Factsheet NEDERLANDSE BIJDRAGE AAN DE

ONTWIKKELING VAN AFRIKAANSE
LANDEN IN DE MONDIALE
WAARDEKETEN
Deze factsheet is tot stand gekomen in het kader van de samenwerking van de Tweede Kamer met De
Jonge Akademie, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de Nederlandse
Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO), TNO en de Vereniging Universiteiten van Nederland (UNL).

28 maart 2023

Auteur: Prof. dr. Freya Baetens, Oxford University en Universiteit Leiden

Inleiding
Economieën zijn wereldwijd steeds meer met elkaar verbonden; de handel in
grondstoffen en halffabricaten neemt toe. Veel producten die we in Nederland gebruiken
komen oorspronkelijk uit het buitenland en veel producten die we in Nederland maken,
zijn bestemd voor andere landen. Vrijwel alle landen om ons heen nemen deel aan de
‘internationale waardeketens’: de weg die een product aflegt voordat het bij de
eindconsument terecht komt.
De opkomst van internationale waardeketens betekent dat internationale
productieprocessen in toenemende mate opgeknipt en verspreid worden over de hele
wereld. Grondstoffen, halffabricaten en diensten passeren vaak meerdere grenzen
waardoor inmiddels meer dan twee derde van de mondiale handel plaatsvindt via
internationale waardeketens.1 Hoewel deze waardeketens ons veel hebben opgeleverd,
zoals goedkopere producten, staan ze de laatste tijd onder druk vanwege de grote
verstoringen veroorzaakt door de toegenomen geopolitieke spanningen en de
coronapandemie.2

Centrale vraagstelling
Deze factsheet verkent op welke wijze Nederland wel en/of niet een bijdrage kan leveren
aan de deelname van Afrikaanse landen aan de mondiale waardeketens.
Aandachtspunten:
1. ‘Stepping stone’-landen die een belangrijke voortrekkersrol kunnen (gaan) vervullen
in de Afrikaanse economische integratie, waaronder de verdere ontwikkeling van
de African Continental Free Trade Area met aandacht voor de verhouding tussen de
traditionele handel versus de creatie van toegevoegde waarde in waardenketens.
2. Wijze waarop de verschillende landen op het Afrikaanse continent scoren op de
Grubel-Lloyd -index en welke plek hebben ze in de waardeketens, en welke betekenis

1
2

Nederland in internationale waardeketens - Nederland Handelsland | CBS.
Ondanks de stagnatie van de wereldhandel bleef de Nederlandse handelsintegratie toenemen - Rabobank.

de plek van een land binnen de mondiale waardeketen heeft voor vraagstukken rond
armoede, gezondheid en handel.
3. Welke landen, op en buiten het continent, centraal staan in de handelsbetrekkingen
van Afrikaanse landen en invloed uitoefenen op de positie in de waardeketen.
4. Beleidsinstrumenten van Nederland, mede in EU- en ander internationaal verband,
om bij te dragen aan de economische integratie van Afrikaanse landen in het
mondiale handelssysteem en het verbeteren/versterken van hun positie in de
internationale waardeketen.

Samenvatting
Vraag 1: Verschillende Afrikaanse landen vervullen een belangrijke voortrekkersrol
als ‘stepping stone’-land, of bezitten het potentieel om dit in de toekomst te doen.
Verbeterde inkomens- en werkgelegenheidsvooruitzichten worden momenteel volop
gecreëerd in de ECOWAS-regio3 op basis van marktgerichte en veerkrachtige
waardeketens (i.h.b. rijst en cashewnoten). Regionale handelsakkoorden kunnen
ook bouwstenen zijn voor samenwerking en hervorming. Ze kunnen de
economische integratie verdiepen en landen openstellen voor handel, vooral
wanneer ze verder gaan dan het verlagen van tarieven om de handel te faciliteren
en ook nieuwe kwesties aanpakken zoals bv. digitale handel. De traditionele handel
domineert nog steeds in Afrika, voornamelijk door het gebrek aan infrastructuur.
Vraag 2: Over het algemeen lijkt een hoge score op de Grubel-Lloyd-index (hierna
ook wel: GL-index) te wijzen op een actievere deelname aan mondiale
waardeketens, minder armoede, betere gezondheidszorg en meer handel.
Voorbeelden hiervan zijn Tunesië, Ivoorkust en Marokko die voor alle factoren in de
top 15 van best scorende landen staan. Landen zoals Tsjaad, Zuid-Soedan en de
Centraal Afrikaanse Republiek bengelen consistent voor al deze factoren onderaan
de lijst. Maar er zijn ook uitzonderingen: Zuid-Afrika scoort erg goed op de GLindex en wat betreft gezondheidszorg, en staat bovenaan inzake handelsexport en
deelname aan mondiale waardeketens, maar bevindt zich in de middengroep wat
armoedecijfers betreft. Algerije scoort in de top vijf voor alle factoren, maar
benedengemiddeld op de GL-index.
Vraag 3: Er is veel heterogeniteit in mondiale-waardeketenbetrokkenheid in
Afrikaanse landen, met een aantal relatief succesvolle landen die sterk betrokken
zijn bij mondiale waardeketens, waarbij een groot deel van hun betrokkenheid bij
stroomafwaartse waardeketens ligt. Echter, het werkelijke volume van de export is
relatief laag voor Afrikaanse landen. Intra-Afrikaanse mondiale waardeketens zijn
niet bijzonder belangrijk voor de meeste Afrikaanse landen, met een aantal
uitzonderingen in zuidelijk Afrikaanse landen die verder van andere regio's
verwijderd zijn. De EU is meestal de grootste mondiale-waardeketenpartner voor
Afrika, en er zijn aanwijzingen dat de bijdragen van Oost- en Zuidoost-Azië en
overgangslanden in Centraal- en Oost-Europa toenemen.
Vraag 4: Ten minste vier soorten maatregelen kunnen de opwaardering van
mondiale waardeketens in Afrikaanse landen promoten: (i) procesopwaardering,
3

ECOWAS: European Community of West-African States.

waarbij de productiviteit van bestaande activiteiten binnen een mondiale
waardeketen wordt verhoogd; (ii) product-upgrade, dit is de evolutie in de richting
van producten met een hogere toegevoegde waarde binnen een mondiale
waardeketen; (iii) functionele opwaardering, waarbij wordt overgeschakeld naar
meer technologisch geavanceerde of meer geïntegreerde aspecten van het
productieproces; en (iv) intersectorale of ketenvernieuwing, wat een verschuiving
inhoudt naar toeleveringsketens met een hogere toegevoegde waarde. Er zijn
echter grenzen aan de mogelijkheden van derde landen en de EU de deelname van
Afrikaanse landen aan mondiale waardeketens te verbeteren door middel van
vrijhandelsovereenkomsten.

