>Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE DEN HAAG

Erfgoed en Kunsten/ Media
en Creatieve Industrie
Rijnstraat 50
Den Haag
Postbus 16375
2500 BJ Den Haag
www.rijksoverheid.nl

Onze referentie
34993670
Bijlagen
Beleidsdoorlichting
cultuurdeelname 2001-2020

Datum

2 maart 2023

Betreft

Adviesaanvraag cultuurbestel van de toekomst

Geachte raad,
In deze brief vraag ik uw advies over de vernieuwing van het cultuurbestel voor
de periode(n) vanaf 2029. Deze brief is als volgt opgebouwd: eerst schets ik mijn
uitgangspunten. Vervolgens benoem ik mijn vragen voor uw advies en een aantal
aandachtspunten uit de beleidsdoorlichting cultuurdeelname1.
Uitgangspunten vanaf 2029: kwaliteit en maatschappelijke betekenis
Kunst en cultuur zijn onmisbaar voor de samenleving. In mijn Meerjarenbrief2
benoem ik de intrinsieke waarde van cultuur. Ik sta voor een samenleving waarin
iedereen cultuur kan ervaren, zich cultureel kan ontwikkelen en mee kan doen.
In het cultuurbeleid staan kwaliteit en maatschappelijke betekenis voorop. Cultuur
kan bijdragen aan de opgaven waarvoor we in Nederland staan: aan
kansengelijkheid, het bevorderen van welzijn en aan het overbruggen van
verschillen. Dat is belangrijk en waardevol. Mijn overtuiging is dat artistieke
autonomie en artistieke kwaliteit daarbij essentiële basisbeginselen zijn. Zonder
goede borging van deze basisbeginselen, kunnen kunst en cultuur geen
aanjagende functie hebben. Kwaliteit en maatschappelijke betekenis van cultuur
gaan voor mij hand in hand.
De manier waarop de overheid cultuur ondersteunt, is aan herziening toe. Dat
vinden het culturele veld, onderzoekers en overheden. De huidige systematiek
sluit niet meer goed aan op ontwikkelingen en wensen die spelen in de sector, de
samenleving en bij het publiek. Dit is ook mijn overtuiging. In mijn brief over de
toekomst van de culturele basisinfrastructuur3 heb ik daarom een
vernieuwingsagenda aangekondigd. Uw advies vormt daar belangrijke input voor.
In overleg met mijn medebestuurders gebruik ik uw advies voor de inrichting van
het cultuurbestel vanaf 2029. De andere overheden zijn een belangrijke partner.
Ik vraag u dan ook hen te betrekken bij uw advies.
1 Significant/Ape, Dialogic. Cultuur van en voor iedereen, beleidsdoorlichting OCW onderdeel

cultuurdeelname 2001-2020, december 2022.
2
Kamerstuk 32820-482.
3
Kamerstuk 32820-485.
Pagina 1 van 5

Onze referentie

Ik vraag u ontwikkelingen en trends die spelen in de maatschappij en binnen de
culturele en creatieve sector bij uw advies te betrekken. Ik denk aan:

Ontwikkelingen en trends als het gaat om cultuurdeelname, publieksbereik en
samenwerkingsverbanden.

Ontwikkelingen en trends op het vlak van kunstdisciplines, -genres en de
werkwijze van makers en instellingen.
Aan de hand van deze punten vraag ik u te adviseren over de samenwerking
tussen overheden, de rijkscultuurfondsen en andere financiers.

