ADVIES | Juni 2020 | werkgroep auto en ov-gebruik

Mobiliteit en
de coronacrisis

Denktank
Coronacrisis

Mobiliteit en de coronacrisis
Het slimmer organiseren van tijd en plaats van arbeid en onderwijs

Briefadvies uitgebracht door Werkgroep Auto en OV van de Denktank Coronacrisis aan
de Minister van Infrastructuur en Waterstaat

2

Inhoud

1.

Inleiding ....................................................................................................3

2.
2.1
2.2
2.3
2.4

Uitgangspunten, fasering en effecten van maatregelen .....................................5
Uitgangspunten ..........................................................................................5
Fasering ....................................................................................................6
Effecten van maatregelen .............................................................................7
Vuistregels .................................................................................................8

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Opstartfase ................................................................................................9
Inleiding ....................................................................................................9
Gezond en veilig OV ....................................................................................9
Belevingsonderzoek naar het thuiswerken .................................................... 10
Monitor mobiliteitsontwikkelingen, beheersing van OV stromen en prijsprikkels .. 10
Aandacht voor technologische ontwikkelingen en innovatie ............................. 12
Voorlichting .............................................................................................. 12

4.
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Herstartfase ............................................................................................. 14
Inleiding .................................................................................................. 14
Thuiswerken............................................................................................. 14
Spreiding arbeidstijden .............................................................................. 18
Online onderwijs en spreiding onderwijstijden ............................................... 20
Stimuleren van de tweewieler ..................................................................... 23

5.

Slotbeschouwing ....................................................................................... 23

Bijlage I Adviesaanvraag
Bijlage II Samenstelling van de Werkgroep Auto en OV

3

1.

Inleiding

Aanleiding
Op 6 mei jl. kondigde minister-president Rutte de eerste versoepelingen van de
coronamaatregelen aan. Een 'routekaart' werd daarbij gepresenteerd. Nederland zal
stap voor stap uit de lockdown gaan. Belangrijke randvoorwaarde bij deze versoepeling
is wel dat het aantal besmettingen de komende maanden blijft dalen en het virus
beheersbaar blijft. Voorzichtigheid en economisch belang liggen in elkaars verlengde.
Verschillende sectoren zoals de horeca, culturele instellingen en onderwijs gaan weer
geleidelijk open. Tegelijkertijd worden werkenden in beroepen waarbij dat mogelijk is
nog geacht zoveel mogelijk thuis te werken en mensen met verkoudheidsklachten
moeten thuisblijven. Uitzonderingen gelden voor mensen in vitale sectoren en cruciale
beroepen (met name zorg, detailhandel, voedselketen en transport/logistiek).
Werkgevers worden opgeroepen om maatregelen te nemen om drukte in de spits zoveel
mogelijk tegen te gaan, bijvoorbeeld door thuiswerken te stimuleren en als reizen toch
nodig is, de arbeidstijden zoveel mogelijk te spreiden over de dag.1 Het OV is alleen
bedoeld voor noodzakelijke reizen.
Per 1 september a.s. wordt een verdergaande versoepeling van de maatregelen
verwacht en rijst de vraag of het advies om thuis te werken wordt ingetrokken dan wel
aangepast. Deze versoepeling kan ertoe leiden dat er weer zeer veel gereisd wordt
binnen de spits, met het OV of de auto. Met betrekking tot het OV geldt dat er (veel)
minder plaats is om te reizen, vanwege bijvoorbeeld de 1,5-meter afstandsmaatregel en
maatregelen gericht op contactbeperking. Bij het gebruik van de auto is er de vrees voor
files, die kunnen toenemen omdat reizigers als gevolg van het coronavirus meer
behoefte hebben aan individueel vervoer of omdat reizigers geen gebruik kunnen maken
van het OV. Indien het advies om thuis te blijven werken wordt ingetrokken maar men
het openbaar vervoer vermijdt, dan wordt verwacht dat dit in stedelijke gebieden leidt
tot een groei van 20-30 procent van het auto- en fietsverkeer.23 Dit kan leiden tot een
verergering van de huidige knelpunten tijdens de spits, voor autorijders en voor andere
weggebruikers zoals fietsers.
Adviesaanvraag
De minister van I & W, heeft op 11 mei jl. de Denktank Coronacrisis verzocht om het
kabinet te adviseren over de vraag hoe kan worden gerealiseerd dat niet iedereen in de
komende maanden weer tegelijk het OV gaat gebruiken of de auto neemt.4
Volgens de adviesaanvraag kan daarbij worden gedacht aan gespreide werk- en
lestijden van bedrijven en onderwijsinstellingen (zowel in het primair onderwijs,
voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs als hoger onderwijs) en
kinderopvang, aan structureel meer thuiswerken, aan een grotere rol voor de fiets maar
ook aan zaken als openingstijden van voorzieningen en winkels.
1
2
3

4

Rijksoverheid 2020.
Roland Berger (2020) Hoe houden wij Nederland in beweging. Lange termijn impact van COVID-19
op mobiliteit. Position paper.
De planbureaus (CPB, PBL en SCP) relativeren de mogelijk negatieve gevolgen voor het autovervoer.
Zij stellen dat de grootste (dreigende) vervoersproblematiek te maken heeft met de mogelijkheden
en beperkingen van OV gebruik. Volgens hen zullen de beperkingen van het OV niet zozeer tot een
toenemend autogebruik en congestie op de weg leiden (waterbedeffect). Dit waterbedeffect zal
volgens hen beperkt zijn, omdat: 1. sommige generieke Corona-gerelateerde maatregelen de auto
evenzeer raken als het OV, waardoor het gebruik van de auto is gedaald; 2. OV-gebruik bescheiden is
ten opzichte van het totale autoverkeer; 3 niet iedereen die nu het OV gebruikt heeft de auto als
alternatief beschikbaar heeft; 4. economische krimp, een recessie in het bijzonder (CPB, 2020), drukt
mobiliteit en compenseert daarmee een eventueel waterbedeffect.
Zie bijlage I voor de Adviesaanvraag.

4

Dat raakt aan vragen rond (institutionele) knelpunten voor werkgevers, voorzieningen
en instellingen indien werk- en openingstijden meer worden gespreid over de dag en
week. Ook zullen zich vragen rond prioritering aandienen: welke groepen/sectoren
zouden prioriteit moeten krijgen bij het reizen met het OV, gegeven de beperkte
capaciteit? Doorsnijdend is de vraag naar waar de richting en kaders vanuit de
(rijks)overheid dan wel medeoverheden worden gegeven en waar sectoren juist beter
zelf tot maatwerk kunnen komen.
Denktank Coronacrisis
Het voorliggende advies is voorbereid door een werkgroep “Auto en OV” van de
Denktank Coronacrisis.5
Denktank Coronacrisis6
De Denktank is ingesteld met als doel:

Kennis te verzamelen en uit te wisselen over economische en sociaal-maatschappelijke
ontwikkelingen.

Oplossingsrichtingen voor een zo goed mogelijk economisch herstel aan te geven;
alsmede knelpunten te signaleren op sociaal-maatschappelijk terrein en daarvoor
oplossingen aan te reiken.

Praktische voorstellen te ontwikkelen voor zowel het kabinet, sociale partners en hun
achterbannen, als ook de brede samenleving.

Het voorliggende advies verschijnt gelijktijdig, maakt gebruik van en borduurt voort op
het briefadvies van het Covid -19 Overleg van de planbureaus.7 Door de planbureaus is
voor veertien mogelijke maatregelen de impact op het gebruik van het OV, hun
uitvoerbaarheid, en hun economische en sociaal-maatschappelijke effecten in beeld
gebracht.
Focus
Het advies richt zich vooral op het personenvervoer en het OV. Hoewel het advies zich
hier vooral op richt, is het goed om daarbij in acht te nemen dat het goederentransport
en vooral de stedelijke distributie en logistiek onlosmakelijke onderdelen zijn van het
wegtransport (slechts 2 procent van het goederentransport gaat via spoor). Minder
gebruik van het OV kan leiden tot een zwaardere belasting van het (lokale) wegennet en
dus gevolgen hebben voor het personenvervoer over de weg (85 procent van het
personenvervoer gaat over de weg, 15 procent is OV). Met dat effect moet bij het
goederentransport rekening worden gehouden.
Leeswijzer
Paragraaf 2 staat stil bij de uitgangspunten en het onderscheid in verschillende fases
van de coronacrisis (crisis, opstart, herstart en heroverwegingsfase). Ook brengt deze
paragraaf de effecten van de verschillende maatregelen in kaart en op basis hiervan zijn
vuistregels geformuleerd. Paragraaf 3 schetst de aanbevelingen van de opstartfase, de
fase waarin Nederland weer stapje voor stapje van het slot gaat. De aandacht gaat uit
5
6

7

Zie bijlage II voor de samenstelling van de werkgroep.
Aan de Denktank Coronacrisis werken mee: Mariëtte Hamer (voorzitter Denktank / SER), Romke van
der Veen (vice-voorzitter Denktank / kroonlid SER), Monika Sie Dhian Ho (Clingendael), Godfried
Engbersen (WRR), Jet Bussemaker (RVS), Pieter Hasekamp (CPB), Kim Putters (SCP/kroonlid SER),
Olaf Sleijpen (DNB), Bert Kroese (CBS), Tuur Elzinga (FNV), Rob Mulder (VNO-NCW), Raymond Puts
(AWVN), Gerrit van de Kamp (VCP), Leonard Geluk (VNG), Edith Hooge (Onderwijsraad), Monique
Kremer (ACVZ) en Arnoud Boot (WRR). Het secretariaat wordt verzorgd door een team van het SERsecretariaat onder leiding van Ton van der Wijst.
CPB,PBL en SCP (2020) OV-gebruik tijdens de opstartfase. Een afwegingskader voor
beleidsmaatregelen.

5

naar een gezond en veilig OV, de noodzaak van een grootschalig belevingsonderzoek,
het monitoren van de mobiliteitsontwikkelingen, aandacht voor innovatie en het bieden
van voorlichting. Paragraaf 4 beschrijft de herstartfase en de vuistregels en de daarbij
behorende randvoorwaarden. Doel van deze vuistregels is te voorkomen dat in de
herstartfase het OV overbelast raakt. Tot slot biedt paragraaf 5 een slotbeschouwing.
2.

