Advies aan het Kabinet
over de resultaten
van de totale BSIK-impuls

Commissie van Wijzen Kennis en Innovatie
8 december 2011

Bijlage 1: De BSIK-impuls en de adviezen van de Commissie van Wijzen
Achtergrond en doelstellingen van de BSIK-impuls en rol van de Commissie van Wijzen
De BSIK-impuls moet gezien worden als een belangrijk instrument in de ambitie van het
Kabinet de Nederlandse economie te transformeren in een kenniseconomie. Het Kabinet heeft
voor de uitvoering van de BSIK-impuls in 2003 een budget beschikbaar gesteld van in totaal
802 miljoen euro.
BSIK was de derde opeenvolgende overheidsimpuls voor de versterking van de
kennisinfrastructuur.1 Op 24 december 2002 werd het ‘Besluit subsidies investeringen
kennisinfrastructuur’ (BSIK) gepubliceerd in de Staatscourant. De BSIK-regeling biedt
daarmee het kader waarin de selectie van de projecten heeft plaatsgevonden en de wijze
waarop deze projecten ten uitvoer moeten worden gebracht.
BSIK had tot doel het tot stand brengen van kwalitatief hoogwaardige netwerken in de
kennisinfrastructuur die flexibel inspelen op lange termijn kennisvragen en het identificeren
en stimuleren van innovatieve onderzoeksgebieden. Dit werd nagestreefd door het
ontwikkelen van kennis door middel van innovatief en hoogwaardig onderzoek evenals het
realiseren van overdracht van de gegenereerde kennis door consortia van vraag- en
aanbodpartijen in de kennisinfrastructuur. Deze kennis moet verankerd worden binnen de
bestaande kennisinfrastructuur en aantoonbaar kunnen leiden tot zinvolle toepassingen door
derden. Het onderzoek dat BSIK beoogde te stimuleren, kan worden gekarakteriseerd als
fundamenteel-strategisch.
De selectie van projecten vond plaats in 2003. Daarbij werden de 67 ingediende projecten
beoordeeld op de wetenschappelijke kwaliteit, de maatschappelijk-economische betekenis en
de wijze waarop deze twee aspecten met elkaar in verband werden gebracht. Op verzoek van
het Kabinet bracht de Commissie van Wijzen advies uit over te honoreren voorstellen. Daarbij
baseerde de Commissie zich onder meer op een beoordeling van de wetenschappelijke
kwaliteit van de projecten onder auspiciën van de KNAW en een beoordeling van de
maatschappelijke en economische impact van de projecten onder auspiciën van het Centraal
Planbureau, alsook op een analyse door Senter2 over de administratieve en financiële
organisatie van de projecten. Op basis van de adviezen van de Commissie van Wijzen in
september 2003 en februari 2004 heeft het Kabinet besloten dat 37 projecten in aanmerking
kwamen voor BSIK-subsidie van in totaal EUR 802 miljoen.
Gezien de omvang van deze BSIK-investeringsimpuls was de monitoring van de voortgang
van groot belang. Daarmee werd effectief toegezien op de voortgang van deze voor Nederland
belangrijke projecten en de effectiviteit van de BSIK-impuls als geheel.
Het monitoringstraject was relevant voor alle bij de BSIK-projecten betrokken partijen: de
deelnemende partners in de consortia, de kennisinfrastructuur, het bedrijfsleven en de
overheid. De inrichting van het monitoringsproces is daarbij zoveel mogelijk als een bottomup proces vormgegeven, waarbij de consortia zelf de indicatoren aandroegen die het beste

1

De eerste twee investeringsimpulsen in de kennisinfrastructuur waren ICES/KIS-1 (1994-1998) en ICES/KIS-2 (19982003). BSIK is een directe opvolger hiervan
2
Senter is in 2004 opgegaan in SenterNovem, en in 2009 in Agentschap NL.

2

waren toegespitst om de doelstellingen van het project (en van de bij het project betrokken
partijen) te realiseren.
De coördinatie van de monitoring werd in opdracht van de interdepartementale werkgroep
ICES/KIS uitgevoerd door een samenwerkingsverband van Agentschap NL en NWO.
Per BSIK-thema werd een monitorteam samengesteld uit ervaren en gespecialiseerde
medewerkers van Agentschap NL en NWO. Zij monitorden de projecten in een thema en
brachten op basis van hun bevindingen een monitorrapportage uit aan de Commissie van
Wijzen.
De Commissie van Wijzen ICES/KIS adviseert het Kabinet over de voortgang van de
ICES/KIS-3 investeringsimpuls. De Commissie heeft eerder de volgende adviezen
uitgebracht:
- advies naar aanleiding van de nulmeting (2004);
- advies naar aanleiding van de herziene nulmetingen (2005);
- advies over de voortgangsrapportage over 2004 (2005);
- advies over de voortgangsrapportage over 2005 (2006);
- rapportage over de voortgang van enkele “zorgprojecten” naar aanleiding van verzoek
daartoe van de Tweede Kamer (2007);
- advies naar aanleiding van de Midterm evaluatie (2008);
- advies over de voortgangsrapportage over 2008 (januari 2010).
- advies over de voortgangsrapportage over 2009 (december 2010).
Eerdere adviezen van de Commissie van Wijzen over de voortgang van de BSIK-impuls
Adviezen naar aanleiding van de Nulmetingen 2004/2005
Alle BSIK-projecten hebben in 2004 een nulmeting opgesteld. De nulmeting was het startpunt
in de monitoringssystematiek en diende het fundament te zijn voor de gehele monitoring. De
Commissie van Wijzen constateerde naar aanleiding van de nulmeting in 2004 en de
bevindingen van SenterNovem/NWO, dat de mijlpalen van 28 projecten nog niet van
voldoende kwaliteit waren om de betreffende projecten te kunnen monitoren. Daarnaast deed
de Commissie in haar advies over de nulmeting van 2004 zes algemene aanbevelingen met
betrekking tot alle 37 projecten, die betrekking hadden op de volgende randvoorwaarden
waaraan alle projecten zouden moeten voldoen:
1. operationele doelstellingen, indicatoren en mijlpalen;
2. vraagsturing en verankering van de resultaten;
3. intellectueel eigendom;
4. samenhang binnen de projecten en tussen de projecten binnen een thema;
5. internationale inbedding;
6. structuur, management en organisatie van het toezicht.
De 28 projecten waarvan de nulmeting nog niet van voldoende kwaliteit was, werden
verzocht voor 1 mei 2005 een herziene nulmeting aan te leveren. Bij het verbeteren van de
mijlpalen konden de 28 projecten desgewenst gebruik maken van ondersteuning door de
monitors van SenterNovem/NWO.
Op 1 mei 2005 dienden deze 28 projecten een herziene nulmeting in. De tweede ronde
nulmetingen leverde goede resultaten op. Van twee projecten stelde de Commissie opnieuw
vast dat de nulmeting nog onvoldoende was en zijn nogmaals aangepaste nulmetingen in het

3

voorjaar van 2006 in orde bevonden. Bij een aantal andere projecten zijn verbetersuggesties
geformuleerd die in de eerstvolgende rapportage verwerkt konden worden.
Advies naar aanleiding van de voortgangsrapportage over 2005 (in 2006)
Alle 37 projecten hebben op 1 mei 2005 een eerste rapportage ingediend over de voortgang.
De meeste projecten waren nog maar recent gestart. Veel tijd was geïnvesteerd in het herzien
van projectplannen en in voorbereidende werkzaamheden van organisatorische aard. De
meeste gestarte projecten maakten goede progressie. Voor enkele projecten was de voortgang
niet zo eenvoudig te bepalen aangezien hun mijlpalen nog niet voldoende helder waren
geformuleerd. Een aantal andere projecten had vertraging opgelopen. Omdat het opstellen van
de herziene nulmetingen en de eerste voortgangsrapportages veelal gelijktijdig had
plaatsgevonden, waren conclusies over de voortgang sinds de nulmeting moeilijk te trekken.
Bij veel projecten waren inspanningen zichtbaar om bedrijven betrokken te houden en nieuwe
bedrijven te betrekken bij mogelijkheden tot economische benutting van nieuwe kennis. Veel
gebruikers bleken vertegenwoordigd te zijn in begeleidingscommissies hetzij adviesraden, of
bleken direct betrokken bij het onderzoek. In het algemeen waren de projecten goed
internationaal georiënteerd. De vraag naar verankering kwam voor veel projecten wat vroeg
en bleef een aandachtspunt. De meeste projecten hadden wel een systeem van
kwaliteitsborging opgezet, maar de onafhankelijkheid van het toezicht verdiende eveneens
aandacht.
Advies naar aanleiding van de voortgangsrapportage over 2006 (in 2007)
In het algemeen leverden de projecten opnieuw volledige en kwalitatief goede informatie.
Soms was de informatie aangeleverd door de projecten zeer gedetailleerd, soms ook kwam op
eigen initiatief aanvullende informatie. De Commissie was over het geheel positief over de
voortgang. Om uiteenlopende redenen sprak de Commissie haar zorg uit over de voortgang
van een zestal projecten.
De projecten boekten in het algemeen goede voortgang, maar ze liepen vaak nog achter op de
planning door een vertraagde start. De tijdige realisatie van de doelstellingen bleef daarmee
voor veel projecten een aandachtspunt. Ten opzichte van de realisatie van hun doelstellingen
liepen zestien projecten voorop, vier liepen achter en bij twee projecten was de voortgang
onvoldoende. De financiële voortgang van de projecten was goed in lijn met de inhoudelijke
voortgang van de projecten. Ze bleken erin geslaagd te zijn om additionele activiteiten (en
bijbehorende financiering) vanuit potentiële gebruikers te entameren. De projecten hadden
over het geheel genomen de eerder gemaakte algemene en specifieke opmerkingen van de
Commissie ter harte genomen en de resultaten waren zichtbaar. Wat betreft de
wetenschappelijke mijlpalen lagen vrijwel alle projecten goed op koers. Het beeld bij de
economische mijlpalen was over het algemeen voldoende tot goed. Ook de realisatie van de
maatschappelijke mijlpalen was over het algemeen voldoende tot goed.
De betrokkenheid van (kennis-)gebruikers was voldoende tot goed. Wel werd gesteld dat dit
onderwerp blijvende aandacht verdiende. Voor concrete resultaten in termen van octrooien en
licenties was het ook nu nog te vroeg. De organisatorische verankering van de ontwikkelde
kennis was in potentie goed, met name blijkend uit het feit dat er een aantal instituten was
opgezet. Als voorbeelden van verankering werden enkele instellingen bij name genoemd.
De internationale oriëntatie werd grotendeels als goed tot zeer goed beoordeeld. De oriëntatie
op het buitenland bleek diverse vormen aan te nemen, bijvoorbeeld participatie in
internationale gremia, actieve samenwerking met buitenlandse universiteiten, deelname aan
Europese projecten, en de instelling van internationale wetenschappelijke adviesraden.
De managementstructuur was in het algemeen op orde. De Commissie van Wijzen gaf als
aandachtspunt wel de onafhankelijkheid van het toezicht mee, omdat die bij een aantal

4

projecten nog niet helder was. De synergie tussen de projecten was toegenomen, ook door het
creëren of benutten van overkoepelende projecten of organen.
Rapportage over voortgang van enkele “zorgprojecten” naar aanleiding van verzoek daartoe
van de Tweede Kamer (in 2007)
Naar aanleiding van een debat op 4 juli 2007 met de Minister-president en de Ministers van
EZ en OCW inzake onder meer het Innovatieplatform en de voortgang van de BSIK-projecten
heeft de Tweede Kamer het Kabinet verzocht om, vooruitlopend op de resultaten van de
midterm evaluatie van de BSIK-projecten, geïnformeerd te worden over de stand van zaken
bij de zes projecten die naar de mening van de Commissie van Wijzen in haar advies van 7
september 2006 bijzondere aandacht vroegen. Het betrof de projecten: BioRange, Mouse
Phenomics, ESI, CATO, Ruimte voor Geo-informatie en Biomade. Om een zo goed mogelijk
beeld te krijgen van de ontwikkelingen bij de genoemde projecten heeft de Commissie met de
zes consortia nadere gesprekken gevoerd. De Commissie kwam daarbij tot de conclusie dat
vijf van de zes projecten, te weten: BioRange, Mouse Phenomics, ESI, CATO en Ruimte voor
Geo-informatie, erin waren geslaagd de door de Commissie gesignaleerde knelpunten op
adequate wijze op te lossen. Ten aanzien van Biomade concludeerde de Commissie dat op het
punt van de matching en het toekomstperspectief zodanige vraagpunten resteerden, dat de
Commissie haar eerdere adviezen van 7 september en 16 november 2006 moest handhaven en
het Kabinet in ernstige overweging gaf de financiering van Biomade uit de BSIK-middelen te
stoppen.
Advies naar aanleiding van de Midterm evaluatie (2008);
Bij de aanvang van de BSIK-impuls is de Midterm evaluatie in het Monitoringskader BSIK
reeds aangekondigd. De aanpak van de Midterm evaluatie werd vastgelegd in het Protocol
BSIK midterm evaluatie 2007. Daarin werd aangegeven dat de Midterm evaluatie zou bestaan
uit:
1. een rapportage van het consortium over de voortgang van het project sinds de start;
2. een evaluatie door een onafhankelijke – internationaal samengestelde –
evaluatiecommissie (‘review committee’). Het initiatief voor de samenstelling van
deze commissies werd bij de consortia zelf neergelegd, de Commissie zag toe op de
(internationale) samenstelling van de evaluatiecommissies en het plan van aanpak3;
3. een uitvoerige monitoringsrapportage door SenterNovem en NWO;
4. een uitvoerige gespreksronde van de Commissie met 36 BSIK-consortia4.
5. een op bovenstaande documenten en gespreksronde gebaseerd advies van de
Commissie van Wijzen.
In algemene zin was de Commissie positief over de voortgang van de BSIK-impuls. Een zeer
ruime meerderheid van de projecten – 27 van de 37 – boekte goede voortgang op de
belangrijkste doelstellingen, had de gestelde mijlpalen gerealiseerd en daarmee een goed

3
Voor de zes BSIK-projecten die onder de verantwoordelijkheid van het Netherlands Genomics Initiative (NGI) vallen werd
een afwijkende procedure gevolgd. Ten behoeve van de tweede fase van de Genomics-impuls is door NGI een uitvoerige
‘Science and Valorisation Review’ uitgevoerd, die op 1 februari 2007 werd afgerond. Om administratieve overlast te
voorkomen is in overleg met NGI besloten deze Review te hanteren als de midterm evaluatie van de via BSIK gefinancierde
projecten binnen de Genomics-impuls. De betreffende zes BSIK-projecten zijn: Coeliac Disease Consortium, Ecogenomics,
Virgo, BioRange, Nutrigenomics, Netherlands Proteomics Center (NPC).
4
Met Biomade heeft in deze periode geen gesprek plaatsgevonden omdat de Commissie in 2006 al meerdere malen uitvoerig
met dit consortium heeft gesproken en terzake heeft geadviseerd.

5

perspectief op het behalen van de einddoelstellingen. Bij een aantal van deze projecten heeft
de Commissie aandachtspunten en suggesties voor verdere verbetering geformuleerd.
Ten aanzien van zeven projecten was de Commissie minder positief. Hierbij was sprake van
dusdanige veranderingen in de omgeving van de projecten of van het zodanig ontbreken van
interne samenhang en coherentie dat bijsturing noodzakelijk was om de doelstellingen alsnog
te realiseren.
Bij twee projecten, We@Sea en PSI Bouw, oordeelde de Commissie dat – om uiteenlopende
redenen – de realisatie van de doelstellingen niet meer haalbaar leek. De Commissie
adviseerde de projecten af te bouwen en géén nieuwe financiële projectverplichtingen meer
aan te laten gaan. Ten aanzien van Biomade verwees de Commissie naar haar eerdere
adviezen.
De Commissie wees erop dat het naderen van het einde van de looptijd van het grootste deel
van de projecten in 2008 of 2009 de verankering van de projecten en de valorisatie van de
resultaten urgent maakt. Bij de meeste projecten ontbrak hiervoor een systematische aanpak.
Ten aanzien van de toekomst constateerde de Commissie dat een aantal projecten reeds
ingebed was in een breder verband waarin de activiteiten ook na afloop van de BSIK-impuls
kunnen worden voortgezet en de resultaten worden uitgediept of toepasbaar gemaakt voor het
oplossen van maatschappelijke problemen of het realiseren van positieve economische
effecten. Ten aanzien van een aantal andere succesvolle en perspectiefrijke projecten was daar
nog geen zicht op. De Commissie constateerde dat de overheid door omvangrijke
investeringen in een beperkt aantal strategisch gekozen sleutelgebieden er in geslaagd was
om in de Nederlandse kennisinfrastructuur en het Nederlandse innovatielandschap massa te
creëren op een beperkt aantal gebieden. De Commissie adviseerde op deze investeringen
voort te bouwen zodat de gedane investeringen niet teloor zouden gaan maar gecontinueerd
konden worden op een realistisch niveau. De Commissie adviseerde daarom selectief
continuïteit te bieden voor een periode van langer dan vier jaar vanuit een te definiëren
investeringsagenda voor onderzoek en innovatie, waarin de keuze voor thema’s gebaseerd is
op de strategische keuzes voor maatschappelijke innovatiethema’s, de te verwachten bijdrage
aan de welvaartsontwikkeling en de gedane investeringen in de kennisinfrastructuur. De
Commissie adviseerde voorts door middel van effectieve regie meer samenhang binnen de
thema’s te creëren tussen projecten uit verschillende investeringsrondes om op die manier te
komen tot een meer doelmatige inzet van mensen en middelen bij onderzoek en innovatie.
Ook wees de Commisie op de noodzaak van een financieringsmethodiek met een goede
balans tussen reguliere financiering en impulsfinanciering, aandacht voor structurele
financiering van infrastructurele voorzieningen en de noodzaak van eenduidige, coherente en
transparante procedures, uniforme uitvoeringsmodaliteiten en effectieve monitoring van de
projecten.

Advies naar aanleiding van de voortgangsrapportage over 2008 (in januari 2010)
In 2008 werden de eerste vijf Bsik-projecten afgerond. Het ging om de projecten PSIBouw,
GigaPort, Freeband Communications, Netherlands Proteomics Centre (NPC) en Biomade. De
Commissie voerde in 2009 met deze consortia een eindgesprek over de zaken die tot stand
zijn gebracht, de leerpunten die daaruit getrokken kunnen worden en de wijze waarop de
resultaten verankerd zijn. Ook met de projecten Ruimte voor Geo-informatie (RGI),
Vernieuwend Ruimtegebruik (Habiforum) en Smart Surroundings (die in de eerste helft van
2009 werden afgerond) voerde de Commissie in november 2009 eindgesprekken. Op grond
daarvan trok de Commissie op dat moment de conclusie dat de projecten, afgezet tegen de
6

doelstellingen, redelijk tot goed geslaagd waren. Ook de projecten PSIBouw, Freeband
Communications, Habiforum en Biomade bleken na een negatieve Midterm evaluatie naar het
oordeel van de Commissie er toch nog in geslaagd om in ieder geval een deel van de
doelstellingen te realiseren.
Advies naar aanleiding van de voortgangsrapportage over 2009
In 2008 en 2009 werden de twaalf Bsik-projecten afgerond: CATO, Transumo, BRICKS, VLe, ICIS, MultimediaN, Leven met Water, Nutrigenomics, MIIHD, Cyttron, SCDD en NeuroBsik Mouse Phenomics. De Commissie heeft ook met deze consortia een eindgesprek
gevoerd. Op grond van de eindrapportages en de gevoerde eindgesprekken kwam de
Commissie op dat moment voor deze twaalf projecten tot de conclusie dat ze, afgezet tegen de
doelstellingen, voldoende tot goed geslaagd zijn. Ten aanzien van de meeste nog lopende
projecten constateerde de Commissie dat ze goed onderweg waren om de doelstellingen te
realiseren. De Commissie wees er nogmaals met nadruk op dat in eindfase van het project
blijvende aandacht nodig is voor valorisatie en verankering van de resultaten. De Commissie
constateerde dat er nog steeds consortia zijn die verankering (hadden) willen realiseren door
de nieuwe middelen in de FES-500-ronde, die in het voorjaar 2009 naar aanleiding van het
advies van de Commissie ter beschikking kwam om selectief continuïteit te bieden aan de
succesvolle en perspectiefrijke BSIK- en FES- projecten. Reeds bij eerdere rapportages en
gesprekken met de consortia heeft de Commissie erop gehamerd dat verankering gerealiseerd
dient te worden met de via de Bsik-impuls beschikbaar gestelde middelen.

