Dialoognota
Ouder Worden
2020 - 2040

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Introductie en focus
We worden allemaal ouder. We leven nu veel langer dan vroeger. Er zijn
bijvoorbeeld meer honderd jarigen dan ooit. Meer mensen worden ook ouder:
het aantal ouderen neemt toe tot 2050 - daarna hebben we blijvend met een
gemiddeld oudere bevolking te maken. Ouderen vormen een zeer belangrijke
groep in onze samenleving. Zo hebben ouderen veel levenservaring, wijsheid,
daardoor kunnen zijn bijvoorbeeld fungeren als opleider, mentor, oppas en
vrijwilliger.

Wat is er nodig? Wat is urgent? Wat moet in ieder geval geregeld worden? Wat wordt
in de aangeboden beleidsopties nog gemist? Waar moeten we beginnen?
Op basis van de Dialoognota zal als volgende stap een maatschappelijke debat
worden georganiseerd over de toekomst. Dit is namelijk niet alleen een verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid; daar is iedereen voor nodig!
Alleen samen maken we de ouderenzorg toekomstbestendig!

We worden ook vaak in behoorlijke gezondheid ouder. Maar dat geldt niet voor
iedereen. Met de groei van het aantal ouderen neemt tegelijkertijd het aantal
ouderen met zorgvragen de komende decennia toe. Dit stelt ons voor de vraag
hoe we de kwaliteit, de toegankelijkheid en de betaalbaarheid van de ouderenzorg ook voor komende generaties kunnen borgen. De coronacrisis heeft nog
eens te meer laten zien dat de druk op ons zorgstelsel hoog is.
In deze nota worden hiervoor mogelijkheden aangedragen. De focus van deze
nota ligt op ouder worden zorg en ondersteuning voor ouderen, thuis, in de wijk,
in het verpleeghuis of een andere woonvorm. Dus op wat oudere zelf kan en doet
in eigen omgeving of zorgomgeving. Dat betekent dat de netwerkzorg rondom
ouderen, inclusief de huisarts wel wordt meegenomen in dit verhaal, maar
bijvoorbeeld de medisch specialistische zorg niet.
Dit document is geen visie van het kabinet. Het is ook geen visie van VWS.
Het bevat zelfs geen standpunten en er worden geen keuzes gemaakt.
Dit document is een “menukaart” van maatregelen die bij kunnen dragen aan de
kwaliteit, toegankelijkheid en/of betaalbaarheid. Het document bevat ook niet
alleen maar maatregelen waarover wij enthousiast worden; het document bevat
ook een aantal pijnlijke maatregelen. Wellicht zijn ook zulke maatregelen nodig
om de zorg voor ouderen ook in de toekomst te kunnen blijven bieden.

2

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Doelstelling Dialoognota ouderen
• Het starten van een brede maatschappelijke dialoog over ouder worden en wat er
nodig is om gezond en fijn oud te worden. Er moet fundamenteel anders gedacht
en zo goed mogelijk gehandeld gaan worden over ouder worden gezien de
beperkingen aan de houdbaarheid van het huidige stelsel (kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid onder druk).
Met deze brede maatschappelijke dialoog wordt de start gemaakt om anders
handelen op gang te brengen. Aanreiken van beleidsopties die
combineerbaar zijn tot een pakket aan maatregelen die de basis is voor de
agenda voor de komende jaren.
• Formuleren van inhoudelijke ambities voor de verschillende fasen van de ‘reis’
van een oudere van vitaliteit, naar hulpbehoevend en uiteindelijk kwetsbaar.
Ambities die bovendien mogelijk zijn in de context van demografische realiteit
en grenzen aan beschikbare financiële middelen en menskracht.
• Voorbereiding van een visie op de toekomst van wonen, welzijn, onder­steuning
en zorg aan ouderen (scope tot 2040).

Verhouding andere trajecten
De discussienota ‘Zorg voor de Toekomst’ is een nota met brede voorstellen om
de toekomstbestendigheid van de gezondheidzorg te waarborgen. De precieze
opgave verschilt per zorgdomein, waarbij de discussienota zich qua perspectief
richt op alle domeinen en de verbindingen daartussen. Het betreft drie grote
thema’s: (1) preventie en gezondheid; (2) organisatie en regie; (3) vernieuwing en
werkplezier. Op vijf domeinen zijn inmiddels nadere uitwerkingen uitgewerkt of
in wording
• Bevorderen van gezondheid
• Visie zorglandschap GGZ
• Houtskoolschets acute zorg
• Dialoognota Ouderenzorg 20-40 (deze nota).
Uiteraard raken deze elkaar en zitten er overlappende thema’s in alle nota’s
namelijk de ‘juiste zorg op de juiste plek’. Tevens zijn er ook specifieke opgaven.
U zou deze discussienota’s het best zo kunnen zien.

3

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Bij het opstellen….

Leeswijzer

• We kijken vooruit naar 2040, terwijl de vergrijzing zich nu al doet voelen.
Er is een dringende behoefte om snel maatregelen te nemen.
• We moeten leren omgaan met schaarste en dat zijn we niet gewend.
• Terwijl we moeten omgaan met schaarste, moet de capaciteit fors omhoog.
Dat is een dubbele boodschap.
• Nu inzetten op genoeg capaciteit voor over enkele jaren in plaats van afwachten
tot de vraag komt, vraagt een behoorlijke mentale stap.
En wie is dan verantwoordelijk ?
• Wat mogen ouderen verwachten van de ondersteuning en zorg?
En andersom: wat mogen we van ouderen verwachten?
• Er is fors meer behoefte aan woonruimte voor ouderen, wie gaat deze bouwen?
Die is daarvoor verantwoordelijk? Hoeveel extra locaties zijn nodig en hoeveel
extra andere plaatsen zijn nodig? Hierover is geen duidelijkheid, maar er zijn wel
veel meningen.
• In welke mate zal technologie behulpzaam zijn? Dat technologie een voorname rol zal spelen ligt voor de hand, maar wat de bijdrage zal zijn,
is niet duidelijk.
• Aanpassen van de wetten en daarmee het stelsel kan de complexiteit in de
uitvoering verminderen. Tegelijkertijd zijn stelselwijzigingen tijdrovend,
trekken alle aandacht naar zich toe, en het duurt lang voordat deze tot
resultaten leiden. Is deze tijd er nog wel?

Wij hebben geen traditionele beleidsnota geschreven, maar hebben een
doorklikbaar document gemaakt. U hoeft deze niet van A tot Z te lezen, maar
kunt doorklikken naar de onderwerpen en beleidsopties die uw belangstelling
hebben. Ook wordt ingegaan op het consultatieproces en de maatschappelijke
dialoog die voor de komende periode zijn voorzien.

4

OUDEREN

Ouderen

Reis van de ouderen
Cijfers:
Vitale
trendsouderen
en ontwikkelingen
Hulpbehoevende ouderen
Conclusies
Kwetsbare ouderen
NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
BELEIDSOPTIES
Conclusies

NOODZAKELIJKE
VERVOLG
OP DIALOOGNOTA
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Het aantal ouderen neemt sterk toe. Met ouderdom komen ook kwaaltjes en
neemt de kwetsbaarheid toe. De druk op de zorg zal hierdoor flink toenemen.
De vraag is hoe we desondanks de kwaliteit, toegankelijkheid, bemensbaarheid
en de betaalbaarheid kunnen borgen.
Gelukkig zijn ouderen meer dan potentiële zorgvragers. Zo zien ouderen zichzelf
(liever) niet en zij zijn zelf ook niet voortdurend georiënteerd op hun gezondheid
en gezondheidsrisico’s. De toekomstige generatie ouderen zijn anders dan de
huidige als we kijken naar opleidingsniveau, financiële ruimte en ervaring met
technologie.
De vergrijzing is een belangrijk vraagstuk van de zorg. Maar het gaat niet alleen
over de zorgsector. Het gaat ook over wonen, vervoer, en sociale zekerheid.
De leefomgeving (in de breedste zin) moet veilig en prettig zijn voor ouderen
zodat zij zich uitgenodigd voelen om mee blijven doen in de samenleving.
We nemen u mee op een reis die ouderen maken en zullen met behulp van cijfers
van trends en ontwikkelingen laten zien dat de ouderenzorg een noodzakelijke
herziening nodig heeft.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

5

Reis van de ouderen

OUDEREN

Niet elke oudere heeft
zware
of complexe
zorgbehoefte
Verschillende
faseneenvan
ouder
worden
Voorkomen

Reis van de ouderen

Uitstellen

Verminderen

Gevolgen beperken

Vitale ouderen
Extreem kwetsbaar
Ervaren ernstige klachten in
verschillende domeinen

Hulpbehoevende ouderen
Kwetsbare ouderen

Multidomein problematiek
Klachten lichamelijk, psychische, mobiliteit
en cognitie. Ervaren soms te weinig
aandacht.

Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Conclusies

Lichamelijke en mobiliteitsproblemen
Chronische aandoeningen en kunnen
zich niet meer zelfstandig redden.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Complexiteit behoeften

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Extreem kwetsbaar

Hulpbehoevend

Omgaan met chronische aandoeningen
Chronische aandoeningen, maar redden
zich prima. Wel eens psychosociale
klachten en last van geheugen.
Vitaal
Begin chronische aandoeningen, maar
verder geen beperkingen.

Vitaal

Kwetsbaarheid

6

OUDEREN

Zorg en ondersteuning bewegen mee met behoefte
Geleidelijke achteruitgang met tussentijdse ernstige episodes

Reis van de ouderen

tijd
hoog

Vitale ouderen
Vaak bij hartfalen COPD

Hulpbehoevende ouderen

Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

functioneren

Kwetsbare ouderen
Overlijden
Soms acute ziekenhuisopnames
laag
2-5 jaar, maar overlijden is meestal plotseling

• Ouderen maken vaak de ‘reis’ van vitaal, naar hulpbehoevend, naar zeer
kwetsbaar
• Wenselijk is dat ondersteuning, zorg en wonen aansluiten op deze reis (fasen).

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• De fasen zijn niet met een schaartje te knippen, gaan veelal met schokken
gepaard. Dat vraagt meebewegen in de ondersteuning en zorg.

7

OUDEREN
Reis van de ouderen
Vitale ouderen
Hulpbehoevende ouderen
Kwetsbare ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Reis van ouderen
Vitale ouderen

“Als ik straks op leeftijd ben, is het mijn wens om zo lang mogelijk
zelfredzaam te blijven, in mijn eigen omgeving. Ik let daarom op mijn
eigen conditie en sociale contacten: ik zorg dat ik veel blijf bewegen en
actief betrokken blijf bij sociale activiteiten. Gewoon omdat het leuk is,
en ja in je achterhoofd denk je dan ook wel: dan ben ik later minder
eenzaam. Ook mijn huisvesting heb ik tijdig aangepast: we zijn kleiner
gaan wonen nadat de kinderen het huis uitgingen, en onze nieuwe woning
is goed toegankelijk. Mijn partner en ik wonen graag tussen mensen van
allerlei leeftijden, en we passen ook nog wel eens op de kleinkinderen of
kinderen uit de buurt. Maar sommige van onze vrienden zijn verhuisd naar
een wooncomplex waar ze met andere ouderen gemeenschappelijk wonen.
Dat vinden ze gezellig en de bewoners letten een beetje op elkaar.”

• Zij partner zijn in zorg en ondersteuning: wordt met hen gesproken,
niet over hen/tegen hen.
• Zij balans zoeken tussen behandeling gericht op genezing en welbevinden.
• Zij hulp en ondersteuning verlenen aan anderen (wederkerigheid).

En, hoe doen we het?
71% van de ouderen ervaart regie over het eigen leven
81% van de ouderen ervaart de huidige woning als geschikt
143 gemeenten hebben in hun prestatieafspraken aandacht voor ouderen
huisvesting (niet zijnde verpleeghuizen)

In de gewenste situatie geldt voor deze ouderen dat
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• zij zich bewust zin van het ouder worden (incl. de komende kwaaltjes en
beperkingen).
• zij weten van mogelijkheden om zich voor te bereiden op ouder worden:
vitaal blijven, werken aan zelf/samenredzaamheid.
• Zij voorbereidingen treffen (verhuizen, inzetten sociale netwerk, end of life
vraagstukken, levenstestament, woningaanpassingen).
• Zij weten wanneer het leven voor hen zinvol is.
• Zij open staan voor advies (bijvoorbeeld zelfmanagement van de chronische
ziekte, medicatietrouw, enz).

8

OUDEREN
Reis van de ouderen
Vitale ouderen
Hulpbehoevende ouderen
Kwetsbare ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Reis van ouderen
Hulpbehoevende ouderen

”Ik zie dat het voor sommige ouderen helaas niet meer gaat zonder permanente thuiszorg. Die krijgen bezoek van een wijkverpleegkundige om te
helpen bij medische zorg. Dan lukt het vaak toch nog wel om zelfstandig te
blijven wonen, zeker als de zorg goed samenwerkt met de mantelzorger. Wel
zie je ook veel dat het vaker opeens misgaat. Een dame bij ons in de straat viel
laatst. Op de spoedeisende hulp (SEH) is gecheckt of er een breuk was.
Dat was gelukkig niet het geval, maar enigszins in de war en met stevige
kneuzingen kon ze snel worden opgenomen bij een logeervoorziening.
Daar werd zij tijdelijk verzorgd en inmiddels is zij blij dat ze weer in haar
eigen appartement terug is. Er zijn wel wat drempels in haar woning
weggehaald, en ze heeft nu van die beugels in de badkamer. Ze denkt nu wel
na of ze niet naar een vorm van gemeenschappelijk wonen wil verhuizen.”

En, hoe doen we het?
89% van de mantelzorgers ervaart goede aansluiting met de formele zorg.
49% van de regionale coördinatiefuncties voor tijdelijk verblijf voldoet aan alle
eisen.

In de gewenste situatie geldt voor deze ouderen dat
• Zij zelfstandig wonen (evt. met hulp van het netwerkt). Dit kan ook in een
woonvorm zijn tussen ‘thuis’ en verpleeghuis. Immers, de meeste ouderen
blijven zelfstandig wonen.
• Zij in de eigen omgeving kunnen blijven, omdat hun leefomgeving zo is
georganiseerd:
• Zij een sociale basis hebben : eigen netwerk, vrijwilligersinzet, sociaal werk,
ondersteuning mantelzorgers (apart), dementievriendelijkheid, individuele
begeleiding, respijtzorg (waaronder logeerzorg).
• Zij een fysieke omgeving hebben waarin: woning geschikt als er kwalen zijn en
technologie beschikbaar is (eHealth Thuis als norm).
• Zij afgestemde eerstelijnszorg/ondersteuning hebben: samenwerking
kernteams huisarts, wijkverpleging en thuiszorg, sociaal wijkteam (+optioneel
paramedici en specialist ouderengeneeskunde) zijn op de hoogte en ondersteunen. Er is een duidelijk aanspreekpunt voor dementie/casemanagement en
domeinoverstijgende regie op de samenwerking van zorgverleners (incl.
toegang tot Wmo, Zvw en Wlz).
• Zij een actueel “zorgplan” hebben, waarbij aandacht is voor Advanced Care
Planning (ACP).
• Zij gegevens Kunnen uitwisselen met zorgprofessionals. professionals
onderling en met de informele zorg zorgverleners / “helpers”, die ook
onderling gegevens uitwisselen.
• Zij voldoende geclusterde woonvoorzieningen tot hun beschikking hebben.

9

OUDEREN
Reis van de ouderen
Vitale ouderen
Hulpbehoevende ouderen
Kwetsbare ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Conclusies

Reis van ouderen
(zeer) Kwetsbare ouderen
Als je naar het verpleeghuis moet…
“Je denkt er liever niet aan, maar je sterft het liefste in je eigen omgeving,
in je eigen bed. Maar je ziet ook wel gebeuren dat het in de laatste fase
gewoon niet meer gaat en dat het niet verantwoord is om iemand thuis te
laten blijven. Dan is het ook een veilig idee dat je kan worden opgenomen in
het verpleeghuis. Liefst niet te ver weg, dan komen buren en bekenden nog
op bezoek. En het is fijn als je al bekend bent bij het verpleeghuis, zodat de
opname een beetje normaal gaat en niet in grote paniek als het eigenlijk al
te laat is.”

In de gewenste situatie geldt voor deze ouderen dat
NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Zij verpleegzorg krijgen, thuis of in de tussenvorm voor het verpleeghuis of in het
verpleeghuis. Hierbij zetten ook hun verwanten/sociale netwerk zich actief in.
• Er toezicht op ze word gehouden, waar mogelijk via digitale middelen .
• Zij de mogelijkheid hebben tijdelijk opgenomen te worden bij acute
verslechtering, gericht op terugkeer naar huis.
• Zij verhuizen naar een verpleeghuis als dat nodig is: dan met behoud van
dezelfde zorgverleners, goede gegevensuitwisseling, respect voor
levenskeuzen.
• Zij in beeld zijn bij het zorgkantoor.
• Zij niet met problematische wachttijden te maken hebben.

10

OUDEREN

Cijfers en ontwikkeling

Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen

• De zorg komt de komende jaren voor grote(re) uitdagingen te staan.
• Dit komt doordat we allemaal steeds ouder worden, maar ook door andere
maatschappelijke ontwikkelingen.
• Dit heeft gevolgen voor de:

Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG
Zorgvraag

Capaciteit

Betaalbaarheid

Bemensbaarheid

Mantelzorg

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

11

OUDEREN
Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag

Meer ouderen (1)
• De vergrijzing is eigenlijk nu pas echt goed op stoom
• en stopt pas rond 2038

Vergrijzing
(in miljoenen)
12

Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid

10

6
4

Mantelzorg
Conclusies

20-64

8

0-19

65+

2
0
1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2020 2030 2040 2050 2060

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Bron (nidi 2019)

Aantallen ouderen
65-80 : nu 2,5 mln → 2038 3,2 mln
			
→ 2053 2,0 mln

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

12

OUDEREN
Reis van de ouderen

Meer ouderen (2)
In 2020 is circa 1 op de 5 mensen een 65-plusser.