Uitgangspunten, fasering en effecten van maatregelen

2.1

Uitgangspunten

In zijn advies Naar een intelligent herstelbeleid formuleerde de Denktank een aantal
algemene uitgangspunten voor het te voeren herstelbeleid.8
Zo komt het erop aan de economische basis van ons land overeind te houden: zonder
sterke economische basis kan welvaart, met zijn vele maatschappelijke verworvenheden
en een sterke werkgelegenheidspositie, namelijk snel onder druk komen te staan.
Een van de andere uitgangspunten is dat het herstelbeleid moet voorsorteren op
middellange en langetermijnagenda’s die al voor de coronacrisis zichtbaar waren. Grote
transities zoals digitalisering, verduurzaming (klimaatbeleid en circulaire economie),
vergrijzing en een inclusieve en divers samengestelde (gender en cultureel)
arbeidsmarkt zijn in belangrijke mate richtinggevend.
Ook differentiatie en decentraal handelingsperspectief vormen een uitgangspunt.
“Differentiatie is mogelijk naar regio’s, doelgroepen en sectoren. Een belangrijke
beperkende voorwaarde vormt de druk op de publieke ruimte, meer in het bijzonder het
gebruik van het openbaar vervoer en de drukte op straat. Door de mogelijkheden van
differentiatie te benutten, wordt de samenleving meegenomen in de gefaseerde
overgang naar de volledige heropening van de economie”. 9
In het hierboven genoemd advies heeft de Denktank een brede beleidsagenda voor
herstelbeleid opgesteld, met de aankondiging apart te zullen adviseren over de rol van
thuiswerken, zowel in de crisisfase als meer structureel, mede in relatie tot de openbare
ruimte en het OV. De uitgangspunten zoals geformuleerd door de Denktank vormen ook
in het voorliggende advies een belangrijke richtsnoer. Zo is de differentiatie naar regio
een belangrijk uitgangspunt, omdat verplaatsingspatronen niet gelijkmatig over
Nederland zijn verdeeld. Zij verschillen per regio of route sterk naar omvang en
samenstelling.
In het verlengde van de eerder geformuleerde uitgangspunten voor herstelbeleid, acht
de Denktank het voor een gecontroleerde opstart van de mobiliteit van belang dat
maatregelen een gezonde en veilige reisomgeving bieden en dat maatregelen haalbaar,
betaalbaar, uitvoerbaar, duurzaam en inclusief zijn:
1. Gezond en veilig – Combinatie van maatregelen moet de gezondheid en veiligheid
van reizigers en personeel zo goed als mogelijk borgen. Recente wetenschappelijke
inzichten lijken te impliceren dat binnen de kans op COVID-besmettingen circa 19 keer
hoger is dan buiten10 en dat de meeste besmettingen plaatsvinden binnen gezinnen en
tijdens gezamenlijk reizen (OV).11 Daarbij speelt ook dat circa 40 procent van de

8
9
10
11

Zie hoofdstuk 3 van genoemd advies voor een volledig overzicht van de acht uitgangspunten.
Advies, p. 9.
“Closed environments facilitate secondary transmission of coronavirus disease 2019 (COVID-19)”,
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.02.28.20029272v2
“Indoor transmission of SARS-CoV-2”,
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.04.20053058v1

6

COVID-besmettingen a- of presymptomatisch zijn: er zijn dus geen (of pas later)
klachten.12
2. Haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar – Maatregelen moeten voor alle partijen
implementeerbaar en praktisch uitvoerbaar zijn en passen binnen de mogelijkheden van
het systeem. Maatregelen moeten de economische basis herstellen en werkgevers- en
werknemersgericht zijn. Rekening dient te worden gehouden met de financiële situatie
waarin veel bedrijven en organisaties als gevolg van de crisis verkeren. Bijvoorbeeld
waar maatregelen effecten hebben op kosten en gederfde productiviteit.
3. Duurzaam en inclusief – Maatregelen moeten een oplossing en vertrouwen bieden
voor mens, milieu en organisaties. Hierbij dient ook aandacht te zijn voor mensen met
een beperking.
Werkgevers en werknemers zullen er aan bijdragen om te helpen mobiliteit in goede
banen te leiden tijdens de opstart van de economie. Voor een gecontroleerde opstart
van de mobiliteit is ook de rol van andere organisaties waaronder de 25
veiligheidsregio’s van belang. In de praktijk dienen de bevoegde autoriteiten adaptief en
adequaat op te treden als dat noodzakelijk blijkt.
De werkgroep wijst er verder op dat door de gevolgen van het coronavirus het openbaar
vervoer fors lagere inkomsten heeft. Weliswaar wordt het openbaar vervoer daarvoor
gecompenseerd door het kabinet, de totale corona-rekening loopt steeds verder op.
Ondanks de uitstekende uitgangspositie van de Nederlandse overheidsfinanciën, zijn de
mogelijkheden niet onbeperkt. Dat is dus een belangrijke reden om, gegeven dat het
nog langere tijd kan duren voor er een vaccin of medicijn is, de mobiliteit in goede
banen te leiden.
2.2

Fasering

Bij het analyseren en volgen van de ontwikkelingen maakt de Denktank Coronacrisis een
onderscheid tussen verschillende fases:

De crisisfase waarin contact beperkende maatregelen noodzakelijk zijn om het
aantal besmettingen terug te dringen

De opstartfase die aanstaande is en waarvoor het kabinet een routekaart met
concrete beslismomenten heeft opgesteld. De routekaart geeft zicht op een
gefaseerde en restrictieve heropening van sectoren en maatschappelijke
activiteiten.

De herstartfase van onbekende duur waarin het coronavirus weliswaar met
beperkende maatregelen min of meer onder controle is maar een vaccin of
geneesmiddel nog niet beschikbaar is. Diverse beschermende maatregelen
hinderen nog steeds het economisch en maatschappelijk verkeer. Herstel naar
pre-coronaniveaus van de economie en werkgelegenheid is nog niet aan de orde.
De economie bevindt zich in een recessie.

De heroverwegingsfase waarin het middellangetermijnperspectief centraal staat en
waarin mogelijk structurele hervormingen nodig zijn. Hierbij gaat het erom
voorwaarden te scheppen voor toekomstige en houdbare welvaart voor iedereen.
Mogelijk treedt deze fase in terwijl het coronavirus nog steeds niet overwonnen is.
De Denktank Coronacrisis richt de focus op de herstartfase. Daarbij betrekt de Denktank
nadrukkelijk ook de lessen uit deze en vorige crises, met inachtneming van het volstrekt
andere karakter en oorzaken van deze crisis. De deelnemers aan de Denktank realiseren
12

https://www.theguardian.com/world/2020/may/30/could-nearly-half-of-those-with-covid-19-haveno-idea-they-are-infected

7

zich dat in de praktijk fasen in elkaar zullen overlopen en dat stappen die in de ene fase
worden gezet, gevolgen hebben voor een volgende fase. Korte termijn en lange termijn
zijn lastig van elkaar te onderscheiden. Zowel de duur als de impact van de coronacrisis
is namelijk onzeker. De vondst van een vaccin of geneesmiddel kan de opstart sterk
versnellen, terwijl de uitbraak van een tweede of derde besmettingsgolf ons terug kan
zetten.
Ook in het voorliggende advies wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende
herstelperiodes. De korte termijn betreft de opstartfase en is door het kabinet
aangemerkt als de periode tot 1 september a.s. De herstartfase betreft de middellange
termijn en vangt volgens het kabinet aan na 1 september. Voor de aanbevelingen voor
de herstartfase (de middellange termijn) is het goed om te leren van de praktijk die zich
in de komende maanden ontvouwt.
Zo lijken nu al verschillende tendensen zichtbaar te worden, die relevant zijn voor de
advisering op de lange termijn, zoals ook aangegeven in het recente advies Naar een
intelligent herstelbeleid van de Denktank:

Meer mogelijkheden voor (gedeeltelijk) thuiswerken en onderwijs en zorg op
afstand, met gevolgen voor digitale vaardigheden, onderlinge werkafspraken,
arbeid en zorg, werk en privé, beveiliging en privacy, alsook spreiden van woonwerk- en woon-schoolverkeer om verkeerspieken te vermijden.

Meer mogelijkheden voor afwisselen van afstandsonderwijs met onderwijs in
fysieke aanwezigheid, met gevolgen voor de interacties en sociale relaties en
digitale vaardigheden in onderwijs.

Een impuls voor online-winkelen, met gevolgen voor winkelgebieden in dorpen en
steden.

Duurzame aanpassingen in mobiliteit.
2.3

Effecten van maatregelen

In de komende maanden is het essentieel om de druk op het mobiliteitssysteem te
beperken door de mobiliteitsvraag geleidelijk en gespreid op te starten en de capaciteit
van het aanbod van het OV uit te breiden.13 Het laten aansluiten van vraag en aanbod
vormt daarbij de kern, waarbij de piekbelasting van het gebruik van het OV zal moeten
worden afgevlakt (spitstijden). Ook voor de coronacrisis was het in de spitstijden op
bepaalde trajecten al erg druk, terwijl de capaciteit van het OV in de daluren beduidend
minder belast werd.14
De te nemen maatregelen in de komende tijd zijn dus vooral gericht op het beperken en
het spreiden van de vraag naar vervoer (mobiliteitsvraag). Daarbij kan worden gedacht
aan een breed scala aan maatregelen. De vraag naar openbaar vervoer kan worden
beperkt en/of gespreid door het slimmer organiseren van tijd en plaats in de domeinen
arbeid, onderwijs en dienstverlening of door de maatregelen direct te richten op het
vervoer, bijvoorbeeld door prijsprikkels in te bouwen, door reserveringen in het OV, of
13

14

Ter illustratie, indien iedereen weer volledig terug zou vallen in zijn of haar mobiliteitspatroon van
voor de crisis, dan zou de nu beperkte capaciteit van het bus-, tram- en metrosysteem (momenteel
15-20 procent van de normale capaciteit) al worden overschreden bij het openstellen van middelbare
scholen. Hetzelfde zou gebeuren binnen het treinsysteem bij het openstellen van het hoger onderwijs
(momenteel 20-25 procent van de normale capaciteit),Roland Berger (2020) Hoe houden wij
Nederland in beweging. Lange termijn impact van COVID-19 op mobiliteit. Position paper, p. 7.
Voor de coronacrisis werden de meeste reizigerskilometers afgelegd met de auto (69 procent),
gevolgd door trein (11 procent) en fiets (9 procent). Het was het drukst op de weg en het openbaar
vervoer tussen 7-9 uur ’s ochtends en 16-18 uur 's avonds, waarbij de reismotieven 'Van en naar
werk' (29 procent), 'Visite' (19 procent) en 'Uitgaan, sport' (17 procent) het grootste deel
uitmaakten van onze totale mobiliteitsbehoefte in 2018. Zie: Roland Berger (2020) Hoe houden wij
Nederland in beweging. Lange termijn impact van COVID-19 op mobiliteit. Position paper, p. 4.

