Strategisch Actieplan
voor Artificiële Intelligentie

Strategisch Actieplan
voor Artificiële Intelligentie

Inhoud
Samenvatting
Artificiële intelligentie is dé sleutel­technologie voor maatschappelijke en economische kansen 

7
9

Spoor 1: Maatschappelijke en economische kansen benutten 

13

AI biedt oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen 
De overheid maakt optimaal gebruik van AI bij publieke taakuitvoering
AI-ondernemerschap wordt gestimuleerd

15
19
22

Spoor 2: Scheppen van de juiste voorwaarden

25

AI-onderzoek en innovatie in Nederland zijn van hoge kwaliteit en toonaangevend in Europa
Nederland heeft excellente scholings­mogelijkheden om met AI te kunnen leven
en meer talent om met AI te werken
Nederland heeft meer bruikbare data voor AI-toepassingen om betere AI-ontwikkelingen te realiseren 
Nederland heeft een voorhoedepositie in Europa in kwalitatief hoogwaardige digitale en intelligente
connectiviteit en rekenkracht voor effectieve AI-toepassingen

27
30
34

Spoor 3: Versterken van de fundamenten

39

Publieke waarden en mensenrechten blijven beschermd
AI wordt zo ingezet dat iedereen het kan vertrouwen
Markten zijn open, competitief en bieden consumenten goede bescherming 
De veiligheid van burgers, bedrijven en overheden in Nederland blijft beschermd 

41
43
47
50

37

Bijlagen53
Bijlage 1 Overzicht van de acties 
54
Bijlage 2 Financiële middelen voor AI 
60

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 5

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie
Nederland is in staat om de maatschappelijke en economische kansen van AI te verzilveren, en de publieke belangen bij AI te borgen
en zodoende bij te dragen aan welvaart en welzijn

AI biedt oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen

Spoor 1
Maatschappelijke en
economische kansen
benutten

De overheid maakt optimaal gebruik van AI bij publieke taakuitvoering

AI-ondernemerschap wordt gestimuleerd

AI-onderzoek en innovatie in Nederland zijn van hoge kwaliteit
en toonaangevend in Europa

Spoor 2

Scheppen van de
juiste voorwaarden

Nederland heeft excellente scholingsmogelijkheden om met
AI te kunnen leven en meer talent om met AI te werken

Nederland heeft meer bruikbare data voor AI-toepassingen om
betere AI ontwikkelingen te realiseren

Nederland heeft een voorhoedepositie in Europa in kwalitatief
hoogwaardige digitale en intelligente connectiviteit voor effectieve
AI-toepassingen

Publieke waarden en mensenrechten blijven beschermd

Spoor 3

AI wordt zo ingezet dat iedereen het kan vertrouwen

Versterken van
de fundamenten

Markten zijn open, competitief en bieden consumenten
goede bescherming

De veiligheid van burgers, bedrijven en overheden in
Nederland blijft beschermd

Samenvatting
Artificiële intelligentie (AI) verandert de wereld ingrijpend.
AI zal stevig bijdragen aan economische groei, welvaart en
welzijn van Nederland. Ook zal het enorm helpen bij
maatschappelijke vraagstukken op het gebied van
bijvoorbeeld vergrijzing, klimaatverandering, voedselveiligheid, gezondheid en zorg. Tegelijkertijd moeten we onze
ogen niet sluiten voor uitdagingen als de bescherming van
fundamentele rechten als privacy, non-discriminatie en
autonomie.
Als we als Nederland en Europa mee willen doen in de
voorhoede van een wereldwijd concurrerende economie,
dan moeten we de ontwikkeling en toepassing van AI in
Nederland versnellen. Dat kan. Nederland heeft daarvoor
een uitstekende uitgangspositie, onder meer door zijn
hoogwaardige connectiviteit, de sterke basis voor
publiek-private samenwerking (PPS) en onderzoek van
wereldklasse. Die uitgangspositie moeten we goed
benutten en uitbouwen, zodat Nederland zich hiermee
internationaal kan profileren.
Het kabinet zet in op een drietal sporen. Spoor 1 is dat we
maatschappelijke en economische kansen moeten
benutten. Hiervoor is intensieve PPS nodig. Daarmee kan
Nederland het verschil maken op het Europese speelveld
en op mondiale markten. Het zijn de bedrijven - van
start-ups en scale-ups en midden- en kleinbedrijf (mkb)
tot grootbedrijf - die het verschil maken met hun
innovatie- en concurrentievermogen. Zij bepalen of
Nederland de toon zet met AI of dat Nederland hierin het
buitenland volgt. En of de toepassing daarvan waardevol
is voor economie en maatschappij. Die meerwaarde kan
komen doordat ze inspelen op maatschappelijke uitdagingen, maar ook doordat ze snel inspelen op de vraag uit
de markt. Het kabinet werkt dit spoor dan ook uit in PPS,
met name met de Nederlandse AI-Coalitie en roept
bedrijven en organisaties op zich hierbij aan te sluiten.
Met spoor 2 willen we de voorwaarden op orde brengen
voor een vruchtbaar AI-klimaat voor economie en
maatschappij. Dat gaat onder meer om de juiste kennis,
vaardigheden en opleidingen; wetenschappelijk
AI-onderzoek van topkwaliteit en toegepast onderzoek
waar ondernemers en professionals mee verder kunnen.
Ook bruikbare data en hoogwaardige en intelligente

connectiviteit behoren tot die randvoorwaarden. In dit
kader investeren we in onderzoeksprogramma’s,
vergroten we de toegang tot innovatiefinanciering voor
start-ups, investeren we in scholing, stimuleren we
datadelen en ontwikkelen we digitale connectiviteit met
en voor AI verder.
Spoor 3 betreft het ‘Versterken van de fundamenten’. Dat
betreft de bescherming van fundamentele rechten van
burgers en passende wettelijke en ethische kaders.
Hierdoor kunnen mensen en bedrijven erop vertrouwen
dat AI zorgvuldig wordt ingezet. Ook is het belangrijk dat
markten open en competitief blijven en dat bij alle
AI-ontwikkelingen de nationale veiligheid geborgd blijft.
Daartoe is de nodige wet- en regelgeving al van kracht, of
in de maak. Daarnaast volgt het kabinet de
AI-ontwikkelingen, en spant zich in voor het gebruik van
(Europese) ethische richtsnoeren voor AI-toepassingen
door bedrijven en publieke organisaties.
Aan de slag dus, en wel nu. Dit Strategische Actieplan voor
AI beschrijft de koers die Nederland wil inzetten, en vormt
de eerste stap om concrete acties voor de beoogde
versnelling en profilering in gang te zetten. De overheid
werkt samen met de Nederlandse AI-Coalitie. Daar gaan
bedrijven, overheden, kennisinstellingen en onderwijsinstellingen samen nieuwe AI-acties realiseren om de
specifieke domeinen en sectoren verder te helpen.
De volgende uitgangspunten zijn leidend voor de
Nederlandse aanpak:
•	We werken publiek-privaat samen, onder meer in de
Nederlandse AI-Coalitie om de maatschappelijke en
economische kansen van AI te benutten.
•	Nederland gaat voor internationale samenwerking,
vooral met Europese partners.
•	We profileren ons als een land dat voorop loopt met
AI-toepassingen die de belangen dienen van mens en
maatschappij.
•	We kiezen voor een inclusieve aanpak die mensen
centraal stelt, waarbij we streven naar betrouwbare AI.
De doelstellingen van de Nederlandse AI-aanpak staan in
de infographic hiernaast weergegeven.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 7

Artificiële intelligentie is dé sleutel­
technologie voor maatschappelijke
en economische kansen
AI1 is een sleuteltechnologie die onze wereld transformeert. Beeldherkenningstoepassingen ondersteunen
artsen bij het stellen van diagnoses van bepaalde soorten
kanker, AI wordt in toenemende mate ingezet in de
logistieke sector en AI speelt een grote rol bij het ontwikkelen van zelfrijdende voertuigen. Ook in ons dagelijks
leven merken we het gemak van AI. Denk bijvoorbeeld aan
intelligente zoekmachines die zeer snel de juiste informatie geven, vertaalalgoritmes, navigatiesystemen,
chatbots van webwinkels die automatisch antwoord geven
op vragen en klachten, en algoritmes die ons aanbevelingen doen of zelfs producten ‘op maat’ ontwikkelen die
aansluiten bij onze behoeftes. En AI kan worden gecombineerd met robotica of onbemande systemen, bijvoorbeeld
in de maakindustrie.
Het maatschappelijk en economisch potentieel van AI is
groot doordat deze sleuteltechnologie kan worden
toegepast in vrijwel alle domeinen en sectoren. 86% van
de bedrijven voorziet dat AI een grote impact zal hebben
op hun sector.2
AI heeft ook impact op publieke belangen en waarden als
grondrechten, consumentenbescherming en nationale
veiligheid. Gezien de hoge snelheid waarmee AI zich
ontwikkelt, is het van belang om deze ontwikkeling te
blijven volgen, de impact op onze publieke belangen goed
in de gaten te houden en hierop te anticiperen. Ruimte
voor experimenten met AI-toepassingen is daarbij
belangrijk.

WAT IS AI?
Er is geen algemeen geldige definitie van AI die
consistent wordt gebruikt door alle
belanghebbenden. Wij gebruiken de omschrijving van
AI door de Europese Commissie: “AI verwijst naar
systemen die intelligent gedrag vertonen door hun
omgeving te analyseren en - met een zekere mate van
zelfstandigheid - actie ondernemen om specifieke
doelen te bereiken.”
Voor een begrijpbare uitleg over wat AI nu precies is,
kan iedereen gratis de Nationale AI cursus volgen
<https://app.ai-cursus.nl/home>. Deze cursus legt
beknopt uit wat deze technologie inhoudt.

Goede uitgangspositie
Nederland heeft een goede uitgangspositie voor het
benutten van de kansen van digitalisering in het algemeen
en die van AI in het bijzonder.3 We beschikken over
netwerken, datacenters en hosting- en housingproviders
van wereldklasse, een digitaal actieve en vaardige
bevolking, een onderzoeksgemeenschap die baanbrekend
onderzoek doet naar AI en AI zelf veelvuldig toepast,4 en
een goed ondernemers-, start-up- en innovatieklimaat,
met veel PPS. De Nederlandse overheid onderscheidt zich
door de vele (vaak kleinschalige) pilots en experimenten
en een toenemende focus op (stimulering van) sleuteltechnologieën. En volgens onderzoek van McKinsey scoort
Nederland wat betreft AI-readiness op alle onderscheiden
dimensies bovengemiddeld, met topscores voor automatisering, digital readiness en innovatie.5

Kamerstuk 26643, nr. 623. Zie voor een uitgebreide beschrijving van
de stand van zaken van VNO NCW e.a., ‘Rapport AI voor Nederland’,
november 2018.
4
Elsevier, ‘Artificial Intelligence: How knowledge is created,
transferred and used’, 2018. Eén van de bevindingen is dat van de
ruim 100 Nederlandse AI-wetenschappers ongeveer veertig een
bovengemiddelde citatie-index hebben.
5
McKinsey Global Institute, ‘Notes from the AI Frontier; Tackling
Europe’s Gap in Digital and AI’, februari 2019, p. 42.
3

Zie voor nadere toelichting op de definitie van AI de Independent
High-Level Expert Group on Artificial Intelligence, ‘A Definition of AI:
Main Capabilities and Scientific Disciplines’, april 2019.
2
EY en Microsoft, ‘Artificial Intelligence in the Netherlands’, oktober
2018.
1

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 9

Urgentie om te versnellen
Nederland moet gaan versnellen op het gebied van AI. AI is
namelijk cruciaal voor de efficiëntie en effectiviteit van alle
sectoren en domeinen. Andere landen zetten niet voor
niets fors in op AI. Nederland moet AI faciliteren, zodat
bedrijven hun onderzoek en innovatie in Nederland
houden en brengen.6 Bedrijven zullen hoogwaardige AI
moeten toepassen om optimaal te kunnen blijven
concurreren. Er kan immers een dynamiek ontstaan van
‘winner-takes-all’ of ‘winner-takes-most’, waarbij de kans
reëel is dat Nederland afhankelijk raakt van andere
partijen.7 En dat is potentieel schadelijk voor onze
economische veiligheid, onze autonomie en ons welzijn.
Bovendien: hoewel Nederland op onderdelen goede
uitgangsposities heeft voor AI, zijn er aanscherpingen
nodig. Grote bedrijven zijn al bezig om AI in te zetten voor
betere dienstverlening en productiviteitsvergroting. Het is
belangrijk dat ook het mkb AI meer gaat toepassen en dat
het aantal start-ups en scale-ups8 op het gebied van AI
fors omhoog gaat.9 Nederland moet stevige actie
ondernemen om zich herkenbaar te positioneren in het
AI-speelveld en een florerend AI-ecosysteem te creëren.10

De Nederlandse aanpak: een strategisch
actieplan voor AI
Dit Strategisch Actieplan voor AI (SAPAI) bevat de
voornemens van het kabinet om de AI-ontwikkeling in
Nederland te versnellen en internationaal te profileren.
Het gaat in op de AI-ontwikkelingen in Nederland, op de
elementen die nodig zijn om AI-innovatie verder te
stimuleren, en op de fundamenten die van cruciaal belang
zijn om de publieke belangen bij AI-ontwikkelingen te
borgen. Nederland wil met dit plan in staat zijn om de
maatschappelijke en economische kansen van AI
duurzaam te verzilveren, en de publieke belangen rond AI
te borgen. Veel landen hebben al een AI-strategie
opgesteld. Ook heeft de Europese Commissie een
gecoördineerd plan voor AI gepubliceerd. Daarin roept zij
lidstaten op om te werken aan een AI-plan. Dit Strategisch
Actieplan voor AI sluit daarbij aan.

VNO NCW e.a., ‘Rapport AI voor Nederland’, november 2018.
Idem.
8
Start-ups en scale-ups zijn jonge, technologie gedreven ondernemingen met ambities om door te groeien tot internationale
innovatieve koplopers.
9
Idem.
10
Idem.

Het is tot stand gekomen in samenwerking met publieke
en private partijen, de Taskforce AI, en sluit aan bij de
Nederlandse Digitaliseringsstrategie 201811 en andere
relevante beleidsdocumenten. Het rapport AI voor
Nederland en het recente white paper van de Taskforce AI
zijn belangrijke bouwstenen voor dit actieplan. Het
actieplan bevat een integrale benadering en de algemene
beleidslijnen. Sectoren of domeinen zijn met name ter
illustratie opgenomen in dit plan. Uitzondering hierop is
Spoor 1, waar voor een aantal domeinen een niet uitputtende reeks specifieke acties is benoemd.

Governance
Het Strategisch Actieplan voor AI is een agenda die jaarlijks
wordt bijgesteld. Over de implementatie van de beleids­
acties uit dit actieplan (zie Bijlage 1 voor een overzicht) zal
de Kamer worden geïnformeerd in het kader van de
voortgangsrapportage en actualisatie van de Nederlandse
Digitaliseringsstrategie. Daarnaast volgen de verschillende
ministeries hun eigen evaluatie- en monitoringssystematiek voor de acties waar zij verantwoordelijk voor zijn. De
voortgang van de AI-aanpak staat op de agenda van het
Nationale Beraad voor de Nederlandse
Digitaliseringsstrategie.
De overheid werkt op specifieke terreinen samen met de
Nederlandse AI-Coalitie. In die Coalitie werken bedrijven,
overheden, kennisinstellingen en onderwijsinstellingen
samen aan generieke vraagstukken om specifieke
toepassingsgebieden en sectoren verder te helpen. Denk
bijvoorbeeld aan samenwerking op het terrein van
talent- en kennisontwikkeling, toegang tot kennis,
datadelen, maatschappelijke acceptatie van AI en
stimuleren van nieuwe bedrijvigheid, en een stimulerende
rol richting toepassingsgebieden/sectoren.

6
7

10 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

11

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, ‘Nederlandse
Digitaliseringsstrategie: Nederland digitaal - Hier kan het. Hier
gebeurt het.’, Juni 2018.

Spoor 1: Maatschappelijke en
economische kansen benutten
AI biedt grote maatschappelijke en economische kansen. Allereerst liggen er mogelijkheden bij het oplossen van
maatschappelijke uitdagingen waarbij de overheid als partner betrokken is. Denk aan het inzetten van AI voor
effectievere opsporing en handhaving, nieuwe mogelijkheden voor preventie, diagnose en behandeling in de zorg,
teeltruimte zonder daglicht, en het voorspellen van files. Ook heeft AI veel potentie voor de publieke taakuitvoering
en kan het bijdragen aan betere werkprocessen van overheidsorganisaties. Verder stimuleert de overheid het
bedrijfsleven in het ontwikkelen van AI-toepassingen en benutten van kennis.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 13

Spoor 1 | Maatschappelijke en economische kansen benutten

Maatschappelijke
uitdagingen oplossen

Overheid AI
publieke taakuitvoering

Stimuleren
AI - Ondernemerschap

Samenwerking
maatschappelijke uitdagingen

Organisatorisch inpassen

Overheid stimuleert start-ups

Acties onder meer:
• Kennis- en innovatieagenda’s 2020-2023
voor missies en sleuteltechnologieën,
waaronder AI.

Acties onder meer:
• De digitale cursus-serie AI van de Rijksacademie voor Digitalisering en
Informatisering Overheid is beschikbaar
voor iedere ambtenaar in Nederland.

Acties onder meer:
• Betere toegang tot innovatiefinanciering en
risicokapitaal, via Innovatiekrediet, Seed
capital regeling en Dutch Venture Initiative.
• Start-up liaison officers in San Francisco/Los
Angeles, New York/Boston, Singapore,
Berlijn, Parijs en Londen.

• Onderzoek naar ontwerpprincipes voor AI
in het juridische domein (CWI, TNO, UvA en
het OM).

Betere samenwerking
Acties onder meer:
• BZK, VNG en RVO organiseren bijeenkomsten over het publieke domein en daarin
toegepaste technieken zoals chatbots.
• Het Rijk organiseert expertmeetings voor
verschillende (technische) disciplines, zoals
voor architecten, ontwikkelaars en datawetenschappers.

Bedrijven benutten kennis
Acties onder meer:
• Plan van Nederlandse AI-Coalitie voor
synergie tussen onderzoek, opleidingen en
organisaties.
• Regionale smart industry hubs en data
value hubs bieden het MKB tools en
trainingsmodules voor verantwoord
AI-gebruik.

Overheid experimenteert
Acties onder meer:
• BZK, VNG en anderen experimenteren met
AI, met aandacht voor ethics by design en
algoritme-transparantie.
• Overheidsorganisaties (politie, RVO en
P-Direkt) ontwikkelen een chatbot.

Overheid stimuleert bedrijven voor
publieke taakuitvoering
Acties onder meer:
• BZK publiceert samen met een regionale
partij een tweede AI SBIR-tender.
• Departementen nemen deel aan de
grootste AI en blockchain hackathon in de
wereld, dat is Odyssey.

• Kamers van Koophandel geven het mkb
praktijkgerichte AI-voorlichting.

AI biedt oplossingen voor maatschappelijke
uitdagingen
AI kan bijdragen aan het oplossen van tal van maatschappelijke uitdagingen, zoals in de domeinen veiligheid,
gezondheid en zorg, landbouw en voedsel, en energietransitie en duurzaamheid. Om deze kansen te verzilveren
zet het kabinet mede in op wat Nederland onderscheidt
van andere landen: uitstekende PPS. Nederland kent
hierdoor een aantrekkelijk klimaat voor grotere proeftuinen en hubs voor bijvoorbeeld datadelen en sectorale
toepassingen die in Europees verband worden opgezet.
In de Nederlandse AI-Coalitie wordt gewerkt met de
betrokken partijen (waaronder de overheid) aan een
domeinspecifieke inzet.

Nederland organiseert publiekprivate samenwerking om te werken
aan maatschappelijke uitdagingen
Om de kansen die AI biedt voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken te verzilveren kiest het kabinet
voor de Nederlandse aanpak: goede samenwerking
organiseren tussen overheden, bedrijven en kennisinstellingen, met gedeelde verantwoordelijkheden. Het is aan
de overheid om de juiste randvoorwaarden te creëren,
innovatie te bevorderen en AI toe te passen in haar eigen
domein en voor het bereiken van haar eigen doelen. Het
kabinet zet dan ook in op het benutten van de maatschappelijke en economische kansen van AI in domeinen en
sectoren als veiligheid, gezondheid en zorg, landbouw en
voedsel, en energietransitie en duurzaamheid, onder meer
in het kader van het missiegedreven innovatiebeleid.
Daarnaast zet de overheid AI zelf in bij haar publieke
taakuitvoering. Maar uiteindelijk zijn het de bedrijven (van
start-ups en scale-ups tot mkb en grootbedrijf) die het
verschil maken met hun innovatie- en concurrentievermogen. Zij bepalen of Nederland leidend of volgend wordt
in AI en vooral in de toepassing daarvan op een wijze die
waardevol is voor economie en maatschappij. Die
meerwaarde kan voortvloeien uit het feit dat ze inspelen
op bovengenoemde maatschappelijke uitdagingen, maar
ook omdat ze beantwoorden aan de vraag uit de markt.
Het kabinet werkt dit spoor nader uit in PPS, met name
met de Nederlandse AI-Coalitie. Ze roept bedrijven en
organisaties op zich hierbij aan te sluiten, om gezamenlijk
de uitdagingen en mogelijkheden rond AI om te zetten in
effectieve actie.

De Nederlandse AI-Coalitie en het Topteam dutch digital
delta ontwikkelen samen met bedrijven, departementen,
kennisinstellingen, topsectoren, de Nederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), de Vereniging van
Universiteiten (VSNU) en de Nederlandse Organisatie voor
toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO)
meerjarige kennis- en innovatieprogramma’s voor generieke
basiskennis in combinatie met kennis en samenwerking in
sectoren zoals gezondheid en zorg, en landbouw en voedsel.
In de Kamerbrief ‘Naar Missiegedreven Innovatiebeleid met
Impact’ heeft het kabinet op hoofdlijnen een nieuwe
aanpak geformuleerd voor de topsectoren en het innovatie­
beleid. Ook hier ligt het accent op PPS om de kansen voor
de aanpak van maatschappelijke uitdagingen te benutten.

	ACTIE(S)
• In oktober/november 2019 worden de kennis- en
innovatieagenda’s 2020-2023 gepubliceerd voor
missies en sleuteltechnologieën, waaronder AI. Die
missies liggen op het gebied van veiligheid,
gezondheid en zorg, landbouw en voedsel, en
energietransitie en duurzaamheid. De agenda’s
bevatten een meerjarig financieel commitment in
de vorm van een Kennis- en Innovatiecontract.
• TNO investeert met andere partijen in dieptekennis,
systeemontwikkeling en het ontwikkelen van
ecosystemen en toepassingen voor AI, bijvoorbeeld
voor cybersecurity, zorg, landbouw en veiligheid.
De aanpak is multidisciplinair door het combineren
van kennis over technologie, gedrag, acceptatie en
toepassingen.