Analyse
1. ‘Stepping stone’-landen die een belangrijke voortrekkersrol kunnen (gaan)
vervullen in de Afrikaanse economische integratie, waaronder de verdere
ontwikkeling van de African Continental Free Trade Area met aandacht voor
de verhouding tussen de traditionele handel versus de creatie van
toegevoegde waarde in waardenketens.
Verschillende Afrikaanse landen vervullen een belangrijke voortrekkersrol als ‘stepping
stone’-land, of bezitten het potentieel om dit in de toekomst te doen. Verbeterde
inkomens- en werkgelegenheidsvooruitzichten worden momenteel volop gecreëerd in de
ECOWAS-regio op basis van marktgerichte en veerkrachtige waardeketens. In
bijvoorbeeld Nigeria, Burkina Faso, Ghana, Sierra Leone en Ivoorkust worden
cashewnoten en rijst op industriële schaal verbouwd. Tot 90% van de Afrikaanse
cashewnotenoogst wordt jaarlijks geëxporteerd naar Azië voor verdere verwerking –
hoewel meer lokale verwerking de uitstoot van broeikasgassen zou kunnen verminderen
en bijdragen aan de lokale economie (het opklimmen in de waardeketen).
Als model voor een mogelijke Nederlandse bijdrage kan verwezen worden naar het
Market-Oriented Value Chains for Jobs & Growth in the ECOWAS Region (MOVE) project,
aangestuurd door het Duitse Ministerie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(gefinancierd door de Bill & Melinda Gates Foundation en de EU Delegation in Ghana), dat
onlangs zorgde voor de samenvoeging van het Competitive Cashew Initiative
(CamCashew), Competitive African Rice Initiative (CARI) en Resilience Against Climate
Change (REACH).4 Dergelijke partnerschappen met meerdere belanghebbenden staan
centraal bij het nastreven van duurzame resultaten en het verzekeren van het
langetermijnconcurrentievermogen van Afrikaanse landen.

4

https://www.giz.de/en/worldwide/108524.html.

Het MOVE project ondersteunt inclusieve ontwikkeling door drie activiteiten:
-

Verbetering van de economische en ecologische duurzaamheid van
landbouwsystemen door klimaatbestendige, hulpbronnenbesparende landbouw en
koolstofvastlegging.

-

Ontwikkeling van inclusieve bedrijfsmodellen, ondersteund door
gendertransformatieve benaderingen5 en integratie van informatietechnologie.

-

Consolidatie van publiek-private samenwerking in beleidsvorming om regionale
handelsbelemmeringen te verminderen en sociale transformatie te faciliteren.

Andere voorbeelden van ‘stepping stone’-landen worden naar voren geschoven in het
African Union (AU) Yearbook on African Trade: de belangrijkste netto-exporteurs voor
20196 zijn Angola, de Democratic Republic of Congo (hierna: DRC), Libië en Gabon.7 De
drie grootste Afrikaanse importeurs (Zuid-Afrika, Egypte en Nigeria) en de drie grootste
exporteurs (Zuid-Afrika, Nigeria en Angola) zijn goed voor respectievelijk 39% van de
AU-import en 40% van de AU-export. De belangrijkste speler in de intra-Afrikaanse
handel is Zuid-Afrika, gevolgd door Nigeria en de DRC, maar de intra-Afrikaanse handel
blijft over het algemeen gering. Of deze landen echte ‘stepping stone’-landen zijn in
termen van ‘best practices’, valt echter te betwisten omwille van de vaak-gerapporteerde
conflicten en wantoestanden aldaar.8
Regionale handelsakkoorden kunnen ook bouwstenen zijn voor samenwerking en
hervorming. Ze kunnen de economische integratie verdiepen en landen verder
openstellen voor handel, vooral wanneer ze verder gaan het verlagen van tarieven om de
handel te faciliteren en ook nieuwe kwesties aanpakken zoals bv. digitale handel, des te
meer wanneer ze een uitgebreid lidmaatschap hebben. Dergelijke overeenkomsten
omvatten de African Continental Free Trade Area (AfCFTA) die in 2020 is opgericht om
een continentbrede markt te creëren die 54 landen omvat met 1,3 miljard mensen en een
gecombineerd bbp van 3,4 miljard dollar. Uit een studie van de Wereldbankgroep blijkt
dat deze overeenkomst het potentieel heeft om de inkomens tegen 2035 met 9% te
verhogen en 50 miljoen mensen uit extreme armoede te halen.9 De instroom van directe
buitenlandse investeringen die door de AfCFTA worden aangetrokken, zou banen en
expertise opleveren, lokale capaciteit opbouwen en verbindingen smeden die Afrikaanse
bedrijven kunnen helpen zich aan te sluiten bij regionale en mondiale waardeketens.
Ten slotte, wat betreft the verhouding tussen mondiale waardeketens en de traditionele
handel: deze laatste domineert nog steeds in Afrika, voornamelijk door het gebrek aan
infrastructuur, maar ook omdat kleinschalige verkoop bepaalde voordelen heeft zoals
flexibiliteit, toegankelijkheid en lagere prijs. Traditionele handelaars spelen vaak beter in

5
Gendertransformatieve benaderingen proberen actief de onderliggende oorzaken van genderongelijkheid (die
geworteld is in ongelijke sociale structuren en instellingen) te onderzoeken, uit te dagen en te transformeren.
Bron:
UNFAO,
https://www.fao.org/joint-programme-gender-transformative-approaches/overview/gendertransformative-approaches/en.
6
Recentere cijfers zijn niet beschikbaar aangezien deze een vertekend beeld zouden geven, gezien de effecten
van de corona-epidemie op de wereldwijde handel.
7
https://au.int/sites/default/files/documents/39607-doc-af-trade_yearbook2020_v4_comp-compresse_1.pdf.
8
Zie bv. https://nigeria.un.org/en; https://www.securitycouncilreport.org/democratic-republic-of-the-congo/.
9
https://www.worldbank.org/en/topic/trade/publication/free-trade-deal-boosts-africa-economic-development;
World Development Report 2020 – WBG, pp. 234-235 over hoe de AfCFTA de integratie in mondiale waardeketens
kan ondersteunen.

op aankooptrends, productvoorkeuren en fluctuerende koopkracht van lokale
consumenten.
2. Wijze waarop de verschillende landen op het Afrikaanse continent scoren op
de Grubel-Lloyd-index en welke plek hebben ze in de waardeketens, en
welke betekenis de plek van een land binnen de mondiale waardeketen heeft
voor vraagstukken rond armoede, gezondheid en handel.
De Grubel-Lloyd-index (hierna ook wel: GL-index) meet de intra-industriële handel in een
bepaald product. Indien een land slechts één bepaald product (bv. suiker) exporteert of
importeert, dan is de GL-index voor die sector 0. Indien het echter evenveel suiker
exporteert als importeert, dan is de GL-score 1. Geïndustrialiseerde landen drijven over
het algemeen meer intra-industriële handel. In de Annex bij deze factsheet staat een
uitgebreid vergelijkend overzicht van de scores van verschillende Afrikaanse landen op de
GL-index, wat betreft deelname aan mondiale waardeketens en op het gebied van
armoede, gezondheidszorg en handelsexport. Over het algemeen lijkt een hoge GL-score
te wijzen op een actievere deelname aan mondiale waardeketens, minder armoede,
betere gezondheidszorg en meer handel. Voorbeelden hiervan zijn Tunesië, Ivoorkust en
Marokko, die voor alle factoren in de top 15 van best scorende landen staan. Landen
zoals Tsjaad, Zuid-Soedan en de Centraal Afrikaanse Republiek bengelen consistent voor
al deze factoren onderaan de lijst. Maar er zijn ook uitzonderingen: Zuid-Afrika scoort erg
goed op de GL-index en wat betreft gezondheidszorg, en staat bovenaan inzake
handelsexport en deelname aan mondiale waardeketens. Het land bevindt zich in de
middengroep wat armoedecijfers betreft. Algerije scoort in de top vijf voor alle factoren,
maar benedengemiddeld op de GL-index.
Concrete voorbeelden van ontwikkelingsbevordering dankzij mondiale waardeketens:
-