8

door het stimuleren van alternatieven waaronder verschillende soorten tweewielers als
de fiets, elektrische fiets en elektrische scooter .15
Bij het slimmer organiseren van plaats en tijd van arbeid valt te denken aan meer
thuiswerken en de spreiding van arbeidsuren (tijdelijk meer of minder werken, variatie
in aanvangs- en eindtijden, roosters en ploegendiensten). Bij het onderwijs gaat het
vooral om het vergroten van de mogelijkheden van het aanbieden van online onderwijs
en /of het spreiden van onderwijstijden. Bij het slimmer organiseren van tijd en plaats in
de dienstverlening kan worden gedacht aan verschuiving van winkeltijden (later
beginnen en/ of later dicht) of verruiming van winkeltijden en van openingstijden van
voorzieningen zoals kinderopvang. Ook het bevorderen van plaats- en
tijdsonafhankelijke digitale publieke dienstverlening behoort daartoe.
De planbureaus hebben de effecten van de verschillende maatregelen in kaart
gebracht.16 Daarbij worden verschillende effecten onderscheiden: mobiliteitseffecten,
uitvoerbaarheid, economische effecten, sociaal-maatschappelijke effecten. Met
betrekking tot de mobiliteitseffecten zijn bepaalde maatregelen kansrijk. Het deeltijd
thuiswerken voor niet-cruciale beroepen (1 dag per week naar werk) zou een reductie
van ongeveer 25 procent in de ochtendspits en 15-20 procent in de avondspits
betekenen. Door een gelijkmatiger spreiding van arbeidstijden in de ochtend tussen 6 en
10 uur en in de late middag en avond tussen 15 en 19 uur is een reductie denkbaar van
de bezetting van de drukste uren (dat is tussen 8 en 9 uur en tussen 17 en 18 uur) met
20 procent. Tegelijkertijd kent deze laatste maatregel ook negatieve effecten voor de
kwaliteit van leven. Ook het aanbieden van online onderwijs kent positieve effecten op
de mobiliteit. Zo leidt de maatregel om voor de helft van de tijd online onderwijs aan te
bieden (mbo, hbo en wo) tot een reductie van 10 -15 procent in de ochtendspits en tot
5 procent in de avondspits. Daarbij wordt opgemerkt dat de combinatie van fysiek
onderwijs en online onderwijs beter werkt dan alleen online onderwijs in verband met
praktijkvorming en vakonderwijs.
Het stimuleren van het fietsgebruik zal vooral het stedelijk openbaar vervoer ontlasten.
Minder kansrijke maatregelen daarentegen zijn bijvoorbeeld het verruimen van de
winkeltijden en voorzieningen. Het effect daarvan op de ochtendspits is
verwaarloosbaar. In daluren en avondspits is de reductie in het OV gebruik max 1-2
procent. Ook de maatregelen om bijvoorbeeld voor ouderen geen seniorenkorting meer
te verstrekken hebben een zeer beperkt effect op het gebruik van OV. Ouderen mijden
namelijk al de spits in het OV. Deze maatregelen worden dan ook in dit advies buiten
beschouwing gelaten.
2.4

Vuistregels

Op basis van het afwegingskader van de planbureaus, heeft de werkgroep de volgende
‘vuistregels’ geformuleerd die van belang kunnen zijn voor het beleid in de herstartfase:
1. Faciliteer het in deeltijd thuiswerken van werknemers waarbij, voor de juiste
verhouding tussen thuiswerken en op de werkplek zijn, rekening wordt
gehouden met de sector, de specifieke omstandigheden en het type
werkzaamheden.
2. Maak het spreiden van arbeidstijden mogelijk waar de kenmerken van de
sector en het type werkzaamheden dit toelaten.
3. Faciliteer de gewenste combinatie tussen online en fysiek onderwijs, waarbij
rekening wordt gehouden met differentiatie waaronder de eigenschappen en

15
16

Bijvoorbeeld innovatieve vormen, zoals Speed pedelec en E chopper.
PBL, CPB en SCP (2020) OV- gebruik tijdens de opstartfase.

9

vereisten van een opleiding en het type student. Stimuleer de kwaliteit van
online onderwijs door op korte termijn te investeren.
4. Verruim het tijdsslot voor het fysieke onderwijs (in het mbo, hbo en wo) en
zonodig voor kinderopvang.
5. Stimuleer het gebruik van tweewielers.
Een belangrijk uitgangspunt bij deze vuistregels is de differentiatie en het decentrale
handelperspectief. Ook een heldere communicatie vanuit de rijksoverheid op de inhoud
en toepassing van deze vuistregels is essentieel.
In onderstaande zal de visie van de werkgroep van de Denktank per fase nader worden
uiteengezet en aanbevelingen worden gedaan voor de korte en middellange termijn.
3.

Opstartfase

3.1

Inleiding

Tijdens de opstartfase gaan bepaalde sectoren zoals horeca en bioscopen weer
gedeeltelijk open en zullen de werkenden in de niet gesloten sectoren (zakelijke
dienstverlening) ook mogelijk in enige mate weer naar kantoor terugkeren. Bedrijven
hebben in hun protocollen en werkwijze opgenomen hoe personeel, klanten en
bezoekers naar de locatie komen. Kern daarbij is dat er zo min mogelijk wordt gereisd in
het kader van het woon-werkverkeer en andere vormen van zakelijke mobiliteit. Er is
sprake van een georganiseerde spreiding, niet allemaal tegelijk, zoveel mogelijk lokaal
en vooral lopend of met de fiets. Doel is zo min mogelijk gebruik te maken van het OV
en de auto. Met de scholen zijn tevens afspraken gemaakt. Voor het tertiaire onderwijs
(mbo, ho en wo) is een protocol opgesteld waarmee de onderwijsinstellingen de herstart
van de onderwijsactiviteiten zo spreiden ten opzichte van andere economische branches,
dat de spitsdruk in het openbaar vervoer wordt beperkt.
De werkgroep van de Denktank acht het van belang dat er in de komende maanden
wordt ingezet op een gezond en veilig OV, onderzoek, monitoring, innovatie en
voorlichting.
3.2

Gezond en veilig OV

Van groot belang op korte termijn is na te gaan hoe het OV-mobiliteitsaanbod veilig en
efficiënt kan worden ingericht. In lijn met het protocol Verantwoord blijven reizen in het
openbaar vervoer constateert de werkgroep dat de huidige 1,5 meter afstandsmaatregel
een sterk negatieve impact heeft op de capaciteit van het systeem en moeilijk
afdwingbaar is.
De inrichting, controle en naleving van die regel vergen een significante hoeveelheid aan
mensen en middelen die voor veel partijen niet beschikbaar is. Een strikte naleving is
bovendien niet altijd praktisch haalbaar tijdens bijvoorbeeld de spits, het in- en
uitstappen in het openbaar vervoer of bij het wachten voor een fiets- of
voetgangersstoplicht. Dit kan leiden tot onveilige situaties en maakt de 1,5 meter
lastiger te organiseren. Dat geldt overigens niet overal. In het internationale trein- en
luchtverkeer is gebruikelijk dat stoelen worden verkocht, waardoor er geen
overbelasting kan plaatsvinden.
In zijn advies Naar een intelligent herstelbeleid heeft de Denktank coronacrisis gesteld
dat de anderhalvemetermaatstaf een middel is: “Het doel is bescherming tegen het
coronavirus. Het middel ‘de anderhalvemeter’ is soms ontoereikend als we weer meer
sociale en economische activiteit willen ondernemen. Deze norm moet dus (kunnen)

10

wijken waar ze niet uitvoerbaar is (OV) of wanneer nabijheid voor de kwaliteit van leven
van kwetsbare mensen zwaarder weegt.17 Het kabinet heeft op 6 mei ook aangegeven
dat de 1,5 meter in het OV niet te realiseren is, en heeft daarom besloten tot een
verplichting van mondmaskers voor reizigers en werkenden in het OV sinds 1 juni. 18
Voor een gezond en veilig gebruik van de mondmaskers vraagt de werkgroep aandacht.
De werkgroep adviseert daarnaast om met deskundigen en betrokken mobiliteitspartijen
te overleggen welke andere maatregelen complementair zijn.
OV-partijen moeten maximaal de ruimte krijgen voor oplossingen om zoveel mogelijk
OV reizigers veilig te vervoeren. Daarbij moet de veiligheid voor reizigers altijd geborgd
blijven en dient OV-personeel te beschikken over een veilige werkplek .
Om een veilig en gezond OV te kunnen realiseren is een gedragsverandering
noodzakelijk. Deze verandering zal een lange adem vergen. Regels moeten worden
nageleefd en in dat kader is handhaving van belang. Er zullen op korte termijn duidelijke
afspraken moeten worden gemaakt tussen OV-partijen en de overheid over de
uitvoering en de verantwoordelijkheidsverdeling van de inrichting, controle en
handhaving.
3.3

Belevingsonderzoek naar het thuiswerken

Vanaf 12 maart jl. werden alle werknemers in Nederland opgeroepen zoveel mogelijk
thuis te werken. Daar is massaal gehoor aan gegeven, het grootste
‘thuiswerkexperiment’ ooit is daarmee gestart. Uit een reizigersonderzoek van Maurice
de Hond blijkt dat sinds de coronacrisis 56 procent van de respondenten thuiswerkt (was
6 procent). Bij een verdere versoepeling van de lockdownmaatregelen, blijft 26 procent
van alle respondenten in de toekomst ook vaker thuiswerken. “Het aandeel thuiswerkers
groeit van 6 naar 26 procent. Werkend Nederland laat zien zeer flexibel te zijn in
reisgedrag en werkroutines snel te kunnen aanpassen”.
De werkgroep heeft vuistregels geformuleerd waar - op basis van een groot
belevingsonderzoek de komende maanden – voor de toekomst naar toe kan worden
gewerkt. De werkgroep acht het van belang dat juist in de komende maanden (de
opstartfase) er een uitgebreid belevingsonderzoek komt onder werkenden en
werkgevers om te onderzoeken wat de ervaringen van de mensen zijn, tegen welke
knelpunten men aanloopt, en wat de positieve en negatieve kanten van het
(grotendeels) thuiswerken zijn. Dit onderzoek moet worden benut voor het beleid op
middellange en lange termijn.
3.4

Monitor mobiliteitsontwikkelingen, beheersing van OV stromen en
prijsprikkels

Om in te kunnen spelen op de veranderende werkelijkheid is het nodig om
ontwikkelingen goed te kunnen voorspellen, monitoren en evalueren op basis van
wetenschappelijk onderzoek. Niet alleen ten aanzien van het virus, maar ook ten
aanzien van mobiliteit. Zo kan ervoor worden gezorgd dat vraag en aanbod in balans
blijven en dat een veilige reisomgeving wordt geborgd. Dat geldt in het bijzonder ten
aanzien van de opstartfase, maar is ook van belang in de herstartfase. Resultaten van
onderzoeken kunnen bovendien worden gebruikt om aanbevelingen en maatregelen te
actualiseren.