Veiligheid
AI-technologie biedt veel mogelijkheden binnen justitie,
veiligheid en defensie. Bij veiligheid gaat het niet alleen
om een maatschappelijke uitdaging, maar ook om
publieke taakuitvoering.
Momenteel worden, vaak in samenwerking met
wetenschappelijke instellingen, onderzoeken verricht
naar de kansen voor toepassing van AI, bijvoorbeeld
voor cybersecurity, politietaken en defensie. Daarbij is
ook uitdrukkelijk aandacht voor ethische aspecten en
proportionaliteit.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 15

Ook in het politiedomein liggen grote kansen rond het
benutten van AI en wordt AI ook al toegepast op verschillende plaatsen. Het gaat bijvoorbeeld om het selecteren
van relevant beeldmateriaal voor opsporingsonderzoek,
het selecteren van kansrijke cold cases, maar ook om het
beter afhandelen van meldingen. Om het onderzoek en de
ontwikkeling van AI binnen de organisatie verder te
stimuleren heeft de politie het Nationaal Politielab AI
opgericht. Dit lab is een structurele meerjarige samenwerking van politie en wetenschap in het verband van het
InnovatieCentrum voor Artificiële Intelligentie (ICAI). Hier
wordt onderzocht hoe AI kan bijdragen aan de effectiviteit
van de politie nu en in de toekomst. Er wordt tevens
onderzoek gedaan naar uitlegbare en transparante AI en
naar de ethische aspecten van AI-toepassing voor de
politiefunctie. Het lab is tevens een goede constructie
gebleken om AI-toptalent aan de politie te binden. Op
deze wijze bevindt de politie zich aan de voorhoede van
het ontwikkelen van ethisch, sociaal en maatschappelijk
verantwoorde toepassing van AI voor haar taakstelling.
Ook binnen de rechtspleging en rechtshandhaving zijn
experimenten gestart met AI-toepassingen, bijvoorbeeld
om beter inzicht te krijgen in schuldenproblematiek of om
kindermishandeling of misbruik beter te kunnen
opsporen. Uitgangspunt bij toepassing van AI in de
rechtspleging is momenteel dat er in kleine, overzichtelijke
en beheersbare stappen experimenten plaatsvinden,
voorlopig buiten de context van reële, aanhangige
rechtszaken of geschillen.12
Onder de noemer ‘Meaningful Control of Autonomous
Systems’ (MCAS) ontwikkelen het Centrum voor Werk en
Inkomen (CWI), TNO, de Faculteit der Rechtsgeleerdheid
van UvA en het Instituut voor Informatica van UvA samen
met een bijzonder hoogleraar Openbaar Ministerie (OM),
een reeks systeemontwerpprincipes voor een nieuwe
generatie intelligente systemen binnen het juridische
domein.

Use of Artificial Intelligence in Judicial Systems and their
environment aangenomen.
In opdracht van het ministerie van Defensie (Defensie) is
onderzoek verricht naar AI en implicaties voor defensie.
Voor Defensie liggen er kansen in toepassingen op gebied
van decision support, inlichtingenvergaring, data-analyse
en versnelde responsiviteit bij de verdediging van
Nederlands grondgebied. Ook de mogelijkheid om op te
treden in gebieden die niet voor mensen toegankelijk zijn
door Anti-Access/ Area Denial wapensystemen is voor
Defensie een voordeel van AI-systemen. Op een aantal
terreinen vindt deze toepassing ook al plaats, zoals bij
onderwaterdrones voor mijnenbestrijding (Remus) en het
afweersysteem (de Patriot). Hierbij ligt de focus op
autonome systemen die ‘dull, dirty & dangerous’ taken
kunnen overnemen. Lopend onderzoek richt zich op de
verdere ontwikkeling van algoritmes, commandovoering
en op de interactie tussen verschillende onbemande
systemen. Voorts ontwikkelt Defensie een visie op AI.

	ACTIE(S):
• Onderzoek naar de effectiviteit van de toepassing
van AI voor de politietaak en de ethische aspecten
van AI.
• Onderzoek naar ontwerpprincipes voor AI in het
juridische domein (CWI, TNO, UvA en het OM).
• De Robotic Autonomous Systems-eenheid van
Defensie vertaalt ontwikkelingen op het gebied van
robotica en autonome systemen naar concreet
landoptreden.
• Defensie ontwikkelt een visie voor AI waarin
aandacht zal zijn voor de inzet van AI in militaire
functies (bijvoorbeeld commandovoering,
inlichtingen, bescherming en logistiek). De visie zal
in 2020 uitkomen.

Gezondheid en zorg
De kansen van AI voor veiligheid kunnen niet los worden
gezien van de internationale context. Zowel de Europese
Commissie, de United Nations Interregional Crime and
Justice Research Institute als de International Criminal
Police Organization analyseren momenteel de mogelijkheden van AI voor opsporing en rechtshandhaving. De
Directorate-General for Migration and Home Affairs van
de Europese Commissie is voornemens een strategie op te
stellen voor AI in het veiligheids- en migratiedomein.
Binnen de Raad van Europa is een Ethical Charter on the
12

Zie bijvoorbeeld de brief van de Minister voor Rechtsbescherming
van 19 december 2018 aan de Eerste Kamer over Artificiële
intelligentie en algoritmen in de rechtspleging, Kamerstuk 34775-VI,
nr. AH.

16 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

AI biedt nieuwe kansen voor de zorg op het gebied van
preventie, diagnose en behandeling, en op het gebied van
logistiek. Er zijn bijvoorbeeld AI-tools in gebruik die
kankercellen nauwkeurig kunnen analyseren, waardoor
betere diagnoses gesteld worden. AI-toepassingen kunnen
röntgenfoto’s lezen, waardoor aandoeningen sneller
herkend en geanalyseerd kunnen worden. Er bestaan
algoritmen die agressie bij patiënten voorspellen of de
kans op een heropname op de intensive care berekenen.
Als beslissingsondersteunend hulpmiddel voor de
zorgprofessional is AI veelbelovend. Daarnaast kunnen
burgers door AI steeds beter ondersteund worden bij
zelfmanagement van hun gezondheid door de talrijke
mogelijkheden van bijvoorbeeld draagbare technologie en
gezondheidsapps. De mogelijkheden van AI binnen de

zorg moeten daarom gestimuleerd worden. Deze
ontwikkelingen brengen echter tegelijkertijd nieuwe
uitdagingen met zich mee. Burgers en zorgprofessionals
moeten vertrouwen kunnen hebben in AI-toepassingen.
Daarom heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS) in vier ronde tafels met zorgpartijen de
risico’s en kansen van het toepassen van algoritmen en AI
in de zorg verkend, waaronder juridische en ethische
vraagstukken, alsmede het bijbehorend instrumentarium.
Op basis daarvan beziet VWS hoe het toepassen van AI
kan worden vergemakkelijkt. Randvoorwaarden daarbij
zijn basale uitgangspunten voor het gebruik van gezondheidsdata, zoals privacy en zeggenschap van de burger
over zijn eigen data.

	ACTIE(S):
• VWS komt eind 2019 met een nieuwe Kamerbrief
over AI en Big Data in de Zorg.
• VWS ontwikkelt een Wegwijzer AI voor het veld om
partijen op weg te helpen.

Landbouw en voedsel
AI biedt grote mogelijkheden in de land- en tuinbouw en
de voedselvoorziening, bijvoorbeeld door verdere
automatisering, ‘precision agriculture’, selectie van nieuwe
rassen (phenotyping), teeltruimte zonder daglicht en
systeemintegratie. Ook wordt AI steeds meer ingezet om
koop- en consumptiegedrag beter in beeld te brengen. Zo
heeft Wageningen University & Research een app
ontwikkeld die iedere twee uur vraagt wat consumenten
aan groenten en fruit gegeten hebben in de afgelopen
twee uur. Met TNO (Soesterberg) is ook een big data-tool
ontwikkeld om uitingen op sociale media over groenten en
fruit te verzamelen en te analyseren op houding en gedrag
van burgers. Daarnaast is vanuit het project Smart Dairy
Farming de Stichting JoinData opgericht, een non-profitcoöperatie die veilige en transparante datadistributie in de
food & agrisector mogelijk maakt; een randvoorwaarde
voor datagedreven analyses die veehouders kunnen
ondersteunen in hun dagelijks werk.

Energietransitie en duurzaamheid
Mobiliteit
AI kan worden toegepast op het niveau van de motor,
(de interactie tussen) het voertuig en de bestuurder, alle
weggebruikers, de bevoorradingsketen, het verkeers- en
transportsysteem en de omgeving. AI helpt markttrends
op te sporen, risico’s te identificeren, congestie van het
verkeer te verminderen, uitstoot van broeikasgassen en
luchtverontreinigende stoffen te verminderen, transport
te ontwerpen en te beheren en de reisvraag en het
voetgangersgedrag te analyseren. Zo zet Rijkswaterstaat
AI in om files te voorspellen, ongelukken te voorkomen en
de Nederlandse infrastructuur te optimaliseren.

AI EN KASSENTECHNOLOGIE
Wereldwijd stijgt de behoefte aan duurzame en
veilige productiesystemen voor vers voedsel.
Het Nederlands toeleverend cluster van
kassentechnologie heeft een wereldwijd
toonaangevende positie met een jaarlijkse
exportwaarde van € 2,5 miljard. Stichting Hortivation
en TNO werken aan de verdere ontwikkeling van
digitaal telen. Binnen het initiatief Data driven
integrated growing systems werkt TNO met zestien
marktpartijen aan nieuwe analysetechnieken op het
gebied van big data en deep learning om telers
handelingsperspectief te geven voor operationele
teeltbeslissingen. Hiervoor worden algoritmen
ingezet en worden kennismodellen ontwikkeld die
verschillende databronnen binnen en buiten de kas
(o.a. klimaat, hardware, teelthandelingen) ontsluiten.
Door middel van cocreatie en de ontwikkeling van
nieuwe businessmodellen wordt gewerkt aan de
implementatie en opschaling van de ontwikkelde
innovaties in de markt.

	ACTIE(S):
• Het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) gaat samen met de
Nederlandse AI-Coalitie intensiveren bij de verdere
ontwikkeling van een data-infrastructuur voor de
akkerbouw.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 17

Energietransitie
De omschakeling naar een duurzame energievoorziening
vanuit het Klimaatakkoord vraagt om slimme oplossingen
om de diverse variabele energiebronnen goed in te zetten.
In Nederland zijn voor dit soort flexibiliteit- en congestiemarkten oplossingen ontwikkeld variërend van energiebronselectie in gebouwen, de rol van elektrische auto’s in
het energiesysteem, foutdetectie in elektriciteitsnetwerken en het tot in de haarvaten inzichtelijk maken van
de energienetten.

Speciale aandacht gaat hierin uit naar de transitie naar
duurzaam van de industrie én naar meervoudig ruimtegebruik op de Noordzee. Wanneer industriële partijen
overschakelen op bijvoorbeeld waterstof, dan heeft dit
gevolgen voor de benodigde infrastructuur en het aanbod
van waterstof, maar ook voor de energiebalans in de
directe omgeving van deze industriële partijen. Een goed
getimede transitie biedt veel kansen maar vergt inzicht en
overzicht. Vroege verkenningen in het Rotterdamse
havengebied zijn de eerste van hun soort.

Nu verlegt de focus zich naar systeemontwerp, om te
komen tot een systeem van systemen. Hierin zal onder alle
omstandigheden, weersinvloeden en transitiekeuzes
energie beschikbaar moeten zijn; en liefst zo duurzaam en
betaalbaar mogelijk. Deze steeds complexere puzzel
vraagt om de inzet van nieuwe technologie. Niet alleen
voor de operationele aansturing, maar ook juist voor goed
onderbouwde investeringsbeslissingen.

Ook op de Noordzee spelen met de komst van windparken
veel belangen, van visserij tot kweek van zeewier. Er is
behoefte aan informatie over de Noordzee, de bodem en
hoe deze zich ontwikkelen in de tijd. Aanleg en onderhoud
van windturbines in gure condities ver weg uit de kust
leiden tot veel Nederlandse innovaties, zoals inspecties
met drones, onderhoudsrobots en het loodrecht heien van
funderingen. In opdracht van de Topsector Energie en
Topteam dutch digital delta zal een kwartiermaker op
bovengenoemde thema’s de inzet van artificiële intelligentie vormgeven en versnellen.

AUTONOOM RIJDEN
Het gebruik van AI neemt sterk toe in de autowereld, van onder de motorkap (predictive maintenance) tot de
omgeving. Auto’s evolueren naar programmeerbare, verbonden platforms vol sensoren die gegevens uitwisselen
met andere voertuigen en met de infrastructuur. Niet alleen de traditionele autofabrikanten, maar ook partijen zoals
Google nemen een steeds grotere positie in. De komende jaren zal een sterke ontwikkeling plaatsvinden van de
(autonome) systemen voor real time inschat- en voorspellingsalgoritmen voor voertuigen, chauffeurs en
omgevingstoestanden op basis van bestaande en nieuw verworven gegevensbronnen. Door een integrale
benadering van deze gegevens, inclusief de context en omgeving van het autonome voertuig, zal een vollediger
maar ook complexer en mogelijk dubbelzinnig beeld ontstaan. Dit zal naar verwachting de veiligheid verhogen,
maar leidt ook tot vragen, bijvoorbeeld over het omgaan met onzekerheden binnen autonome systemen. Waar ligt
de verantwoordelijkheid voor de besturing? Hoe kunnen AI-algoritmen voor autonoom rijden worden
gecontroleerd en uitgelegd aan de verschillende belanghebbenden voor acceptatie en veiligheid, etc. Het CWI, TNO,
de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van UvA en het Instituut voor Informatica van UvA werken onder de noemer
‘Meaningful Control of Autonomous Systems’ (MCAS) samen aan een antwoord op deze vraagstukken.

18 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

De overheid maakt optimaal gebruik van AI
bij publieke taakuitvoering
Het kabinet wil de potentie van AI voor de publieke
taakuitvoering – denk aan de openbare ruimte en het
sociaal domein – optimaal benutten. AI-toepassingen
kunnen bijvoorbeeld bijdragen aan betere werkprocessen
van verschillende overheidsorganisaties en betere
oplossingen van maatschappelijke opgaven. Daarbij is
goede samenwerking nodig, bijvoorbeeld om data in
handen van verschillende partijen te combineren. Verder is
het belangrijk dat overheden experimenteren met
AI-toepassingen en dat ze marktpartijen uitdagen om met
vernieuwende oplossingen te komen voor een betere
taakuitvoering.

De overheid kan AI-toepassingen
organisatorisch inpassen
Om AI-toepassingen organisatorisch te kunnen inpassen is
allereerst nodig dat de overheid zorgt voor voldoende
kennis en expertise. Dit is met name belangrijk omdat,
zoals uiteengezet in Spoor 3, het toepassen van AI zeker bij
de overheid aan hoge eisen dient te voldoen, bijvoorbeeld
als het gaat om zorgvuldigheid, transparantie en proportionele inzet. Al bij het ontwerp van AI-toepassingen voor
de overheid moet rekening worden gehouden met
publieke waarden als gelijke behandeling, privacy,
menselijke waardigheid, autonomie en veiligheid: value
based design. Hiervoor is zowel technische, juridische,
ethische als organisatorische expertise nodig. Samen met
een goede communicatie kan dit bijdragen aan de
maatschappelijke acceptatie van AI-inzet door de
overheid. Organisatorische inpassing en bestuurlijk
draagvlak is nodig om AI-oplossingen te kunnen
opschalen. AI kan tot fundamentele verandering van
werkprocessen leiden. Soms zijn nieuwe samenwerkingsvormen nodig, soms een volledige herinrichting van
bedrijfsprocessen. Concrete casussen kunnen bijdragen
aan een structurele en verantwoorde inbedding van AI in
de organisatie, waardoor een betere uitrol mogelijk wordt.
13
De opgedane ervaringen kunnen gedeeld worden binnen
de kennisnetwerken om zo overheden in staat te stellen AI
goed in de staande organisatie in te passen.

13

	ACTIE(S):
• Het Rijk verstevigt kennis op het gebied van AI bij
ambtenaren, bijvoorbeeld met de digitale cursusserie AI die op de RijksAcademie voor Digitalisering
en Informatisering Overheid (RADIO) beschikbaar is
voor iedere ambtenaar in Nederland en met
aandacht voor AI bij de competentieontwikkeling
van medewerkers.
• Het Rijk zoekt naar – ook publiek-private – organisatievormen die de kennis binnen overheidsorganisaties verstevigen.

Nederlandse overheden werken
beter samen met elkaar,
bedrijven en kennisinstellingen
Bij het realiseren van AI in het publieke domein is
interdisciplinaire samenwerking en samenwerking tussen
organisaties cruciaal, om juridische en ethische randvoorwaarden te bewaken, om opgedane kennis te delen, om
gemeenschappelijke faciliteiten ter beschikking te stellen,
en om te ondersteunen bij het wegnemen van specifieke
belemmeringen voor een verdere uitrol. Een aantal
overheidsorganisaties, universiteiten en bedrijven heeft op
specifieke gebieden AI-kennis in huis, die ook voor
(andere) overheden interessant is.
De overheid zoekt constant naar manieren om de
samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennis­
instellingen te versterken. Dat betreft onder andere het
stimuleren van voorbeeldprojecten in het publieke domein
en het ontsluiten en delen van data voor de voorbeeld­
projecten. Daarbij wordt aangesloten op de activiteiten
van de Nederlandse AI-Coalitie.

Zie voor de acties rond voorbeeldprojecten subdoel: “De overheid
experimenteert meer met AI en rolt vaker succesvolle voorbeeldprojecten uit”.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 19

	ACTIE(S):

	ACTIE(S):

• Het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) en de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) ontwikkelen een
implementatie-instrumentarium voor innovatieve
technologieën. Daarbij wordt ook de (interdisciplinaire) samenwerking gezocht met onder meer de
Chief Information Officers van andere overheden
en met opdrachtnemers.
• BZK organiseert met de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) en RVO bijeenkomsten over ervaringen in het publieke domein en
daarin toegepaste technieken zoals chatbots.
• Het Rijk organiseert expertmeetings voor verschillende (technische) disciplines die dagelijks te maken
hebben met AI-toepassingen. Dit zijn bijvoorbeeld
architecten, ontwikkelaars en datawetenschappers
vanuit verschillende organisaties.
• Actieve participatie in Europese initiatieven voor de
publieke sector in het kader van het gecoördineerde
actieplan voor AI. Dat kunnen calls zijn om
voorbeeldprojecten AI te realiseren.

• BZK doet in samenwerking met andere overheidsorganisaties en VNG twee experimenten met AI in
2019, met aandacht voor ethics in, by and for
design en de transparantie van algoritmes. De
ambitie is om een portfolio van voorbeeldprojecten
op te bouwen, die gedeeld wordt in het
kennisnetwerk.
• Veel overheden, waaronder het ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), BZK, het
ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) en
diverse gemeenten zetten in op armoedebestrijding. Initiatieven worden zo veel mogelijk bij elkaar
gebracht om tot goede voorstellen te komen. Het
gaat hierbij om het vroegtijdig signaleren van
mogelijke armoede, waardoor leed en hoge kosten
kunnen worden voorkomen.
• Diverse overheidsorganisaties experimenteren met
textmining, bijvoorbeeld voor het makkelijker
doorzoeken van archieven (JustID) en raadsstukken
(BZK, VNG). De ambitie is om in vervolgtrajecten AI
in te zetten.
• Diverse overheidsorganisaties onderzoeken de
mogelijkheden van nieuwe technologieën in het
inkoopdomein, met een focus op blockchain en AI.
Het programma “Duurzame digitalisering van de
Rijksinkoop” geeft aandacht aan AI. Daarbij gaat het
om de inkoop van de generieke diensten van de
overheid en de systemen die daarvoor ingericht zijn.
• Diverse overheidsorganisaties, zoals de politie, RVO
en P-Direkt, ontwikkelen een chatbot.

De overheid experimenteert meer
met AI en rolt vaker succesvolle
voorbeeldprojecten uit
Binnen de overheid wordt al volop geëxperimenteerd met
AI, met het oog op een succesvolle uitrol ervan. Uit een
quickscan van TNO naar de toepassing van AI in de
publieke sector blijkt dat op diverse plekken binnen de
overheid experimenten plaatsvinden met AI-toepassingen
zoals chatbots, beslisalgoritmes en vertaalalgoritmes.

20 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

De overheid zet meer middelen
in om bedrijven te stimuleren AI
te ontwikkelen voor haar
publieke taakuitvoering
Als het gaat om inkoop is de overheid in verschillende
sectoren een grote partij. Met een inkoopvolume van
€ 73,3 miljard investeert de overheid aanzienlijke bedragen
in vooral de fysieke omgeving, het sociale domein en
veiligheid. Daarmee heeft de overheid een grote invloed
op de mate van vernieuwing en het benutten van de
kansen die AI biedt.
Veel innovatieve toepassingen worden ontwikkeld door
het innovatieve mkb. Door goed gebruik te maken van het
instrumentarium dat de aanbestedingsregelgeving biedt,
kunnen ook innovatieve bedrijven een kans krijgen. Denk
daarbij aan innovatiepartnerschap (ingezet in ‘start-up in
residence’-programma’s), Small Business Innovation
Research (SBIR)14 en instrumenten waarmee de ontwikkeling van innovaties door vooral het mkb wordt gefinancierd. Ook kan, voordat de aanbesteding plaatsvindt, de
dialoog met het bedrijfsleven gezocht worden.

14

	ACTIE(S):
• JenV en BZK hebben 21 voorstellen voor haalbaarheidsstudies in fase 1 van de SBIR AI in de publieke
sector gehonoreerd, voorstellen voor fase 2 worden
in 2020 gehonoreerd. Een tweede SBIR met een
regionale partij is in voorbereiding.
• Diverse departementen, waaronder JenV en BZK,
nemen de komende jaren met verschillende tracks
deel aan Odyssey, de grootste hackathon ter wereld
in Groningen. Daarbij wordt het bedrijfsleven
uitgedaagd om in antwoord op concrete vragen van
de overheid aanzetten voor AI-oplossingen te
ontwikkelen.
• De komende jaren zullen departementen de
verschillende instrumenten binnen de aanbestedingswetgeving inzetten om de markt tot innovatie
te prikkelen. Naast SBIR gaat het ook om het
innovatiepartnerschap, marktconsultatie en de
concurrentiegerichte dialoog.

SBIR is een vorm van aanbesteding waarin via een getrapte
innovatiecompetitie (1e fase haalbaarheidsstudie, 2e fase
ontwikkelen prototype) bedrijven innovatieve oplossingen kunnen
ontwikkelen voor maatschappelijke vragen van de overheid.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 21

AI-ondernemerschap wordt gestimuleerd
AI biedt enorme kansen voor dienstverlenende en
technologische bedrijven, bijvoorbeeld voor het vergroten
van productiviteit, flexibele productie en het leveren van
maatwerk. AI maakt bedrijven competitiever, toekomstbestendiger en versterkt de Nederlandse concurrentiepositie.
AI opent mogelijkheden om complexe taken te automatiseren. AI geeft bedrijven de mogelijkheid om onderhoud
van machines te voorspellen, productkwaliteit te garanderen en processen beter te plannen, die kosten en
middelen besparen. Daarnaast kan AI ook helpen bij
efficiënter gebruik van grondstoffen. Tenslotte zijn
AI-gedreven bedrijven heel belangrijk voor het oplossen
van maatschappelijke uitdagingen, zoals eerder in dit
hoofdstuk is aangegeven.
Veel grote Nederlandse bedrijven zijn al bezig om zich te
verdiepen in AI en AI te benutten voor betere dienstverlening en productiviteit. Maar de AI-activiteiten bij die
bedrijven bevinden zich vaak nog in de plannings- of
pilotfase. De adoptie onder het mkb en het aantal
start-ups en scale-ups moet fors omhoog. Grote bedrijven
kunnen het mkb en start-ups en scale-ups helpen bij het
ontwikkelen en toepassen van AI-gedreven innovaties en
nieuwe businessmodellen. Een aantal problemen waar die
bedrijven mee worstelen is kenmerkend voor problemen
in andere technische sectoren. Het gaat dan om toegang
tot kennis, schaars risicokapitaal, schaars talent en
internationalisering. Voor Nederland is een sterk
AI-bedrijfsleven van belang, mede gezien de ambitie om
de kansen van human centric AI voor economie en
samenleving te benutten. Vandaar dat – vooral binnen
bestaande beleidsacties – extra aandacht aan
AI-ondernemerschap wordt gegeven. Daarnaast speelt de
AI-Coalitie een belangrijke rol bij het creëren van een
bloeiend ondernemersklimaat voor AI in Nederland.

22 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

OPTIMALISEREN VAN PROCESSEN
Een aantal bedrijven is al volop met AI bezig om
processen te optimaliseren. Zo gebruikt het bedrijf
VORtech AI voor het detecteren en lokaliseren van
lekkages in leidingnetwerken. Nederlandse
waterbedrijven maken gebruik van grote
leidingnetwerken. Als daar een lekkage plaatsvindt
kan dat grote gevolgen hebben. De AI-toepassing
analyseert dag en nacht afwijkingen in de drukken en
debieten van het leidingnetwerk om zo lekkages te
detecteren. De AI-toepassing zorgt voor snelheid in
het oplossen van het probleem zodat er ‘gewoon’
water blijft stromen uit de kraan.
Het bedrijf EPCOR gebruikt kunstmatige intelligentie
voor het voorspellen van onderhoud op de Auxiliary
Power Unit (APU) voor 30 verschillende
luchtvaartmaatschappijen wereldwijd. Door het
verzamelen van data uit de APU en vervolgens met AI
te analyseren is de vliegoperatie betrouwbaarder en
zijn de kosten van onderhoud lager. Ook draagt het bij
de vliegveiligheid en het voorkomen van
vluchtvertragingen voor de passagiers.