In 2040 is circa 1 op de 4 mensen een 65-plusser.

In 2020 is circa 1 op de 21 mensen een 80-plusser.

In 2040 is circa 1 op de 12 mensen een 80-plusser.

Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Uit deze sheet blijkt dat de beroepsbevolking daalt ten opzichte van het aantal ouderen.

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

13

OUDEREN

Ontwikkeling aantal 65-plussers

Reis van de ouderen

Zorgvraag

Duizenden

Cijfers:
trends en ontwikkelingen

Ontwikkeling aantal 65-plussers
6.000

4.000

Betaalbaarheid

3.000

Mantelzorg
Conclusies

5.000

We worden steeds ouder en dat is iets waar we
trots op mogen zijn.

3.400

Met name in de komende 20 jaar neemt het aantal
ouderen sterk toe.

2.000

Ontwikkeling 2020-2040:
• 20- tot 65-jarigen: -1%
• 65-plussers: +43%
• 80-plussers: +96%

1.000

2020

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

4.900

4.300

Capaciteit

Bemensbaarheid

4.900

5.000

2030

2040

65- tot 70-jarigen

70- tot 75-jarigen

75- tot 80-jarigen

85- tot 90-jarigen

90- tot 95-jarigen

95-plussers

2050

2060

80- tot 85-jarigen

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

14

OUDEREN

Sterke vergrijzing
Ontwikkeling ouderen

Reis van de ouderen
60%

Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg

Vergrijzing: verhouding aantal 65-plussers t.o.v.
aantal 20 tot 65- jarigen.

50%

De ontwikkeling van de grijze druk laat zien dat er
per 65-plusser steeds minder mensen in de
werkende leeftijd zijn.

40%

30%

Dubbele vergrijzing: aandeel 80-plussers van
aantal 65-plussers.

20%

Binnen de groep 65-plussers neemt het aandeel
80-plussers sterk toe.

10%

0%

2020

Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

2030

2040
Grijze
druk
Vergrijzing

2050

2060

Dubbele
Dubbele vergrijzing
vergrijzing

Grijze druk (CBS)

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

15

OUDEREN

Vergrijzing geografisch in beeld

Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Grijze druk is het aantal 65-plussers in verhouding tot het aantal 20-64 jarigen
In 2020 hebben relatief weinig gemeenten te maken met een hoge grijze druk.
In 2040 is dit een heel ander verhaal; in alle regio’s neemt de grijze druk toe.

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

16

OUDEREN

Stijging zorgvraag

Reis van de ouderen

Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg

Duizenden

Zorgvraag

Mensen wonen langer thuis, waardoor er meer zorg
aan huis komt.

600

In de toekomst zijn er waarschijnlijk minder
mantelzorgers beschikbaar en zal o.a. de prevalentie
van dementie toenemen, waardoor ook de vraag
naar verpleeghuiszorg verder zal toenemen.

400

200

0

Conclusies

De zorgvraag, zowel de thuis als in het verpleeghuis,
stijgt.

1.000

800

Duizenden

Cijfers:
trends en ontwikkelingen

Ontwikkeling zorgvraag
1.200

2020

2025

2030

2035

2040

Wijkverpleging (Totaal zorgvorm wijkverpleging, Leeftijd: 65 jaar of ouder)
Wmo (Totaal exclusief verblijf en opvang, Leeftijd: 75 j aar of ouder)

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Wlz (VV-4 t/m 10)

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

17

OUDEREN

Capaciteit verpleegzorg en bouwopgave

Reis van de ouderen

Beschikbare plekken verpleegzorg (2020)

Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag

Beschikbare
capaciteit Wlz

151.470

Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid

Intramuraal

142.160*

Extramurale
capaciteit

VPT: 5.870

*daarvan ca. 13.000 de
komende 5 jaar gerealiseerd

PGB: 3.440

Mantelzorg
Conclusies

Verpleegzorg 2020

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Benodigde
capaciteit in 2040
Extra te realiseren
tot 2040

261.000
110.000

* VPT - Volledig Pakket Thuis
* PGB - Persoons Gebonden Budget

18

OUDEREN

Stijgende zorguitgaven

Reis van de ouderen

Zorgvraag

Miljoenen

Cijfers:
trends en ontwikkelingen

Ontwikkeling zorgkosten 65-plussers
70.000

De oplopende zorgvraag gaat gepaard met een
stijging van de zorguitgaven. Door de vergrijzing
nemen de kosten in zowel de Wlz als Zvw kosten.

60.000

De zorgkosten van 65-plussers als aandeel van
het bbp nemen toe:
4,9% in 2020
5,7% in 2030
6,5% in 2040

50.000

Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

Miljoenen

Capaciteit
40.000

30.000

Dit zorgt voor oplopende druk op zowel de
collectieve uitgaven als de solidariteit van het
zorgstelsel.

20.000

10.000
2020

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

2025

2030

2035

Zvw (excl. eigen risico)

Wlz (excl. eigen bijdrage)

Overheid

Aanvullende verzekering & eigen betalingen

2040

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

19

OUDEREN
Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag

Trends beroepsbevolking
Aandeel 20-64 jarigen
in de bevolking daalt

Behoorlijke variatie tussen regio’s
Delfzijl

55,9

47,3

in procenten

Capaciteit
Betaalbaarheid

in procenten
Groot Amsterdam

2020

Bemensbaarheid

58,8

Mantelzorg
Conclusies

pm: bron toevoegen

Bij een krimpende beroepsbevolking
wordt het steeds lastiger om
zorgverleners te vinden

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

2040

Concurrentie met andere sectoren
om medewerkers

52,3

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

20

OUDEREN

Arbeidsmarkt tekort per branche
Arbeidsmarkttekort per branche

Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen

2020

Het arbeidsmarkttekort is het verwachte aantal werknemers
dat ontbreekt om invulling te geven aan de arbeidsvraag,
waarbij een minimale vacaturegraad wordt aangehouden.

49

Zorgvraag
Capaciteit

Het arbeidsmarkttekort neemt het snelst toe in de branches
Verpleging en Verzorging en Thuiszorg.
2030

129

Betaalbaarheid
0

20

40

60

80

100

120

Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

140
160
Duizenden

Universitair medische centra

Ziekenhuizen en overige med. spec. zorg

Geestelijke gezondheidszorg

Huisartsen en gezondheidscentra

Overige zorg en welzijn

Verpleging en verzorging

Thuiszorg

Gehandicaptenzorg

Jeugdzorg

Sociaal werk

Het prognosemodel Zorg en Welzijn kijkt naar de periode
tot 2030. Demografische ontwikkelingen laten zien dat in
de periode 2030 tot 2040 de potentieel werkende beroepsbevolking (20- tot 64-jarigen) zal krimpen, terwijl het aantal
80-plussers nog zal stijgen. Dit zorgt voor oplopende druk
op de arbeidsmarkt.

Pm: nadere toelichting geven

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

21

OUDEREN
Reis van de ouderen

Cijfers mantelzorg
50-74 jarigen tov een 85-plusser

Levensverwachting in goed ervaren gezondheid

als indicatie potentiële mantelzorger

(in jaren)

Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag

85+

50-74

Mannen van 65 jaar
in laagste inkomensklasse

2020

in hoogste inkomensklasse

2030

Vrouwen van 65 jaar
in laagste inkomensklasse

Capaciteit
Betaalbaarheid

in hoogste inkomensklasse

Bemensbaarheid
Mantelzorg

0

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

15

(in procenten)
In 2019 gaf ongeveer 35% van de 16-plussers mantelzorg aan bekenden.
65-75 jarigen

BELEIDSOPTIES

10

Structureel afhankelijk van verzorging en verpleging

Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

15

6

Dit komt neer op 5 miljoen mantelzorgers, waarvan
830 duizend langdurig (meer dan 3 maanden) en intensief (meer dan 8 uur
per week).

21

75-85 jarigen

Vrouwen geven vaker mantelzorg dan mannen, en ook de leeftijdscategorie
van 46-65 jaar geeft vaak mantelzorg.

60

85+
0

10

Bron: rapport commissie Bos

20

30

40

50

60

70

80

90

Mantelzorgers geven gemiddeld 7 uur per week mantelzorg, gedurende 5 jaar.
De mediaan ligt op 3 uur per week.
De verhouding tussen 50-74 jarigen en de 85 plussers verslechtert waardoor er
minder mantelzorgers beschikbaar zijn (van 14,5 in 2020 naar 6,3 in 2040).

22

OUDEREN
Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Conclusies
Cijfers: trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
• Het aantal ouderen neemt proportioneel toe, maar dit gebeurt in Nederland
niet overal in dezelfde mate: krimpregio’s vergrijzen sneller.
• Daarbij worden Nederlanders steeds ouder.
• Dus er is sprake van een dubbele vergrijzing.
• Daarmee gaat ook een significante stijging van de zorgvraag gepaard.

Zorgcapaciteit
BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Er is een gat tussen de beschikbare capaciteit en benodigde capaciteit in
verpleegzorg (intramuraal en extramuraal).
• Er is een grote bouwopgave tot 2040.

Betaalbaarheid
• Stijgende zorgvraag gaat gepaard met een snelle en aanzienlijke stijging van de
zorguitgaven .
• Dit zorgt voor oplopende druk op de solidariteit van het zorgstelsel, maar ook
op de collectieve uitgaven.

Bemensbaarheid
• De ontwikkeling van de vergrijzing laat zien dat er per 65 plusser steeds minder
mensen in de werkende leeftijd zijn.
• Bij krimpende beroepsbevolking wordt het steeds lastiger om zorgverleners te
vinden.
• Dit verhoogt de concurrentie met andere sectoren.

Mantelzorg
• De verhouding tussen 50-74 jarigen en de 85 plussers verslechtert waardoor er
minder mantelzorgers beschikbaar zijn (van 14,5 in 2020 naar 6,3 in 2040)

23

OUDEREN
Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Disclaimer (1) – Demografie en zorgvraag
Om de demografische ontwikkelingen weer te geven is gebruik gemaakt van
bevolkingscijfers (2019 en 2020)1, de bevolkingsprognose 2020-20602 en de
regionale prognose 2020-20503, allen van het CBS.
Voor de zorgvraagprognoses (afgerond op 5.000) is gekeken naar:
• Wijkverpleging en Wmo: De demografische ontwikkeling gebaseerd bevolkingsprognose 2020-20602 van het CBS.
• Wijkverpleging en Wmo: Gebruikscijfers per leeftijdscategorie voor wijk­
verpleging4 en Wmo5 van het CBS. Dit betreffen jaarcijfers; cliënten met
wijkverpleging en/of Wmo-ondersteuning hoeven niet een volledig jaar
gebruik te maken van deze zorg of ondersteuning. Er is verondersteld dat
de zorgvraag per leeftijdscategorie constant is.
• Wlz: De prognose is gebaseerd op de prognose incl. veranderende Oldest Old
Support ratio (OOSR) en stijgende levensverwachting uit het TNO-rapport
“Prognose capaciteitsontwikkeling verpleeghuiszorg fase II”6. De OOSR is de
verhouding tussen het aantal 50- tot 74-jarigen en het aantal 85-plussers.
Dit getal geeft een indicatie van de beschikbaarheid van mantelzorgers; als er
minder mantelzorgers zijn, is de behoefte aan verpleeghuiszorg groter.
Daarvan is sprake. Ook is er rekening gehouden met de stijgende levens­
verwachting; we overleven meer aandoeningen die vroeger fataal waren.
Daardoor zal de prevalentie van dementie toenemen, wat leidt tot een grotere
vraag naar verpleeghuiszorg. Dit wordt versterkt omdat de verblijfsduur van
iemand met dementie langer is dan bij somatische aandoeningen.

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

1 https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?dl=477F1
2 https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84646NED/table?dl=477F5
3 https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/84527NED/table?dl=477FB
4 https://mlzopendata.cbs.nl/#/MLZ/nl/dataset/40052NED/table?dl=477FD
5 https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83262NED/table?dl=477FC
6 https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-volksgezondheid-welzijn-en-sport/documenten/rapporten/2020/07/28/prognose-capaciteitsontwikkeling-verpleeghuiszorg-fase-ii

24

OUDEREN
Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg
Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Disclaimer (2) – Betaalbaarheid
Voor de betaalbaarheidsprognose (afgerond op 1 miljard euro) is gekeken naar:
• De demografische ontwikkeling gebaseerd op de bevolkingsprognose
2020-2060 1 van het CBS.
• De stijgende levensverwachting 2 (CBS).
• De verdeling van zorgkosten naar leeftijdscategorie, gebaseerd op de Kosten
van Ziekte 2017 3 van het RIVM. Voor de definitie van zorg is gekozen voor het
bruto Uitgavenplafond zorg. De zorgkosten uit 2017 zijn opgehoogd met factor
1,10 om de zorgkosten in prijspeil 2019 uit te drukken. Aanvullend is er
gecorrigeerd voor:
• De oploop in beschikbare middelen voor het kwaliteitskader verpleeghuiszorg.
• De per 2019 overgehevelde Wmo/Jeugd-budgetten naar het gemeentefonds.
• De verwachtte economische groei gebaseerd op de vergrijzingsstudie4 van het
CPB.
Aangezien er bij de betaalbaarheidsprognose uitsluitend is gekeken naar
demografische ontwikkelingen, geeft dit de minimale ontwikkeling weer.
• De zorguitgaven stijgen echter door meerdere factoren dan alleen demografie.
Het CPB rekent met 5 componenten: 1) prijsontwikkeling bbp, 2) stijging van
reële lonen en prijzen (prijzen in de zorg groeien namelijk sneller dan de
algemene inflatie), 3) demografie, 4) inkomensgroei per hoofd en 5) overige
groei (gebaseerd op historische decompositie van zorguitgaven en is gelijk aan
de groei van de zorguitgaven die niet toe te wijzen valt aan factoren 1 t/m 4).
Zie voor meer toelichting MLT zorg 2022-2025 5 van het CPB.

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

1 https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84646NED/table?dl=477F5
2 https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84647NED/table?dl=47899
3 https://statline.rivm.nl/#/RIVM/nl/dataset/50050NED/table?dl=478A8
4 https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Vergrijzingsstudie-2019-Zorgen-om-morgen.pdf
5 https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Middellangetermijnverkenning-zorg-2022-2025-nov2019.pdf

25

OUDEREN
Reis van de ouderen
Cijfers:
trends en ontwikkelingen
Zorgvraag
Capaciteit
Betaalbaarheid
Bemensbaarheid
Mantelzorg

Disclaimer (3) – Bemensbaarheid en mantelzorg
De prognoses m.b.t. arbeidsmarkt zijn overgenomen uit het Prognosemodel Zorg
en Welzijn 1.
• Het Prognosemodel Zorg en Welzijn geeft inzicht in de verwachte ontwikkeling
van de vraag naar arbeid (arbeidsvraag) en het aanbod van arbeid (personeelsaanbod) tot 2030. Prognoses zijn beschikbaar voor alle branches, zowel
landelijk als voor de 28 RegioPlus-arbeidsmarktregio’s en de 43 zorgkantoorregio’s. De prognoses zijn doorberekend voor verschillende scenario’s,
waaronder twee corona-gerelateerde scenario’s.
• De gepresenteerde cijfers volgen uit het corona-basisscenario. Meer toelichting
over de verschillende scenario’s is te vinden op de website van het
Prognosemodel Zorg en Welzijn 2.
• De gehanteerde definitie is totaal zorg en welzijn smal; dit is de samenstelling
van de branches die het terrein van zorg en welzijn beschrijven zonder de
branche kinderopvang 3.
De gegevens over mantelzorg zijn overgenomen uit het rapport “Blijvende bron
van zorg” 4 van het SCP.

Conclusies

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
1 https://www.prognosemodelzw.nl/
2 https://www.prognosemodelzw.nl/over-het-prognosemodel/scenarios (2019/2020)
3 https://prognosemodelzw.databank.nl/dashboard/dashboard-branches/totaal-zorg-en-welzijn--smal-/
4 https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2020/12/09/blijvende-bron-van-zorg

26

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Noodzakelijke herziening ouderzorg:
menukaart aan beleidsopties
Gezien de gewenste soepele cliëntreis voor ouderen (zo lang mogelijk in goede
gezondheid, met juiste zorg en ondersteuning in woonomgeving) is een
fundamentele herziening van de ouderenzorg nodig.
De ouderenzorg is nu geregeld in drie wetten. Aanpassing van de ene wet heeft
invloed op andere wetgeving. Dit vraagt altijd een consistentie check van het
geheel van zorg en ondersteuning voor ouderen. Hierna wordt een aantal
beleidsopties voorgesteld voor aanpassing van de wetten. Daarbij geldt dus ook
dat in het licht van een beleidsoptie het geheel bekeken moet worden op
consequenties. De beleidsopties zullen daarmee nog niet volledig of voldoende
samenhangend zijn. Die samenhang zal in de dialoog en consultatie verder
worden besproken en uitgewerkt.
Dit houdt in dat:
Er een noodzakelijke verschuiving van de huidige focus genezen van ziekte,
naar een focus op gezondheid en welzijn van ouderen nodig is.