17
18

Advies Denktank coronacrisis, p. 21.
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2020/05/06/kamerbrie
f-covid-19-update-stand-van-zaken/Update+corona+6+mei+2020.pdf

11

Verschillende soorten onderzoek kunnen worden uitgevoerd om hier uitvoering aan te
geven. Daarbij is de borging van de privacy van reizigers van belang. Hieronder worden
drie soorten onderzoek weergegeven.
Onderzoek naar mobiliteitsontwikkelingen
Om de ontwikkeling van de mobiliteitsvraag te kunnen voorspellen, monitoren,
evalueren en waar nodig bij te sturen is de juiste informatie nodig. Op basis van deze
sturings- en beslisinformatie kunnen scenario’s worden onderbouwd en afgewogen om
vraag en aanbod in balans te houden en een veilige reisomgeving te borgen. De huidige
modellen leveren deze informatie echter onvoldoende. Onderzoek op basis van een
mobiliteitsbrede monitoringstool kan helpen om deze informatie te verkrijgen. Hierbij is
een brede blik op mobiliteit van groot belang: het oplossen van problemen in het
openbaar vervoer kan immers leiden tot problemen elders (bijv. op de fiets of in de
auto). Deze informatie kan bovendien een dynamisch inzicht bieden in de details van
verplaatsingsgedrag en het effect van maatregelen. Een breder gedeeld inzicht in die
dynamiek kan het zelfsturende vermogen onder groepen burgers, organisaties en
bedrijven versterken (vergelijkbaar met de inzichten die file-informatie biedt).
CBS en TNO hebben beiden aangegeven hierin een rol te kunnen spelen.
CBS geeft aan dat zij een zinvolle bijdrage kunnen leveren aan het monitoren van
ontwikkelingen op het gebied van auto- en OV-gebruik in relatie tot veranderen
omstandigheden door de coronacrisis. Zij hebben veel data ter beschikking rondom
mobiliteit, zoals reisgegevens in relatie tot inkomen, autogebruik en nabije
mogelijkheden van het OV. Dit kan op korte termijn worden uitgebreid met informatie
van andere organisaties zoals in- en uitstapgegevens en bewegingen van vrachtvervoer.
Het CBS geeft als randvoorwaarde aan dat zij OV-gegevens op persoonsniveau nodig
heeft. Verder geeft het CBS aan samen te werken met kennisinstituten en planbureaus
om de gewenste koppelingen te leggen en analyses uit te voeren.
TNO geeft aan een rol te kunnen spelen bij het voorspellen, monitoren en evalueren van
de vervoersvraag, effecten van maatregelen en concentraties van mensen monitoren en
modellen evalueren. TNO kan een instrument bouwen dat de effecten van het verruimen
van een corona-maatregel of het openstellen van een sector voorspelt. Hiermee worden
economische activiteit, vervoersvraag en drukte op de weg en OV aan elkaar gekoppeld
en levert het systeem stuurinformatie voor de opstart van mobiliteit. Daarbij is een
randvoorwaarde van TNO dat zij kunnen beschikken over OV (chipkaart) data. TNO
geeft verder aan gebruik te willen maken van data van het CBS.
De werkgroep ondersteunt het ontwikkelen van een methode om de mobiliteitsvraag te
kunnen voorspellen, monitoren en evalueren op basis van onderzoek met een
mobiliteitsbrede monitoringstool. Daarbij zijn de privacy van reizigers en de wettelijke
grenzen van de privacy wetgeving van belang. De werkgroep adviseert om ook de
Autoriteit Persoonsgegevens te betrekken bij besluitvorming over het monitoren van
mobiliteitsontwikkelingen.
Onderzoek technologische mogelijkheden voor beheersing OV-stromen
Vergelijkbaar met het internationale trein- en luchtverkeer kan worden onderzocht of,
ten aanzien van het openbaar vervoer, stoelen of plaatsbewijzen vooraf kunnen worden
gereserveerd en wat de effecten van deze maatregel zijn. Op deze manier kan ook,
mocht dat op enig moment nodig zijn, de noodzakelijkheid van de reis van te voren
worden getoetst. Naast de effecten van deze maatregel moet ook de haalbaarheid en
uitvoerbaarheid worden getoetst, om dat het een grote logistieke en technologische
operatie vereist.

12

Positieve prijsprikkels om de spits te ontlasten
Spreiding van de piekbelasting in het openbaar vervoer kan worden bevorderd door
inzet van positieve prijsprikkels aan de randen van de spits in het openbaar vervoer. Dat
houdt een korting in voor reizigers die zich in de spitsperiode meer spreiden: van de
hyperspits naar de randen van de spits, zo blijkt uit eerder uitgevoerde onderzoeken.
De Denktank adviseert het kabinet om in samenspraak met de OV-partijen te
beoordelen of deze positieve prijsprikkels kunnen worden ingezet, om zo een betere
spreiding te bevorderen. Het toepassen van positieve prijsprikkels kan worden
gestimuleerd door vervoerders te compenseren voor hun inkomstenderving.
3.5

Aandacht voor technologische ontwikkelingen en innovatie

De werkgroep vraagt aandacht voor het belang van technologische ontwikkeling en
innovatie om de mobiliteitsvraag en –aanbod goed op elkaar aan te laten sluiten.
Maatregelen die samenhangen met innovatie en digitalisering kunnen daar een
belangrijke rol in spelen. Zo dient de inzet van digitale technologie (Smart Mobility of
digitalisering van mobiliteit) vooral de mobiliteitsstromen te kanaliseren/reguleren en
kunnen apps worden ingezet voor de reservering van reis- en werkplekken. Hierbij zijn
het ophalen/registreren, uniformeren en delen van data van belang (met oog voor de
bescherming van de privacy). Deelmobiliteit en de faciliterende deelsystemen vormen de
dienstverlening die reizigers vervoersmiddelen nu en in de toekomst met elkaar laat
delen ten behoeve van grotere efficiëntie ten aanzien van het gebruik.
Met Mobility as a Service (MaaS) gaat die dienstverlening nog een stap verder door het
gebruik van meerdere vervoersvormen (bijvoorbeeld deelmobiliteit, OV en
vervoersmiddelen in privébezit) efficiënter op elkaar aan te laten sluiten.
Met MaaS krijgt de reiziger alle vervoersopties onder handbereik via geïntegreerde apps.
Om deze veelbelovende ontwikkeling in de praktijk te laten functioneren is het wel nodig
dat MaaS-aanbieders, vervoerders en gebruikers data efficiënt en effectief met elkaar
kunnen delen. Daarvoor zijn goede afspraken tussen vervoerders en MaaS-aanbieders,
privacywaarborgen, technologische datastandaarden en de vereiste digitale systemen
om MaaS-diensten ontvankelijk te maken voor de communicatie met de vervoerder
nodig. MaaS (voor uitsluitend zakelijke mobiliteit) biedt goede kansen om op korte
termijn op grotere schaal te worden geïmplementeerd. Indien gebruik wordt gemaakt
van een gesloten circuit voor werknemers is de implementatie relatief eenvoudig met de
technologie en dienstverlening die daarvoor door de markt al wordt geboden.
De snelle technologische ontwikkeling is ook van belang voor de deelfietssector en
andere vormen van deelmobiliteit. Deelsystemen met de fiets kunnen een aantrekkelijk
alternatief bieden voor diverse soorten auto- of OV-ritten, zeker in de spits; een
succesvol deelfietssysteem vereist wel een goede fietsinfrastructuur.19
3.6

Voorlichting

Om thuiswerken en het spreiden van arbeidstijden te bestendigen en te stimuleren en
tegelijkertijd de risico’s voor de fysieke en mentale gezondheid te beperken kan er in de
opstartfase meer worden ingezet op voorlichting. Afgelopen april publiceerde het
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid een rapport waaruit blijkt dat het aantal
verplaatsingen en de totaal afgelegde afstand zijn afgenomen met respectievelijk 55
procent en 68 procent ten opzichte van vóór de coronacrisis. Tegelijkertijd verwacht het
overgrote deel (80 procent) van de mensen na de coronacrisis weer terug te keren naar

19

Zie: https://rwsduurzamemobiliteit.nl/@209467/deelfietssystemen/

13

het gebruik van het vervoer vóór de crisis.20 De verwachting is dus dat wanneer de
economie stapsgewijs heropent, het mobiliteitsgebruik weer zal toenemen. Daarom is
tijdens de opstartfase de kernboodschap om vanuit huis te werken, tenzij dat niet
mogelijk is. Aan werkgevers is het advies om met hun werknemers af te stemmen
uitsluitend naar en van het werk te reizen als dat noodzakelijk is voor de aard van de
werkzaamheden. In de praktijk zal het thuiswerken in de opstartfase voornamelijk op
kantoorpersoneel van toepassing zijn. Ten aanzien van de bepaling of reizen
noodzakelijk is, wordt een beroep gedaan op de afweging die een werkgever zelf, in
samenspraak met werknemers, maakt in de context van de activiteiten van het bedrijf
en die van de werknemer.
Voorlichting thuiswerken
Werknemers en werkgevers kunnen worden gestimuleerd om respectievelijk meer thuis
te werken of thuiswerken meer mogelijk te maken door hen voorlichting te geven over
de wettelijke mogelijkheden voor thuiswerken (Wet flexibel werken).
Daarnaast kan gezond thuiswerken worden gestimuleerd door werkgevers en
werknemers voorlichting te geven over de risico’s bij thuiswerken en de maatregelen die
kunnen worden genomen om die risico’s te minimaliseren. Hierbij dient specifiek ook
aandacht te zijn voor effectief leiderschap bij thuiswerk, om zo werkgevers voldoende
houvast te geven als een groot deel van het personeel thuis werkt. Daarnaast moet er
aandacht zijn voor het belang van het stimuleren van zelfstandigheid van werknemers,
het in balans houden van werk en privé, het beheersbaar houden van werkdruk en het
onderhouden van digitaal sociaal contact.
Voorbeelden van mogelijke voorlichting zijn het gebruik en breder bekend maken van
webpagina’s21, handreikingen, best practices, trainingen, (social) mediacampagnes en
direct advies.
Voorlichting spreiden arbeidstijden
Werknemers en werkgevers kunnen worden gestimuleerd om respectievelijk hun
arbeidstijden meer te spreiden, via CAO’s of via de Wet flexibel werken.
Daarnaast staat een gezonde manier van het spreiden van arbeidstijden voorop en dit
dient te worden gestimuleerd door werkgevers en werknemers voorlichting te geven
over de Arbeidstijdenwet en de kaders voor arbeidstijden die daarbinnen worden
gegeven. Toch kan spreiding van arbeidstijden ook binnen de kaders van de
Arbeidstijdenwet nog gezondheidsrisico’s opleveren. Om dat te voorkomen dienen
werkgevers en werknemers onregelmatige diensten en nachtwerk te voorkomen bij het
spreiden van arbeidstijden en een gelijkmatige verdeling van de arbeidsduur te
stimuleren.
Voorbeelden van mogelijke voorlichting zijn het gebruik van webpagina’s,
handreikingen, best practices, trainingen, (social) mediacampagnes en direct advies.
Ook sociale partners kunnen bij de voorlichting van werkgevers en werknemers een rol
spelen.