In Kenia, Zuid-Afrika en Oeganda werden verbeterde processen in de tuinbouw
veroorzaakt door de vraag naar hogere kwaliteit en door inkoopvereisten van
wereldwijde en regionale supermarktketens, waardoor diversificatie en hogere
opbrengsten van de export van verse groenten en fruit mogelijk werden. In Kenia
stegen de inkomens nadat contractboeren de kwaliteitsnormen hadden overgenomen
die door hun internationale kopers werden geëist, en deze bedrijven ondersteunden
een betere traceerbaarheid van het product langs het hele leveranciersnetwerk.10

-

Een casestudy in Ghana en Ivoorkust over participatie in de waardeketens van ananas
en cacao wees uit dat participatie weliswaar ten goede komt aan succesvolle boeren –
door verbeterde teeltprocessen, hogere opbrengsten en hogere inkomens – maar dat
dit ook gepaard gaat met een toename van tijdelijke arbeidsaanwerving, en dat
boeren dreigen van hun land verdrongen te worden door hun zwakke
onderhandelingspositie en gebrek aan kennis over hun rechten op grondbezit.11
Eerder onderzoek heeft het toenemende gebruik van tijdelijke en seizoensgebonden
contractarbeid gedocumenteerd, zowel op boerderijen als in pakstations in Zuid-Afrika
(export van fruit) en Kenia (export van verse groenten).

-

CocoaAction, gepromoot door negen grote wereldwijde producenten van chocolade en
cacao, werd opgericht om de cacaoplantages in West-Afrika nieuw leven in te

10
11

World Development Report 2020 – WBG, p. 70.
Idem, pp. 88-89.

blazen.12 Het probeert ook kleine cacaoboeren te helpen die vaak moeten rondkomen
van een inkomen onder de armoedegrens en die te kampen hebben met een
achterstand op het gebied van geletterdheid, laag schoolbezoek, kinderarbeid en
genderongelijkheid.
-

Voortdurende technologische vooruitgang, een grotere acceptatie van bestaande
digitale technologieën en investeringen in vervoersinfrastructuur zullen wellicht de
handelskosten verlagen, de handel bevorderen en leiden tot een voortdurende
uitbreiding van mondiale waardeketens. Deze ontwikkelingen kunnen ten goede
komen aan ontwikkelingslanden die momenteel met hogere handels- en
transportkosten te maken hebben, gecombineerd met een relatief beperkte ICTinfrastructuur. Zo blijft de 4G-netwerkdekking in grote delen van Afrika laag in
vergelijking met die in geïndustrialiseerde landen.13

-

Mondiale waardeketens worden niet alleen belemmerd door traag goederenverkeer,
maar ook door onvoorspelbaarheid van productieprocessen, die het vermogen van
een waardeketen om de productiestappen in de juiste volgorde uit te voeren,
verstoort. In Sub-Sahara-Afrika verhinderden de traagheid en onvoorspelbaarheid van
het vervoer over land tot voor kort de vorming van mondiale waardeketens in bijna
alle landen.14

-

Uit een onderzoek van mondiale-waardeketensectoren in veertien landen in SubSahara-Afrika bleek dat slechts 43% van de leidende bedrijven kritieke zakelijke en
technische diensten uitbesteedden, waarbij de meerderheid ervoor koos om de
vereiste expertise in huis te halen.15 De resultaten van de enquête suggereren dat
deze keuze deels wordt ingegeven door een gebrek aan toegang tot een voldoende
breed aanbod van kwaliteitsleveranciers (onder andere als gevolg van
handelsbelemmeringen en beperkte investeringen in diensten). Zwakke wet- en
regelgevende handhavingsmechanismen dragen ook aanzienlijk bij tot de
onderontwikkeling van lokale markten voor diensten.

-

In veel ontwikkelingslanden die alleen grondstoffen verkopen, kunnen mondiale
waardeketens de armsten ten goede komen. Dit is in de eerste plaats zo voor kleine
boeren in Afrika, waar 55% van de banen en meer dan 70% van de inkomsten van de
armste bevolkingsgroepen afhankelijk zijn van de landbouwsector. 16

-

In internationaal transport zijn er twee partijen nodig om te kunnen liberaliseren.
Zambia kan niet eenzijdig meer concurrentie introduceren op de luchtroutes LusakaLonden of Lusaka-Johannesburg. Zowel het Verenigd Koninkrijk als Zuid-Afrika
moeten toestemmen om luchtvaartmaatschappijen uit derde landen op bepaalde
routes te laten vliegen. 17

-

Omdat bv. elk Oost-Afrikaans land eigen wettelijke vereisten heeft voor
serviceprofessionals, kunnen nalevingskosten niet worden verdeeld over de levering
van professionele services in andere Oost-Afrikaanse landen, maar moeten ze

12

Idem, p. 89.
Idem, p. 138.
14
Idem, p. 170.
15
Idem, p. 173.
16
Idem, p. 196.
17
Idem, p. 225.
13

afzonderlijk worden gemaakt in elke markt. Dit is niet uniek voor Afrika: volgens een
schatting zouden buitenlandse directe investeringen in de EU met 20-35% kunnen
toenemen als de heterogeniteit in de Europese regelgeving zou worden verminderd.18
-

Afrikaanse landen staan voor een dilemma wat betreft gegevensbescherming: ofwel
moeten ze EU-achtige nationale privacyregels aannemen, ofwel moeten hun bedrijven
de bedrijfsspecifieke kosten van het gebruik van Binding Corporate Rules (BCRs) of de
transactiespecifieke kosten van het gebruik van Standard Contractual Clauses (SCCs)
maken.19

Voorbeelden waar mondiale waardeketens niet bevorderlijk zijn voor ontwikkeling: 20
-

Winsten uit deelname aan mondiale waardeketens zijn niet gelijk verdeeld over (en
binnen) landen.

-

Handel met lage-inkomenslanden en technologische veranderingen dragen bij aan de
herallocatie van toegevoegde waarde van arbeid naar kapitaal.

