Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

30 950

Rassendiscriminatie

Nr. 79

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 oktober 2015
In aanvulling op het onderzoek «Oorzaken en triggerfactoren antisemitisme» en mijn brief1 met een eerste appreciatie hiervan die op 16 juni
2015 aan uw Kamer is aangeboden, stuur ik u het aanvullend verdiepend
onderzoek met als titel «Nader onderzoek beelden van islamitische
jongeren over zionisten en Joden»2 inclusief mijn beleidsreactie. In de
bijlage vindt u een samenvatting van beide onderzoeken. Hieronder volgt
mijn beleidsreactie.
Beleidsreactie
Beide onderzoeken zijn informatief. Ik gebruik beide onderzoeken om het
beleid te verbeteren ter bestrijding van antisemitisme, wat duidelijk iets
anders is dan tegengaan van antizionisme of het verminderen van kritiek
op Israel. Gezamenlijk geven deze onderzoeken een beter inzicht in het
conflict in het Midden-Oosten als voedingsbodem voor antisemitisme in
Nederland en bieden verschillende aanknopingspunten voor het doorontwikkelen van beleid ter bestrijding van discriminatie en antisemitisme.
Tegengaan van spanningen in de Nederlandse samenleving
Voorop staat dat wij er als Nederlandse samenleving gezamenlijk voor
moeten zorgen dat we spanningen uit het Midden-Oosten niet importeren.
Ook bij enorme verschillen van inzicht die voor velen gevoelig zijn en hele
gemeenschappen raken, moeten we ons blijven inzetten om verschillen te
overbruggen.
Het bouwen van bruggen werkt alleen wanneer mensen zich gezamenlijk
inzetten voor gezamenlijke doelen. Verschillende lokale initiatieven,
waarin gewerkt wordt aan de bestrijding van zowel antisemitisme als
1
2

kst-30950-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Kamerstuk 30 950, nr. 78
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

1

moslimdiscriminatie, zoals bijvoorbeeld Mo&Moos, het Caïro-overleg, de
samenwerking tussen Saïd Bensellam en Lody van de Kamp, laten zien
dat gezamenlijke actie vruchtbaar is. Juist in een tijd van oplopende
spanningen in Israel en de Palestijnse gebieden is samenwerking nodig.
Vanwege deze sterke betrokkenheid en emoties is er moed voor nodig om
vanuit verschillende gemeenschappen op te staan en zichtbaar samen te
werken om discriminatie en antisemitisme te bestrijden. Dit vraagt om
sterke mensen die in staat zijn om met gevoelens en boosheid om te gaan
en tegelijkertijd duidelijk te maken dat we in Nederland samenleven en
dat we dit gezamenlijk moeten doen. Ik bewonder de mensen die hiertoe
in staat zijn en ik vind het belangrijk dat zij zichtbaar zijn in de samenleving. Deze mensen kunnen een rolmodel zijn voor hun gemeenschap en
de bredere samenleving.
Dat het conflict tussen Israel en de Palestijnse gebieden leidt tot sterke
emoties in de Nederlandse samenleving is evident. Ook op de sociale
media is het duidelijk te zien dat dit onderwerp mensen raakt.
In Nederland heeft iedereen recht op zijn of haar mening over Israel en de
Palestijnse gebieden. Kritiek op Israel staat niet gelijk aan antisemitisme.
Ook staat het iedereen vrij om zich verbonden te voelen met de inwoners
van de Palestijnse gebieden of Israel en de ontwikkelingen daar te volgen.
Daar hoort ook bij dat we elkaar de ruimte gunnen om van mening te
verschillen. De principes van gelijkheid, vrijheid en ruimte voor verschil in
overtuigingen gelden voor iedereen in gelijke mate. Iedereen heeft daarbij
de verantwoordelijkheid om de ander de vrijheid te gunnen en te geven
die men ook zichzelf toebedeelt.
Negatieve beelden over Israel, zionisten of zionisme mogen echter nooit
leiden tot haat tegen Joden. Net zo min als negatieve emoties of beelden
over de Palestijnse gebieden of Palestijnen mogen leiden tot haat tegen
moslims.
Vooruitlopend op het herziene nationale actieprogramma discriminatie
dat de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de
Kamer zal aanbieden treft u hieronder het beleid aan om discriminatie en
antisemitisme en mogelijke spanningen in Nederland gerelateerd aan het
conflict tussen Israel en de Palestijnse gebieden te verminderen.
Ik informeer uw Kamer op de thema’s dialoog, onderwijs, sociale media,
voetbal, en het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie. Mijn
inziens zijn dit de terreinen waarop inzet nodig is om discriminatie en
antisemitisme te verminderen en sluiten deze aan op de bevindingen uit
de beide onderzoeken.
Dialoog, debat en rolmodellen
1. Rolmodellen
Ik organiseer een overleg met sleutelfiguren uit de Joodse en Islamitische
gemeenschappen naar aanleiding van de toegenomen spanning in Israel
en de Palestijnse gebieden. Ik wil gezamenlijk met deze partijen kijken op
welke wijze zij met elkaar kunnen samenwerken om te voorkomen dat
spanningen onderdeel worden van de Nederlandse samenleving. Dit in
aanvulling op de bestaande netwerken van de rondetafel antisemitisme
en de rondetafel moslimdiscriminatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