• Voor een fundamentele herziening van de ouderenzorg zijn verschillende
beleidsopties denkbaar Deze beleidsopties zijn een nadere uitwerking van de
ouderenzorg op basis van:
• Discussienota Toekomst van de zorg; https://www.internetconsultatie.nl/
zorgvoordetoekomst
• Zorgkeuzes In Kaart fiches; https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2020/07/01/zorgkeuzes-in-kaart
• Brede Maatschappelijke Heroverwegingen, https://www.tweedekamer.nl/
kamerstukken/moties/detail?id=2020Z07213&did=2020D15415
• Het advies van Expertiseteam van de VNG over de reikwijdte van de WMO
(Het verschil durven maken); https://vng.nl/publicaties/
het-verschil-durven-maken-advies-expertiseteam-reikwijdte-wmo
• Het rapport van de commissie Toekomst Zorg Thuiswonende Ouderen
(commissie Bos); https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2020Z13254&did=2020D28103

• Er is een bereidheid om (grote) stelselvraagstukken onder ogen te zien.
Het stelsel schiet namelijk tekort om de juiste zorg en ondersteuning op
de juiste tijd en plaats te bieden.

27

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Stelsel, betaalbaarheid, toegankelijkheid
en kwaliteit
Stelsel

Betaalbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit

Ondersteuning en zorg (en wonen) voor ouderen zijn georganiseerd in verschillende domeinen (Wmo, Wlz, Zvw), kennen verschillende inkopende partijen
(Gemeenten, zorgkantoren, zorgverzekeraars), zijn geschoeid op een verschillende sturingsfilosofie en worden binnen verschillende geografische gebieden
uitgevoerd.

De toename van de zorgvraag als gevolg van de vergrijzing maar ook de toene­
mende mogelijkheden door bijvoorbeeld technologische ontwikkelingen leiden
tot een toename van de zorgkosten voor 65+ ers. Deze zorgkosten worden
gemaakt om de toegankelijkheid en de kwaliteit van de zorg te kunnen borgen.

Dit kan tot ongewenste uitkomsten leiden. Gemeenten en zorgverzekeraars
worden niet beloond voor het voorkomen of uitstellen van zwaardere zorgvragen
(preventie). Ouderen ervaren dat zorg en ondersteuning niet altijd goed op elkaar
zijn afgestemd als deze uit meerdere domeinen wordt geleverd. Ook de overgang
van het ene naar het andere stelsel bij een zwaardere zorgvraag verloopt niet
vloeiend. Zorgaanbieders en professionals ervaren forse administratieve lasten.
Om deze en andere ongewenste effecten aan te pakken schetsen wij twee wegen:
1. Het verminderen van het aantal stelsel waar ouderen mee te maken krijgen in
de reis van het ouder worden (stelselwijziging);
2. Het maken van landelijke en regionale afspraken over de organiseerbaarheid
van zorg.
Deze wegen zijn niet absoluut, maar moeten worden gezien als een schaal.
Stelselwijzigingen vergen ook afspraken met de sector, bijvoorbeeld over
implementatie, financiële kaders etc. Landelijke en regionale afspraken over
samenwerking zullen wettelijk en financieel gefaciliteerd moeten worden.

In 2020 bedragen de zorgkosten bijna 40 miljard. Bij ongewijzigd beleid zijn deze
kosten in 2040 gestegen tot meer dan 60 miljard. De oplopende zorgkosten
leiden tot verdringing van andere collectieve uitgaven voor bijvoorbeeld
onderwijs en infrastructuur en zetten de solidariteit onder druk. Om de groei van
de zorgkosten te beperken kunnen maatregelen worden genomen waarbij
ouderen zelf een grotere financiële bijdrage leveren aan zorg en ondersteuning,
waarbij het verzekerd pakket (de aanspraak) wordt ingeperkt of waarbij de
toegang tot (dure) zorg wordt beperkt voor zwaardere zorg- en ondersteuningsvragen dan nu het geval is. Per maatregel is eveneens aangegeven wat de
gevolgen zijn voor de kwaliteit, de toegankelijkheid en de bemensbaarheid van
de zorg.

Hier treft u maatregelen gericht op het verbeteren van de betaalbaarheid en de
maatregelen gericht op het verminderen van domeinen en het maken van
(landelijke) afspraken.

> Naar menu | Stelsel

28

OUDEREN

Stelsel

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

> Verzekerd pakket versmallen
> Beperk WLZ tot zwaardere zorg

BELEIDSOPTIES

> Verzeker alleen gepast gebruik van bewezen effectieve zorg

Stelsel

> Meer eigen betalingen / inkomensafhankelijkheid

3 Kernvragen

> Alle ouderenzorg onderbrengen in één domein
> Scheiden wonen en zorg

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Reikwijdte WMO beperken
> Zorg op maat
> VPT als alternatief pgb wooninitiatieven
> Omslagpunt zorg thuis
> Prikkels voor gemeenten
> Weeg de sociale context mee bij het bepalen van de toegang tot de WLZ
> Zorg voor een betere balans tussen vaste en flexcontracten in de zorg
> Verkennen populatiebekostiging voor de doelgroep ouderen
> Harmonisering administratieve voorwaarden over de stelsels
> Elektronische gegevensuitwisseling

29

OUDEREN

Verzekerd pakket versmallen
Tot 2040 groeit het aantal ouderen dat zorg en ondersteuning nodig heeft harder
dan het aantal werkenden in de bevolking. Dit zorgt voor extra druk op de
financiële- en arbeidscapaciteit in de zorg. Het is daarom van groot belang om na
te gaan voor welke zorg en ondersteuning ouderen redelijkerwijs zelf de
verantwoordelijkheid kunnen dragen en welke zorg verzekerd moet blijven. De
vergoeding van bijvoorbeeld kosten van huisvesting, maaltijden en schoonmaken van de woning moet zoveel mogelijk beperkt worden. Wanneer ook kosten
die zelf gedragen kunnen worden uit het verzekerd pakket verdwijnen, betekent
dit bijvoorbeeld dat alle ouderen ook zelf gaan betalen voor hun mondzorg. Voor
een beperkte groep is het mogelijk wenselijk dat de overheid wel alle zorg en
ondersteuning regelt. De vraag is hoe die groep afgebakend moet worden.

Het is aan VWS om samen met veldpartijen de inhoud van het verzekerde pakket
te bepalen en vast te stellen wat noodzakelijke zorg is waarvan men niet kan
verwachten dat ouderen de kosten hiervoor zelf dragen. Stappen die op korte
termijn gezet kunnen worden zijn:
• schrappen huishoudelijke hulp uit de Wmo;
• scheiden van de kosten van wonen en zorg voor nieuwe Wlz-verzekerden.
Voor verdergaande versmalling van het verzekerde pakket zijn wijzigingen nodig
van Zvw en Wlz.
Overheden zullen samen met veldpartijen in het sociale- en zorgdomein de eigen
verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid van ouderen moeten stimuleren en
faciliteren. Bewustwordingscampagnes kunnen bevorderen dat ouderen tijdig
anticiperen op een nabije toekomst waarin ze meer behoefte zullen hebben aan
ondersteuning en zorg.

Doel

Effecten op

Het verzekerde pakket zoveel mogelijk beperken tot noodzakelijke zorg waarvan
de kosten niet door ouderen zelf gedragen kunnen worden, zodat de noodzakelijke zorg toegankelijk en betaalbaar blijft. Voor een beperkte groep kwetsbare
ouderen zal de overheid wellicht de regie (deels) moeten overnemen.

• Kwaliteit: De kwaliteit kan afnemen doordat de samenhang vervalt tussen zorg
en de daaraan gekoppelde activiteiten die geen zorg zijn: degene die het eten
verzorgt is niet meer degene die het eten geeft. Door zorgkosten die zelf
gedragen kunnen worden niet meer te vergoeden, kunnen ouderen zorg gaan
mijden of uitstellen. Mensen die mondzorg uitstellen, zullen een slechter gebit
krijgen en vervolgens aangewezen zijn op zwaardere zorg.
• Toegankelijkheid: Voor wonen, welzijn en ondersteuning, zoals huishoudelijke hulp, kan de toegankelijkheid voor minder draagkrachtige ouderen
afnemen.
• Betaalbaarheid:
• Optie 1: Deze maatregel leidt tot lagere zorguitgaven, maar dit effect is (deels)
onzeker en nog niet gekwantificeerd. De lagere zorguitgaven worden voornamelijk gerealiseerd door een verschuiving van lasten van publiek naar privaat.
• Als basisvoorzieningen efficiënter gerealiseerd kunnen worden binnen in het
private domein kunnen ook besparingen gerealiseerd worden ten opzichte van
de totale zorguitgaven.
• Optie 2: Deze maatregel leidt tot lagere zorguitgaven, met name wanneer
intramurale zorg vervangen kan worden door extramurale zorg. Het effect is
nog niet gekwantificeerd.

Achtergrond
NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Realisatie

Tijdshorizon
Sommige stappen kunnen al de komende regeerperiode worden gezet. Voor
wetswijzigingen is een langere termijn nodig, maar hiermee kan in de komende
regeerperiode wel een begin worden gemaakt.

Aannames
• Burgens kunnen zelf meer eigen verantwoordelijkheid dragen voor zorg,
welzijn en leven. Voorwaarden zijn:
- de meeste ouderen kunnen de lasten dragen voor de benodigde voorzieningen op ten minste een basisniveau;
- er is tijdig voldoende aanbod van collectieve of generatiebewuste woningen;
- er is voldoende aanbod van private ondersteunende voorzieningen.
• Er is compensatie mogelijk voor ouderen die de basisvoorzieningen en
ondersteuning niet zelf kunnen betalen.

> Terug naar menu | Stelsel

30

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Optie 3: Door de effectiviteit en bijhorende kosten van zorg beter in beeld te
brengen en niet of minder effectieve zorg niet meer te vergoeden kunnen
potentieel grote besparingen gerealiseerd worden (zie als voorbeeld curatieve
zorg BMH fiches 2-7). De lagere zorguitgaven zijn nog niet gekwantificeerd.

Overwegingen
Uitsluiting van huishoudelijke hulp uit het verzekerde pakket kan ertoe leiden
dat deze hulp vaker ‘zwart’ geregeld wordt.

Bemensbaarheid
Optie 1: Indien huisvesting en ondersteunende diensten efficiënter georganiseerd
kan worden buiten het pakket kan het een positief effect hebben.
Optie 2: De groep die geen aanspraak meer maakt op instellingszorg, zal
uitwijken naar andere zorgvormen. Het effect op de bemensbaarheid is onzeker.
Optie 3: Niet effectieve interventies kunnen worden uitgesloten en daar hoeft
geen menskracht meer op. Daarnaast is extra aandacht noodzakelijk voor de
effectiviteit en kosten van bijvoorbeeld hulpmiddelen en organisatie van zorg,
waardoor minder professionele zorgverleners ingezet hoeven te worden.
De beperking van het pakket heeft een positieve invloed op kwaliteit, toegankelijkheid, betaalbaarheid en bemensbaarheid van de noodzakelijke zorg die in het
pakket blijft.

> Terug naar menu | Stelsel

31

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Beperk de Wlz tot zwaardere zorg
Beperk de toegang tot de Wlz voor mensen, waarvoor het noodzakelijk is dat de
overheid de regie overneemt

Achtergrond
Tot 2040 groeit het aantal ouderen dat zorg en ondersteuning nodig heeft harder
dan het aantal werkenden in de bevolking. Dit zorgt voor extra druk op de
financiële- en arbeidscapaciteit in de zorg. Een van de mogelijkheden om die
druk te verlichten is het beperken van instellingszorg vanuit de Wlz tot mensen
met een zwaarder zorgprofiel. In de Brede Maatschappelijke Heroverwegingen en
in Zorgkeuzes in Kaart is het voorstel gedaan dit te doen via het schrappen van
zorgprofiel ‘Verpleging en Verzorging (VV): Beschut wonen met intensieve
begeleiding en uitgebreide verzorging’ (ZZP AWBZ 4VV).
In dit voorstel, wordt een alternatieve aanpak voor een mogelijke herijking van
de toegang tot de Wlz voor ouderen verkend. Om te kunnen beslissen welke
ouderen toegang moeten houden tot de Wlz en welke ouderen zorg en ondersteuning vanuit de Zvw en Wmo kunnen krijgen, moet een aantal vragen
beantwoord worden: Moet een grens gebaseerd zijn op zorginhoudelijke criteria
of dienen ook andere factoren – zoals persoonlijke context, betaalbaarheid en
financiële draagkracht – in de beoordeling betrokken te worden? Kan de grens
gelegd worden bij wilsonbekwame cliënten of bij het ontbreken van eigen regie?

Doel
De toegang tot de Wlz zo af te bakenen dat voor de groepen, waarvoor het
noodzakelijk is dat de overheid de regie overneemt de noodzakelijke en effectieve
zorg en ondersteuning toegankelijk en betaalbaar blijft.

Tijdshorizon
Beperking van de toegang tot de Wlz tot specifieke cliëntgroepen vergt wijziging
van wet- en regelgeving. Hiermee kan een begin gemaakt worden tijdens de
komende regeerperiode.

Aannames
Door de groep cliënten die aanspraak maakt op (dure) integrale instellingszorg
verder te beperken, worden de kosten voor de zorg en ondersteuning lager. Ook
komen de kapitaallasten dan niet meer ten laste van het Fonds langdurige zorg. Daar
staat tegenover dat de groep die geen aanspraak meer kan maken op instellingszorg
nog steeds is aangewezen op 24-uurs zorg. Dit levert alleen een kostenbesparing op
indien deze zorg efficiënter buiten de instelling gegeven kan worden.

Realisatie
VWS kan, samen met de veldpartijen aan de hand van de cliëntportretten ouderen
(verwachte oplevering door HHM in maart 2021), onderzoeken welke cliëntgroepen in welke situaties, niet in een Wlz-instelling zouden hoeven worden
opgenomen. Hiernaast dient er consensus te worden gecreëerd over de eisen
waaraan de zorg en ondersteuning buiten een instelling minimaal moeten
voldoen. Naast het aanpassen van zorginhoudelijke criteria kan er ook aan
gedacht worden om bij de indicatiestelling ook persoonlijke- en contextuele
factoren, zoals financiële draagkracht of de mate van het ontbreken van eigen
regie te betrekken.

Effecten op
• Kwaliteit: Voor de mensen met zwaardere zorgprofielen die toegang houden tot
instellingszorg kan de kwaliteit ervan mogelijk in stand gehouden worden,
doordat deze zorg specifieker op hen wordt ingericht. Voor degenen die geen
aanspraak meer zullen maken op instellingszorg is het de vraag of in de
thuissituatie of in een geclusterde woonvorm 24-uurs zorg geboden kan worden
die voldoende is, zodat mensen veilig en verantwoord zorg kunnen krijgen.
• Toegankelijkheid: Voor cliënten, waaruit blijkt dat deze in een instelling
opgenomen moeten worden, blijft de toegankelijkheid van de zorg behouden
op het huidige niveau. Voor cliënten, waarvan dit niet het geval is, maar wel
een 24-uurs zorgbehoefte heeft, neemt de toegankelijkheid van instellingszorg
af. Om een indruk te geven van het minst zware ZZP: In 2018 hadden ongeveer
35.000 mensen een indicatie voor ZZP AWBZ 4VV. Van hen was circa een derde
90 jaar of ouder en verbleven ruim 23.000 mensen in een instelling. Van de
ruim 11.000 mensen die niet in een instelling verbleven, stonden er een
geschatte 5000 wel op de wachtlijst voor opname.

> Terug naar menu | Stelsel

32

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Betaalbaarheid: Door deze beleidsoptie zal de Wlz-instellingszorg beter
betaalbaar worden. Daar staat tegenover dat de zorg voor een grotere groep
cliënten extramuraal geregeld moet worden, met bijkomende kosten en inzet
van mantelzorg. Uit onderzoek is gebleken dat de kosten van de professionele
zorg voor de groep met zorgprofiel ZZP AWBZ 4VV) extramuraal over het
algemeen lager zijn dan die bij verblijf in een instelling.
• Bemensbaarheid: De groep die geen aanspraak meer maakt op Wlzinstellingszorg, zal uitwijken naar zorg thuis, op basis van Zvw en Wmo. Het
effect op de bemensbaarheid is mede afhankelijk van de vraag hoe efficiënt die
zorg verleend kan worden. Het is mogelijk dat er vanwege verlies van efficiëntie
juist meer zorgverleners nodig zijn, doordat mensen langer thuis blijven
wonen en zorgverleners meer tijd kwijt zijn aan reistijd.

Overwegingen
Mogelijk is er een risico van overdiagnostiek: er zouden andere indicaties gesteld
kunnen worden, zodat ouderen toch in aanmerking komen voor zorg vanuit de
Wlz.

> Terug naar menu | Stelsel

33

OUDEREN

Verzeker alleen gepast gebruik van bewezen
effectieve zorg

Aanname

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

Realisatie

Tot 2040 groeit zowel het absolute aantal ouderen als hun aandeel in de
bevolking. In de verwachte zorgbehoefte zal niet te voorzien zijn op de wijze
waaraan we nu gewend zijn. Eén van de manieren om de kwaliteit van zorg te
verbeteren en tegelijkertijd de stijging van zorgkosten aan te pakken, is binnen de
Zvw en Wlz alleen zorg te verzekeren die aantoonbaar effectief is gebleken.

Om inzicht te krijgen in de effectiviteit van zorg is onderzoek nodig en moet
ingezet worden op implementatie van kennis over effectiviteit van zorg. Dat
vraagt een verschillende aanpak voor de ouderenzorg binnen de Wlz en de Zvw.

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Van veel zorg voor oudere cliënten is de effectiviteit niet aangetoond. Op basis
van onderzoek naar de effectiviteit van zorg en ondersteuning bij ouderen, kan
samen met ouderen bepaald worden welke zorg zinnig en passend is. Zorg
waarvan is aangetoond dat ze niet effectief is – in termen van klinische uitkomsten, functioneren of kwaliteit van leven – wordt niet meer aangeboden. Dit
vraagt naast onderzoek ook om inzet op implementatie van deze kennis.

Doel
Een door Zvw en Wlz verzekerd pakket van zorg en behandelingen voor ouderen
dat alleen bewezen effectieve zorg omvat, zodat de verzekerde zorg effectief is en
toegankelijk en betaalbaar blijft.