De overheid stimuleert
AI-gerelateerde Start-ups en
scale-ups bij het ontwikkelen
van toepassingen

	ACTIE(S):
• Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) vergroot de toegang tot innovatiefinanciering
voor (AI-)start-ups met de vroegefasefinanciering
en het Innovatiekrediet, en faciliteert de toegang
tot risicokapitaal voor start-ups met de ‘Seed
capital regeling’, het ‘Dutch Venture Initiative’, het
scale-up fonds en via de Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s).17
• In de aanvullende overeenkomst die wordt
gesloten tussen EZK, Financiën en InvestNL is AI
opgenomen als een van de domeinen waarop
Invest-NL zich kan focussen. EZK en het ministerie
van Financiën (FIN) verkennen een aanpassing van
de fiscale regels, waardoor het uitbetalen in
aandelenopties – en daarmee het werken voor een
start-up of scale-up - aantrekkelijker wordt.
• JenV, SZW en EZK werken een verblijfsregeling uit
voor essentiële personeelsleden van start-ups en
scale-ups. Die treedt in de zomer van 2020 in
werking.
• Het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) stelt
uiterlijk in 2020 zes start-up liaison officers aan op
haar posten in San Francisco/Los Angeles, New
York/Boston, Singapore, Berlijn, Parijs en Londen.
• Met TechLeap.nl (voorheen StartupDelta) worden
missies naar start-up- en technologiebeurzen en
prominente techhubs georganiseerd, en start-ups
en scale-ups worden beter betrokken bij de
handels- en innovatiemissies en de
topsectorenmissies.

De ruim 300 AI-gedreven start-ups en scale-ups in
Nederland (ruim 9000 fte) zijn vooral actief op het gebied
van bedrijfssoftware, zorg, marketing en fintech.15 Zij
hebben belang bij een goed klimaat voor technologiegedreven ondernemerschap en bij toegang tot talent,
kapitaal, kennis, netwerken en markten. AI-start-ups en
scale-ups kampen daarbij met specifieke belemmeringen.
Het is voor hen extra moeilijk om AI-personeel aan te
trekken, omdat zij vaak geen hoge, vaste salarissen
kunnen betalen.
Om technologiegedreven ondernemerschap te stimuleren
is in juni 2018 een nieuwe rijksbrede start-up- en scaleupstrategie gepubliceerd. Voor uitvoering daarvan is
€ 65 miljoen beschikbaar. Daarmee wordt het ondernemersklimaat voor start-ups en scale-ups verbeterd en
wordt StartupDelta voor vier jaar voortgezet onder de
naam TechLeap.nl, met meer focus op de doorgroei van
start-ups en scale-ups. Het nieuwe programma omvat een
expertisecentrum en een nationaal groeiprogramma. Dat
biedt ongeveer 50 veelbelovende Nederlandse scale-ups
per jaar toegang tot internationale netwerken. Naar
verwachting zullen daar veel AI start-ups/scale-ups aan
deelnemen. De strategie bevat ook maatregelen om de
toegang tot divers (AI-)talent te verbeteren.
Het is voor start-ups van belang om eerste klanten en
opdrachtgevers te vinden. Overheden en grote bedrijven
spelen een rol door als launching customer of opdrachtgever start-ups te betrekken bij het oplossen van hun
innovatievraagstukken. Dat kan onder meer met challenges, prijsvragen, Startup-in-Residence programma’s,
experimenten en consortiumvorming. Daarnaast hebben
AI-start-ups en scale-ups nog meer dan ‘gewone’
start-ups en scale-ups veel kapitaal nodig16 om snel te
kunnen opschalen in een internationaal concurrerende
markt. Verder is het voor AI-start-ups en scale-ups
belangrijk om snel internationaal te kunnen groeien en
toegang te krijgen tot internationale netwerken en
markten. De handels- en innovatieafdelingen op de
buitenlandse posten ondersteunen hen daarbij.

17

StartupDelta, ‘Artificial Intelligence in The Netherlands – Startup
Report 2018’, 2018.
16
Roland Berger & Asgard, ‘Artificial Intelligence – A strategy for
European Start-ups - Recommendations for policymakers’, 2018.
15

De ROM’s zijn een instrument van EZK en betrokken provincies voor
de uitvoering van economisch- en innovatiebeleid in de regio. Ze
bieden een regionale stimulans aan het innovatieve mkb bij business
development, strategische acquisitie, handelsbevordering en
investeringen in start-ups en scale-ups.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 23

Bedrijven (inclusief mkb) benutten
kennis en toepassingsgericht
onderzoek

	ACTIE(S):
• Het kabinet schaalt vanaf 2019 het programma
‘Versnelling digitalisering MKB’ op, onder meer met
vijf regionale mkb-werkplaatsen, waar onderwijs,
overheid en bedrijfsleven samenwerken.
• ROM’s verkennen in 2019 gezamenlijk hoe zij
ondernemerschap met AI gericht kunnen
stimuleren.
• De Nederlandse AI-Coalitie werkt een plan uit om
meer synergie tussen onderzoek, opleidingen en
organisaties te creëren.
• Via vijf regionale smart industry hubs en expertisecentra (data value hubs) krijgen bedrijven uit met
name het innovatievolgend mkb actuele kennis,
tools en trainingsmodules aangereikt voor verantwoord gebruik van AI en data. De hubs organiseren
workshops voor het mkb, geven haalbaarheidsvouchers uit en werken met het beroepsonderwijs aan
de ontwikkeling van digitale skills.
• In de smart industrie-aanpak wordt de kennisdeling
en valorisatie van AI-toepassingen versterkt.
• TNO verbindt de Nederlandse fieldlabs en hubs met
het Europese AI Digital Innovation Network.
• De Kamer van Koophandel gaat vanaf 2020 het
brede mkb bedrijfsgerichte voorlichting geven over
AI, mede op basis van de beste praktijkvoorbeelden
uit de MKB Werkplaatsen.
• Het platform hbo ICT-onderzoek verbetert de
zichtbaarheid van praktijkgericht ICT-onderzoek in
Nederland, samen met werkgeverskoepel VNONCW/MKB-Nederland, HBO-i20, SIA21 en 50
hbo-lectoren. Doel: in 2020 zijn 200 mkb-bedrijven
aan de slag met innovatieve ICT-toepassingen,
waaronder AI.

Voor het benutten van AI-onderzoek en -innovaties is de kennisuitwisseling en het delen van tools tussen onderzoekers en
ondernemers cruciaal, onder meer via onderzoekslabs, fieldlabs
en smart industry hubs. De eerder genoemde onderzoekslabs
zoeken waar mogelijk de samenwerking met relevante Smart
Industry fieldlabs18 voor het breder delen van kennis en tools.
De zes ROM’s hebben tientallen AI-bedrijven in hun portefeuille
en spelen een rol bij het versterken van AI-gedreven ondernemerschap. Zo heeft het Limburg Business Development Fonds van
LIOF (de regionale ontwikkelingsmaatschappij van de Provincie
Limburg) acht AI-gerelateerde vroegefasefinancieringen en
subsidies verstrekt van in totaal € 3,8 miljoen.
Nieuwe groei met AI is zeker ook relevant voor het bredere,
innovatievolgende mkb. Repeterend werk kan daardoor eenvoudiger worden ingericht, planning en voorraadvorming nauwkeuriger en vraaggestuurder, en ‘chatbots’ kunnen helpen bij
klantvragen. Ondernemers hebben vaak moeite om het hoge
tempo van vernieuwing bij te houden en technologie en vooral AI
succesvol in te zetten in hun bedrijf. Het programma ‘Versnelling
digitalisering MKB’ en een voorlichtingsprogramma van de Kamer
van Koophandel kunnen daarbij helpen. Het hoger beroepsonderwijs (hbo), met meer dan 15.000 Informatie- en Communicatie­
technologie(ICT)-studenten en een groot aantal ICT-lectoren, kan
het (innovatievolgende) mkb helpen met bruikbare en hoogwaardige AI-kennis, bijvoorbeeld via kortlopende en oplossingsgerichte onderzoeken met inzet van studenten en stagiairs.
Daarnaast ontwikkelt de Europese Commissie een netwerk van
digital innovation hubs voor AI inEuropa19 om de toepassing van AI
in het mkb te versnellen, met TNO als Nederlands aanspreekpunt.

Dit zijn er momenteel 39, waarin onder andere Tatasteel, Philips en Campione
experimenteren met effectieve productie en preventief onderhoud.
19
Dit wordt gedaan in samenwerking met het industriegedreven Europees AI
Public Private Partnership, geleid door de Big Data Value Association en de
European Robotics Association.
18

24 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

De HBO-i stichting is het samenwerkingsverband van ICTopleidingen in het hoger beroepsonderwijs in Nederland.
21
SIA is het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek van
NWO.
20

Spoor 2: Scheppen van de juiste
voorwaarden
Om de AI-ontwikkeling te versnellen wil het kabinet dat in Nederland een bruisend AI-klimaat heerst met voorwaarden
die optimaal bijdragen aan AI-onderzoek en aan de ontwikkeling, vermarkting en inzet van AI-toepassingen. Een aantal
ingrediënten is hiervoor van groot belang: onderzoek en innovatie van hoge kwaliteit, een beroepsbevolking met de
juiste kennis en vaardigheden om AI te ontwikkelen en ermee te werken, toegang tot voldoende kwalitatief goede data,
en hoogwaardige en intelligente digitale connectiviteit. Omdat het kabinet de AI-ontwikkelingen in Nederland wil
aanjagen, zet het vol in op het realiseren van deze voorwaarden.

Spoor 2 | Scheppen van de juiste voorwaarden

AI onderzoek en
innovatie in NL

Excellente
scholingsmogelijkheden

Bruikbare data

Connectiviteit

Stimuleren fundamenteel en
toegepast onderzoek naar AI

Betere bijscholingsmogelijkheden

Bruikbare data

Connectiviteit

Acties onder meer:
• STAP-Regeling (Stimulans
Arbeidsmarktpositie)
investeert in individuele
budgetten voor scholing en
ontwikkeling (€ 200 miljoen).

Acties onder meer:
• Bevorderen FAIR-principes
bij privaat datadelen voor AI.

Acties onder meer:
• AI is een aandachtspunt bij
de innovatie-acties uit het
Actieplan Digitale
Connectiviteit.

Acties onder meer:
• NWO publiceert een
AI-onderzoeksagenda
• Een AI-kenniscentrum dat
toonaangevend is in Europa
• OCW investeert in
supercomputer bij SURF.

• Meerjarig programma ter
verbetering van Leven Lang
Ontwikkelen (LLO).

• Bevorderen hergebruik van
overheidsinformatie via
data.overheid.nl en
developer.overheid.nl.

Intelligente connectiviteit

Data delen
Betere internationale
samenwerking
Acties onder meer:
• Nederland is actief en prominent in Europese AI-consortia:
BVDA/EURobotics, AI4EU,
CLAIRE en ELLIS.
• Sterke internationale
AI-samenwerking via het
Holland Innovation Network
en economische missies.

Beroeps- en hoger onderwijs
Acties onder meer:
• Regionaal Investeringsfonds
mbo ter verbetering van
aansluiting van het mbo op
de arbeidsmarkt.
• Rijks Data Science
trainee-programma.

Digitale geletterdheid voor
primair en voortgezet onderwijs
Acties onder meer:
• Opname digitale geletterdheid in herzien curriculum
voor het primair en
voortgezet onderwijs.
• Bedrijfsleven ondersteunt
het onderwijs beter via de
digitaliseringsagenda primair
en voortgezet onderwijs.

26 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Acties onder meer:
• Inventarisatie oplossingen
voor datadelen voor AI en
o.a. datamarkten.
• Actieve Nederlandse
bijdrage aan Common
European Data Space (o.a.
voor AI).

Acties onder meer:
• Verkennen van AI-toepassingen ter verbetering
netwerken.

Rekenkracht
Acties onder meer:
• Nederland zet zich in het
Digital Europe Programma
in voor samenwerking bij
onderzoek en innovatie van
High Performance Computing voor AI.

AI-onderzoek en innovatie in Nederland zijn
van hoge kwaliteit en toonaangevend in
Europa
Nederland wil concurrerend blijven in Europa en zich
onderscheiden met AI-onderzoek en -innovatie van
topkwaliteit. Samenwerking en investeringen in onderzoek
zijn nodig voor extra onderzoekers en veel meer
AI-bedrijven, voor nieuwe kennis, talent en vaardigheden
voor de banen, diensten, producten en (werk)processen
van de toekomst. Nederland moet beschikken over een
innovatiesysteem dat zowel fundamenteel als toegepast
AI-onderzoek stimuleert en kennisdeling bevordert.
Krachtenbundeling voor een sterke publiek-private
kennisbasis en synergie met Europese consortia zijn
cruciaal. Zo kan kennis beter circuleren en worden benut
(valorisatie). Ook het ‘kleine’ mkb en start-ups en
scale-ups moeten daarbij mee kunnen doen.

Nederland heeft een innovatiesysteem dat fundamenteel en
toegepast onderzoek naar AI
stimuleert
Fundamenteel en grensverleggend AI-onderzoek vormen
de basis voor onderzoek en innovatie, en daarmee ook
voor het opleiden, aantrekken en behouden van divers
talent. AI vernieuwt de wijze waarop onderzoek wordt
gedaan in alle wetenschapsgebieden, van medische
diagnostiek (kankeronderzoek), digitale menswetenschappen (gedragsonderzoek) tot sterrenkunde (analyse
van telescoopdata van zwarte gaten). AI wordt toegepast
in alle wetenschapsgebieden: van medische diagnostiek
tot longitudinale dossierstudies en van mobiliteitsonderzoek tot mediastudies. AI leidt bovendien tot nieuwe
kennis en innovatie, bijvoorbeeld door de synergie tussen
genetische, medische en AI-kennis. Nederland heeft
AI-onderzoek van wereldklasse binnen de landsgrenzen,
vooral op het gebied van machine learning op basis van
beeld, taal, tekst, video en geluid, en in de digitale
menswetenschappen.22
Zowel fundamenteel als toegepast AI-onderzoek is nodig.
Om nieuwsgierigheidsgedreven (fundamenteel) onderzoek
voor ICT en AI mogelijk te maken, investeert het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) in een brede
kennisbasis van universiteiten en instituten, in de
22

Nationale Wetenschapsagenda, in sectorplannen en
topsectoren en ICT-infrastructuur. OCW investeert binnen
deze brede wetenschapsaanpak ook in de grotere
AI-gerelateerde initiatieven Commit2data, VWData en
Preventie en Big Data. De Nationale Wetenschapsagenda
is breed, maatschappelijk, verbindend en vernieuwend,
met oog voor het belang van een toename van divers
talent. De nadruk ligt op fundamenteel onderzoek, dat
verbonden is met toegepast en praktijkgericht onderzoek.
Meer onderzoek en innovatie zijn nodig om AI zodanig te
ontwikkelen dat het human centric, vertrouwenwekkend,
transparant en uitlegbaar is; zie ook spoor 3 uit dit plan
(Nederland doet meer onderzoek naar verantwoorde AI
ontwikkelen en toepassen). Binnen de Nationale Weten­
schapsagenda is digitalisering in den brede onderdeel van
bijna alle routes en kunstmatige intelligentie specifiek van
de route “Waardecreatie door verantwoorde toegang tot
en gebruik van big data”. Het programma VWData is
ontstaan uit de startimpuls van de Nationale Wetenschaps­
agenda. Vakdepartementen hebben de ruimte om ook zelf
te investeren in AI-gerelateerd onderzoek. VWS heeft
ervoor gekozen om te investeren in Preventie en Big Data
en die investering is verdubbeld vanuit de Nationale
Wetenschapsagenda. Om ervoor te zorgen dat onderzoekers toegang hebben tot voldoende rekencapaciteit,
investeert OCW € 18 miljoen in een nieuwe landelijke
supercomputer bij SURF.
Het relatieve aandeel van Nederlandse publicaties over AI
is de afgelopen jaren gezakt van 4% tot minder dan 2%
van de publicaties wereldwijd, vooral omdat andere
landen veel meer zijn gaan doen. Een brede
AI-onderzoeksagenda, samenwerking en gerichte
investeringen zijn belangrijk om te kunnen anticiperen op
de kansen die AI-onderzoek biedt voor de Nederlandse
wetenschap, economie en maatschappij.
Voor de benutting van de resultaten van AI-onderzoek is
samenwerking tussen kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven van groot belang.
Bovendien zijn combinaties van technologische en
niet-technologische disciplines nodig. Dat wordt gedaan
voor AI als sleuteltechnologie binnen het missiegedreven
innovatiebeleid op initiatief van het Topteam dutch
digital delta.

Elsevier, ‘Artificial Intelligence: How knowledge is created,
transferred and used’, 2018.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 27

	ACTIE(S)23:

Vanuit de universiteiten zijn field- en industrylabs
geïnitieerd, samen met bedrijven en maatschappelijke
organisaties die zich hebben verenigd in ICAI. Inmiddels
zijn er negen AI-labs, met ieder tenminste vijf promovendi,
waar bedrijven en overheidsorganisaties rechtstreeks
samenwerken. Het betreft onder meer twee retaillabs van
AholdDelhaize (UvA en Technische Universiteit Delft (TU
Delft), een fintechlab van ING en een Nationaal Politielab
AI. Dit is uniek in Europa. Bij Defensie lopen er concrete
onderzoeksprogramma´s over AI-toepassingen in het
veiligheidsdomein, waarbij nauw wordt samengewerkt
met NAVO-partners, het bedrijfsleven, en universiteiten en
kenniscentra als TNO, het National Aerospace Laboratory
(NLR) en het Maritime Research Institute Netherlands
(MARIN).

• NWO brengt na de zomer van 2019 een brede
AI-onderzoeksagenda uit voor het initiëren van
nieuwe onderzoeksprogramma’s en -instrumenten
en (inter)nationale synergie.
• Departementen verkennen de mogelijkheid om te
investeren in een AI-programma als onderdeel van
actielijn 2 van de Nationale Wetenschapsagenda
(NWA) in 2020.
• In het kader van het missiegedreven innovatiebeleid
worden meerjarenprogramma’s opgezet voor de
sleuteltechnologie AI voor innovatieve kennis en
oplossingen met en voor relevante
toepassingsgebieden.
• Op basis van Nederlandse sterktes, zoals de
AI-onderzoekslabs, wordt onder leiding van de
Nederlandse AI-Coalitie in 2019 een voorstel
ontwikkeld voor een AI-kenniscentrum in
Nederland dat toonaangevend is in Europa.
• OCW investeert € 18 miljoen in de aanschaf van een
landelijke supercomputer bij SURF.
• De TO2’s24 organiseren gezamenlijke workshops
over AI-onderwerpen als uitlegbaarheid, valorisatie
en maatschappelijke impact.
• Vanuit het interdepartementale programma
Versterking HR ICT Rijksdienst (coördinatie BZK)
wordt een samenwerkingsplan met ICT-opleiders in
het hoger onderwijs opgezet, om op specifieke
thema’s (waaronder AI) door field labs op te zetten
innovatie en ontwikkeling van het Rijk een impuls
te geven.
• Defensie laat haar strategische kennispartners
(TNO, NLR en MARIN) onderzoeksprogramma’s
uitvoeren waarin AI wordt ontwikkeld en
toegepast.
• Het kenniscentrum ’Data Science, Artificial
Intelligence & Quantum Technology for Military
Applications’ ontwikkelt
AI-toepassingsmogelijkheden voor Defensie en
werkt samen met TNO.

De Europese Commissie stimuleert grote AI-excellence
(research)centres als onderdeel van de Europese
AI-aanpak voor toponderzoek, talent, technologie,
toepassingen en verantwoord AI-gebruik. Juist in het
combineren van fundamenteel en toegepast onderzoek in
waardeketens zit een belangrijke meerwaarde voor een
nationale en Europese aanpak. De Nederlandse AI-Coalitie
werkt aan een plan om Nederland als toonaangevend
AI-onderzoekscentrum te positioneren in Europa.

Zie spoor 1 voor de ontwikkeling van een meerjarig publiek-privaat
programma voor AI-onderzoek en innovatie voor maatschappelijke
uitdagingen (onderdeel van het missiegedreven innovatiebeleid).
24
To2’S zijn de kennisinstellingen voor toegepast onderzoek (verenigd
in de TO2-federatie). De TO2-federatie bestaat uit Deltares, ECN,
Marin, NLR, TNO en Wageningen-Research.
23

28 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Nederlandse bedrijven en
kennis­instellingen gaan beter
internationaal samenwerken,
met name in Europese consortia

human (centered) AI, wat een belangrijke Nederlandse en
Europese kernwaarde is voor alle terreinen van AI. Met
steun van de gemeente heeft CLAIRE haar hoofdkantoor
onlangs gevestigd in Den Haag.

	ACTIE(S):

De Europese Commissie zet fors in op publiek-private
investeringen in onderzoek en innovatie op het gebied van
AI.25 Zij wil dat publieke en private partijen minimaal
€ 20 miljard investeren tot 2020 en vervolgens tot ruim
€ 20 miljard per jaar tot 2027.26 Zelf stelt de Commissie
binnen het huidige kaderprogramma Horizon 2020 tot
2020 € 1,5 miljard beschikbaar voor AI. Voor de volgende
langetermijnbegroting van de EU (2021-2027) heeft de EU
voorgesteld om tenminste € 7 miljard uit Horizon Europe
en het Digital Europe programma te investeren in AI.

• Nederland zorgt voor zichtbare betrokkenheid in de
grote initiatieven voor brede Europese samenwerking rond AI, zoals: de strategische onderzoeksagenda door BVDA/EURobotics27 (met 300 industriële en academische partners), de oprichting van een
specifieke AI Public Private Partnership in opdracht
van de Europese Commissie en internationale
academische initiatieven, zoals CLAIRE en ELLIS
(European Lab for Learning & Intelligent Systems).
• Nederland zet in op bestendiging van de huidige
deelname in toekomstige Europese programma’s,
zoals Horizon Europe, Digital Europe en Eureka,
onder meer via het Nederlands Nationaal Contact
Punt voor Europese programma’s en
innovatiemissies.
• Nederland versterkt de samenwerking met andere
lidstaten en Europese initiatieven, onder meer via
het Holland Innovation Network en economische
missies.
• Nederland zoekt actief de samenwerking voor AI
met andere landen binnen en buiten Europa, zoals
Duitsland, Frankrijk, Singapore, VS en in België. Zo
wordt eind 2019 een innovatiemissie georganiseerd
naar Singapore voor samenwerking op het terrein
van AI, en in 2020 onderzocht op welke manieren
de VS en Nederland het beste bilateraal kunnen
samenwerken op specifieke AI-terreinen.
• De Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA)
heeft Artificial Intelligence als primair focusgebied
opgenomen in haar Strategisch Aanvalsplan The
Netherlands: digital Gateway to Europe; en zal een
substantieel deel van haar acquisitieactiviteiten
daarop richten.

