Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 495

Financiële positie van publiek bekostigde
onderwijsinstellingen

Nr. 97

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 juni 2016
Onlangs ontving ik het definitieve rapport van de Inspectie van het
Onderwijs (hierna: inspectie) naar aanleiding van het themaonderzoek
naar de huisvesting in het mbo, hbo en wo. Met deze brief bied ik u dit
rapport en mijn beleidsreactie aan1. Hiermee voer ik de toezegging uit om
dit rapport aan uw Kamer te verstrekken. Deze toezegging heb ik gedaan
in het AO over ROC Leiden op 16 december 2015 (Kamerstuk 33 495, nr.
92), in mijn reactie op de initiatiefnota «Op naar de nieuwe universiteit»
(Kamerstuk 34 326, nr. 3), tijdens de behandeling van de Strategische
agenda Hoger Onderwijs (Kamerstuk 31 288, nr. 524), de plenaire
behandeling van het wetsvoorstel «Versterking Bestuurskracht» (Handelingen II 2015/16, nr. 50, item 3) en het AO over de «Financiële situatie van
het onderwijs» van 2 maart 2016 (Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 138).
Het beeld dat uit het rapport naar voren komt is dat de instellingen over
het algemeen de huisvesting goed op orde hebben.
Conclusies uit het rapport
•

•

•

1

kst-33495-97
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

De inspectie heeft in haar themaonderzoek geen (nieuwe) instellingen
in het mbo, hbo en wo aangetroffen die op korte termijn zoveel geld en
aandacht aan huisvesting besteden dat dit ten koste dreigt te gaan van
de onderwijskwaliteit;
De instellingen die in huisvesting gaan investeren moeten hun plannen
baseren op realistische studentenprognoses. Daarbij is een aandachtspunt voor de instellingen dat ze beschikken over flexibiliteit in de
huisvesting. Ook moeten ze zelf de risico’s van vastgoedinvesteringen
zo veel mogelijk minimaliseren;
De universiteiten investeren de komende jaren, grotendeels uit door de
instellingen gereserveerde middelen, aanzienlijk in de vervanging van

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 495, nr. 97

1

huisvesting (ruim € 3 miljard, waarvan € 800 mln. in de periode t/m
2017). Dat is begrijpelijk aangezien ze vaak over oudere gebouwen
beschikken;
• Bij de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit is de
huisvestingssituatie nader onderzocht door de inspectie. Hoewel deze
instellingen de komende jaren met één of meer financiële kengetallen
onder de signaleringsgrens van de inspectie komen, is de financiële
continuïteit bij beide universiteiten niet in het geding en blijft het
financieel basistoezicht arrangement van de inspectie van toepassing.
Wel is afgesproken dat de universiteiten hun periodieke tussentijdse
financiële rapportages ook aan de inspectie verstrekken en de inspectie
informeren over relevante ontwikkelingen in hun financiële positie;
• De mbo- en de hbo-sector beschikken over nieuwere huisvesting dan
het wo en investeren ieder ruim € 0,5 miljard in huisvesting de
komende jaren. Bij enkele mbo-instellingen heeft nader onderzoek
plaatsgevonden. Bij één instelling was dit onderzoek nog niet afgerond
ten tijde van het uitbrengen van het rapport, maar de inspectie heeft
mij onlangs over de uitkomsten van dit onderzoek geïnformeerd. De
onderzoeken hebben niet geleid tot nieuwe instellingen onder
aangepast financieel toezicht. Met twee mbo-instellingen is afgesproken dat ze de inspectie informeren over relevante ontwikkelingen in
hun financiële positie. Bij enkele hbo-instellingen heeft nader
onderzoek plaatsgevonden. Dit heeft voor twee van hen niet geleid tot
aangepast financieel toezicht. Ten tijde van het uitbrengen van het
onderzoek liep bij één instelling het onderzoek nog. De inspectie
berichtte mij onlangs dat dit onderzoek inmiddels is afgerond en
eveneens niet heeft geleid tot aangepast financieel toezicht;
• Het overgrote deel van alle huisvesting is in handen van de instellingen zelf. Circa 2% van de lasten wordt besteed aan huur;
• De geplande investeringen in vastgoed hebben in de periode 2015 t/m
2017 geen noemenswaardige invloed op de solvabiliteit;
• Het aandeel van personeels- en huisvestingslasten verschilt per sector,
maar binnen de sectoren is geen sprake van noemenswaardige
verschuivingen.
De inspectie doet in het rapport ook nog een aantal aanbevelingen. Daar
kom ik later in deze brief op terug
Voorafgaand aan mijn beleidsreactie hecht ik eraan u te melden dat naast
dit onderzoek de Algemene Rekenkamer op dit moment onderzoek
uitvoert naar het vastgoedmanagement van universiteiten. Daarbij komen
zowel het portfoliomanagement, het financiële management als de
governance aan de orde.
Bovendien laat de VSNU op dit moment een onderzoek uitvoeren met als
doel managementinformatie over universitair vastgoed te genereren en
daarbij zowel decentraal (instellingen) als centraal (VSNU) de vastgoedvisies van de universiteiten te beschrijven en de keuzes en voorgenomen
investeringen in perspectief te plaatsen.
Als de resultaten hiervan bekend zijn, naar verwachting in het najaar, zal ik
deze onderzoeken zoals toegezegd aan uw Kamer toezenden.
Beleidsreactie
Allereerst verheugt het me dat de inspectie bij dit onderzoek geen
(nieuwe) instellingen in het mbo, hbo en wo heeft aangetroffen die op
korte termijn zoveel geld en aandacht aan huisvesting gaan besteden dat
dit ten koste dreigt te gaan van de onderwijskwaliteit.
De aflopen jaren heb ik al een aantal maatregelen voor alle onderwijssectoren in gang gezet die bijdragen aan zorgvuldige totstandkoming van
investeringsbeslissingen en transparantie daarover. Zo heb ik geregeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 495, nr. 97