Tijdshorizon

De effectiviteit van een substantieel deel van de verschillende vormen van zorg en
ondersteuning kan in beeld worden gebracht.

Effecten op
• Kwaliteit: De kwaliteit van de vergoede zorg neemt toe doordat niet aantoonbaar effectieve zorg van het pakket wordt uitgesloten en doordat bewezen
effectieve zorg gepast kan worden ingezet.
• Toegankelijkheid: De toegankelijkheid van zorg die niet aantoonbaar effectief
is neemt af.
• Betaalbaarheid: Op dit moment is van een groot deel van de zorg voor
ouderen de effectiviteit onbekend. Door de effectiviteit van deze zorg beter in
beeld te brengen en niet of minder effectieve zorg niet meer te vergoeden
kunnen potentieel besparingen gerealiseerd worden.
• Bemensbaarheid: Door inzicht in effectiviteit kan beter de afweging gemaakt
worden voor welke zorg mensen het best kunnen worden ingezet. Extra
aandacht is nodig voor de effectiviteit van bijvoorbeeld hulpmiddelen en
organisatie van zorg, waardoor minder professionele zorgverleners ingezet
hoeven te worden.

Met het opzetten van onderzoek dat nodig is om meer inzicht te krijgen in de
effectiviteit van zorg- en ondersteuningsinterventies in de ouderenzorg kan direct
begonnen worden.

> Terug naar menu | Stelsel

34

OUDEREN

Meer eigen betalingen / inkomensafhankelijkheid
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ons zorgstelsel kent een hoge mate van solidariteit. Iedereen in Nederland heeft
toegang tot kwalitatief goede, betaalbare zorg. Daar betaalt iedereen aan mee via
belastingen en premies. Ook betalen gezonde mensen mee aan de zorg voor
zieken en kwetsbaren, betalen jongeren mee aan de zorg voor ouderen en
betalen hoge inkomens meer dan lage inkomens.
Mensen betalen ook zelf mee als ze zorg nodig hebben. Dat doen ze via verschillende eigen bijdragen en het eigen risico in de Zvw en de eigen bijdrage in Wlz en
Wmo. Het aandeel van eigen betalingen in de totale zorguitgaven is met 10,4% in
Nederland één van de laagste van de hele OECD.1 Er lijkt dus ruimte te zijn voor
verhoging van de eigen betalingen.
Eigen betalingen zorgen voor medefinanciering van zorg, dragen bij aan het
kostenbewustzijn van zorggebruikers en komen soms in de plaats van kosten die
mensen zonder zorg ook zelf zouden betalen. Hogere eigen betalingen kunnen
helpen de zorg in de toekomst betaalbaar te houden. Als ze inkomensafhankelijk
zijn, dragen ze ook bij aan de inkomenssolidariteit.
Voor elk wettelijk domein (Zvw, Wmo, Wlz) geldt een ander systeem van eigen
betalingen. Voor wijkverpleging betalen zorggebruikers geen eigen bijdrage of
eigen risico, voor ondersteuning uit de Wmo betalen ze een vast laag abonnementstarief en in de Wlz betalen ze een inkomens- en vermogensafhankelijke
eigen bijdrage. De eigen bijdrage kan in de Wlz fors hoger zijn dan in Wmo en
Zvw.
Het verschil in eigen betalingen kan als beloning worden gezien voor gewenst
gedrag: het stimuleert meer eigen verantwoordelijkheid en voorkomt onnodige
doorstroom naar de zware en dure institutionele zorg van de Wlz. De eigen
betalingen zijn het laagst als mensen zich laten ondersteunen vanuit Wmo en
Zvw, wat hoger in de extramurale Wlz en het hoogst in de intramurale Wlz. Dat
laatste is ook logisch, omdat de aanspraak in dat geval behalve zorg, ook verblijf
en hotelmatige kosten (zoals eten/drinken en schoonmaak) omvat.
Het verschil in eigen betalingen heeft ook een nadeel. Cliënten kunnen uit
financiële overwegingen wachten met het aanvragen van een indicatie bij het
CIZ. Zo kan een oudere met een grote zorgbehoefte de doorstroom naar de Wlz of

1 volgens OECD-definitie, waar Wmo niet in zit

van extramurale zorg naar zorg in een geclusterde setting of intramurale zorg te
lang uitstellen. Daar zit dus een spanning met het streven naar meer
kostenbewustzijn.
Het ligt voor de hand om eerst te bepalen welke zorg in de toekomst nog
collectief gefinancierd wordt en in welk domein, en daarna pas te bepalen welke
eigen betalingen daarbij passen. Pakket en eigen betalingen zijn communicerende vaten. Als het pakket wordt versmald, neemt de ruimte om de eigen
betalingen te verhogen af, omdat mensen dan mogelijk al meer moeten betalen
voor zaken die niet langer in het pakket zitten.

Doel
Verhogen van eigen betalingen kan bijdragen aan de macrobetaalbaarheid van de
zorg.
Harmoniseren van eigen betalingen kan belemmeringen wegnemen bij de keuze
van een cliënt voor zorg uit een bepaald domein of voor een bepaalde
leveringsvorm.

Tijdshorizon
Eenvoudige aanpassingen van eigen bijdragen kunnen vaak binnen één à twee
jaar doorgevoerd worden. Invoering van een inkomensafhankelijke eigen
bijdrage voor wijkverpleging of van domeinoverstijgende eigen bijdragen is veel
lastiger. Zo’n maatregel kan waarschijnlijk op zijn vroegst over vier jaar worden
ingevoerd. Het CAK moet nieuwe systemen inrichten en moet in een uitvoeringstoets bepalen of het uitvoerbaar is.

Ingrijpendheid
Eigen betalingen hebben effecten op het inkomen. Die kunnen soms heel groot
zijn. Invoering van nieuwe eigen bijdragen kan ook ingrijpend zijn door de
complexiteit van de uitvoering.

> Terug naar menu | Stelsel

35

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Realisatie
Verschillende varianten zijn denkbaar.
Invoeren eigen bijdrage wijkverpleging Zvw. Doordat er nu voor het gebruik van
wijkverpleging geen eigen bijdrage of eigen risico geldt, is er ook geen prikkel om
geen onnodig beroep op deze zorg te doen. Dit probleem wordt prangender als
de extramurale Wlz-zorg ook ondergebracht zou worden in de Zvw, omdat het
beroep op de wijkverpleging dan fors zal stijgen. Qua vormgeving is een vaste
eigen bijdrage van bijvoorbeeld € 5,- per uur het meest eenvoudig. Daarmee
komt echter de toegankelijkheid van de wijkverpleging voor mensen met een
laag inkomen (en een grote zorgvraag) in gevaar vanwege de zeer forse inkomenseffecten. Een inkomensafhankelijke eigen bijdrage doet meer recht aan de
draagkracht van cliënten en is daarom realistischer (al zijn de inkomenseffecten
nog steeds groot), maar invoering daarvan is ingewikkelder en duurt langer. Zie
ZIK 68, waarin verschillende opties zijn uitgewerkt.
Voordeel: meer kostenbewustzijn, kleiner verschil in eigen bijdrage met Wlz.
Nadeel: zeer forse inkomenseffecten, wijkverpleging wordt minder laagdrempelige
voorziening, met risico op zorgmijding of verplaatsing naar andere zorg.
Verhogen eigen bijdrage Wmo. Dit kan bijvoorbeeld door het verhogen van het
abonnementstarief (zie ZIK 76) of het herintroduceren van inkomensafhankelijkheid in de eigen bijdragen (zie ZIK 70). Bij de Wmo is het ook mogelijk om de
toegang tot ondersteuning alleen toegankelijk te maken voor lagere inkomens.
Voordeel: verkleint het verschil in eigen bijdragen met de Wlz.
Nadeel: het herintroduceren van de inkomensafhankelijke eigen bijdrage in de
Wmo verhoogt de complexiteit en vermindert de transparantie.
Verhogen eigen bijdrage Wlz. Dit ligt minder voor de hand, want lage en middeninkomens betalen al relatief veel in verhouding tot het inkomen. Hoge inkomens
kiezen al vaker voor de relatief goedkopere vormen van zorg. Indien er aanspraak
op intramurale zorg blijft bestaan (en wonen en zorg financieel dus niet
gescheiden worden), is het goed verdedigbaar dat daarvoor een hogere eigen

bijdrage geldt dan voor andere vormen van zorg in de Zvw en Wmo. Mensen
krijgen daar immers veel meer voor terug en dragen zelf in principe geen
woonlasten e.d. meer.2 Wel zou nagedacht kunnen worden over de rol van
vermogen bij de berekening van de eigen bijdrage in de Wlz. Vermogen telt via de
grondslag sparen en beleggen mee in de hoogte van de eigen bijdrage, maar
relatief beperkt (de VIB is gelijk aan 4%) (zie ZIK 70). Ook kan gedacht worden aan
het meetellen van de overwaarde van het eigen huis in de berekening van de
eigen bijdrage (zie ZIK 71 en Wouterse, Hussem en Aalbers, 2020).3
Voordeel: De berekening van de eigen bijdrage zou evenwichtiger zijn als het
vermogen, naast het inkomen, er een grotere rol in zou spelen.
Nadeel: Met name bij het meenemen van overwaarde van het eigen huis in de
berekening van de eigen bijdrage zijn er uitvoeringstechnisch nog uitdagingen.
Belonen van gewenst gedrag. ‘Gewenst gedrag’ zou in de Wlz beloond kunnen
worden, bijvoorbeeld wanneer gedeeltelijk gebruik wordt gemaakt van e-health.
Nu is de eigen bijdrage wel afhankelijk van de leveringsvorm, maar niet van het
aantal uren zorg dat iemand afneemt.
Volledig harmoniseren van de eigen betalingen. Een vergaande optie is het volledig
wegwerken van de verschillen in eigen betalingen voor langdurige zorg tussen de
domeinen van Zvw (wijkverpleging), Wmo en Wlz. De technische werkgroep
beheersing zorguitgaven heeft deze optie in het verleden uitgewerkt. Daarnaast
bevat ZIK 69 een alternatieve uitwerking voor één inkomensafhankelijk eigen
risico voor de gehele Zvw, Wmo en Wlz.
Voordeel: De keuze voor een wettelijk domein wordt niet meer ingegeven door
financiële motieven bij de gebruiker.
Nadeel: Zolang de aanspraken tussen de verschillende domeinen verschillen, is
de vraag of deze optie wel reëel en wenselijk is.

2 Standaard betalen ze een hoge eigen bijdrage. Als ze echter nog een thuiswonende partner hebben
die dus nog woonlasten draagt, betalen ze een lagere eigen bijdrage.
3 https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Policy-Brief-Betere-risicospreidingvan-eigen-bijdragen-in-de-verpleeghuiszorg.pdf

> Terug naar menu | Stelsel

36

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel

Effecten op

Overwegingen

• Kwaliteit: Geen direct effect. Eigen bijdragen kunnen bijdragen aan de juiste
zorg op de juiste plek, maar deze ook juist verstoren.
• Toegankelijkheid: Verhoging van eigen betalingen kan de toegankelijkheid
van zorg verminderen. Dit kan worden ondervangen door rekening te houden
met draagkracht, waardoor de inkomenssolidariteit behouden blijft.
• Betaalbaarheid: Het verhogen van de eigen betalingen kan bijdragen aan de
macrobetaalbaarheid van de zorg door collectieve uitgaven te verschuiven naar
privaat. De effecten van diverse beleidsopties op het terrein van eigen
bijdragen zijn uitgewerkt in Zorgkeuzes in Kaart (nrs. 68, 69, 70, 71, 76).
• Bemensbaarheid: Eigen betalingen remmen het zorggebruik en kunnen
daardoor de bemensbaarheid verbeteren.

Het is in hoge mate een politieke keuze of en hoeveel mensen moeten betalen op
het moment dat ze zorg nodig hebben.

3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Stelsel

37

OUDEREN

Alle ouderenzorg in één domein
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Op dit moment zijn drie inkopende partijen verantwoordelijk voor ouderen die
zorg en/of ondersteuning behoeven; zorgverzekeraars, gemeenten en Wlzuitvoerders. Voor de cliënt zijn overgangen van domeinen en daarmee de
cliëntreis niet altijd logisch en uitlegbaar. Dit biedt ruimte aan afwentelgedrag en
de zorgreis kan bepaald worden door de hoogte van de eigen betalingen in plaats
van welke zorg nodig en passend is. Mensen met een steeds zwaardere zorgvraag,
kunnen op enig moment in aanraking komen met de Wlz. Wanneer de zorg thuis
wordt ontvangen, is er bij de overgang naar de Wlz geen sprake van een wezenlijk
andere invulling van de zorgvraag, terwijl er wel ineens andere spelregels gelden,
waaronder hogere eigen betalingen.
Naast het feit dat de zorgreis voor cliënten met een zware zorgvraag door de
verschillende domeinovergangen minder goed uitlegbaar is, zijn er ook afstemmings/coördinatie - en afwentelingsproblemen tussen de domeinen.
De afstemmings/coördinatie problemen worden onder andere veroorzaakt
doordat er een zorginhoudelijke overdracht moet plaats vinden als de zorgverlening door een andere zorgverlener uit een ander domein overgenomen moet
worden. Ook kan het voorkomen dat hulpmiddelen ingeleverd moeten worden
en vervolgens opnieuw aangevraagd worden.
De ‘afwentelingsproblemen’ zitten er met name in dat zorg en ondersteuning
thuis onder meerdere domeinen is gepositioneerd. Onder de Wlz kan de zorg
thuis via een modulair pakket thuis of een volledig pakket thuis geleverd worden.
Gemeenten en verzekeraars hebben een prikkel om af te wentelen op de Wlz en
daarmee een beperkte financiële prikkel om te investeren in zorg thuis, waardoor
duurdere en zwaarder zorg voorkomen of uitgesteld kan worden (bijvoorbeeld
opname in een verpleeghuis).
Voor met name gemeenten is het financieel niet aantrekkelijk om te investeren in
preventie bij de groep meest kwetsbare cliënten. Voor deze cliënten in het
overgangsgebied richting de Wlz zouden gemeenten dan immers wel de kosten
maken, terwijl de baten (in de vorm van uitstel van de Wlz-kosten) aan de
Wlz-uitvoerders/zorgkantoren1 toevallen. Daarbij speelt mee dat de kosten van de
1 Wlz uitvoerders zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wlz. De zorginkoop is belegd bij
zorgkantoren middels een constructie van mandaat en volmacht.

cliënten met een Wlz indicatie niet meer ten laste van de gemeentelijke budgetten komen, maar ten laste van het fonds langdurige zorg. Het budget dat de
gemeente krijgt, wijzigt daarmee niet, omdat deze onafhankelijk is van het aantal
mensen dat in de Wlz zit. Door mogelijkheden om af te wentelen belanden er
ook cliënten tussen wal en schip omdat het niet duidelijk is bij wie de verantwoordelijkheid ligt.
De positionering van de zorg en ondersteuning voor ouderen over meerdere
domeinen belemmert dat schaars zorgpersoneel zo efficiënt mogelijk wordt
ingezet, omdat er veel afstemming tussen de domeinen nodig is om de zorg en
ondersteuning rondom de cliënt te organiseren.

Doel
Met deze beleidsoptie wordt de ouderenzorg ontschot. Gemeenten, zorgverzekeraars of zorgkantoren zijn hiermee in staat om met minder bureaucratie meer
maatwerk en betere zorg te leveren. Er ontstaat ook een prikkel om te investeren
in preventie. Hiermee wordt de cliëntenreis onthobbeld (ontdaan van domeinovergangen) en worden verschillen in eigen betalingen die door de huidige
overgang van het ene naar het andere domein ontstaat weggenomen. Daarnaast
worden perverse prikkels binnen de ouderenzorg weggenomen.
Er zal een afweging gemaakt moeten worden tussen de omvang van de afstemmings/coördinatieproblemen en afwentelingsmogelijkheden versus de verstrekkende gevolgen om het stelsel terug te brengen naar minder domeinen.

Relatie reis oudere
De reis van de ouderen wordt zoveel mogelijk onthobbeld. In hoeverre het
onderbrengen van alle ouderenzorg onder één domein gaat bijdragen aan het
meer stimuleren van de eigen regie en verantwoordelijkheid is afhankelijk van de
variant en de invulling daarvan. In een variant waar de uitvoering van de
ouderenzorg als voorziening wordt vormgegeven wordt er een groter beroep
gedaan op de eigen regie ten opzichte van een variant, waarin de zorg en
ondersteuning in het verzekerd pakket wordt opgenomen.