2

2. Debat
Binnen het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme wordt onder
andere ingezet op het bespreekbaar maken van taboes over wat sommige
moslimjongeren beweegt om zich te keren tegen de samenleving waarin
zij zijn opgegroeid. Een samenleving waar diversiteit en tolerantie ten
opzichte van andersdenkenden belangrijke kernwaarden zijn. Zo faciliteert
de rijksoverheid debatten met studenten over het ervaren beeld dat er in
de samenleving en door de overheid wordt gemeten met twee maten,
bijvoorbeeld als het gaat om buitenlands beleid. Het conflict tussen Israel
en de Palestijnse gebieden en mogelijke complottheorieën ten aanzien
van dit thema zijn onderwerp van deze debatten.
3. Effectiviteit van dialoog
Binnen het Kennisprogramma «Kennis Integratie en Samenleving» (KIS)
wordt als onderdeel van het thema inclusie en toegankelijkheid door
Movisie in samenwerking met Radar onderzoek gedaan naar de effectiviteit van interventies om discriminatie op afkomst, geloof en huidskleur
tegen te gaan. Doel hiervan is om te komen tot aanwijzingen over wat
werkt en wat niet werkt als het gaat om interventies om discriminatie te
verminderen. Antisemitisme en moslimdiscriminatie maakt onderdeel uit
van dit onderzoek. Ook gaat het om interventies die in het onderwijs
toegepast worden. Dit onderzoek levert in 2016 een uitgebreider beeld op
wat effectief is om discriminatie en antisemitisme te adresseren.
4. Week van Respect
Het is van groot belang dat de dialoog en uitwisseling tussen groepen
vooral vanuit de samenleving zelf komt. In dit licht wordt een ondersteuning gegeven aan de organisatie van de Week van Respect 2015 die
plaats vindt van 9 tot 15 november. De Week van Respect is erop gericht
om het belang van respect en tolerantie bij zoveel mogelijk mensen onder
de aandacht te brengen en benadrukt daarbij dat mensen zelf aan zet zijn
om het verschil te kunnen maken in de klas, de school, de sportclub of in
de buurt. De Week van Respect gebruikt onder meer het instrument van
het persoonlijke verhaal over de omgang met verschillen in huidskleur,
seksuele geaardheid en geloof en heeft een groot bereik onder jongeren.
Onderwijs
In de kerndoelen voor het voorgezet onderwijs (kerndoel 47: oorlog, vrede
en mensenrechten) is vastgelegd dat «de leerling leert actuele
spanningen, conflicten en oorlogen in de wereld te plaatsen tegen hun
achtergrond, en leert daarbij de doorwerking ervan op individuen en
samenleving (nationaal, Europees en internationaal), de grote onderlinge
afhankelijkheid in de wereld, het belang van mensenrechten en de
betekenis van internationale samenwerking te zien». Onderdeel hiervan is
aandacht voor het Midden-Oosten.
In het curriculum van het funderend onderwijs zijn de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust vastgelegd in kerndoel 52 voor het primair
onderwijs en kerndoel 37 voor de onderbouw van het voortgezet
onderwijs. De leerlingen leren in het voorgezet onderwijs ook een relatie
te leggen tussen het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog en de
Holocaust en hedendaagse ontwikkelingen. Hierbij is het tijdvak «tijd van
Wereldoorlogen» onderdeel van de examenprogramma’s geschiedenis
voor havo en vwo. Ook in het vmbo is de Tweede Wereldoorlog, inclusief
de Jodenvervolging, onderdeel van het examenprogramma geschiedenis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