7

Bijlage 2 Overzicht Bsik projectportfolio
Thema Duurzame Systeeminnovaties

Naam, nummer en
looptijd
PSIBouw
Bsik 03017
02-2003 tot
31-12-2008
NG Infra
Bsik 03035
1-9-2004 tot
31-8-2014
We@Sea
Bsik 03041
1-12-2003 tot
30-04-2010
CATO
Bsik 03055
1-3-2003 tot
31-12-2009
B-Basic
Bsik 03067
1-1-2004 tot
31-12-2010
TransForum Agro
& Groen
Bsik 04001
19-1-2004 tot
31-12-2010
Transumo
Bsik 04002

16-1-2004 tot
15-1-2010
KSI
Bsik 04003
16-1-2004 tot
1-9-2010

Beknopte doelstelling

Subsidie
EUR mln
15,4

Penvoerend
ministerie
IenM

Stimulering van de ontwikkeling van
flexibele, betrouwbare en intelligente
infrastructuren en services, evenals generiek
raamwerk voor het begrijpen en sturen
daarvan.
Een structurele basis voor windmolenparken
op zee in Nederland, die internationaal leidend
is in deze markt.

20

EL&I

13

EL&I

Een sterk kennisnetwerk, gecombineerd met
een adequate kennistransfer op het gebied van
CO2 -afvang, transport en opslag.

12,7

EL&I

Tools en concepten op het gebied van
industriële biotechnologie voor de chemische
industrie.

25

EL&I

Versnelling van de transitie naar een
duurzame, pluriforme en meerwaardige
landbouw.

30

EL&I

- Een internationaal trendsettende tripartiete
kennisinfrastructuur die transitiekennis en –
competenties ontwikkelt ten behoeve van
duurzame mobiliteitsystemen;
- Het Nederlandse kennisnetwerk voor
mobiliteit dat innovaties bevordert en kennis
inzet voor Nederland.
Een kennisnetwerk voor het leren begrijpen,
identificeren en beïnvloeden van
transitieprocessen gericht op een duurzame
samenleving.

30

IenM

10

IenM

Versterking van bouwsector die rekening
houdt met ruimte-, mobiliteits- en
milieuproblemen en de kwaliteit van wonen
en werken.

8

Thema Informatie- en communicatietechnologie

Subsidie
EUR
ml
n
12

Penvoerend
ministerie

Gecoördineerd onderzoek naar de ontwikkeling
van e-Sciencetechnologie en stimulering van
ontwikkelingen in de hele keten.

20

OCW

Versnelling van ICT-onderzoek en
implementatie van innovaties om Nederland te
positioneren als ict-schakel en –kenniscentrum
in Europa.

40

EL&I

Nieuwe kennis van embedded systemen voor
innovatieve producten van bedrijven en de
opleiding van deskundigen bij
kennisinstellingen.

25

EL&I

Naam, nummer en
looptijd

Beknopte doelstelling

BRICKS
Bsik 03018

Het geven van een sterke impuls aan
fundamenteel informaticaonderzoek op thema’s
uit NOAG-i, evenals ict-innovatie en –
kennistransfer.

1-1- 2004 tot
31-12-2009
VL-e
Bsik 03019
1-1-2004 tot
31-12-2009
GigaPort
Bsik 03020
1-1-2004 tot
31-12-2008
ESI
Bsik 03021
1-7-2004 tot
30-06-2012
ICIS
Bsik 03024
1-1-2004 tot
31-12-2009
Freeband
Communications
Bsik 03025
1-1-2004 tot
31-12-2008
LOFAR
Bsik 03027
1-1-2004 tot
31-12-2010
MultimediaN
Bsik 03031
1-1-2004 tot
31-12-2009
Smart Surroundings
Bsik 03060

Versterking van de wetenschappelijke positie in 13,7
intelligente-systementechnologie, het garanderen
van de beschikbaarheid van academici in de
toekomst, en stimulering van industriële
toepassingen.
Behoud/uitbouw van de kennisbasis ten behoeve 30
van jong talent dat nieuwe industrie in 3G/4Gcommunicatie creëert, en productiviteitsgroei in
de industrie betrokken bij Freeband en
toepassingsdomeinen.

OCW

EL&I

EL&I

Een generiek sensornetwerk dat ict-, astro- en
geofysica- en landbouw-R&D op een hoger plan
kan brengen.

52

OCW

Versterking van wetenschap, kunst, economie en
de kwaliteit van informatie, als essentiële
ingrediënten voor de kennismaatschappij.

16

OCW

Onderzoek, definitie, ontwikkeling en
demonstratie van de architectuur en raamwerken
voor toekomstige ambient systems.

6,5

EL&I

1-4-2004 tot
30-06-2009

9

Thema Hoogwaardig Ruimtegebruik

Naam, nummer en
looptijd

Beknopte doelstelling

RGI
Bsik 03003

Verbetering en innovatie van de geoinformatie-infrastructuur en het –kennisveld.

17-2-2003 tot
31-7-2009
Delft Cluster
Bsik 03005
1-1-2004 tot
31-12-2010
Habiforum
Bsik 03028
1-1-2004 tot
31-07-2009
Leven met Water
Bsik 03039
1-1-2004 tot
1-4-2010
Klimaat voor Ruimte
Bsik 03068
1-1-2004 tot
31-12-2011

Penvoerend
ministerie

Subsidie
EUR
ml
n
20

IenM

Een leidend multidisciplinair kenniscentrum in
een wereldwijd netwerk rond duurzame
infrastructuurontwikkeling in dichtbevolkte
gebieden.

22

OCW

De transitie van conventionele ruimtelijke
ordeningspraktijk naar een nieuwe praktijk van
ontwikkelingsplanologie.

30

IenM

Versterking van de kennisinfrastructuur voor
een duurzame afstemming tussen Leven met
water en ruimtelijke ontwikkelingen.

22

IenM

Een operationele kennisinfrastructuur voor de
relatie tussen klimaatverandering, -variabiliteit
en ruimtegebruik ten behoeve van overheid en
bedrijfsleven.

40

IenM

Subsidie
EUR mln
95

Penvoerend
ministerie
EL&I

7

OCW

28

EL&I

Thema Microsysteem- en Nanotechnologie

Naam, nummer en
looptijd
NanoNed
Bsik 03006
1-1-2004 tot
31-12-2010
Biomade
Bsik 03007
1-1-2004 tot
1-1-2009
MicroNed
Bsik 03029

Beknopte doelstelling
Strategische impuls voor de
wetenschappelijke en industriële
concurrentiepositie in nanotechnologie.
Ontwikkelen van moleculaire
nanotechnologie en een mechanisme voor
return on investment op publieke
investeringen in onderzoek.
Opzet en onderhoud van een dynamische,
duurzame kennisinfrastructuur op het gebied
van microsysteemtechnologie.

1-1-2004 tot
30-09-2011
10

Thema Gezondheids-, Voedings-, Gen- en Biotechnologische Doorbraken

Naam, nummer en
looptijd
Celiac Disease
Consortium
Bsik 03009
1-1-2004 tot
31-12-2010
Ecogenomics
Bsik 03011
1-1-2004 tot
30-06-2010
Virgo
Bsik 03012
1-1-2004 tot
31-12-2010
BioRange
Bsik 03013
1-1-2005 tot
31-12-2011
Nutrigenomics
Bsik 03014
17-2-2003 tot
31-12-2009
Netherlands
Proteomics Centre
Bsik 03015
17-2-2003 tot
31-12-2008

Beknopte doelstelling

Subsidie
EUR mln
7,7

Penvoerend
ministerie
Regie-orgaan
genomics
(OCW)

Het creëren van een vooraanstaande
kennisinfrastructuur op het onderwerp ‘bodem
als ecosysteem’, om wereldwijd bij de top
horen in een unieke wetenschaps- en innovatie
niche.
Het genereren van nieuwe kennis voor de
ontwikkeling van nieuwe vaccinatie en andere
interventiestrategieën voor virusinfecties aan
de luchtwegen.

11

Regie-orgaan
genomics
(OCW)

10,8

Regie-orgaan
genomics
(OCW)

Het wetenschappelijke genomicsonderzoek
voorzien van state-of-the-art expertise en
methodologie op het gebied van de
bioinformatica

21,9

Regie-orgaan
genomics
(OCW)

Het genereren en valideren van nutrigenomicsonderzoeksgegevens om gezondheidseffecten
te voorspellen van diverse dieetcomponenten,
ter preventie en behandeling van het
“metabolic stress syndrome”.
Verbetering van fundamentele technologische
tools in proteomicsonderzoek en ze
beschikbaar maken voor biologische en
biomedische onderzoeksgroepen om ziekte- en
gezondheidsprocessen beter te begrijpen.

10

Regie-orgaan
genomics
(OCW)

24,7

Regie-orgaan
genomics
(OCW)

Ontwikkeling van een wetenschappelijke basis
voor veilig voedsel, een effectieve diagnose,
preventie en therapie van coeliakie

11

Naam, nummer en
looptijd
TREND
Bsik 03016
1-1-2004 tot
31-12-2011
Molecular Imaging
of Ischemic Heart
Disease
Bsik 03033
1-1-2004 tot
31-12-2009
Cyttron
Bsik 03036
17-2-2003 tot 30-092009
Stem Cells in
Development and
Disease
Bsik 03038
1-1-2004 tot
31-12-2009
Dutch Program for
Tissue Engineering
Bsik 03040
1-1-2004 tot
31-12-2010
Neuro-Bsik Mouse
Phenomics
Bsik 03053

Beknopte doelstelling

Subsidie
EUR mln
11,7

Penvoerend
ministerie
VWS

Oprichting van een platform voor technologieontwikkeling voor moleculaire beeldvorming
van de bij ischemische hartziekten cruciale
processen.

11,2

VWS

Implementatie van een infrastructuur voor bioimaging en celmodellering op atomair detail
om de moleculaire oorzaken van ziekten te
identificeren voor de ontwikkeling van nieuwe
geneesmiddelen en therapieën.

8,8

VWS

Identificatie en karakterisering van de
genetische cascades en regulerende wegen, die
de celidentiteit bepalen gedurende de
ontwikkeling tot diverse stamcellen en
weefselstelsels

8,8

OCW

Opbouw van een sterke kennisinfrastructuur
voor cel- en weefseltechnologie.

25

OCW

Realisatie van een platform voor ‘mouse
phenomics’ om muismodellen te ontwikkelen
op het gebied van hersenziekten, voor
onderzoek en de farmaceutische industrie.

13,1

VWS

Ziektemechanismen die optreden als reactie op
weefselletsel, onderzoeken en behandelen, en
concepten hiervoor ontwikkelen.

1-12-2003 tot
30-11-2009

12

13

Bijlage 3 Eindbeoordeling afzonderlijke Bsik-projecten
Thema Duurzame Systeeminnovaties
PSIBouw
Doelstelling en verloop van het project
PSIBouw (Proces en Systeeminnovatie in de Bouwsector) heeft zich bij aanvang ten doel gesteld de
modernisering (systeeminnovatie) van de bouwsector, daarbij rekening houdend met de ruimte-,
mobiliteits- en milieuproblematiek. De toegekende Bsik-bijdrage bedroeg 15,4 mln euro.
De oorspronkelijke strategie zoals beschreven in het businessplan 2003 met daarin een sterke focus op
ambitieuze onderzoeksprojecten bleek slecht te passen bij de ambitie van het consortium en een sector
in beweging. Het project heeft daarom medio 2005 een grote verandering doorgemaakt, om het beter
te laten aansluiten bij de structurele veranderingen in de bouw. Bij de Midterm evaluatie in 2008 bleek
de sector zelf uitgesproken kritisch over PSIBouw. De Commissie concludeerde dat het PSIBouw niet
gelukt was om de bouwsector in voldoende mate en structureel tot systeeminnovatie te brengen en
adviseerde om PSIBouw af te bouwen en zich te concentreren op communicatie over en verankering
van de tot dan toe behaalde resultaten.
Behaalde resultaten
De kwantitatieve doelstellingen voor wetenschappelijke output zijn zo goed als gerealiseerd. Volgens
de midterm evaluatiecommissie is het lastig een oordeel te geven over de wetenschappelijke kwaliteit
van de vele projecten. De economische output is goed: PSIBouw telt ruim 400 deelnemers en in 52
proeftuinen worden de (wetenschappelijke) inzichten in praktijk gebracht. Ook de maatschappelijke
output is goed. PSIBouw participeert in meer dan twintig duurzame samenwerkingsverbanden gericht
op transitie in de bouwsector. De transitie in de bouwsector is daarmee niet structureel geworden, maar
wel in gang gezet. Professionals en kenniswerkers werken samen aan de ontwikkeling en toepassing
van nieuwe concepten en werkwijzen. Er ligt een gemeenschappelijke toekomstvisie, er zijn concrete
praktijkexperimenten zoals bij de A2, waarover goed gecommuniceerd wordt, en het vertrouwen in de
sector is gegroeid.
Valorisatie en verankering
Valorisatie is voor transitieprojecten als PSIBouw lastig te bepalen. Verankering is langs verschillende
wegen gerealiseerd. Versterking van de kennisinfrastructuur heeft, met betrokkenheid van
stakeholders uit de sector, plaatsgevonden via bv. een leerstoel Ethiek en cultuur in de bouw en via het
3 TU Masterprogramma Construction Management and Engineering. Het is positief dat er een body of
knowledge is ontwikkeld die zeker zijn weg zal vinden in het Vernieuwingsplatform Bouw.
Conclusies
De Commissie constateert dat het project slechts een deel van de beoogde resultaten heeft opgeleverd.
De verankering en opschaling van de geleerde lessen (van het aannemen van een klus naar integraal en
functioneel ontwerpen en bouwen door de sector) bij de brede achterban in de verschillende
deelsectoren van de bouw, moet nog plaats vinden. PSIBouw - evenals andere projecten in het Bsikthema Duurzame Systeeminnovaties - heeft behoefte aan kennis over hoe dat moet. Uitbreiding van de
inzet van gamma-wetenschappen zal daarbij nodig zijn.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er deels in geslaagd is zijn doelstellingen
te realiseren.

14

NG Infra
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma Next Generation Infrastructures (NG Infra) heeft als doel het ontwikkelen van
een generiek raamwerk voor het analyseren en aanpakken van ontwikkelingen in relevante
infrastructuursectoren (met name telecommunicatie, energie en transport). Het beschikbare Bsikbudget is 20 mln euro. NG Infra zal pas medio 2014 worden afgerond.
Behaalde resultaten
De innovatieve meerwaarde van NG Infra is dat zij de complexe problematiek waarmee de
infrastructuursectoren bij aanvang van het programma werden geconfronteerd (internationalisering,
liberalisatie, meer gerichtheid op de klant, enz.) vanuit verschillende disciplinaire invalshoeken en
over meerdere sectoren heen is gaan onderzoeken en daarbij aansluiting heeft gezocht bij de dagelijkse
praktijk. Hierdoor is een nieuw onderzoeksveld in ontwikkeling gebracht. De QANU (Quality
Assurance Netherlands Universities) heeft in 2010 zeer positief geoordeeld over de kwaliteit van
ongeveer de helft van het NG Infra onderzoek en het programma van de faculteit Techniek, Bestuur,
Management van de TUDelft. NG Infra heeft niet alleen resultaten per sector in ontwikkeling, maar
ook synthese-projecten, zoals het Gaming & Simulation Platform en het Asset Management Platform.
Met enkele belangrijke spelers op infrastructuurgebied (Havenbedrijf Rotterdam en Alliander) is NG
Infra strategische werkrelaties voor de lange termijn aangegaan, waardoor innovatieve kennis naar de
praktijk kan worden overgedragen. Nadeel is dat deze vraagsturing volgens het consortium leidt tot
verlies van de meest innovatieve werkzaamheden. Ook is nog onduidelijk in hoeverre men bij
Maasvlakte 2 zal kunnen profiteren van de NG Infra kennis.
Het consortium werkt aan kennisoverdracht en maatschappelijke output via publicaties (HubHolland
Magazine en de recente publicatie Infra Trends – Next Generation Infrastructures). Ook de NG Infra
Academy is gericht op kennisoverdracht naar stakeholders. Het Rathenau Instituut heeft op verzoek
van NG Infra een maatschappelijke impact analyse uitgevoerd en doet verschillende aanbevelingen om
de impact te verbeteren. NG Infra heeft een sterke internationale positie opgebouwd, hetgeen o.a.
blijkt uit de IEEE-conferentiereeks die NG Infra heeft opgezet en uit samenwerking met Bangalore
(India) en Shenzhen (China).
Valorisatie en verankering
Valorisatie zal mogelijk gaan geschieden via de strategische samenwerking met de Haven Rotterdam
en Alliander. Verankering van het NG Infra vakgebied vindt plaats door leerstoelen die in het kader
van NG Infra zijn gevestigd en de plannen voor het oprichten van een internationaal tijdschrift. De
ambitie is om de financiering van het programma veilig te stellen door een consortium van publieke en
private partners te vormen. Voor subsidiemogelijkheden wordt daarbij vooral naar het Europese
niveau gekeken. TUDelft is vooralsnog bereid NG Infra tot na 2014 huisvesting te verschaffen.
Conclusies
NG Infra is met grote inzet bezig om een nieuw vakgebied te ontwikkelen. Daarbij wordt naar de
mening van de Commissie de focus wat uit het oog verloren. De Commissie adviseert concentratie op
een case waarbij NG Infra daadwerkelijk toegevoegde waarde kan leveren. Verder is de economische
output van NG Infra nog mager en verdient extra aandacht. Door de verlengde looptijd is het nu nog
niet mogelijk om de eindresultaten op waarde te schatten.
De Commissie kan gezien de verlengde looptijd tot 2014 nog niet bepalen in hoeverre NG Infra erin
zal slagen de oorspronkelijke projectdoelstellingen te realiseren en kan daarom nog geen eindoordeel
uitspreken over dit project.