Nederland profiteert al van de Europese mogelijkheden en
blijft hierop inzetten. Binnen het Europese Horizon
2020-programma is van 2014 tot 2017 € 986 miljoen
toegekend aan 580 AI-gerelateerde projecten.
Nederlandse partijen hebben daarvan € 61 miljoen
gekregen (6,1%). Uitgaande van een gelijkblijvend aandeel
is er de komende jaren een budget van € 48 miljoen per
jaar beschikbaar voor Nederlandse partijen in
AI-gerelateerde Europese projecten. Dit kan alleen bereikt
worden als Nederlandse partijen op Europees niveau goed
aangehaakt zijn en blijven door bewegwijzering en
ondersteuning richting Europese initiatieven. Grotere
industriële bedrijven, zoals Philips, NXP en ASML, hebben
aangegeven dat ze de komende jaren fors willen investeren in AI-gedreven Europese programma’s voor
onderzoek en ontwikkeling, zoals Eureka.
Het aandeel van Nederlandse kennisinstellingen en
bedrijven in grotere AI-gerelateerde Europese programma’s wordt de komende jaren versterkt, evenals de
samenwerking met andere lidstaten rond AI-onderzoek en
–programma’s. Doel is om de zichtbaarheid van de
Nederlandse AI-kennis en -kunde te vergroten en daarmee
ook de kansen van de Nederlandse industrie en kennisinstellingen bij onderzoek, innovatie, handel, acquisitie en
veiligheid.
De Confederation of Laboratories for Artificial Intelligence
Research in Europe (CLAIRE) is een voorbeeld van zo’n
Europees programma. CLAIRE is een Europees samenwerkingsverband van duizenden onderzoekers, waar meer
dan 300 Nederlandse organisaties (universiteiten, grote
bedrijven en het European Space Agency in Noordwijk) bij
zijn aangesloten. CLAIRE is gericht op de ontwikkeling van
25
26

Zie bijlage 2 voor overzicht Europese middelen.
Dit bedraagt alle investeringen in de gehele EU (inclusief
Noorwegen, Zwitserland en het VK).

27

Een samenwerkingsverband van de Big Data Value Association en de
European Robotics Association.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 29

Nederland heeft excellente scholings­
mogelijkheden om met AI te kunnen leven
en meer talent om met AI te werken
De arbeidsmarkt verandert snel door technologisering en
digitalisering. Dat vereist aanpassingsvermogen en
flexibiliteit op de arbeidsmarkt en van het onderwijsstelsel. Werkenden moeten hun kennis en vaardigheden
niet alleen op peil houden, maar ook (een leven lang)
blijven ontwikkelen. Het beroeps- en hoger onderwijs
moeten meer (diverse) studenten opleiden met talent om
te werken met AI. Het fundament daarvoor wordt gelegd
in het primair en voortgezet onderwijs, waar digitale
geletterdheid onderdeel van het curriculum wordt van de
integrale curriculumherziening.

Iedereen heeft meer en betere
bijscholingsmogelijkheden voor
AI-gerelateerde kennis en
vaardigheden
In tegenstelling tot eerdere technologische doorbraken,
die vooral fysieke en routinematige taken overnamen, zal
AI ook mentale taken op zich nemen. Het is nog onduidelijk of het totaal aantal banen zal toe- of afnemen. Wel
wordt verwacht dat de taken waaruit banen bestaan en de
vaardigheden die daarvoor nodig zijn ingrijpend zullen
veranderen. Enerzijds gaat het daarbij om AI-specifieke
vaardigheden, anderzijds om menselijke en interpersoonlijke vaardigheden die AI nu juist niet kan vervangen.28
Voor iedereen geldt dat AI-gerelateerde vaardigheden en
kennis belangrijk worden, zoals digitale vaardigheden,
kunnen omgaan met AI, conceptueel denken, en het
vermogen om de implicaties van AI in te kunnen
schatten.29 Verschillende groepen zullen ook andere
vaardigheden moeten ontwikkelen, afhankelijk van de
mate waarin en de wijze waarop AI hun werk beïnvloedt.
‘Wie werkt hoeft niet meer te leren’ is verleden tijd. De
arbeidsmarkt is in beweging en verandert snel. Werkenden
moeten (met werkgevers en overheden) investeren in hun
scholing, zodat ze in kunnen spelen op de snelle technologische ontwikkelingen en op de vraag naar nieuwe
vaardigheden. Dit is ook in het directe belang van

MacCrory, F., Westerman, G., Alhammadi, Y., & Brynjolfsson, E.
(2014). Racing with and against the machine: Changes in occupational skill composition in an era of rapid technological advance.
29
Ponce, A. (2018). Artificial Intelligence: A Game Changer for the
World of Work. Brussel: ETUI.
28

30 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

werkgevers, gezien de groeiende schaarste aan geschikt
personeel. Tegelijkertijd is het belangrijk om te realiseren
dat succesvolle toepassingen van nieuwe technologieën
voor een groot gedeelte verklaard worden door niet-technologische determinanten.30 Om het innovatiesucces te
bevorderen is het dus van belang om, naast investeringen
in nieuwe technologieën, ook te investeren in de zachte
kant van innovatie, zoals in de vaardigheden van medewerkers. Om een inclusieve arbeidsmarkt te waarborgen
moet de hele beroepsbevolking mee worden genomen in
de AI-ontwikkeling, waarbij iedereen de ruimte krijgt en
geactiveerd wordt om te investeren in zijn of haar
ontwikkeling.31 Zover is het nog niet: momenteel zijn het
vooral hoger opgeleiden en werknemers met een vast
contract die cursussen, opleidingen of trainingen volgen.32

Deze niet-technologische determinanten van innovatie worden ook
wel sociale innovatie genoemd. Volberda et al. definiëren sociale
innovatie als het ontwikkelen van nieuwe managementvaardigheden,
het hanteren van innovatieve organisatievormen, het realiseren van
hoogwaardige arbeidsrelaties en hoogwaardige samenwerkingsverbanden om het concurrentievermogen en de productiviteit te
verbeteren. Zie: Volberda, H., Jansen, J., Tempelaar, M., & Heij, K.,
‘Monitoren van sociale innovatie: slimmer werken, dynamisch
managen en flexibel organiseren’, Tijdschrift voor HRM 2018, 1,
p. 85-110.
31
Volgens de denktank DenkWerk (2019) hebben de komende 10 jaar
3 miljoen werkenden digitale opscholing nodig, en moeten jaarlijks
tussen de 40 en 45 duizend mensen zich omscholen. Dat vergt een
jaarlijkse investering van € 6 à 7 miljard. Er lijkt dus meer nodig te zijn.
32
Poulissen, D., van Eldert, P., Fouarge, D., & de Grip, A. (2018). Leren
onder werkenden met een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt
(No. 005). Maastricht University, Research Centre for Education and
the Labour Market (ROA).
30

Het beroeps- en hoger
onderwijs leiden meer
studenten op met talent
om te werken met AI

	ACTIE(S):
• De Tweede Kamer ontvangt na de zomer van 2019
een regeling waarmee structureel ruim € 200 miljoen
beschikbaar komt in de vorm van individuele
budgetten voor scholing en ontwikkeling. Dit
STAP-budget (Stimulans Arbeidsmarktpositie)
vervangt de huidige fiscale aftrekregeling voor
scholing, en is voor iedereen tot de AOW-leeftijd
toegankelijk.
• Om werkgevers te stimuleren om te investeren in
individuele leerbudgetten, werkt SZW samen met
Financiën, de Belastingdienst, sectoren en uitvoerders aan de verduidelijking van de fiscale behandeling van individuele leer- en ontwikkelbudgetten.
• SZW ontwikkelt een regeling ter uitvoering van de
motie Wiersma waarmee vanaf 2020 structureel
€ 48 miljoen per jaar beschikbaar komt om de
leercultuur in het mkb te bevorderen en de motie
Heerma waarmee in totaal € 60 miljoen beschikbaar
komt voor een periode van vijf jaar om de sectoren
landbouw, horeca en recreatie extra te ondersteunen
om meer bbl-studenten te kunnen aantrekken.
• Met MKB!dee daagt EZK mkb-ondernemers uit om
met ideeën te komen die leiden tot meer investeringen in scholing en ontwikkeling van werkenden. De
regeling is bedoeld voor alle mkb-ondernemers,
maar heeft specifiek aandacht voor de uitdagingen
van het technisch mkb en digitalisering. Het gaat om
de brede effecten van digitalisering en niet om de
ICT-sector op zich. In 2019 is € 7,5 miljoen
beschikbaar.
• SZW, OCW en EZK voeren een meerjarig actiegericht
programma uit om de randvoorwaarden van een
Leven Lang Ontwikkelen (LLO) te verbeteren met o.a.
pilots met leerwerkloketten in verschillende regio’s,
verdere flexibilisering van het aanbod van opleidingen en een verkenning van de haalbaarheid van een
digitaal scholingsoverzicht.
• Om meer inzicht te krijgen in de impact van digitale
technologieën (zoals AI) op werk, investeert SZW
samen met de NWO circa € 3 miljoen in onderzoek.

Het onderwijssysteem zal responsief moeten reageren op
de veranderende arbeidsvraag en daarmee nieuwe
opleidingsbehoeftes. Door samenwerking tussen
onderwijs, bedrijven en onderzoeksinstellingen kunnen
nieuwe technologieën snel worden toegepast in opleidingen. Binnen het Versnellingsplan Onderwijsinnovatie
met ICT worden zogenaamde ‘versnellingszones’ ingericht
ter verbetering van de aansluiting van opleidingen op de
arbeidsmarkt en voor de professionalisering van docenten.
Ook in de Digitaliseringsagenda’s voor het middelbaar
beroepsonderwijs (mbo) en primair en voortgezet
onderwijs is de ambitie opgenomen om docenten digitaal
vaardig te maken.
Er is een grote behoefte aan (vrouwelijke en mannelijke)
AI-deskundigen en dataprofessionals. De populariteit van
AI- en Computer Science-opleidingen neemt zo sterk toe
dat universiteiten moeite hebben om die groei te accommoderen. Gevolg daarvan is dat alle universiteiten met een
bacheloropleiding in AI per komend studiejaar (2019 – 2020)
een numerus fixus hebben ingesteld. Zij worstelen om
voldoende docenten te vinden en te bekostigen. Dit is een
onwenselijke situatie. De universiteiten is daarom gevraagd
dit capaciteitsprobleem te betrekken in de sectorplannen33
en de samenwerking te zoeken met elkaar, bedrijven en
andere werkgevers. In het hoger onderwijs wordt na het
advies van de commissie-Van Rijn34 de vaste voet van de
onderwijsbekostiging vanaf 2020 herijkt35, onder andere op
basis van het aandeel studenten bètatechniek. Daarbij
zullen de technische universiteiten samen met de algemene
universiteiten en hogescholen een sectorplan voor de
bèta- en technische opleidingen trekken, om te komen tot
een betere opleidingscapaciteit, meer studiesucces en
betere aansluiting op de arbeidsmarkt.
Zelfs als alle capaciteitsproblemen van dit moment
worden opgelost en het aantal afgestudeerden doorgroeit,
zal niet kunnen worden voldaan aan de enorme vraag naar
AI-deskundigen en dataprofessionals. Aanvullende
maatregelen zijn nodig, waaronder het stimuleren van
jongens en meisjes om te kiezen voor ICT-opleidingen, het
aantrekken van buitenlands talent en het omscholen van
werknemers uit krimpsectoren. Ook bedrijven kunnen
helpen door mee te investeren en capaciteit vrij te maken
voor het onderwijs.
Via sectorplannen wordt geïnvesteerd in de versterking van de
onderzoeksbasis.
34
Kamerstuk 31288, nr. 726.
35
Kamerstuk 31288, nr. 744.
33

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 31

 ACTIE(S):
• Met de regeling Regionaal Investeringsfonds mbo wordt tot 2022 € 25 miljoen per jaar beschikbaar gesteld voor
projecten die de aansluiting van het mbo op de arbeidsmarkt verbeteren, bijvoorbeeld als het beroep waarvoor zij
opleiden verandert door AI.
• De Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven heeft voor het mbo in de kwalificatiedossiers waar
dat relevant kan zijn ook aandacht voor AI. Een recent voorbeeld van een nieuwe kwalificatie waarin AI is
meegenomen is ‘software developer.’
• In opdracht van de minister van OCW hebben de universiteiten sectorplannen opgesteld voor de sectoren Bèta,
Techniek en Social Sciences en Humanities. OCW draagt daar € 70 miljoen extra aan bij en ook de periodieke
middelen voor profilering kunnen hiervoor worden ingezet.
• OCW ondersteunt het Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT voor alle hogeronderwijsinstellingen (hbo en
wo) met € 15 miljoen verdeeld over vier jaar.36
• In 2019 wordt het Experiment Leeruitkomsten geëvalueerd, waarin het hoger onderwijs en het bedrijfsleven
experimenteren met flexibeler deeltijdonderwijs op maat voor volwassenen, om werknemers effectief werkend
te laten leren.
• In de zomer van 2019 wordt een subsidieregeling gepubliceerd om mbo-instellingen te stimuleren gezamenlijk
innovatieve en flexibele onderwijsprogramma’s te ontwikkelen voor werkenden en werkzoekenden.
• OCW onderzoekt hoe opleidingen beter kunnen inspelen op snelle technologische ontwikkelingen in de strategische verkenning voor het mbo en de Strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek (Publicatie: najaar 2019).
• EZK stimuleert via de Human Capital Agenda ICT PPS met als doel innovatie en kennisoverdracht van nieuwe
technologieën in het onderwijs. De start wordt gemaakt met een cursus ‘AI in a Day’.
• Vanaf september 2019 gaat een tweede lichting kandidaten aan de slag in het Data Science traineeprogramma
van het Rijk, om zich te ontwikkelen als data scientist, vanuit het interdepartementale Programma Versterking HR
ICT Rijksdienst (coördinatie BZK).
• OCW verkent met onderzoekers op het gebied van skillsontwikkeling hoe digitale vaardigheden kunnen worden
toegepast in het hbo en mbo.
• Om innovatie en ontwikkeling van het Rijk een impuls te geven wordt in samenwerking met ICT-opleiders in het
hoger onderwijs een verkenning gedaan naar het opzetten van field labs op specifieke thema’s, waaronder AI,
vanuit het interdepartementale programma Versterking HR ICT Rijksdienst (coördinatie BZK).

36

Vereniging van Universiteiten, Vereniging Hogescholen & Surf, ‘Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT’, mei 2018.

32 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Primair en voortgezet onderwijs
brengen leerlingen digitale
geletterdheid bij

 ACTIE(S):
• Het kabinet herziet in het najaar 2019 het curriculum voor het primair en voortgezet onderwijs en
neemt digitale geletterdheid daarin op. Wettelijke
verankering is voorzien voor 2021.
• Het kabinet onderzoekt de mogelijkheden voor het
opzetten van een AI-lab voor het onderwijs.
• De digitaliseringsagenda voor het primair en
voortgezet onderwijs37 werkt aan meer en betere
ondersteuning van het onderwijs bij digitaliseringsvraagstukken door het bedrijfsleven op vijf
speerpunten: innovatief vermogen, digitaal
geletterde leraren en leerlingen, digitale leermiddelen, infrastructuur en ethiek.

Voor de huidige generatie leerlingen zijn de online en
offline wereld hecht met elkaar verbonden. Dat garandeert
nog niet dat leerlingen ook begrijpen wat er op digitaal
vlak gebeurt of dat ze daadwerkelijk digitaal geletterd zijn.
Het onderwijs heeft een belangrijke taak om alle jongens
en meisjes, ongeacht afkomst of achtergrond, gelijke
digitale kansen te bieden en hen in gelijke mate te
interesseren voor beroepen waarin digitale vaardigheden
de boventoon voeren. Dat vraagt om digitaal geletterde
leraren.
Digitale geletterdheid is één van de negen leergebieden
van Curriculum.nu, de herziening van het curriculum voor
het primair en voortgezet onderwijs. In de toekomst geven
alle scholen aandacht aan ICT-basisvaardigheden,
informatievaardigheden, mediawijsheid en computational
thinking (een verzameling denkprocessen zoals logisch
redeneren, systematisch denken en patroonherkenning).
Deze vaardigheden zijn essentieel om AI te ontwikkelen, te
begrijpen en ermee om te gaan.
Met de toename van AI, ook in het onderwijs zelf, wordt
het belangrijker om achterliggende processen te doorgronden. Leerlingen en leraren zullen hun kritisch
vermogen op dit vlak moeten ontwikkelen. Dat vergt
investeringen in de kennis en vaardigheden van leraren.
Daarvoor zijn duurzame verbindingen met de praktijk in
het bedrijfsleven onmisbaar. Bedrijven kunnen helpen
door mee te investeren en capaciteit vrij te maken voor het
onderwijs. Dit komt tot nu toe nog onvoldoende gestructureerd op gang.

37

Kamerstuk 32034, nr. 31.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 33

Nederland heeft meer bruikbare data
voor AI-toepassingen om betere
AI-ontwikkelingen te realiseren
Het voordeel van data zit in de toepassingsmogelijkheden
zoals datagedreven AI. Nederlandse ondernemers en
consumenten profiteren van de maatschappelijke en
economische kansen die data bieden. Denk aan autofabrikanten die eerder constateren of een auto iets mankeert
en artsen die betere diagnoses stellen. Om kwalitatief
goede en betrouwbare AI-toepassingen te ontwikkelen
zijn bruikbare (o.a. representatieve, controleerbare en
deelbare) data cruciaal38. Door verschillende typen data
van verschillende partijen te combineren, kunnen
waardevolle nieuwe datasets ontstaan die nieuwe
AI-toepassingen mogelijk maken. Om die potentie te
verzilveren is het noodzakelijk dat publieke, private en
maatschappelijke organisaties onderling meer data
kunnen delen. Het spreekt vanzelf dat dit verantwoord en
met inachtneming van onder meer de privacyregels moet
gebeuren.

Nederland heeft beter
bruikbare data voor
AI-toepassingen
Voor een AI-toepassing zijn onder meer data nodig die
kwalitatief goed zijn. Aspecten als nauwkeurigheid,
volledigheid, betrouwbaarheid, representativiteit en
actualiteit hebben invloed op de kwaliteit van data.
Bedrijven en overheden zijn gebaat bij hoogwaardige
AI-toepassingen om zowel economische als ethische en
veiligheidsredenen. Immers, kwalitatief goede
AI-toepassingen leveren betrouwbaardere en meer
accurate uitkomsten op, wat voorspellingen en besluitvorming verbetert. Daarnaast kunnen door data van lage
kwaliteit bias en onevenwichtigheden in AI ontstaan39: bias
wanneer in de data zélf vooroordelen zitten (omdat
mensen die ook hebben), bias door vooroordelen in de
algoritmes, en onevenwichtigheden wanneer data niet
representatief zijn. Daarom is het van belang dat degene
Het woord ‘data’ of ook wel ‘gegevens’ heeft geen eenduidige
definitie. We verstaan hier onder data informatie in digitale vorm.
Ruw dan wel dusdanig bewerkt – opgeschoond, geformatteerd,
gecombineerd en/of gestructureerd – dat ze geschikt zijn voor
analyse of gebruik. In de praktijk zijn data en algoritmen steeds
lastiger uit elkaar te houden, in beide gevallen spreekt men ook wel
van ‘code’.
39
Bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen of personen met een
andere culturele achtergrond.
38

34 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

die AI toepast zich bewust is van de kwaliteit van de
gebruikte data. Dit sluit ook aan op de actie onder
AI-onderzoek en innovatie in Nederland zijn van hoge
kwaliteit en toonaangevend in Europa om kennis, tools en
trainingsmodules ter beschikking te stellen voor het
verantwoord gebruik van data.
De vereiste kwaliteit van een AI-toepassing en dus ook van
de data die daarbij worden gebruikt is contextafhankelijk.
De benodigde kwaliteit van data is niet eenduidig vast te
stellen, er bestaat niet één generieke kwaliteitseis die voor
elke AI-toepassing optimaal is. Zo is de noodzaak van
hoogwaardige data in sommige gevallen, zoals bij data
voor een zelfrijdende auto,40 groot, doordat dit een
AI-toepassing is met een mogelijk grote impact. Voor data
die worden gebruikt voor een AI-toepassing die de snelste
rij in de supermarkt voorspelt kunnen lagere kwaliteitseisen gelden.
Het vinden van kwalitatief goede data is vaak een
uitdaging. Datasets verschillen vaak in volledigheid,
juistheid en format. Metadata kunnen AI-ontwikkelaars
helpen om de herkomst en samenstelling van een dataset
inzichtelijk te maken, omdat ze informatie bieden over
bijvoorbeeld het ontwerp van de dataset en de voorhanden data-elementen. De Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG) en de Wet politiegegevens
bieden helderheid over de voorwaarden voor de verwerking en (eventueel) verdere verwerking van gegevens. Los
daarvan is de kwaliteit van data en datasets voor gebruik
afhankelijk van het doel van het gebruik. Als het doel van
de dataverwerking verandert, moet de kwaliteit (inclusief
onder meer het risico van ‘bias’) opnieuw worden bezien.
Gemeenschappelijke principes zoals de internationaal
geverifieerde en geaccepteerde FAIR-principes (Findable,
Accessible, Interoperable, Reusable) kunnen bij uitstek per
domein of sector de basis vormen voor eigen standaarden,
tools en trainingen. Daarmee kunnen data geschikt
worden gemaakt, of kan hun geschiktheid worden
vastgesteld voor hergebruik (delen) door zowel mensen
als machines onder duidelijk beschreven condities. In de
zorg is er veel aandacht voor standaardisatie van
gegevens, getuige verschillende initiatieven rondom de
40

Of data ter ondersteuning van besluiten in een sollicitatieprocedure
of in een procedure voor vervroegde vrijlating van een veroordeelde.

Basisgegevensset Zorg (BGZ) van Nictiz, het programma
Registratie aan de Bron van de universitair medische
centra en Zorggegevens.nl. Dit laatste is een door het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu opgesteld
register van alle zorggegevens en de bronnen daarvan. Het
geeft geen toegang tot data, maar bevordert de samenwerking rond het delen van data, door inzichtelijk te
maken welke partijen beschikken over welke data.

 ACTIE(S)
• EZK verkent de mogelijkheden om het gebruik van
de FAIR-principes bij het delen van private data
voor AI-toepassingen te stimuleren.
• BZK stimuleert het beschikbaar stellen van
overheidsinformatie voor hergebruik, o.a. via data.
overheid.nl en met de verdere ontwikkeling van de
API-portal developer.overheid.nl.

Publieke, private en
maatschappelijke organisaties
delen onderling meer data op
een verantwoorde wijze
Een belemmering voor AI-ontwikkelingen kan zijn dat
ontwikkelaars geen toegang hebben tot bepaalde data,
doordat die technisch worden afgeschermd of indirect via
intellectueel eigendom, bedrijfsgeheim, staatsgeheim, of
geclassificeerd als (mogelijk) veiligheidsrisico, worden
beschermd. Mede met het oog op AI-ontwikkeling stelde
het kabinet in zijn visie op datadeling tussen bedrijven dat
verantwoorde datadeling meer dan nu gebruikelijk moet
worden.41 Bij de invulling van de ambitie om voorop te
lopen met kansrijke en verantwoorde B2B-datadeling laat
het kabinet zich leiden door drie basisprincipes: (1)
datadeling komt bij voorkeur vrijwillig tot stand, (2)
datadeling komt zo nodig verplicht tot stand en (3)
mensen en bedrijven houden grip op gegevens.

DE KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK

GEZONDHEID EN ZORG

De Koninklijke Bibliotheek (KB) zet AI in om
snelgroeiende informatiestromen te blijven
beheersen en om de gebruiker betere en completere
informatie te bieden. Door de computer de miljoenen
digitale teksten die de KB beheert te laten lezen en
analyseren op onderwerpen, personen, plaatsen en
gebeurtenissen bouwt de KB op AI gebaseerde
zoek- en vindtechnologieën.

De Personal Health Train (PHT) is een metafoor voor
het afsprakenstelsel, de architectuur en de
implementatie voor het verantwoord gebruik van
gezondheidsdata in o.a. AI-toepassingen. De PHT
bouwt voort op de FAIR data-principes. Burgers,
patiënten, zorgprofessionals of onderzoekers
besturen de ‘treinen’ (algoritmen) om vragen te
stellen aan de ‘stations’ (datasets) en antwoorden te
krijgen. Het belangrijkste concept van de PHT is dat
data niet naar het algoritme worden gebracht, maar
het algoritme naar de data. De data blijven zo bij de
bron, terwijl algoritmes er toch van kunnen leren. Dit
is in lijn met de trend dat data decentraal wordt
opgeslagen. PHT is een voorbeeld van privacy-bydesign, omdat het zo mogelijk is persoonsgegevens te
gebruiken, zonder dat die in de (uitkomsten van) AI
terug te vinden zijn.