-

Ongelijkheid kan ook op de arbeidsmarkt voorkomen omdat geschoolde arbeid in
stijgende mate beloond wordt terwijl lonen voor ongeschoolde arbeid en
vrouwenarbeid stagneren.

-

Handel over een grotere afstand kan leiden tot schadelijke milieueffecten zoals meer
afval en hogere CO2-emissies door transport (hoewel het er niet op lijkt dat bedrijven
er automatisch voor kiezen om de meest vervuilende productiestadia te vestigen in
landen waar de milieunormen soepeler zijn).

-

Natuurlijke hulpbronnen kunnen over-geëxploiteerd worden, vooral als de ontginning
gepaard gaat met productie- of energiesubsidies die overproductie in de hand werken.

-

De EU is zeer restrictief en niet bereid om toegevingen te doen waar het gaat om het
grootste potentiële voordeel voor Afrika: de tijdelijke verplaatsing van ongeschoolde
werknemers.21
Er zijn ook twijfels of alle schakels in deze mondiale waardeketens in
overeenstemming met duurzaamheidsnormen opereren.22

-

3. Welke landen, op en buiten het continent, centraal staan in de
handelsbetrekkingen van Afrikaanse landen en invloed uitoefenen op de
positie in de waardeketen.
De potentiële voordelen van deelname aan mondiale waardeketens zijn welbekend:
Afrikaanse landen zouden niet langer hele industrieën hoeven te creëren om succesvol te

18
Idem, p. 242. Zie ook Richtlijn 2006/123/EC van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006
betreft diensten op de interne markt, OJ L 376 (27.12.2006) pp. 36–68.
19
Idem, p. 244.
20
Idem, pp. 3-4.
21
Jaime de Melo, Julie Regolo, ‘The African Economic Partnership Agreements with the EU: Reflections inspired
by the case of the East African Community’ (2014) 1 Journal of African Trade 15, p. 23.
22
ESG-standaarden. Zie Commissie-voorstel voor een Corporate Sustainable Due Diligence Directive
(https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52022PC0071).

industrialiseren en te concurreren op de wereldmarkten.23 Afrikaanse bedrijven zouden
specifieke vaardigheden en producten kunnen leveren binnen mondiale waardeketens.24
Bovendien zouden Afrikaanse landen hoogwaardige gefabriceerde goederen kunnen
produceren – of op zijn minst construeren. Verder is er potentieel voor
technologieoverdracht en spillover-effecten. Afrikaanse landen maken zich echter zorgen
dat wanneer ze geïntegreerd raken in mondiale waardeketens, ze vast komen te zitten in
segmenten van de mondiale waardeketen met lage toegevoegde waarde, waar weinig
mogelijkheden zijn voor innovatie of technologieoverdracht.25 Een belangrijke kwestie is
dus of ze hun industrie kunnen upgraden binnen de bestaande mondiale waardeketens.
Deelname aan mondiale waardeketens is in de meeste regio’s ter wereld in de jongste
decennia toegenomen. Over het algemeen suggereren de resultaten voor Afrikaanse
landen dat velen van hen (voor zover ze betrokken zijn bij de handel in tussenproducten)
actief deelnemen aan mondiale waardeketens, of dit althans proberen.26 Hoewel ze
moeite lijken te hebben om betrokken te raken bij stroomafwaartse productie, toont
wetenschappelijk onderzoek aan dat het belang van stroomopwaartse productie in Afrika
in de voorbije 25 jaar is toegenomen, waarbij de mogelijkheid tot opwaardering volgens
sommigen echter gering is.27 Bovendien blijft de rol van Afrika in mondiale waardeketens
in absolute cijfers erg klein.
De EU wil haar toegang tot ‘critical raw materials’ ook in Afrikaanse landen verbeteren
door met hen ‘mineral partnerships’ aan te gaan.28 In deze context probeert de EU bv.
investeringen in Afrika te bevorderen om landen te helpen om op te klimmen in de
mondiale waardeketen en niet enkel te fungeren als grondstoffenleverancier. Een
illustratie is de recente overeenkomst met Namibië.29 Nederland zou actief/actiever
kunnen participeren in zulke partnerschappen of zelf initiatieven ontwikkelen. Duitsland
bv. is bezig met het opzetten van bilaterale energiepartnerschappen, onder meer met
Angola en Nigeria.30
Intra-Afrikaanse mondiale waardeketens zijn niet bijzonder belangrijk voor de meeste
Afrikaanse landen, met een aantal uitzonderingen in zuidelijk Afrikaanse landen die
verder van andere regio's verwijderd zijn. De EU is meestal de grootste mondiale
waardeketen-partner voor Afrika, en er zijn aanwijzingen dat de bijdragen van Oost- en
Zuidoost-Azië en overgangslanden in Centraal- en Oost-Europa toenemen.31 Volgens het
AU Yearbook on African Trade zijn de belangrijkste exporteurs in Afrika: Zuid-Afrika,
Nigeria, Angola, Algerije, Egypte, Marokko, Libië, Ghana, Tunesië, DRC, Ivoorkust,
Gabon, Zambia, Namibië, Kenia, Botswana, Tanzania, Senegal en Mozambique.32 De
belangrijkste importeurs van producten uit Afrika zijn: China, Indië, Spanje, Frankrijk,
Italië, de Verenigde Staten, Nederland, de United Arab Emirates, het Verenigd Koninkrijk,

23
Richard Baldwin, ‘Global supply chains: Why they emerged, why they matter, and where they are going’, CEPR
Discussion Paper no. 9103 (2012).
24
Neil Foster-McGregor, Florian Kaulich, Robert Stehrer, ‘Global Value Chains in Africa’, UNIDO (2015) p. 4.
25
Idem.
26
Idem, pp. 13-19.
27
Idem, pp. 10-12 en 18. Stroomopwaartse productie omvat zowel de winning van natuurlijke hulpbronnen als
eenvoudige fabricage; stroomafwaartse productie verwijst naar processen die later in een productievolgorde of
productielijn plaatsvinden, zoals marketing, verkoop, orderinvoer, fabricage, verpakking, verzending en
facturering.
28
https://miningindaba.com/agendas/agenda-2023/partnerships-between-the-eu-and-african-count.
29
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_6683.
30
https://www.h2diplo.de/en/.
31
Neil Foster-McGregor, Florian Kaulich, Robert Stehrer, ‘Global Value Chains in Africa’, UNIDO (2015) p. 41.
32
https://au.int/sites/default/files/documents/39607-doc-af-trade_yearbook2020_v4_comp-compresse_1.pdf

