PHLRS
Reactie in kader van internetconsultatie Wet terugkeer en
vreemdelïngenbewaring
Hierbij wil Pharos, expertisecentrum gezondheidsverschillen, reageren op het wetsvoorstel
terugkeer en vreemdelingenbewaring. Pharos, houdt zich vanuit haar Programma gezondheid
van asielzoekers en vluchtelingen o.a. bezig met de gezondheidsaspecten die spelen bij
vreemdelingendetentie en terugkeer. Pharos participeert in en is betrokkene bij de
ontwikkelingen die raken aan de medische aspecten van het vreemdelingenbeleid. Via
publicaties en bijeenkomsten dragen wij kennis over gezondheid(szorg) en vragen aandacht
voor de gezondheidsdimensies die hierbij een rol kunnen spelen1.
Via deze reactie willen wij de volgende punten onder de aandacht brengen.
Algemeen: gezondheid
De beschikbare kennis1 laat zien dat de lichamelijke en psychische gezondheid van
vreemdelingen op het moment van bestuursrechtelijke detentie vaak slecht is. Uit divers
onderzoek blijkt dat detentie een negatieve impact heeft op de gezondheid. Depressie, angst en
traumagerelateerde klachten nemen toe naarmate de detentie langer duurt. Bovendien blijft een
aanzienlijk deel van de gedetineerden ook lange tijd nadat ze uit detentie gezet zijn deze
klachten houden. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat de ervaren gezondheid van grote invloed is
op de beslissing om terug te keren; een verbetering van zijn gezondheid kan een gedetineerde
vreemdeling ertoe aanzetten om mee te werken aan zijn terugkeer.
Positieve zaken
Het huidige wetsvoorstel Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring bevat diverse elementen die
een gunstig effect kunnen hebben op de gezondheid van de betrokken vreemdelingen. Er lijkt
meet oog te zijn voor de menselijke maat. Dit komt vooral tot uiting in de volgende zaken:
a. Het concept wetsvoorstel gaat uit van gerichte aandacht voor kwetsbare groepen en voor
vreemdelingen met bijzondere noden (art 13 en 33).
b. Het feit dat het verblijfsregime in principe de standaard wordt (art. 16) sluit hierbij aan,
omdat het daar makkelijker zal zijn om persoonsgerichte zorg (zorg op maat) te leveren en
omdat de schadelijke effecten van de detentie voor welzijn en gezondheid daar
waarschijnlijk minder zullen zijn dan in een beheersregime.
c. De uitbreiding van dagbesteding (art. 23) in het verblijfsregime kan een gunstig effect
hebben op de gezondheid, en daarmee ook op het openstaan voor toekomstgericht
denken. Dit maakt de kans op duurzame terugkeer in goede gezondheid groter.
d. De geschiktheid van de vreemdeling voor bewaring wordt nadrukkelijk vanuit medisch
perspectief benaderd (art 25, lid 3, onder c). Dit vraagt nog wel om nadere uitwerking, met

Bijvoorbeeld: Vreemdelingendetentie en gezondheid. Kennisdocument. Pharos, oktober 2013
tt //.vvfw Dharos iïl/docurnents!cloc/kennisdocunient veerndinaeiidetentiê en nezondheid odt
Bewogen terugkeer. Methodiek voor psychosociale begeleiding van (ex) asielzoekers en ongedocumenteerden. Diana
Geraci. Pharos, 2011

Bezoekadres Arthur van Schendeistraat 620
T 030 234 98 00

3511 MJ Postbus 13318 3507 LH Utrecht
www.pharos.nI
info@pharos.nl

e.

f.

name ten aanzien van de rol van de diverse betrokkene medici (inrichtingsarts, arts
aangezocht door vreemdeling en Medisch Adviseur van DJI)
Het uitgangspunt dat het onderzoek aan het lichaam niet op handmatige wijze geschiedt
(art. 39, lid 2) juicht Pharos toe. De bodyscan is een redelijk alternatief voor de bestaande
onderzoeksmethoden, mits de risico’s voor de gezondheid hierbij duidelijk afgewogen
worden tegen de noodzaak voor dit onderzoek. De in de toelichting genoemde individuele
beoordeling over die noodzaak van dit onderzoek is wel belangrijk om op te nemen in de
wettekst.
Het uitgangspunt dat een vreemdeling niet in afzondering wordt geplaatst vanwege de
enkele reden dat hij in hongerstaking is, ondersteunt Pharos vanuit gezondheidsperspectief
van harte. Vooral belangrijk is hierbij dat er medisch en psychologisch onderzoek geschied
naar de achtergronden hiervan (psychische problematiek, wanhoop, suïcidaliteit) en dat er
medische begeleiding plaats vindt.