15

We@Sea
Doelstelling en verloop van het programma
We@Sea (Wind energy at Sea) had als doel om door onderzoek de risico’s en onzekerheden voor
windenergie op zee met betrekking tot technologische problemen, ecologische onzekerheden, wet- en
regelgeving en logistieke maatregelen, te reduceren. De toegekende Bsik-bijdrage was 12,9 mln euro.
Vanaf de start van We@Sea was de beperkte industriële betrokkenheid een zorgpunt. In de Midterm
evaluatie werd duidelijk dat sprake was van gebrek aan focus en samenhang in het programma,
onvoldoende betrokkenheid van de industrie en het achterblijven van resultaten. Dit was voor de
Commissie van Wijzen aanleiding om te adviseren geen nieuwe financiële verplichtingen meer aan te
gaan en de lopende activiteiten te verankeren en af te ronden. Nu het project is afgerond (2010) kan
geconcludeerd worden dat uiteindelijk circa 80% van het totale oorspronkelijke budget is besteed.
Behaalde resultaten
Op wetenschappelijk vlak zijn er resultaten geboekt, met name op materiaalkundig/technologisch
gebied. We@Sea heeft bovendien een brug geslagen tussen ecologisch en technologisch onderzoek in
dit domein. Mijlpalen zijn gehaald, hoewel de kwantitatieve output beperkt is ten opzichte van de
middelen die naar het programma zijn gegaan. Enkele betrokken bedrijven hebben profijt gehad van
de door de betrokken kennisinstellingen (ECN, TUDelft) verrichte werkzaamheden, maar hun eigen
investeringen zijn beperkt gebleven. Voor de Commissie is het onduidelijk of We@Sea geleid heeft
tot een duurzame versterking van de kennisinfrastructuur. Wat de realisatie van maatschappelijke en
economische mijlpalen betreft is een aantal beoogde resultaten uit het projectplan niet gehaald, omdat
er onvoldoende belangstelling bleek voor de betreffende onderwerpen, zoals recycling van materiaal,
in kaart brengen van milieu-effecten en financiële risico-analyse voor grootschalige opwekking van
windenergie. Wel kan gesteld worden dat We@Sea een rol heeft gespeeld bij het bij elkaar brengen
van Nederlandse betrokkenen in windenergie op zee, al is onvoldoende duidelijk hoe duurzaam dat is.
Het project lijkt wel een inspiratiebron te zijn geweest voor internationale initiatieven op dit terrein.
Valorisatie en verankering
De door het consortium genoemde innovaties zijn naar de mening van de Commissie niet een logische
uitkomst van onderzoeksinspanningen binnen een coherent programma. Het lijkt erop dat We@Sea
vaak niet meer is geweest dan een partner die betrokken is geraakt bij reeds door anderen ingezette
ontwikkelingen. Enige vorm van verankering of in ieder geval voortgang van onderzoeksactiviteiten
vindt plaats in het onderzoeksprogramma FLOW (For Large Offshore Wind energy), waarvoor door
het kabinet in mei 2010 23,5 mln euro is toegezegd. Volgens penvoerend departement van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) zijn de lessen die uit We@Sea getrokken
kunnen worden input geweest bij het opzetten van FLOW. Zes van de huidige partners van We@Sea
zullen daarin participeren. Daarnaast blijft de stichting We@Sea bestaan als kennisnetwerk en zal deze
contacten onderhouden met vergelijkbare organisaties in Duitsland, Denemarken en het Verenigd
Koninkrijk. Tenslotte kan vermeld worden dat gewerkt is aan het versterken van het (post)academisch
onderwijs op het gebied van windenergie op zee.
Conclusies
Het rendement van dit project is tegengevallen, temeer daar een aantal belangrijke deelprojecten niet
of onvoldoende van de grond zijn gekomen, zoals ruimtelijke ordening en milieu, energie transport,
marktperspectieven, en onderwijs om een kenniscommunity verder uit te bouwen. Hierdoor is het
beoogde integrale karakter van We@Sea niet gerealiseerd. Achteraf kan geconcludeerd worden dat
Bsik niet het meest geschikte instrument was om de activiteiten te financieren die nodig waren om een
nieuw onderwerp, waarvoor nog geen body of knowledge bestond, te ontwikkelen. Het management is
bovendien onvoldoende in staat geweest om een project van deze omvang resultaatgericht aan te
sturen.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er deels in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

16

CATO
Doelstelling en verloop van het programma
Doel van CATO (CO2–Afvang, Transport en Opslag),was het opbouwen van kennis op het gebied van
CO2 afvang, -transport, en -opslag, verkenning van het maatschappelijke en industriële draagvlak en
het opdoen van de ervaring met technologieën om de CO2 -emissies als gevolg van gebruik van
fossiele brandstoffen in de Nederlandse samenleving te kunnen verminderen. De Bsik-bijdrage
bedroeg 12,7 mln euro.
Behaalde resultaten
CATO heeft een stevige impuls gegeven aan de Nederlandse kennisinfrastructuur rond Carbon
Capture and Storage (CCS). Daarmee zijn de doelen grotendeels gerealiseerd. Het streven om CCStechnieken op te schalen tegen redelijke kosten is nog niet gerealiseerd. De wetenschappelijke,
economische en maatschappelijke mijlpalen zoals vooraf opgesteld zijn gehaald. De Nederlandse
overheid ziet CCS nu als een derde serieuze optie om CO2 reductie te realiseren. Dankzij CATO is
Nederland internationaal gezien een gewaardeerd speler op dit terrein.
Valorisatie en verankering
De resultaten die CATO heeft geboekt hebben er o.a. toe geleid dat E.ON bereid is te investeren in een
demonstratieplant op de Maasvlakte als de Nederlandse overheid bereid is dit project te subsidiëren.
Mogelijk zal nog een tweede demo volgen als Europese middelen worden toegekend. Deze
ontwikkeling is te danken aan het feit dat in Nederland een stevig kennisnetwerk is opgebouwd en het
feit dat de overheid een actieve rol speelt in het stimuleren van CCS. In de discussies met het
consortium is niet duidelijk geworden in hoeverre E.ON en andere grote deelnemende bedrijven de
kennis die ze elders opdoen delen met Nederlandse partners of dat sprake is van eenzijdige
kennisoverdracht van CATO (en opvolger CATO-2) naar E.ON e.a.. De door het CATO consortium
geboekte wetenschappelijke resultaten verdienen naar het oordeel van de Commissie meer aandacht
en/of publiciteit en dienen geplaatst te worden in de internationale context (welke resultaten worden
elders geboekt en wat is de invloed daarvan op het CATO programma?).
Conclusies
CATO is er in geslaagd om zijn doelstellingen grotendeels te realiseren. Er zal echter nog veel
(fundamenteel) onderzoek nodig zijn om de veiligheid van CO2-transport en -opslag te garanderen en
de kostprijs van de ontwikkelde technieken omlaag te brengen, voordat CCS een economisch
bruikbare methode kan zijn om CO2 reductie te realiseren. Internationale aansluiting blijft daarbij een
vereiste. In CATO is daarvoor de basis gelegd. Het blijft van belang - ook in CATO-2 - om de
economische waardecreatie voor Nederland te waarborgen.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

17

B-Basic
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma B-Basic (Bio-BAsed Sustainable Industrial Chemistry) had als doel het ontwikkelen
van kennis op het gebied van chemie en energie met technologische uitdagingen op het gebied van
biokatalysatoren, grootschalige fermentatieprocesconcepten en hernieuwbare grondstoffen. Het beschikbare
Bsik-budget was 25 mln euro. Het programma is uitgevoerd volgens plan en is succesvol geweest. Het
heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de kennisbasis voor de transitie naar een biobased economy.
Behaalde resultaten
De wetenschappelijke mijlpalen zijn bereikt. Er is fundamentele kennis en tweede generatie biotechnologie
ontwikkeld voor een duurzame productie van biogebaseerde chemicaliën en biobrandstoffen. Op grond van
de VSNU-visitatie in 2009 kan worden gesteld dat de in B-Basic participerende groepen wetenschappelijke
prestaties van goede kwaliteit hebben geleverd (gemiddeld 4,5 op schaal 0-5). Kennisdisseminatie is goed
verlopen, o.a. door meerdere succesvolle B-Basic symposia en door de organisatie van workshops rond
gefocuste thema’s. De gestelde economische mijlpalen zijn gehaald: er zijn meer innovatieve vindingen
gedaan dan vooraf ingeschat. Een gedeelte hiervan was zodanig interessant voor gebruikers dat ze zijn
geoctrooieerd en voor een marktconform bedrag aan hen zijn overgedragen. De maatschappelijke mijlpalen
zijn ook gerealiseerd. B-Basic heeft goed zijn rol gepakt in maatschappelijke discussies over de
energietransitie en de biobased economy, o.a. door adviesrollen in relevante platforms (bv. Platform Groene
Grondstoffen) en betrokkenheid bij belangrijke adviesrapporten (bv. Biobased Economy in The
Netherlands).
Valorisatie en verankering
B-Basic heeft een succesvolle samenwerking ontwikkeld met Ecogenomics en samen gaan zij de komende
jaren met nieuwe FES-financiering verder als BE-Basic. Daarmee is verankering goed gerealiseerd. Binnen
B-Basic is er een goede samenwerking geweest tussen de academische en industriële partners uit het
consortium, maar de stap van innovatie naar daadwerkelijke valorisatie is niet eenvoudig gebleken. Niet
altijd kon de geoctrooieerde kennis door de industriële partners geabsorbeerd worden. Men heeft hieruit
lessen getrokken en die zullen in het vervolgprogramma BE-Basic worden verwerkt, door daar de focus
sterker op het gehele innovatietraject te leggen. Zo zijn er o.a. al contacten gelegd met de kapitaalwereld.
De Commissie adviseert om daarbij ook de expertise van STW en Agentschap NL te benutten. Opmerkelijk
en teleurstellend is het feit dat het B-Basic niet is gelukt, afgezien van Paques, om het innovatieve MKB
aan zich te binden. De Commissie adviseert het consortium om de oorzaken hiervan te achterhalen en dit in
BE-Basic te verbeteren, met name voor bedrijven uit de B-Basic-wereld (bij Ecogenomics lukt het al wel
om het MKB goed aan te haken). Er zijn twee nieuwe leerstoelen gerealiseerd aan de TUDelft. Het HBO
heeft nauwelijks aandacht gekregen, maar het consortium zal dit in BE-Basic alsnog op zich nemen. BBasic heeft ook internationaal goed aan de weg getimmerd. Er zijn actief strategische
samenwerkingsverbanden geïnitieerd en dit alles heeft er o.a. toe geleid dat het consortium goed is
aangehaakt bij de internationale transitie naar een biobased economy. Ook het feit dat het
vervolgprogramma BE-Basic meerdere buitenlandse partners heeft en onderdeel is van het Climate-KIC
(Knowledge and Innovation Community) kan als een succes worden beschouwd.
Conclusies
B-Basic is een succesvol, kwalitatief hoogstaand, goed georganiseerd programma geweest met een sterke
industriële-academische interactie. Binnen dit maatschappelijk zeer relevante programma is waardevolle
kennis ontwikkeld voor een duurzame productie van biobased chemicaliën en biobrandstoffen. B-Basic
heeft er mede voor gezorgd dat Nederland goed heeft aangehaakt bij de internationale transitie naar een
biobased economy en de energietransitie. Door de voortzetting van B-Basic in het publiek-private
vervolgprogramma BE-Basic is continuïteit gegarandeerd en wordt de kennisinfrastructuur op dit vlak
verder versterkt. In dit vervolgprogramma moet er goede aandacht zijn voor de stap van innovatie naar
daadwerkelijke valorisatie.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

18

TransForum Agro & Groen5
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma TransForum Agro & Groen heeft zich gericht op het realiseren van 2 doelstellingen:
(1) het ontwikkelen van een nieuw perspectief voor de Nederlandse agrosector, waarbij duurzame
ontwikkeling als uitgangspunt wordt genomen en (2) laten zien hoe bestaande en nog te ontwikkelen kennis
en kunde daarvoor ingezet kunnen worden. Het beschikbare Bsik-budget was 30 mln euro. Na een wat
moeizame start heeft TransForum zichzelf vooral na de Midterm evaluatie, die o.a. leidde tot het
aanscherpen van doelstellingen en projectselectiecriteria, steeds beter op de rails gezet.
Behaalde resultaten
TransForum heeft zijn doelstellingen grotendeels gerealiseerd en is er in geslaagd om een nieuwe visie
(metropolitane landbouw) te ontwikkelen. Daarnaast heeft ook de aanpak via de verbindende
waardeontwikkeling tot successen geleid. Verankering in een infrastructuur die innovaties stimuleert
(resultaatgerichte experimenteerruimte) bestaat er echter nog niet.
De geformuleerde mijlpalen in de herziene nulmeting zijn vrijwel alle gerealiseerd. De puur
wetenschappelijke projecten blijven qua aantal achter op de prognose, omdat TransForum gaandeweg
besloten heeft alleen projecten te honoreren met sterke inhoudelijke toegevoegde waarde. Realisatie van de
economische mijlpalen is meer dan voorzien. Aansprekende voorbeelden zijn de beide Rondeel-initiatieven
en de Landmarktwinkel. De maatschappelijke mijlpalen (o.a. publicaties voor niet-wetenschappelijk
publiek) zijn ruimschoots gehaald. Het creëren van samenwerkingsverbanden is een standaard voorwaarde
geweest. Dat aan deze voorwaarde is voldaan, is zichtbaar in het grote aantal nieuwe
samenwerkingsverbanden tussen wetenschap enerzijds en bedrijfsleven, overheden en onderwijs
anderzijds. Ook maatschappelijke actoren zoals de Dierenbescherming doen mee aan projecten.
TransForum heeft haar internationale positie versterkt door actief deel te nemen in internationale netwerken
als Sustainable Agricultural Initiative (SAI), Sustainable FoodLab (SFL) en de International Food and
Agribusiness Management Association (IFAMA). In 2010 heeft TransForum de eerste ‘Global summit on
Metropolitan Agriculture’ georganiseerd in Rotterdam. Het coördinatorschap van dit internationale netwerk
is inmiddels overgenomen door Michigan State University. Internationale verankering vindt voort plaats in
de Verenigde Staten (Detroit), India (Chennai) en Brazilië (Sao Paulo) waar wordt gewerkt aan het
opzetten van innovatiecampussen voor metropolitane landbouw.
Valorisatie en verankering
TransForum heeft kiemen voor valorisatie gelegd in de ruim 100 projecten die binnen Transforum zijn
uitgevoerd. In twaalf samenwerkingsverbanden zijn inmiddels daadwerkelijke investeringen gerealiseerd.
Verankering in de kennisinfrastructuur is wel gerealiseerd in verscheidene onderwijsprogramma’s (WUR,
Hogeschool Van Hall Larenstein), maar niet in onderzoeksgroepen. Voor ondernemers is er een Nyenrode
masterclass ‘Duurzaam ondernemen’ in de agrosector, die voor volgend jaar weer geprogrammeerd staat.
Verschillende deelnemers waaronder WUR, ZLTO en Provincie Zuid-Holland hebben de visie
metropolitane landbouw gebruikt of overgenomen. Het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie heeft de TransForum aanpak mede gebruikt in haar innovatiebeleid voor de landbouwsector.
Conclusies
Het consortium heeft een leerproces doorlopen en daardoor uiteindelijk een aantal successen gerealiseerd.
TransForum heeft zijn doelstellingen grotendeels behaald: TransForum biedt een nieuw perspectief voor
een deel van de Nederlandse agrosector in de vorm van metropolitane landbouw. De aanpak met
verbindende waardeontwikkeling en vraaggedreven transdisciplinaire kennisontwikkeling biedt zicht op de
vorming van een duurzamere agrosector. De gerealiseerde verankering in de kennisinfrastructuur is een
punt van zorg. Samenvattend heeft TransForum de eerste stap gezet in een transitie van de huidige
agrosector naar een sector die duurzaam voedsel produceert én daarnaast een belangrijke maatschappelijke
functie heeft.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

5

Commissielid mw. Prof.dr. L. van Vloten-Doting heeft vanwege haar lidmaatschap van de Raad van Toezicht van
Transforum niet deelgenomen aan de besprekingen van de Commisie inzake Transforum.

19

Transumo
Doelstelling en verloop van het programma
Doel van Transumo (Transition Sustainable Mobility) was de opbouw en verspreiding van kennis en
competenties ten behoeve van een transitie naar duurzame verkeers- en vervoerssystemen. Het
toegekende Bsik-budget bedroeg 30 mln euro. Na een voorwaardelijke start in 2004 kreeg het
programma in 2006 groen licht voor de uitvoering van het gehele programma. De insteek was
aanvankelijk sterk bottom-up waardoor het ontbrak aan een duidelijke visie en strategie op
programmaniveau. Maar in de eerste jaren is de visievorming alsnog gerealiseerd en werd een
duidelijke strategie geformuleerd waarbinnen de deelprojecten een plaats konden vinden.
Behaalde resultaten
Er is in het programma kennis en inzicht verworven over systeeminnovatie in dit domein, met name
ook over de aanpak van “transities” en het bij elkaar brengen van partijen. Mede door het gebrek aan
focus bij aanvang is de totale kennisopbouw in het programma niet genoeg gericht geweest om een
daadwerkelijk doorbraak op het pad van transitie te realiseren. In die zin zijn de doelen van Transumo
niet helemaal gerealiseerd.
De vooraf geformuleerde kwantitatieve mijlpalen voor wetenschappelijke, economische en
maatschappelijke output zijn nagenoeg alle gehaald. Binnen enkele thema’s is men minder ver
gekomen dan gehoopt. De resultaten zijn goed gedocumenteerd, zodat toekomstige kenniswerkers en
belanghebbenden er verder mee kunnen. Er is een breed multidisciplinair netwerk gevormd, er zijn
ervaringen opgedaan met mogelijke oplossingen voor mobiliteitsproblemen, er is veel werk gemaakt
van kennisdisseminatie. Er is een kennisagenda geformuleerd en een visie op duurzame mobiliteit
2040. Ook is de Transumo footprint (website) ontwikkeld. De footprint zal ook na het ontbinden van
de Stichting Transumo met aanvullende financiering van verschillende partijen in de lucht worden
gehouden.
Valorisatie en verankering
Valorisatie is voor dit soort complexe transitieprojecten lastig te bepalen.
Aan de verankering van kennis en resultaten is veel aandacht besteed. Er is een groot aantal producten
gerealiseerd (boekwerken, bijdrage aan tv-serie, website). Er zijn lespakketten samengesteld voor het
HBO en universiteiten (postacademische cursussen en Summer Courses).
Het penvoerend departement Infrastructuur en Milieu (I&M) zal de komende 2 jaar de verdere
verankering faciliteren met een financiële bijdrage. De verankering van het gedachtegoed van
Transumo binnen het ministerie van I&M (toepassing in beleid) is vooralsnog beperkt.
Conclusies
Transumo heeft zich na een stroeve start uiteindelijk ontwikkeld tot een goed lopend programma, dat
een aantal waardevolle resultaten en leerervaringen op transitiegebied heeft opgeleverd. Het is nog
afwachten hoeveel van de programmaresultaten daadwerkelijk zullen worden geïncorporeerd in
toekomstige initiatieven in het mobiliteitsdomein.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

20

KSI
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma KSI (Kennisnetwerk Systeem Innovaties en transities) had als doel te voorzien in
kennis en competenties die nodig zijn voor een transitie naar een duurzame samenleving. Daarnaast
was het doel om een aanjaagfunctie in de kennisinfrastructuur tot stand te brengen gericht op
transitiedenken. Het beschikbare Bsik-budget was 10 mln euro.
KSI is er in geslaagd de doelstellingen te realiseren. De vele publicaties en boeken geven inzicht in
transities, de verschillende routes of transitiepaden daar naar toe en de rol van niches en regimes
hierin. Ondanks het soms hoge abstractieniveau is KSI er ook in geslaagd om delen van dit
gedachtegoed overdraagbaar te maken naar de (beleids)praktijk. De impulsfinanciering vanuit Bsik
heeft de internationale en interdisciplinaire ontwikkeling gefaciliteerd van dit kennisdomein, dat nu in
staat is zelfstandig verder te functioneren. De twijfels die de Commissie heeft geuit tijdens de Midterm
evaluatie zijn, nu de eindresultaten van KSI zijn gerapporteerd, voor een belangrijk deel vervallen.
Behaalde resultaten
De wetenschappelijke mijlpalen zijn ruimschoots bereikt. Het aantal publicaties was hoger dan
beoogd. Ook de bijdrage aan (inter)nationale wetenschappelijke conferenties is groot geweest.
Publicatie van de boekenserie door Routledge is niet alleen een teken van de wetenschappelijke
kwaliteit maar ook de consolidering van de wetenschappelijke kennis en waarborg voor de
internationale kennisoverdracht. De economische output van dit project is lastig te meten. Deze is o.a.
in een aantal Bsik-programma’s gerealiseerd (zoals Transumo, TransForum, PSI Bouw). Ook
daarbuiten zijn vele initiatieven ondersteund door leden van het consortium. Samen met ruim 750
actoren uit de praktijk is kennis en ervaring opgedaan over de bruikbaarheid van de wetenschappelijke
concepten. De maatschappelijke output is goed. De doelen in termen van media events en lezingen
voor niet-wetenschappers zijn ruimschoots gehaald. Toepassingen van de ontwikkelde kennis zijn
aanwijsbaar in de Energie Transitie, de zorg en de voedseltransitie.
Valorisatie en verankering
Valorisatie en verankering zijn goed gerealiseerd. Binnen de 10 deelnemende universiteiten zijn
nieuwe leergangen ontwikkeld en aan de TU/E is een hernieuwde master ontwikkeld (Policy and
Innovation) waarin transitiemanagement een belangrijke plaats inneemt. Ook is een “Sustainability
Transitions Research Network” (STRN) opgericht waarin wetenschappers uit o.a. Europa, Canada,
VS, India en Japan samenwerken. Er is in samenwerking met Elsevier Academic Press een nieuw
wetenschappelijk tijdschrift opgestart. Het consortium heeft voorts veel werk gestoken in het vertalen
van de wetenschappelijke concepten naar de praktijk en het ontwikkelen van kennis in samenwerking
met de praktijk. KSI-leden participeerden in projecten en adviseerden diverse departementen. De oogst
van zes jaar KSI is geconsolideerd in een wegwijzer (www.transitiepraktijk.nl). KSI stond ook aan de
wieg van de stichting Urgenda, een actieorganisatie voor initiatieven die een versnelling richting
duurzame transitie teweeg kunnen brengen.
Conclusies
KSI heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de internationale wetenschappelijke discussie over de
vraag wat transities zijn, of transities te managen zijn en hoe deze te managen zijn. De kennis en de
ontwikkelde transitietheorie is geconsolideerd in een wetenschappelijke boekenserie en voor een
breder publiek toegankelijk gemaakt. Een groot aantal professionals in diverse maatschappelijke
sectoren is getraind in het gebruik van de ontwikkelde concepten en toepassingen ervan in de
beleidspraktijk. Het consortium is er dan ook in geslaagd om transitiemanagement een stevige
(inter)nationale positie te geven binnen de wetenschap en de bij transities betrokken organisaties.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in geslaagd is zijn doelstellingen
te realiseren.