20
21

Zie: https://www.kimnet.nl/publicaties/rapporten/2020/04/20/mobiliteit-en-de-coronacrisis
Twee goede voorbeelden hiervan zijn ‘Vitaal Thuiswerken’ van Arboportaal en ‘Thuiswerken is
‘topsport’’ van MKB-Nederland en VNO-NCW.

14

4.

Herstartfase

4.1

Inleiding

Na de eerste paar maanden van de opstartfase volgt de herstartfase. Deze fase, waarin
het coronavirus met beperkende maatregelen min of meer onder controle is maar een
vaccin of geneesmiddel nog niet beschikbaar is, is nog van onbekende duur. Diverse
beschermende maatregelen zullen nog steeds het economisch en maatschappelijk
verkeer hinderen. Herstel naar pre-coronaniveaus van de economie en werkgelegenheid
is in deze fase nog niet aan de orde en de economie zal zich in een recessie bevinden.
De eerder waargenomen tendensen van meer mogelijkheden voor (gedeeltelijk)
thuiswerken en onderwijs en zorg op afstand, een impuls voor online-winkelen en
duurzame aanpassingen in mobiliteit, zullen zich mogelijk hebben doorgezet. Daarnaast
zullen de effecten van de genomen maatregelen in de opstartfase steeds zichtbaarder
worden, onder andere door het belevingsonderzoek naar thuiswerken en het monitoren
van de mobilititeitsontwikkelingen. Het is van belang om van die inzichten te leren, om
de zo ingezette lijn op een goede manier voort te kunnen zetten en de juiste
maatregelen te kunnen nemen in de herstartfase en later in de heroverwegingsfase.
Ter ondersteuning van het beleid in de herstartfase en de heroverwegingsfase heeft de
werkgroep een aantal vuistregels geformuleerd (zie paragraaf 2.4).
Om deze vuistregels te kunnen verwezenlijken zal het kabinet vanaf de herstartfase
bepaalde randvoorwaarden in acht moeten nemen. De vuistregels kunnen naast het
positieve effect op de mobiliteitsvraag gepaard gaan met andere positieve effecten,
maar ook met risico’s. Door het stellen van de juiste randvoorwaarden en hiermee
rekening te houden bij het nemen van de maatregelen kunnen de vuistregels zo effectief
mogelijk worden verwezenlijkt en kunnen de risico’s zoveel mogelijk worden
geminimaliseerd. De randvoorwaarden zijn gebaseerd op de uitgangspunten zoals
geformuleerd in paragraaf 2.1.
Niet alleen het kabinet kan een rol spelen bij de verwezenlijking van deze vuistregels.
Waar mogelijk moeten zoveel mogelijk op decentraal niveau afspraken worden gemaakt.
Werkgevers en werknemers kunnen gezamenlijk afspraken maken om de vuistregels zo
effectief en gezond mogelijk binnen de verschillende sectoren verder te verwezenlijken.
Hieronder zal daar per onderwerp kort aandacht aan worden besteed.
In de paragrafen hieronder zal per vuistregel een korte weergave worden gegeven van
de verschillende aandachtspunten en de bijbehorende kansen en risico’s. Vervolgens zal
een weergave worden gegeven van de randvoorwaarden die nodig zijn om de
vuistregels te kunnen verwezenlijken. De randvoorwaarden dienen gezond en veilig,
haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar, en duurzaam en inclusief te zijn, zoals
geformuleerd in paragraaf 2.1
4.2

Thuiswerken

Het aantal thuiswerkers neemt al jaren gestaag toe. Voor de coronacrisis werkte in 2019
3,5 miljoen (39 procent) werkenden gedeeltelijk thuis. De coronacrisis heeft ertoe geleid
dat veel mensen (meer) zijn gaan thuiswerken. Het kabinet vraagt aan werkenden om in
ieder geval tot de herstartfase nog zo veel mogelijk thuis te blijven en thuis te werken.
Hierdoor zal de mobiliteitsvraag in de komende maanden beperkt blijven. Tegelijkertijd
zullen de komende maanden de maatregelen geleidelijk worden versoepeld, waardoor
de mobiliteitsvraag steeds verder zal toenemen. Om ook in de herstartfase het OV
zoveel mogelijk te ontlasten en de duurzaamheid te bevorderen adviseert de werkgroep
werkgevers en werknemers in gesprek te gaan om te kijken of het mogelijk is om een of

15

meer dagen thuis te werken (in deeltijd thuiswerken). Daarbij kan worden gekeken hoe
het thuiswerken makkelijker of aantrekkelijker kan worden gemaakt. Bijvoorbeeld in het
geval niet iedereen beschikt over een gezonde werkplek.
Een groot deel van de werkenden werkte in 2019 echter niet thuis (bijna 5,5 miljoen).
Veel beroepsgroepen hebben niet de mogelijkheid om thuis te werken, zoals loodgieters,
schoonmakers en vrachtwagenchauffeurs. Er bestaat een groot verschil tussen
werkenden in verschillende beroepsniveaus, waarbij de hoogste beroepsniveaus vaak
wel thuis kunnen werken en de midden en lagere beroepsniveaus bijna niet. Meer dan
de helft van alle werkenden zit in een lager beroepsniveau. 22
Uit een recente enquête onder branches bleek dat slechts 15 procent van de branches
aangaf dat dat thuiswerken in hun sector “heel goed mogelijk is”.23
Om rekening te houden met deze verschillen adviseert de werkgroep te differentiëren
tussen sectoren en/of functies. Vooral werknemers in sectoren en/of functies waar het
thuiswerken makkelijker is en/ of al veel wordt gedaan, zoals bij werkenden in de ICT,
openbaar bestuur en juridische beroepen, zullen dat blijven doen. Het gaat dan vaak om
werkenden in beroepsniveau 4 en/ of beroepsgroepen waarbij het werk veelal via de
computer vanuit huis kan worden gedaan.
Deze aanbevelingen sluiten aan bij de arbeidsomstandighedenwetgeving en de Wet
flexibel werken. Op basis van de arbeidsomstandighedenwetgeving hebben werkgevers
de zorgplicht om werkenden ook thuis een gezonde werkplek te bieden, waarbij ook in
RI&E en plan van aanpak rekening te worden gehouden met het thuiswerken.
De Wet flexibel werken geeft de werknemer het recht om de werkgever te verzoeken om
aanpassing van de arbeidsplaats. De werkgever overweegt het verzoek van de
werknemer om aanpassing van de arbeidsplaats en pleegt overleg met de werknemer
indien hij het verzoek afwijst.
Het doel van deze aanbeveling is om op de middellange termijn de druk op het OV te
verminderen. Op de lange termijn kan een eventuele omkering van de huidige norm
plaatsvinden, waarbij werkenden in principe thuis werken en alleen op bepaalde dagen
naar het bedrijf komen. Of deze ontwikkeling zich zal voordoen zal mede afhangen van
de realisatie van de randvoorwaarden.
Kansen en risico’s bij het thuiswerken24
Het bestendigen en stimuleren van thuiswerken in deeltijd zal op de korte termijn
volgens de planbureaus effectief zijn voor het beperken van de mobiliteitsvraag.
Tegelijkertijd spelen ook andere effecten een rol. Thuiswerken biedt kansen, maar kent
ook risico’s. De kansen bestaan uit het beter kunnen combineren van werk en privé, een
hogere productiviteit, meer autonomie en minder stress. Maar werknemers kunnen om
verschillende redenen niet de mogelijkheid hebben om goed en gezond thuis te werken.
Dit kan bijvoorbeeld komen door de aard van het werk, een gebrek aan ruimte, gezonde
arbeidsmiddelen en technische mogelijkheden, of teveel afleiding. Hierdoor kunnen
fysieke en psychosociale risico’s ontstaan waar werkenden lichamelijke of mentale
klachten door kunnen ontwikkelen, zeker in situaties waar het thuiswerken niet kan
22
23
24

CBS (2020) Bijna 4 op de 10 werkenden werkt thuis, zie bs.nl/nl-nl/nieuws/2020/15/bijna-4-op-de10-werkenden-werkten-vorig-jaar-thuis
https://www.vno-ncw.nl/forum/enquete-wijst-uit-bedrijfsleven-over-hele-linie-getroffen-doorcoronacrisis.
Voor een uitgebreide analyse van de kansen en risico’s zie de SCP (2020) Beleidssignalement
Maatschappelijke gevolgen coronamaatregelen. Thuiswerken en werktijdspreiding: mogelijkheden en
maatschappelijke gevolgen. Zie ook: Onderzoek van de Uva, Wat kan de COVID-19 pandemie ons
leren over hoe we thuiswerken en forenzen ervaren? Zie: https://www.uva.nl/sharedcontent/faculteiten/nl/faculteit-der-maatschappij-engedragswetenschappen/nieuws/2020/05/coronacrisis-forenzen-en-thuiswerken.html