Duitsland, Zwitzerland, België, Turkije, Japan, Brazilië, Canada, Singapore, Zuid-Korea,
Portugal, Indonesië, Malaysië, Saudi Arabië, Hong Kong, Vietnam, Thailand en Pakistan.
Ter illustratie: een preferentiële regeling met de EU die zowel goederen als diensten
omvat, zou Kenia een winst van 0,5% van de consumptie opleveren, voornamelijk als
gevolg van de preferentiële liberalisering van diensten.33 Deze winst is drie keer zo groot
als het effect zou zijn van een equivalente liberalisering van diensten binnen Afrika zelf.
Bredere liberalisering met meer partners (d.w.z. multilateraal) zou nog veel grotere
winsten opleveren omdat het toegang biedt tot een breder scala aan dienstverleners.34
Ethiopische bedrijven die deelnemen aan mondiale waardeketens zijn bv. meer dan twee
keer zo productief als vergelijkbare bedrijven die enkel standaardhandel voeren.35 Een
toename van 1% in de mondiale-waardeketenparticipatie zou naar schatting het inkomen
per inwoner van Ethiopië met meer dan 1% verhogen, veel meer dan de 0,2%
inkomenswinst uit standaardhandel. De grootste groeispurt manifesteert zich meestal
dankzij de introductie van gefabriceerde basisproducten met behulp van geïmporteerde
inputs – een situatie waarin de meeste Afrikaanse landen zich nog niet bevinden. 36
4. Beleidsinstrumenten van Nederland, mede in EU- en ander internationaal
verband, om bij te dragen aan de economische integratie van Afrikaanse
landen in het mondiale handelssysteem en het verbeteren/versterken van
hun positie in de internationale waardeketen.
Aspecten waar West-Europese landen zouden kunnen bijdragen aan mondiale
waardeketens en de ontwikkeling van Afrika
Ten minste vier soorten maatregelen kunnen de opwaardering van mondiale
waardeketens in Afrikaanse landen promoten: (i) procesopwaardering, waarbij de
productiviteit van bestaande activiteiten binnen een mondiale waardeketen wordt
verhoogd; (ii) product-upgrade, dit is de evolutie in de richting van producten met een
hogere toegevoegde waarde binnen een mondiale waardeketen; (iii) functionele
opwaardering, waarbij wordt overgeschakeld naar meer technologisch geavanceerde of
meer geïntegreerde aspecten van het productieproces; en (iv) intersectorale of
ketenvernieuwing, wat een verschuiving inhoudt naar toeleveringsketens met een hogere
toegevoegde waarde.37 In deze analyse moet rekening gehouden worden met zowel
economische als sociale opwaardering in verschillende sectoren in bepaalde regio's en
voor individuele Afrikaanse landen.38 Nationaal beleid kan de participatie in mondiale
waardeketens stimuleren,39 waarbij derde landen, zoals Nederland, kunnen helpen bij de
capaciteitsuitbouw:
-

Beleid om buitenlandse investeringen aan te trekken: openheid,
investeringsbescherming, stabiliteit, een gunstig ondernemingsklimaat en, in
sommige gevallen, investeringsbevordering (promotie).

33
Edward Balistreri, David Tarr, ‘Services liberalization in preferential trade arrangements: the case of Kenya’,
Policy Research Working Paper Series 5552 (2011).
34
Jaime de Melo, Julie Regolo, ‘The African Economic Partnership Agreements with the EU: Reflections inspired
by the case of the East African Community’ (2014) 1 Journal of African Trade 15, p. 23.
35
World Development Report 2020 – WBG, p. 3.
36
Idem, p. 2.
37
Neil Foster-McGregor, Florian Kaulich, Robert Stehrer, ‘Global Value Chains in Africa’, UNIDO (2015) p. 41.
38
Idem, p. 42.
39
World Development Report 2020 – WBG, pp. 4-6.

-

Handel in eigen land liberaliseren en onderhandelen over handelsliberalisering in het
buitenland.

-

Deelname aan verregaande integratieovereenkomsten kan een impuls geven aan
institutionele en beleidshervormingen, vooral wanneer deze worden aangevuld met
technische en financiële bijstand.

-

Hervorming van het dienstenbeleid op het gebied van telecommunicatie,
infrastructuur-financiering en een reeks zakelijke diensten.

-

Verbetering van douane- en grensprocedures, bevordering van concurrentie in
vervoers- en logistieke diensten en versterking van de havenstructuur en –bestuur.

-

Contracthandhaving om ervoor te zorgen dat juridische regelingen binnen het netwerk
stabiel en voorspelbaar zijn.

-

Bescherming van intellectuele eigendomsrechten.

-

Een strategisch beleid ontwikkelen, specifiek gericht op de duurzame ontwinning van
‘critical raw materials’.40

-

Versterking van de nationale certificerings- en testcapaciteit om naleving van
internationale normen te waarborgen.

-

Investeringen in menselijk kapitaal.

-

Gericht beleid om handelsbeperkingen binnen mondiale waardeketens te deblokkeren.

Ander beleid dat kan helpen bij de ontwikkeling van integratie in mondiale
waardeketens:41
-

Internationale samenwerking om passende arbeidsnormen vast te stellen en te
bewaken.
In kaart brengen en toerekenen van de kosten van milieu-aantasting.

Internationale samenwerking: 42
-

Verdieping van de traditionele handelssamenwerking om de resterende
belemmeringen voor de handel in goederen en diensten aan te pakken, evenals het
herbekijken van andere maatregelen die de handel verstoren, zoals subsidies, en de
activiteiten van staatsbedrijven.

-

De samenwerking moet verder gaan dan het handelsbeleid en ook belastingen,
regelgeving en infrastructuur omvatten.

40

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_23_1661.
World Development Report 2020 – WBG, p. 6-7.
42
Idem, p. 7.
41

-

Grote industrielanden moeten het vertrouwen blijven behouden in op regels
gebaseerde onderhandelingen, in plaats van hun toevlucht te nemen tot unilaterale
bescherming.

-

Internationale steun om ontwikkelingslanden te helpen bij het aangaan van
regelgevende afspraken op gebieden die van belang zijn voor de export en om
toezeggingen te verkrijgen van hun handelspartners wanneer zij hun markten
openen.

-

Coördineren van verbeteringen op het gebied van handelsbevordering, waaronder het
helpen benutten van synergieën voor andere investeringen in transport-, energie- en
communicatie-infrastructuur.