21

Thema Informatie- en communicatietechnologie
BRICKS
Doelstelling en verloop van het programma
Het programma BRICKS (Basic Research in Informatics for Creating the Knowledge Society) heeft
beoogd om een gerichte en langdurige versterking van de kennisinfrastructuur op het gebied van
wiskunde en informatica in Nederland te realiseren. BRICKS heeft met een Bsik-bijdrage van 12 mln
euro gewerkt aan de fundamentele vernieuwing van het wiskunde/informatica onderzoek met focus op
vier gebieden: (a) parallel en gedistribueerd rekenen, (b) modelleren, simuleren en visualiseren, (c)
intelligente systemen, en (d) algoritmen en formele methoden. Bij aanvang is aan BRICKS, vanwege
het fundamentele karakter, vrijstelling verleend voor directe participatie door bedrijven.
Behaalde resultaten
De wetenschappelijke resultaten zijn excellent te noemen en hebben geleid tot enkele vooraanstaande
prijzen aan BRICKS onderzoekers. Qua economische output was er vrijstelling verleend voor directe
participatie door bedrijven, maar in de loop van het programma is toch in tal van projecten
samenwerking met bedrijven gerealiseerd. Deels is hier door bedrijven een (niet geregistreerde)
bijdrage in natura aan geleverd. Voorbeelden zijn: NS, Philips, Alcatel Lucent labs.
De maatschappelijke output ligt o.a. in de publicatie van een voor breed publiek toegankelijk boek
“Omringd door Informatica” waarin de belangrijkste resultaten van BRICKS worden beschreven.
Verder zijn goede wetenschappelijke resultaten bereikt die kunnen worden toegepast in
maatschappelijke domeinen als gezondheid (borstkankerdetectie) en veiligheid.
Valorisatie en verankering
Er zijn in de afgelopen periode 22 bij BRICKS betrokken wetenschappers benoemd tot hoogleraar en
dit levert een positieve bijdrage aan de verankering. Ook zijn de resultaten terecht gekomen buiten het
wetenschappelijke circuit doordat ruim veertig procent van de promovendi in dienst is getreden bij het
bedrijfsleven en vele bedrijven en instellingen de resultaten hebben weten te gebruiken. Bovendien
zijn er 2 spin-off bedrijven opgericht. De Commissie betreurt dat BRICKS de kansen die het heeft
gekregen om meer duurzame en zakelijke contacten tijdens deze Bsik periode op te bouwen, niet ten
volle heeft opgepakt. BRICKS heeft ingezet op samenwerking en kennisuitwisseling zonder een
financiële vergoeding voor de geleverde kennis te vragen. BRICKS heeft op deze wijze wel bereikt dat
een aantal bedrijven de waarde is gaan inzien van de informaticakennis van het BRICKS consortium.
Een aantal bedrijven heeft aangegeven in de toekomst wel bereid te zijn tot matching (bijvoorbeeld bij
de recente FES aanvraag: 25 % matching door 35 bedrijven).
Een nieuwe ontwikkeling is de start van onderzoeksgroepen bij het Centrum voor Wiskunde en
Informatica (CWI) voor toepassingen van informatica in de gebieden Life Sciences en Energie.
Conclusies
De Commissie is positief over de bereikte wetenschappelijke resultaten. BRICKS heeft het gestelde
doel van versterking van de kennisinfrastructuur gerealiseerd, maar de Commissie betwijfelt of ook
sprake is van een langdurige versterking. De Commissie verwacht dat de effecten van BRICKS
tijdelijk zullen zijn en betreurt het feit dat het consortium niet de kans heeft gegrepen om bedrijven
financieel aan zich te binden. Daardoor zal het wiskunde/informatica onderzoek in Nederland
kwetsbaar blijven. Dat is jammer, gezien de excellente positie die Nederland in dit domein heeft. Het
is positief dat het CWI onderzoeksgroepen is gestart voor maatschappelijk relevante thema’s.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

22

VL-e
Doelstelling en verloop van het programma
VL-e (Virtual Laboratory for e-Science) had als doel het creëren van een e-Science omgeving voor
R&D-instellingen in zowel het publieke als private domein. De Bsik-bijdrage bedroeg 20 mln euro.
Gaandeweg het programma is goed ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen in dit domein, zoals het
inzicht dat een multi-disciplinaire aanpak veelal noodzakelijk is, e-Science een omslag in het denken
van de onderzoekers vergt, e-Science een belangrijke ondersteuning kan zijn bij de ontwikkeling van
kennis in alpha-, bèta- en gamma wetenschappen en structurele clustering van wetenschappelijke
expertkennis in dit domein nodig is.
Behaalde resultaten
VL-e heeft ruimschoots zijn doelen gerealiseerd. Er zijn uitstekende wetenschappelijke resultaten
geboekt, ondanks of misschien wel dankzij het feit dat hierboven vermelde ontwikkelingen vroegen
om additionele inspanningen. Ook voor de economische en maatschappelijke output is meer
gerealiseerd dan oorspronkelijk verwacht. Bedrijven als Unilever en Philips hebben dankzij VL-e,
innovaties in hun productontwikkeling kunnen realiseren. Het Cook report 2010 “Building a National
Knowledge Infrastructure” is lovend over de behaalde e-Science resultaten.
Valorisatie en verankering
Valorisatie van VL-e vindt plaats door toepassing van de kennis en resultaten in het onderzoek van
universitaire groepen, de dagelijkse praktijk van academische ziekenhuizen en de R&D-afdelingen van
de industrie. Ook zijn enkele spin-off bedrijven gestart. In het geval van e-Science is valorisatie
moeilijk te kwantificeren, omdat sprake is van indirecte economische voordelen. Verankering heeft
o.a. plaatsgevonden door kennisoverdracht naar deelnemende partners en doorstroom van
wetenschappers naar bedrijven en andere onderzoeksinstellingen. Het consortium heeft ideeën
ontwikkeld voor de oprichting van een e-Science Research Centre. Daarmee zou blijvende versterking
en verankering gerealiseerd kunnen worden.
Conclusies
VL-e is een succesvol programma dat een enorme impuls heeft gegeven aan de toepassing van eScience binnen de Nederlandse onderzoekswereld. De complexiteit van e-Science-projecten ligt vooral
in het multidisciplinaire karakter van de problemen die men met e-Science wil kunnen oplossen. Dat
vereist sterk leiderschap, die in het geval van VL-e geboden werd door de wetenschappelijk directeur.
Zodoende is het VL-e gelukt om goede resultaten te boeken en een bijdrage te leveren aan de realisatie
van een voor e-Science adequate computer- en netwerkinfrastructuur. Er ligt een stevige basis voor
vervolgactiviteiten in een op te richten e-Science Research Centre. De Commissie ondersteunt de
oprichting van een dergelijk centrum, waarbij sprake zou moeten zijn van een passende structurele
financiering.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

23

GigaPort
Doelstelling en verloop van het project
In het programma GigaPort Next Generation Network heeft onderzoek plaatsgevonden naar volgendegeneratie-netwerken en de implementatie daarvan voor de onderzoeksomgeving. Dit heeft geleid tot
het nieuwe netwerk SURFnet6. GigaPort heeft een Bsik-bijdrage van 40 mln euro ontvangen.
Behaalde resultaten
SURFnet is gebaseerd op een techniek van wereldniveau en wordt elders in de wereld als voorbeeld
van publiek/private samenwerking erkend. In het project is naar de mening van de Commissie een
uitstekend resultaat neergezet. SURFnet heeft een standaard ontwikkeld die wereldwijd geaccepteerd
is en doordat men werkt met open standaarden wordt er wereldwijd op voortgebouwd. Dit kan als een
groot Nederlands succes worden gezien. De economische output is goed: er is sprake van aanzienlijke
participatie door de industrie en Nederland heeft inmiddels een stevige positie als knooppunt van
Europese internetnetwerken. Ook de maatschappelijke output is goed. GigaPort participeert in alle
belangrijke internationale gebruikersorganisaties en standaardisatiegroepen en de hele maatschappij
zal kunnen profiteren van de ontwikkelingen die SURFnet faciliteert.
Valorisatie en verankering
De SURFnet-faciliteiten zijn een stimulans voor ontwikkelingen in allerlei vakgebieden. De
instandhouding van het netwerk is veilig gesteld door de inkomsten uit tarieven voor het gebruik. Er is
inmiddels vervolgfinanciering beschikbaar voor de ontwikkeling van SURFnet7.
Conclusies
Naar de mening van de Commissie moet worden nagedacht over het realiseren van structurele
financiering voor e-science-gerelateerd onderzoek. Dit type multidisciplinair onderzoek is van belang
voor vele vakgebieden, maar de situatie dreigt te ontstaan dat niemand zich voor de onderliggende
infrastructuur verantwoordelijk voelt en er onvoldoende financiering voor vrijgemaakt wordt. Om
optimaal te profiteren van de mogelijkheden die SURFnet biedt en de uitstekende uitgangspositie die
Nederland hier heeft, is verdere kennisontwikkeling op het gebied van e-science nodig.
Tevens vraagt de Commissie aandacht voor het risico van onderbenutting van deze infrastructuur door
universiteiten, kennisinstellingen en andere gebruikers van het netwerk, wanneer deze de aansluiting
op SURFnet vooral als een kostenpost zien, in plaats van als een mogelijkheid om het eigen onderzoek
beter te kunnen uitvoeren.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

24

Embedded Systems Institute (ESI)
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma ESI had als doel om de concurrentiepositie van het bedrijfsleven te verhogen met
producten die embedded systems bevatten en om onderwijs en onderzoek in dit domein aan
universiteiten en instituten te stimuleren. Het aandachtsgebied van ESI richt zich vooral op ontwerp en
constructie van complexe high tech systemen en infrastructuren. Binnen ESI is sprake van intensieve
samenwerking met de industrie bij de formulering en uitvoering van de projecten. Het beschikbare
Bsik-budget was 24,5 mln euro. ESI zal medio 2012 worden afgerond.
Behaalde resultaten
ESI heeft uitstekende resultaten bereikt en zijn doelen gerealiseerd. De kracht van ESI ligt in de
integrale aanpak van technische en functionele disciplines. Er zijn wereldwijd weinig instituten die op
hoog niveau deze aspecten van high tech system engineering beheersen. De wetenschappelijke,
economische en maatschappelijke mijlpalen zijn ruimschoots gerealiseerd. Het feit dat 12 best paper
awards werden verkregen, wijst op de hoge kwaliteit van de output. De meerderheid van de AIO’s en
postdocs stroomt door naar de industrie. ESI heeft de onderzoeksresultaten verwerkt in cursus- en
opleidingsprogramma’s en speciale workshops of in huis-trainingen bij industriële partijen verzorgd.
ESI heeft goede internationale samenwerking gerealiseerd met o.a. IMEC en het Stevens Institute of
Technology (Hoboken, New Jersey, USA), participeert in de Europese kaderprogramma’s en Eureka
en is affiliate partner van de European Institute of Technology (EIT) KIC ICT labs.
Valorisatie en verankering
ESI heeft duidelijk bijgedragen aan het versterken van de kennisinfrastructuur en het verbinden van
onderzoek en industrie. Door de industry-as-laboratory aanpak zijn industriële en academische
partners geïntegreerd tot één onderzoeksteam. Een strategische industriële partij drijft het academisch
onderzoek. Academische resultaten worden gevalideerd in de complexe realiteit van de industriële
praktijk. Door deze intensieve samenwerking leiden academische resultaten veel sneller en beter tot
nieuwe ontwikkelingen, mogelijkheden en producten bij bedrijven, hetgeen inkomsten genereert en
kosten bespaart. Het belang dat de bedrijven hechten aan ESI, wordt geïllustreerd door het feit dat de
directe financiële participatie van de industriële partners aanmerkelijk hoger is dan bij de meeste
publiek-private samenwerkingsprojecten gebruikelijk is.
Via ESI's bijdragen aan opleiding en training, zoals postacademisch onderwijs (zowel nationaal als
internationaal), speciale modules voor HBO’s en in-house trainingen bij bedrijven, komen de
ontwikkelingen aan een veel breder veld ten goede, inclusief MKB. Uitgeverij Springer heeft de ESIresultaten ondergebracht in een hoog aangeschreven serie; ook dit illustreert de kwaliteit van het ESIwerk. ESI heeft een deel van de benodigde vervolgfinanciering gerealiseerd met FES-500 middelen in
COMMIT.
Conclusies
ESI is een goedlopend programma met in toenemende mate ook internationaal een uitstekende
reputatie. ESI's hoge ambitieniveau leidt tot succes. Het instituut heeft zich ontwikkeld tot één van de
weinige organisaties wereldwijd die op hoog niveau ontwerp en constructie van complexe
technologische systemen beheersen. Het instituut vervult bovendien een brugfunctie tussen
academisch onderzoek en industriële toepassing. Het werk van ESI heeft geleid tot de vorming van
een hoogwaardig netwerk voor onderzoek dat aansluit op de maatschappelijke kennisbehoefte. ESI
heeft daarmee een uitstekende bijdrage geleverd aan het bereiken van de doelstelling van de Bsikimpuls.
De Commissie is van mening dat de bewezen maatschappelijke toegevoegde waarde die ESI levert de
verdere continuering van overheidsfinanciering, bij voorbeeld via de topsectorenaanpak, rechtvaardigt.
Daarnaast dient ESI voor het verdienmodel de komende jaren ook nadrukkelijk te blijven kijken naar
het bedrijfsleven.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

25

Interactive Collaborative Information Systems (ICIS)
Doelstelling en verloop van het programma
ICIS heeft onderzoek verricht naar een nieuwe generatie van interactieve samenwerkende
informatiesystemen. Daarmee is de basis gelegd voor nieuwe architectuur, concepten, gereedschappen
en demonstrators om op gebieden als veiligheid (calamiteiten), gezondheidszorg en mobiliteit in de
toekomst een verscheidenheid aan informatie te kunnen uitwisselen tussen mensen en
informatiesystemen. Hiervoor worden software systemen (agents) ontwikkeld. Het onderzoek kende
een focus op vijf gebieden: Enhanced Situation Awareness, Collaborative Decision Making,
Computational Human Interaction Modeling, ICIS Architectures en tenslotte Integration and
Demonstration. De toegekende Bsik-bijdrage bedroeg 13,7 mln euro.
Behaalde resultaten
De wetenschappelijke, economische en maatschappelijke mijlpalen zoals vooraf opgesteld zijn
grotendeels gerealiseerd. Het doel van ICIS om agents te ontwikkelen als intermediair tussen mensen
en informatiesystemen is in zijn totaliteit nog niet bereikt, maar wel zijn er bouwstenen ontwikkeld die
op zich al hebben geleid tot toepassingen. Een voorbeeld is Cougaar, een software platform voor het
ontwikkelen van op agents gebaseerde systemen. Cougaar wordt gebruikt in demonstraties voor de NS
in het dynamisch aanpassen van treinplanningen, voor DCMR Milieudienst Rijnmond om bij
chemische rampen menselijke kennis te kunnen inzetten en voor de Nederlandse politie om bij
incidenten snel gebruik te kunnen maken van menselijke kennis. Een ander voorbeeld is het gebruik
door SNN van kennis over Bayesian netwerken in haar diagnostische systemen voor het Utrechts
Medisch Centrum en voor het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Deze aanpak heeft bij het NFI
geleid tot een aanzienlijke versnelling van het proces om grote aantallen slachtoffers te identificeren
(bij voorbeeld bij de vliegtuigcrash in Tripoli op 15 mei 2010).
Valorisatie en verankering
Een groot deel van de resultaten is terecht gekomen in de R&D afdelingen van de betrokken partners
en andere bedrijven. Op het gebied van verkeersmanagement zijn dat Thales, TNO, Technolution,
Logica en 4TEC, op het gebied van gezondheidszorg SNN en Almende en op het gebied van defensie
Thales en TNO. De generieke kennis is voor een groot deel als open source vrij te gebruiken door
andere gegadigden. Een selectie van de beste wetenschappelijke resultaten is in samenhang opnieuw
verwoord en gepubliceerd in de Springer Studies in Computational Intelligence. De aanbeveling van
de Commissie van Wijzen in de Midterm evaluatie om extra aandacht te besteden aan de valorisatie
van resultaten is opgevolgd. Dit heeft zoals hierboven aangegeven geleid tot een aantal concrete
toepassingen in producten en diensten en vele potentiële mogelijkheden voor de langere termijn. Van
de 18 promovendi zijn er zeven terecht gekomen bij bestaande bedrijven en instellingen en twee
gestart met een eigen bedrijf te weten ML Masters en Adapticon. ICIS speelt een beperkte rol bij het
onderbrengen van de ontwikkelde kennis in het curriculum van opleidingen (master opleidingen en
HBO).
Conclusies
Het doel van ICIS, intelligente interactie tussen mens en informatiesystemen, is nog niet gerealiseerd.
Wel zijn er na bijsturing naar aanleiding van de Midterm evaluatie internationaal aansprekende
resultaten geboekt die op langere termijn van belang kunnen blijken te zijn. De resultaten zijn
verankerd binnen de deelnemende bedrijven en kennisinstellingen en bij de promovendi die hun
werkkring voor de helft buiten de wetenschap gevonden hebben.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

26

Freeband Communications
Doelstelling en verloop van het project
Freeband heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van vierde generatie intelligente
communicatiesystemen en heeft daarvoor een Bsik-bijdrage ontvangen van 30 mln euro. De Midterm
evaluatie resulteerde in kritische opmerkingen met betrekking tot de helft van de projecten. Freeband
heeft daarop passende maatregelen genomen.
Behaalde resultaten
De wetenschappelijke mijlpalen zijn ruimschoots gehaald en de invloed en zichtbaarheid van
Nederland in 4G Intelligente Communicatie is toegenomen en op verschillende deelgebieden zelfs
leidend. De economische mijlpalen zijn gehaald, inclusief de niet geplande start van verschillende
spin-off bedrijfjes. Ook de maatschappelijke mijlpalen zijn gehaald. Er zijn positieve resultaten
behaald in de samenwerking met organisaties met een maatschappelijke oriëntatie (zorg, veiligheid en
entertainment).
Valorisatie en verankering
De betrokkenheid van gebruikers gedurende de looptijd van het programma is toegenomen, hetgeen
geleid heeft tot een aantal (niet van te voren geplande) valorisatie-successen in de vorm van spin-offbedrijven en enkele validatieprojecten met eindgebruikers. Er zijn participaties in Europese projecten
en relevante leerstoelen gerealiseerd, maar van structurele verankering is helaas nog geen sprake.
Conclusies
Hoewel Freeband op weg naar de eindstreep een groot deel van de doelstellingen heeft weten te
realiseren, had er voor Freeband meer in gezeten. Naar de mening van de Commissie hangt dit voor
een groot deel samen met het feit dat de beslissingsbevoegdheid in dit project niet bij aanvang
eenduidig was vastgelegd. Samenhang tussen projecten en focus in het programma hadden beter
gekund, als er vanaf het begin op gestuurd was. Doordat de programmamiddelen in een vroeg stadium
werden vastgelegd was er weinig flexibiliteit om coherentie en synergie gaandeweg te verbeteren.
Deze aanpak beperkte ook de mogelijkheid tot sturing op hoofdniveau door (grotere) bedrijven. Daar
staat tegenover dat kleinere bedrijven, met specifieke interesses en belangen, wel succesvol
participeerden en dat dit is uitgemond in commerciële activiteiten.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in geslaagd is zijn
doelstellingen te realiseren.