2

dat de onderwijsinstellingen in hun jaarverslagen onder meer hun
geplande investeringen voor de komende drie jaar opnemen in de
zogenoemde continuïteitsparagraaf.
Met het wetsvoorstel «Versterking bestuurskracht» (Kamerstuk 34 251)
wordt beoogd om de verschillende countervailing powers bij een
instelling verder met elkaar in balans te brengen, zodat ieder vanuit zijn
rol kan bijdragen aan een goede, gedragen besluitvorming. Onderdeel
van dat wetsvoorstel is het instemmingsrecht voor de Medezeggenschapsraden in het mbo op de hoofdlijnen van de begroting van instellingen. Voor de ho-sector heb ik dit instemmingsrecht op de hoofdlijnen
van de begroting reeds in 2015 met het Studievoorschot geregeld in de
Wet hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.
In alle onderwijswetten is met het wetsvoorstel «Versterking Kwaliteitswaarborgen Hoger Onderwijs» een aanwijzingsbevoegdheid voor de
Minister jegens de Raden van Toezicht opgenomen.
Daarnaast is er een aantal ontwikkelingen zichtbaar in de sectoren mbo,
hbo en wo. Zo wil de MBO Raad, mede naar aanleiding van de conclusies
in het rapport «Ontspoorde Ambitie» van de Commissie onderzoek
huisvesting ROC Leiden, komen tot een Informatiecentrum Vastgoed voor
de mbo-sector. In de toekomst kunnen instellingen daar kennis uitwisselen en leren van elkaar. Zoals ik al eerder heb gemeld, onderschrijf ik dit
initiatief. Ook heb ik de mbo-instellingen al eerder opgeroepen om grote
projecten in huisvesting altijd collegiaal te toetsen binnen de (mbo-)sector
(Kamerstuk 33 495, nr. 83). Daarbij moeten de instellingen zorgen voor
deskundig advies en goede interne tegenspraak om zo de risico’s van
vastgoedinvesteringen te beperken.
In het AO over de «Financiële situatie van het onderwijs» op 2 maart 2016
(Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 138) heb ik uw Kamer gemeld dat ik met de
voorzitter van het overleg van voorzitters van Raden van Toezicht van de
universiteiten heb besproken dat de instellingen, VSNU en OCW in
overleg gaan over de wijze waarop universiteiten grootschalige huisvestingsinvesteringen kunnen afstemmen, om daarmee te komen tot
mogelijk gezamenlijk en daarmee efficiënt gebruik van dure infrastructuur.
Onlangs heb ik hierover overleg gevoerd met de voorzitters van de Raden
van Toezicht van de universiteiten. Ook met de voorzitters van de Raden
van Toezicht van de hbo-instellingen heb ik inmiddels hierover gesproken.
Het blijkt dat het maken van prognoses van het aantal studenten in het
mbo, hbo en wo lastig is voor de sectoren en nog meer voor de individuele instellingen. De instellingen in het mbo gaan in totaal uit van
gelijkblijvende studentenaantallen, terwijl de referentieraming op termijn
een lichte teruggang laat zien. De prognoses van de instellingen in het ho
lijken de referentieraming te volgen, maar als gekeken wordt naar de
recente inschrijfgegevens dan lijkt een deel van de instellingen de
toekomstige ontwikkelingen mogelijk te positief in te schatten.
Ook zijn de demografische ontwikkelingen op de lange termijn nog
ongewis en spelen andere factoren zoals ontwikkelingen op het vlak van
e-learning en afstandsonderwijs. Met name in het mbo zullen bepaalde
regio’s en daarmee bepaalde mbo-instellingen te maken krijgen met
aanzienlijke krimp. Ik roep de instellingen daarom op om hun prognoses
voor studentenaantallen regelmatig te herijken en indien nodig ook de
geplande investeringen daarop aan te passen. Tevens roep ik de instellingen op zorg te dragen voor voldoende flexibiliteit in de huisvesting.
In het rapport doet de inspectie een aantal aanbevelingen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 495, nr. 97