Tot op heden ligt de focus in de partnerschap-onderhandelingen vooral op
goederenmarkten, wat slechts voor een ‘oppervlakkige’ integratie zorgt, omdat er onwil is
om dienstenmarkten te liberaliseren. Tot voor kort ontbrak de handel in diensten ook
grotendeels op de agenda voor regionale integratie van de East African Community
(EAC).43 Echter, in een wereld waar de productieketen steeds meer wordt
gedelokaliseerd, zijn een goed functionerende regelgeving en een relatief open
dienstensector nodig om directe buitenlandse investeringen aan te trekken. Zo kunnen de
ruggengraatdiensten geleverd worden die toelaten om te concurreren op de wereldwijde
goederenmarkten.
Landen in Afrika ten zuiden van de Sahara zouden zich beter moeten integreren in de
mondiale waardeketens, productie met toegevoegde waarde bevorderen en meer
investeren in hooggekwalificeerde taken om het potentieel van industrialisatie te
benutten dat inclusieve groei kan stimuleren.44 Hoewel in de sub-Sahara regio de
werkgelegenheid in de industrie toeneemt, van in totaal 8,6 miljoen banen in 1990 tot
21,3 miljoen in 2018, is het aandeel van de productie met toegevoegde waarde niet
verbeterd. Industrialisatie is essentieel voor het bevorderen van de snelle creatie van
jobs – jobs die landen ten zuiden van de Sahara hard nodig hebben.
De hoofdeconoom voor Afrika van de Wereldbank merkt op dat het opbouwen van de
capaciteit om deel te nemen aan en het upgraden van productieketens vereist dat landen
een passend industriebeleidspakket ontwikkelen dat is ontworpen om de huidige
comparatieve voordelen te benutten en tegelijkertijd concurrentie en innovatie op het
gebied van hooggekwalificeerde industrieën met een hoge toegevoegde waarde te
stimuleren.45
Landen kunnen hun beleid ter bevordering van deze agenda verbeteren door o.m. de
vestiging van nieuwe bedrijven te faciliteren en de groei van jonge bedrijven te
monitoren, de deelname aan mondiale waardeketens te versterken door de toegevoegde
waarde van de export te vergroten, ernstige misallocaties binnen en tussen bedrijven en
industrieën aan te pakken, innovatie te bevorderen om de robuuste productiviteitsgroei
te stimuleren die nodig is om de stijgende lonen te compenseren, en bedrijven te
stimuleren om de banengroei te ondersteunen.46 Landen kunnen ook gebruikmaken van
43
Jaime de Melo, Julie Regolo ‘The African Economic Partnership Agreements with the EU: Reflections inspired by
the case of the East African Community’ (2014) 1 Journal of African Trade 15, p. 22.
44
‘Policies Targeting Integration into Global Value Chains Key to Harnessing the Potential of Industrialization in
Africa’, World Bank Press release (23 November 2021).
45
Idem.
46
Idem.

de AfCFTA en andere handelsovereenkomsten om regionale waardeketens te versterken
en de voordelen van mondiale-waardeketenintegratie te vergroten.
Terwijl ze zich van de pandemie herstellen, zouden de Afrikaanse landen ook best de
belangrijkste knelpunten voor handel en industrialisatie aanpakken, veerkrachtige en
duurzame mondiale-waardeketendeelname versterken en nieuwe manieren van integratie
in mondiale waardeketens bevorderen, bv. door promotie van regionale waardeketens,
digitaal geleverde diensten en de groene economie. De sleutel tot het succes van AfCFTA
zijn transparante, vereenvoudigde en bedrijfsvriendelijke oorsprongregels en een
gestroomlijnd grensoverschrijdend beleid ter bevordering van investeringsbescherming
om regionale productienetwerken, bedrijfsregionalisering en grensoverschrijdende handel
in diensten te vergemakkelijken.47
Grenzen aan de mogelijkheden van derde landen en de EU om de deelname van
Afrikaanse landen aan mondiale waardeketens te verbeteren door middel van
vrijhandelsovereenkomsten
Ten eerste speelt de politieke dynamiek in Afrikaanse landen zelf een rol: zij accepteren
niet zonder meer dat ontwikkelde landen en regio’s zoals de EU of Japan hun en hun
industrieën ‘ESG-normen’ (environmental, social en governance norms) voorschrijven. Dit
leidt tot klachten over neokolonialisme of nieuw protectionisme.48
Ten tweede moet er aandacht besteed worden aan de machtsdynamiek van de bedrijven
die deelnemen aan mondiale waardeketens. Dat is essentieel om te bepalen of er bv.
daadwerkelijk voorzieningen voor arbeidsverbetering in het land zullen worden
geïmplementeerd. Europese landen zouden kunnen helpen bij dit proces door
investeringen te promoten in stimulerende sectoren zoals digitale infrastructuur en
energie, evenals specifieke programma's voor de ontwikkeling van vaardigheden die
opkomende technologieën omvatten.49 Om een positief effect te hebben, moet de EU
rekening houden met de mate waarin leveranciersbedrijven die gevestigd zijn in landen
die goederen produceren voor de EU-markt, in staat zijn om bv. de arbeidscondities te
verbeteren.50
Alhoewel de EU het belang van mondiale waardeketens in de wereldhandel erkent, kwam
dit lange tijd niet expliciet aan de orde in het kader van de EUvrijhandelsovereenkomsten met derde landen, behalve in enigszins losse verwijzingen
maatschappelijk verantwoord ondernemen.51 Meer recentelijk is hier wel een
inhaalbeweging ingezet: in haar nieuwe beleid voor Trade en Sustainable Developmenthoofdstukken in FTA’s (juni 2022) probeert de Commissie duurzaamheid strakker vorm te
geven.52 Ook d.m.v. haar voorstel voor due-diligencewetgeving (februari 2022) wil de
Commissie vergaande verplichtingen opleggen aan grotere bedrijven om hun gehele
waardeketen op duurzaamheid te controleren.53 Het EU-wetgevingsproces is nu in volle

47

Eyerusalem Siba, ‘Value chains in Africa: what role for regional trade?’, OECD Development Matters (2022).
Zie bv. https://www.moneyweb.co.za/investing/esg/esg-in-africa-is-colonialism-2-0/.
49
‘Policies Targeting Integration into Global Value Chains Key to Harnessing the Potential of Industrialization in
Africa’, World Bank Press release (23 November 2021).
50
Mirela Barbu, Liam Campling, Adrian Smith, James Harrison, Ben Richardson, ‘The Trade-Labour Nexus: Global
Value Chains and Labour Provisions in European Union Free Trade Agreements’ (2018) 9(3) Global Labour Journal
258, p. 267.
51
Idem, p. 271.
52
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_3921 .
53
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52022PC0071 .
48

gang.54 Daarnaast is onlangs EU-wetgeving van kracht geworden die het grotere
bedrijfsleven zal verplichten om volgens een vast stramien over hun mondiaal
duurzaamheidsbeleid te rapporteren.55
Ten slotte blijft het vermogen van een leveranciersbedrijf geïntegreerd in een bredere
mondiale waardeketen (en gevestigd in een economie met een vrijhandelsovereenkomst
met de EU) om verbeterde duurzaamheidsnormen te implementeren, niet alleen bepaald
door openbare regelgevende bepalingen van de vrijhandelsovereenkomst en hun
implementatieniveau door nationale regeringen.56 Een fundamentele bepalende factor is
het vermogen van een toeleverend bedrijf om veranderingen in bv.
arbeidsomstandigheden en -normen op de werkvloer door te voeren. EU-plannen om
bedrijven hiervoor technische assistentie te verlenen staan momenteel in de steigers.57

54
https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/theme-an-economy-that-works-for-people/file-legislativeproposal-on-sustainable-corporate-governance.
55
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32022L2464.
56
Mirela Barbu, Liam Campling, Adrian Smith, James Harrison, Ben Richardson, ‘The Trade-Labour Nexus: Global
Value Chains and Labour Provisions in European Union Free Trade Agreements’ (2018) 9(3) Global Labour Journal
258, pp. 271-272.
57
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52022PC0071.

