raad voor Training en Opleiding
JOB Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs
VNO-NCW, SER commissie AMV
SER commissie AMV
SBB, SER commissie AMV
Stichting Lezen en Schrijven
Zorgbalans
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Uneto-VNI
MBO Raad
Universiteit Tilburg
Nationale DenkTank
Nationale DenkTank
Mooy Logistics B.V.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

56

advies commissie vraagfinanciering mbo

Bijlage 4:
Geraadpleegde bronnen

Adviescommissie Flexibel hoger onderwijs voor werkenden (2014) Flexibel hoger
onderwijs voor volwassenen. Adviesrapport commissie Rinnooy Kan, 12 maart 2014
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/03/12/flexibel-hogeronderwijs-voor-volwassenen
Breugel, G. van en A. de Grip (2011) Een ontwikkelingscheque voor laagopgeleide
werknemers. Economisch Statistische Berichten, 27 mei 2011, pp. 330-332
https://www.bvekennis.nl/Bibliotheek/11-0082_ESB_330grip_tcm445-602895.pdf
CBS (2016) Een leven lang leren in Nederland: een overzicht. Den Haag: Centraal
Bureau voor de Statistiek, Sociaaleconomische trends, februari 2016/2
https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2016/07/een-leven-lang-leren-in-nederlandeen-overzicht
CentERdata (2017) Inventarisatie belangstelling voor opleiding. Onderzoek in het
CentERpanel in opdracht van Commissie vraagfinanciering mbo,
17 januari 2017
CPB (2010) Keuzes in kaart 2011-2015: effecten van 9 verkiezingsprogramma’s
op economie en milieu.
Den Haag: Centraal Planbureau, CPB Bijzonder publicatie 85, 20 mei 2010
https://www.cpb.nl/publicatie/verkiezingsprogrammas-doorgerekend-keuzeskaart-2011-2015
CPB (2015) Baanpolarisatie in Nederland. Den Haag: Centraal Planbureau,
CPB Policy Brief 2015/13
https://www.cpb.nl/publicatie/baanpolarisatie-in-nederland
CPB (2016a) Kansrijk onderwijsbeleid. Den Haag: Centraal Planbureau,
CPB Boek 25, 20 juni 2016
https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Boek-25-KansrijkOnderwijsbeleid.pdf
CPB (2016b) Evaluatie aftrekpost scholingsuitgaven. Den Haag: Centraal
Planbureau op verzoek van de ministeries van OCW, SZW en Financiën, 1 juli 2016
https://www.cpb.nl/publicatie/evaluatie-aftrekpost-scholingsuitgaven
Dam, N. van(2016), Learn or Lose. Nyenrode, Inaugural lecture, 25 november 2016
http://www.nyenrode.nl/FacultyResearch/research/Documents/Inaugural%20
lectures/Nick_van_Dam_Inaugural_Lecture.pdf

57

doorleren werkt

Ecbo (2016) Leren werken, werkend leren in de TechniekFabriek. Een leerlingperspectief. Den Bosch: Expertisecentrum Beroepsonderwijs, februari 2016
http://ecbo.nl/portfolio-items/leren-werken-werkend-leren-in-detechniekfabriek-3/
Ecorys (2016) Verkenning scholingspremie en nationaal scholingsfonds. Rotterdam:
Ecorys in opdracht van het ministerie van SZW, 23 december 2016
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2017/01/25/
aanbiedingsbrief-verkenning-scholingspremie-en-nationaal-scholingsfonds
Fourage, D. en A. de Grip (2012) Postinitieel leren: deelname en rendement.
Researchcentrum voor onderwijs en arbeidsmarkt (ROA). Universiteit Maastricht.
https://www.onderwijsraad.nl/upload/documents/publicaties/volledig/
postinitieel-leren-deelname-en-rendement.pdf
Fouarge, D. T. Schils en A. de Grip (2013) Why do low-educated workers invest
less in further training? Applied Economics, 2013, 45, pp. 2587-2601
http://dx.doi.org/10.1080/00036846.2012.671926
Grip, A. de and J. Sauerman (2012) The Effects of Training on Own and Co-worker
Productivity: Evidence from a Field Experiment.
The Economic Journal, vol. 122 (May), p 376-399.
http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0297.2012.02500.x/epdf
KAB (2016) Perspectief 23-plus. Onderzoek naar de kansen voor 23-plussers.
Nijmegen: Kenniscentrum Beroepsonderwijs Arbeidsmarkt, 2016
https://www.mboraad.nl/nieuws/onderzoek-perspectief-23-plus-kwetsbarepositie-van-jongvolwassenen
Nationale Denktank (2016) Samen leren. Tien oplossingen voor het beroepsonderwijs van de toekomst. Eindrapport De Nationale Denktank, 2016.
http://nationale-denktank.nl/jaarlijkse-denktank/eindrapport/
OECD (2016) Education at a glance 2016: OECD Indicators. Parijs: OECD, 2016
http://www.oecd.org/edu/education-at-a-glance-19991487.htm
Onderwijsraad (2012) Over de drempel van postinitieel leren.
Den Haag: Onderwijsraad, juni 2012
https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/2012/over-de-drempel-vanpostinitieel-leren/item204
Onderwijsraad (2016) Vakmanschap voortdurend in beweging. Verbeter de
aansluiting tussen mbo, arbeidsmarkt en een leven lang leren.
Den Haag: Onderwijsraad, oktober 2016
https://www.onderwijsraad.nl/publicaties/2016/vakmanschap-voortdurendin-beweging/item7460