> Terug naar menu | Stelsel

38

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Varianten
De zorg en ondersteuning voor ouderen kan op verschillende manieren onder
één domein ondergebracht worden: onder de Wmo, Zvw of Wlz. Ook is een nog
verdergaande variant denkbaar, waarbij ook onderdelen van de Wet publieke
gezondheid (preventie) ondergebracht worden binnen dit domein. De uitvoerende partij kan integraal beleid maken door het includeren van preventie als
gevolg waarvan er minder cliënten doorstromen naar duurdere voorzieningen.
Omdat dit een vergaande stelselwijziging is blijft deze variant verder buiten
beschouwing.
In het Advies van de Commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen wordt in
het rapport ‘Oud en zelfstandig in 2030’ gesproken over 65 plussers. Het lijkt
logischer om deze zorg en ondersteuning te koppelen aan de pensioengerechtigde leeftijd. Een alternatief is dat de leeftijd niet bepalend is, maar de mate van
kwetsbaarheid. De toegang tot de Wlz wordt dan beperkt tot de meest kwetsbare
cliënten. Een aandachtspunt hierbij is dat er een nieuw grensvlak gecreëerd
wordt. Dit leidt ook tot verschuiving van problematiek (afbakening met andere
samenbindende factoren, zoals al wel oud maar ook gehandicapt, etc).
Het gaat hierbij om de zorg en ondersteuning voor ouderen, zoals deze nu onder
de Wmo (ondersteuning), Zvw (wijkverpleging2) en Wlz (intramurale en
extramurale
• ouderenzorg) gepositioneerd is. Het gaat hierbij om:
• ondersteuning mantelzorg, respijtzorg, tijdelijk verblijf (Wmo 2015, Zvw);
• ondersteuning met het oog op zelfredzaamheid en participatie (Wmo 2015);
• Hulpmiddelen (Wmo 2015, Zvw, Wlz)
• persoonlijke verzorging (Wmo 2015, Zvw, Wlz);
• begeleiding (Wmo 2015, Wlz);
• verpleging (Zvw, Wlz);
• behandeling (SO) (Zvw, Wlz);
• Verblijf (afhankelijk van de keuze scheiden van wonen en zorg) (Wlz).
De geneeskundige zorg waaronder de medisch specialistische zorg, huisartsenzorg3, ELV, GRZ, farmaceutische zorg en zowel de specialistische als de eerstelijns
GGZ blijven in deze voorstellen wel onderdeel van de Zvw. Dit betekent dat de

cliënt in alle scenario’s nog steeds te maken kan hebben met de Zvw. Het
grensvlak en de daarbij behorende afbakeningsvragen tussen ouderenzorg en
medische zorg blijft dan ook in alle onderstaande varianten bestaan.
Het fiche is zoveel mogelijk geschreven vanuit de huidige wetten, waarbij de
aanspraken ongewijzigd blijven. Wel ligt het in de rede om aanpassingen in het
verzekerd pakket te doen als de zorg en ondersteuning aan ouderen anders wordt
gepositioneerd. Ook als er één domein voor ouderenzorg zou komen, blijft het
voorkomen van afbakenings-en afwentelingsproblemen een aandachtspunt.
Uiteraard is het ook mogelijk om binnen deze afzonderlijke wetten aanpassingen
te doen met het doel om het stelsel te optimaliseren door bijvoorbeeld in te
zetten op een scherpere verantwoordelijkheidsverdeling tussen domeinen of om
financiële prikkels te introduceren om afwentelingsproblemen zoveel mogelijk
te voorkomen. Zolang er meerdere domeinen zijn, blijven er echter afbakeningsen afwentelingsproblemen bestaan.
Hieronder worden genoemde varianten in grote lijnen geschetst. Zij behoeven
nog nadere uitwerking, onder meer wat betreft de juridische haalbaarheid.
1) De ‘ouderenzorg’ wordt gepositioneerd binnen de Wmo 2015.
De Wmo 2015 regelt de verantwoordelijkheid van gemeenten voor ondersteuning
van inwoners om hun zelfredzaamheid te bevorderen, te participeren in het
maatschappelijk leven, of opvang of een beschermde woonomgeving te bieden.
De mate waarop de ondersteuningsvraag wordt ingevuld is afhankelijk van de
sociale context van de cliënt.
De gemeente kan deze ondersteuning regelen via een algemene of een maatwerkvoorziening (individueel). Door de ouderenzorg, zoals deze nu gepositioneerd is
in de Wlz en de Zvw, over te hevelen naar Wmo 2015 wordt de verantwoordelijkheid van de gemeenten groter en is de invulling van de ondersteuning niet alleen
maar gericht op het participeren en de zelfredzaamheid, maar ook om te

2 De wijkverpleging is in2015 van de AWBZ overgeheveld naar de Zvw.
3 Door de huisartsenzorg in de Zvw te positioneren en de wijkverpleging onder de Wmo ontstaat
er een knip die zorginhoudelijk gezien niet logisch is.

> Terug naar menu | Stelsel

39

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

voorzien in zorg als een oudere om medische redenen behoefte aan zorg heeft.
Dit is waar nu een duidelijke knip ligt t.o.v. aanspraken uit hoofde van de Zvw of
de Wlz.
Gemeenten krijgen met het positioneren van de zorg en ondersteuning binnen
de Wmo een prikkel om de inzet van preventieve maatschappelijke ondersteuning meer in te zetten, omdat dit naar verwachting zorgkosten in verband met
ouderdom zal besparen. Ook zullen gemeenten een sterkere prikkel krijgen om
in te gaan zetten op het bouwen van woonzorglocaties voor ouderen, omdat in
deze locaties de zorg en ondersteuning efficiënter ingezet kan worden.
Gemeenten zullen hierop (moeten) samenwerken omdat hun schaal niet altijd
voldoende is om slagvaardig en doelmatig te zijn.
Sterkte:
• De Wmo 2015 probeert waar mogelijk cliënten zelf de regie te laten houden
(eigen kracht/eigen netwerk). Professionele hulp is hieraan ondersteunend.
• Gemeenten zijn risicodragend. Hiermee hebben ze een prikkel tot kostenbeheersing en het vergroten van de efficiëntie en op effectiviteit.
• De Wmo 2015 geeft gemeenten een ruime opdracht – zo kan aansluiting
gevonden worden bij de couleur locale.
• Door een vroegtijdige, laagdrempelige inzet van zorg en ondersteuning
kunnen zwaardere vormen van zorg en ondersteuning uitgesteld of voorkomen
worden.
• Gemeenten hebben nauwe contacten met woningbouwcoöperaties en hebben
middels hun bestemmingsplannen veel invloed op de woningmarkt.
• Door ontbreken van sturing op pakket en prestaties veel ruimte voor innovaties (ook nog-niet bewezen innovatie)
• Gemeenten staan dichtbij bij de burger en kan taken combineren met andere
taken die ze hebben in het sociale domein.
Minder passend:
• Met het onderbrengen van de zorg en ondersteuning aan ouderen onder de
Wmo 2015 is er geen recht meer op ouderenzorg zoals in de Wlz en Zvw.
Cliënten worden daardoor afhankelijk van de invulling van hun vraag van de
gemeente waarin zij wonen. Dit betekent dat er diversiteit zal ontstaan en ook
onzekerheid of de zorg- en ondersteuningsvraag wordt ingevuld en hoe deze
wordt ingevuld.

• Gemeenten zijn nu volledig risicodragend voor de uitvoering van de Wmo 2015.
Financiering is niet geoormerkt via het gemeentefonds. Tekorten in de Wmo
moeten zij dekken met bezuinigingen op andere uitgaven of door hun
belastinginkomsten te vergroten. De mogelijkheden om de belastinginkomsten te vergroten zouden dan moeten worden vergroot. De kosten voor de zorg
en ondersteuning drukken zwaar op de gemeentelijke begroting als de
ouderenzorg volledig wordt overgeheveld naar de Wmo 2015.
• Een inherente consequentie van verdere decentralisatie is dat gemeenten
uiteenlopende voorwaarden stellen aan de uitvoering door de aanbieders met
wie zij contracteren; dat zal leiden tot verhoogde administratieve lasten en
onzekerheid bij aanbieders.
• De schaalgrootte van individuele gemeenten is niet altijd groot genoeg om in
te zetten op bovenregionale problematiek.
• Vooral kleinere gemeenten niet altijd de juiste expertise in huis hebben over
bijvoorbeeld mensen met psychische en psychiatrische problemen (bv
dementie).
• Er is afwenteling mogelijk op andere gemeenten wanneer cliënten met een
zware ondersteuningsvraag verhuizen naar een gemeente met betere voorzieningen. Dit kan in theorie tot een “race to the bottom” leiden.
• Ontevreden burgers kunnen alleen “overstappen” naar een andere gemeente
als ze verhuizen.
• Vanwege de krapte op de inkoopmarkt voor intramurale ouderenzorg, hebben
zorgaanbieders veel marktmacht. Individuele gemeenten zullen nog minder
inkoopmacht hebben dan zorgverzekeraars en zorgkantoren.
2) De ‘ouderenzorg’ wordt gepositioneerd binnen de Zvw.
De zorgverzekering is een schadeverzekering voor zorgkosten. Dit betekent dat er
recht is op (vergoeding van) zorg waar kort door de bocht gezegd om medische
redenen behoefte aan is en waar de cliënt qua inhoud en omvang op aangewezen
is. Om welke zorg het gaat, is vastgelegd in het basispakket, meestal door middel
van globale, functionele omschrijvingen. De belangrijkste vormen van zorg zijn
“geneeskundige zorg” (huisarts, medisch specialisten etc.), farmaceutische zorg,
hulpmiddelenzorg en verpleging en verzorging.

> Terug naar menu | Stelsel

40

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Door ouderenzorg volledig onder te brengen in de Zvw is er voor die zorg minder
samenwerking met het sociale domein noodzakelijk, waardoor het minder
belangrijk wordt om samenwerking lokaal (per regio) beter structureel te
verankeren. Zowel de zorg als ondersteuning vallen in deze variant namelijk
onder de verantwoordelijkheid van de zorgverzekeraar.
Hieronder worden niet limitatief enkele sterke punten van deze optie genoemd
alsmede een aantal aspecten die minder goed passen.
Sterkte:
• Met het onderbrengen van de zorg en ondersteuning onder de Zvw ontstaat
voor de volledige ouderenzorg een aanspraak als onderdeel van het basispakket met landelijke uniforme kwaliteitsnormen. Ook wordt hiermee de
ondersteuning een aanspraak in plaats van een voorziening.
• Zorgverzekeraars zijn concurrenten van elkaar en ze zijn risicodragend.
Hiermee hebben ze een prikkel tot kostenbeheersing en het vergroten van de
doelmatigheid van de ouderenzorg.
• Ontevreden verzekerden kunnen overstappen naar een andere zorgverzekeraar.
• De aanspraak op zorg is algemeen omschreven (open instroom in het
basispakket). Als specifieke zorg effectief is en behoort tot het arsenaal van de
zorgverlener, maakt het automatisch onderdeel uit van het pakket.
• Zorgverzekeraars kunnen de hele keten van zorg inkopen (1e lijnszorg en 2e
lijnszorg).
Minder passend:
• De Zvw is een schadeverzekering voor zorgkosten. De onderdelen van de Wlz
en Wmo die gericht zijn op welzijn en wonen passen hier minder goed in.
Omdat de zorgverzekering een dekking geeft voor gezondheidsrisico’s zijn de
mogelijkheden tot uitbreiding van het verzekerde pakket, ten aanzien van
sociale motieven beperkt. De zorgverzekeringswet is net als de Wlz gericht op
een individuele aanspraak. Het onderbrengen van meer algemene/ collectieve
voorzieningen vraagt om aanpassing in de huidige wetgeving.
• Het tot gelding brengen van een aanspraak door een verzekerde is grotendeels
onafhankelijk van de sociale context. Hierdoor kan geen dwingend beroep
gedaan worden op de inzet van de omgeving en naasten voor zorg die
onderdeel is van het basispakket. Er is immers recht op zorg en ondersteuning
als op zorginhoudelijke gronden de behoefte is vastgesteld en de verzekerde

daar naar inhoud en omvang redelijkerwijs is aangewezen.
• In deze variant moet er een oplossing gevonden worden voor het ‘Wmo-deel’
waar niet automatisch uniforme kwaliteitsnormen van toepassing voor zijn.
Met name omdat er onder de Zvw ook de mogelijkheid bestaat om niet
gecontracteerde zorg te leveren is het van belang dat er wel duidelijkheid is
over de kwaliteit van zorg, die geleverd moet worden.
• De uitvoering van de Zvw is neergelegd bij private partijen. Hiermee worden de
mogelijkheden om te sturen op de betaalbaarheid, kwaliteit en toegankelijkheid door de overheid op afstand gezet.
• Onder de Zvw is het mogelijk om de zorg zonder een contract met de zorgverzekeraar te leveren. Deze aanbieders leveren dan niet-gecontracteerde zorg.
Verzekeraars maken dan geen afspraken over o.a de kwaliteit van zorg of het
volume.
• De beschikbaarheid van medische technologie in combinatie met het open
pakket maakt dat dit een risico is voor de kostenbeheersing maar kan wel een
oplossing bieden voor het personeelstekort.
• Werkgevers betalen een werkgeversheffing zorgverzekeringswet over het
inkomen. Als het Zvw pakket uitbreidt leidt dit tot hogere loonkosten.
Werkgevers kunnen hiervoor gecompenseerd worden door andere werkgeverslasten te verlagen. Dat kan alleen niet onbeperkt. Daarom kan dit gevolgen
hebben voor de concurrentiepositie van ondernemers.
• Door de overheveling van de ouderenzorg naar de Zvw worden de risico’s van
zorgverzekeraars vergroot wat tot hogere solvabiliteitseisen leidt. Voor de
opbouw van extra reserves zal de Zvw-premie tijdelijk hoger moeten zijn.
• De nominale premie stijgt sterk. Dit leidt op zijn beurt tot een forse stijging
van de zorgtoeslag (zowel qua bedrag als qua aantal rechthebbenden).
• Vanwege de krapte op de inkoopmarkt voor intramurale ouderenzorg, hebben
zorgaanbieders veel marktmacht. Individuele zorgverzekeraars zullen minder
inkoopmacht hebben dan zorgkantoren. Net als de zorgkantoren zijn zij wel
gehouden aan de zorgplicht.

> Terug naar menu | Stelsel

41

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

3) De ‘ouderenzorg’ wordt gepositioneerd binnen de Wlz.
De Wlz is een volksverzekering. Dit is een publiekrechtelijke verzekering,
waarvoor iedereen in Nederland verzekerd is. De Wlz geeft aan verzekerden recht
op zorg als de noodzaak aan permanent toezicht ter voorkoming van escalatie of
ernstig nadeel voor de verzekerde bestaat, of als er 24 uur per dag zorg in de
nabijheid nodig is. De Wlz beschrijft de “te verzekeren prestaties”. De belangrijkste zijn verblijf in een instelling, persoonlijke verzorging, begeleiding en
verpleging en behandeling. Onder de Wlz zijn de aanspraken functioneel
beschreven.

Minder passend:
• Het recht op zorg is onafhankelijk van de sociale context. Hierdoor kan er
minder makkelijk een beroep gedaan worden op de eigen verantwoordelijkheid van de betrokkene. Daarmee wordt er een beroep op professionele zorg
en ondersteuning gedaan, terwijl dit eigen omgeving mogelijk ook ondersteuning kan bieden.
• Wlz-uitvoerders zijn niet risicodragend, waardoor er geen financiële prikkels
zijn voor een efficiënte, doelmatige en effectieve zorginkoop. Daarnaast zijn er
weinig mogelijkheden om de zorgvraag te beperken.
4) De ‘ouderenzorg’ wordt gepositioneerd binnen de Zvw en de Wmo.

Door alle ouderenzorg over te hevelen naar de Wlz ontstaat er een recht op de
volledige invulling van professionele zorg en ondersteuning, terwijl de prikkels
om dit efficiënt en effectief relatief laag zijn.
Sterkte:
• Met het onderbrengen van de zorg en ondersteuning aan ouderen onder de
Wlz blijft het recht op zorg gehandhaafd met landelijke uniforme
kwaliteitsnormen.
• De Wlz is regionaal ingericht, waardoor het relatief eenvoudig is om het
aanbod aan te laten sluiten bij de zorgvraag.
• Zorgkantoren hebben tov gemeenten en zorgverzekeraars de beste onderhandelingspositie tov aanbieders van intramurale ouderenzorg. Door beperkte
financiële prikkels en de onderhandelingsmacht van aanbieders wordt hier
beperkt op ingezet.
• De Wlz kent nauwelijks financiële prikkels die kunnen leiden tot quality
skimping, zoals onderbehandeling en afwenteling en wordt daardoor gezien
als de veilige haven. Als er een zorgvraag is, dan wordt deze binnen de
wettelijke kaders ingevuld.
• Omdat Wlz-uitvoerders geen financieel risico lopen, kunnen Wlz-uitvoerders
verantwoordelijkheid dragen voor groepen met de zwaarste zorgvragen.
• Doordat de Wlz-uitvoerders in een publiek stelsel zijn gepositioneerd, kan er
meer centrale regie gevoerd worden.

In dit scenario wordt de zorg en ondersteuning aan ouderen, zoals dit onder de
huidige Wlz is opgenomen, gepositioneerd binnen de Zvw en de Wmo 2015. De
verblijfszorg, die noodzakelijk is voor de behandeling, de persoonlijke verzorging, verpleging en behandeling vanuit de Wlz wordt overgeheveld naar de Zvw
en de begeleiding en een deel van de persoonlijke verzorging vanuit de Wlz naar
de Wmo.
De verpleeghuiszorg die intramuraal geleverd wordt, wordt in deze variant
overgeheveld naar de Zvw.
Als er echter gekozen wordt voor het verder extramuraliseren van de zorg, dan
kan een deel van de huidige verblijfszorg (maaltijden, huishoudelijke hulp,
begeleiding en persoonlijke verzorging) onder de Wmo 2015 worden gebracht. De
persoonlijke verzorging, verpleging, en behandeling wordt dan als extramurale
zorg onder de Zwv gepositioneerd.
Deze oplossingsrichting biedt een oplossing voor een soepelere patiëntreis door
het aantal domeinen te beperken maar wel de krachten van de verschillende
stelsels zoveel mogelijk te benutten.