27

LOFAR
Doelstelling en verloop van het programma
Het in 2007 bijgestelde doel van LOFAR (Low Frequency Array ICT for Wide-area Adaptive Sensor
Networks) was de ontwikkeling van een wide area sensor network met 36 meetstations, geschikt voor
onderzoek en toepassingsmogelijkheden op een aantal applicatieterreinen zoals astrofysica, geofysica en
precisielandbouw. De bijstelling betrof reductie van het aantal stations en was noodzakelijk omdat de
oorspronkelijke doelstelling wat betreft het aantal stations onrealistisch bleek qua kosten (zowel bouw als
exploitatie) en tijd. De doelen voor innovatie, kennisoverdracht en verankering bleven ongewijzigd. Het
beschikbare Bsik-budget was 52 mln euro.
Behaalde resultaten
LOFAR is erin geslaagd zijn doelstellingen grotendeels te realiseren, zij het met aangepast tijdpad.
Vanwege voornamelijk externe factoren (weer, vogelbroedseizoen, vergunningstrajecten) is de bouw van
de stations vertraagd. Op dit moment zijn 33 stations operationeel en wacht men op vergunningen voor de
bouw van de laatste zeven stations. Op wetenschappelijk gebied heeft LOFAR de doelstellingen
ruimschoots gehaald. De belangrijkste innovaties binnen LOFAR zijn gelegen op het gebied van
grootschalige informatieverwerking, zowel qua hardware als software. Daarnaast is met LOFAR een
nieuwe waarneemtechniek gerealiseerd die zowel voor de sterrenkunde als de geofysica tot allerlei nieuwe
mogelijkheden en waarnemingen leidt en met name voor de sterrenkunde reeds tot veelbelovende
wetenschappelijke resultaten heeft geleid. De LOFAR-activiteiten gericht op precisielandbouw hebben tot
minder resultaten geleid dan verwacht, vooral als gevolg van de geslotenheid van de individuele agrarische
bedrijven. Naast de 40 in Nederland geplande stations (vier meer dan volgens de bijgestelde doelstellingen)
zijn er nog acht buitenlandse stations gerealiseerd die niet gepland waren. Dankzij de buitenlandse
investeringen is er nu een wetenschappelijk apparaat waarmee men 10 keer scherper kan kijken dan
volgens het oorspronkelijke plan met alleen de Nederlandse stations.
LOFAR heeft de economische en maatschappelijke mijlpalen ruimschoots gehaald. De succesvolle adoptie
van LOFAR-concepten door een aantal high tech MKB’s in de regio, heeft mede geleid tot de oprichting
van Sensor Universe (een open innovatie netwerk). Dit initiatief heeft ook geleid tot projecten met een
maatschappelijke impact (o.a. mobiliteit, energie). Er is een HBO opleiding op het gebied van
sensortechnologie opgericht. LOFAR deelt in de sterk positieve uitstraling van het vak sterrenkunde en
helpt daarmee bij jongeren de aantrekkingskracht van technische studies te verhogen.
Valorisatie en verankering
Valorisatie en verankering zijn in dit project goed aangepakt door belanghebbenden vanaf een vroeg
stadium bij het project te betrekken. Valorisatie van kennis vindt in belangrijke mate plaats via Sensor
Universe. LOFAR wordt inmiddels gezien als een voorloper van de Square Kilometre Array (SKA), een
zeer grote radiotelescoopfaciliteit die in een wereldwijd samenwerkingsverband gebouwd zal gaan worden.
Verschillende technieken die voor LOFAR ontwikkeld zijn, zullen in SKA gebruikt worden. De
geofysische toepassingen van LOFAR zijn sterk ingebed in het onderzoek aan de TUDelft en specifiek in
de toponderzoekschool Integrated Solid Earth Sciences (ISES), waarbij ook gewerkt wordt aan koppeling
met faciliteiten van ESFRI (European Strategy Forum on Research Infrastructures). Er is een economisch
cluster intelligente informatiesystemen in Noord-Nederland in ontwikkeling met deelname van RUG,
ASTRON en een aantal bedrijven, waaronder IBM en Oracle.
Conclusies
LOFAR is na noodzakelijk ingrijpen een succesvol project geworden. De start was wat moeizaam en te
ambitieus, maar het management heeft op tijd het roer omgegooid en heeft een meer realistische
doelstelling nagestreefd. Toevoeging van de buitenlandse astronomische stations heeft een instrument
opgeleverd dat veel nauwkeurigere waarnemingen kan doen dan bij het begin was bedacht. Met LOFAR
heeft Nederland zich ook goed gepositioneerd voor deelname aan de internationale radiotelescoopfaciliteit
SKA. LOFAR heeft zich gedurende de looptijd goed ingezet om de geboekte ICT-resultaten breder te doen
benutten.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

28

MultimediaN
Doelstelling en verloop van het programma
MultimediaN was gericht op het verrichten van excellent onderzoek, leidend via integratie tot
innovatie, met betrekking tot het bewerken en presenteren van digitale informatie in de vorm van
geluid, tekst, beeld en video. De Bsik-bijdrage was 16 mln euro. Het programma heeft nieuwe en
succesvolle werkvormen ontwikkeld geïnspireerd door het open innovatie model, zoals werktafels
waar met potentiële gebruikers werd samengewerkt. Ook zijn via golden demo’s de
toepassingsmogelijkheden van het uitgevoerde onderzoek aangetoond.
Behaalde resultaten
MultimediaN heeft zijn doelstellingen gerealiseerd en uitstekende wetenschappelijke resultaten
geboekt. Dit blijkt mede uit de ontvangen prijzen en de hoge scores die behaald zijn in een recente
onderzoeksvisitatie. De eis dat ook bij promotieonderzoek een gebruikende partij betrokken diende te
zijn en te blijven heeft de relevantie van dat onderzoek zeker vergroot.
De economische output is hoog. Er is intensief samengewerkt met het high-tech bedrijfsleven en dit
heeft geleid tot vele patenten. De maatschappelijke output ligt bij voorbeeld in onderzoek dat verricht
werd voor allerlei non-profit organisaties, zoals musea e.d. en in de bijdrage die MultimediaN heeft
geleverd aan open source software.
Valorisatie en verankering
MultimediaN scoort mede dankzij de aanpak met golden demo’s hoog op valorisatie. Er zijn 9 spin-off
bedrijven ontstaan. Veel onderzoekers zijn inmiddels doorgestroomd naar het bedrijfsleven (Philips,
IBM, NFI etc.). Dankzij het COMMIT-programma zal verdere ontwikkeling, valorisatie en
verankering kunnen plaatsvinden.
Conclusies
MultimediaN is een uiterst succesvol verlopen project, waarbij op alle fronten meer resultaten zijn
behaald dan oorspronkelijk verwacht en gepland. Eén en ander is toe te rekenen aan: de bewuste keuze
om samen te werken met high-tech bedrijven (veelal kleine en middelgrote ondernemingen) die
innovatie in het vaandel hebben staan, de inzet en verdere ontwikkeling van nieuwe technologieën die
kansrijk zijn in concrete nieuwe producten, de wijze van samenwerken via het concept van werktafels,
het ontwikkelen van golden demo’s, het bevorderen van commerciële toepassingen door het starten
van een interne valorisatie competitie en last but not least een goede projectorganisatie waarbij de
leiding voortdurend een vinger aan de pols hield. Kortom een onderzoeksprogramma dat model kan
staan voor andere onderzoeksprogramma’s.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

29

Smart Surroundings
Doelstelling en verloop van het project
Smart Surroundings heeft met een Bsik-bijdrage van 6,5 mln euro gewerkt aan verschillende Ambient
Systems. Tevens is gewerkt aan een overall joint architecture, zodat de diverse in Smart Surroundings
ontworpen systemen geïntegreerd kunnen worden. Deze integratie, op basis van open standaarden, is
succesvol verlopen en biedt perspectief voor toekomstige ontwikkelingen.
Behaalde resultaten
Het project heeft uitstekende inhoudelijke resultaten geboekt. Voor wat betreft economische
waardecreatie kan gemeld worden dat er vanuit (grote) bedrijven belangstelling is voor enkele nieuw
ontwikkelde ontwerpconcepten. Aan de aandacht voor Technology Assessment, van groot belang in dit
domein, is invulling gegeven door o.a. een aantal netwerken met maatschappelijke actoren op te
richten.
Valorisatie en verankering
Er zijn concrete valorisatieresultaten geboekt, mede dankzij het feit dat men gedurende het project
focus heeft aangebracht op een beperkt aantal thema’s. Er is sprake van een viertal spin-offbedrijven.
Men heeft verankering gerealiseerd via o.a. leerstoelen en samenwerking met hogescholen.
Conclusies
Smart Surroundings is erin geslaagd zijn doelstellingen te realiseren. De Commissie vindt het positief
dat dit gelukt is met een beperkt subsidiebedrag.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

30

Thema Hoogwaardig Ruimtegebruik
Ruimte voor Geo-Informatie (RGI)
Doelstelling en verloop van het project
Het programma RGI heeft gewerkt aan de realisatie van een sterke nationale geo-informatie
infrastructuur met bijbehorende kennis en netwerken. De Bsik-bijdrage bedroeg 20 mln euro.
Behaalde resultaten
RGI heeft zijn mijlpalen op wetenschappelijk, economisch en maatschappelijk gebied gehaald. Het
geo informatica-onderzoek scoort in internationaal perspectief in de wereldtop. RGI heeft zich op een
professionele manier ontwikkeld en heeft een belangrijke impuls gegeven aan de geo informaticasector. Netwerken zijn opgericht, kennis verspreid, producten en diensten ontwikkeld. Waardecreatie
heeft verder plaatsgevonden via het vermarkten van deze producten en diensten door deels bestaande
en deels nieuw opgerichte bedrijven.
Valorisatie en verankering
Er is sprake van valorisatie (nieuwe bedrijven etc) en perspectief op valorisatie (bv in de
precisielandbouw). Verankering is langs verschillende lijnen gerealiseerd, bv in producten (databank),
institutioneel (oprichting GeoNovum) en beleidsmatig (nota Gideon). RGI heeft tevens gewerkt aan
een brede onderwijsversterking (van basisschool tot wetenschapelijk onderwijs) in dit domein.
Internationaal zijn netwerken verder uitgebreid en is kennis uitgewisseld. Er is veel in gang gezet,
maar de duurzaamheid is nog niet overal zeker.
Conclusies
Geo-informatie is een enabler bij innovaties of oplossingen van problemen in andere maatschappelijke
domeinen (o.a. veiligheidsissues) en het is naar de mening van de Commissie noodzakelijk dat de
kennis op dit terrein verder ontwikkeld en verankerd wordt. De aandacht van het ministerie van
Infrastructuur en Milieu (I&M) voor dit onderwerp is de laatste jaren wel al verbeterd maar dient in
beleidsmatig en financieel opzicht nog structureel te worden ingebed. De NGII (Nationale GeoInformatie Infrastructuur) kan als een infrastructurele voorziening worden beschouwd die door I&M
verder moet worden vormgegeven. De status en impact van het GI-beraad zal interdepartementaal
versterkt moeten worden, om de noodzakelijke ontwikkelingen op geo-informatiegebied verder te
stimuleren. De door RGI geïdentificeerde specifieke aandachtsgebieden leiden tot een focus die moet
worden vastgehouden voor verdere ontwikkeling op dit gebied.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

31

Delft Cluster
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma Delft Cluster heeft zich gericht op de lange termijn onderzoeksbehoeften van de
grond- ,weg- en waterbouwsector (GWW-sector) en daarbij met name op de technische aspecten van
ontwikkeling, bouw, gebruik en beheer van de fysieke ruimte en de infrastructuur in dicht bevolkte
deltagebieden (inclusief maatschappelijk georiënteerde onderzoeksonderwerpen, zoals water en
stadsplanning). Delft Cluster had de ambitie om in het jaar 2010 een leidend multidisciplinair
kenniscentrum te zijn in een wereldwijd netwerk rond de ontwikkeling van een duurzame harde
infrastructuur in dichtbevolkte gebieden. Het beschikbare Bsik-budget was 22 mln euro. Delft Cluster
ontving al eerder subsidie in het kader van ICES/KIS 2. Het project is zowel naar aanleiding van de
nulmeting als de midterm evaluatie bijgestuurd.
Behaalde resultaten
Door Delft Cluster is een versterking van de kennisinfrastructuur gerealiseerd, waarbij zwaktes
(ondergrondse bouw) zijn weggenomen, sterktes uitgebouwd (natte waterbouw, drinkwaterproductie) en
nieuwe sterktes ontwikkeld (eco-engineering). Tevens heeft Delft Cluster bijgedragen aan een goede start
van Deltares en aan de ontwikkeling van de nieuwe aanpak van Rijkswaterstaat in aanbestedingen en de
aansturing van marktpartijen.
De wetenschappelijke mijlpalen zijn ruimschoots gehaald. Er zijn bijna twee keer zoveel promovendi bij
Delft Cluster aangesloten dan eerder voorzien doordat extra bedrijven en instellingen zijn aangehaakt die
de AIO’s (deels) extern gefinancierd hebben. Qua economische output is de beoogde betrokkenheid van
sectorpartijen behaald. Er zijn aansprekende voorbeelden van de vertaling van opgebouwde kennis naar
nieuwe (kostenbesparende) methoden voor bouw en onderhoud en versterking van de Nederlandse
kennispositie. Er is tevens een directe spin-off bij het vermarkten van resultaten rond risicomanagement.
Delft Cluster verwijst tevens naar de orders voor Nederlandse bedrijven van vele honderden miljoenen
euro’s voor werkzaamheden bij New Orleans, maar het is onduidelijk hoeveel daarvan is toe te rekenen aan
door Delft Cluster opgebouwde expertise en internationale reputatie.
De maatschappelijke mijlpalen zijn grotendeels behaald. De jaarlijkse GWW-top die ontstaan is op
initiatief van Delft Cluster is van belang voor de beleidsontwikkeling op dit terrein. Er is een omslag in het
denken in gang gezet van deelelementen (bodem, water, etc.) naar een integrale aanpak van
inrichtingsvraagstukken. Via veldlabs als interactieve leeromgeving is gerealiseerd dat nieuwe
ontwikkelingen ook worden toegepast in de praktijk. Via de website, publicaties en bijeenkomsten is vanaf
2007 aandacht besteed aan internationale uitstraling en promotie. Dit resulteerde in een groeiend aandeel
buitenlandse bezoekers op de website.
Valorisatie en verankering
Delft Cluster heeft vanaf het begin ingezet op actieve vraagsturing vanuit de sector. In de loop van het
project zijn communicatie en kennisoverdracht tussen overheid en marktpartijen steeds belangrijker
geworden. De doelstellingen op het terrein van verankering en valorisatie zijn gehaald: het gewenste aantal
Communities of Practice en ‘Delftsystems’ activiteiten is niet gehaald, mede omdat Deltares een deel van
deze functies is gaan vervullen. De activiteiten en netwerken van Delft Cluster zijn goed overgedragen aan
vervolgprogramma’s, kennisinstellingen en via koepel- en brancheorganisaties zoals CROW, COB en
STOWA. De opgebouwde kennis is via Deltares, TUDelft en KWR verankerd bij reguliere partijen. De
gemeente Delft heeft het initiatief genomen om de stichting Delft Cluster te laten voortbestaan voor nieuwe
activiteiten om Delft als kennisstad te profileren.
Conclusies
Delft Cluster heeft geleid tot een versterking van de kennisinfrastructuur voor de GWW-sector, De ambitie
om in het jaar 2010 een leidend multidisciplinair kenniscentrum te zijn in een wereldwijd netwerk rond de
ontwikkeling van een duurzame harde infrastructuur in dichtbevolkte gebieden is niet geheel gerealiseerd.
De laatste jaren is steeds nadrukkelijker samengewerkt met Deltares dat een groot deel van de activiteiten
heeft voortgezet. Daarmee is de verankering van kennis deels gewaarborgd.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren

32

Vernieuwend Ruimtegebruik (Habiforum)
Doelstelling en verloop van het project
Habiforum had als oorspronkelijke doelstelling hoe te komen tot een transitie van een
toelatingsplanologie naar een ontwikkelingsplanologie en heeft daarvoor een Bsik-bijdrage ontvangen
van 30 mln euro. Na de strategische herijking in 2006 heeft Habiforum zich gericht op een scherpere
focus op gebiedsontwikkeling als voertuig voor een duurzame ruimtelijke inrichting van Nederland en
op een duidelijker definiëring van te bereiken resultaten medio 2009. Bij de Midterm evaluatie heeft
de Commissie geadviseerd om de resterende looptijd te benutten om tot een goede verankering van de
leerpunten en inzichten te komen in de kennisinfrastructuur en bij gebruikers, zodat die duidelijk
zichtbaar en toepasbaar blijven.
Behaalde resultaten
Nu het project tot een einde is gekomen kan worden gesteld dat Habiforum in grote lijnen goed is
verlopen en veel kennis heeft opgeleverd op het gebied van gebiedsontwikkeling en andere domeinen
die nodig zijn om te kunnen komen tot een integrale aanpak (economie, organisatiekunde, sociologie).
De ontwikkelde kennis is vastgelegd in talloze publicaties, een eigentijdse website en handboeken. Het
sluiten van de kenniscirkel met de praktijk is met name in de tweede helft van de looptijd van het
project opgepakt. Met tientallen Verkenningen, Proeftuinen en Praktijkprojecten zijn de beoogde
economische mijlpalen gerealiseerd. De maatschappelijke mijlpalen zijn gerealiseerd in een aantal
vernieuwende samenwerkingsverbanden en met het verhogen van het maatschappelijk bewustzijn ten
aanzien van gebiedsontwikkeling en ruimtelijke kwaliteit.
Valorisatie en verankering
De verankering van de kennis en valorisatie is goed in opzet. Voor daadwerkelijke valorisatie
(grootschalig toepassen van de ontwikkelde kennis en methodieken in de praktijk) is nog langere tijd
nodig. Verankering wordt o.a. gerealiseerd via zogenaamde Communities of Practice, netwerken van
professionals. De Commissie is positief over het kennisnetwerk van 14 HBO-scholen die
samenwerken om de nieuwe kennis te verwerken in de opleidingen. Bij een aantal universiteiten zijn
enkele curricula aangepast en is er enige uitwisseling van studenten op mastersniveau. Dit zou nog
verder kunnen en moeten verbeteren.
Conclusies
Habiforum kan beschouwd worden als een vernieuwend project dat het voor elkaar heeft gekregen
veel partijen te mobiliseren. Er is een overgang naar integraal gebiedsdenken in gang gezet, hoewel de
daadwerkelijke grootschalige transitie in dit domein nog enige tijd in beslag zal nemen. Er is een
drietal uitdagingen te noemen: opschaling van gebiedsontwikkeling naar grotere gebieden en
programma’s, verbreding van de aanpak tot een echt integrale aanpak en de doorwerking van de
verworven inzichten in het beleidsinstrumentarium. Het is verheugend te constateren dat het
Ministerie van I&M deze aanpak adopteert en de noodzaak erkent het verworvene te incorporeren in
besluitvormingsprocessen, beleidsinstrumentarium en regelgeving.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