16

worden afgewisseld met werkdagen op het werk, of de thuissituatie thuiswerken niet of
minder goed mogelijk maakt, zoals bij werkenden met zorgtaken. Ook de sociale
cohesie van een bedrijf en de arbeidsproductiviteit kunnen door thuiswerken nadelig
worden beïnvloed. De gevolgen van deze risico’s kunnen op de lange termijn steeds
verder toenemen. De positieve en negatieve effecten van thuiswerken dienen daarom
zorgvuldig gewogen te worden. In de nieuwe situaties die tijdens de opstartfase en de
herstartfase zullen ontstaan is het van belang om te innoveren en de juiste
randvoorwaarden te scheppen, om zo ruimte te bieden aan de positieve effecten van
thuiswerken en de negatieve effecten zoveel mogelijk te minimaliseren. In het
onderstaande worden deze randvoorwaarden voor de herstartfase beschreven. Daarbij
geldt ook de aanname dat goede randvoorwaarden werknemers verder zullen stimuleren
om in deeltijd thuis te werken.
Randvoorwaarden
Hieronder volgt een weergave van verschillende randvoorwaarden die het kabinet in
acht kan nemen om goed en gezond thuiswerken zoveel mogelijk te stimuleren. Door
het combineren van de verschillende randvoorwaarden zal het grootste effect behaald
kunnen worden.
Verbeter mogelijkheden thuiswerken
De ontwikkeling en verspreiding van ‘werk-hubs’ (en/of satellietkantoren) kan worden
gestimuleerd. Deze werk-hubs zijn centrale plekken binnen stad of dorp waar
werkenden naartoe kunnen gaan om los van de thuissituatie te kunnen werken, met
aanwezigheid van de nodige arbeidsmiddelen en faciliteiten. Door de relatief korte
afstand van de woning van de werknemer is het niet nodig om het OV of de auto te
gebruiken. Ook kunnen werkenden van dezelfde of verschillende organisaties elkaar
treffen, om sociale contacten te kunnen onderhouden. Deze werk-hubs zouden in
samenwerking met bestaande organisaties en gemeenten kunnen worden opgezet,
bijvoorbeeld in bibliotheken en kantoorruimtes, waar vaak al ruimte en faciliteiten om te
werken aanwezig zijn.
Om de mogelijkheden van thuiswerken zoveel mogelijk te verbeteren is het belangrijk
dat technologische ontwikkeling en innovatie op het terrein van thuiswerken zoveel
mogelijk wordt gestimuleerd. Er zou bijvoorbeeld geïnvesteerd kunnen worden in nieuwe
vormen van technische mogelijkheden, gezonde arbeidsmiddelen en bedrijfsvoering.
Thuiswerken vereist een snelle en stabiele internetverbinding. Daarnaast is het van
belang om regelmatig via digitale weg contact(en) te onderhouden als er veel thuis
gewerkt wordt. Dit is niet alleen bevorderlijk om de werkzaamheden zoveel mogelijk te
continueren maar draagt ook bij aan het onderhouden van sociale contacten en
voorkomt dat werknemers in een isolement raken25. Op plekken in Nederland waar de
huidige netwerken onvoldoende capaciteit hebben om deze verbindingen te leveren
kunnen maatregelen worden getroffen om de uitbreiding of ontwikkeling van deze
netwerken te stimuleren. Zeker als op lange termijn thuiswerken de nieuwe norm wordt
is het belangrijk dat de landelijke dekking voldoende is.
Net als bij de opstartfase is het van belang dat werkgevers en werknemers in de
herstartfase worden voorgelicht over de mogelijkheden om (gezond) thuis te kunnen
werken. Zie paragraaf 3.6 voor een verdere invulling van deze randvoorwaarde.

25

Brief van 1 april 2020 van de StvdA “Aan het decentraal overleg”, betreffende coronacrisis en
noodpakket.

17

Stimuleer gezond thuiswerken
Werkgevers en werknemers kunnen worden gecompenseerd bij de aanschaf van
arbeidsmiddelen om gezond thuiswerken mogelijk te maken. Hierbij kan het gaan om
compensaties vanuit de overheid middels overheidssubsidie of middels belastingvoordeel
(via bijv. de werkkostenregeling), voor de aanschaf van bijvoorbeeld arbeidsmiddelen
als een bureau en bureaustoel, een monitor of een snelle internetverbinding. Bij het
verstrekken van arbeidsmiddelen dient rekening te worden gehouden met de
Arbeidsomstandighedenwetgeving.
De werkkostenregeling (WKR) biedt op dit moment de mogelijkheid om werknemers
belastingvrij te compenseren voor de aanschaf van arbeidsmiddelen voor thuiswerken.
Er zit echter een limiet aan de kosten die een werkgever belastingvrij mag
compenseren. Deze limiet is in maart 2020 tijdelijk verhoogd om bedrijven tegemoet te
komen bij het verschaffen van arbeidsmiddelen voor thuiswerken. Om thuiswerken
verder te stimuleren zou de tijdelijke verhoging van de WKR omgezet kunnen worden
naar een structurele verhoging. Ook zou binnen de WKR een aparte limiet kunnen
worden ingesteld voor de vergoeding van kosten in het kader van thuiswerken.
Werkgevers hebben op basis van de arbowetgeving een zorgplicht bij thuiswerken,
onder andere door het beschikbaar stellen van een ergonomische thuiswerkplek en
beleid te voeren op het tegengaan van psychosociale arbeidsbelasting. Werkgevers en
werknemers kunnen gestimuleerd worden om op decentraal niveau afspraken te maken
over de naleving van deze zorgplicht. Zo zouden werkgevers werknemers in staat
kunnen stellen om arbeidsmiddelen tijdelijk thuis te installeren. In het kader van
handhaving kan de Inspectie SZW aandacht besteden aan de invulling van de zorgplicht
bij thuiswerken. De overheid kan daarnaast werkgevers en werknemers voorlichting en
informatie bieden bij de invulling van deze zorgplicht.
Investeer in kinderopvang en sluitende dagarrangementen
Om thuiswerken mogelijk te maken voor ouders met thuiswonende kinderen is het
belangrijk dat er voldoende ondersteuningsmogelijkheden zijn voor het combineren van
werken en zorgen, zowel vanuit het oogpunt van welzijn (vermindering tijdsdruk) als
vanuit het oogpunt van verdeling van betaalde en onbetaalde arbeid. De SER heeft in de
eerdere adviezen Gelijk goed van Start en Een Werkende Combinatie voorstellen
ontwikkeld en aanbevelingen gedaan voor het verbeteren van de kwaliteit en
toegankelijkheid van voorzieningen voor jonge kinderen en het realiseren van sluitende
dag-arrangementen voor schoolgaande kinderen. De werkgroep adviseert om de (nog
niet gerealiseerde) aanbevelingen uit deze adviezen over te nemen en de SER zal over
deze beide onderwerpen (op korte termijn) het Kabinet adviseren.
Het belang hiervan is door de coronacrisis toegenomen. Uit het onderzoek naar
Werkende ouders in tijden van corona blijkt dat er voor moeders gemiddeld meer
veranderde dan voor vaders. Moeders hebben minder vrije tijd dan vaders, ervaren
meer werkdruk en nemen nog altijd meer huishoudelijke taken en zorgtaken op zich.
Wel is er een groep mannen die meer is gaan doen aan huishoudelijke en zorgtaken. 26
Sociale partners en thuiswerken
Gezamenlijk initiatieven van sociale partners op sector- en bedrijfsniveau om de
kwaliteit van werk te verbeteren zou gestimuleerd kunnen worden in het verlengde van
het Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie. De WRR noemt dat de
programmatische aanpak. Betrokkenheid van de overheid daarbij zou in het verlengde

26

Yerkes, M, C. Remery et al (2020) Werkende ouders in tijden van corona. Meer maar ook minder
genderongelijkheid.

18

kunnen liggen van het voornemen van de minister van SZW om de SER een advies te
vragen over “een bredere en betere toepassing van sociale innovatie”.
Op decentraal niveau kunnen werkgevers en werknemers afspraken maken om de
vuistregel rond thuiswerken zo effectief en gezond mogelijk binnen de verschillende
sectoren verder te verwezenlijken. Voorbeelden van zulke afspraken zijn het bieden van
informatie en advies over thuiswerken, het beschikbaar stellen van arbeidsmiddelen en
het maken van afspraken over het combineren van werk en privé. Ook zouden
arbodeskundigen, zoals de preventiemedewerker, een rol kunnen worden gegeven bij
het faciliteren van gezond thuiswerken.
4.3

Spreiding arbeidstijden

Niet alle werkenden kunnen of willen thuiswerken, bijvoorbeeld vanwege de aard van
hun beroep of hun thuissituatie. Deze groep zal zowel op de korte als lange termijn naar
het werk reizen, waarbij een deel van deze groep ook, in ieder geval in de opstartfase
en de herstartfase, van het OV of de auto gebruik zal moeten maken. Aan die
werkenden vraagt het kabinet om de komende maanden zoveel mogelijk de spits en
drukte te vermijden, maar veel werkenden zijn gebonden aan arbeidstijden die ertoe
leiden dat ze in de spits moeten reizen en drukte niet kunnen mijden. Veel bedrijven in
Nederland zijn ingericht op deze arbeidstijden en ook sectorale collectieve afspraken,
zoals cao’s, bevatten regelmatig afspraken over arbeidstijden en de vensters die leiden
tot reizen in de spits. Hierdoor kan er een piekbelasting ontstaan in de mobiliteitsvraag
waarmee de capaciteit overschreden wordt. Om deze piekbelasting te voorkomen
zouden werkenden hun arbeidstijden meer over de dag kunnen spreiden, zodat de
begin- en eindtijden van hun arbeid ertoe leiden dat zij niet in de spits hoeven te reizen.
De werkgroep adviseert werkgevers en werknemers om het gesprek aan te gaan over
de mogelijkheden om arbeidstijden te spreiden, bijvoorbeeld door zowel het spreiden
van arbeidstijden als het combineren van werk en privé bij het spreiden van
arbeidstijden makkelijker te maken. Verdere stimulering kan plaatsvinden door het
spreiden gezond te houden en financieel aantrekkelijker te maken.
In 2016 konden 40 procent van alle mensen in loondienst grotendeels of helemaal zelf
bepalen, in onderling overleg met de werkgever, hoe zij hun arbeidstijden spreiden. Er
bestaat echter een groot verschil tussen werkenden in verschillende beroepsniveaus. 80
procent van werkenden met een wetenschappelijk beroepsniveau geeft aan hun beginen eindtijden zelf te kunnen bepalen, tegenover 12 procent van werkenden in de lagere
beroepsniveaus. Meer dan de helft van alle werkenden zit in een lager beroepsniveau.
Zeggenschap over arbeidstijden is ook nu nog zeer sectorafhankelijk. 65 procent van
werknemers bij de overheid en 57 procent van werknemers in de zakelijke
dienstverlening geeft aan zelf de begin- of eindtijd te kunnen bepalen, ten opzichte van
33 procent in het onderwijs, 29 procent in de zorg en 29 procent in de handel, horeca
en reparatie.27
Om rekening te houden met deze verschillen adviseert de werkgroep te differentiëren
tussen sectoren. Werkgevers en werknemers worden gestimuleerd om onderling
afspraken te maken over kaders waarbinnen werknemers hun arbeidstijden kunnen
spreiden. Daarbij zijn zeggenschap en regelruimte voor werknemers van belang.
Werkgevers en werknemers in overige sectoren worden niet gestimuleerd. Hierbij kan
27

Arbeidsmarkt in Kaart, wel- en niet-werkenden editie 1, SCP, 2018, p. 59 - 68:
https://digitaal.scp.nl/arbeidsmarkt-in-kaart-wel-en-niet-werkenden-1/assets/pdf/arbeidsmarkt-inkaart-wel-en-niet-werkenden-editie-1.pdf; Aanbod van Arbeid 2016, SCP, 2016, p. 54 - 56:
https://www.scp.nl/binaries/scp/documenten/publicaties/2016/08/30/aanbod-van-arbeid2016/Aanbod+van+Arbeid+2016.pdf