34993670

Ik vraag u in uw gehele advies aandacht te hebben voor de balans tussen
stabiliteit en dynamiek. De overheid heeft de taak de sector te ondersteunen met
een stevig en stabiel cultuurbestel. Tegelijkertijd moet dit bestel open en
dynamisch genoeg zijn om in te kunnen spelen op veranderingen. Ook de
arbeidsmarkt, cultureel ondernemerschap en innovatie zijn blijvende thema’s voor
een sterke en weerbare culturele en creatieve sector. Verder verzoek ik u
aandacht te hebben voor een internationale blik op het cultuurbestel. Zijn er best
practices uit andere landen die ook in Nederland toepasbaar kunnen zijn? Ik vraag
u rekening te houden met deze uitgangspunten.
Ontwikkelingen en trends als het gaat om cultuurdeelname, publieksbereik en
samenwerkingsverbanden.
Ik wil meer mensen in aanraking brengen met cultuur. Zowel als het gaat om het
beleven van kunst als het beoefenen ervan. De kansen die mensen hebben op
deelname aan kunst en cultuur zijn nu nog te ongelijk verdeeld. Uit de
beleidsdoorlichting blijkt dat voor cultuurdeelname in algemene zin geldt: ‘hoe
hoger de eigen opleiding of hoe lager de leeftijd, des te hoger de
cultuurdeelname; en hoe lager de eigen opleiding en hoe hoger de leeftijd, des te
lager de cultuurdeelname.’ Ook is de deelname van ‘mensen met een nietwesterse migratieachtergrond lager dan bij mensen met een Nederlandse of
westerse migratieachtergrond.’4
Mijn verzoek aan u is mij te adviseren over het vergroten van cultuurdeelname en
publieksbereik. De volgende vragen leven bij mij:

Cultuurbeoefening draagt bij aan maatschappelijk welzijn. Er bestaan
inmiddels tal van succesvolle initiatieven waarbij welzijnspartners
samenwerken met de culturele en creatieve sector. Ik wil cultuurbeoefening in
ons land verder versterken. Welke mogelijkheden ziet u daarvoor in het
bestel?

Kinderen en jongeren zijn de talenten, de beoefenaars en het publiek van de
toekomst. Kinderen en jongeren leren in de klas, maar een minstens zo groot
deel van de culturele ontwikkeling vindt buitenschools plaats. De jeugd krijgt
niet dezelfde kansen om aan cultuur deel te nemen. Dat wil ik voor het
toekomstige cultuurbeleid doorbreken. Cultuur stimuleert creativiteit en
verbeeldingskracht. Vaardigheden die de jeugd hard nodig heeft als
volwassenen van de toekomst. Hoe kan er beter op toekomstige generaties
worden ingespeeld? Wat vraagt dit van een toekomstig bestel?

4 Beleidsdoorlichting cultuurdeelname, p. 58 e.v. Verder ligt de cultuurdeelname van

mannen in het algemeen lager dan die van vrouwen, met uitzondering van erfgoed.
Verschillen in cultuurdeelname tussen inwoners van weinig stedelijke gebieden en inwoners
van (zeer sterk) stedelijke gebieden zijn als het gaat om cultuurdeelname in brede zin klein.
Pagina 2 van 5







Ik zie en merk dat de smaakvoorkeuren van groepen in de samenleving
doorlopend veranderen. De huidige, naoorlogse generatie ouderen is
bijvoorbeeld opgegroeid met de popcultuur en is bekend met aanbod on
demand. Deze doelgroep heeft andere voorkeuren dan de generaties voor
hen. Ook bij jongeren zie ik voortdurend wisselende voorkeuren ontstaan,
onder meer omdat zij vaak sterk op digitale toepassingen gericht zijn. Hoe
kan het bestel anticiperen op dergelijke ontwikkelingen mede met het oog op
een veranderende bevolkingssamenstelling?5
De afgelopen jaren heeft het rijk samen met andere overheden stappen gezet
om te zorgen voor een betere spreiding en bereikbaarheid van het cultureel
aanbod. Ook voor de toekomst blijft spreiding en bereikbaarheid van cultureel
aanbod binnen Nederland en alle delen van het Koninkrijk een belangrijk
vraagstuk. Dit kan om een andere benadering vragen in de verschillende
delen van het land. Van mijn medebestuurders hoor ik dat er nu soms te
weinig oog is voor de context waarbinnen het aanbod tot stand komt. Hierbij
vind ik het ook belangrijk verder te kijken dan de spreiding van bestaande
fysieke voorzieningen. Nieuwe distributievormen, digitalisering en de rol van
cultuurbrede instellingen die de afgelopen jaren in veel gemeenten zijn
ontstaan en waar meerdere culturele functies samenkomen, bieden wellicht
mogelijkheden die we nu nog te weinig benutten. Welke kansen ziet u op dit
vlak en wat betekent dit voor het bestel?
Ik zie in het Caribisch Gebied veel kansrijke initiatieven. Een aantal wordt op
dit moment projectmatig ondersteund via private fondsen en de
rijkscultuurfondsen. Het culturele leven in het Caribisch deel van het
Koninkrijk verdient een meer structurele ondersteuning. Ik vraag daarom
aandacht voor het belang van cultuur in het Caribische deel van het
Koninkrijk.