33

Leven met Water
Doelstelling en verloop van het programma
Leven met Water (LmW) was erop gericht om water zijn nieuwe ‘plek’ te geven. Daarbij was de
aandacht gericht op versterking van de kennisinfrastructuur en intensivering van de samenwerking
tussen bèta- en gamma-onderzoekers. De Bsik-bijdrage bedroeg 22 mln euro.
Behaalde resultaten
De hoofddoelstellingen en de (kwantitatieve) mijlpalen op wetenschappelijk, economisch en
maatschappelijk gebied zijn in voldoende mate gerealiseerd, zij het dat de daadwerkelijke impact van
het programma (bij voorbeeld als het gaat om verhoging van de kostenefficiency) in dit stadium
moeilijk te kwantificeren is. Maar er is steeds meer aandacht voor waterberging en de relatie tussen
water en ruimtelijke ordening. De bèta-wetenschappers die zich bezig houden met water onderkennen
steeds meer het belang van het betrekken van gamma-expertise en de samenwerkingsverbanden tussen
kennisinfrastructuur, adviesbureaus en waterbeheerders zijn versterkt. De internationale samenwerking
daarentegen is beperkt gebleven.
Valorisatie en verankering
Het vernieuwende karakter van het LmW programma komt vooral tot uitdrukking in de vorm van de
ontwikkeling van nieuwe concepten en werkwijzen om “water zijn nieuwe plek te geven”. De
wateragenda van gemeenten en waterschappen is beïnvloed door de inzichten vanuit LmW. Daarnaast
is veel aandacht besteed aan kennisoverdracht en verankering. Zo heeft LmW in alle deelprojecten
expliciet gezorgd voor deelname van en financiering door eindgebruikers. Toch is het lastig gebleken
om de wisselwerking tussen kennisgeneratie en kennistoepassing blijvend op gang te brengen. LmW is
er voor veel van de ontwikkelde kennis niet in geslaagd om deze door eindgebruikers te laten vertalen
naar de praktijk.
De koppeling bèta-gamma is in het STOWA onderzoeksprogramma verankerd en men heeft het
concept van de leertafel ontwikkeld (waarin zes universiteiten samenwerken). Ondanks alle
inspanningen kan geconstateerd worden dat er nog een slag is te maken. Zo is het bijvoorbeeld lastig
gebleken transdisciplinair onderzoek op universiteiten en HBO instellingen goed van de grond te
krijgen.
Conclusies
Het programma LmW is mede dankzij een degelijk bestuur en gedreven operationeel management
conform planning uitgevoerd en heeft op veel onderdelen successen geboekt. De hoofddoelstellingen
en mijlpalen zijn in voldoende mate gerealiseerd, zij het dat de daadwerkelijke impact van het
programma in dit stadium moeilijk is te kwantificeren. Er is veel kennis ontwikkeld die met verve
nationaal en internationaal is uitgedragen en (deels) is verankerd. Er ligt echter ook nog veel kennis op
de plank die niet vertaald is naar praktijktoepassingen.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

34

Klimaat voor Ruimte
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma Klimaat voor Ruimte (KvR) heeft als doel de Nederlandse overheid en het
bedrijfsleven uit te rusten met een gedeelde operationele kennisinfrastructuur, toegesneden op
klimaatverandering en ruimtegebruik. Het achterliggende maatschappelijke doel is bevordering van
klimaatverantwoord ruimtegebruik. Het beschikbare Bsik-budget is 40 mln euro. KvR zal eind 2011
worden afgerond.
Behaalde resultaten
KvR heeft met succes bijgedragen aan het genereren van nieuwe inzichten en de toepassing ervan,
samen met publieke en private partijen, voor sectordoorsnijdende kennisvragen. KvR heeft daarmee
voldaan aan de doelstelling. KvR is o.a. betrokken geweest bij de ontwikkeling van nieuwe generaties
klimaatmodellen en van klimaatgegevens op maat voor verschillende specifieke sectoren en regio’s. Er
is een kennisfundament gelegd onder sectorspecifieke en regionale adaptatiestrategieën. Ook is een
instrumentarium ontwikkeld dat bijdraagt aan het gebruik van klimaatinformatie in de ruimtelijke
ordening (ontwikkeling van klimaatschetsboeken en atlassen per provincie). In de loop van het
programma is via communicatieprojecten gezorgd voor een goede dialoog en kennisoverdracht tussen
onderzoekinstellingen en private partijen evenals voor de doorvertaling naar beleid voor overheden.
Het is lastig om aan te geven wat de economische en maatschappelijke waarde is van de ontwikkelde
kennis en samenwerkingsverbanden. Het Rathenau Instituut komt in de loop van 2011 met een analyse
van de doorwerking van KvR en het daaraan gerelateerde programma Kennis voor Klimaat (KvK) op
maatschappij en bedrijfsleven. Het is gelukt om adaptatie aan klimaatverandering op de kaart te zetten
bij de Nederlandse overheid met als belangrijke spin-off het programma Adaptatie Ruimte en Klimaat
(ARK). De bijdrage aan Europese en mondiale projecten, programma’s en adviesgremia is uitstekend.
Valorisatie en verankering
De Wetenschappelijke Adviesraad (WAR) heeft aangegeven dat Nederland met de ontwikkeling van
het multimonitor- meetsysteem een voorsprong neemt op de rest van de wereld en dat financiering
moet worden gezocht om het meetsysteem mondiaal te vermarkten. Voorbeelden van
maatschappelijke valorisatie zijn de bijdrage van KvR aan het advies van de Delta Commissie en het
toegankelijk aanbieden van klimaatinformatie aan beleid en stakeholders. In de resterende periode wil
KvR nogmaals de mogelijkheden tot valorisatie van klimaatkennis in de private sector verkennen. Dit
zou in samenhang met de Topsector Water nader moeten worden bekeken.
Verankering vindt plaats door o.a. de integratie van de KvR en KvK websites tot één klimaatportaal en
via de samenwerking met het KNMI. De hotspotaanpak is voortgezet en uitgebreid binnen KvK. Voor
verankeren van methodieken voor kosten-batenanalyses zal nauw samengewerkt moeten worden met
het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het CBS. Er loopt een studie naar de mogelijkheden
voor de vorming van een topinstituut.
Conclusies
Klimaat voor Ruimte is mede dankzij een degelijk bestuur en gedreven operationeel management
conform planning uitgevoerd en heeft op veel onderdelen successen geboekt. De hoofddoelstellingen
en mijlpalen zijn in (meer dan) voldoende mate gerealiseerd. De daadwerkelijke economische en
maatschappelijke waarde van het programma zijn thans nog moeilijk aan te geven. Er is veel kennis
ontwikkeld die met verve nationaal en internationaal is uitgedragen. Verankering heeft de aandacht
van het consortium en wordt o.a. gerealiseerd via het onderwijs, de deelnemende instellingen en
mogelijk de Topsector Water.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er goed in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

35

Thema Microsysteem- en Nanotechnologie
NanoNed
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma NanoNed (Nanotechnologie netwerk Nederland) had als doel de kennispositie op het
terrein van de nanowetenschap en nanotechnologie, van zowel universiteiten als van industrie door middel
van een kennisimpuls te versterken. Het beschikbare Bsik-budget was 95 mln euro.
Behaalde resultaten
NanoNed heeft zijn doelstellingen gerealiseerd en de wetenschappelijke, economische en maatschappelijke
mijlpalen ruimschoots gehaald. In de 11 flagships zijn wetenschappelijke resultaten geboekt die voldeden
aan de hoogste maatstaven. Tevens is in NanoLab NL een nationale infrastructuur voor de nanotechnologie
gerealiseerd. De ontwikkeling van de grote faciliteiten op een beperkt aantal locaties was een bindend
element in het project. Het consortium heeft bovendien de nodige initiatieven genomen om goede groepen
die nog niet waren betrokken aan te laten sluiten. Er is een flink aantal (68) patenten aangevraagd waarvan
een aanzienlijk aantal inmiddels is gehonoreerd en er zijn 18 nieuwe bedrijven opgezet, waarvan er 15 nog
actief zijn. Rond de Twentse partner Mesa+ is mede door dit programma werkgelegenheid voor enkele
honderden mensen gerealiseerd in bedrijven. NanoNed heeft een goede bijdrage geleverd aan de
kenniseconomie, doordat vele (buitenlandse) onderzoekers zijn doorgestroomd naar een baan in Nederland
bij voorbeeld bij ASML. Vanuit alle flagships is maatschappelijke output gerealiseerd door onder andere
presentaties of artikelen voor een niet-wetenschappelijk publiek. In oktober 2011 is een publieksboek
verschenen. NanoNed heeft in een apart flagship actief onderzoek verricht naar technology assessment in
nanotechnologie en dit heeft waardevolle resultaten opgeleverd. Het is niet gelukt om technology
assessment goed te integreren, maar er is wel duidelijke interactie ontstaan met onderzoekers uit de andere
flagships. NanoNed heeft zeker bijgedragen aan het internationaal op de kaart te zetten van het Nederlandse
nano-onderzoek. Ook positief is de vertegenwoordiging van NanoNed in werkgroepen van het EU
Kaderprogramma en de OESO.
Valorisatie en verankering
Het project heeft een stevige bijdrage geleverd aan de versterking van de kennisinfrastructuur, primair door
excellente resultaten en door de uitstroom van goed opgeleide mensen. Door de inrichting van de
flaghships heeft het project een sterke verbreding van de toepassingsgebieden van nanotechnologie
gerealiseerd. De valorisatiecursussen en soortgelijke activiteiten hebben bijgedragen aan een
bewustwording op dit gebied bij jonge onderzoekers. Bij TNO zijn workshops georganiseerd voor het voor
mkb. Tijdens het project is de betrokkenheid van het bedrijfsleven sterk gegroeid, vooral door het
functioneren van gebruikerscommissies. Daardoor is er een sterke verbreding van de industriële basis
gerealiseerd en zijn bedrijven nu sterker betrokken bij het vervolgtraject: NanoNextNL.
Vanuit NanoNed is samenwerking gerealiseerd door TUDelft en Universiteit Twente met HBO-opleidingen
in de regio.
NanoNed heeft een goed vervolg gekregen met de start van NanoNextNL, een programma met een omvang
van 250 miljoen euro waarvoor uit het FES 125 miljoen euro subsidie beschikbaar is gesteld. Bij dit
initiatief zijn meer dan honderd bedrijven en instellingen betrokken. Ook MicroNed gaat hier in verder.
Conclusies
NanoNed heeft dankzij een coherente organisatie met een goede leiding, ruimschoots aan de verwachtingen
voldaan en de Nederlandse positie in het domein van de nanotechnologie versterkt. Door de opleiding van
meer dan 135 PhD’s die voor een belangrijk deel werk hebben gevonden bij Nederlandse
kennisinstellingen en bedrijven en de sterke verbreding van de industriële basis is een goede basis gelegd
voor verdere economische waardecreatie. Continuïteit is vooral in NanoNextNL en NanoLabNL
gerealiseerd.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

36

Biomade
Doelstelling en verloop van het project
Biomade (Bio-Organic Materials & Devices) is een voortzetting van het Biomade-project uit de
ICES/KIS2-impuls dat indertijd als veelbelovend was beoordeeld. In dit Bsik-Biomade-project is
verder gewerkt aan het ontwikkelen van moleculaire nano-technologie en aan het ontwikkelen van een
methode of werkwijze om resultaten uit het fundamentele onderzoek versneld rendabel naar de markt
te brengen. De Bsik-bijdrage bedroeg 7 mln euro.
Het project heeft veel problemen gekend, omdat in 2003 financiers zich terugtrokken uit de - ten
behoeve van de tweede doelstelling opgerichte - private onderneming Applied Nanosystems. Daarom
moest Biomade op zoek naar een andere vorm om de gegenereerde kennis te vermarkten. De
Commissie heeft in 2006 en in 2007 bij herhaling geadviseerd om de Bsik-financiering stop te zetten,
omdat er onvoldoende vertrouwen was dat een afdoende oplossing zou worden gevonden voor het
financieringsprobleem van Biomade. Het ministerie van OCW is als penvoerend departement tot de
conclusie gekomen dat er geen rechtsgronden waren om aan dit advies invulling te geven.
Behaalde resultaten
Nu het project tot een einde is gekomen concludeert de Commissie dat het project wetenschappelijk
gezien de doelstellingen heeft gerealiseerd. De mijlpalen voor economische output zijn deels gehaald:
er is een behoorlijke octrooiportefeuille opgebouwd, maar het Biomade-model om universitaire kennis
te commercialiseren is niet haalbaar gebleken. Dit heeft o.a. te maken met het feit dat de te
commercialiseren technologie een langere periode nodig had tot plaatsing in de markt, dan de
betrokken venture capitalists konden of wilden bieden. De mijlpalen voor maatschappelijke output,
gericht op niet-wetenschappelijke publicaties, zijn gehaald.
Valorisatie en verankering
Door de versterking van het management met marktkennis en zakelijke ervaring, heeft Biomade nu
drie nieuwe trajecten lopen waar mogelijk (in de toekomst) sprake zal zijn van valorisatie. Het betreft
één gerealiseerde spin-off (Mucosis) en twee trajecten in de pijplijn (LanthioPep en Nanofibrous Gel
Technology). Het is nog te vroeg om uitspraken te doen over economische benefits die hiermee
gerealiseerd zullen worden.
Het perspectief op verankering in de kennisinfrastructuur is gering, aangezien de RUG inmiddels
andere prioriteiten heeft en professor Robillard na zijn pensionering niet zal worden opgevolgd.
Conclusies
Met de kennis van nu concludeert de Commissie dat gezien het lange tijdstraject tot het tot stand
komen van voor toepassingen geaccepteerde producten een tweede impulsfinanciering vanuit het FES
hier niet op zijn plaats is geweest. In principe gaat het bij de FES immers niet om puur
wetenschappelijk onderzoek, maar om geloofwaardige investeringen in reële versterking van de
economische en de kennisinfrastructuur. De oprichting van Mucosis is in dit verband wel een stap in
de goede richting. De Commissie beveelt het consortium aan om de lessons learned in dit project op
papier te zetten, aangezien het interessante leerpunten biedt voor andere projecten als het gaat om
valorisatie.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er deels in geslaagd is zijn doelstellingen
te realiseren.

37

MicroNed
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma MicroNed (Microsysteemtechnologie Nederland) had als doel (a) een duurzame
kennisinfrastructuur op het gebied van microsysteemtechnologie (MST) op te bouwen, (b) de
fundamentele en multidisciplinaire kennisbasis van microsystemen te versterken, (c) de kloof tussen
wetenschappelijk onderzoek en commerciële toepassing te verkleinen, (d) MST trainingen op
verschillende niveaus te verzorgen en (e) spin-off research te realiseren. Het beschikbare Bsik-budget
was 28 mln euro. MicroNed zal eind 2011 worden afgerond.
Behaalde resultaten
MicroNed is in staat geweest de zwakke punten die bleken uit de Midterm evaluatie (gebrek aan
samenhang tussen projecten, wisselende betrokkenheid bedrijven en een ineffectieve
managementstructuur) aan te pakken. Met een aantal resultaten nog in de pijplijn kan geconcludeerd
worden dat MicroNed zijn doelstellingen grotendeels heeft gerealiseerd. Er zijn interessante
inhoudelijke resultaten geboekt, zoals blijkt uit het MicroMegaBook dat het consortium heeft
gepubliceerd. De kwantitatieve wetenschappelijke mijlpalen zijn nog niet allemaal volledig gehaald,
maar zullen naar verwachting in voldoende mate gerealiseerd worden in de laatste fase van het project.
MicroNed heeft een solide economische impact gerealiseerd. Er zijn 11 spin off bedrijven ontstaan en
het aantal patenten (24), dat nog steeds stijgt, is een mooi resultaat. Van de gepromoveerden stroomt
44% door naar de industrie. De maatschappelijke mijlpalen zijn nog niet gerealiseerd, maar door de
publicatie van het MicroMegabook is communicatie in kranten en lezingen aan een breed publiek sterk
toegenomen. Ook zijn op conferenties speciale sessies gewijd aan bepaalde MicroNed thema’s en is er
sprake van een stijging in het aantal maatschappelijke toepassingen.
Valorisatie en verankering
Gedurende de looptijd van MicroNed is de industriële betrokkenheid toegenomen. De deelnemende
bedrijven zijn nauw betrokken bij testfases, die leiden tot nieuwe producten en/of opname in
industriële productieprocessen. De gerealiseerde samenwerkingen tussen industrie en academia zal het
innovatiepotentieel over de gehele waardeketen ten goede komen. Positief is dat het bedrijfsleven een
concrete financiële bijdrage heeft geleverd. Een belangrijk deel van de activiteiten wordt selectief
voortgezet in NanoNextNL, het vanuit FES-500-gefinancierde programma voor high tech systems and
materials, waarbij samengewerkt wordt met de groepen van NanoNed en Holst Centre. MicroNed
brengt hier zijn ervaring in van samenwerking met veel (industriële) partners. Gezien de focus van
NanoNextNL op de applicaties in gebieden zoals water, energie en medicine kan verwacht worden dat
ook naar de toekomst toe steeds meer opgedane MicroNed-kennis zijn toepassing gaat vinden. Er zijn
afspraken gemaakt waarbij NanoNextNL de organisatie van de jaarlijkse MicroNano-congressen (in
aangepaste vorm) tot minimaal 2015 zal continueren. Ook zal worden bezien of NanoNextNL de door
MicroNed in gang gezette internationale profilering verder kan versterken. Microsysteem technologie
is inmiddels in het standaardcurriculum van universiteiten en hogescholen opgenomen (o.a. TUDelft,
Universiteit Twente en Hogeschool Zuyd).
Conclusies
MicroNed heeft na een zwakke start uiteindelijk een aantal mooie inhoudelijke resultaten bereikt. Het
project is er goed in geslaagd om samenwerking met de industrie te realiseren en microtechnologie
sterker op de kaart te zetten in Nederland. De opgebouwde kennis en output wordt voor een groot deel
gecontinueerd in NanoNextNL en in de spin-off bedrijven van MicroNed. Ook is sprake van
verankering in het onderwijs.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er voldoende in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

38

Thema Gezondheids-, Voedings-, Gen- en Biotechnologische Doorbraken
Celiac Disease Consortium (CDC)
Doelstelling en verloop van het programma
De doelstelling van het Bsik-programma Celiac Disease Consortium (CDC) was om veiliger voeding,
betere diagnostiek en effectievere behandeling voor patiënten met Coeliakie te ontwikkelen. Het
beschikbare Bsik-budget was 7,7 mln euro.
Behaalde resultaten
CDC heeft vooraf duidelijke (meetbare) en ambitieuze inhoudelijke doelstellingen geformuleerd en
deze allemaal bereikt, op een enkele deeldoelstelling na die niet zinnig of haalbaar bleek. Zo heeft
CDC nu een helder zicht op de (epidemiologische) omvang van het klinische probleem van coeliakie.
CDC heeft ondermeer nieuwe genetische merkers geïdentificeerd die gerelateerd zijn aan de
ontwikkeling van deze ziekte. Tevens zijn er een verbeterde prognose kit en een detectie kit voor
toxische gluten fragmenten in voeding ontwikkeld die naar verwachting op afzienbare termijn door
industriële partners op de markt zullen worden gebracht. Ook is er nieuwe veilige voeding voor
mensen met coeliakie ontwikkeld. Er is samengewerkt door specialisten in immunologie, genetica,
epidemiologie en voeding, er is klinische expertise ingebracht, en er is inbreng geweest vanuit de
patiënten zelf. De wetenschappelijke, economische en maatschappelijk mijlpalen zijn gehaald. De
gestelde doelen zijn ruimschoots bereikt.
Er zijn mooie wetenschappelijke resultaten gerealiseerd wat onder andere heeft geresulteerd in twee
belangrijke internationale prijzen. Het consortium heeft heel goed contact met de vereniging voor
Coeliakiepatiënten. Daarnaast is er een website voor patiënten, professionals in de gezondheidszorg en
onderzoekers. Het maatschappelijk onderzoeksprogramma is in 2010 beëindigd. Het Centre for
Society and Genomics heeft deze activiteiten overgenomen.
CDC heeft een goede internationale positie kunnen opbouwen. Uit de twee internationale
wetenschappelijke reviews van 2006 en 2010 is gebleken dat CDC tot de leidende organisaties behoort
op zijn gebied. De omvang en de multidisciplinaire aanpak van CDC zijn uniek.
Valorisatie en verankering
De valorisatie en de verankering van CDC is goed tot uitstekend verlopen. Het management van de
valorisatie in CDC is geprofessionaliseerd door introductie van een valorisatiemanager en begeleiding
door de technology transfer officer van de Universiteit van Leiden. CDC heeft o.a. meegewerkt aan
het opzetten van een 100% glutenvrije voedselketen in Nederland, waardoor in 2009 de eerste
producten op de markt zijn gebracht. Inmiddels is CDC-2 met een bijdrage van het Netherlands
Genomics Initiative (NGI) van start gegaan, maar daarmee is de komende jaren de continuïteit van het
onderzoek in de volle omvang nog niet verzekerd. De instelling van leerstoelen in Groningen, Leiden
en Amsterdam op het gebied van coeliakie dragen zeker bij aan de verankering van de resultaten. De
oprichting van het Celiac Disease Expertise Centre (CDEC) door LUMC en VUmc zal in de toekomst
zorgen dat patiënten en ook andere medische centra toegang zullen hebben tot de laatste medische
inzichten en behandelingsmogelijkheden op dit gebied.
Conclusies
CDC is een zeer succesvol project. Mede dankzij doelgerichte en inspirerende aansturing zijn er mooie
resultaten behaald op wetenschappelijk, klinisch en maatschappelijk terrein en zijn de doelen
ruimschoots gerealiseerd. De valorisatie en de verankering zijn uitstekend verlopen.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