3

•

•

•

•

•

De prognoses van de studentaantallen en geplande investeringen zijn
vaak nog onvoldoende transparant en onderbouwd en de continuïteitsparagraaf zou een scherper en beter onderbouwd beeld moeten
geven van de geplande investeringen. Daarom doet de inspectie de
aanbeveling om de instellingen duidelijke richtlijnen te verstrekken
voor de onderbouwing van de prognoses in de continuïteitsparagrafen. Ik neem deze aanbeveling van de inspectie over. Om de administratieve lasten voor de instellingen zo beperkt mogelijk te houden zal ik
samen met de inspectie eerst een nadere analyse maken van dit
vraagstuk en oplossingsmogelijkheden.
Naar aanleiding van de aanbeveling de horizon van de continuïteitsparagraaf tot vijf jaar te verlengen zal ik in ieder geval de verlenging
van de horizon van de continuïteits-paragraaf tot vijf jaar regelen voor
instellingen die majeure investeringen voorzien. Samen met de
inspectie werk ik hiervoor een stramien uit.
De inspectie stelt dat instellingen meer gebruik zouden moeten maken
van schatkistbankieren. Zoals bekend wordt thans een Interdepartementaal Beleidsonderzoek naar schatkistbankieren uitgevoerd.
Alvorens ik een standpunt inneem over deze aanbeveling wacht ik de
uitkomsten en de aanbevelingen in het beleidsonderzoek af. Dat zal
naar verwachting het najaar van 2016 zijn.
De inspectie geeft aan dat instellingen zich bewust moeten zijn van de
impact en risico’s van mogelijke afwaarderingen van vastgoed. Dit
speelt met name bij instellingen in krimpregio’s met relatief nieuw
vastgoed. De inspectie heeft mij aangegeven dat dit aspect nu
onderdeel is van het reguliere risicogerichte toezicht van de inspectie.
De inspectie doet de aanbeveling om de instellingen eenduidige
richtlijnen te verstrekken voor de verslaggeving over personeels- en
huisvestingslasten. Samen met de inspectie zal ik onderzoeken wat er
nodig is om te komen tot eenduidige richtlijnen. Ik wil daarbij een
goede afweging maken en daarin de extra administratieve lasten voor
de instellingen meenemen.

Alles overziend ben ik van mening dat, mede door de maatregelen die ik
voornemens ben te nemen en de maatregelen die sectoren zelf nemen,
een nog betere balans ontstaat tussen de autonomie van instellingen ten
aanzien van investeringen in vastgoed en de maatschappelijke noodzaak
dat daarbij geen onverantwoorde beslissingen worden genomen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 495, nr. 97

4