3

en staatsinrichting. De Onderwijsinspectie toetst deze kerndoelen als
onderdeel van het regulier toezicht.
Binnen het onderwijs is het traject #Onderwijs2032 gaande, waarin de
herijking van het curriculum in het primair – en het voortgezet onderwijs
centraal staat. Het kabinet hecht veel waarde aan de maatschappelijke
dialoog over de inhoud van een toekomstbestendig curriculum. Het
definitieve advies van de commissie Schnabel komt rond de jaarwisseling
beschikbaar. Het advies wordt aan de Kamer aangeboden met een
beleidsreactie van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
Naar aanleiding van het ITS-onderzoek uit 2015 over het bespreekbaar
maken van lastige maatschappelijke onderwerpen in de klas, heeft de
stichting School & Veiligheid opdracht gekregen om met ingang van dit
schooljaar een telefonische helpdesk in te richten, waar leraren en
schoolleiders terecht kunnen met vragen. Ook worden er in 2016
regionale trainingen aangeboden om leraren praktische vaardigheden te
leren die zij in kunnen zetten bij het bespreekbaar maken van onder meer
antisemitisme en moslimdiscriminatie.
Sociale Media
Zoals toegezegd in de tweede termijn van het Algemeen Overleg over
discriminatie van 9 september jongstleden informeer ik uw Kamer over de
uitkomsten van de expertmeeting die op mijn Ministerie heeft plaatsgevonden over het tegengaan van discriminatie op internet, in het bijzonder
op de sociale media. De inzet van de expertmeeting was om informatie en
ideeën uit te wisselen met diverse bij dit onderwerp betrokken organisaties. Naast Twitter, Facebook en Youtube zaten ook vertegenwoordigers
van meldpunten internetnetdiscriminatie, providers, politie en organisaties die zich richten op verantwoord internetgebruik aan tafel.
Met deze organisaties is besproken welke rol zij voor zichzelf zien, waar zij
tegenaan lopen en welke mogelijkheden tot verbetering zij zien. Dit heeft
nuttige inzichten opgeleverd in de mogelijkheden om de aanpak van
discriminatie op de sociale media te verbeteren, met samenwerking
tussen de diverse stakeholders als belangrijkste aandachtspunt.
Bij het bestrijden van internetdiscriminatie spelen twee soorten maatregelen een rol: repressieve (identificeren, verwijderen discriminerende
uitingen) en preventieve (mensen stimuleren om dergelijke uitingen niet
te plaatsen). De sociale media bedrijven hebben aangegeven dat ze graag
bereid zijn om de samenwerking in Nederland op beide terreinen uit te
breiden.
Om discriminerende uitingen verwijderd te krijgen, moeten deze eerst bij
de sociale media bedrijven worden gemeld. Melding van discriminerende
content gebeurt door internetgebruikers, maar ook door bijvoorbeeld
meldpunten internetdiscriminatie. De procedure om een melding te doen
bij de sociale media bedrijven is de laatste jaren verbeterd. Zo vindt er
meer terugkoppeling plaats aan melders. Ook worden de voorwaarden op
grond waarvan meldingen worden beoordeeld, beter uitgelegd op de
websites van de bedrijven.
Dit laat onverlet dat er meer stappen kunnen worden gezet, waarbij de
samenwerking met de meldpunten van bijzonder belang is. De eerste
afspraken hiertoe, met onder meer het meldpunt MiND, zijn tijdens het
overleg gemaakt. Een meer directe relatie met Twitter, Facebook en
Youtube betekent onder meer dat MiND betere mogelijkheden heeft om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