39

Ecogenomics
Doelstelling en verloop van het programma
Ecogenomics had als doel het realiseren van een “een hoogwaardige kennisinfrastructuur waarin het
tot nog toe gefragmenteerde moleculaire onderzoekspotentieel en de onderzoekscapaciteiten in
biotechnologie, ecologie en milieukundige wetenschappen worden gecombineerd”. Men was gericht
op een beter begrip van het ecosysteemfunctioneren met als doel om het volledige genetisch potentieel
(van bodem micro organismen) te ontsluiten voor duurzaam gebruik. Het doel van het realiseren van
de kennisinfrastructuur is bereikt. Het ontsluiten van het genetisch potentieel zal, geheel begrijpelijk,
nog meerdere jaren van inspanning vergen. De Bsik-bijdrage bedroeg 11 mln euro. Het project is
volgens planning gelopen en gedurende de looptijd is er adequaat bijgestuurd op basis van de adviezen
van de Scientific Advisory Board en de uitkomsten van de uitgevoerde midterm review.
Behaalde resultaten
Het overgrote deel van de gestelde wetenschappelijke mijlpalen is bereikt. Er is veel gepubliceerd in
vooraanstaande tijdschriften (waaronder Nature), er is meegewerkt aan boekhoofdstukken en er is een
twintigtal proefschriften gerealiseerd. Economisch gezien heeft het Ecogenomics project ook een
mooie oogst te melden. Er zijn vijf patenten gerealiseerd en momenteel wordt hard gewerkt aan het
opzetten van een spin-off bedrijf (µLife Solutions BV). Voor wat betreft de maatschappelijke
mijlpalen zijn vijf studies uitgevoerd gericht op het vertalen van ecogenomics als begrip en het
kweken van een positief beeld over ecogenomics. Daarnaast is aandacht besteed aan het vergroten van
de ecogenomics zichtbaarheid door mee te werken aan het MSc onderwijsprogramma aan de Vrije
Universiteit, maar ook door het organiseren van stakeholder focusgroepen. Al met al is door deze
inspanningen maatschappelijk resultaat geboekt, maar het consortium zal ook in de toekomst aandacht
moeten besteden aan acceptatie in de maatschappij, om verdere valorisatieoutput te kunnen realiseren.
Valorisatie en verankering
Zowel op het gebied van valorisatie als van verankering is substantiële voortgang geboekt. Voor
valorisatie van de resultaten is het zeker positief geweest dat enkele bedrijven (met name BDS) vanaf
het begin nauw betrokken zijn geweest. In de loop van het project is de betrokkenheid van bedrijven
verbreed, o.a. via haalbaarheids- en demonstratieprojecten. Door de betrokkenheid van bedrijven was
het mogelijk onderzoek bijtijds te evalueren op valorisatiepotentieel en om patentaanvragen uit te
werken. Men is daarnaast succesvol geweest in het binnenhalen van middelen voor nieuwe
ecogenomics-gerelateerde projecten, zowel nationaal als internationaal (EU). De verankering van
Ecogenomics vindt plaats in vervolgactiviteiten zoals NGI EcoLinc en het FES BE-Basic programma.
Het is positief dat bedrijven niet alleen de waarde onderkennen van ecogenomics onderzoek, maar er,
via R&D samenwerkingen, ook in willen investeren. Ook binnen de kennisinstellingen is verankering
goed gelukt: met drie leerstoelen aan verschillende universiteiten (Wageningen, Amsterdam en
Nijmegen) en een bijdrage aan een MSc onderwijsprogramma is Ecogenomics een vast onderdeel
geworden van onderzoek en onderwijs.
Conclusies
Het Ecogenomics project is een zeer goed voorbeeld van hoe er door een goed opgesteld aanvangsplan
en goede communicatie tussen kennis- en bedrijfspartners resultaat geboekt kan worden binnen een
nieuw en uitdagend veld. Het consortium is erin geslaagd een nieuw wetenschapsgebied te ontsluiten.
Het project heeft een kennisinfrastructuur opgeleverd die niet alleen wetenschappelijk vooraanstaand
is maar ook economische waarde genereert. De vooraf gestelde hoofddoelen zijn voor een groot deel
gerealiseerd of hebben dankzij een geslaagde verankering een goede uitgangspositie voor realisatie
binnen afzienbare tijd. Binnen de maatschappij is ecogenomics ook meer gewaardeerd, maar een
goede communicatie naar de samenleving zal een aandachtspunt moeten blijven om draagkracht voor
ecogenomicstoepassingen te behouden.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

40

Virgo
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma Virgo heeft zich gericht op het verder verwerven van inzicht in de moleculaire
virus-gastheer interactie van virussen die luchtweginfecties veroorzaken en op het ontwikkelen, op
basis van deze kennis, van nieuwe technieken voor bestrijding van deze virussen. Het beschikbare
Bsik-budget was 10,8 mln euro.
Behaalde resultaten
Virgo heeft goede resultaten bereikt en zijn doelstellingen gerealiseerd. Belangrijk resultaat van Virgo
was het succesvol standaardiseren van ‘genomics werkwijzen’ en het opzetten van centrale dataanalyse en -opslag. De kwaliteit van de wetenschappelijke productie is uitstekend. De kwantitatieve
mijlpalen uit de nulmeting zijn, in termen van publicaties en vervolgprojecten, ruim overtroffen.
De economische output van VIRGO is goed. Het aantal patentaanvragen, licenties, spin-offs en nieuwe
samenwerkingsverbanden met industriële partners overtreft de nulmeting ruim. Ook de
maatschappelijke output is positief. VIRGO-wetenschappers zijn zeer actief geweest in
communicatieactiviteiten richting het niet-wetenschappelijke publiek en zijn betrokken geweest in het
maatschappelijke debat over de voor- en nadelen van vaccinatieprogramma’s. Ook heeft
kennisuitwisseling met nationale en internationale beleidsmakers plaatsgevonden.
Het VIRGO-onderzoek en de onderzoekers zijn internationaal goed gepositioneerd, hetgeen zich uit in
internationale publicaties, samenwerkingsverbanden, subsidies en deelname aan internationale
publieke en private adviesorganen.
Kanttekening bij de behaalde resultaten is dat niet volledig helder is in hoeverre alle resultaten aan de
Bsik-financiering voor VIRGO zijn toe te rekenen omdat verscheidene financieringsbronnen zijn
ingezet voor de onderzoekslijnen. De Bsik-financiering heeft echter wel de basis gelegd voor deze
fondswervende kracht en heeft gezorgd voor een dusdanige versnelling van het onderzoek dat de
koppositie internationaal gezien aanzienlijk versterkt is.
Valorisatie en verankering
VIRGO heeft zeker geresulteerd in een versterking van de kennisinfrastructuur. Er is een genomics en
bio-informatica structuur neergezet die ook na het einde van het project blijft bestaan. Daarnaast is het
netwerk tussen academie en industrie versterkt en uitgebreid. VIRGO is, mede door de consultatie van
enkele valorisatie-experts, zeer actief geweest op het gebied van valorisatie en heeft een efficiënt
intellectueel eigendoms- en marktbeleid gevoerd. Dit heeft geresulteerd in meerdere spin-offs, veel
industriële samenwerkingsprojecten en gebruik van ontwikkelde kennis door industriële partners.
Voor de betrokken bedrijven is berekend dat er met de investering in VIRGO duidelijk meerwaarde is
behaald. Enkele bedrijven die bij de start betrokken waren hebben als gevolg van gewijzigde
bedrijfsstrategie uiteindelijk minder in het project geïnvesteerd dan gepland, maar dit is grotendeels
opgevangen door andere partners en bedrijven. De valorisatie is niet alleen economisch van aard. De
ontwikkeling van vaccins (waarvan sommige al in de clinical trial fase) heeft ook klinische en
daarmee maatschappelijke waarde. Ook van waarde is het feit dat Virgo het onderzoek naar goede
valorisatie-aanpakken heeft verwerkt in het onderwijs. Een groot deel van het consortium zal
voortgezet worden met financiering door het Netherlands Genomics Initiative (NGI) in VIRGO II én
in het Life Sciences and Health programma dat gefinancierd wordt uit de FES-500 ronde. Daarbij zal
sprake zijn van een verbreding van het onderzoek naar andere virussen.
Conclusies
VIRGO is op gebied van wetenschap, valorisatie en maatschappelijke relevantie een sterk project, dat
zich ook internationaal goed heeft gepositioneerd. Er zijn fantastische resultaten geboekt. Verankering
is gewaarborgd door continuering van het onderzoek en samenwerking met industriële partners.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

41

BioRange
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma BioRange is één van de actielijnen van het Netherlands Bioinformatics Centre
(NBIC, één van de technologiecentra van het Netherlands Genomics Initiative). NBIC en BioRange hadden
als doel de versterking van de Nederlandse bio-informatica-activiteiten en kennisgemeenschap, mede in
relatie tot genomics onderzoek. Het beschikbare Bsik-budget was 21,9 mln euro. BioRange zal eind 2011
worden afgerond.
Behaalde resultaten
Het programma kende aanvankelijk een moeizame start, maar uit het huidige aantal samenwerkingen blijkt
dat NBIC-BioRange erin is geslaagd om een netwerk voor bio-informatica op te richten en de
kennisinfrastructuur te versterken. Het consortium heeft daarmee zijn doelen gerealiseerd. Kanttekening
hierbij is dat het niet volledig helder is wat echt aan Biorange is toe te rekenen en wat aan NBIC. De
(kwantitatieve) wetenschappelijke mijlpalen zijn gehaald, ondanks het feit dat het lastig was om tijdig
voldoende gekwalificeerd personeel te kunnen aantrekken. De internationale positionering is goed. Vanuit
de verschillende groepen onder NBIC wordt er frequent meegewerkt aan Europese projecten en worden
internationale wetenschappelijke bijeenkomsten (mede-) georganiseerd. NBIC is tevens betrokken bij
internationale onderzoeksinfrastructuren waaronder ESFRI (European Strategy Forum on Research
Infrastructures) en IMI (Innovative Medicines Initiative).
De realisatie van economische mijlpalen is goed. Het aantal prototypes en betaversies van softwaretools is
54 en daarmee veel hoger dan verwacht. Daarnaast zijn er vijf octrooien verleend en zijn er acht spin-offs
opgericht. Het aantal spin-offs is iets lager dan in de nulmeting was genoemd. Dit heeft te maken met het
internationale gebruik om bio-informaticatools via open source-licenties beschikbaar te stellen. De directe
financiële betrokkenheid van private partijen in BioRange is beperkt gebleven tot bijdragen (in totaal 1,4
mln euro) van Organon/Schering Plough, NIZO Food Research en het Top Institute Food & Nutrition
(TIFN). Daarnaast zijn er 39 bilaterale samenwerkingen ontstaan tussen betrokken onderzoeksgroepen en
de industrie. Het consortium is zeer actief geweest de activiteiten te integreren in het onderwijs. Daarnaast
heeft men zich ingezet voor het uitdragen van het nut van bio-informaticaonderzoek in Nederland, o.a. door
publicaties en presentaties voor een breed publiek.
Valorisatie en verankering
In 2010 zijn de valorisatie-activiteiten van BioRange ondergebracht in NBICommons, een
expertisecentrum dat voor alle NBIC-projecten valorisatie-activiteiten organiseert. Het valoriseren van bioinformaticaresultaten, waaronder het aanvragen van octrooien, blijkt vanwege het open sourcekarakter
lastig. Veel ontwikkelde tools worden op internet vrijgegeven en versterken daarmee de kennisinfrastructuur (internationaal). Voor het uitwerken van een businesscase zijn octrooien juist van belang. NBIC is
begonnen om de valorisatiemogelijkheden met verschillende (internationale) partijen verder uit te zoeken.
Voor NBIC II is een nieuwe consortiumovereenkomst getekend door 20 academische groepen en drie
(aanvankelijk vier) grote industriële bedrijven. De private bijdrage is daarmee aanzienlijk hoger dan in
BioRange. Ruim 20 bedrijven zijn aangesloten bij het bio-informatica-industrieplatform (BIUP) dat NBIC
samen met private partijen heeft opgericht. Hiermee is een belangrijk doel van het consortium, namelijk het
vormen van een bio-informaticanetwerk bereikt. Het platform moet nu zijn functie bewijzen in het vervolg
van het consortium. De verankering daarna is afhankelijk van de financiële betrokkenheid van bedrijven.
Ondanks de positieve signalen blijft dit voor de Commissie een punt van zorg. Gezien de excellente positie
van NBIC in de wereld zou niet alleen de internationale kennisinfrastructuur interesse moeten hebben in
NBIC, maar ook het internationale bedrijfsleven.
Conclusies
Het consortium heeft na een initiële moeizame start hard gewerkt om in Nederland een netwerk voor bioinformatica op te zetten. Door het opzetten van een bio-informaticaplatform in samenwerking met private
partijen is het consortium hierin geslaagd. Voor de verankering van het consortium zijn aanvullende
inspanningen nodig gericht op het realiseren van financiële relaties met het bedrijfsleven. Het valoriseren
van onderzoeksresultaten wordt door het open source karakter bemoeilijkt, er zal in internationaal verband
gezocht moeten worden naar een verdienmodel.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

42

Nutrigenomics
Doelstelling en verloop van het programma
Nutrigenomics heeft met state of the art genomics onderzoek bestudeerd hoe bepaalde
voedselcomponenten, in het bijzonder de vetten, de humane fysiologie beïnvloeden. Met deze aanpak
wordt in feite een nieuw wetenschapsgebied ontsloten. Het is niet de bedoeling van dit onderzoek om
"gezondheidsvoeding" te kunnen maken, maar om een gezond (individueel) voedingsadvies te
ontwikkelen en daarmee preventie van voedingsgerelateerde aandoeningen. Het Bsik-budget bedroeg
10 mln euro.
Behaalde resultaten
Het programma heeft zijn doelstellingen gerealiseerd en mooie resultaten geboekt. De
wetenschappelijke output is indrukwekkend en is mede mogelijk gemaakt door o.a. een succesvolle
aanpak van gegevensverzameling, -opslag en -analyse. Concrete resultaten zijn bijvoorbeeld geboekt
in het onderzoek naar het effect van een dieet met veel verzadigd vet op de expressie van het
genprofiel en in het onderzoek naar de onderbouwing van gezondheidseffecten van probiotica.
De doelstellingen voor de economische en maatschappelijke output zijn gehaald, maar meer lijkt
mogelijk in de komende jaren.
Valorisatie en verankering
Het accent bij het werk van Nutrigenomics heeft gelegen op de ontwikkeling van een technologisch
platform. De ontwikkelingen op het gebied van valorisatie zijn pril, en het consortium maakt niet
inzichtelijk wat het werk is geweest van Nutrigenomics en wat van het Top Institute Food & Nutrition
(TIFN). Wel zijn de in TIFN participerende bedrijven gebruik gaan maken van de resultaten van het
Nutrigenomics programma. Het is waarschijnlijk dat dit domein de komende jaren veel
valorisatiemogelijkheden zal bieden. Er zijn inmiddels 5 octrooiaanvragen en er zijn
vervolginvesteringen van 10 mln euro van relevante bedrijven, deels aangesloten bij TIFN, in dit
onderzoeksdomein.
De verankering van het Nutrigenomics programma is gerealiseerd doordat het is ingebed in TIFN.
Naast de vervolgsubsidie van 1 mln euro van Netherlands Genomics Initiative (NGI) zal het
onderzoek verder gecontinueerd worden met behulp van de in 2010 aan TIFN toegekende FESbijdrage.
In internationaal verband is er sprake van een sterke positie in het Europese Network of Excellence,
NUGO.
Conclusies
De resultaten van Nutrigenomics zijn positief en Nederland heeft zich met dit onderzoek ontpopt tot
een mondiale voorloper op het betreffende onderzoeksgebied. Er is wetenschappelijk gezien veel
bereikt. Het is van belang om de komende jaren veel aandacht te geven aan de
valorisatiemogelijkheden die er zeker zullen zijn.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

43

Netherlands Proteomics Centre (NPC)
Doelstelling en verloop van het project
In NPC is gewerkt aan kennis op het gebied van eiwitten en de fijnregeling van de cocktail aan
eiwitten in biologische systemen, zoals het menselijk lichaam. De bijdrage vanuit Bsik bedroeg 24,7
mln euro.
Behaalde resultaten
De uitvoering van het NPC-businessplan is goed verlopen. NPC is succesvol geweest met de formule
van zgn. research hotels, waarbij collega wetenschappers (ook uit het buitenland) toegang wordt
geboden tot goed geoutilleerde faciliteiten en proteomics-expertise. De hotels hebben een belangrijke
functie in de kennistransfer vanuit het NPC en het concept krijgt waarschijnlijk internationaal
navolging. Het consortium presenteert zich via meerdere kanalen naar buiten, maar wel voornamelijk
richting wetenschappers.
Valorisatie en verankering
Er was geen systematische aanpak voor valorisatie, maar er zijn wel meer patenten aangevraagd en
spin-offs opgericht dan voorzien. Er is een netwerk met bedrijfscontacten opgebouwd. Hoeveel
cofinanciering vanuit het bedrijfsleven is gerealiseerd is niet inzichtelijk gemaakt in de eindrapportage.
Er is gestart met de invulling van de aanbeveling van de Commissie in de MTE om de bioinformaticaactiviteiten te intensiveren.
Conclusies
Met behulp van nieuwe middelen van het Netherlands Genomics Initiative (NGI) kan het werk tot
2013 worden voortgezet, maar NPC wordt daarbij verdeeld over verschillende thema’s en verliest
daarmee wellicht aan zichtbaarheid en massa. Voor de periode na 2013 adviseert de Commissie om nu
reeds na te denken over de verdere toekomstige ontwikkelingen in dit vakgebied en de wijze van
financiering ervan. Zoals ook aangegeven bij de Midterm evaluatie pleit de Commissie ervoor een
alternatief financieringsmodel te ontwikkelen dat meer structurele publieke basisfinanciering mogelijk
maakt , zodat de ontwikkelde expertise actueel blijft en niet versnippert, de strategische keuzes niet
thematisch bepaald worden maar gericht zijn op de ontwikkeling van de technologie, en waarbij
publieke en private partijen tegen een realistische vergoeding toegang krijgen tot deze
kennisinfrastructuur. Voor de langere termijn is impulsfinanciering voor voorzieningen met een sterk
infrastructureel karakter in het algemeen naar het oordeel van de Commissie niet wenselijk.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