Voorstellen voor aanpassing
1.

Alternatieven voor bewaring
Pharos vindt dat de alternatieve vormen van toezicht geconcretiseerd en verankerd moeten
worden in het wetsvoorstel. Onder § 6 van het algemeen deel van de toelichting wordt
gesproken over de “nee, tenzij” clausule en worden de alternatieven voor bewaring
aangestipt. In het kader van een focus op gezondheid zijn de alternatieven voor bewaring
van groot belang. Als er meer ruimte wordt geboden voor de alternatieven voor bewaring
moet dit meer dan nu het geval is zichtbaar worden in de wettekst. Dit vooral ook om ook
daadwerkelijk te stimuleren dat dit geen papieren uitgangspunt is, maar echt een oprechte
focus. Pharos denkt daarbij aan een soort stroomschema met eerst ruimte voor
alternatieven voor bewaring, waarbij er gestimuleerd wordt dat er breed en ook echt
‘alternatief’ gedacht en gehandeld wordt, en vooral ook met oog voor gezondheid.
Pas daarna zou een eventuele volgende stap in beeld moeten komen in de vorm van
bewaring, waarbij in de binnenkomstafdeling besloten wordt tot verblijfsregime of, als het
niet anders kan, tot verblijf in beheersregime. Een dergelijke aanpak zou meer recht doen
aan het streven naar bewaring als uit/mum remedium. Hierbij is het belangrijk dat
meegenomen wordt dat bewaring an sich leidt tot gezondheidsschade en daarom vanuit
preventief en menselijk oogpunt zoveel als kan vermeden zou moeten worden.
Uitwerking van het ultimum remedium principe komt in de lagere regelgeving, zo wordt in de
toelichting geschetst, waarbij een afwegingskader genoemd wordt bestaande uit zowel
indicaties voor bewaringstelling als contra indicaties. Het feit dat bij dit laatste vooral
gedacht wordt aan kwetsbare personen zou moeten betekenen dat hierbij nadrukkelijk
individuele medische aspecten voorafgaand aan het besluit over wel of niet in bewaring
stellen moeten worden meegewogen

2.

Beleid kwetsbare groepen en individuen moet duidelijker
Kwetsbaarheid is een ingewikkelde term die op verschillende manieren bekeken kan
worden. Veel asielzoekers kunnen als kwetsbaar beschouwd worden. Door migratie
verliezen zij immers (een deel van) de familie, vrienden, huis en eigendom. Dit is als het
ware het algemeen niveau van kwetsbaarheid (niveau 0). Binnen de populatie asielzoekers
worden daarnaast specifieke groepen gedefinieerd als meer kwetsbaar dan andere

PAGINA 2 VAN 6

groepen, zoals ook de Terugkeerrichtlijn die benoemt: minderjarigen, niet-begeleide
minderjarigen, gehandicapten, bejaarden, zwangere vrouwen, alleenstaande ouders met
minderjarige kinderen en slachtoffers van marteling, verkrachting of ander geweld. Dit is het
eerste (groeps)niveau van kwetsbaarheid (niveau 1). In deze gevallen kan de mate van
kwetsbaarheid worden geïdentificeerd door te beoordelen of een individu tot deze groep
behoort. Echter, niet alle individuen binnen deze groep zijn even kwetsbaar. De daarop
volgende stap is dan ook te kijken naar het individuele niveau van kwetsbaarheid (niveau
2). In de toelichting moet duidelijk worden dat het vaststellen van kwetsbaarheid op
individueel niveau methodisch verankerd wordt in de werkwijze waar dit wetsvoorstel in
moet uitmonden.
Ondanks de intentie van het wetsvoorstel en de toelichting om aandacht te besteden aan
kwetsbare groepen en individuen, zal het mogelijk gunstige effect van een milder
verblijfsregime vooral afhangen van de praktische uitwerking van dit wetsvoorstel. Deze
uitwerking in de praktijk zal bepalen of er daadwerkelijk winst kan worden verwacht als het
gaat over gezondheid, humaniteit en kwetsbare groepen. Het snel in beeld hebben van
kwetsbare individuen wordt dan ook de grote uitdaging. Pharos meent dat vanuit het
oogpunt van gezondheid en de beschikbare kennis over de gevolgen van
vreemdelingendetentie het streven moet zijn dat kwetsbare vreemdelingen niet in bewaring
komen.
Op diverse plekken in het wetsvoorstel wordt een nadere uitwerking genoemd (o.a. art. 15,
lid 3; art 18, lid 3; art. 20, lid 2; art. 23, lid 1; art. 25, lid 5; art. 36, lid 3; art 39, lid 6). Daarvan
zal mede afhangen in hoeverre de beoogde doelen en effecten worden gerealiseerd.
3.