Onze referentie
34993670

Ontwikkelingen en trends op het vlak van kunstdisciplines, -genres en de
werkwijze van makers en culturele instellingen
Nederland kent een rijk en breed cultureel en creatief leven. De afgelopen jaren
hebben de rijkscultuurfondsen en overheden meer ruimte geboden aan nieuwe
ontwikkelingen en werkwijzen. Dat ingeslagen pad wil ik volgen. Ik zie de
volgende vraagstukken:

Instellingen en makers uit disciplines en genres die in mindere mate
onderdeel uitmaken van het huidige bestel ervaren een ongelijk en moeilijk
toegankelijk speelveld. Verscheidenheid en meerstemmigheid van het
culturele aanbod zie ik als een groot goed. Ik verzoek u mij te adviseren over
het bereiken van meer openheid binnen het bestel, zodat in de toekomst
zowel ruimte is voor gevestigde als voor minder gevestigde en opkomende
kunstdisciplines en -genres. Daarbij vraag ik u de verschillen tussen de
grotere steden en de rest van het land bij uw advies te betrekken. Als het
gaat om talentontwikkeling vraag ik aandacht voor de gesignaleerde kloof
tussen amateurs en professionele makers. Ik verzoek u daarbij oog te hebben
voor de hele keten: van starters tot mid-career talenten tot gevestigde
namen.

5

De Regionale bevolkings-en huishoudensprognose 2022-2050 van het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) en het CBS laat zien dat in 2035 ruim 24 procent van de bevolking van
Nederland 65 jaar of ouder zal zijn. Nu is dat nog 20 procent. De vier grote steden zijn
minder vergrijsd dan de kleinere gemeenten, maar ook hier neemt de vergrijzing de
komende jaren toe. In andere delen van het land gaat de vergrijzing echter nog sneller.
Pagina 3 van 5





Instellingen werken steeds vaker over organisatiegrenzen heen. Ook makers
werken steeds meer vanuit (multidisciplinaire) netwerken en zijn minder vaak
institutioneel georganiseerd. Wat vraagt dit volgens u van een cultuurbestel
van de toekomst. Zijn er instrumenten te bedenken bij het rijk, de
rijkscultuurfondsen en andere overheden die beter aan deze werkpraktijk
bijdragen? En hoe sluit het bestel beter aan op ontwikkelingen in het nietgesubsidieerde deel van de sector?
Ik zie dat culturele instellingen meer onderling met elkaar samenwerken. Ook
merk ik dat instellingen meer optrekken met maatschappelijke organisaties
uit de eigen stad of regio om zo een gezamenlijk belang te dienen. Vanuit de
creatieve industrie wordt bijvoorbeeld meegedacht over vraagstukken rondom
grote maatschappelijke opgaven. Ik hecht er waarde aan deze vormen van
samenwerking verder te stimuleren. Hoe kan samenwerking versterkt en
gestimuleerd worden terwijl afwegingen die ten grondslag liggen aan
subsidiering onderscheidende kwaliteit en daarmee een zekere concurrentie
vragen? Welke mogelijkheden ziet u binnen een nieuw bestel?

Onze referentie
34993670

Beleidsdoorlichting cultuurdeelname 2001-2020
Mijn vragen voor de periode vanaf 2029 sluiten aan op de aandachtspunten uit de
beleidsdoorlichting cultuurdeelname 2001-2020.6 Dit onafhankelijke onderzoek
brengt de relatie tussen het beleid van de (rijks)overheid en cultuurdeelname
over een periode van twintig jaar in beeld, net als sterke en zwakke punten van
het beleid en aanbevelingen voor de toekomst.
De onderzoekers hebben drie sterke en drie zwakke punten van het beleid voor
cultuurdeelname van de afgelopen twintig jaar in beeld gebracht. De drie sterke
punten die het onderzoek noemt zijn:

Het instrumentarium is breed en bestrijkt vrijwel alle aspecten van het
cultuur(deelname)beleid en is over de jaren heen stabiel.