Daarnaast draagt de KB actief bij aan de ontwikkeling
van AI-technieken door historische kranten-, boek- en
tijdschriftdata beschikbaar te stellen aan onderzoekers
voor Tekst en Datamining, onder andere in het
NWO-onderzoeksprogramma Common Lab Research
Infrastructure for the Arts and Humanities.
De KB stelt bovendien steeds vaker data beschikbaar
als trainingsmateriaal voor internationale benchmark­
wedstrijden, om daarmee compenserende bias in te
brengen in state of the art algoritmes. De bibliotheek
heeft de expertise in huis om trainingsmateriaal te
beoordelen op de bias die tot discriminerende
AI-toepassingen kan leiden. De KB heeft daartoe een
toetsingskader ontwikkeld om de kwaliteit van AI te
beoordelen aan de hand van zeven principes:
toegankelijkheid, inclusiviteit, toezicht, transparantie,
neutraliteit, veiligheid en compliance.

41

Zie verder bijlage bij Kamerstuk 26643, nr. 594, ‘De Nederlandse
visie op datadeling tussen bedrijven’.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 35

 ACTIE(S)

Nederland onderscheidt zich hierbij door een sterke PPS
rond het delen van data. Als datadeling voor de
Nederlandse samenleving of economie als geheel kansen
oplevert, bevordert de overheid datadeling bij voorkeur
faciliterend en zo nodig regelgevend. De overheid
faciliteert Business to Business (B2B) datadeling (zie het
kader hieronder). Ook de Nederlandse overheid beschikt
over veel data, die sinds een aantal jaar steeds vaker als
open data beschikbaar is.42 Zo stelt de Nederlandse
overheid conform Europese richtlijnen duizenden datasets
ter beschikking via het dataregister43 en stelt het
Netherlands Space Office satellietdata gratis beschikbaar
via het satellietdataportaal.44 Ook bij publiek-private én
publiek-publieke datadeling is nog veel winst te behalen.

Er lopen al diverse acties, onder meer voortvloeiend
uit de visie op datadeling tussen bedrijven45 en de
Data Agenda Overheid46 en sectorspecifieke acties
zoals in de zorg.47 In aanvulling daarop zullen de
volgende acties specifiek voor het delen van data ten
behoeve van AI worden opgepakt:
• EZK en de Nederlandse AI-Coalitie werken samen
aan de organisatie van sectordialogen over
specifieke datadeling knelpunten en behoeften
voor AI. BZK wordt hierbij betrokken om ook de
vraag en het aanbod van publieke data beter af te
stemmen op de behoefte van AI-toepassingen.
• EZK gaat een inventarisatie uitvoeren van bestaande voorbeelden van oplossingen voor datadelen
voor AI (zoals de PHT) en manieren om datadeling
voor AI verder te stimuleren (zoals datamarkten,
beloningen en innovatie instrumenten).
• De Europese Commissie heeft aangekondigd te
willen investeren in een Common European Data
Space om de beschikbaarheid van gegevens voor
o.a. AI te vergroten. Nederland zal een actieve
bijdrage leveren aan het invullen van dit initiatief
op basis van de Nederlandse visie.

Op Europees niveau wordt gesproken over het creëren van
Gemeenschappelijke Europese Dataruimte (Common
European Data Space) voor AI om naadloze uitwisseling
van gegevens over de grenzen heen mogelijk te maken.

STELSELS VOOR DATADELEN
Om datagedreven AI te kunnen toepassen is het
belangrijk dat bedrijven data gaan delen. Voor het
delen van data binnen specifieke sectoren zijn de
afgelopen jaren afsprakenstelsels tot stand gebracht
als Ishare voor de logistieke sector en JoinData in de
landbouw. Bij het afsprakenstelsel Medmij voor
patiëntgegevens heeft de patiënt de regie over zijn
eigen zorggegevens en kan hij of zij zelf beslissen wie
toegang krijgt tot welke gegevens.
Naast deze sectorale initiatieven is in mei 2019 de
intentieverklaring ondertekend van een cross
sectorale datadeelcoalitie.

Zie bijlage bij Kamerstuk 26643, nr. 594, ‘De Nederlandse visie op
datadeling tussen bedrijven’.
46
Zie bijlage bij Kamerstuk 26643, nr. 597, ‘NL Digitaal: Data Agenda
Overheid’.
47
Kamerstuk 27529, nr. 164.
45

Zie verder bijlage bij Kamerstuk 26643, nr. 597, ‘NL Digitaal: Data
Agenda Overheid’.
43
https://data.overheid.nl.
44
https://www.spaceoffice.nl/nl/satellietdataportaal/.
42

36 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Nederland heeft een voorhoedepositie in
Europa in kwalitatief hoogwaardige digitale
en intelligente connectiviteit en rekenkracht
voor effectieve AI-toepassingen
AI vereist, net zoals andere technologische innovaties, een
kwalitatief hoogwaardige digitale connectiviteit om van de
grond te komen en om optimaal te functioneren. Dit is een
belangrijke voorwaarde voor effectieve AI-toepassingen in
sectoren. Nederland heeft nu al een hoogwaardige
backbone-infrastructuur en mobiele infrastructuur die
zorgt voor uitstekende regionale, landelijke en internationale connectiviteit. De verwachting is dat die zich blijft
ontwikkelen om tegemoet te komen aan de stijgende
vraag naar connectiviteit. Nederland positioneert zich ook
daarmee als het land bij uitstek om AI te ontwikkelen en
toe te passen. Ook kan AI bijdragen aan kwalitatief
hoogwaardige digitale connectiviteit. Tot slot is het van
belang dat Nederland voldoende toegang heeft tot
rekenkracht voor effectieve AI-toepassingen.

KWALITATIEF HOOGWAARDIGE DIGITALE
CONNECTIVITEIT VOOR EFFECTIEVE
AI-TOEPASSINGEN
Kwalitatief hoogwaardige digitale connectiviteit
houdt in dat, afhankelijk van de (AI-)toepassing, de
kwaliteitsparameters reactiesnelheid (latency),
datasnelheid, en betrouwbaarheid kunnen worden
ingesteld. AI-toepassingen als zelfrijdende auto’s
vergen een hoge betrouwbaarheid en een lage
latency. Augmented en virtual reality (AR/VR-)
applicaties vragen vooral een hoge datasnelheid en
lage latency. Voor effectieve AI-toepassingen kunnen
verder ook de beschikbaarheid van rekenkracht en
dataverwerking van belang zijn (lokaal of op afstand).

De Nederlandse vaste en mobiele
netwerken bieden kwalitatief
hoogwaardige connectiviteit voor
AI-toepassingen en ze zijn en altijd
en overal beschikbaar tegen
concurrerende tarieven
In het Actieplan Digitale Connectiviteit 201848 van het
kabinet worden de noodzakelijke stappen beschreven om
de goede digitale connectiviteit te waarborgen. Ten eerste
moeten de randvoorwaarden op orde zijn voor marktpartijen om voldoende te investeren in de verdere uitbouw
van bestaande en nieuwe connectiviteit. Een belangrijke
ontwikkeling hierbij is de komst van 5G. Deze nieuwe
generatie mobiele communicatie onderscheidt zich op een
aantal punten van 4G. 5G kan hogere pieksnelheden
bieden, heeft lagere reactietijden en het kan flexibeler en
sneller worden toegesneden op specifieke connectiviteitbehoeften. Deze technologie biedt hierdoor bij uitstek
mogelijkheden voor nieuwe innovatieve AI-toepassingen
als de zelfrijdende auto, medische operaties op afstand en
het verder optimaliseren van productieprocessen. De
acties uit het Actieplan Digitale Connectiviteit dragen bij
aan de kwalitatief hoogwaardige connectiviteit die
hiervoor nodig is.
Ook is het belangrijk dat de netwerken waar
AI-toepassingen gebruik van maken veilig zijn. Hiertoe
kennen telecomoperators vanuit de Telecommunicatiewet
een zorgplicht. Daarnaast is er het wetsvoorstel ongewenste zeggenschap in de telecommunicatie ter behandeling aangeboden aan de Kamer. Dit wetsvoorstel biedt de
mogelijkheid ongewenste zeggenschap in de telecommunicatiesector te verbieden, dan wel terug te draaien.

 ACTIE(S):
• AI wordt als aandachtspunt meegenomen bij de
uitwerking van de acties rond innovatie uit het
Actieplan Digitale Connectiviteit.

48

Kamerstuk 26643, nr. 547.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 37

AI levert een bijdrage aan een kwalitatief
hoogwaardige connectiviteit voor
effectieve AI-toepassingen: ”intelligente
connectiviteit”
Met behulp van AI kunnen de aansturing, inrichting en het beheer
van netwerken in hoge mate worden geautomatiseerd. Netwerken
worden daarmee min of meer autonoom en reageren real-time op
veranderende omstandigheden in het netwerk of een veranderende vraag van gebruikers. Zo kunnen de netwerkkwaliteit en de
klantervaring geoptimaliseerd worden.

 ACTIE(S):
• EZK bespreekt de mogelijkheden van AI-toepassingen in
netwerken met betrokken partijen.

Bedrijven in Nederland hebben
toegang tot voldoende rekenkracht
voor effectieve AI-toepassingen
Rekenkracht is een belangrijke component voor veel
AI-toepassingen. De rekenkracht (in combinatie met opslag) die
momenteel in Nederland en in Europa bij de partijen beschikbaar
is, is mogelijk niet voldoende, gezien de ambities met betrekking
tot het toepassen van AI. Voor AI-toepassingen, maar ook voor
onderwijs en onderzoek is steeds meer rekenkracht nodig om
steeds complexere taken en omvangrijke (onderzoeks)data uit te
voeren en te verwerken. Op termijn kunnen de ontwikkelingen op
het terrein van quantum computing AI-ontwikkelingen versnellen.
Het kabinet houdt in de gaten of de beschikbaarheid van rekenkracht de groeiende vraag daarnaar bijhoudt (zie ook
AI-onderzoek en innovatie in Nederland zijn van hoge kwaliteit en
toonaangevend in Europa).

MOGELIJKHEDEN BIJ SPECTRUM

 ACTIE(S):

AI kan bijdragen aan een betere benutting van de beschikbare
frequenties, en daarmee aan hoogwaardige digitale
connectiviteit. Met dynamische spectrumtoewijzing wordt
het mogelijk bepaalde frequenties aan een partij toe te wijzen
in (wisselende) tijdframes van enkele seconden. Een partij kan
dan bijvoorbeeld zijn basisbehoefte aan connectiviteit
invullen met een reguliere vergunning voor exclusief gebruik
en neemt bij overvraag extra frequentieruimte af. Ook is een
model denkbaar waarbij een private partij deze rol vervult of
mobiele operators elkaar frequentieruimte verhuren. Ook het
delen van spectrum tussen partijen wordt met AI mogelijk
dynamischer en kan zo meehelpen aan efficiëntere
spectrumbenutting.

• Nederland zet zich in voor samenwerking tussen de
Europese lidstaten op het gebied van onderzoek en
innovatie van High Performance Computing voor AI binnen
het Digital Europe Programma dat in 2021 van start gaat.

CENTRAL COMPUTING VERSUS EDGE COMPUTING
Een virtuele assistent als Siri, Google Now of Cortana heeft
zelf nauwelijks rekenkracht in huis; die zit ‘in de cloud’
(bijvoorbeeld in een rekencentrum). Dat heet central
computing. Bij AI-toepassingen die gebruik maken van
central computing zijn de netwerken van belang, omdat ze de
AI-widgets en -gadgets verbinden met de ‘computing power’
op afstand.
Bij (mobile) edge computing heeft de AI-applicatie wel eigen
rekenkracht aan boord voor het verwerken van data, of wordt
de rekencapaciteit dichtbij geplaatst in het toegangsnetwerk
van de eindgebruiker (in bijvoorbeeld lokale datacenters van
de aanbieders). Een voorbeeld is de zelfrijdende auto. De
verwerkingstijd van de real time data moet daarbij zo laag zijn
dat het verzenden van grote hoeveelheden data naar een
centrale locatie geen optie is. Veel data worden derhalve
lokaal verwerkt (bijvoorbeeld sensordata over het verkeer) en
alleen sommige data worden naar centrale locaties
verzonden (bijvoorbeeld voor verkeersmanagement). De
samenwerking tussen deze onderdelen, aan de ene kant vaste
en mobiele netwerken en aan de andere kant the Internet of
Things, AI, robotica, AR en VR, wordt in de markt aangeduid
als ‘intelligente connectiviteit’.

38 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Spoor 3: Versterken van de fundamenten
Versterken van de fundamenten is nodig om de kansen van AI te kunnen benutten en de risico’s te kunnen adresseren.
Het kabinet zet hierbij in op de bescherming van fundamentele rechten van burgers en op passende ethische en
juridische kaders. Hierdoor kunnen mensen en bedrijven vertrouwen houden in AI.49 Ook is het van fundamenteel belang
dat markten open en competitief blijven, en de nationale veiligheid geborgd is bij de AI-ontwikkelingen.

49

Zie in dit verband ook de ‘Ethics Guidelines for Trustworthy AI’ van de High-Level Expert Group on Artificial Intelligence.

Spoor 3 | Versterken van de fundamenten

Publieke waarden en
mensenrechten beschermd

Publieke waarden en
mensenrechten beschermd
Acties onder meer:
• Onderzoeken naar
- Juridische aspecten van
algoritmen die besluiten
nemen.
- De risico’s van gezichtsher
kenningstechnologie.
- Europese certificering
AI-toepassingen in de
rechtspleging.
• Transparantielab voor
overheidsorganisaties.

Vertrouwen

Open, competitieve markten
en consumentenbescherming

Veiligheid

Wettelijke en ethische kaders

Markten competitief

Veiligheid

Acties onder meer:
• Stimuleren deelname van
Nederlandse bedrijven en
publieke organisaties aan de
pilotfase van de ethische
richtsnoeren voor AI.

Acties onder meer:
• Het kabinet pleit ervoor dat
een Europese toezichthouder
ex-ante verplichtingen op kan
leggen aan grote platforms
met een poortwachtersfunctie
waar consumenten en
ondernemers sterk afhankelijk
van zijn.

Acties onder meer:
• Onderzoek naar de impact
van het gebruik van AI op de
nationale veiligheid.

Onderzoek verantwoorde
AI-ontwikkeling en toepassing

• De ACM ontwikkelt expertise
over nieuwe technologieën en
bedrijfsmodellen en hun
effecten op de mededingingsanalyse.

Acties onder meer:
• Onderzoekscall van NWO over
uitlegbare, sociaal bewuste en
verantwoorde AI.

Consumentenbescherming

Controleerbaar
Acties onder meer:
• Het Rijk investeert in onderzoek naar verantwoord
AI-gebruik en transparantie /
uitlegbaarheid van algoritmes.

Acties onder meer:
• Nederland heeft ingestemd
met de richtlijn wat betreft
betere handhaving en
modernisering van de regels
voor consumentenbescherming in de EU.

Intellectuele Eigendom
Effectief toezicht
Acties onder meer:
• Onderzoek naar toezicht op
algoritmes.

Aansprakelijkheid
40 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Acties onder meer:
• Implementatie nieuwe
Europese richtlijn Auteursrechten betreffende onder
meer tekst- en datamining
activiteiten.

• Onderzoek naar de inzet
van nieuwe technologie –
waaronder AI - voor
cyberweerbaarheid.

Publieke waarden en mensenrechten
blijven beschermd
Mensenrechten zijn verankerd in de
Grondwet en in diverse (mensenrechten)
verdragen en geven uitdrukking aan
publieke waarden die we essentieel vinden.
In haar reactie op het onderzoeksrapport ‘Algoritmes en
grondrechten’ van de Universiteit Utrecht heeft het
kabinet aangegeven dat het belang van mensenrechten en
de effectieve realisering daarvan door wetgever, bestuur
en rechter vooropstaat, en dat dat ook in het digitale
tijdperk niet fundamenteel anders is.50
Om mensenrechten concreet te beschermen kennen we
bijvoorbeeld de AVG, de Algemene Wet Gelijke
Behandeling (AWGB) en de Wet Gelijke Behandeling van
Mannen en Vrouwen. Als de overheid zelf AI gebruikt, kan
het inperken van grondrechten onder omstandigheden
geboden en gerechtvaardigd zijn. Voor die gevallen is wel
steeds een grondslag in de wet vereist die voldoende
duidelijk is, toetsbaar is, een legitiem doel dient, die
proportioneel is, die waarborgen biedt tegen willekeurig
gebruik en die voorziet in adequate rechtsbescherming.
Eerder verschenen al de Kamerbrief waarin de minister
voor Rechtsbescherming de Eerste Kamer informeert over
de toepassing en het gebruik van algoritmen en kunstmatige intelligentie op het gebied van de rechtspleging,51 en
de brief van de minister voor Rechtsbescherming aan de
Tweede Kamer over Transparantie van algoritmes in
gebruik bij de overheid.52
Tegelijkertijd met dit strategisch actieplan, heeft het
kabinet een beleidsbrief gestuurd naar de Kamer over AI,
publieke waarden en mensenrechten. Hierin beschrijft het
kabinet beleid om publieke waarden en mensenrechten bij
AI-ontwikkelingen te borgen. Dit is een cruciaal, maar
complex vraagstuk. Om die reden heeft het kabinet ervoor
gekozen daar in deze brief nader aandacht aan te
besteden. Ditzelfde geldt voor de brief Waarborgen tegen
risico’s van data-analyses door de overheid die eveneens
tegelijk naar de Kamer is gestuurd.

AI EN PUBLIEKE WAARDEN EN
MENSENRECHTEN
Verbod op discriminatie
Het verbod op discriminatie kan worden geschonden
door bias in de onderliggende data, bias in het
algoritme, of bij fouten in classificatie. Dat zou er
bijvoorbeeld toe kunnen leiden dat ongerechtvaardigd
onderscheid wordt gemaakt tussen mannen en
vrouwen.
Bescherming van de privacy
De privacy kan worden geschonden als de verwerking
van persoonsgegevens niet voldoet aan de eisen van
behoorlijkheid en transparantie uit de AVG.
Privacyvraagstukken spelen rondom onder meer
gezichtsherkenningstechnologie, big data en het
afleiden van persoonsgegevens uit andere gegevens.
Vrijheid van meningsuiting
Bij de toepassing van AI kan de vrijheid van menings­
uiting onder druk komen te staan. Enerzijds gaat het
dan om toegang tot informatie (bijv. personalisatie en
ordening van zoekresultaten), anderzijds om de
werking van algoritmes die geautomatiseerd content
verwijderen.
Menselijke waardigheid en autonomie
Dit betreft onder meer het gevaar van dehumanisering
en de invloed van AI op het maken van keuzen.
Het recht op een eerlijk proces
Dit recht speelt onder meer bij geautomatiseerde
besluitvorming. Als ondoorzichtig is of en zo ja welke
algoritmen zijn gebruikt om een besluit te nemen of
voor te bereiden of welke aannames en gegevens
daaraan ten grondslag liggen, ontstaat druk op de
aanvechtbaarheid en motivering van besluiten en
uitspraken en op het evenwicht tussen procespartijen
(equality of arms).

Kamerstuk 26643, nr. 601.
Kamerstuk 34775-VI, nr. AH.
52
Kamerstuk 26643, nr. 570.
50
51

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 41

Ontwikkelingen in de (toepassing van) AI kunnen snel gaan. Het is dan ook van belang dat wordt vooruitgekeken,
bijvoorbeeld door middel van onderzoek naar ontwikkelingen op de middellange en lange termijn.

AI INZETTEN TEGEN DISCRIMINATIE
In het actieplan arbeidsmarktdiscriminatie is aangekondigd dat SZW discriminatie bij werving en selectie gaat
aanpakken. Het werving- en selectieproces wordt door werkgevers en door hen ingeschakelde intermediairs meer
en meer geautomatiseerd en (deels) door algoritmen uitgevoerd. Onderdeel van het actieplan is dat de inspectie
SZW ook zicht wil krijgen op deze systemen en wil bezien hoe daar in de toekomst effectief toezicht op gehouden
kan worden. In aanvulling daarop zal de inspectie SZW in 2019 zelf een door het College voor de Rechten van de
Mens ontwikkeld algoritme toepassen op alle vacatureteksten uit 2018 teneinde daarin leeftijdsdiscriminatie op te
sporen. Daarbij zal worden bezien of het effectief is om dat algoritme vaker in te zetten en of dat eventueel kan
worden uitgebreid zodat ook andere vormen van discriminatie in vacatureteksten kunnen worden opgespoord.

 ACTIE(S):
• In opdracht van het kabinet verricht de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onderzoek naar de
impact van AI op publieke waarden.
• In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (JenV) is een onderzoek van de
Universiteit Utrecht gestart onder de naam “Juridische aspecten van algoritmen die besluiten nemen”. Het doel
van dit verkennend onderzoek is om (door bestudering van vijf casussen) antwoord te krijgen op de vraag wat de
komende vijf tot tien jaar belangrijke kansen en risico’s zijn die zich gaan voordoen bij algoritmen die ‘besluiten
nemen’ en hoe deze zich verhouden tot de bestaande juridische kaders (en de waarden die daarachter schuilen).
De te onderzoeken casussen zijn: de zelfrijdende auto, P2P-energiemarkten, de rechter, ‘doenvermogen’ en
contentmoderatie op platforms.
• De minister voor Rechtsbescherming heeft op 7 juni 2019 een brief53 aan de Kamer gezonden over de bescherming
van de horizontale privacy. De brief bevat maatregelen die mede in relatie staan tot risico’s die het gebruik van AI
voor de horizontale privacy kan hebben.
• In opdracht van de minister voor Rechtsbescherming doet Tilburg University onderzoek naar de risico’s van het
gebruik van gezichtsherkenningstechnologie voor onze privacy en naar eventuele maatregelen om deze risico’s te
beperken. Dit onderzoek zal naar verwachting eind 2019 gereed zijn.
• De minister voor Rechtsbescherming verkent of het wenselijk is te komen tot een systeem van certificering van
AI-toepassingen op het brede terrein van de rechtspleging, waarbij de certificerende instanties worden geaccrediteerd door een orgaan op het niveau van de Europese Unie.
• BZK zet een transparantielab voor overheidsorganisaties op, waar kennisuitwisseling en ondersteuning plaatsvindt op het gebied van transparantie, uitlegbaarheid en verantwoording.
• BZK brengt met JenV, het Centraal Bureau voor de Statistiek, Rijkswaterstaat en VNG in kaart welke afwegingen
voor overheidsorganisaties een rol spelen bij het wel of niet openbaar maken van algoritmen.

53

Kamerstuk 34926, nr. 8.

42 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

AI wordt zo ingezet dat iedereen het kan
vertrouwen
Vertrouwen van burgers en bedrijven in AI is noodzakelijk
voor een succesvolle ontwikkeling en toepassing van AI. En
dat vertrouwen is geen gegeven. Uit onderzoek54 blijkt dat
burgers en ondernemers allerlei kansen zien voor AI, zoals
het versterken van veiligheid, of het verbeteren van de
zorg, maar ook veel twijfels hebben over de toelaatbaarheid van sommige AI-toepassingen, onder meer voor
gepersonaliseerde advertenties. Als het gaat om waarborgen, dan maakt men zich zorgen over de privacy, over
verkeerde beslissingen op basis van onjuiste gegevens,
over fouten die niet meer rechtgezet kunnen worden en
over mensen die in bijzondere omstandigheden buiten de
boot vallen. Om het vertrouwen in AI te behouden is het
cruciaal dat AI mensgericht is en zo wordt ingezet dat het
bijdraagt aan welvaart en welzijn.
Dat vergt een brede aanpak, waarbij iedereen, ook mensen
voor wie dit niet vanzelfsprekend is, kan meekomen.
Allereerst moet AI worden ontwikkeld en toegepast binnen
passende ethische en juridische kaders. Vervolgens moet
controleerbaar zijn hoe partijen AI hebben toegepast, zeker
wanneer het gaat om toepassingen met grote impact. Ook
moet toezicht op naleving van de juridische kaders goed
georganiseerd zijn. Ook hier is proportionaliteit van belang.
En wanneer het ondanks deze waarborgen toch misgaat en
schade ontstaat, is het belangrijk dat duidelijk is voor wiens
rekening die schade komt.