44

TREND
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma Trauma Related Neuronal Dysfunction (TREND) heeft zich bezig gehouden met
het Complex Regional Pain Syndrome (CRPS), een aandoening die meestal ontstaat in reactie op een
ongeval of operatie. Via een multidisciplinaire aanpak (epidemiologie, genetica, pharmacotherapeutische trials en ontwikkeling van nieuwe meetinstrumenten en methoden) wordt in dit consortium
beoogd concepten te ontwikkelen voor ziektemechanismen die optreden als reactie op weefselletsel en
voor het onderzoek naar de effectieve behandeling hiervan. Het beschikbare Bsik-budget was 11,7 mln
euro. TREND zal eind 2011 worden afgerond.
Behaalde resultaten
Mede als gevolg van de multidisciplinaire aanpak heeft TREND zijn doelen goed weten te realiseren.
TREND heeft actief bijgedragen aan het ontwikkelen van richtlijnen (ook internationaal) voor
diagnostiek en behandeling van CRPS. Daarnaast zijn twee succesvolle klinische studies uitgevoerd
voor de behandeling van CRPS symptomen. Als resultaat daarvan wordt ketamine inmiddels
regelmatig gebruikt bij de behandeling van pijnklachten bij CRPS.
De wetenschappelijk, economische en maatschappelijke mijlpalen zijn gehaald. Er is veel
fundamentele en ook rechtstreeks toepasbare kennis verworven. De mogelijkheden voor economische
output van het programma lagen vooral in de ontwikkeling van diagnostische instrumenten. Twee
instrumenten zijn al door de industriële partners op de markt gebracht. Daarnaast zijn twee prototypes
(Bradykinesia en Pulse Transit Time) ontwikkeld die nog verder in ontwikkeling zijn. Dit zijn
instrumenten die een veel bredere toepassing kennen dan CRPS. De voorziene nieuwe
samenwerkingen met de industrie zijn gerealiseerd, ook heeft het programma bijgedragen aan het
ontstaan van een spin-off (Delta Phenomics), dat succesvol is in het ontwikkelen van instrumenten en
opstellingen voor proefdieronderzoek, met name voor het meten van interventie-effecten. De
maatschappelijke output is gerealiseerd door een actieve verspreiding van de resultaten naar
professionals in de gezondheidszorg, patiënten en het algemene publiek (website, contacten met de
patiëntenvereniging).
Valorisatie en verankering
Er is een goede start gemaakt met de valorisatie en de resultaten hebben potentie voor verdere
valorisatie. Op dit moment zijn er al zichtbare valorisatieresultaten, met name het vermarkten van twee
diagnostische instrumenten. Daarnaast zijn door TREND duurzame samenwerkingsrelaties tussen de
kennisinstellingen met de twee deelnemende bedrijven ontstaan. De in TREND opgedane kennis
wordt (inter)nationaal goed uitgedragen en wordt gebruikt in de klinische praktijk. De verankering van
TREND kennis vindt deels plaats doordat een twintigtal TREND promovendi die in opleiding zijn tot
medisch specialist. Ook wordt de kennis uitgedragen in het onderwijs, bijvoorbeeld voor
verpleegkundigen. Er is geen continuering van de huidige impulsfinanciering, maar er zijn wel
aanvullende fondsen verworven, o.a.via STW. De huidige academische partners zullen onder de
TREND-vlag blijven samenwerken en delen van het onderzoek worden met andere subsidiebronnen–
ook in samenwerking met de industriële partners - voortgezet. Een belangrijk resultaat van TREND is
de centrale database met patiëntengegevens. Deze blijft belangrijk voor toekomstig onderzoek. Er is
een goede verankering van resultaten, onderzoekslijnen en netwerken.
Conclusies
Het TREND-consortium heeft door een goede organisatie en multidisciplinaire samenwerking goede
wetenschappelijke en klinisch relevante resultaten behaald en een duurzaam kennisnetwerk met
internationaal aanzien opgebouwd. Er is een goede basis gelegd voor valorisatie van de resultaten via
de private partners. Het doorwerken van de resultaten naar de klinische praktijk is goed en er is
potentie voor verbreding van de resultaten naar andere ziektebeelden.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er goed in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

45

Molecular Imaging of Ischaemic Heart Disease (MIIHD)
Doelstelling en verloop van het programma
De doelstelling van MIIHD is het oprichten van een platform voor de ontwikkeling van technologie
voor de moleculaire beeldvorming van processen, die een sleutelrol vervullen in het ontstaan en de
ontwikkeling van ischemische hartziekten.
MIIHD heeft een mooi geïntegreerd programma gerealiseerd, dat succesvol is verlopen. De geplande
doelen zijn gehaald en de resultaten zijn gevaloriseerd en verankerd. Er is uitstekend samengewerkt,
hetgeen de basis heeft gelegd voor verdere verbreding van het netwerk. Enkele projectlijnen zijn niet
gerealiseerd, omdat tussentijds bleek dat deze te ambitieus bleken, of niet meer pasten in de
prioritering van het project als geheel. Deze wijzigingen zijn goed gemanaged. De Bsik-bijdrage
bedroeg 11,2 mln euro.
Behaalde resultaten
De wetenschappelijke mijlpalen zijn grotendeels gerealiseerd. Hoewel het niet vooraf was gepland is
er zelfs een nieuw medicijn ontwikkeld (getest op muizen) dat in staat is om de hartfunctie na
myocardinfarct te verbeteren. De realisatie van de economische mijlpalen is goed gelukt. Om met de
aangevraagde patenten verdere toepassingsontwikkeling te realiseren zijn geïnteresseerde industriële
partners nodig. In de looptijd van het project zijn met een aantal bedrijven goede relaties opgebouwd,
waaronder Philips en DSM. Dit biedt perspectief voor het verder ontwikkelen van patenten en leads.
Het consortium werkt ook nauw samen met Biomedbooster om zo doorontwikkeling van de in het
project gevonden probes te realiseren. Ook de publiek-private samenwerking binnen CTMM (waar het
MIIHD-consortium mede de oprichting van heeft gerealiseerd) biedt mogelijkheden voor een bijdrage
aan de economische mijlpalen van het project. Met de realisatie van de maatschappelijke mijlpalen
heeft het consortium in 2009 en 2010 een inhaalslag gemaakt. Er is in juni 2010 een website
gelanceerd en er wordt nog gewerkt aan de organisatie van een eindsymposium voor een breed
publiek.
Valorisatie en verankering
Het consortium heeft een goede strategie gevolgd om valorisatie en verankering te bereiken. Zo is er
nauw samengewerkt met bedrijfspartners in de verschillende projectlijnen en heeft men na verloop van
tijd ook clinici (in een rol als eindgebruiker) betrokken. Hun betrokkenheid biedt ook de mogelijkheid
om een verbreding van toepassing te onderzoeken. De nauwe samenwerking met bedrijfspartners heeft
er ook voor gezorgd dat er meer langdurige samenwerkingvormen zijn opgezet in bijvoorbeeld het
Centre for Translational Moleculair Medicine (CTMM) en Life Sciences and Health (FES500), en op
internationaal niveau (voorbereiding KIC). Door het realiseren van een drietal leerstoelen en een
vakgroep Biomedical Engineering is daadwerkelijk verankering bereikt en is een netwerk van
kennisinstellingen gerealiseerd dat een goede voedingsbodem voor excellent wetenschappelijk
onderzoek biedt en bovendien ten goede komt aan het onderwijs.
Conclusies
Het consortium heeft mooie resultaten opgeleverd, zowel wetenschappelijk als op het gebied van
valorisatie en verankering. De weg ligt open naar verbreding van de toepassing op andere
ziektebeelden. Door structureel binnen universiteiten voor inbedding te zorgen op onderwijs en
wetenschapsvlak en daarnaast goede relaties op te bouwen met bedrijfspartners heeft men een goede
basis gelegd voor dit wetenschapsgebied in Nederland en mogelijkheden ontwikkeld voor
internationale profilering.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

46

Cyttron
Doelstelling en verloop van het programma
Cyttron heeft als doel het bewerkstelligen van een geïntegreerde infrastructuur voor bio imaging en
modellering van cellen, waarbij sprake is van verschillende afmetingschalen van cel- tot atomair
niveau. De Bsik-bijdrage bedroeg 8,8 mln euro. Gaandeweg het project is de focus op contacten met
farmaceutische bedrijven verschoven naar bedrijven die zich richten op diagnostiek en microscopie.
Behaalde resultaten
Bij de activiteiten heeft de nadruk gelegen op een verbetering en integratie van bestaande imaging
technologieën, de bijbehorende software en daarmee op de realisatie van een verbeterde
technologische infrastructuur. De gestelde doelen zijn daarmee grotendeels gehaald. Er zijn
wetenschappelijke doorbraken gerealiseerd op het terrein van moleculaire structuurophelderingen,
nieuwe biochemische en moleculaire imaging technieken en lichtmicroscopische applicaties, en
microfluidics. De software voor de implementatie van een “Common Visualisation Platform &
Database” is ontwikkeld en in gebruik door industrie en onderzoekers. Buiten dit integrale platform is
de inhoudelijke integratie tussen de verschillende lijnen beperkt. Alle economische mijlpalen zijn
gehaald, waarbij gaandeweg gekozen is de nadruk te verleggen naar diagnostiek c.q. de technologische
invalshoek.
De maatschappelijke output is ook goed. Het consortium heeft zich ingespannen om een breed publiek
te informeren over de wetenschappelijke aspecten van celonderzoek en het Cyttron-project.
Valorisatie en verankering
Er zijn voldoende resultaten geboekt om positief te kunnen oordelen over de economische
waardecreatie. Bedrijven als FEI en Bruker AXS incorporeerden de Cyttron kennis in concrete
producten. Voorts is sprake van 9 patentaanvragen en 4 softwarepakketten waarbij sprake is van
copyright. Onduidelijk is hoe het onderhoud en de ontwikkeling van deze software is geborgd.
Verankering is gerealiseerd door de oprichting in Leiden van het Cel Observatorium, dat moet
uitgroeien tot een nationaal centrum voor bio imaging. Daarvoor is aanvullende financiering van
“NWO groot” verkregen.
Het onderzoek van Cyttron zal samen met het Bsik-project Molecular Imaging of Ischaemic Heart
Disease (MIIHD) worden voortgezet in het Life Sciences and Health-programma dat in 2010 werd
gehonoreerd met FES-middelen.
Conclusies
Cyttron heeft met een goed functionerend consortium goede wetenschappelijke resultaten geboekt. De
economische waardecreatie is positief. Naar de mening van de Commissie had de bijdrage van
bedrijven wel iets hoger gekund. Verankering is gerealiseerd door de oprichting in Leiden van het Cel
Observatorium. Om te kunnen uitgroeien tot een nationaal centrum is het een vereiste dat goede
toegang voor externe gebruikers tot het Cel Observatorium gerealiseerd wordt. In de governance van
het centrum moet het nationale karakter gereflecteerd zijn.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er goed in is geslaagd zijn doelstellingen
te realiseren.

47

Stem Cells in Development and Disease (SCDD)
Doelstelling en verloop van het programma
Het SCDD programma heeft tot doel de genetische cascades en regulerende mechanismen te
identificeren en te karakteriseren, voor zover die de celidentiteit bepalen gedurende de ontwikkeling
tot stamcellen en weefselstelsels. Het programma is succesvol verlopen en heeft zijn doelen gehaald.
Mede dankzij de activiteiten van SCDD is Nederland inmiddels internationaal erkend als leidend in
stamcelonderzoek. De Bsik-bijdrage bedroeg 8,8 mln euro.
Behaalde resultaten
Het wetenschappelijk onderzoek is uitzonderlijk goed verlopen. Er zijn o.a. nieuwe stamcellen
geïdentificeerd, externe factoren die stamcelontwikkeling en -groei bevorderen en nieuwe bronnen
voor stamcellen. SCDD heeft veel wetenschappelijke artikelen gepubliceerd waarvan een groot aantal
is verschenen in gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften.
Het consortium erkent de maatschappelijke impact van stamcelonderzoek en neemt de
verantwoordelijkheid om goede voorlichting te geven, o.a. door het verzorgen van lezingen voor een
breder publiek, het geven van interviews op televisie (‘de maakbare mens’ van de EO, NOS journaal),
het verzorgen van artikelen (NRC en Consumentengids) en het plaatsen van publieksinformatie op de
website. Ook is er in 2006 een prachtig boek verschenen over stamcellen voor niet-ingewijden.
Valorisatie en verankering
De valorisatie van de wetenschappelijke resultaten heeft een lange voorbereidingsfase gekend, maar
gezien de complexiteit en fundamentele inslag van het onderzoek is dit begrijpelijk. SCDD heeft
gedurende de looptijd in totaal twaalf patenten gefiled, o.a. op het gebied van placenta stamcellen,
darmcellen, single chain antibody en long tumor markers. Op basis van vindingen en patenten zijn in
dit consortium twee start-ups van de grond zijn gekomen. Er is een startbijdrage geleverd aan de
Dutch Society for Stem Cell Research. Deze stichting heeft tot doel stamcelonderzoek te promoten en
de interactie en communicatie tussen alle stamcelonderzoekers te stimuleren. Daarnaast zal aandacht
worden besteed aan maatschappelijke vraagstukken en contact worden onderhouden met internationale
stamcelstichtingen. De afgelopen periode is een goede samenwerking ontstaan tussen de verschillende
groepen in het SCDD-consortium en het is de intentie van het consortium om deze samenwerking en
de organisatie daarvan te handhaven. De samenwerking met het Dutch Program for Tissue
Engineering (DPTE) is overeenkomstig het advies van de Commissie versterkt en zal worden
geconcretiseerd in een vervolg onderzoeksprogramma Netherlands Initiative for Regenerative
Medicine (NIRM). Het consortium heeft zich ook flink ingezet voor taken als het geven van trainingen
en cursussen met een doelgroep variërend van VWO-leerlingen tot postdocs.
Conclusies
Het SCDD-consortium heeft excellent wetenschappelijk onderzoek verricht en heeft zich gedurende de
looptijd van het programma ook met succes ingezet om een bijdrage te leveren aan de economische en
maatschappelijke impact van de onderzoeksactiviteiten.
De samenwerking is succesvol geweest en zal in de toekomst worden voortgezet en verbreed. Er zijn
geen bedrijven geweest die een financiële bijdrage hebben geleverd in het uitgevoerde werk, maar in
de vervolgfase moeten daartoe wel mogelijkheden gaan ontstaan.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

48

Dutch Program for Tissue Engineering (DPTE)
Doelstelling en verloop van het programma
Het Bsik-programma DPTE is een nationaal samenwerkingsverband op het gebied van weefselkweek voor
medisch gebruik. Er is gewerkt aan de thema’s stamcellen, dragermaterialen, bioreactoren en aan klinische
applicaties (huid, kraakbeen, bot en cardiovasculair systeem). Het beschikbare Bsik-budget was 25 mln
euro. De aanbevelingen van de Commissie bij de Midterm evaluatie zijn opgevolgd. Zo is er een sterkere
coördinatie en samenwerking binnen de platforms ontstaan, is het bedrijfsleven goed betrokken via de
gebruikerscommissies en is er onderzoek gestart op gebied van de maatschappelijke en ethische aspecten
van tissue engineering.
Behaalde resultaten
DPTE heeft in een samenwerking met diverse onderzoeksgroepen mooie resultaten geboekt en het doel om
de regeneratieve geneeskunde in Nederland te organiseren en zichtbaar te maken, is gerealiseerd. Er is
sprake van een grote en kwalitatief goede wetenschappelijke output. De kwantitatieve doelen zijn hierbij
ruimschoots overtroffen. Ook in het laatste jaar zijn nog goede resultaten behaald. De economische output
is voldoende. Al in een vroeg stadium heeft men door aanpassing van het budget ervoor moeten kiezen om
enkele translationele onderzoekslijnen te laten vervallen, waardoor het karakter van het project als geheel
fundamenteler werd en de kwantitatieve economische mijlpalen op terrein van patenten en spin-offs te
ambitieus werden voor de tijdsduur van het project. Wel zijn - bovenop de geplande mijlpalen - drie
alternatieven voor diermodellen gerealiseerd, die deels al gebruikt worden door het bedrijfsleven.
Daarnaast zijn er meer samenwerkingsprojecten met de industrie dan bij aanvang voorzien. Een deel van de
economische output van DPTE zal in nu lopende vervolgprojecten worden gerealiseerd. De
maatschappelijke output is gerealiseerd doordat DPTE zeer actief is geweest in de publieksvoorlichting,
onder meer door de website en optredens in de media. Er is in 2011 een speciale aflevering van het
tijdschrift Quest gerealiseerd (oplage 80.000) over het werk van het consortium. DPTE is internationaal
goed gepositioneerd. Dit wordt zichtbaar door de deelname, vaak op uitnodiging, aan internationale
evenementen en de door DPTE geleverde bijdrage aan de organisatie van internationale symposia.
Valorisatie en verankering
Gedurende de looptijd van het project heeft kennisuitwisseling met bedrijven plaatsgevonden in de
gebruikerscommissies. Een deel van de projectresultaten is dicht bij toepassing en wordt klinisch getest.
Andere resultaten worden verder opgepakt door enkele start-up bedrijven. In het laatste jaar zijn nog enkele
patenten gefiled.
DPTE heeft voorts een belangrijke bijdrage geleverd aan de coördinatie van het multidisciplinaire veld van
de regeneratieve geneeskunde. De samenwerking met het Bsik-project Stem Cells in Development and
Disease heeft geresulteerd in het samengaan van beide projecten in het Netherlands Initiative for
Regenerative Medicine (NIRM) dat inmiddels financiering heeft ontvangen in de FES-500-ronde (als
onderdeel van het Life Sciences and Health Programma). De ontwikkeling van het veld is ook zichtbaar
geworden in het tot stand komen van de koepel Dutchform, de KNAW verkenning over regeneratieve
geneeskunde en in samenhangende vervolginitiatieven als het SmartMix programma Translational
excellence in Regenerative Medicine (TERM) en het FES-programma BioMedical Materials (BMM).
Daarmee is een goede verankering in de kennisinfrastructuur gerealiseerd. Ook het verwerken van de
opgezette kennis in onderwijsmodules voor Bachelor en Master en het opzetten van een multidisciplinair
opleidingsprogramma voor AIO’s draagt bij aan de ontwikkeling van het vakgebied en de verankering van
de opgedane kennis. Een deel van de onderzoekers uit het project is uitgestroomd naar bedrijven en
ziekenhuizen.
Conclusies
DPTE heeft door een adequate organisatie en multidisciplinaire samenwerking goede wetenschappelijke
resultaten behaald en is er uitstekend in geslaagd het vakgebied van regeneratieve geneeskunde in
Nederland te organiseren en te verankeren in vervolginitiatieven zoals NIRM. De verankering in het
onderwijs is goed georganiseerd en er is een aanzet tot valorisatie in de praktijk gerealiseerd.

Alles overziende is de Commissie van mening dat dit programma er goed in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

49

NeuroBsik Mouse Phenomics
Doelstelling en verloop van het programma
Het doel van NeuroBsik was het realiseren van een Nederlands platform voor mouse phenomics op het
gebied van hersenziekten. Er is gewerkt aan methodes voor het phenotyperen van muizenstammen,
met genetische mutaties die zich uiten in gedragsveranderingen. Een aantal gemuteerde
muizenstammen is met deze nieuwe methodes goed in kaart gebracht, hetgeen nieuwe informatie heeft
opgeleverd. Deze muizen kunnen verder gebruikt worden voor het onderzoeken van pathogenetische
mechanismen, voor het identificeren van aangrijpingspunten voor nieuwe medicijnen en voor het
ontwikkelen van diagnostische kenmerken. Het toegekende Bsik-budget bedroeg 13,1 mln euro.
Behaalde resultaten
Het programma heeft zijn doelen gerealiseerd en goede resultaten geboekt. Er is adequaat gereageerd
op onvoorziene omstandigheden. Het muishuis is opgericht en wordt geëxploiteerd, er zijn gen/functie
relaties geïdentificeerd die van belang zijn voor de fysiologie en pathologie van het centraal
zenuwstelsel en er zijn screeningsmethoden ontwikkeld voor het detecteren van gen/functie relaties.
Voor wat betreft de economische output kan verwezen worden naar diverse producten die ontwikkeld
en (bijna) op de markt zijn gebracht: de Phenotyper, het softwareprogramma EthoVision en de
Erasmus Ladder. De maatschappelijke output is gelegen in de ontwikkeling van nieuwe muismodellen
voor neurologische aandoeningen. Deze modellen geven nieuwe inzichten in ziektebeelden, maar
bieden ook nieuwe aangrijpingspunten voor de behandeling van deze aandoeningen, bv. de ziekte
Fragile X. Positief is voorts dat in het programma methoden zijn ontwikkeld om het aantal proefdieren
te reduceren.
Valorisatie en verankering
Door de verschillende producten die met succes op de markt zijn gebracht kan de valorisatie goed
worden genoemd. Ook zijn twee spin-off bedrijven ontstaan en is er één in oprichting.
De kennisinfrastructuur is o.a. versterkt door de oprichting van de Honours Exchange Master of
Neurosciences en cursussen voor de AIO-opleiding binnen de Onderzoekschool Neurowetenschappen
Amsterdam-Rotterdam. Neuro-Bsik vindt een vervolg in het Life Sciences and Health-programma dat
als onderdeel van de FES-500-ronde is goedgekeurd.
Conclusies
Het programma heeft goede resultaten bereikt en is in staat geweest om problemen als gevolg van
afgevallen partners om te buigen in een nieuwe richting, waardoor alsnog successen konden worden
geboekt. Het consortium heeft ook internationaal gezien een goede positie gecreëerd.
Alles overziende is de Commissie van mening dat dit project er uitstekend in is geslaagd zijn
doelstellingen te realiseren.

50