Grubel-Lloyd Index58
1

Equatorial Guinea

Mondiale
waardeketens Afrika59

Percentage bevolking in armoede (most
recent year, against 2017 PPP)60

Beste gezondheidszorg61

Hoogste handelsexport62

0.544

1 South Africa

Mauritius

0.1

(2017)

Seychelles

2.4717

(2018)

South Africa

$130,706,766,704

(2021)

Tunisia

0.1

(2015)

Mauritius

1.89

(2018)

Nigeria

$47,338,716,492

(2021)

2

Tunisia

0.289

2 Algeria

3

SACU

0.286

3 Nigeria

Algeria

0.5

(2011)

Algeria

1.7193

(2018)

Morocco

$47,048,228,292

(2021)

4

Senegal

0.252

4 Morocco

Seychelles

0.5

(2018)

Tunisia

1.3025

(2017)

Egypt, Arab Rep.

$44,850,223,072

(2021)
(2021)

5

Cote d'Ivoire

0.227

5 Egypt

Morocco

1.4

(2013)

Cabo Verde

0.8312

(2018)

Algeria

$43,343,767,862

Egypt, Arab Rep.

2.5

(2017)

Egypt, Arab Rep.

0.769

(2018)

Angola

$29,843,731,085

(2021)

6

Egypt

0.222

6 Angola

7

Uganda

0.206

7 Tunisia

Gabon

2.5

(2017)

South Africa

0.7527

(2018)

Libya

$29,664,306,658

(2019)

8

Mozambique

0.204

8 Cote d’Ivoire

Cabo Verde

4.6

(2015)

Morocco

0.7308

(2017)

$23,206,601,901

(2021)

9

Cameroon

0.196

9 Kenya

Mauritania

6.5

(2014)

Gabon

0.6455

(2018)

Senegal

9.3

(2018)

Namibia
Sao Tome and
Principe

0.5902

(2018)

Ghana
Congo, Dem.
Rep.
Tunisia

$19,667,060,297

(2021)

0.4884

(2019)

Cote d'Ivoire

$16,083,020,558

(2021)

Lesotho

0.4734

(2018)

Kenya

$11,662,731,889

(2021)

Uganda
Equatorial
Guinea

0.4022

(2018)

Zambia

$11,534,130,929

(2021)

(2017)

Gabon

$11,280,880,845

0.4

(2021)

Cote d'Ivoire

0.3848

(2018)

Guinea

$10,349,491,215

(2021)

$9,722,217,412

Nigeria

0.3806

(2018)

Tanzania

(2021)

0.3784

(2018)

Ethiopia

$8,448,635,570

Botswana
Congo, Dem.
Rep.

(2021)

Botswana

$7,858,650,140

(2021)

0.3752

(2018)

Congo, Rep.

$7,813,576,417

(2021)

Comoros

0.2643

(2018)

Cameroon

$7,575,052,202

(2021)

Sudan

0.2618

(2017)

$7,209,542,056

(2021)

Eswatini

0.2447

(2018)

Guinea

0.2245

(2018)

Zimbabwe
Equatorial
Guinea

0.2237

(2014)

Uganda

$6,396,009,317

Djibouti

(2021)

0.214

(2018)

Senegal

$6,164,686,203

Angola

(2021)

Zimbabwe

0.2096

(2018)

Mali

$5,662,920,686

(2021)

$5,077,292,820

Madagascar

0.1991

(2018)

Mauritius

(2021)

Mozambique

$4,951,390,235

(2021)

10

Mauritius

0.175

10 Ghana

11

Kenya

0.164

11 DR Congo

Cote d'Ivoire

11.4

(2018)

12

Liberia

0.152

12 Zambia

Gambia, The

13.4

(2018)

13

Zambia

0.144

13 Mauritius

Guinea

13.8

(2018)

14

Morocco

0.139

14 Cameroon

Mali

14.8

(2018)

15

Niger

0.13

15 Gabon

Sudan

15.3

(2014)

16

Dijibouti

0.123

16 Namibia

Botswana

15.4

(2015)

17

Seychelles

0.12

17 Senegal

15.6

(2015)

18

Zimbabwe

0.105

18 Mauritania

19

Tanzania

0.099

19 Madagascar

Namibia
Sao Tome and
Principe

20

Sierra Leone

0.098

20 Tanzania

21

Madagascar

0.085

21 Botswana

22

Rwanda

0.071

22 Mozambique

23

Malawi

0.071

23 Uganda

24

Libya

0.06

24 Togo

25

Gambia

0.052

25 Chad

26

Burundi
São Tomé
Príncipe

0.048

26 Seychelles

27

and

0.046

27 Mali
28 Lesotho

15.6

(2017)

Comoros

18.6

(2014)

Djibouti

19.1

(2017)

Benin

19.9

(2018)

South Africa

20.5

(2014)

Guinea-Bissau

21.7

(2018)

Ghana

25.3

(2016)

Cameroon

25.7

(2014)

Sierra Leone

26.1

(2018)

27

(2015)

Ethiopia

$22,353,947,839

$6,806,230,926

https://aec.afdb.org/sites/default/files/2019/12/04/export_diversification_and_intra-industry_trade_in_africa.pdf
UNCTAD database - https://worldmrio.com/unctadgvc/
60
https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?view=map (Poverty headcount ratio at $2.15 a day (2017 PPP) (% of population))
61
https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.PHYS.ZS?end=2020&start=2009 (physicians per 1000 people)
62
https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.CD (Exports of goods and services (current US$)
58
59

(2021)

(2021)

28

Togo

0.041

29 Sierra Leone

Liberia

27.6

(2016)

Mauritania

0.1865

(2018)

Benin

$4,878,137,303

(2021)

29

Ethiopia

0.036

30 South Sudan

Togo

28.1

(2018)

Guinea-Bissau

0.1697

(2018)

Chad

$4,564,757,551

(2021)

30

Nigeria

0.034

31 Rwanda

Kenya

29.4

(2015)

Kenya

0.1565

(2018)

Burkina Faso

$4,467,779,365

(2019)
(2015)

31

Sudan

0.033

32 Central African Republic
Burkina Faso

30.5

(2018)

Malawi

0.1521

(2018)

South Sudan

$4,397,355,863

Nigeria

30.9

(2018)

Ghana

0.148

(2018)

Mauritania

$3,943,765,754

(2021)

32

Eritrea

0.031

33 Cape Verde

33

Algeria

0.029

34 Burundi

Chad

30.9

(2018)

Rwanda

0.134

(2018)

Namibia

$3,907,060,129

(2021)

34

Ghana

0.029

35 Djibouti

Angola

31.1

(2018)

Gambia, The

0.1307

(2018)

Djibouti

$3,682,879,345

(2020)
(2021)

35

Somalia

0.028

36 Sao Tome and Principe
Lesotho

32.4

(2017)

Cameroon

0.1292

(2018)

Madagascar

$3,042,228,929

Congo, Rep.