Belang van keuzemomenten
Pharos wil expliciet benadrukken hoe belangrijk de keuzemomenten in de bewaringsketen
(hulpofficier van Justitie, binnenkomstafdeling) zijn. Op die momenten is het cruciaal dat
medische aspecten worden meegewogen om te komen tot een afgewogen keuze en tot een
invulling van zorgvuldig handelen ten aanzien van kwetsbare vreemdelingen.
a. Bij het eerste keuzemoment is het goed dat de verlenging van de termijn van
ophouding de hulpofficier van Justitie meer tijd geeft. Preventie van
gezond heidsverlies en ongeschiktheid voor bewaring moeten hierbij factoren zijn
die meewegen bij de keuze of iemand voor een alternatief voor bewaring in
aanmerking komt of dat toch tot bewaring wordt overgegaan. In dit stadium moet er
volgens Pharos maximaal worden ingezet op het achterhalen van informatie over
de medische voorgeschiedenis en lopende medische behandeling. Dit is nodig om
de individuele kwetsbaarheid te kunnen beoordelen. Daaruit volgt dan automatisch
om in Uit vroege stadium ook gericht onderzoek te laten doen naar eventuele
bewaringsongeschiktheid.
b. Op de binnenkomstafdeling in bewaring en eventueel bij overplaatsing naar een
beheersregime (bijvoorbeeld bij een sanctie of bij gedragsproblemen) is het
wederom belangrijk dat medische aspecten op een vergelijkbare manier meewegen
om te komen tot een keuze tussen verblijfsregime of beheersregime. Het
perspectief van gezondheid en bewaringsongeschiktheid moeten hierbij mee
gewogen worden door hierbij de medische dienst en/of de psycholoog te betrekken.
Dit geldt des te meer als dit niet is gelukt bij het onder a. genoemde traject van de
hulpofficier

PAGINA 3 VAN 6

In dit kader zou Pharos graag zien dat er ook gekeken wordt naar geschiktheid voor een
alternatief voor bewaring’. Dit zou een goede invulling zijn van de omslag in benadering die
het wetsvoorstel nastreeft.
4.

Binnenkomstafdeling geen beheersregime
Gezien de uitgangspunten van het wetsvoorstel is het van belang dat het toepassen van het
beheersregime vanuit het oogpunt van gezondheid zoveel mogelijk beperkt wordt. In dit
verband acht Pharos het onjuist om in de binnenkomstafdeling een beheersregime te
hanteren. Een milder regime past beter bij de doelstelling van indiceren die voor de
binnenkomst afdeling is beschreven. Mocht voor sommige individuen een beheersregime
zijn aangewezen dan is het beter deze personen sneller te laten doorstromen naar een
beheersregime dan alle binnenkomende eerst aan een beheersregime te onderwerpen.
Immers, ten aanzien van gezondheid en humaniteit kan in korte tijd al veel
gezondheidsschade worden toegebracht. En het kan bovendien leiden tot gedragsreacties
die op haar beurt kunnen leiden tot een vervolgplaatsing in opnieuw een beheersregime.
Verder is het vanuit gezondheidsperspectief van groot belang dat voorkomen wordt dat
vreemdelingen met psychische problematiek (al dan niet gediagnostiseerd) in het
beheersregime belanden. De onder 3. genoemde keuzemomenten moeten erop ingericht
worden dat dit voorkomen wordt. Hopelijk kan dit worden bereikt door in een vroeg stadium
de individuele (medische) situatie van een vreemdeling goed in kaart te brengen inclusief
de bewaringsgeschiktheid. Pharos stelt voor dat bij het regime bij binnenkomst onder
andere de volgende uitgangspunten worden gehanteerd: oog voor individuele
kwetsbaarheid en behoeften, nagaan welke begeleiding nodig is en kijken hoe er zoveel
mogelijk aan empowerment kan worden gewerkt. Kortom, allemaal zaken waarmee de
ondermijning van de gezondheid beperkt kan worden.