Het Nederlandse cultuurbestel (waarvan de basisinfrastructuur een belangrijk
onderdeel uitmaakt) kent een grote mate van transparantie met een beperkte
politieke inmenging.

Er wordt gestuurd op (artistieke) kwaliteit.
Het onderzoek benoemt ook minder goede punten, namelijk:

Het instrumentarium bevat vooral indirecte instrumenten gericht op aanbod
en weinig instrumenten direct gericht op cultuurdeelname.

Er is beperkte vernieuwing en verbreding door establishment bias
(subsidie gaat vaak naar de gevestigden) en prestatie-indicatoren.

Er is nog onvoldoende bereikt op het gebied van toegankelijkheid en
inclusiviteit.7
Ik herken deze punten uit mijn gesprekken met het culturele veld en
medebestuurders. De beleidsdoorlichting bevat een aantal aanbevelingen en
conclusies, onder meer als het gaat om het betrekken van jongeren, het
bevorderen van cultuurbeoefening en de instroom van nieuwe aanvragers. Ik zie

Significant/Ape, Dialogic. Cultuur van en voor iedereen, beleidsdoorlichting OCW onderdeel
cultuurdeelname 2001-2020, december 2022.
7
Zie voor een uitgebreidere analyse en beschrijving Beleidsdoorlichting cultuurdeelname, p.
90-94.
6

Pagina 4 van 5

dat deze onderwerpen in het verlengde liggen van het beleid dat ik in mijn
Meerjarenbrief8 heb ingezet.

Onze referentie
34993670

Samenwerking tussen overheden, de rijkscultuurfondsen en andere financiers
Samen met bestuurders van andere overheden heb ik de verantwoordelijkheid te
zorgen voor een bestel waarmee de culturele en creatieve sector wordt
ondersteund. Ook andere financiers bieden ondersteuning. Over de
samenwerkingen tussen deze spelers heb ik de volgende vragen:

Uit de sector en van mijn medebestuurders ontvang ik signalen dat de
taakverdeling tussen de rijksoverheid, provincies en gemeenten, die zijn
oorsprong kent in een bestuurlijke afspraak die dateert uit de jaren tachtig,
niet meer goed aansluit op hoe de sector werkt. Zo zijn er zorgen over het
borgen en versterken van cultuurtaken op lokaal niveau als het gaat om
cultuurbeoefening. Ook zie ik in de podiumkunstensector dat (gesubsidieerd)
aanbod en de afname door lokale podia niet optimaal op elkaar aansluiten. Dit
vraagt mogelijk om andere afspraken en taakverdelingen tussen overheden.
Ik vraag u hier aanbevelingen voor te doen.

Veel cultureel ondernemers werken zonder subsidie. Zij leveren een
belangrijke bijdrage aan het culturele leven. Deze cultureel ondernemers
vinden echter minder makkelijk toegang tot financieringsmogelijkheden. Hoe
kunnen zij meer aansluiting krijgen tot mogelijkheden in het bestel? Ook
vraag ik u oog te hebben voor wat er al door de private partijen wordt gedaan
en hoe de overheid zich daartoe kan verhouden.

De afgelopen jaren is het onderscheid tussen instellingen die rechtstreeks
vanuit het ministerie en instellingen die via een rijkscultuurfonds worden
gesubsidieerd, minder helder geworden. Dit komt omdat er sprake is van
overlappende functies. Deze conclusie komt ook terug in de
beleidsdoorlichting cultuurdeelname. Ik wil het onderscheid scherper maken
en daarmee onduidelijkheden zoveel mogelijk wegnemen. Ik vraag u mij te
adviseren over gewenste complementariteit.
Uw advies vormt een belangrijk vertrekpunt richting een sterke en toegankelijke
culturele sector, die stabiliteit biedt en inspeelt op veranderingen in de culturele
praktijk, het publiek en de samenleving. Uw advies ontvang ik graag in november
2023. Ik zie ernaar uit om samen met betrokken partijen op interactieve wijze het
bestel verder vorm te geven.

Met vriendelijke groet,

de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Gunay Uslu

8

Kamerstuk 32820-482.
Pagina 5 van 5