> Terug naar menu | Stelsel

42

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Sterkte:
• De krachten vanuit de Zvw en de Wmo worden gebundeld. De zorgbehoefte
wordt als een recht vormgegeven maar daarnaast wordt er zoveel mogelijk een
beroep op de eigen verantwoording en zelfredzaamheid gedaan.
• Gemeenten krijgen meer prikkels om de zorg- en ondersteuningsvraag zoveel
mogelijk te voorkomen omdat de ondersteuningsvraag op de Wlz niet langer
afgewenteld kan worden.
• Met name wanneer het scheiden van wonen en zorg wordt doorgevoerd
hebben gemeenten een prikkel om het woningaanbod voor ouderen aan te
passen aan de vraag.
• Zorgverzekeraars kunnen de ouderenzorg voor de hele keten in gaan kopen.
Hierdoor zijn er efficiency voordelen te halen.
• De innovatiekracht bij zorgaanbieders zal in een meer private omgeving beter
van de grond komen.
• Het biedt een kans om de ouderenzorg verder te professionaliseren en daarbij
ook te kijken naar effectiviteit van de zorg.
Minder passend:
• Tussen de Wmo 2015 en de Zvw moeten samenwerkingsafspraken komen om
de zorg en ondersteuning meer op elkaar af te stemmen.
• Zorgverzekeraars en gemeenten werken niet op hetzelfde niveau.
Zorgverzekeraars werken landelijk, waar de gemeenten lokaal werken.
Hierdoor kan de samenwerking bemoeilijkt worden.
De hierboven beschreven varianten, zijn uiterste varianten. Uiteraard zijn er ook
combinaties mogelijk waarbij de ouderenzorg gepositioneerd wordt binnen drie
domeinen, waarbij bijvoorbeeld alleen de extramurale zorg (MPT, PGB, en het
ongeclusterd VPT) wordt overgeheveld naar de Zvw en de wmo 2015. De Wlz
wordt dan voor de ouderenzorg een institutionele wet, waarbij er alleen toegang
is tot de Wlz als iemand in een instelling opgenomen moet worden. Hierbij is de
belangrijkste vraag, wie er bepaalt dat de cliënt opgenomen moet worden in een
verpleeghuis. Kan de cliënt hier dan nog zelf een keuze in maken of wordt een
opname een verplichting en komt hiermee het recht op zorg thuis te vervallen?
Een andere variant is dat niet alleen de extramurale zorg wordt overgeheveld naar
de Zvw en Wmo maar dat daarnaast het recht op intramurale zorg verder wordt

aangescherpt door bijvoorbeeld ZZP 4 te extramuraliseren of op grond van
zorginhoudelijke criteria de aanspraak op de Wlz verder te versmallen door het
extramuraliseren van (delen van) zorgzwaartepakketten. Hier wordt in andere
fiches verder op ingegaan.

Tijdshorizon
Het betreft een ingrijpende stelselwijziging, die tijd nodig zal hebben voor
aanloop (analyse), wetgeving en een goede implementatie (met partijen).

Ingrijpendheid
De mate van ingrijpende hangt wel af van de optie, die verder uitgewerkt moet
worden. Het is mogelijk is om het gewenste eindperspectief gefaseerd te
implementeren

Realisatie
Het betreft grote stelselwijzigingen, waarvan de consequenties en de juridische
risico’s goed in beeld moeten worden gebracht.

Effecten op de publieke waarden
Wanneer het aantal domeinen verminderd wordt (alleen in de laatste variant
komt er een domein bij), zal ook de afstemming tussen de verschillende
domeinen beperkt worden. Wel zullen er altijd afwentelings- en afbakeningsproblemen ontstaan.
Hierdoor kan het schaarse zorgpersoneel ingezet worden op de directe zorgverlening in plaats van onderlinge afstemming en overdracht. Afhankelijk van de
optie zal daarnaast meespelen dat er mogelijk een verschuiving plaatsvindt van
het verzekerde pakket naar een voorziening. Wanneer een deel van ondersteuning vanuit het verzekerd pakket wordt overgeheveld naar een voorziening en er
daarmee een groter beroep wordt gedaan op de eigen mogelijkheden om de
hulpvraag in te vullen, heeft dit positieve effecten op de publieke waarden. De
druk op de professionele zorgverlening zal hierdoor afnemen, waardoor de
toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid van het verzekerde pakket beter
geborgd kan worden. Hier staat tegenover dat er een groter beroep gedaan wordt
op de eigen zelfredzaamheid en er meer verschillen gaan ontstaan tussen hetgeen
burgers aan zorg en ondersteuning krijgen.

> Terug naar menu | Stelsel

43

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Ten aanzien van de betaalbaarheid zijn in Zorgkeuzes in Kaart4 de financiële
effecten en de transitiekosten verder uitgewerkt.

Overwegingen5

BELEIDSOPTIES

Uit internationale vergelijking blijkt dat er niet een stelsel is dat op alle fronten
beter scoort dan het andere. Het is dus hoofdzakelijk een politieke keuze welke
sturingsfilosofie het meest aanspreekt.
Als het de voorkeur heeft om het stelsel opnieuw in te richten, dan moet ook goed
nagedacht worden waarop we willen sturen en welk stelsel hierbij het beste past.

Stelsel

Verschillen tussen stelsels

In onderstaande tabel worden de kernelementen, waarop de verschillende
domeinen verschillen inzichtelijk gemaakt. Een deel van de plussen en minnen is
beleidstheorie, die niet altijd uitgekomen. Dit komt ook voort uit het aanbod van
de zorg en de organisatie er omheen.

Wmo 2015

Zvw

Wlz

Beleidsvrijheid inkopende partij

+

0

-

Beroep op eigen verantwoordelijkheid

+

0

-

Uniform recht op zorg (niet afhankelijk van lokale invulling)

-

+

+

Prikkels tot kosten effectiviteit

0

+

-

Onderhandelingspositie richting zorgaanbieders

-

0

0

Risicodragend

+

+

-

Lage administratieve lasten (aantal contracten)

-

0

+

Prikkels tot bevorderen effectieve/zinnige zorg

-

+

-

Toezicht IGJ

-

+

+

Geen prikkels tot risicoselectie

0

-

+

Geen prikkels tot verschraling van zorg/ondersteuning

-

0

+

Geen prikkels tot afwenteling

--

-

+

Geen pakketbeperkingen

+

-

+

Mogelijkheden om lokaal samen te werken (met bijvoorbeeld woningbouwcoöperaties)

+

-

0

Invloed op de keten van zorg (huisartsenzorg, ELV, MSZ)

0

+

0

Verschillen tussen verzekering en (regionale) voorziening

3 Kernvragen

Doelmatigheid

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Kwaliteit

Toegankelijkheid

Niveau van organisatie (regionaal)

4 Kamerstuk 2968 nr 1075
5

> Terug naar menu | Stelsel

44

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Naast deze verschillen zijn er verschillen met betrekking tot het stellen van de
indicatie en de eigen betalingen.

Wmo 2015

Zvw

Wlz

Indicatiestelling

De gemeente

De zorgprofessional

Het CIZ

Eigen betalingen

Abonnementstarief

Eigen risico en
bijbetalingen

Inkomensafhankelijke bijdrage

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Overwegingen die bij de positionering van de ouderenzorg ene rol spelen:
1. Ten aanzien van een overheveling van het verzekerd pakket naar een
voorziening:
- Willen en kunnen burgers zelf verantwoordelijkheid nemen?
- Ontstaat er mijdingsgedrag: zoals schoonmaak versus vervuiling, uitstel
hoorapparaat waardoor sociale contacten verminderen en cognitieve
achteruitgang versneld
- Uitstel van zorg waardoor duurdere zorg op een later moment is
aangewezen.
- Zwaardere diagnoses, zodat mensen de zorg eerder vergoed krijgen.
- Ontstaat er een verschuiving van het witte naar het zwarte circuit bij bijv.
inzet huishoudelijke hulp?
- Zorgt aanpassing voor (een grotere kans op) misbruik van kwetsbare
cliënten?
- Wat zijn de gevolgen van keuzes op positieve gezondheid?
- Wat is de invloed van SES en gezondheidsverschillen. Dragen keuzes in
potentie bij aan het vergroten of verkleinen van verschillen in gezondheid
en welbevinden tussen de groepen?
- In hoeverre leidt de beleidsvrijheid van gemeenten tot dusdanig grote
verschillen dat burgers zich genoodzaakt voelen om te verhuizen?
- Kunnen de gemeenten de verantwoordelijkheid dragen om alle zorg en
ondersteuning in te kopen voor ouderen?

2. Ten aanzien van onderbrengen van het verzekerd pakket inclusief verblijfszorg
in een private verzekering versus een publieke verzekering:
• Private verzekering (Zvw):
- Verzekeringstechnisch: Ouderenzorg is te verzekeren. Het is wel de vraag
in hoeverre ondersteuning, vanuit sociale motieven meegenomen
kunnen worden onder de Zvw.
- Als het Zvw pakket wordt uitbreid leidt dit tot hogere loonkosten.
Werkgevers kunnen hiervoor gecompenseerd worden door andere
werkgeverslasten te verlagen. Dat kan alleen niet onbeperkt. Daarom kan
dit gevolgen hebben voor de concurrentiepositie van ondernemers. Zorg
vanuit de Wlz moet echter ook betaald worden.
- Het leidt tot een stijging van de nominale premie. Dit leidt op zijn beurt
tot een forse stijging van de zorgtoeslag (zowel qua bedrag als qua aantal
rechthebbenden).
• Publieke verzekering (Wlz):
- Praktisch: Ontzorgen/overnemen regie kwetsbare ouderen die het thuis
met behulp van sociale netwerk, Wmo-ondersteuning en Zvw-zorg niet
langer redden.
- De overheveling van de ouderenzorg van naar de Wlz is een verzwaring van
het recht op zorg en vraagt om een intensivering van de zorgverlening. Dit
draagt niet bij aan de houdbaarheid van het stelsel.

> Terug naar menu | Stelsel

45

OUDEREN

Scheiden Wonen en Zorg
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Scheiden wonen en zorg houdt kortweg in dat het wonen en de zorg in de
langdurige zorg (Wlz) apart gefinancierd wordt. Cliënten sluiten daarmee een
aparte huurovereenkomst af en kunnen zo nodig in aanmerking komen voor
huursubsidie. Ze betalen ook zelf de kosten voor maaltijden. Huishoudelijke hulp
valt ook niet onder ‘zorg’.

Doel
Stelsel
3 Kernvragen

Het idee is dat mensen zelf beter kunnen beslissen over hun woning en pakket
van diensten. Dit geeft aanbieders een prikkel om hier op in te spelen en zou
(kunnen) leiden tot een ander aanbod.

Tijdshorizon
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Omdat de regeling in principe alleen uitvoerbaar is als deze geldt voor nieuwe
initiatieven zal er een hele lange overgangsperiode zijn. Hier zal een dertig jaar
mee gemoeid zijn. De wetswijziging zal 2 tot 3 jaar vergen.

Ingrijpendheid
De wijziging is zeer ingrijpend. Als de kosten van deze diensten geheel naar de
burger worden doorgeschoven, leidt dat bij hen – afhankelijk van inkomen en
vermogen - tot hoge(re) extra kosten.
Ook aanbieders van intramurale zorg zullen hun dienstverlening moeten
aanpassen. Daarnaast moet er rekening mee worden gehouden dat zij minder
inkomsten krijgen doordat de huur en hotelkosten in de huidige
Zorgzwaartepakketten hoger zullen zijn dan wat veel mensen zullen gaan
betalen. De compensatie kan daarmee door aanbieder en/of bewoner te
compenseren. Hierbij zal rekening mee moeten worden gehouden dat de extra
kosten inkomens- en vermogensafhankelijk zijn.

Realisatie
Bij dit fiche wordt ervan uitgegaan dat scheiden van wonen en zorg als volgt
wordt vorm gegeven: een aanbieder van elk nieuw (getransformeerd) woonzorgcomplex krijgt alleen vergoeding voor de zorg die daar geleverd wordt. De
aanbieder krijgt geen vergoeding meer voor inkomsten voor huur en hoteldiensten en zal deze zelf moeten innen. Gekeken moet worden of/op welke wijze
aanbieders en/of bewoners kunnen worden tegemoet gekomen ivm de hogere
kosten die deze bewoners hebben tov huidige situatie.
Bekeken moet worden of de cliënten van nieuwe woonzorgcomplexen alleen de
mogelijkheid hebben van verzilvering van hun Wlz via een VPT / MPT of pgb. De
overgangsperiode zal lang zijn. Investeringsbeslissingen voor woonzorgcomplexen worden vaak genomen voor 30 jaar.

Effecten op Toegankelijkheid / Kwaliteit / Betaalbaarheid /
Bemensbaarheid
• Ten opzichte van huidige situatie zijn er grote inkomensgevolgen en gevolgen
voor de inkomsten voor aanbieders van intramurale zorg. Waar mensen nu een
eigen bijdrage voor intramurale zorg betalen moeten ze straks huur (- evt
huursubsidie) en de eigen bijdrage voor extramurale zorg betalen. De
vergoeding die aanbieders nu krijgen voor de huur en hoteldiensten is
aanzienlijk hoger dan die ze kunnen krijgen van (in ieder geval) mensen met
lager en middelhoge inkomens.
• De compensatieregeling is ingewikkeld. Rekening zal moeten worden
gehouden met ongelijkheid van de kosten van mensen die dezelfde zorg
hebben in de vorm van zorg in natura, en ook met de mensen die eerder
gekozen hebben voor VPT of pgb.
• Afhankelijk van de hoogte van de kosten van het service-pakket, en de hoogte
en vormgeving van de compensatie, kan de toegankelijkheid onder druk
komen te staan voor lage – en middeninkomens.
• Gevolgen voor kwaliteit zijn verschillend: er zal – afhankelijk van vormgeving
compensatie – een directere link tussen huur/bijdrage aan hotelkosten en de
keuze voor een appartement/service-pakket. Er is ruimte voor meer maatwerk.
De wijziging kan ook betekenen dat voor mensen met lagere inkomens minder
middelen beschikbaar zijn en het pakket aan diensten zal wordt ingeperkt.

> Terug naar menu | Stelsel

46

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

• Hogere inkomens kunnen een voordeel hebben: zij betalen vaak een hoge
eigen bijdrage. Voor lage inkomens is er juist een nadeel te verwachten. Zij
zullen huur en hoteldiensten (eten/drinken etc) niet/moeilijk van bijvoorbeeld
de AOW kunnen betalen. Hiervoor zullen deze inkomens moeten worden
gecompenseerd en anders een beroep moeten doen op de bijzondere bijstand.
In principe zullen mensen er vooral op achteruit gaan: mensen hebben nu zelf
reeds de mogelijkheid om scheiden en wonen vorm te geven door de wlz te
verzilveren via een VPT of PGB.

Overwegingen
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Zeker voor mensen met een zorgzwaartepakket (ZZP) 5 en hoger is wonen en zorg
zo met elkaar verweven dat de vraag is in hoeverre mensen echt kunnen kiezen
tussen woonzorgvormen en zelf invloed kunnen hebben op hoe de woonzorgvorm eruit ziet. Aan andere kant moeten mensen wel veel meer zelf gaan regelen/
kiezen. Ook voor ZZP 4 zal dit overigens vaak zo zijn.
Ook met extramuraliseren van delen van de Wlz (overhevelen delen naar de
Wmo/Zvw) wordt een scheiding gebracht tussen wonen en zorg voor deze delen,
zoals eerder voor ZZP 1-3. Voor ZZP 4 zou dit meest voor de hand liggen, met notie
dat extramuraliseren ZZP 1-3 heel veel weerstand opleverde.

Het is de vraag voor wie scheiden van zorg veel oplevert. Mensen die dit reeds
willen, kunnen reeds dmv VPT zelf zorg voor een scheiding tussen wonen en zorg.
Dit is vooral voor mensen met midden- hoge inkomens / veel vermogen van
belang omdat die een hoge eigen bijdrage moeten betalen. Er heeft hiermee al
deels een vrijwillige toename van scheiden wonen en zorg plaats gevonden
(waarbij wel een vraag is of het wenselijk is dat dit mogelijk vooral gebruikt wordt
om de hoge eigen bijdrage te ontlopen).

> Terug naar menu | Stelsel

47

OUDEREN

Reikwijdte Wmo beperken
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Gemeenten moeten ervoor zorgen dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen
blijven wonen. De ondersteuning thuis is geregeld in de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo). De Wmo dreigt o.a. vanwege het toenemend aantal
ouderen onbetaalbaar te worden, wat ten koste kan gaan van de ondersteuning
van de meest kwetsbare cliënten.
Hiervoor wordt één van de volgende opties overwogen (optie 3 kan mogelijk ook
i.c.m. 1 en 2 worden ingevoerd):
1. Financiële draagkracht als onderdeel van ‘eigen kracht’ mee laten wegen bij de
toegang tot de Wmo.
2. Herinvoering van een inkomensafhankelijke bijdrage die ervoor zal zorgen dat
ouderen uit de midden en hoge inkomensgroepen meer bij betalen aan
ondersteuning uit de Wmo en minder snel een beroep doen.
3. Hervorming van de huishoudelijke hulp, waarbij wordt ingezet op reablement
en signalering. Het structureel overnemen van schoonmaaktaken wordt niet
meer vergoed op grond van de Wmo. Gemeenten creëren vanuit hun minimabeleid een route om schoonmaak van het huis (deels) te vergoeden voor
minima.

deel van cliënten toch (weer) zelfstandig het huishouden kan blijven doen. Tot
die advisering behoort ook, indien dit vanuit het perspectief van de cliënt nodig
en gewenst is, scholing of cursussen. De kosten voor het overnemen van
schoonmaaktaken voor midden en hoge inkomens zal, in gevallen waarbij een
cliënt ook met advies/scholing/cursussen niet alles kan blijven doen, naar
verwachting tientallen tot honderden euro’s per maand bedragen.
De mate van compensatie van deze kosten voor de laagste inkomens zal
afhangen van het nog op te stellen convenant tussen Rijk en gemeenten en de
nadere besluiten die gemeenten nemen bij de inrichting van hun minimabeleid.
Het huis vervuilt voor cliënten die er niet in slagen het huishouden met
advisering/scholing/cursussen zelfstandig uit te blijven voeren en ook geen
alternatief kiezen voor het wegvallen van de publiek-gefinancierde huishoudelijke hulp. Dit heeft mogelijk – op termijn – negatieve effecten op de gezondheid. Mogelijk ander effect is dat personeelstekorten in de verpleeghuiszorg en
ziekenhuizen deels kunnen worden teruggedrongen vanuit de vrijgevallen
capaciteit in de huishoudelijke hulp, waarmee wachtlijsten hier teruggedrongen worden. De mate waarin dit slaagt, hangt af van de wijze waarop deze
maatregel ingevoerd wordt. Het terugdringen van personeelstekorten in de
verpleeghuiszorg en ziekenhuiszorg heeft vanzelfsprekend een positief effect
op de cliëntreis. Cliënt ontvangen hierdoor sneller de zorg die zij nodig
hebben.