35.4

(2011)

Mali

0.1286

(2018)

Eswatini

$2,137,038,523

(2021)

Eswatini

36.1

(2016)

Zambia

0.1168

(2018)

Rwanda

$2,110,469,007

(2021)

Zimbabwe

39.8

(2019)

Congo, Rep.

0.1037

(2018)

Togo

$1,961,685,800

(2021)
(2021)

36

Mali

0.028

37 Gambia

37

Burkina Faso

0.028

38 Somalia

38

Angola

0.022

39
40

Gabon
Central
Republic

41

Cape Verde

0.02

42

Congo

0.019

43

Comoros

0.017

44

Guinea

45

African

0.022
0.021

Uganda

42.2

(2019)

Burundi

0.097

(2018)

Niger

$1,533,845,341

Tanzania

44.9

(2018)

Senegal

0.0881

(2019)

Somalia

$1,532,000,002

(2021)

Niger

50.6

(2018)

Burkina Faso

0.0853

(2018)

Lesotho

$1,081,042,805

(2021)

Rwanda

52

(2016)

Mozambique

0.0838

(2018)

Seychelles

$1,051,705,334

(2021)
(2021)

61.4

0.016

Zambia
Central African
Republic

(2015)

61.9

(2008)

Congo, Dem Rep

0.015

Mozambique

64.6

(2014)

46

Chad

0.013

Burundi

65.1

(2013)

47

Guinea-Bissau

0.01

67.3

(2016)

48

Benin

0.007

49

Mauritania

0.005

South Sudan
Congo, Dem.
Rep.

69.7

(2012)

Malawi

70.1

(2019)

Somalia

70.7

(2017)

Madagascar

80.7

(2012)

Eritrea

0.0811

(2018)

Sudan

$772,804,661

Benin

0.0791

(2018)

Sierra Leone

$684,275,813

(2021)

Togo

0.0774

(2018)

Cabo Verde

$476,614,904

(2021)

Ethiopia

0.0769

(2018)

$374,897,685

(2011)

Sierra Leone
Central African
Republic

0.074

(2018)

Eritrea
Central African
Republic

0.0718

(2018)

Guinea-Bissau

$205,987,687

(2020)

Comoros

$140,072,575

(2021)
(2021)
(2021)

Chad

0.0519

(2018)

$357,002,528

Tanzania

0.0512

(2018)

Burundi

$138,998,736

Liberia

0.051

(2018)

Gambia, The

$131,923,456

South Sudan

0.0374

(2018)

Somalia

0.023

(2014)

Niger

0.0162

(2018)

Ranking Comparison
Beste gezondheidszorg

Grubel-Lloyd Index

Hoogste handelsexport

Mondiale waarde-ketens Afrika

Percentage bevolking in armoede

Algeria

3

33

5

2

3

Angola

24

38

6

6

34

Benin

43

48

28

Botswana

17

18

21
21

16

(2021)

Burkina Faso

40

37

30

Burundi

38

26

50

34

46

Cabo Verde

5

41

45

33

8

Cameroon

34

9

20

14

25

Central African
Republic

47

40

47

32

44

Chad

48

46

29

25

33

Comoros

19

43

49

Congo, Dem. Rep.

18

Congo, Rep.

37

42

19

Cote d’Ivoire

15

5

11

8

11

Dijibouti

16

23

34

35

20

Egypt, Arab Rep.

6

6

4

5

6

Equatorial Guinea

14

1

22

Eritrea

42

32

32

Eswatini

21

Ethiopia

45

29

17

Gabon

9

39

14

15

7

Gambia, The

33

25

51

37

12

Ghana

31

34

8

10

24

Guinea

22

44

15

13

Guinea-Bissau

28

47

48

23

Kenya

29

11

12

9

30

Lesotho

12

41

28

35

Liberia

50

Libya

9

36

31

19
11

48
36

37
27

12

28

24

7
35

Madagascar

26

21

Malawi

30

23

19

51

Mali

35

36

25

27

14

Mauritania

27

49

32

18

9

Mauritius

2

10

26

13

1

Morocco

8

14

3

4

5

Mozambique

41

8

27

22

45

Namibia

10

33

16

17

49

Niger

53

15

39

41

Nigeria

16

30

2

3

32

Rwanda

32

22

37

31

42

Sao Tome and
Principe

11

27

36

18

Senegal

39

4

24

17

10

Seychelles

1

17

42

26

4

Sierra Leone

46

20

44

29

26

Somalia

52

35

40

38

50

South Africa

7

3

1

1

22

South Sudan

51

31

30

47

Sudan

20

31

43

Tanzania

49

19

16

20

40

Togo

44

28

38

24

29

Tunisia

4

2

10

7

2

Uganda

13

7

23

23

39

Zambia

36

13

13

12

43

Zimbabwe

25

18

21

38

38

15

60

50

40

30

20

10

0
Beste gezondheidszorg

Percentage bevolk ing in armoede

Hoogste handelsexport

Mondiale waarde-ketens Afri ka

Grubel-Lloyd Index

Algeria

Angola

Benin

Botswana

Burkina Faso

Burundi

Cabo Verde

Cameroon

Central African Republic

Chad

Comoros

Congo, Dem. Rep.

Congo, Rep.

Cote d’Ivoire

Dijibouti

Egypt, Arab Rep.

Equatorial Guinea

Eritrea

Eswatini

Ethiopia

Gabon

Gambia, The

Ghana

Guinea

Guinea-Bissau

Kenya

Lesotho

Liberia

Libya

Madagascar

Malawi

Mali

Mauritania

Mauritius

Morocco

Mozambique

Namibia

Niger

Nigeria

Rwanda

Sao Tome and Principe

Senegal

Seychelles

Sierra Leone

Somali a

South Afri ca

South Sudan

Sudan

Tanzania

Togo

Tunisia

Uganda

Zambi a

Zimbabwe

60

50

40

30

20

10

0
Beste gezondheidszorg

Percentage bevolking in
armoede

Hoogste handelsexport

Mondiale waarde-ketens Afrika

Grubel-Lloyd Index

Algeria

Angola

Benin

Botswana

Burkina Faso

Burundi

Cabo Verde

Cameroon

Central African Republic

Chad

Comoros

Congo, Dem. Rep.

Congo, Rep.

Cote d’Ivoire

Dijibouti

Egypt, Arab Rep.

Equatorial Guinea

Eritrea

Eswatini

Ethiopia

Gabon

Gambia, The

Ghana

Guinea

Guinea-Bissau

Kenya

Lesotho

Liberia

Libya

Madagascar

Malawi

Mali

Mauritania

Mauritius

Morocco

Mozambique

Namibia

Niger

Nigeria

Rwanda

Sao Tome and Principe

Senegal

Seychelles

Sierra Leone

Somalia

South Africa

South Sudan

Sudan

Tanzania

Togo

Tunisia

Uganda

Zambia

Zimbabwe