5.

Ruimte voor medische zorg en professionele autonomie
Het verbaast Pharos dat er in art. 25 wordt gesproken over ‘noodzakelijke medische zorg’
terwijl de geëigende term daarvoor ‘medisch noodzakelijke zorg’ is. Het gaat immers om
zorg die medisch noodzakelijk en het is aan de arts om dit te bepalen. De Nederlandse
artsenorganisaties en de KNMG hebben hierover in 2007 in het rapport ‘Arts en
vreemdeling’ duidelijke richtlijnen over vastgesteld2. Pharos stelt dan ook voor om de
formulering in de wet aan te passen. Dit ook om aan te sluiten bij het in de toelichting
genoemde principe dat zorg binnen een gesloten inrichting kwalitatief gelijkwaardig dient te
zijn aan de zorg in de vrije samenleving.
De rol van de inrichtingsarts, die dienst doet als huisarts maar ook als controlerend en
adviserend arts, brengt met zich mee dat deze arts terecht komt in een lastige parket ten
aanzien van de dubbele loyaliteit3. Hierover is uitgebreid gepubliceerd, waarbij de
boodschap telkens is dat de arts onafhankelijk zijn medische professie moet kunnen

2

Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG), Landelijke Huisartsen Vereniging

(LHV), Nederlandse Vereniging voor Pychiatrie (NVvP), Orde van Medisch Specialisten & Pharos (2007). Arts en
Vreemdeling. Rapport van de commissie Medische zorg voor (dreigend) uitgeprocedeerde asielzoekers en illegale
vreemdelingen.
Physicians for Human Rights (2011), Dual loyalties: The Challenges of Providing Professional Health Care to
Immigration detainees. ht) jhvsic nfhLmn h1 oa’Iibrar\Irts/rport•O32 1 2Oi 1 htinl

PAGINA 4 VAN 6

uitoefenen. In genoemd rapport Arts en vreemdeling’ is hierover de volgende richtlijn
vastgesteld: Artsen werkzaam in detentiecentra voor illegale vreemdelingen moeten zich
vanwege de kwetsbaarheid en afhankelijkheid van deze groep primair richten op het
gezondheidsbelang van de gedetineerde vreemdelingen en het verlenen van passende en
verantwoorde zorg. artsen dienen hiervoor van de bevoegde instanties voldoende ruimte te
krijgen om te voorkomen dat zij professioneel knel komen te zitten in een dubbele loyaliteit
tussen de zorg voor de patiënt enerzijds en de belangen van de instelling of overheid
anderzijds.’ Dit maakt duidelijk dat het van belang is om ruimte te geven aan de
professionele medische autonomie.
In het wetsvoorstel en in de toelichting lijkt de rol van de onafhankelijk arts zich toe te
spitsen op een vorm van second opinion. Dat is naar het oordeel van Pharos te beperkt
Juist omdat de inrichtingsarts in een positie van dubbele loyaliteit zit kan in sommige
situaties (bijvoorbeeld een hongerstaking) de rol van een vertrouwensarts extra belangrijk
zijn. Vandaar dat het goed is als dit ergens benoemd wordt.
6.