AI-toepassingen worden
ontwikkeld binnen wettelijke
en ethische kaders
Om de hiervoor beschreven fundamentele rechten van
burgers te borgen zijn deze rechten in sommige gevallen
vertaald in wet- en regelgeving zoals de AWGB en de AVG.
Daarnaast kunnen ze dienen als richtsnoeren voor het
formuleren van ethische kaders. Naast een nationaal
initiatief van Nederland ICT55 heeft de Europese Commissie
een externe AI High-Level Expert Group56 opgericht die
ethische richtsnoeren voor AI heeft opgesteld op basis van
zeven essentiële vereisten.57 Voor de invulling en toepassing hiervan is in eerste instantie de markt aan zet.
Overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties
hebben behoefte aan een vertaalslag naar de praktijk.
De Europese Commissie is in juni 2019 mede daarom een
pilotfase gestart voor bedrijven en publieke organisaties
om te verkennen of de ethische richtsnoeren voor AI
werkbaar zijn in de praktijk.58 De evaluatie van de
uitkomsten door de Commissie en eventuele vervolgstappen
zullen naar verwachting begin 2020 gereed zijn. Uiteraard
dient de markt zich ook te houden aan bestaande wet- en
regelgeving.
Nederland zet in op de ontwikkeling en toepassing van
verantwoorde AI, wat betekent dat de AI ten goede komt
van mensen, dat fundamentele (Europese) mensenrechten
worden beschermd en dat we ernaar streven dat iedereen
mee kan komen. Nederland volgt hiermee de Europese
aanpak voor verantwoorde mensgerichte AI, die een
unieke propositie kan zijn voor Europa om zich internationaal te profileren.59 De ethische benadering van AI moet
zowel het vertrouwen van de burger in de digitale
ontwikkeling als de concurrentiepositie van Europese
AI-bedrijven versterken. Het is belangrijk kennis en
ervaring op te doen met deze wijze van ontwikkelen en
toepassen van AI. Mede daarom stimuleert het kabinet
dergelijk onderzoek.
https://www.nederlandict.nl/ethischecodeai/.
Highlevel groep met 52 vertegenwoordigers uit de wetenschap,
bedrijfsleven en maatschappelijk middenveld.
57
Invloed en toezicht door mensen, technische robuustheid en
veiligheid, privacy en data-governance, transparantie, diversiteit,
non-discriminatie en eerlijkheid, ecologisch welzijn en
verantwoordingsplicht.
58
https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/ethics-guidelinestrustworthy-ai.
59
In de Raad van Europa, de OESO, G20 en VN organisaties als UNECE
en UNESCO.
55

56

54

Kantar Public, ‘Nederlanders over Artificiële Intelligentie’,
oktober 2018.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 43

 ACTIE(S):

 ACTIE(S):

• Het kabinet spant zich met de Nederlandse
AI-Coalitie in om zo veel mogelijk Nederlandse
bedrijven en publieke organisaties actief deel te
laten nemen aan de pilotfase van de ethische
richtsnoeren voor AI van de High-Level Expert
Group.60 Het kabinet werkt ook samen in casussen
uit het overheidsdomein (publieke taken) en het
publiek-private domein (missiegedreven aanpak).
In de aanpak van AI van de overheid vormen de
casussen een belangrijk onderdeel bij het realiseren
van ethisch verantwoorde AI-oplossingen. Hiermee
wordt ook kennis opgebouwd die in het te vormen
publiek-private netwerk wordt gedeeld en worden
bedrijfsleven en kennisinstellingen uitgedaagd.
• Nederland is voorzitter van een werkgroep van de
Europese Commissie die in het voorjaar van 2020
met een Opinion komt over AI en Gender.
• BZ onderzoekt wat er geregeld is in internationale
handelsverdragen over AI-toepassingen en wat
daar mogelijk aan aangepast zou moeten worden
teneinde de Europese waarden te beschermen.

• Er komen thematische onderzoekscalls voor
publiek-publieke samenwerking, zoals een recente
door EZK geïnitieerde call van NWO ter waarde van
€ 2,3 miljoen over uitlegbare, sociaal bewuste en
verantwoorde AI (sluitingsdatum 5 november 2019).61
• Verkend wordt hoe nieuwe kennis uit fundamentele
en toegepaste onderzoeksprojecten naar verantwoorde AI snel beschikbaar kan worden gesteld aan
onderzoekers, bedrijven, overheden, onderwijsinstellingen en burgers. Tot slot is ook de internationale dimensie hier relevant omdat veel
AI-toepassingen (in de toekomst) van buiten de
Europese Unie komen en dus mogelijk op andere
waarden gestoeld zijn.

Nederland doet meer
onderzoek naar verantwoorde
AI-ontwikkeling en toepassing
Nederland volgt de Europese aanpak voor verantwoorde
AI en wil dat Europese waarden en normen vroegtijdig (in
de ontwerp- en ontwikkelfase) worden ingebed in
AI-toepassingen. Maar kennis daarover is schaars. Hier kan
meer onderzoek helpen, bijvoorbeeld over ontwerpprincipes, uitlegbaarheid, ethische en juridische kaders, het
valideren en uitleggen van modellen en uitkomsten van
algoritmes, gedrag, culturele aspecten, acceptatie en
vertrouwen.

AI-toepassingen met een grote
impact op mens of maatschappij
zijn controleerbaar
Het kabinet vindt het belangrijk dat de
inzet van AI-toepassingen door overheden en marktpartijen beheersbaar is. Dit betekent in veel gevallen dat
AI-toepassingen controleerbaar moeten zijn wanneer ze
rechtsgevolgen hebben, een grote impact hebben op mens
of maatschappij, of wanneer beperkt sprake is van
mogelijkheden voor menselijke interventie en controle.
Mensen moeten er op kunnen vertrouwen dat
AI-toepassingen in overeenstemming zijn met de
wettelijke kaders.
Bedrijven en overheden kunnen op verschillende manieren
invulling geven aan controleerbare AI-toepassingen.62 Om
te beginnen is het belangrijk dat mensen weten dat een
beslissing is genomen met behulp van AI. Ook kunnen
partijen inzicht geven in de procedure rond de inzet van AI:
wie zijn betrokken bij de ontwikkeling, zijn de sterktes en
de zwaktes bekend, wie kan zo nodig ingrijpen, wie draagt
verantwoordelijkheid bij fouten en hoe zijn uitkomsten
aan te vechten.

Over deze internationale dimensie van onder meer AI-toepassingen
heeft de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelings­
samenwerking op 3 juni de Digitale Agenda voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking uitgebracht.
62
In zijn brief over transparantie van algoritmes in gebruik bij de
overheid gaat de minister voor Rechtsbescherming hier nader op in:
Kamerstuk 26643, nr. 570, naar aanleiding van de motie-Verhoeven
c.s., Kamerstuk 32761, nr. 117.
61

60

De ethische richtsnoeren van de EU hebben voor Nederland ICT, een
brancheorganisatie van 600 ICT bedrijven, al gefungeerd als basis
voor hun ethische gedragscode voor het ontwikkelen en gebruiken
van verantwoorde AI-toepassingen. Daarnaast heeft de eerste partij,
een Nederlandse scale-up, zich al aangemeld om deel te nemen aan
de pilotfase.

44 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Een andere optie is ‘technische transparantie’, waarbij
bijvoorbeeld de trainingsdata, het gebruikte model en de
broncode transparant worden gemaakt.63 Daarnaast kan
uitlegbaarheid (in begrijpelijke taal) worden nagestreefd,
door het hele AI-systeem uit te leggen64 of door specifieke
uitkomsten begrijpelijk te maken.65 Sommige
AI-technieken, zoals black box-algoritmes, zijn inherent
zeer moeilijk uit te leggen. Er zijn diverse methoden in
ontwikkeling om dit probleem op te lossen.66
Bedrijven en overheden hebben een (wettelijke) verantwoordelijkheid om afdoende inzicht te geven in de
(procedure rond) AI-toepassingen die ze gebruiken. Zo
vloeit uit consumentenwetgeving voort dat consumenten
een geïnformeerde keuze moeten kunnen maken bij het
aanschaffen van een product of dienst. De AVG bevat
daarnaast transparantie- en informatieverplichtingen die
primair bedoeld zijn om betrokkenen te informeren over
de wijze van verwerking van persoonsgegevens. Als het
gebruik van profilering gepaard gaat met geautomatiseerde besluitvorming moet de betrokkene hierover
worden geïnformeerd en moet nuttige informatie
verschaft worden over de onderliggende logica, het belang
en de verwachte gevolgen van die verwerking voor de
betrokkene.67 Toezichthouders, zoals de Autoriteit
Consument & Markt (ACM) of Autoriteit Persoonsgegevens,
kunnen in specifieke gevallen controleren of
AI-toepassingen zo zijn ingericht dat ze aan wettelijke
voorschriften voldoen. Voor bestuursorganen geldt dat zij
informatieverplichtingen hebben die onder andere
voortvloeien uit de algemene beginselen van behoorlijk
bestuur en de Wet openbaarheid van bestuur.

of keurmerken voor verantwoorde AI afgeven.68 Het
kabinet wil met uniforme eisen en consistente toepassing
een onoverzichtelijke situatie met verschillende keurmerken voorkomen. Met name internationaal geharmoniseerde standaarden die recht doen aan Europese waarden
en normen zijn in dit kader van belang.
Als blijkt dat bedrijven te weinig invulling geven aan hun
eigen verantwoordelijkheid, kan nadere regelgeving
worden overwogen om de maatschappelijke belangen te
borgen. Voor specifieke sectoren of toepassingen kunnen
aanvullende transparantie- of uitlegbaarheidseisen
wenselijk zijn. Dergelijke sectorspecifieke regulering is
bijvoorbeeld al ingesteld in de financiële sector, waar
verschillende eisen worden opgelegd aan bedrijven die
handelsalgoritmes gebruiken.69 En de rond de zomer
aangenomen Europese verordening inzake de relatie
tussen platforms en bedrijven bevat een verplichting voor
online platforms en zoekmachines om bedrijven te
informeren over de belangrijkste parameters die de
rangschikking van goederen en diensten bepalen.70

 ACTIE(S):
• Via onderzoekscalls voor PPS investeert het Rijk in
onderzoek naar verantwoord AI-gebruik en
transparantie en uitlegbaarheid van algoritmes, in
samenwerking met het programma VWData
(NWA-route).
• EZK onderzoekt voor verschillende sectoren welke
algoritmen worden toegepast, welke risico’s dit
met zich meebrengt, hoe bedrijven deze risico’s
beheersen en welke waarborgen hiervoor zijn.
• De NEN-normcommissie AI deelt good practices,
ontwikkelt kaders voor betrouwbare en ethisch
verantwoorde AI-toepassingen en draagt bij aan de
ontwikkeling van mondiale AI-normen door de
International Organization for Standardization.
• Bij de inzet van algoritmes door de overheid en in
PPS-constructies experimenteert en stimuleert BZK
het gebruik van instrumenten als het AI Impact
Assessment en keurmerken/audits.

Het kabinet juicht toe dat marktpartijen hun verantwoordelijkheid nemen in aanvulling op bestaande wettelijke
vereisten. Er zijn verschillende initiatieven die hier invulling
aan geven, zoals vertrouwde derde partijen die audits
uitvoeren op algoritmes,
Dit kan experts in staat stellen de AI te controleren en kan bijdragen
aan een bredere inzet en vervolgontwikkeling. Tegelijk kan dit
beschermde bedrijfsgeheimen betreffen, kan de trainingsdata
wettelijk beschermde persoonsgegevens bevatten en moet rekening
worden gehouden met het risico op ongewenste beïnvloeding als
ook derden inzicht hebben in de exacte werking van AI.
64
Dit kan bijvoorbeeld met behulp van de resultaten van de validatie.
De AI wordt dan gevoed met steeds licht gewijzigde input, om
vervolgens na te gaan of dit (on)logische veranderingen in
uitkomsten oplevert.
65
Bijvoorbeeld door middel van counterfactual explanations. Dan
wordt aangegeven welke input anders had moeten zijn om tot een
andere uitkomst te komen.
66
Guidotti, R., Monreale, A., Ruggieri, S., Turini, F., Giannotti, F., &
Pedreschi, D., ‘A survey of methods for explaining black box models’,
ACM computing surveys (CSUR), 51(5), 93 2018.
67
In zijn brief over transparantie van algoritmes in gebruik bij de
overheid gaat de Minister voor Rechtsbescherming hier nader op in:
Kamerstuk 26643, nr. 570.
63

Verschillende private partijen ontwikkelen een dergelijk keurmerk of
hebben dit al gedaan. Aanvullend is recent door ECP, met medewerking van onder andere het ministerie van Economische Zaken en
Klimaat, een AI Impact Assessment ontwikkeld.
69
Dit is opgenomen in de Markets in Financial Instruments Directive
(MiFID II). Zo moeten bedrijven een jaarlijkse zelfevaluatie en
validatie van hun algoritmische handelsactiviteit uitvoeren en
kunnen de resultaten van deze beoordelingen door toezichthouders
worden opgevraagd. Ook moet een verkeerd functionerend
algoritme door een mens buiten werking gesteld kunnen worden.
70
Verordening (EU) 2019/1150 van het Europees Parlement en de Raad
van 20 juni 2019 ter bevordering van billijkheid en transparantie voor
zakelijke gebruikers van onlinetussenhandelsdiensten (Pb EU 2019,
L 186)
68

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 45

Toezichthouders houden
effectief toezicht op en met
AI-toepassingen
Een grote uitdaging voor toezichthouders is om grip te
krijgen op de inzet van AI op de terreinen waarop ze
toezicht houden. Vanwege het gebruik van AI kan het
onduidelijker worden wat er precies in een markt gebeurt.
Zo is het bij gepersonaliseerde online retailplatforms zeer
moeilijk om een structurele overtreding van het consumentenrecht aan te tonen. Daarnaast kan het onduidelijker worden waarom bepaald gedrag in een markt zich
voordoet en hoe dit zich verhoudt tot bijvoorbeeld het
privacy-, mededingings- en consumentenrecht. Dit kan
effectief ingrijpen in een markt bemoeilijken.
Maar AI biedt ook mogelijkheden om werkzaamheden van
toezichthouders efficiënter en effectiever in te richten. Ze
kunnen AI bijvoorbeeld gebruiken om overtredingen snel
en automatisch te signaleren, relevante informatie
automatisch met de juiste personen te delen, mankracht
gerichter in te zetten met risicomodellen en om tijdrovende administratieve handelingen te automatiseren.
Toezichthouders moeten vanuit hun eigen expertise
toezicht houden op hun eigen terrein. Zo houdt de
inspectie Gezondheidszorg en Jeugd toezicht op software
of AI die wordt gebruikt als medisch hulpmiddel en
daarmee valt onder de nieuwe Europese verordening
MDR. Deze verordening stelt eisen aan software.71 Om de
impact van AI te verdisconteren in hun toezicht is het wel
belangrijk dat toezichthouders gezamenlijk nadenken over
de impact van AI op hun werk en werkterrein en goed
samenwerken met een heldere taakverdeling. Zo werken
de AFM, DNB en ACM samen in een Innovation Hub, waar
bedrijven terecht kunnen voor ondersteuning bij vragen
over regelgeving en toezicht rond innovatieve financiële
producten en diensten. Hierdoor kunnen financiële
instellingen duidelijkheid krijgen over wettelijke grenzen,
voordat ze hun innovatie op de markt brengen. Dit biedt
hun maximale ruimte om te experimenteren, zonder het
risico op onbedoelde overtreding van wetgeving.
Daarnaast krijgen de toezichthouders hierdoor beter zicht
en grip op de innovatie binnen de financiële markt.

71

Zie hierover https://www.igj.nl/documenten/brochures/2017/12/12/
handreiking-nieuwe-regelgeving-medische-hulpmiddelen-en-invitro-diagnostica.

46 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

ACTIE(S):
• De Inspectieraad brengt de samenwerking op gang
tussen toezichthouders met als doel om expertise
op te bouwen, deze te delen en om overleg te
voeren over de taakverdeling als het gaat om
toezicht op algoritmen en op AI in algemene zin.
• Het kabinet gaat onderzoeken of toezichthouders
voldoende toegerust zijn om toezicht op algoritmes
te kunnen houden en of er toch nog blinde vlekken
zijn in het toezichtlandschap.

Bij schade is duidelijk voor
wiens rekening deze komt
Waar (met behulp van AI) een besluit valt
of feitelijk wordt gehandeld, kunnen vragen rijzen rondom
verantwoordelijkheid en rondom aansprakelijkheid voor
schade. Wanneer sprake is van grensoverschrijdende
aspecten, hetgeen bij AI veelal het geval is, kunnen vragen
rond die aansprakelijkheid het best in Europees verband
worden bezien.

EXPERTGROEPEN RONDOM NIEUWE
TECHNOLOGIEËN EN AANSPRAKELIJKHEID
De Europese Commissie heeft twee expertgroepen
ingesteld die zich bezighouden met nieuwe
technologieën en aansprakelijkheid. De ene
expertgroep houdt zich bezig met de Richtlijn
productaansprakelijkheid. De Europese Commissie zal
naar verwachting medio 2019 richtsnoeren
(“guidelines”) vaststellen over de wijze waarop deze
richtlijn moet worden uitgelegd als er sprake is van
producten die bijvoorbeeld software bevatten of
toegerust zijn met AI. De andere expertgroep richt
zich op nieuwe technologieën en aansprakelijkheid in
algemene zin, waaronder bijvoorbeeld de
aansprakelijkheid uit overeenkomst. Deze groep zal in
de loop van 2019 komen tot een rapport aan de
Europese Commissie. De uitkomsten van deze
expertgroepen leiden tot meer inzicht in vragen over
aansprakelijkheid als er sprake is van schade door AI.

Markten zijn open, competitief en bieden
consumenten goede bescherming
Als Nederland koploper wil worden op het gebied van AI, is
het belangrijk dat het loont om AI-toepassingen te
ontwikkelen. Dat betekent allereerst dat markten
competitief moeten zijn en AI-toepassingen ontwikkeld
kunnen worden door meer dan een handjevol grote
bedrijven. Door concurrentie hebben bedrijven immers
prikkels om elkaar te overtroeven, door een steeds betere
prijs-kwaliteitverhouding en meer keuzeopties aan te
bieden. Daarvoor is effectief mededingingsbeleid nodig,
maar ook goede consumentenbescherming. Bedrijven
zullen immers enkel prikkels hebben om een steeds beter
aanbod te verschaffen als consumenten geïnformeerde
keuzes kunnen maken. Daarnaast is een stabiel en
voorspelbaar systeem van intellectuele eigendomsrechten
nodig, zodat bedrijven die innovatieve oplossingen
bedenken daar ook van kunnen profiteren.

Markten voor AI-toepassingen
zijn competitief
Veel online platformmarkten - waar AI op grote schaal
wordt toegepast - kennen onder meer door (door data
versterkte) netwerkeffecten en schaal- en synergievoordelen in veel gevallen een winner-takes-all of -most
tendens.72 Op sommige online markten kan dit leiden tot
machtsposities voor één of een paar platforms. Als zo’n
positie eenmaal is veroverd, kunnen zelfversterkende
processen het voor andere platforms steeds moeilijker
maken om die positie te betwisten. Grote platforms
kunnen zowel op het gebied van data, rekenkracht als
algoritmes makkelijker verder groeien dan nieuwe
toetreders of mkb-bedrijven. In combinatie met de
uitstekende toegang tot kapitaal en hoogopgeleid
personeel van diezelfde platforms, kan een situatie
ontstaan waarin een beperkt aantal bedrijven beter in
staat is om hun toch al relatief hoogwaardige AI door te
ontwikkelen dan concurrenten.

ondernemers die gebruik willen maken van diens
trainingsdata of algoritmes om zelf AI-toepassingen te
ontwikkelen.73 Dan zou er sprake kunnen zijn van blijvende
marktmacht. Anderzijds leidt de concentratie van
gebruikers rond één of een paar platforms vaak ook tot
efficiëntievoordelen en innovatiemogelijkheden. Het is
dus zaak de balans te bewaken tussen efficiëntie en
innovatie op platforms enerzijds, en voldoende openheid
van hun infrastructuur en mogelijkheden voor concurrentie en daaruit volgende innovatie anderzijds.
Ook kunnen door steeds bredere inzet van AI, bijvoorbeeld
om prijzen snel mee te laten bewegen met veranderende
marktvoorwaarden, nieuwe soorten kartels ontstaan. Zo
kan AI worden gebruikt om kartelafspraken te implementeren en kan het risico op stilzwijgende collusie toenemen
wanneer veel bedrijven dezelfde soort algoritmes inzetten.
In de toekomst zijn geheel autonome algoritmische kartels
denkbaar.
Wanneer AI leidt tot nieuwe vormen van misbruik, kunnen
mededingingszaken hierover langer duren. Nieuwe
vormen van misbruik zijn moeilijker aan te tonen omdat er
in zulke mededingingszaken geen precedenten uit eerdere
soortgelijke zaken zijn waarop toezichthouders en rechters
zich kunnen baseren. Dergelijke zaken vergen een
uitvoerigere analyse en een gang naar de rechter ligt
hierbij eerder voor de hand. Tegelijk is snelle en effectieve
handhaving juist belangrijk omdat gedragingen op online
markten, zeker wanneer AI wordt toegepast, moeilijk
omkeerbaar kunnen zijn.

Dat kan leiden tot een concurrentieprobleem, bijvoorbeeld
als een toetreder met een beter maar ‘ongetraind’
algoritme het aflegt tegen een gevestigde speler, vanwege
een toetredingsbarrière zoals het verschil in dataposities.
Er kunnen ook problemen ontstaan wanneer een machtig
platform onredelijke voorwaarden op kan leggen aan
73
72

Zie ook de discussienotitie van het ministerie van Economische
Zaken en Klimaat: https://www.internetconsultatie.nl/
mededinging_platforms.

Er kan dan sprake zijn van een zogeheten poortwachterspositie.
Het kabinet pleit voor een nieuwe bevoegdheid van een Europese
toezichthouder die hierop ingrijpt, zoals te lezen is in Kamerstuk
27879, nr. 71.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 47

 ACTIE(S):
• Het kabinet pleit ervoor dat (in ieder geval) een
Europese toezichthouder, in aanvulling op het
mededingingsrecht, ex ante verplichtingen op kan
leggen aan grote platforms met een poortwachtersfunctie waar consumenten en ondernemers
sterk afhankelijk van zijn.
• Het kabinet bepleit in EU-verband om nader (in
richtsnoeren) toe te lichten hoe de mededingingsregels in het Verdrag betreffende de werking van de
Europese Unie en in de artikelen 6 en 24 van de
Mededingingswet kunnen worden toegepast en
gehandhaafd in de digitale economie, met speciale
aandacht voor de rol van data, de marktafbakening
op meerzijdige markten, en niet-monetaire prijzen.
• Het kabinet wil dat de Europese drempels voor het
melden van een concentratie zo worden aangepast
dat alle relevante digitale concentraties binnen het
vizier van de toezichthouder vallen.
• Het speciaal team digitale mededinging van de
ACM, bestaande uit gespecialiseerde juristen,
economen en datawetenschappers, ontwikkelt
expertise over nieuwe technologieën en bedrijfsmodellen en hun effecten op de mededingingsanalyse, waaronder AI-gedreven platforms voor
juridische dienstverlening en het gebruik van
algoritmes en appstores.

De rechten van consumenten zijn
onverminderd beschermd wanneer
AI wordt toegepast
Iedereen moet geïnformeerde keuzes kunnen maken bij
het aanschaffen van een product of dienst. De consumentenwetgeving die dit moet borgen geldt evengoed
wanneer AI wordt ingezet. Ook wanneer AI wordt ingezet
blijft de aanbieder van het product of de dienst verantwoordelijk voor naleving van deze wetgeving. Zo moeten
producten en diensten voldoen aan de beschrijvingen en
informatie die daarover is verstrekt. Als het AI-algoritme
aanvullende verwachtingen schept bij de consument, dan
is de aanbieder ook daarvoor verantwoordelijk.
AI en algoritmen kunnen het maken van een bewuste,
weloverwogen en goed geïnformeerde keuze lastiger
maken doordat de informatie-asymmetrie toeneemt.
Bedrijven hebben door grootschalige dataverzameling
(veel) meer informatie dan voorheen over het gedrag van
consumenten en weten steeds beter welke nudges al dan
niet werken om dat gedrag aan te passen. En consumenten begrijpen steeds minder goed welke invloed AI
heeft op de informatie die ze krijgen en op hun keuzeproces. Het kan betekenen dat bepaalde keuzemogelijk48 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

heden actief worden weggehouden bij consumenten en
dat wordt ingespeeld op ingesleten (onbewuste) gedragspatronen van consumenten. Dat is problematisch als de
consument daardoor gedrag vertoont dat hij niet zou
vertonen als hij een bewuste afweging maakte. Wanneer
hierbij onjuiste informatie wordt gepresenteerd die de
consument tot een keuze brengt die hij anders niet zou
hebben gemaakt is dit nu al aan te merken als een
oneerlijke handelspraktijk.