4

meldingen te doen en meer inzicht krijgt in de wijze waarop de social
media bedrijven de meldingen beoordelen. Daarnaast kan MiND rekenen
op ondersteuning van zijn communicatie.
Op het terrein van preventie ondersteunen Twitter, Facebook en Youtube
maatschappelijke organisaties in diverse Europese landen die zich met het
preventief tegengaan van discriminatie bezighouden, in de vorm van het
geven van tegengeluid. Deze ondersteuning omvat met name het geven
van trainingen en workshops om de maatschappelijke organisaties beter
in staat te stellen hun boodschap uit te dragen. De sociale media
bedrijven ervaren dat het vinden van de juiste organisatie voor dat
tegengeluid niet eenvoudig is. Wij zullen bij hen nagaan met wie ze thans
in Nederland precies samenwerken en van daaruit samen met hen bezien
hoe dit uitgebreid kan worden.
Voetbal
Discriminerende en antisemitische leuzen bij voetbalwedstrijden zijn
ontoelaatbaar. De KNVB hanteert uniforme richtlijnen om deze spreekkoren tegen te gaan. Meerdere voetbalclubs hebben supportersprogramma’s gericht op het tegengaan van discriminatie en antisemitisme.
Niet alleen de KNVB, maar elke bij het voetbal betrokken partner
(gemeenten, KNVB, politie, Openbaar Ministerie, voetbalclubs en de
rijksoverheid) vindt iedere vorm van discriminerende of anderszins
kwetsende uitspraken op en rond de voetbalvelden verwerpelijk en
tolereert dat op geen enkele wijze. Daar waar zich toch ontoelaatbare
incidenten voordoen moet krachtig en direct worden ingegrepen. Dat is
een verantwoordelijkheid van alle betrokken partijen en zo wordt dat ook
door hen allen beleefd.
Dit betreft niet alleen civielrechtelijke maatregelen en het hanteren van
door de KNVB opgestelde richtlijnen, maar ook de bevoegdheid van een
burgemeester om in te grijpen en strafrechtelijke vervolging als er sprake
is van discriminerende spreekkoren. Mijn ambtgenoot van Veiligheid en
Justitie heeft u hierover bij brief van 13 mei 20153 geïnformeerd. Ik wijs er
ook op dat de Ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en van
Veiligheid en Justitie met het programma «Naar een veiliger sportklimaat» beleid voeren om geweld op en om het voetbalveld en andere
sportvelden tegen te gaan en respect te bevorderen.
Europese Unie en het Nederlands voorzitterschap
Het kabinet is bezorgd over de verschillende berichten dat intolerantie en
xenofobie in opmars zijn in verschillende delen van Europa. Het kabinet
spant zich continue in om alle vormen van discriminatie, inclusief
antisemitisme, hoog op de Europese agenda te houden. Ik heb tijdens het
Commissie Colloquium over «tolerantie en respect» op 1 oktober
jongstleden in Brussel aandacht gevraagd voor discriminatie van Joden
en moslims. Ook heb ik de Commissie opgeroepen om via een uitwisseling van ervaringen deze discussie verder te brengen. De Commissie
heeft aangekondigd twee speciale gezanten te benoemen voor antisemitisme en moslimhaat, die eerste aanspreekpunt zullen zijn.
Tijdens het Nederlandse voorzitterschap zullen de uitkomsten van dit
Colloquium actief worden opgepakt, mede in de Europese Werkgroep
tegen haatcriminaliteit. Ten slotte zal het kabinet zich ook tijdens het
voorzitterschap actief blijven inzetten aan het versterken van de rechtsstaat in de EU lidstaten om toe te werken naar een dialoogcultuur waarin
3

Kamerstuk 25 232 nr. 64

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

5

lidstaten elkaar aanspreken op het terrein van de rechtsstaat en fundamentele rechten.
De hierboven beschreven maatregelen op de verschillende beleidsterreinen moeten zorgen voor een brede aanpak tegen discriminatie en
antisemitisme.
Ter afsluiting van deze brief wil ik nogmaals onderstrepen dat we als
samenleving moeten voorkomen dat het conflict tussen Israel en de
Palestijnse gebieden in Nederland wordt geïmporteerd.
Sleutelfiguren uit de Joodse en Islamitische gemeenschap kunnen hier
een voorbeeldrol in vervullen. Zij verdienen onze steun.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

6

BIJLAGE:

Samenvatting onderzoek «Oorzaken en triggerfactoren antisemitisme» en aanvullend onderzoek naar «Nader onderzoek beelden
van islamitische jongeren over zionisten en Joden».
Onderzoek «Oorzaken en triggerfactoren antisemitisme»
De aanleiding voor het onderzoek naar «Oorzaken en triggerfactoren
antisemitisme» was de wens om meer inzicht te krijgen in de oorzaken
van antisemitische vooroordelen onder jongeren en meer kennis te
vergaren over factoren die kunnen zorgen voor antisemitische incidenten
in de context van het Midden-Oosten of voetbal.
Dit onderzoek laat zien dat het conflict tussen Israel en de Palestijnse
gebieden als triggerfactor kan werken voor antisemitisme in Nederland.
Met name islamitische jongeren voelen vaker boosheid vanwege dit
conflict dan andere jongeren. Deze boosheid zorgt ervoor dat in sommige
gevallen begrip is voor fysiek en verbaal geweld tegen Joden in
Nederland in relatie tot acties van het Israëlisch leger tegen de Palestijnen.
In het voetbal ligt de factor die potentieel antisemitisme kan triggeren met
name bij frequent stadionbezoek en de dynamiek in het stadion.
Ook liet het onderzoek zien dat er een groot verschil van waardering
bestaat onder islamitische jongeren tussen Joden in Nederland en
zionisten. Dit vraagt om nadere duiding; in het onderzoek triggerfactoren
is het begrip «zionisme» of «zionist» namelijk niet nader gedefinieerd. Ook
is niet altijd duidelijk wat of wie jongeren bedoelen als het gaat om het
zionisme en zionisten. Daarom heb ik – mede op verzoek van het CJO en
het CIDI – besloten tot nader onderzoek.
Nader onderzoek
Het nader onderzoek heeft als doel om beter zicht te krijgen op het in het
triggerfactorenonderzoek geconstateerde verschil van waardering door
islamitische jongeren van Joden in Nederland en zionisten. Inzicht in de
beelden, afbakening en de wijze waarop islamitische jongeren tegen
zionisten aankijken zijn bedoeld om het onderzoek triggerfactoren aan te
vullen en te verrijken.
Het nader onderzoek biedt een verdere indicatie van de beelden en
opvattingen die jongeren met een islamitische achtergrond hebben als het
gaat om Joden en zionisten. In het nader onderzoek is onder meer
gekeken op welke wijze deze beelden zich verhouden tot de definitie van
zionisme als het gaat om het streven naar een Joodse staat en het staan
achter het bestaansrecht van Israel. Ook is onderzocht in hoeverre er
elementen van antisemitische stereotypen te vinden zijn in de beelden
van jongeren.
Resultaten van het nader onderzoek
Uit het nader onderzoek blijkt dat islamitische jongeren Joden vaak
associëren met geloof of het Joodse volk. Over Joden denken zij veelal
neutraal of positief. Als het gaat om de zionisten en het zionisme laat het
onderzoek een ander beeld zien.
De voornaamste conclusies op basis van de uitspraken van de geïnterviewde jongeren:
• De beelden en ideeën van islamitische jongeren ten aanzien van
zionisten en zionisme zijn vaak negatief geladen;
• De beelden en ideeën ten aanzien van zionisten en zionisme zijn sterk
aan het conflict tussen Israël en de Palestijnen gerelateerd;
• Zionisme wordt beschouwd als een gewelddadige ideologie;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

7

•
•

Het zionisme wordt door de jongeren met regelmaat verbonden aan
ideeën over macht en invloed van zionisten in de wereld;
In negatieve beelden en ideeën van islamitische jongeren zijn
elementen van klassieke antisemitische stereotypen te herkennen die,
voor een belangrijk deel maar niet geheel, kunnen worden verklaard
uit woede en bezorgdheid vanwege het conflict tussen Israël en de
Palestijnen.

Uit het nader onderzoek blijkt dat de beelden en ideeën van de islamitische jongeren uit het onderzoek sterk afwijken van de definitie van
zionisme die volgens het onderzoek draagvlak heeft in Joodse kring:
«Zionisten streven naar een eigen staat voor het Joodse volk en staan
achter het bestaansrecht en behoud van Israël.» Ook valt op dat de
meeste jongeren uit het onderzoek denken dat in Nederland een
minderheid van de Joden zionistisch is.
In het onderzoek is ook gekeken in hoeverre er in de antizionistische
opvattingen en beelden van islamitische jongeren sprake is van klassieke
stereotypen als het gaat om Joden. Het onderzoek geeft aan dat er
bepaalde elementen van klassieke stereotypen, zoals bijvoorbeeld een
relatie met macht of met primitief en gewelddadig, terug te vinden zijn.
Tegelijkertijd kunnen associaties als bijvoorbeeld gewelddadig en
immoreel voor zionisten ook terug te voeren zijn op de beelden die
jongeren zien van het conflict tussen Israel en de Palestijnen. Of mogelijk
een combinatie van het zien van beelden en een vorm van verwevenheid
met klassieke stereotypen die in de richting van Joden worden gebruikt.
Het begrip zionisme is een begrip waar zeer uiteenlopende betekenissen
en beelden aangekoppeld worden. Uit het nader onderzoek komen soms
beelden naar voren over het zionisme die als heftig ervaren kunnen
worden en die onderdelen bevatten van antisemitische stereotypen of in
sommige gevallen beschreven worden als een complottheorie. Dit komt
vaak voort uit boosheid die jongeren ontwikkelen op basis van beelden
die zij zien van het conflict. Ook bevat het onderzoek aanwijzingen dat
sommige jongeren in bepaalde gevallen bewust kiezen voor antisemitische stereotypen bij het omschrijven van hun invulling van het zionisme.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 30 950, nr. 79

8