Doelen

Tijdshorizon (per optie)

Betaalbaarheid Wmo 2015 wordt vergroot waarmee toegang tot Wmovoorzieningen voor de meest kwetsbare burgers wordt geborgd, er wordt meer
verantwoordelijkheid neergelegd bij (financieel) zelfredzame cliënten.

1. Aanscherpen van bestaande toegangscriteria ‘eigen kracht’ kan via aanpassingen van de AmvB. Invoering per 1 januari 2023.
2. Dit vergt een wetswijziging. Invoering per 1 januari 2024.
3. Dit vergt een wetswijziging. Invoering per 1 januari 2024. Nadat de wetswijziging is doorgevoerd, wordt voorgesteld een invoeringstermijn van 2 jaar te
hanteren, zodat gemeenten de beoogde hervorming zorgvuldig en in nauw
overleg met hun inwoners kunnen doorvoeren.

Relatie reis oudere (per optie)
1. Een deel van de cliënten komt op basis van het onderzoek (keukentafelgesprek)
niet meer in aanmerking voor financiering van ondersteuning op grond van de
Wmo. Voor financieel draagkrachtige cliënten kan de gemeente wel ondersteunen in het organiseren van de gewenste ondersteuning.
2. Cliënten met midden en hoge inkomens zullen meer moeten gaan bijbetalen
aan Wmo ondersteuning
3. Cliënten met midden of hoge inkomens zullen de kosten voor het overnemen
van schoonmaaktaken in het huishouden zelf moeten dragen. Zij ontvangen wel
meer dan nu advisering bij de herinrichting van het huishouden waarmee een

> Terug naar menu | Stelsel

48

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ingrijpendheid (per optie)
1. Door het mee laten wegen van financiële draagkracht zal een deel van de
huidige Wmo-populatie zelf verantwoordelijk worden voor het betalen van de
ondersteuning. Dit zal ook gevolgen hebben voor aanbieders.
2. Door herinvoering van de inkomensafhankelijke bijdrage in de Wmo zal de
stapeling van zorgkosten toenemen (eigen risico Zorgverzekeringswet + eigen
bijdrage Wmo + eventuele zorgkosten op de particuliere markt). Vooral voor
mensen met midden en hogere inkomens pakt dit duurder uit. Een deel van
hen zal ervoor kiezen om zelf ondersteuning te regelen, een deel gaat wellicht
zorg mijden. Naar verwachting geldt dit met name voor de huishoudelijke hulp
en de hulpmiddelen. Herinvoering van de inkomensafhankelijke bijdrage in de
Wmo maakt de systematiek complexer. Hierdoor weten cliënten vaak vooraf
niet of onvoldoende welke bijdrage ze gaan betalen voor Wmo-ondersteuning.
Er zal opnieuw een inkomenstoets moeten worden ingebouwd, hetgeen zorgt
voor inbreuk op de financiële privacy van burgers.
3. Voor veel cliënten moet de huishoudelijke hulp als voorziening opnieuw
worden ingericht. Aanbieders van huishoudelijke hulp moeten hun dienstverlening herinrichten. Daarnaast zal dit consequenties hebben voor de arbeidsmarkt van huishoudelijke hulpen.

Realisatie (per optie)
1. Financiële draagkracht wordt als onderdeel van de eigen kracht opgenomen in
de regelgeving. Gemeenten kunnen in deze gevallen wel ondersteunen bij het
organiseren van maatschappelijke ondersteuning.
2. Invoering van een inkomensafhankelijke bijdrage kan op verschillende
manieren:
- Herinvoering conform de oude systematiek voor de eigen bijdrage. Vanaf
een bepaald inkomen neemt de bijdrage dan toe.
- Introduceren van een getrapt abonnementstarief. Naast het lage abonnementstarief van € 19 euro geldt er dan vanaf een bepaald inkomen een hoog
tarief (en eventueel ook een middentarief ). Het hoge abonnementstarief zal
in ieder geval boven de kostprijs van de maandelijkse kosten voor reguliere
hulp in het huishouden moeten liggen. Dit om te voorkomen dat mensen
met hoge inkomens te makkelijk gebruik maken van deze voorziening
terwijl ze zelf ook de huishoudelijke hulp kunnen betalen. Het voordeel van
een getrapt abonnementstarief is dat ouderen beter kunnen inschatten wat
Wmo-ondersteuning hen gaat kosten.

Voor beide varianten zijn inkomensgegevens nodig op basis waarvan een
bijdrage opgelegd kan worden. Dit vergt dus een koppeling met de belastingdienst. De uitvoering kan – net als nu – worden belegd bij het CAK, zodat
de anticumulatie met wlz/beschermd wonen bewaakt kan worden .
Herinvoering van een vorm van inkomensafhankelijkheid vraagt aanpassing
van de systemen bij het CAK. Hiervoor dient ruim de tijd te worden genomen. Alternatief is om de uitvoering bij gemeenten te beleggen. Het
voordeel hiervan is dat de verantwoordelijkheid voor de daadwerkelijke zorg
en ondersteuning én de vaststelling en inning van de eigen bijdrage bij één
partij zijn belegd. Wel is het de vraag of uitvoering door individuele
gemeenten voldoende doelmatig is (ten opzichte van uitvoering door het
CAK).
3. Gemeenten krijgen vanuit de Wmo 2015 en Participatiewet de mogelijkheid
een genuanceerdere afweging te maken in de toekenning van huishoudelijke
hulp, waarbij nadrukkelijk wordt bekeken wat iemand wel/niet meer kan, of
met cursussen/advies/scholing nog verbetering van de zelfredzaamheid
mogelijk is (reablement) en welke financiële mogelijkheden een burger heeft.
De gemeentelijke afweging kan dan grosso modo het volgende pad volgen:
- Er wordt eerst bekeken of een hulpbehoevende inwoner het huishouden
weer zelfstandig uit zou kunnen voeren met behulp van tijdelijk advies/een
cursus. Als dit kansrijk wordt geacht, wordt ingezet op reablement.
- Als reablement gezien de omstandigheden van een inwoner niet mogelijk is,
beziet de gemeente of het wenselijk is dat de cliënt advies ontvangt bij het
regelen van huishoudelijke hulp. Deze afweging gaat niet over de vraag of
een inwoner het financieel zelf kan betalen, maar over de vraag of de
inwoner en diens naasten het zelf kunnen regelen. Ook bespreekt de
gemeente met de cliënt hoe in dat geval periodiek contact wordt gehouden
(signaleringsfunctie);
- Enkel in gevallen waarin mensen huishoudelijke hulp niet zelf kunnen
betalen, springt de overheid financieel bij (via het minimabeleid). In een op
te stellen landelijk convenant tussen Rijk en gemeenten wordt een minimainkomensgroep vastgesteld waarvoor de gemeente in ieder geval bijspringt.
Voor de mate waarin de gemeente bijspringt en de afwegingscriteria hierbij
wordt aansluiting gezocht bij de geldende criteria vanuit de Participatiewet
en lokale verordeningen.
> Terug naar menu | Stelsel

49

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Huishoudelijke hulp in zijn huidige vorm wordt op basis van het bovenstaande
als voorziening hervormd. Daarbij wordt de voorziening opgeknipt in twee delen.
- Deel 1: Een vorm van huishoudelijke hulp waarbij enkel wordt ingezet op
reablement en een signaleringsfunctie. Deze vorm van huishoudelijke hulp
blijft een voorziening binnen de Wmo 2015. Reablement: Voorgesteld wordt
dat gemeenten preventief periodiek contact leggen met hun oudere
inwoners om te bespreken of er hulp nodig is om het huishouden zelfstandig te kunnen blijven uitvoeren. Op het moment dat blijkt dat een oudere
het huishouden niet meer zelfstandig kan uitvoeren, wordt eerst reablement
overwogen. Daarbij wordt de oudere geholpen bij het weer zo veel mogelijk
zelfstandig uitvoeren van het huishouden. Als voorbeeld wordt hierbij naar
het Deense stelstel van ouderenzorg gekeken, waarin reablement als leidend
principe is verankerd in de wet.
- Deel 2. Het structureel overnemen van schoonmaaktaken. Dit onderdeel van
huishoudelijke hulp in zijn huidige vorm wordt niet meer vergoed op grond
van de Wmo 2015. Om dit te realiseren wordt de definitie van ‘algemeen
gebruikelijke voorziening’ in de Wmo 2015 zodanig geconcretiseerd dat
helder is dat het overnemen van schoonmaaktaken niet binnen de scope van
de Wmo 2015 valt. Gemeenten creëren vanuit hun minimabeleid een route
om schoonmaak van het huis (deels) te vergoeden voor minima.
- Voor de invoering van bovenstaand voorgestelde knip wordt een ruime
invoeringstermijn gehanteerd. Dit wordt voorgesteld zodat gemeenten,
aanbieders en cliënten ruim de tijd hebben om de voorgestelde hervorming
van de huishoudelijke hulp zorgvuldig in te regelen. Deze periode kan tevens
worden benut om te bezien welke huishoudelijke hulpen (indien nodig met
opleiding en training) kunnen/willen doorstromen naar (nieuwe) functiegroepen in de zorg waar grote tekorten bestaan.

Effecten op
• Toegankelijkheid: Met optie 1 en 2 wordt een drempel gecreëerd waardoor een
aanzienlijke groep ouderen met midden en hoge inkomens zal afzien van zorg
via de Wmo.
• Kwaliteit: Een verbeterde financiële houdbaarheid komt ten goede aan de
kwaliteit van de ondersteuning voor de mensen die het niet zelf kunnen
regelen of betalen. Er kunnen ook negatieven gevolgen zijn voor de groep die
zich niet meer meldt of niet in aanmerking komt voor ondersteuning , zoals
vervuiling, minder zicht achter de voordeur (preventie), vereenzaming, etc
• Betaalbaarheid: Afhankelijk van de variant leidt deze maatregel tot lagere
zorguitgaven wat een positieve impact kan hebben op de financiële houdbaarheid van de Wmo.
• Bemensbaarheid: Doordat er minder vaak een beroep op de Wmo zal worden
gedaan, zullen er minder mensen nodig zijn voor uitvoering van Wmoondersteuning (m.n. de huishoudelijke hulp). Een deel van de vraag om
ondersteuning zal zich verplaatsen naar de particuliere markt, ook kan een
deel van de capaciteit worden vrijgespeeld om personeelstekorten in de
verpleeghuiszorg en ziekenhuizen terug te brengen.

Overwegingen
Om de betaalbaarheid van de zorg en de organiseerbaarheid van de zorg te
borgen moet worden geprioriteerd in de inzet van beschikbare financiële
middelen en personeelscapaciteit. Om de Wmo betaalbaar en toekomstbestendig
te houden zijn verschillende maatregelen denkbaar. De komende periode wordt
in een gezamenlijke werkgroep van VWS, BZK, FIN en de VNG/gemeenten
maatregelen uitgewerkt die bijdragen aan een betere beheersbaarheid in de
wmo. De genoemde maatregelen zullen daar in meer detail en variantie terug
komen.

Gerelateerd
Reablement, organiseerbaarheid Wlz-zorg, cao VVT, cao Schoonmaak- en
Glazenwassersbedrijf, financiën, SZW-beleid (participatiewet), fiche meer ruimte
en tijd voor zorgprofessional.

> Terug naar menu | Stelsel

50

OUDEREN

Zorg op Maat
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Ouderen die 24 uur zorg in de nabijheid of permanent toezicht nodig hebben,
kunnen hun zorg bekostigen vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz). Met een
indicatie voor Wlz-zorg kunnen deze ouderen ervoor kiezen om hun zorg zelf in
te kopen via een persoonsgebonden budget (pgb). Zorgkantoren zijn verantwoordelijk voor de toekenning en vaststelling van pgb’s van de zorgvragers in hun
regio. Zorgkantoor Menzis werkt bij deze toekenning met een pgb op maat: ‘Zorg
op Maat’ (ZoM). Deze ZoM-werkwijze wijkt op een aantal onderdelen af van de
reguliere werkwijze bij andere zorgkantoren. Een evaluatie van ZoM toont
positieve resultaten:1 de werkwijze leidt tot een pgb dat preciezer is afgestemd op
de zorgvraag en tot efficiëntere inzet van zorggeld. Deze beleidsoptie zet daarom
in op implementatie van ZoM bij alle 31 zorgkantoren.

Reguliere werkwijze
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

In de reguliere werkwijze beoordeelt een zorgkantoor of de zorgvrager (budgethouder, eventueel met gewaarborgde hulp2) in staat is het pgb te beheren. Het
zorgkantoor controleert ook of de zorg die de verzekerde wil inkopen verantwoord en doelmatig is en checkt of de zorgovereenkomst, -beschrijving en het
budgetplan hierbij passen. Als deze zaken naar het oordeel van het zorgkantoor
afdoende geregeld zijn, krijgt de zorgvrager het budget toegekend zoals dat hoort
bij het door het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) geïndiceerde zorgprofiel. Dit
gebeurt via een grotendeels financieel-administratief proces. Zorgkantoren
kunnen het budget verhogen als een budgethouder meer zorg nodig heeft dan het
beschikbare budget in het zorgprofiel. Andersom is het niet altijd zo dat het
zorgkantoor het budget verlaagt als blijkt dat de budgethouder minder budget
nodig heeft. Van een pgb op maat is dus maar ten dele sprake.

Zorg op Maat werkwijze
Genoemde ZoM-werkwijze van Menzis geldt voor nieuwe zorgvragers die een
pgb-aanvraag in de Wlz doen. Bij de toekenning van het budget staat de zorgvraag
centraal. Het zorgkantoor gaat daarbij uit van het door de budgethouder
(eventueel met gewaarborgde hulp) opgestelde budgetplan. Het bedrag dat
gekoppeld is aan het geïndiceerde zorgprofiel is minder leidend; het biedt enkel
de financiële kaders. Bij ZoM kent Menzis in specifieke gevallen meer of juist
minder budget toe. Het zorgkantoor hanteert een marge van 5-10% aan extra
budget. Hiermee is tijdelijk extra zorg mogelijk, bijvoorbeeld bij een tijdelijke
ziekte, zoals griep. Meer zorg dan het vaste bedrag is mogelijk door de Extra
Kosten Thuis (EKT)-regeling, zonder een EKT formulier in te vullen. Zo kan direct
tot maximaal 125% van het budget uit het zorgprofiel worden toegekend.
Naar aanleiding van positieve resultaten uit de evaluatie van ZoM heeft de
minister van VWS de Kamer toegezegd om pilots met deze werkwijze te starten bij
andere zorgkantoren.3 Deze pilots worden binnenkort opgestart door
Zorgverzekeraars Nederland (ZN). De inzet voor de volgende kabinetsperiode is
om deze werkwijze landelijk te implementeren.

Doel
Het doelmatiger inrichten van het pgb op een manier die preciezer aansluit bij de
zorgvraag (‘op maat’) en die de uitvoeringspraktijk rond de toekenning van
(extra) budgetten vereenvoudigt.

Tijdshorizon
De inschatting is dat een landelijke invoering van de werkwijze voor de nieuwe
budgethouders in 2021-2023 kan plaatsvinden. Voor bestaande budgethouders is
naar verwachting een langere transitieperiode nodig, omdat deze zorgvragers
rechtsbescherming genieten en hier mogelijk sprake is van overgangsrecht in
gevallen waarin zij bijvoorbeeld minder budget krijgen toegekend in de
ZoM-werkwijze.

1 Bureau HHM (15 juni 2020), Evaluatie werkwijze Zorg op maat van Menzis. Onderzoek naar de consequenties van een nieuwe werkwijze met het pgb-Wlz. Enschede.
2 Een persoon die de budgethouder helpt bij het voldoen aan de pgb-verplichtingen en die het budget namens de budgethouder beheert.
Bij een aantal zorgprofielen is een gewaarborgde hulp verplicht.
3 Ministerie van VWS (20 juli 2020), Aanbieding Rapport ‘evaluatie werkwijze Zorg op Maat’. 1715648-207273-LZ
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/07/20/kamerbrief-resultaten-evaluatie-werkwijze-zorg-op-maat

> Terug naar menu | Stelsel

51

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ingrijpendheid

Effecten op

In de rapportage brede maatschappelijke heroverwegingen (BMH) is over de
besparingen die voortkomen uit ZoM gecommuniceerd naar de Kamer. Het is niet
duidelijk hoe politieke partijen hier in staan. Wel is duidelijk dat Per Saldo de
ZoM-werkwijze bestempelt als een bezuiniging. Andere bezwaren zijn volgens Per
Saldo dat zorgkantoren bij ZoM een taak op zich nemen die bij het CIZ zou
thuishoren (voor een maatwerkindicatie) en dat de werkwijze zou leiden tot
hogere administratieve lasten doordat aanpassing van het budgetplan (en de
zorgovereenkomst) nodig is bij grote wijzigingen. Verder is Per Saldo van mening
dat in de evaluatie de ervaringen van budgethouders te beperkt zijn
meegenomen.