 ACTIE(S):
• Dit voorjaar heeft Nederland ingestemd met de
richtlijn voor betere handhaving en modernisering
van de regels voor consumentenbescherming in de
Europese Unie (COM(2018)185). Op grond daarvan
moeten consumenten geïnformeerd worden
wanneer gepersonaliseerde prijzen op automatische wijze tot stand zijn gekomen. Naar verwachting wordt de richtlijn in het najaar vastgesteld.

Nederland beschermt het
intellectuele eigendom van
bedrijven die AI-toepassingen
ontwikkelen
Nederland heeft een sterk systeem op het gebied van
intellectuele eigendomsrechten (IE-rechten), zoals
bewezen door de innovaties die in Nederland worden
ontdekt, ontwikkeld en benut. De garanties die het
IE-systeem biedt bij het gezamenlijk ontwikkelen en delen
van kennis zijn onmisbaar voor de nationale en internationale samenwerking die Nederland een van de meest
innovatieve en concurrerende economieën ter wereld
maakt.
De snelle ontwikkeling van AI roept met betrekking tot het
IE-stelsel op grofweg twee vlakken vragen en mogelijk ook
onzekerheden op. Enerzijds gaat het daarbij om
IE-bescherming voor AI zelf. AI-systemen zijn complex en
bestaan - kort gezegd - uit hardware, software en data. Dit
doet bijvoorbeeld de volgende vragen rijzen: zijn
IE-rechten hierop van toepassing? Zo ja, om welke rechten
gaat het dan? Moet IE-bescherming worden uitgebreid om
de ontwikkeling van AI te stimuleren? Anderzijds zijn er
vragen denkbaar over IE-bescherming voor creaties van AI.
AI is in staat om creatieve werken en uitvindingen te
genereren. Als een creatief werk of een uitvinding is
gerealiseerd door of met behulp van AI, heeft dat dan
betekenis voor het al dan niet (kunnen) verkrijgen van
auteursrechten of octrooibescherming? Ook andere
vragen zijn relevant: aan wie komt de eigendom van
dergelijke creatieve werken of uitvindingen toe, en moet
de lat voor het verkrijgen van auteursrechten of octrooien

worden verhoogd wanneer AI een standaardhulpmiddel
wordt voor auteurs of uitvinders op een bepaald gebied?
Hoewel er geen specifieke IE-bescherming voor AI bestaat,
biedt een aantal IE-rechten, waaronder octrooien,
auteursrecht en databankenrecht, in meer of mindere
mate bescherming aan AI-onderdelen. Ook de bescherming van bedrijfsgeheimen kan hier een rol in spelen.

 ACTIE(S):
• Nederland volgt actief de ontwikkelingen rond het
IE-recht en AI, en sluit hierbij aan bij initiatieven die
in Europees of internationaal verband worden
genomen. Zo juicht Nederland toe dat het Europees
Octrooibureau in oktober 2018 nieuwe richtlijnen
heeft gepubliceerd voor wat betreft de octrooieerbaarheid van uitvindingen gebaseerd op AI.74
• Met implementatie van de nieuwe richtlijn
Auteursrechten in de digitale eengemaakte markt
(2019/790), creëert Nederland meer rechtszekerheid
voor onderzoekorganisaties (ook publiek-private
partnerschappen) over de mate waarin zij, dankzij
een brede uitzondering, tekst- en datamining
activiteiten kunnen verrichten.

74

https://www.epo.org/law-practice/legal-texts/html/guidelines2018/
e/g_ii_3_3_1.htm.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 49

De veiligheid van burgers, bedrijven en
overheden in Nederland blijft beschermd
AI-technologie biedt kansen om veiligheid
te vergroten, maar kan ook, bedoeld of
onbedoeld, kwalijke gevolgen hebben.
In het hoofdstuk over het benutten van
maatschappelijke kansen staat beschreven welke kansen
AI voor het veiligheidsdomein biedt. In deze paragraaf
wordt nader ingegaan op veiligheidsrisico’s van
AI-ontwikkelingen.
Het kabinet wil risico’s van AI tijdig adresseren, zonder
daarbij positieve maatschappelijk-civiele toepassingen te
belemmeren. Dit vergt – zowel op nationaal niveau als op
internationaal niveau – inzet op tijdige herkenning van
risico’s, gedegen onderzoek en dreigingsanalyses,
security-by-design, tijdige ontwikkeling van contramaatregelen en het waar nodig vergroten van weerbaarheid.75
De toenemende toepassing van AI-technologieën in de
samenleving maakt dat er nieuwe soorten kwetsbaarheden en veiligheidsdreigingen ontstaan. We moeten er
bijvoorbeeld rekening mee houden dat AI een grote
impact gaat hebben op cybercrime, systeemhacking en
cyberoorlogsvoering. Voorkomen moet worden dat de
controle over autonome systemen (bijvoorbeeld voertuigen, logistieke systemen, vitale infrastructuren) kan
worden overgenomen om daarmee disruptieve acties uit
te voeren. (Cyber)security by design dient dan ook een
uitgangspunt te zijn bij het ontwerp en de ontwikkeling
van AI-toepassingen en autonome systemen. Het
adresseren van veiligheidsrisico’s van AI-toepassingen
leent zich bij uitstek voor een internationale aanpak. Ook
bij internationale organisaties als de Verenigde Naties (VN)
staat dit onderwerp op de agenda.76
Ontwikkelingen in AI kunnen ook gevolgen hebben voor
de nationale veiligheid. Door steeds verdere koppeling van
data, en de doorontwikkeling van analyse- en patroonherkenningstechnieken worden gebruikersprofielen scherper
en alomvattend. Daarnaast zorgen AI-gedreven ontwikkelingen in de audio- en beeldmanipulatietechnologie
ervoor dat het steeds eenvoudiger wordt om tekst en
audiovisueel materiaal te vervaardigen dat vrijwel niet van
echt te onderscheiden is. Dergelijke technologie kan
bijvoorbeeld worden ingezet voor spionage, inmenging,
beïnvloeding of manipulatie. Ook kunnen
75
76

Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie 2018-2022.
UN Policy Research Centre, ‘The New Geopolitics of Converging
|Risks - UN and the Prevention in the Era of AI’, 29 april 2019.

50 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

AI-ontwikkelingen invloed hebben op de economische
veiligheid van Nederland. Het kabinet acht het daarbij van
belang de afhankelijkheid te minimaliseren van
ICT-systemen uit landen waarvan is vastgesteld dat ze een
offensief cyberprogramma voeren tegen Nederlandse
belangen.77 Een ander aandachtspunt daarbij is dat
AI-toepassingen zoals ‘personal assistants’, robotica,
autonome systemen en internet-of-things-producten –
veelal in handen van buitenlandse c.q. commerciële
partijen - grote hoeveelheden data verzamelen, zoals
omgevingskenmerken, invoergegevens, spraak, beelden,
gedrag en locaties.
Daarnaast zal in het veiligheidsdomein in de komende
periode meer samenwerking worden georganiseerd tussen
beleidsmakers en wetenschappers. Zo zijn de Algemene
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten en de TU Delft een
gezamenlijk onderzoeksprogramma gestart om ons begrip
van de digitale bedreiging van onze nationale veiligheid te
vergroten, alsmede die van de technische, organisatorische en institutionele manieren om hiermee om te gaan.
In dit onderzoeksprogramma worden onderzoeksvragen
over cybersecurity in een bestuurlijke context bestudeerd.

Cybersecurity
In de Nederlandse Cybersecurity Agenda is AI genoemd als
één van de technologische en maatschappelijke ontwikkelingen die kansen met zich brengt maar ook leidt tot
toegenomen kwetsbaarheden in het digitale domein. In
het cyberdomein zal AI-technologie leiden tot nieuwe
aanvalsmethodes, en nieuwe tegenmaatregelen.
AI-technologieën gaan ervoor zorgen dat aanvalssystemen
zelflerend gaan worden, en zich minder voorspelbaar gaan
gedragen. Deze ontwikkeling gaat zich uiten in malware
die zelf op zoek gaat naar systeemkwetsbaarheden, en
zich qua vorm aanpast om detectie tegen te gaan. De
traditionele tegenmaatregelen zullen steeds minder effect
sorteren. AI-technologie zal daarom ook een grote rol
gaan spelen in de ontwikkeling van digitale beveiligingssystemen, bijvoorbeeld bij automatische broncodeanalyse om fouten in software te herkennen, of bij
detectie van virussen of anomalieën in netwerken. Voor
het Nationaal Cyber Security Centrum zijn nieuwe
toepassingen van AI relevant voor zowel het bestaande
beleid als voor nadere verkenningen. Ook voor cybersecuritykennisontwikkeling kan AI gezien worden als een
relevant thema.
77

Kamerstuk 30821, nr. 72.

Defensie
AI kan ook betekenis hebben voor oorlogsvoering en de
bescherming van het Nederlandse grondgebied. De partij
die de beschikking heeft over de meest geavanceerde AI
staat op grote voorsprong. Deze partij is in staat om
sneller, betere beslissingen te nemen. Op internationaal
niveau betekent dat een strijd tussen de haves and
havenots. De kansen liggen in de toepassing op het gebied
van decision support, inlichtingenvergaring, data-analyse
en versnelde responsiviteit bij de verdediging van
Nederlands grondgebied. Daarnaast kunnen AI-systemen
worden ingezet om het werk van militairen veiliger te
maken en kunnen AI-systemen bepaalde taken, zoals
afwijkend gedrag met beeldherkenning, overnemen zodat
militaire operators zich kunnen concentreren op andere
taken. Zoals blijkt uit de Kamerbrief van 13 mei 2019
streeft het kabinet naar een internationaal normkader
voor het gebruik van nieuwe technologieën als onderdeel
van wapensystemen. Het kabinet stelt zich, zoals het
vorige kabinet, op het standpunt dat alle wapensystemen
en de inzet daarvan moeten voldoen aan de eisen die het
internationaal recht daaraan stelt.78

 ACTIE(S):
• In het kader van de Nationale Veiligheidsstrategie
wordt momenteel onderzoek gedaan naar de impact
van het gebruik van AI op de nationale veiligheid.
• In opdracht van de Cybersecurityraad wordt onder­zoek verricht naar de inzet van nieuwe technologie
– waaronder AI - voor cyberweerbaarheid.

De ontwikkelingen van nieuwe wapensystemen is van alle
tijden. Relevant daarbij is of de nieuwe middelen en
methoden van oorlogsvoering volgens het internationaal
recht zijn toegestaan. Momenteel is met name de
toepassing van AI in autonome wapensystemen een
internationaal aandachtspunt. In de VN-vergadering die
over autonome wapens spreekt – de Conventie voor
Conventionele Wapensystemen - bestaat consensus
tussen de landen dat bij (toekomstige) autonome
wapensystemen sprake behoort te blijven van betekenisvolle menselijke controle (‘meaningful human control’).
Dit adviseert ook de Adviesraad Internationale
Vraagstukken die bezig is met een actualisatie van het AIV/
CAVV–advies ‘Autonome wapensystemen: de noodzaak
van betekenisvolle menselijke controle’.

78

Kamerstuk 34300-X, nr. 109.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 51

Bijlagen

Bijlage 1 Overzicht van de acties
Spoor 1: Maatschappelijke en economische kansen benutten
AI biedt oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen
• In oktober/november 2019 worden de kennis- en innovatieagenda’s 2020-2023 gepubliceerd voor missies en
sleuteltechnologieën, waaronder AI. Die missies liggen op het gebied van veiligheid, gezondheid en zorg, landbouw
en voedsel, en energietransitie en duurzaamheid. De agenda’s bevatten een meerjarig financieel commitment in de
vorm van een Kennis- en Innovatiecontract.
• TNO investeert met andere partijen in dieptekennis, systeemontwikkeling en het ontwikkelen van ecosystemen en
toepassingen voor AI, bijvoorbeeld voor cybersecurity, zorg, landbouw en veiligheid. De aanpak is multidisciplinair
door het combineren van kennis over technologie, gedrag, acceptatie en toepassingen.
• Onderzoek naar de effectiviteit van de toepassing van AI voor de politietaak en de ethische aspecten van AI.
• Onderzoek naar ontwerpprincipes voor AI in het juridische domein (CWI, TNO, UvA en het OM).
• De Robotic Autonomous Systems-eenheid van Defensie vertaalt ontwikkelingen op het gebied van robotica en
autonome systemen naar concreet landoptreden.
• Defensie ontwikkelt een visie voor AI waarin aandacht zal zijn voor de inzet van AI in militaire functies (bijvoorbeeld
commandovoering, inlichtingen, bescherming en logistiek). De visie zal in 2020 uitkomen.
• VWS komt eind 2019 met een nieuwe Kamerbrief over AI en Big Data in de Zorg.
• VWS ontwikkelt een Wegwijzer AI .
• LNV gaat samen met de Nederlandse AI-Coalitie intensiveren bij de verdere ontwikkeling van een data-infrastructuur
voor de akkerbouw.
De overheid maakt optimaal gebruik van AI bij publieke taakuitvoering
• Het Rijk verstevigt kennis op het gebied van AI bij ambtenaren, bijvoorbeeld met de digitale cursusserie AI die op de
Rijksacademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid beschikbaar is voor iedere ambtenaar in Nederland en
met aandacht voor AI bij de competentie-ontwikkeling van medewerkers.
• Het Rijk zoekt naar – ook publiek-private – organisatievormen die de kennis binnen overheidsorganisaties
verstevigen.
• BZK en RVO ontwikkelen een implementatie-instrumentarium voor innovatieve technologieën. Daarbij wordt ook de
(interdisciplinaire) samenwerking gezocht met onder meer de Chief Information Officers van andere overheden en
met opdrachtnemers.
• BZK organiseert met VNG en RVO bijeenkomsten over ervaringen in het publieke domein en daarin toegepaste
technieken zoals chatbots.
• Het Rijk organiseert expertmeetings voor verschillende (technische) disciplines die dagelijks te maken hebben met
AI-toepassingen. Dit zijn bijvoorbeeld architecten, ontwikkelaars en datawetenschappers vanuit verschillende
organisaties.
• Actieve participatie in Europese initiatieven voor de publieke sector in het kader van het gecoördineerde actieplan
voor AI. Dat kunnen calls zijn om voorbeeldprojecten AI te realiseren.
• BZK doet in samenwerking met andere overheidsorganisaties en VNG twee experimenten met AI in 2019, met
aandacht voor ethics in, by and for design en de transparantie van algoritmes. De ambitie is om een portfolio van
voorbeeldprojecten op te bouwen, die gedeeld wordt in het kennisnetwerk.
• Veel overheden, waaronder SZW, BZK, JenV en diverse gemeenten zetten in op armoedebestrijding. Initiatieven
worden zo veel mogelijk bij elkaar gebracht om tot goede voorstellen te komen. Het gaat hierbij om het vroegtijdig
signaleren van mogelijke armoede, waardoor leed en hoge kosten kunnen worden voorkomen.
• Diverse overheidsorganisaties experimenteren met textmining, bijvoorbeeld voor het makkelijker doorzoeken van
archieven (JustID) en raadsstukken (BZK, VNG). De ambitie is om in vervolgtrajecten AI in te zetten.
• Diverse overheidsorganisaties onderzoeken de mogelijkheden van nieuwe technologieën in het inkoopdomein, met
een focus op blockchain en AI. Het programma “Duurzame digitalisering van de Rijksinkoop” geeft aandacht aan AI.
Daarbij gaat het om de inkoop van de generieke diensten van de overheid en de systemen die daarvoor ingericht zijn.
• Diverse overheidsorganisaties, zoals de politie, RVO en P-Direkt, ontwikkelen een chatbot.

54 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Spoor 1: Maatschappelijke en economische kansen benutten
• JenV en BZK hebben 21 voorstellen voor haalbaarheidsstudies in fase 1 van de SBIR AI in de publieke sector
gehonoreerd, voorstellen voor fase 2 worden in 2020 gehonoreerd. Een tweede SBIR met een regionale partij is in
voorbereiding.
• Diverse departementen, waaronder JenV en BZK, nemen de komende jaren met verschillende tracks deel aan
Odyssey, de grootste hackathon ter wereld in Groningen. Daarbij wordt het bedrijfsleven uitgedaagd om in antwoord
op concrete vragen van de overheid aanzetten voor AI-oplossingen te ontwikkelen.
• De komende jaren zullen departementen de verschillende instrumenten binnen de aanbestedingswetgeving inzetten
om de markt tot innovatie te prikkelen. Naast SBIR gaat het ook om het innovatiepartnerschap, marktconsultatie en
de concurrentiegerichte dialoog.
AI-ondernemerschap wordt gestimuleerd
• EZK vergroot de toegang tot innovatiefinanciering voor (AI-)start-ups met de vroegefasefinanciering en het
Innovatiekrediet, en faciliteert de toegang tot risicokapitaal voor start-ups met de ‘Seed capital regeling’, het ‘Dutch
Venture Initiative’, het scale-up fonds en via de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s).
• In de aanvullende overeenkomst die wordt gesloten tussen EZK, Financiën en InvestNL is AI opgenomen als een van de
domeinen waarop Invest-NL zich kan focussen. EZK en FIN verkennen een aanpassing van de fiscale regels, waardoor
het uitbetalen in aandelenopties – en daarmee het werken voor een start-up of scale-up - aantrekkelijker wordt.
• JenV, SZW en EZK werken een verblijfsregeling uit voor essentiële personeelsleden van start-ups en scale-ups. Die
treedt in de zomer van 2020 in werking.
• BZ stelt uiterlijk in 2020 zes start-up liaison officers aan op haar posten in San Francisco/Los Angeles, New York/
Boston, Singapore, Berlijn, Parijs en Londen.
• Met TechLeap.nl (voorheen StartupDelta) worden missies naar start-up- en technologiebeurzen en prominente
techhubs georganiseerd, en start-ups en scale-ups worden beter betrokken bij de handels- en innovatiemissies en de
topsectorenmissies.
• Het kabinet schaalt vanaf 2019 het programma ‘Versnelling digitalisering MKB’ op, onder meer met vijf regionale
mkb-werkplaatsen, waar onderwijs, overheid en bedrijfsleven samenwerken.
• ROM’s verkennen in 2019 gezamenlijk hoe zij ondernemerschap met AI gericht kunnen stimuleren.
• De Nederlandse AI-Coalitie werkt een plan uit om meer synergie tussen onderzoek, opleidingen en organisaties te
creëren.
• Via vijf regionale smart industry hubs en expertisecentra (data value hubs) krijgen bedrijven uit met name het
innovatievolgend mkb actuele kennis, tools en trainingsmodules aangereikt voor verantwoord gebruik van AI en
data. De hubs organiseren workshops voor het mkb, geven haalbaarheidsvouchers uit en werken met het
beroepsonderwijs aan de ontwikkeling van digitale skills.
• In de smart industrie-aanpak wordt de kennisdeling en valorisatie van AI-toepassingen versterkt.
• TNO verbindt de Nederlandse fieldlabs en hubs met het Europese AI Digital Innovation Network.
• De Kamer van Koophandel gaat vanaf 2020 het brede mkb bedrijfsgerichte voorlichting geven over AI, mede op
basis van de beste praktijkvoorbeelden uit de MKB Werkplaatsen.
• Het platform hbo ICT-onderzoek verbetert de zichtbaarheid van praktijkgericht ICT-onderzoek in Nederland met
VNO-NCW/MKB-Nederland, hbo-I, SIA en 50 hbo-lectoren. Doel: in 2020 zijn 200 mkb-bedrijven aan de slag met
innovatieve ICT-toepassingen, waaronder AI.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 55

Spoor 2: Scheppen van de juiste voorwaarden
AI-onderzoek en innovatie in Nederland zijn van hoge kwaliteit en toonaangevend in Europa
• NWO brengt na de zomer van 2019 een brede AI-onderzoeksagenda uit voor het initiëren van nieuwe
onderzoeksprogramma’s en -instrumenten en (inter)nationale synergie.
• Departementen verkennen de mogelijkheid om te investeren in een AI-programma als onderdeel van actielijn 2 van
de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) in 2020.
• In het kader van het missiegedreven innovatiebeleid worden meerjarenprogramma’s opgezet voor de
sleuteltechnologie AI voor innovatieve kennis en oplossingen met en voor relevante toepassingsgebieden.
• Op basis van Nederlandse sterktes, zoals de AI-onderzoekslabs, wordt onder leiding van de Nederlandse AI-Coalitie
in 2019 een voorstel ontwikkeld voor een AI-kenniscentrum in Nederland dat toonaangevend is in Europa.
• OCW investeert € 18 miljoen in de aanschaf van een landelijke supercomputer bij SURF.
• De TO2’s79 organiseren gezamenlijke workshops over AI-onderwerpen als uitlegbaarheid, valorisatie en
maatschappelijke impact.
• Vanuit het interdepartementale programma Versterking HR ICT Rijksdienst (coördinatie BZK) wordt een
samenwerkingsplan met ICT-opleiders in het hoger onderwijs opgezet, om op specifieke thema’s (waaronder AI)
door field labs op te zetten innovatie en ontwikkeling van het Rijk een impuls te geven.
• Defensie laat haar strategische kennispartners (TNO, NLR en MARIN) onderzoeksprogramma’s uitvoeren waarin AI
wordt ontwikkeld en toegepast.
• Het kenniscentrum ‘Data Science, Artificial Intelligence & Quantum Technology for Military Applications´ ontwikkelt
AI-toepassingsmogelijkheden voor Defensie en werkt samen met TNO.
• Nederland zorgt voor zichtbare betrokkenheid in de grote initiatieven voor brede Europese samenwerking rond AI,
zoals: de strategische onderzoeksagenda door BVDA/EURobotics80 (met 300 industriële en academische partners), de
oprichting van een specifieke AI Public Private Partnership in opdracht van de Europese Commissie en internationale
academische initiatieven, zoals CLAIRE en ELLIS (European Lab for Learning & Intelligent Systems).
• Nederland zet in op bestendiging van de huidige deelname in toekomstige Europese programma’s, zoals Horizon
Europe, Digital Europe en Eureka, onder meer via het Nederlands Nationaal Contact Punt voor Europese
programma’s en innovatiemissies.
• Nederland versterkt de samenwerking met andere lidstaten en Europese initiatieven, onder meer via het Holland
Innovation Network en economische missies.
• Nederland zoekt actief de samenwerking voor AI met andere landen binnen en buiten Europa, zoals Duitsland,
Frankrijk, Singapore, VS en in België. Zo wordt eind 2019 een innovatiemissie georganiseerd naar Singapore voor
samenwerking op het terrein van AI, en wordt in 2020 onderzocht op welke manieren de VS en Nederland het beste
bilateraal kunnen samenwerken op specifieke AI-terreinen.
• De Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) heeft Artificial Intelligence als primair focusgebied opgenomen in
haar Strategisch Aanvalsplan The Netherlands: digital Gateway to Europe; en zal een substantieel deel van haar
acquisitieactiviteiten daarop richten.
Nederland heeft excellente scholingsmogelijkheden om met AI te kunnen leven en meer talent om met AI te
werken
• De Tweede Kamer ontvangt na de zomer van 2019 een regeling waarmee structureel ruim € 200 miljoen beschikbaar
komt in de vorm van individuele budgetten voor scholing en ontwikkeling. Dit STAP-budget (Stimulans
Arbeidsmarktpositie) vervangt de huidige fiscale aftrekregeling voor scholing, en is voor iedereen tot de AOW-leeftijd
toegankelijk.
• Om werkgevers te stimuleren om te investeren in individuele leerbudgetten, werkt SZW samen met Financiën, de
Belastingdienst, sectoren en uitvoerders aan de verduidelijking van de fiscale behandeling van individuele leer- en
ontwikkelbudgetten.
• SZW ontwikkelt een regeling ter uitvoering van de motie Wiersma waarmee vanaf 2020 structureel € 48 miljoen per
jaar beschikbaar komt om de leercultuur in het mkb te bevorderen en de motie Heerma waarmee in totaal € 60
miljoen beschikbaar komt voor een periode van vijf jaar om de sectoren landbouw, horeca en recreatie extra te
ondersteunen om meer bbl-studenten te kunnen aantrekken.