Zorgplicht, ook voor continuïteït van zorg
De zorgplicht die het wetsvoorstel oplegt aan de directeur geldt volgens de toelichting vanaf
de intake en gedurende de gehele vreemdelingenbewaring. Pharos pleit ervoor deze
zorgplicht ook van toepassing te laten zijn op het overdragen van medische zorg aan
andere behandelaars in geval van het beëindigen van de detentie. Ondanks dat het soms
lastig is een vervolgbehandeling te regelen is het vanuit medisch perspectief van belang dat
inspanningen hierop gericht zijn. In het rapport ‘Arts en vreemdeling’ wordt het volgende
gezegd hierover: ‘In het kader van de verantwoordelijkheid voor de continuïteit van zorg
hebben artsen een inspanningsverplichting om zorg te dragen voor de continuïteit van
behandeling bij overplaatsing en uitzetting van asielzoekers en vreemdelingen. Het gaat om
het overdragen van medische informatie aan daadwerkelijke behandelaars. Het is hierbij
van belang dat behandelend artsen tijdig worden geïnformeerd over het vertrek om de
overdracht van informatie voor te bereiden. Het gebruik van het Europees Medisch
Paspoort is hierbij dringend aan te raden.’ Het is goed als dit meegenomen wordt bij de
implementatie van dit wetsvoorstel.

7.

Terughoudendheid bij disciplinaire maatregelen
In het wetsvoorstel en de toelichting wordt op diverse plaatsen gesproken over vormen van
disciplinaire maatregelen (o.a. overplaatsing van regime, bewegingsvrijheid, dagbesteding,
uitsluiting en afzondering). Vanwege het ziekmakende effect van dit soort maatregelen is
terughoudendheid hierbij op zijn plaats. Pharos pleit hierbij nadrukkelijk ook voor aandacht
voor de (geestelijke) gezondheidsproblemen van de vreemdeling. Als er zorg nodig dan is
een (behandel)maatregel nodig en geen disciplinaire maatregel.
Verder zou Pharos willen waarschuwen dat het verplaatsen van vreemdelingen in detentie
van verblijfsregime naar beheersregime en terug kan leiden tot een systeem van straffen en
belonen. Waakzaamheid hierbij is van belang omdat anders de essentie van de
differentiatie in regime verloren gaat.

8.

Grensbewaring
Op pagina 3 van de toelichting op het concept wetsvoorstel staat dat het regime van
grensbewaring positiever wordt beoordeeld. Dit onderschrijft Pharos niet. Bij de groepen die

PAGINA 5 VAN 6

net in Nederland zijn aangekomen om hier bescherming te vragen, zitten vreemdelingen die
net uit oorlogsgebieden komen, slachtoffer zijn van martelingen of in een slechte
lichamelijke of psychische conditie zijn. Ook voor deze grensbewaring zou vanuit
gezondheidsoogpunt een persoonsgerichte aanpak moeten leiden tot het op indicatie afzien
van bewaring of een differentiatie in regime, zeker als het om kwetsbare vreemdelingen
gaat. De met het wetsvoorstel beoogde doelen ten aanzien van de bewaring van
vreemdelingen zouden ook moeten gelden bij de grensbewaring.
9.

Kinderen en minderjarigen
In de tekst worden wel richtlijnen genoemd voor de bewaring van kinderen. Vanuit het
oogpunt van gezondheid en menselijke maat zou voorkomen moeten worden dat er
kinderen in bewaring komen, zowel alleenstaande minderjarige vreemdelingen als kinderen
die hier met hun ouder(s) zijn. Dit zou ook moeten gelden voor de grensbewaring.

10. Monitoring
Bij de implementatie van de nieuwe wet pleit Pharos voor het laten monitoren van de
effecten van de nieuwe wet op de gezondheid van de vreemdelingen door een
onafhankelijk instituut. Het is belangrijk om straks te weten wat de gevolgen zijn van de
gemaakte keuzes ten aanzien van bewaringsregimes of een alternatief voor bewaring op
zaken als de ervaren gezondheid, de medische zorgconsumptie, maar ook de
terugkeerbereidheid en de daadwerkelijke terugkeer. Hierbij kunnen allerlei zaken
meegewogen worden die de kwaliteit van het beleid ten goede komen.
Pharos wil met deze tien punten bereiken dat de gezondheid van vreemdelingen een plaats
krijgt in de overwegingen die spelen bij het wel of niet in bewaring stellen van vreemdelingen en
bij het invulling geven aan persoonsgerichte aanpak in bewaring.

Utrecht, 19 februari 2014

PAGINA 6 VAN 6