58

advies commissie vraagfinanciering mbo

ResearchNed (2016) Ex-ante beleidsevaluatie invoering mbo-certificaten.
Nijmegen: ResearchNed in opdracht van het ministerie van OCW, juni 2016
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/09/19/ex-antebeleidsevaluatie-invoering-mbo-certificaten
ResearchNed (2017) Tussenevaluatie Regionaal Investeringsfonds MBO. Nijmegen:
ResearchNed in opdracht van het ministerie van OCW, januari 2017
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporegionaal rten/2017/01/01/
tussenevaluatie-regionaal-investeringsfonds-mbo-rif
ROA (2011) Ontwikkelingscheque. Uitwerking advies denktank leren en werken.
Maastricht: Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, april 2011
http://roa.sbe.maastrichtuniversity.nl/?p=248
Rijksoverheid (2016) Rapport werkgroep Menselijk Kapitaal. Analyse en uitwerking
beleidsthema’s ten behoeve van de Studiegroep Duurzame Groei, juli 2016
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/07/06/rapportwerkgroep-menselijk-kapitaal
SCP (2016) Aanbod van Arbeid 2016. Werken, zorgen en leren op een flexibele
arbeidsmarkt Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, augustus 2016
http://www.scp.nl/Publicaties/Alle_publicaties/Publicaties_2016/Aanbod_van_
arbeid_2016
SEO (2010) Vouchers voor vaardigheden. Amsterdam: SEO economisch onderzoek
in opdracht van NRTO, september 2010
http://www.seo.nl/pagina/article/rapport-2-op-voorpagina/
SEO (2013) Rendement van cursussen voor laaggeletterden. Amsterdam: SEO
economisch onderzoek in opdracht van Stichting Lezen en Schrijven, juni 2013
http://www.seo.nl/pagina/article/rendement-van-cursussen-voorlaaggeletterden/
SER (2015a) Leren in het funderend onderwijs van de toekomst.
Den Haag: Sociaal-Economische Raad, 29 juni 2015
https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010-2019/2015/leren-funderendonderwijs-toekomst.aspx
SER (2015b) Hoe leren wij in de toekomst? Verslag van de
SER-dialoogbijeenkomsten over leren in de toekomst. Den Haag: SociaalEconomische Raad, 2015
https://www.ser.nl/nl/publicaties/overige/2010-2019/2015/leren-in-toekomst.aspx
SER (2016a) Advies Toekomstgericht beroepsonderwijs. Deel 1 Voorstellen ter
versterking van de beroepsbegeleidende leerweg.
Den Haag: Sociaal-Economische Raad, 21 oktober 2016
https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010-2019/2016/
toekomstbestendig-beroepsonderwijs.aspx

59

doorleren werkt

SER (2016b) Een werkende combinatie. Advies over het combineren van werken,
leren en zorgen in de toekomst.
Den Haag: Sociaal-Economische Raad, 26 oktober 2016
https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010-2019/2016/werkzamecombinatie.aspx
SER (2017) Leren tijdens de loopbaan. Den Haag: Sociaal-Economische Raad, 2017
https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010-2019/2017
Studiegroep Duurzame Groei (2016) Kiezen voor duurzame groei. Hoofdstuk 2
Toerusten voor verandering. Rapport Studiegroep Duurzame Groei, juli 2016
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/07/06/adviesstudiegroep-duurzame-groei
Tweede Kamer (2017) Dossier Leven Lang Leren Den Haag: Tweede Kamer der
Statengeneraal, dossiernummer 30012, vergaderjaren 2005 – 2017
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/30012
WRR (2013) Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van
Nederland. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2013
https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2013/11/04/naar-een-lerendeeconomie

60

advies commissie vraagfinanciering mbo

Bijlage 5:
Leden van de Commissie vraagfinanciering mbo

Marjolein Jansen, Sabine Bolhuis, Jolande Sap, Corine Korrel en Joke Elzenaar

Sabine Bolhuis is opgeleid in Technische Natuurkunde aan de TU Delft en
als management trainee gestart bij de technische tak van de NS, onderhouds­
bedrijf NedTrain. Zij is nu manager van de TechniekFabriek van de NS, de bedrijfs­
vakschool verantwoordelijk voor alle MBO-opleidingen voor monteurs.
Joke Elzenaar is directeur van Bestuursacademie Nederland. Zij studeerde
onderwijskunde aan de Universiteit Leiden en heeft 25 jaar managementervaring
in beroepsonderwijs en bedrijfsopleidingen.
Marjolein Jansen is vice voorzitter van de Vrije Universiteit. Daarvoor was zij
4 jaar lid van het College van bestuur van de vakinstelling Scheepvaart en
Transportcollege te Rotterdam. Het opleidingsinstituut met VMBO, MBO en HBO
voor de maritieme en logistieke sector. Marjolein heeft daarvoor gewerkt als
pSG op OCW en heeft een ruime bestuurlijke ervaring.
Corine Korrel is Founder van VMBO On Stage en faciliteert een duurzaam en
lokaal ondernemersnetwerk voor VMBO-ers ten behoeve van positieve beeld­
vorming, netwerkvaardigheden en beroepskeuze. VMBO On Stage bestaat 10 jaar
en de On Stage Beroepenfeesten worden gerealiseerd in 19 regio’s.
Jolande Sap zet zich als zelfstandig adviseur en toezichthouder in voor verduurzaming van bedrijfsleven en samenleving en is o.m. commissaris bij KPN en KPMG
en voorzitter van de NPHF Federatie voor Gezondheid, Fairfood en GGZ-instelling
Arkin. Zij is econome met een brede expertise op het terrein van levensloopvraagstukken en ervaring in wetenschap, beleid, politiek en bedrijfsleven.

Leren Werkt

Leven en leren voor iedereen!