To2’S zijn de kennisinstellingen voor toegepast onderzoek (verenigd in de TO2-federatie). De TO2-federatie bestaat uit Deltares, ECN, Marin,
NLR, TNO en Wageningen-Research.
80
Een samenwerkingsverband van de Big Data Value Association en de European Robotics Association.
79

56 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Spoor 2: Scheppen van de juiste voorwaarden
• Met MKB!dee daagt EZK mkb-ondernemers uit om met ideeën te komen die leiden tot meer investeringen in
scholing en ontwikkeling van werkenden. De regeling is bedoeld voor alle mkb-ondernemers, maar heeft specifiek
aandacht voor de uitdagingen van het technisch mkb en digitalisering. Het gaat om de brede effecten van
digitalisering en niet om de ICT-sector op zich. In 2019 is € 7,5 miljoen beschikbaar.
• SZW, OCW en EZK voeren een meerjarig actiegericht programma uit om de randvoorwaarden van een Leven Lang
Ontwikkelen (LLO) te verbeteren met o.a. pilots met leerwerkloketten in verschillende regio’s, verdere flexibilisering
van het aanbod van opleidingen en een verkenning van de haalbaarheid van een digitaal scholingsoverzicht.
• Om meer inzicht te krijgen in de impact van digitale technologieën (zoals AI) op werk, investeert SZW samen met de
NWO circa € 3 miljoen in onderzoek.
• Met de regeling Regionaal Investeringsfonds mbo wordt tot 2022 € 25 miljoen per jaar beschikbaar gesteld voor
projecten die de aansluiting van het mbo op de arbeidsmarkt verbeteren, bijvoorbeeld als het beroep waarvoor zij
opleiden verandert door AI.
• De Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven heeft voor het mbo in de kwalificatiedossiers waar
dat relevant kan zijn ook aandacht voor AI. Een recent voorbeeld van een nieuwe kwalificatie waarin artificial
intelligence is meegenomen is ‘software developer.’
• In opdracht van de minister van OCW hebben de universiteiten sectorplannen opgesteld voor de sectoren Bèta,
Techniek en Social Sciences en Humanities. OCW draagt daar € 70 miljoen extra aan bij en ook de periodieke
middelen voor profilering kunnen hiervoor worden ingezet.
• OCW ondersteunt het Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT voor alle hoger onderwijsinstellingen (hbo en
wo) met € 15 miljoen verdeeld over vier jaar.81
• In 2019 wordt het Experiment Leeruitkomsten geëvalueerd, waarin het hoger onderwijs en het bedrijfsleven
experimenteren met flexibeler deeltijdonderwijs op maat voor volwassenen, om werknemers effectief werkend te
laten leren.
• In de zomer van 2019 wordt een subsidieregeling gepubliceerd om mbo-instellingen te stimuleren gezamenlijk
innovatieve en flexibele onderwijsprogramma’s te ontwikkelen voor werkenden en werkzoekenden.
• OCW onderzoekt hoe opleidingen beter kunnen inspelen op snelle technologische ontwikkelingen in de strategische
verkenning voor het mbo en de Strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek (Publicatie: najaar 2019).
• EZK stimuleert via de Human Capital Agenda ICT PPS met als doel innovatie en kennisoverdracht van nieuwe
technologieën in het onderwijs. De start wordt gemaakt met een cursus ‘AI in a Day’.
• Vanaf september 2019 gaat een tweede lichting kandidaten aan de slag in het Data Science traineeprogramma van
het Rijk, om zich te ontwikkelen als data scientist, vanuit het interdepartementale Programma Versterking HR ICT
Rijksdienst (coördinatie BZK).
• OCW verkent met onderzoekers op het gebied van skillsontwikkeling hoe digitale vaardigheden kunnen worden
toegepast in het hbo en mbo.
• Om innovatie en ontwikkeling van het Rijk een impuls te geven wordt in samenwerking met ICT- opleiders in het
hoger onderwijs een verkenning gedaan naar het opzetten van field labs op specifieke thema’s, waaronder AI, vanuit
het interdepartementale programma Versterking HR ICT Rijksdienst (coördinatie BZK).
• Het kabinet herziet in het najaar 2019 het curriculum voor het primair en voortgezet onderwijs en neemt digitale
geletterdheid daarin op. Wettelijke verankering is voorzien voor 2021.
• Het kabinet onderzoekt de mogelijkheden voor het opzetten van een AI-lab voor het onderwijs.
• De digitaliseringsagenda voor het primair en voortgezet onderwijs82 werkt aan meer en betere ondersteuning van het
onderwijs bij digitaliseringsvraagstukken door het bedrijfsleven op vijf speerpunten: innovatief vermogen, digitaal
geletterde leraren en leerlingen, digitale leermiddelen, infrastructuur en ethiek.
Nederland heeft meer bruikbare data voor AI-toepassingen om betere AI-ontwikkelingen te realiseren
• EZK verkent de mogelijkheden om het gebruik van de FAIR-principes bij het delen van private data voor
AI-toepassingen te stimuleren.
• BZK stimuleert het beschikbaar stellen van overheidsinformatie voor hergebruik, o.a. via data.overheid.nl en met de
verdere ontwikkeling van de API-portal developer.overheid.nl.
• EZK en de Nederlandse AI-Coalitie werken samen aan de organisatie van sectordialogen over specifieke datadeling
knelpunten en behoeften voor AI. BZK wordt hierbij betrokken om ook de vraag en het aanbod van publieke data
beter af te stemmen op de behoefte van AI-toepassingen.
81
82

Vereniging van Universiteiten, Vereniging Hogescholen & Surf, ‘Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT’, mei 2018.
Kamerstuk 32034 nr. 31

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 57

Spoor 2: Scheppen van de juiste voorwaarden
• EZK gaat een inventarisatie uitvoeren van bestaande voorbeelden van oplossingen voor datadelen voor AI (zoals de
PHT) en manieren om datadeling voor AI verder te stimuleren (zoals datamarkten, beloningen en innovatie
instrumenten).
• De Europese Commissie heeft aangekondigd te willen investeren in een Common European Data Space om de
beschikbaarheid van gegevens voor o.a. AI te vergroten. Nederland zal een actieve bijdrage leveren aan het invullen
van dit initiatief op basis van de Nederlandse visie.
Nederland heeft een voorhoedepositie in Europa in kwalitatief hoogwaardige digitale en intelligente
connectiviteit en rekenkracht voor effectieve AI-toepassingen
• AI wordt als aandachtspunt meegenomen bij de uitwerking van de acties rond innovatie uit het Actieplan Digitale
Connectiviteit.
• EZK bespreekt de mogelijkheden van AI-toepassingen in netwerken met betrokken partijen.
• Nederland zet zich in voor samenwerking tussen de Europese lidstaten op het gebied van onderzoek en innovatie
van High Performance Computing voor AI binnen het Digital Europe Programma dat in 2021 van start gaat.

Spoor 3: Versterken van de fundamenten
Publieke waarden en mensenrechten blijven beschermd
• In opdracht van het kabinet verricht de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onderzoek naar de impact
van AI op publieke waarden.
• In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (JenV) is een onderzoek van de
Universiteit Utrecht gestart onder de naam “Juridische aspecten van algoritmen die besluiten nemen”. Het doel van
dit verkennend onderzoek is om (door bestudering van vijf casussen) antwoord te krijgen op de vraag wat de
komende vijf tot tien jaar belangrijke kansen en risico’s zijn die zich gaan voordoen bij algoritmen die ‘besluiten
nemen’ en hoe deze zich verhouden tot de bestaande juridische kaders (en de waarden die daarachter schuilen).
De te onderzoeken casussen zijn: de zelfrijdende auto, P2P energiemarkten, de rechter, ‘doenvermogen’ en
contentmoderatie op platforms.
• De minister voor Rechtsbescherming heeft op 7 juni 2019 een brief aan de Kamer gezonden over de bescherming
van de horizontale privacy. De brief bevat maatregelen die mede in relatie staan tot risico’s die het gebruik van
artificiële intelligentie voor de horizontale privacy kan hebben.
• In opdracht van de minister voor Rechtsbescherming doet Tilburg University onderzoek naar de risico’s van het
gebruik van gezichtsherkenningstechnologie voor onze privacy en naar eventuele maatregelen om deze risico’s te
beperken. Dit onderzoek zal naar verwachting eind 2019 gereed zijn.
• De minister voor Rechtsbescherming verkent of het wenselijk is te komen tot een systeem van certificering van
AI-toepassingen op het brede terrein van de rechtspleging, waarbij de certificerende instanties worden
geaccrediteerd door een orgaan op het niveau van de Europese Unie.
• BZK zet een transparantielab voor overheidsorganisaties op, waar kennisuitwisseling en ondersteuning plaats vindt
op het gebied van transparantie, uitlegbaarheid en verantwoording.
• BZK brengt met JenV, het Centraal Bureau voor de Statistiek, Rijkswaterstaat en VNG in kaart welke afwegingen voor
overheidsorganisaties een rol spelen bij het wel of niet openbaar maken van algoritmen.
AI wordt zo ingezet dat iedereen het kan vertrouwen
• Het kabinet spant zich met de Nederlandse AI-Coalitie in om zo veel mogelijk Nederlandse bedrijven en publieke
organisaties actief deel te laten nemen aan de pilotfase van de ethische richtsnoeren voor AI van de High-Level
Expert Group. Het kabinet werkt ook samen in casussen uit het overheidsdomein (publieke taken) en het publiekprivate domein (missiegedreven aanpak). In de aanpak van AI van de overheid vormen de casussen een belangrijk
onderdeel bij het realiseren van ethisch verantwoorde AI-oplossingen. Hiermee wordt ook kennis opgebouwd die in
het te vormen publiek-private netwerk wordt gedeeld en worden bedrijfsleven en kennisinstellingen uitgedaagd.
• Nederland is voorzitter van een werkgroep van de Europese Commissie die in het voorjaar van 2020 met een Opinion
komt over AI en Gender.
• BZ onderzoekt wat er geregeld is in internationale handelsverdragen over AI-toepassingen en wat daar mogelijk aan
aangepast zou moeten worden teneinde de Europese waarden te beschermen.
• Er komen thematische onderzoekscalls voor publiek-publieke samenwerking, zoals een recente door EZK
geïnitieerde call van NWO ter waarde van € 2,3 miljoen over uitlegbare, sociaal bewuste en verantwoorde AI
(sluitingsdatum 5 november 2019).

58 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

• Verkend wordt hoe nieuwe kennis uit fundamentele en toegepaste onderzoeksprojecten naar verantwoorde AI snel
beschikbaar kan worden gesteld aan onderzoekers, bedrijven, overheden, onderwijsinstellingen en burgers. Tot slot
is ook de internationale dimensie hier relevant omdat veel AI-toepassingen (in de toekomst) van buiten de EU komen
en dus mogelijk op andere waarden gestoeld zijn.83
• Via onderzoekscalls voor PPS investeert het Rijk in onderzoek naar verantwoord AI-gebruik en transparantie en
uitlegbaarheid van algoritmes, in samenwerking met het programma VWData (NWA-route).
• EZK onderzoekt voor verschillende sectoren welke algoritmen worden toegepast, welke risico’s dit met zich
meebrengt, hoe bedrijven deze risico’s beheersen en welke waarborgen hiervoor zijn.
• De NEN-normcommissie AI deelt good practices, ontwikkelt kaders voor betrouwbare en ethisch verantwoorde
AI-toepassingen en draagt bij aan de ontwikkeling van mondiale AI-normen door de International Organization for
Standardization.
• Bij de inzet van algoritmes door de overheid en in PPS-constructies experimenteert en stimuleert BZK het gebruik
van instrumenten als het AI Impact Assessment en keurmerken/audits.
• De Inspectieraad brengt de samenwerking op gang tussen toezichthouders met als doel om expertise op te bouwen,
deze te delen en om overleg te voeren over de taakverdeling als het gaat om toezicht op algoritmen en op AI in
algemene zin.
• Het kabinet gaat onderzoeken of toezichthouders voldoende toegerust zijn om toezicht op algoritmes te kunnen
houden en of er toch nog blinde vlekken zijn in het toezichtlandschap.
Markten zijn open, competitief en bieden consumenten goede bescherming
• Het kabinet pleit ervoor dat (in ieder geval) een Europese toezichthouder, in aanvulling op het mededingingsrecht, ex
ante verplichtingen op kan leggen aan grote platforms met een poortwachtersfunctie waar consumenten en
ondernemers sterk afhankelijk van zijn.
• Het kabinet bepleit in EU-verband om nader (in richtsnoeren) toe te lichten hoe de mededingingsregels in het
Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en in de artikelen 6 en 24 van de Mededingingswet kunnen
worden toegepast en gehandhaafd in de digitale economie, met speciale aandacht voor de rol van data, de
marktafbakening op meerzijdige markten, en niet-monetaire prijzen.
• Het kabinet wil dat de Europese drempels voor het melden van een concentratie zo worden aangepast dat alle
relevante digitale concentraties binnen het vizier van de toezichthouder vallen.
• Het speciaal team digitale mededinging van de ACM, bestaande uit gespecialiseerde juristen, economen en
datawetenschappers, ontwikkelt expertise over nieuwe technologieën en bedrijfsmodellen en hun effecten op de
mededingingsanalyse, waaronder AI-gedreven platforms voor juridische dienstverlening en het gebruik van
algoritmes en appstores.
• Dit voorjaar heeft Nederland ingestemd met de richtlijn voor betere handhaving en modernisering van de regels voor
consumentenbescherming in de EU (COM(2018)185). Op grond daarvan moeten consumenten geïnformeerd
worden wanneer gepersonaliseerde prijzen op automatische wijze tot stand zijn gekomen. Naar verwachting wordt
de richtlijn in het najaar vastgesteld.
• Nederland volgt actief de ontwikkelingen rond het IE-recht en AI, en sluit hierbij aan bij initiatieven die in Europees of
internationaal verband worden genomen. Zo juicht Nederland toe dat het Europees Octrooibureau in oktober 2018
nieuwe richtlijnen heeft gepubliceerd voor wat betreft de octrooieerbaarheid van uitvindingen gebaseerd op AI.84
• Met implementatie van de nieuwe richtlijn Auteursrechten in de digitale eengemaakte markt (2019/790), creëert
Nederland meer rechtszekerheid voor onderzoekorganisaties (ook publiek-private partnerschappen) over de mate
waarin zij, dankzij een brede uitzondering, tekst- en datamining activiteiten kunnen verrichten.
De veiligheid van burgers, bedrijven en overheden in Nederland blijft beschermd
• In het kader van de Nationale Veiligheidsstrategie wordt momenteel onderzoek gedaan naar de impact van het
gebruik van AI op de nationale veiligheid.
• In opdracht van de Cybersecurityraad wordt onderzoek verricht naar de inzet van nieuwe technologie – waaronder AI
- voor cyberweerbaarheid.

Over deze internationale dimensie van onder meer AI-toepassingen heeft MBHOS op 3 juni de Digitale Agenda voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking uitgebracht.
84
https://www.epo.org/law-practice/legal-texts/html/guidelines2018/e/g_ii_3_3_1.htm
83

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 59

Bijlage 2 Financiële middelen voor AI
Nederlandse publieke bijdragen
Nederland investeert in fundamenteel en in toegepast onderzoek via vooral instrumenten met een brede werking,
waaronder de PPS-toeslagregeling, de Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT-regeling) en de Wet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO). Binnen deze instrumenten worden vooraf geen middelen geoormerkt voor specifieke onderwerpen als AI. Achteraf wordt zichtbaar wat de inzet op bijvoorbeeld AI is geweest. Zo is
onlangs € 19 miljoen toegekend voor fundamenteel onderzoek aan zes Nederlandse universiteiten over hoe AI menselijke intelligentie kan versterken, o.a. in de gezondheidszorg (onderdeel zwaartekrachtprogramma).
De MIT-regeling biedt het mkb mogelijkheden voor het financieren van AI-projecten. In de periode 2013–2017 groeide
het aantal AI-projecten tot circa 30 met een totale EZK-bijdrage van € 1,9 miljoen.
Binnen de WBSO is ook sprake van een sterke toename van AI-gerelateerde projecten over de periode 2014-2018.

Toegekende WBSO-projecten met AI/ML term*
Toegekende WBSO-projecten totaal
Aandeel WBSO-projecten met AI/ML term*

2014

2015

2016

2017

2018

2.789

3.478

4.531

5.822

7.491

152.738

149.743

142.855

135.900

130.273

1,8%

2,3%

3,2%

4,3%

5,8%

Bron: RVO.nl | WBSO | 7 augustus 2019
* Betreft toegekende WBSO-projecten waarbij in de projectomschrijving een term m.b.t. artificial intelligence, machine learning,
autonoom, neurale netwerken, deeplearning of zelflerende systemen is genoemd. De uitkomsten zijn niet gevalideerd. Dat wil
zeggen dat wanneer er een AI/ML term in het project wordt genoemd, het niet zeker is of in het project ook door het bedrijf zelf
AI/ML wordt ontwikkeld.

Daarnaast zijn er specifieke programma’s voor onderzoek en innovatie. Zo loopt het meerjarige onderzoeksprogramma
voor big data in PPS-verband, met meer dan 100 bedrijven (Commit2Data) en met een waarde van in totaal € 51 miljoen
aan publieke middelen van OCW/ NWO, EZK en VWS (plus € 18 miljoen aan private middelen).
Geraamd wordt dat de (basis)financiering van het Rijk voor AI-onderzoek en innovatie ongeveer € 45 miljoen in totaal
per jaar bedraagt, waaronder:
•• € 15 miljoen via de EZK-subsidieregeling internationale innovatie voor deelname van bedrijven aan
EU-technologieprogramma’s;
•• € 11 miljoen in totaal van EZK voor TNO, de inzet van PPS-toeslag en de inzet vanuit Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen;
•• € 10 miljoen door Defensie in AI-gerelateerd veiligheidsonderzoek door TNO;
•• € 5 miljoen in totaal door andere departementen, waaronder JenV, BZK, LNV;
•• € 4 miljoen via OCW en NWO voor PPS-onderzoek.
Daarnaast investeert OCW € 18 miljoen in een nieuwe supercomputer voor SURF, een voorwaarde voor AI-gedreven
onderzoek.
Begin dit jaar heeft het kabinet missies voor het missiegedreven innovatiebeleid vastgesteld85 en inmiddels zijn kennis en
innovatie-agenda’s (KIA’s) 2020-2023 opgesteld. AI als sleuteltechnologie is daar onderdeel van. De toewijzing van
middelen voor de KIA’s voor 2020 en volgende jaren is nu nog niet bekend en wordt nog gedaan in een kennis- en
innovatieconvenant 2020-2023 (november 2019).

85

Kamerstukken 33009, nr. 63 en nr. 70.

60 | Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie

Het kabinet heeft in de voorjaarsnota voor 2019 besloten om structureel extra budget (€ 10 miljoen per jaar) voor
meerjarige innovatieprogramma’s voor sleuteltechnologieën vrij te maken. Zoals toegezegd tijdens het VAO innovatie
van 19 juni 2019 zal Uw Kamer jaarlijks worden geïnformeerd over de publieke investeringen in sleuteltechnologieën.
Eind 2019 komt de minister van Economische Zaken en Klimaat met een brede agenda om het duurzame verdienvermogen op de lange termijn te versterken. Sleuteltechnologieën zoals Artificiële Intelligentie worden daarin meegenomen. De ministers van Economische Zaken en Klimaat en van Financiën onderzoeken daarnaast hoe een investeringsfonds kan worden opgericht om het verdienvermogen te versterken en rapporteren hierover begin 2020 aan de Kamer.

Europese middelen

Lopende Europese programma’s voor onderzoek en ontwikkeling van AI
Horizon 2020: Binnen het Europese kaderprogramma Horizon 2020 is een totaalbudget van € 600 miljoen voor
AI-gerelateerde activiteiten beschikbaar. Zo is binnen het Leadership in Enabling and Industrial Technologies (LEIT)
ICT-programma circa € 300 miljoen aan EU-ondersteuning beschikbaar voor o.a. ‘AI excellence centres, AI on demand
platforms, AI for manufacturing, big data technologies, blockchain, robotics en internet of things’. In de overige Horizon
2020 werkprogramma’s rond Nanotechnologies, Advanced Materials, Biotechnology and Advanced Manufacturing and
Processing (NMBP), Space en de Societal challenges is eveneens circa € 300 miljoen beschikbaar voor AI onderzoek en
ontwikkeling (R&D). Daarnaast is het uitwisselingsprogramma Erasmus+ van belang.
EUREKA86 :
•• het clusterprogramma ITEA (Software intensieve systemen) is al voor een groot deel gericht op AI (perceptie, advanced
user interfaces, command, deep learning en digital twin). In de ITEA Call 2018 zijn 10 van de 17 gelabelde projecten
AI-gerelateerd. Een voorbeeld is de inzet van AI voor klinisch-medische toepassingen.
•• Het programma PENTA (micro-electronics) richt zich steeds meer op AI. Van de veertien gelabelde projecten in de Calls
1-3 zijn er vijf op AI gericht. In de lopende Call 4 is er sprake van een stijgend aantal AI-projecten.

Toekomstig onderzoek voor AI via Horizon Europe en Digital Europe
Europa wil een inhaalslag maken op het gebied van onderzoek en ontwikkeling voor AI en roept de lidstaten op dat ook
te doen.87 Nederland heeft die oproep eerder gesteund via de Declaration of Cooperation on AI.
Voor de volgende langetermijnbegroting van de EU (2021-2027) heeft de EU voorgesteld om ten minste € 7 miljard uit
het nieuwe Europese kaderprogramma Horizon Europe en het Digital Europe-programma te investeren in AI. Dit jaar zal
een gemeenschappelijke strategische onderzoeks- en innovatieagenda voor AI worden gepresenteerd door de Europese
Commissie (te starten in 2020). Onderdeel van Horizon Europe zal naar verwachting de Joint Undertaking Electronics
Components and Systems for European Leadership (ECSEL) 2 worden. Deze zal zich nog meer op AI richten. De Europese
industrie heeft aangegeven een verdubbeling van de omvang van de Joint Undertaking na te streven.
EUREKA: De Eureka-clusterprogramma’s ITEA (software-intensieve systemen) en PENTA (micro-electronics) lopen in
2020 af en worden naar verwachting opgevolgd door nieuwe clusters die zich gecoördineerd zullen richten op AI.
Nederland spant zich in het kader van zijn voorzitterschap van Eureka in om een herijking en vernieuwing van de Eureka
clusterprogramma’s te realiseren, met een gerichtheid op AI.
Voor de cofinanciering van de deelname van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen in strategische, grootschalige
Europese R&D-samenwerkingsprogramma’s via de instrumenten Joint Technology Initiative (JTI) ECSEL (Horizon 2020)
en de Eureka clusterprogramma’s ITEA en PENTA is een bedrag van rond de € 40 miljoen per jaar beschikbaar aan
nationale middelen. De Brusselse cofinanciering bedraagt ca. € 20 miljoen per jaar. Via de JTI ECSEL en de Eureka
clusterprogramma’s ITEA en PENTA worden AI-R&D-projecten met Nederlandse deelname ondersteund. In totaal is dus
een bedrag van € 60 miljoen beschikbaar voor ondersteuning van R&D van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen.
In aanvulling op bovengenoemde instrumenten wordt gezocht naar andere middelen om meer Nederlandse onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten op AI te stimuleren. Nederlandse industriële bedrijven werken op dit gebied samen
aan investeringsvoorstellen voor onderzoek en innovatie. Het gaat bijvoorbeeld om deelname van Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen aan gerelateerde EU (ECSEL 2-) en Eureka-initiatieven. Inzet van Nederlandse middelen
in een tripartite JTI levert Europese cofinanciering op, die gelijk is aan de ingezette nationale middelen.
86
89

Eureka is het Europees Agentschap voor de coördinatie van onderzoek.
Europese Commissie, ‘EU Coordinated Plan on AI’, 7 december 2018.

Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie | 61

Dit is een uitgave van:

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
oktober 2019 | 122801