19

worden gedacht aan sectoren waar het spreiden van arbeidstijden makkelijker is en/ of
in sectoren waar het spreiden van arbeidstijden meer wordt gedaan, zoals bij werkenden
in de overheidssector en zakelijke dienstverlening. Een andere optie is om juist in te
zetten op sectoren waar het spreiden van arbeidstijden weinig wordt gedaan door deze
sectoren te ondersteunen bij het wegnemen van obstakels bij het spreiden van
arbeidstijden, zoals in delen van het onderwijs. Bij deze sectoren zou mogelijk de
grootste winst kunnen liggen.
Deze aanbevelingen sluiten aan bij de Arbeidstijdenwetgeving en de Wet flexibel
werken. De Arbeidstijdenwet is een minimumwet die regels stelt aan de arbeidstijdenen rusttijden van werknemers. Via sociale dialoog en collectieve overeenkomsten op
bedrijfs- en sectorniveau worden verdere afspraken gemaakt over bijvoorbeeld werk- en
rusttijden en bijvoorbeeld over een gezonde manier van spreiden van arbeidstijden
en/of gezond roosteren. De Wet flexibel werken geeft werknemers het recht om hun
werkgever te vragen of zij hun arbeidstijden anders kunnen spreiden.
Het doel van deze aanbeveling is om op de middellange termijn de druk op het OV te
verminderen. Op de lange termijn zou het mogelijk zijn dat de traditionele spits
‘vervaagt’ en werkenden binnen veel bredere tijdsvensters van en naar het bedrijf
komen.
Kansen en risico’s28
Uit de studie van de planbureaus blijkt dat het spreiden van arbeidstijden, eventueel
met een onderscheid tussen sectoren, al op korte termijn effectief zou kunnen zijn voor
het beperken van de piekbelasting op de mobiliteitsvraag. Maar ook hier geldt dat
verschillende effecten een rol spelen. Het spreiden van arbeidstijden biedt kansen, maar
kent ook risico’s. De kansen bestaan uit de mogelijkheid om werk en privé beter op
elkaar af te stemmen, beter rekening te kunnen houden met het persoonlijk biologisch
ritme en de mogelijkheid om stress van woon-werkverkeer te voorkomen.
Maar werknemers kunnen om verschillende redenen niet de mogelijkheid hebben om
hun arbeidstijden op een gezonde manier te spreiden. Dit kan bijvoorbeeld komen door
de aard van het werk of door een gebrek aan zeggenschap met als gevolg roosters met
onregelmatige, gebroken en lange diensten of nachtwerk. Door gebrek aan rust en
verstoringen in de biologische klok kunnen werkenden lichamelijke of mentale klachten
ontwikkelen. Ook de sociale cohesie van een bedrijf en de arbeidsproductiviteit kunnen
door het spreiden van arbeidstijden nadelig worden beïnvloed. De gevolgen van deze
risico’s kunnen op de lange termijn steeds verder toenemen. De positieve en negatieve
effecten van het spreiden van arbeidstijden dienen daarom zorgvuldig gewogen te
worden. In de nieuwe situaties die tijdens de opstartfase en de herstartfase zullen
ontstaan is het van belang om te innoveren en de juiste randvoorwaarden te scheppen,
om zo ruimte te bieden aan de positieve effecten van het spreiden van arbeiden en de
negatieve effecten zoveel mogelijk te minimaliseren. In het onderstaande worden deze
randvoorwaarden voor de herstartfase beschreven. Daarbij geldt ook de aanname dat
goede randvoorwaarden werknemers verder zullen stimuleren om hun arbeidstijden te
spreiden.
Randvoorwaarden
Hieronder volgt een weergave van verschillende randvoorwaarden die het kabinet in
acht kan nemen om goed en gezond spreiden van arbeidstijden zoveel mogelijk te
stimuleren. Door het combineren van de verschillende randvoorwaarden zal het grootste
effect behaald kunnen worden.
28

Voor een uitgebreide analyse van de kansen en risico’s zie de SCP (2020) Beleidssignalement
Maatschappelijke gevolgen coronamaatregelen. Thuiswerken en werktijdspreiding: mogelijkheden en
maatschappelijke gevolgen.

20

Verbeter mogelijkheden spreiden arbeidstijden
Net als bij de opstartfase is het van belang dat werkgevers en werknemers in de
herstartfase worden voorgelicht over de mogelijkheden om arbeidstijden (gezond) te
spreiden. Zie paragraaf 3.6 voor de verdere invulling van deze randvoorwaarde.
Stimuleer dat kinderopvang, detailhandel en dienstverlening op ruimere tijden mogelijk
is, zodat ook mensen met vroege begintijden of late eindtijden hiervan gebruik kunnen
maken. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan openingstijden en spreekuren in de
avonden. Mogelijk moet hier ook op provinciaal en gemeentelijk niveau aandacht aan
worden besteed, door bijvoorbeeld het verruimen van de mogelijkheden binnen
bestemmingsplannen. Hierbij is belangrijk dat ook de werkenden in kinderopvang,
detailhandel en dienstverlening in samenspraak met de werkgever voldoende
zeggenschap houden over hun arbeidstijden, zodat de gezonde spreiding van
arbeidstijden voor een werkende niet een ongezonde spreiding van arbeidstijden voor
een andere werkende betekent en een ‘waterbed-effect’ wordt voorkomen. Op
decentraal niveau kunnen hier verdere afspraken over worden gemaakt.
Op decentraal niveau kunnen werkgevers en werknemers afspraken maken om de
vuistregel rond het spreiden van arbeidstijden zo effectief en gezond mogelijk binnen de
verschillende sectoren verder te verwezenlijken. Voorbeelden van zulke afspraken zijn
het bieden van informatie en advies over het spreiden van arbeidstijden en het geven
van ondersteuning bij de concrete invulling van het spreiden van arbeidstijden,
bijvoorbeeld door middel van dagvensters en roostersystematieken. Ook zouden
arbodeskundigen, zoals de preventiemedewerker, een rol kunnen worden gegeven bij
het gezond spreiden van arbeidstijden.
4.4

Online onderwijs en spreiding onderwijstijden

Tijdens de ‘intelligente lockdown’ werden vrijwel alle onderwijsactiviteiten volledig online
gevolgd. Nu scholen en onderwijsinstellingen weer gedeeltelijk opengaan zal er ook weer
fysiek onderwijs mogelijk zijn, maar is spreiding van tijden nodig om afstand te houden
en het OV te ontlasten. Online onderwijs zal voorlopig dus ook nodig blijven. De omslag
van fysiek naar online onderwijs heeft echter ook maatschappelijke gevolgen en kan
effecten hebben op de onderwijskwaliteit. Daarom is het van belang dat in de komende
maanden er meer ruimte komt voor fysiek onderwijs. De effecten van het onderwijs in
het po en vo op het auto en OV-gebruik zijn relatief beperkt, zeker door toepassing van
de anderhalvemeterregel in het vo en daardoor de spreiding van leerlingen. Daarom
richten de aanbevelingen zich vooral op het mbo, hbo en wo.
De vuistregels die voor het onderwijs (mbo, hbo, wo) zijn geformuleerd gaan uit van
een goede combinatie tussen online en fysiek onderwijs, waarbij rekening wordt
gehouden met de eigenschappen en vereisten van een opleiding en het type student
(leeftijd en opleidingstype) en een verruiming van het tijdslot voor het fysieke
onderwijs. Deze verruiming schept mogelijkheden voor begeleiding, ontmoeting en
werken in kleine groepen, waarbij de anderhalvemeterregel in acht kan worden
genomen. Om deze vuistregels te kunnen verwezenlijken zullen een aantal
randvoorwaarden in acht moeten worden genomen.
Kansen en risico’s
De omslag naar online leren zorgt voor een digitale versnelling. In korte tijd ontstonden
er veel samenwerkingsverbanden tussen onderwijsorganisaties, vraagbaken voor
afstandsonderwijs en werd er gekeken naar wat wel en niet werkt bij afstandsonderwijs.
Toch kleven er ook aanzienlijke nadelen en risico’s aan online onderwijs en kan het
volledig overschakelen van fysiek naar online onderwijs negatieve maatschappelijke
effecten tot gevolg hebben, waaronder het risico op kansenongelijkheid. De ervaring

21

leert dat online onderwijs en de combinatie van online met fysiek onderwijs meer
werkdruk opleveren. De onderwijsinstellingen hebben de behoefte om meer fysiek
onderwijs te bieden, naast het online onderwijs dat vanwege de corona-maatregelen ook
nog steeds nodig is De discussie over innovatie van het onderwijs dient breder te
worden gevoerd en niet alleen binnen het kader van het beperken van de
mobiliteitsvraag.
Om online onderwijs in te zetten moet er aan een aantal randvoorwaarden worden
voldaan, om de risico’s ervan zoveel mogelijk te beperken.
Er wordt en is veel ervaring opgedaan met nieuwe onderwijsvormen, zoals gamification,
microlearning, online discussiegroepen. Vooral private opleiders hebben hier al langer
ervaring mee bij het geven van trainingen en cursussen (vooral voor volwassenen).
Online onderwijs kan een goede aanvulling op het fysieke onderwijs zijn. Studies laten
zien dat ‘blended learning’ een effectieve manier van leren kan zijn. Bij het slim inzetten
van ‘blended learning’ ontstaan naast de andere doelstellingen van ‘blended learning’
ook mogelijkheden om het OV te ontlasten en cruciale fysieke onderdelen doorgang te
laten vinden. De lessen die nu worden opgedaan zijn blijvend toepasbaar voor het
flexibiliseren van het onderwijs en scheppen kansen om techniek voor online leren
effectief in te zetten. Daarbij merkt de werkgroep op dat de huidige situatie in het kader
van de coronacrisis los moet worden gezien van de algemene discussie die gaande is
over online onderwijs.
Online onderwijs gaat verder dan hoorcolleges online zetten. Het vraagt om een andere
didactiek, andere vaardigheden van de docent en de techniek moet ondersteunend zijn
aan de inhoud. Onderzoek laat zien dat online onderwijs kan resulteren in slechtere
leerprestaties. Het onderwijs vervult ook een belangrijke taak op het gebied van
socialisatie. Voor alle leerlingen en studenten is het belangrijk elkaar te ontmoeten, van
elkaar te leren en hierdoor andere vaardigheden op te doen dan achter de computer.
Met name in het beroepsonderwijs zijn veel onderdelen van opleidingen lastig online te
geven. Het werken met machines en practica zijn moeilijk te simuleren. Hetzelfde geldt
voor toetsen: er zitten veel nadelen aan online toetsen en er is nog weinig ervaring
mee.
De effectiviteit van online leren is mede afhankelijk van de thuissituatie van iemand:
Heeft de leerling of student een goede laptop met passende software en de digitale
vaardigheden om alles uit het online onderwijs te halen? En krijgt hij of zij voldoende
begeleiding? Die laatste vraag speelt met name in po, vo en deels mbo. In het po zien
docenten dat een deel van de kinderen een leerachterstand oploopt omdat ze niet mee
kunnen komen of zelfs onbereikbaar zijn, waardoor de kansenongelijkheid toeneemt.
Dat is problematisch en het strekt tot de aanbeveling om de oorzaken ervan, die tot nu
toe nog niet duidelijk in kaart zijn gebracht, te onderzoeken.
Randvoorwaarden online onderwijs
Omdat het voorlopig nodig zal zijn het onderwijs deels online te organiseren, zijn er
aandachtspunten geformuleerd voor de inzet van online onderwijs:

Een deel van het onderwijs kan online, maar een deel moet fysiek om negatieve
leerprestaties te voorkomen.

Specifieke groepen, zoals kwetsbare leerlingen en studenten, kunnen met
voorrang op school terecht.

Sommige onderwijsvormen vereisen fysieke aanwezigheid. Denk aan practica en
toetsen.

Een combinatie van online en fysiek onderwijs schept kansen om een balans te
vinden tussen kwalitatief goed onderwijs en ontlasting van het OV.

22





Investeer daarom in de kwaliteit van online onderwijs. Te denken valt aan digitale
vaardigheden voor docenten en betere technische faciliteiten en ondersteuning op
de onderwijsinstelling en thuis.
Geef aandacht aan de thuissituatie van leerlingen en studenten en pas waar
mogelijk maatwerk toe.

Reisbewegingen OV verminderen:

Onderzoek mogelijkheden om reizen per (elektrische) fiets mogelijk te maken voor
docenten en studenten die op relatief beperkte afstand wonen. Kijk naar
mogelijkheden om leerlingen en studenten met eigen vervoer (fietsgroepen of
studenten uit eigen stad) wel tijdens de spits fysiek onderwijs te laten volgen.

Besteed ook aandacht aan groepen leerlingen (VO) die vanwege
sociaaleconomische situatie van hun ouders geen fiets tot hun beschikking
hebben.

Onderzoek verdere mogelijkheden om het onderwijs in mbo en ho vaker ’s avonds
te geven zodat studenten na 19.00 uur terug kunnen reizen. Dit hangt samen met
cao-afspraken over avondwerk. Hier moeten de kinderopvang en buitenschoolse
opvang (voor docenten met kinderen) dan wel op inspelen.

Onderzoek of de huidige lestijden van scholen flexibeler kunnen worden ingezet en
of deze flexibiliteit ook aan een beter functionerend OV kan bijdragen.

Onderzoek mogelijkheden om studentenhuisvesting uit te breiden voor nog
thuiswonende studenten die afhankelijk zijn van OV.
Verruiming van tijdslot
Voor wo, hbo en het mbo is een protocol opgesteld waarmee de onderwijsinstellingen de
herstart van de onderwijsactiviteiten zo spreiden ten opzichte van andere economische
branches, dat de spitsdruk in het openbaar vervoer wordt beperkt. Door het ministerie
van I&W is (tot 1 september) een tijdslot afgekondigd voor het geven van onderwijs van
11.00 tot 15.00 uur en na 20.00 uur. De onderwijsinstellingen moeten hun
onderwijsactiviteiten daarop aanpassen. Met dit tijdslot wordt gevreesd voor een tweede
onderwijs-spits. De onderwijssectoren geven aan liever meer spreiding te zien tussen de
sectoren en meer ruimte in het geboden tijdslot. Ook wordt met het tijdslot geen ruimte
geboden aan oplossingen die geen beroep doen op het OV (zoals lessen voor de groepen
die met de fiets komen). De werkgroep ondersteunt deze oproep.
Het mbo is in een aantal gevallen al eerder teruggekeerd naar fysiek onderwijs voor
onderwijsactiviteiten die niet online of op afstand konden worden gedaan. Er is
afgesproken dat deze reeds opgestarte activiteiten door kunnen gaan, ook als ze buiten
het tijdslot vallen.
Door beperkingen die voortkomen uit de anderhalvemeterregel, is het voor instellingen
mogelijk om tot slechts 20 procent van de ruimtelijke capaciteit te benutten. Het gevoel
leeft breed bij de sectororganisaties dat er na 1 september sprake moet zijn van ruimere
tijden en of clustering van uren, al dan niet door creatieve mobiliteitsoplossingen die
minder druk leggen op het OV (bv. fietsvergoeding, parkeerplaatsen).
Voor het voortgezet onderwijs is er afgesproken dat leerlingen die minder dan 8
kilometer van school wonen, nadrukkelijk worden opgeroepen om op een andere wijze
dan met het OV naar school te komen. Voor leerlingen die verder dan 8 kilometer van
school wonen, worden lokale afspraken gemaakt met het OV. Scholen inventariseren de
mobiliteitsbehoefte van hun populatie en geven dat door aan het OV die een voorstel
doet om een voorziening te treffen.

23

4.5

Stimuleren van de tweewieler

Voor een meer flexibel mobiliteitsbeleid en het stimuleren van het flexibel gebruik van
verschillende vervoerwijzen kan worden gedacht aan het bevorderen van het gebruik
van ander vervoer dan OV en auto, zoals de tweewielers.
Voor het stimuleren van de tweewielers zijn verschillende opties denkbaar:

via belastingvoordeel of subsidie bij de aanschaf van een (elektrische) fiets of een
elektrische scooter (milieuvriendelijkheid belangrijk uiteraard).

via een reiskostenvergoeding voor de kilometers met de fiets.

publieke campagnes (gebruik goede voorbeelden))

onderzoek en verbeter het fietsverkeer in stedelijk gebied en investeer in
fietspaden en snelfietsroutes om fietsgebruik te stimuleren. Provincies en
stadsregio’s hebben een groot aantal snelfietsroutes in de planning. Een
Rijksbijdrage zorgt voor versnelling van de realisering en een verdere
kwaliteitsverbetering.

Zorg voor voldoende en goed bereikbare fietsenstallingen.
Hierbij moet wel worden bedacht dat de fietspaden drukker worden als veel mensen
uitwijken naar de fiets. Voor de coronamaatregelen was het in de spits op sommige
routes in de stad onmogelijk om op de fiets 1,5 meter afstand te houden van
medefietsers. Dit probleem, dat vaak betrekking heeft op heel specifieke routes, zal
groter worden als allerlei maatregelen versoepeld worden maar het stedelijk OV minder
toegankelijk blijft over.
5.

Slotbeschouwing

Dit briefadvies bespreekt verschillende maatregelen gericht op het beheersbaar houden
van de druk op het autoverkeer en OV-gebruik. De planbureaus hebben laten zien dat
een aantal maatregelen: het gedeeltelijk thuiswerken, spreiden van arbeidstijden en het
deels online aanbieden van onderwijs, positieve effecten heeft op het verminderen van
de OV-mobiliteit.
Op basis daarvan heeft de werkgroep de volgende vuistregels geformuleerd waar - op
basis van een groot belevingsonderzoek de komende maanden – voor de toekomst naar
toe kan worden gewerkt:
1. Faciliteer het in deeltijd thuiswerken van werknemers waarbij, voor de juiste
verhouding tussen thuiswerken en op de werkplek zijn, rekening wordt
gehouden met de sector, de specifieke omstandigheden en het type
werkzaamheden.
2. Maak het spreiden van arbeidstijden mogelijk waar de kenmerken van de
sector en het type werkzaamheden dit toelaten.
3. Faciliteer de gewenste combinatie tussen online en fysiek onderwijs, waarbij
rekening wordt gehouden met differentiatie waaronder de eigenschappen en
vereisten van een opleiding en het type student. Stimuleer de kwaliteit van
online onderwijs door op korte termijn te investeren.
4. Verruim het tijdsslot voor het fysieke onderwijs (in het mbo, hbo en wo) en
zonodig voor kinderopvang.
5. Stimuleer het gebruik van tweewielers.
Een heldere communicatie vanuit de rijksoverheid van deze vuistregels is essentieel.
De komende maanden (de opstartfase) bieden ons de mogelijkheid om in kaart te
brengen wat we kunnen leren van het op grote schaal (gedwongen) thuiswerken en van
de digitale versnelling die in het onderwijs heeft plaatsgevonden. Juist de komende

24

maanden zijn interessant omdat we ons dan bevinden in de opstartfase; waarin sectoren
weer opengaan en de wereld weer stap voor stap in beweging komt. Wat willen we
behouden, wat zijn de kansen en waar lopen we tegenaan? Wat kunnen we ervan leren?
De werkgroep stelt voor om hiervoor een groot belevingsonderzoek te starten onder
ondernemers en werkenden. Deze ervaringen kunnen worden benut om de vuistregels
verder in te vullen. Dit zal dan plaatsvinden op het decentrale niveau tussen werkgevers
en werknemers.
Een zelfde soort onderzoek kan plaatsvinden bij de betreffende partijen in het onderwijs.
Daarnaast is het van belang om goed te gaan monitoren hoe de mobiliteit zich
ontwikkelt. Zo kan er voor worden gezorgd dat vraag en aanbod in balans blijven en een
veilige OV-reisomgeving wordt geborgd. Een brede blik op mobiliteit is daarbij
essentieel.
In de herstartfase willen we met onze vuistregels deeltijd thuiswerken, spreiding van
arbeidstijden en in het in deeltijd aanbieden van online onderwijs een kans geven.
Daarbij is het de komende tijd zoeken naar een optimum; we gaan van een situatie van
volledig (gedwongen) thuiswerken naar een of meerdere dagen thuiswerken, van
volledig online onderwijs naar ‘blended learning’ en van een krapper naar een ruimer
tijdslot voor het onderwijs. Randvoorwaarden zijn hierbij geformuleerd om de risico’s te
beperken. Nadere afspraken zullen zo veel mogelijk op decentraal niveau worden
gemaakt.
In deze fase, waar het coronavirus min of meer onder controle is maar een vaccin of
geneesmiddel nog ontbreekt, acht de werkgroep het bovendien van belang om te
investeren in innovatie en digitale ontwikkelingen. Ook het gebruik van tweewielers
dient volgens de werkgroep te worden gestimuleerd.

25

Bijlage I Adviesaanvraag

26

27

Bijlage II Samenstelling van de Werkgroep Auto en OV van de Denktank
Coronacrisis

Onafhankelijke leden
drs. M.I. (Mariëtte) Hamer (voorzitter)
dr. S.R.A. (Steven) van Eijck
Ondernemersleden
R. (Rob) Mulder (VNO-NCW/MKB-Nederland)
R. (Raymond) Puts (AWVN)
Werknemersleden
T. (Tuur) Elzinga (FNV)
J. (Jessica) van Ruitenburg (FNV)
J.P (Jan Pieter) Daems (CNV)
G. (Gerrit) van der Kamp (VCP)
Adviserende leden
G. (Godfried) Engbersen (WRR)
L. (Leonard) Geluk (VNG)
A. (Albert) Vermuë (VNG)
Secretariaat
dr. I. (Ivy) Koopmans
mr. E.J. (Erik) van de Haar

Contactgegevens
SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 525
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl
© 2020, Sociaal-Economische Raad