• Zorgkantoren: De werkwijze vraagt van zorgkantoren een meer intensieve
relatie met de budgethouder. De werkwijze vraagt enige aanpassing van
werkprocessen, meer nadruk op gespreksvaardigheden en meer kennis van het
lokale/regionale zorgaanbod.
• Budgethouders (en hun gewaarborgde hulp). De werkwijze neemt het
budgetplan als uitgangspunt. Van budgethouders vraagt dit daarom om een
heldere vertaling van de zorgvraag naar een budgetplan. Dat is in de huidige
situatie ook al zo, maar het belang ervan neemt met ZoM toe. In specifieke
gevallen kan ZoM bovendien leiden tot minder budget dan het budget dat
hoort bij het geïndiceerde zorgprofiel.
• Betaalbaarheid: Mogelijk leidt deze maatregel tot lagere zorguitgaven, maar
dit effect is onzeker en nog niet gekwantificeerd. Zie ook BMH 29 (Zorg op maat
voor nieuwe pgb-Wlz budgethouders).
• Bemensbaarheid: Het effect is onzeker en niet gekwantificeerd, maar naar
verwachting is het te verwachten effect klein.

Realisatie
• Via ZN worden binnenkort de eerste stappen gezet voor het starten van pilots
met ZoM (voor nieuwe budgethouders) bij meerdere zorgkantoren. Enkele
zorgkantoren hebben zich daarvoor al proactief aangemeld.
• Deze pilots kunnen de opmaat vormen naar de landelijke uitrol van de
werkwijze, waarbij ZN een trekkersrol kan vervullen. VWS kan het proces op
afstand monitoren en de minister hier zo nodig over adviseren.
• De Regeling langdurige zorg (Rlz) biedt al de mogelijkheid voor deze werkwijze
en behoeft dus geen aanpassing. Als de EKT-regeling wordt afgeschaft bij de
vormgeving van de werkwijze, vraagt dit wel aanpassing van regelgeving. Voor
bestaande budgethouders die overgaan van de reguliere werkwijze naar ZoM is
bovendien een overgangsregeling noodzakelijk.

Overwegingen
We willen de ouderenzorg op termijn betaalbaar en kwalitatief hoogwaardig
houden. Binnen de Wlz maken ca. 43.000 zorgvragers gebruik van een pgb,
waaronder veel ouderen. De werkwijze ZoM stelt de kwaliteit van zorg, via een
pgb op maat, voorop. Tegelijkertijd draagt de werkwijze bij aan een gerichte inzet
van middelen. Interne cijfers (2019) van Menzis, die niet breder zijn gecommuniceerd, laten zien dat de werkwijze ZoM een onderuitnutting (c.q. besparing) van
ongeveer € 62 mln heeft opgeleverd, wat neerkomt op een extra onderuitnutting
van ruim 20%, naast de reguliere onderuitnutting van 6%. Interpretatie van deze
cijfers vraagt enige voorzichtigheid, maar geven wel een indicatief beeld.

Gerelateerd aan
• Omslagpunt thuis wonen en wonen in een instelling.

> Terug naar menu | Stelsel

52

OUDEREN

VPT als alternatief pgb wooninitiatieven
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ouderen die 24 uur zorg in de nabijheid of permanent toezicht nodig hebben,
kunnen hun zorg bekostigen vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz). Met een
Wlz-indicatie kunnen zij ervoor kiezen om zorg niet in een instelling te ontvangen, maar thuis te organiseren. In dat laatste geval is er keuze uit de leveringsvormen volledig pakket thuis (vpt), modulair pakket thuis (mpt) of een persoonsgebonden budget (pgb). Met een pgb bepaalt de zorgvrager (de budgethouder,
eventueel met gewaarborgde hulp1) zelf welke zorgverleners worden ingehuurd.
Het pgb is bedoeld als individueel instrument voor zorgvragers thuis. Toch wordt
het pgb ook collectief ingezet in pgb-gefinancierde wooninitiatieven; pgb’s van 3
tot maximaal 26 budgethouders worden dan gebundeld voor collectieve zorginkoop door het wooninitiatief. Een conservatieve schatting gaat uit van ruim 140
pgb-gefinancierde collectieve wooninitiatieven voor ouderen in 2017.2 Hoewel
dergelijke wooninitiatieven voorzien in een behoefte, rijst wel de fundamentele
vraag in hoeverre hier nog sprake is van eigen regie – de basis van het pgb.
De Commissie Toekomst zorg thuiswonend ouderen (commissie Bos)3 stelt voor
om zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen uit de Wlz te halen
en over te hevelen naar Zvw en Wmo. Dit zou bijdragen aan de eenvoud van het
stelsel en aan een meer integrale benadering in de ouderenzorg: ‘Drempels bij de
overgang naar een intensievere vorm van zorg, in de vorm van bijvoorbeeld een
hogere eigen bijdrage of een noodzakelijke wisseling van zorgaanbieder, bestaan
niet meer zolang ouderen (semi-)zelfstandig wonen.’4 De commissie benoemt
drie varianten, die oplopen in ingrijpendheid:

1. De vpt-leveringsvorm blijft behouden binnen de Wlz, maar het pgb gaat uit de Wlz;
2. Alle woon/zorg-combinaties voor zelfstandig wonende ouderen gaan naar het
Zvw/Wmo domein;
3. Wlz-zorg is voorbehouden aan verblijf in een gespecialiseerde instelling.
Deze beleidsoptie sluit aan bij de eerste en tweede variant, waarin het pgb niet
langer als leveringsvorm mogelijk is voor collectieve wooninitiatieven in de Wlz.
Recente onderzoeken5 en ervaringen rond inzet van kwaliteitsgelden en
coronamaatregelen onderschrijven de al langer bestaande bezwaren bij de inzet
van het individuele pgb-instrument voor collectieve wooninitiatieven.
Tegelijkertijd pleiten meerdere argumenten voor het vpt als alternatieve
leveringsvorm.
Bezwaren bij inzet individueel pgb-instrument voor collectieve wooninitiatieven
Het gebruik van het individuele pgb-instrument voor collectieve wooninitiatieven leidt tot de volgende bezwaren:
• Zicht op rechtmatige besteding individuele zorgbudgetten moeilijker
De bundeling van pgb’s bemoeilijkt het zicht van zorgkantoren op daadwerkelijke geleverde individuele zorg en begeleiding.
• Afwezigheid sturingsrelatie tussen zorgaanbieder en verstrekker
Bij corona-maatregelen, gericht op de continuïteit van collectieve wooninitiatieven, moesten maatregelen via individuele budgethouders vorm krijgen. Dat
was eerder ook het geval bij de verdeling van de extra kwaliteitsgelden n.a.v.
het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg.6 De afwezigheid van een directie relatie
tussen zorgaanbieder (wooninitiatief ) en verstrekker (zorgkantoor) maakte
sturing/toezicht op euro’s en kwaliteit zeer complex. Daar staat tegenover dat
pgb-wooninitiatieven ook bijdragen aan de innovatie in woon-zorgconcepten.

1 Een persoon die de budgethouder helpt bij het voldoen aan de pgb-verplichtingen en die het budget namens de budgethouder beheert. Bij een aantal zorgprofielen is een gewaarborgde hulp verplicht.
2 O.b.v. data van de Patiëntenfederatie Nederland (2015-2017) en het Zorginstituut (2017). In: Bos, A., Kruse, F. M., & Jeurissen, P. P. T. (2020). For-Profit Nursing Homes in the Netherlands: What Factors
Explain Their Rise?. International Journal of Health Services.
3 Commissie Toekomst thuiswonende ouderen (20 juni 2020). Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies. Den Haag
4 Commissie Toekomst thuiswonende ouderen, pagina 50
5 Bureau HHM (11 juni 2020), Financiering kleinschalige woonvormen. Inzicht in Wlz-leveringsvormen. Enschede.
Bureau HHM (11 juni 2020), Financiering kleinschalige woonvormen. Inzicht in bundeling van pgb’s. Enschede.
6 KPMG (4 september 2019). Sturing en verantwoording kwaliteitsmiddelen pgb-verpleeghuiszorg. 201850033.127.031.

> Terug naar menu | Stelsel

53

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Pgb in wooninitiatieven als ‘gedwongen’ keuze
Voor zowel budgethouders als zorgaanbieders lijkt het pgb geregeld een
‘gedwongen’ keuze.
- Zorgvragers kiezen vaak voor een specifiek wooninitiatief; het pgb nemen zij
vervolgens op de koop toe. Het beheer van het pgb doet een groot beroep op
budgethouders of hun vertegenwoordigers als het gaat om administratieve
lasten: administratie bijhouden, corresponderen met zorgkantoren en de
SVB, wijzigingen in wet- en regelgeving bijhouden en zo nodig contracten en
declaraties aanpassen.
- Startende wooninitiatieven zien het pgb geregeld als de enige mogelijke
leveringsvorm. Zorgaanbieders achten de eisen van het zorgkantoor voor het
vpt bij aanvang niet haalbaar en/of zorgkantoren lijken terughoudend met
het contracteren van nieuwe wooninitiatieven.
• Continuïteit op termijn mogelijk kwetsbaar
Circa 96% van de budgethouders in de Wlz wordt vertegenwoordigd en voert
dus niet zelf de regie. Dat kan leiden tot moeilijkheden als de vertegenwoordiger die rol niet langer kan vervullen. In die gevallen is niet altijd duidelijk hoe
continuïteit van zorg geborgd kan worden.
Beleidsoptie: vpt als alternatieve leveringsvorm voor pgb
In aanvulling op de argumenten tégen het pgb als leveringsvorm in collectieve
woonvormen, pleiten meerdere argumenten vóór het vpt als leveringsvorm:
- Het vpt biedt grotendeels dezelfde mogelijkheden als het pgb
Belangrijke motieven voor de bundeling van pgb’s (het mogelijk maken van
24-uurs zorg, continuïteit van zorg en invloed door de woonvorm op de
samenstelling van het zorgteam) zijn ook met het vpt realiseerbaar.
Overigens geldt wel dat een vpt-contracteerde instelling in principe alle
cliënten die binnenkomen via het zorgkantoor moet toelaten in het
wooninitiatief, terwijl pgb-gefinancierde initiatieven meer zeggenschap
hebben over welke budgethouders zij al dan niet toelaten.
- Verschillen tussen het pgb en het vpt worden kleiner
Zorgaanbieders kiezen regelmatig voor het pgb als leveringsvorm vanwege
de relatief eenvoudige verantwoording, m.n. omdat geen WTZi-verklaring
nodig is. Dit verschil vervalt grotendeels met de invoering van de Wet

toetreding zorgaanbieders (Wtza) per juli 2021; die geldt ook voor veel
pgb-gefinancierde collectieve wooninitiatieven.
- Na enkele jaren van bestaan volgt alsnog de overstap naar het vpt
Meerdere pgb-gefinancierde collectieve wooninitiatieven stapten, na een
aantal jaar van bestaan, alsnog over naar het vpt. De vraag is dan of het vpt
bij aanvang niet al de meest passende leveringsvorm was.
- Reductie administratieve lasten zorgvrager
De administratieve lasten liggen bij het vpt meer op het niveau van de
zorgaanbieder dan van de zorgvrager. In het algemeen leidt het vpt tot een
eenvoudiger uitvoerbaarheid in vergelijking met het aanvragen en inregelen
van pgb’s.
- De wooninitiatieventoeslag (en de nodige verwarring over rechtmatigheid
die daarmee samenhangt vanwege de inzet voor collectieve ruimte: is het nu
zorg of huur?) kan vervallen.

Doel
Meer sturing op de (kwaliteit) van de individueel geleverde zorg en de continuïteit van zorg door zorgkantoren. Beperken administratieve belasting voor de
vertegenwoordiger (familie) van de oudere in geval van een “gedwongen keuze”.

Tijdshorizon
Gezien het bestaande aantal pgb-gefinancierde wooninitiatieven in de ouderenzorg en de verwachte terughoudendheid van zorgkantoren om startende
wooninitiatieven te contracteren, is sprake van een meerjarig traject.

Ingrijpendheid
• Voor bestaande pgb-gefinancierde wooninitiatieven kan de overgang naar het
vpt een behoorlijke verandering betekenen. Innovatie zal moeten worden
gerealiseerd op grond van financiering via vpt: zorgkantoren zullen daartoe
ruimte moeten bieden.

> Terug naar menu | Stelsel

54

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Realisatie
• Onderzoek naar wat nog nodig is om het vpt een geschikte(re) leveringsvorm te
maken voor (startende) wooninitiatieven. Een eerdere verkenning binnen VWS
(‘Van pgb naar ZIN’)7 vormt het startpunt.
• Overgangsregeling voor bestaande pgb-wooninitiatieven.
• Begeleiding en inkoop door zorgkantoren bij de overgang van pgb-gefinancierde wooninitiatieven naar het vpt.

Effecten op
• Toegankelijkheid: –
• Kwaliteit: directere sturing van het zorgkantoor op (de kwaliteit van) de
individueel geleverde zorg
• Betaalbaarheid: PM. Het effect van deze maatregel op de betaalbaarheid is
onzeker en niet gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: -

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

7 Beleidstraject directie Langdurige zorg (2018); onderdeel van het projectplan ‘Innovatie Wlz’.

> Terug naar menu | Stelsel

55

OUDEREN

Omslagpunt zorg thuis
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ouderen met een blijvende zware zorgvraag krijgen hun zorg vanuit de Wlz.1 Zij
hebben 24 uur zorg in de nabijheid of permanent toezicht nodig en voldoen
hiermee aan de wettelijke criteria voor opname in een Wlz-instelling. Indien
verantwoord en doelmatig, kunnen zij hun zorg ook thuis of in een andersoortige geclusterde woonvorm organiseren op basis van de leveringsvormen volledig
pakket thuis (vpt), modulair pakket thuis (mpt) of een persoonsgebonden budget
(pgb). Ouderen zonder Wlz-indicatie krijgen hun zorg en ondersteuning in de
thuissituatie vanuit Zvw en Wmo.
De commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen heeft in haar REIS-advies
Oud en gezond in 2030 wijkverpleegkundigen, NZa en Zorginstituut aanbevolen
om een leidraad te ontwikkelen op grond waarvan wijkverpleegkundigen kunnen
bepalen wanneer de noodzakelijke zorg niet langer verantwoord en doelmatig in
de eigen woning van een oudere kan worden verleend en opname in een
verpleeghuis noodzakelijk is. In dit fiche wordt de door de commissie benoemde
overgang naar een verpleeghuis verbreed naar de overgang van individueel thuis
wonen naar een vorm van geclusterd wonen, inclusief verblijf in een
verpleeghuis.
Op dit moment worden er bij de overgang thuis wonen naar wonen in een
geclusterde setting drie verschillende sets criteria gehanteerd:
a. Het CIZ beoordeelt als poortwachter van de Wlz of cliënten op basis van hun
zorgbehoefte toegang krijgen tot de Wlz. Voor iedere burger is deze beoordeling gelijk, ongeacht de invloed van de sociale omgeving op de uiteindelijke
zorgvraag.
b. Indien het CIZ aan cliënten een Wlz-indicatie heeft toegekend, dan kunnen zij
– met inzet van mantelzorg of andere vormen van eigen inbreng – ervoor
kiezen om met een vpt, mpt of pgb thuis te blijven wonen of te gaan wonen in
een andere vorm van geclusterd wonen dan een Wlz-instelling, mits sprake is
van doelmatige en verantwoorde zorgverlening. De belangrijkste voorwaarde is
dat het beschikbare bedrag dat past bij het door het CIZ geïndiceerde zorgprofiel in de (bijna) thuissituatie niet meer mag kosten dan zorg in een instelling.
1 Mensen zonder Wlz-indicatie die in de terminale fase van hun leven zware zorg nodig hebben,
blijven de zorg vanuit de wijkverpleging (Zvw) en Wmo 2015 ontvangen.

Omdat er sprake is van verschillende- en bijzondere zorgsituaties die soms
vragen om extra zorg, zijn er verschillende mogelijkheden voor zorgkantoren
tot het verstrekken van extra budget waarbij de kosten van de zorg hoger
kunnen zijn dan het zorgbudget dat beschikbaar is voor zorg in een instelling.
Er is op dit moment geen eenduidig beoordelingskader om te beslissen wat
hierbij (maatschappelijk) aanvaardbaar is.
c. De wijkverpleegkundige die cliënten thuis verzorgt, beoordeelt op basis van de
Zvw welke zorg in de thuissituatie nodig is, gegeven de sociale omgeving van
de cliënt. Vervolgens organiseert zij de zorg efficiënt. Is er geen sprake van
verantwoorde zorg volgens de richtlijnen van de beroepsgroep (normen- en
begrippenkader V&VN) dan is opname in een instelling geëigend.
Door in plaats deze drie sets van criteria een eenduidige grens te definiëren die
bepaalt wanneer verzekerde zorg niet meer in de individuele thuissituatie, maar
alleen nog in een geclusterde woonvorm verleend kan worden, ontstaat er
duidelijkheid over wat mensen redelijkerwijs mogen verlangen van collectief
gefinancierde zorg. Het bepalen van die grens is ingewikkeld. Wat is maatschappelijk aanvaardbaar? Het gaat niet alleen om betaalbaarheid, maar ook om
organiseerbaarheid, kwaliteit van de zorg en kwaliteit van leven. De grens kan
dienen als afbakening tussen domeinen in het stelsel, maar ook binnen een
domein voor het geval sprake is van overheveling van (delen van) zorg vanuit de
Wlz naar Zvw en/of Wmo 2015. De grens kan ook worden toegepast op andere
doelgroepen dan ouderen.

Doel
Eenduidig bepalen wanneer collectief gefinancierde zorg niet meer in de
individuele thuissituatie, maar alleen nog in een geclusterde woonvorm verleend
kan worden.

> Terug naar menu | Stelsel

56

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Tijdshorizon

Overwegingen

2021/2022: Ontwikkelen van beleid en vervolgens van een instrument waarmee
professionals kunnen vaststellen of zorg op basis van kwaliteit, organiseerbaarheid en betaalbaarheid nog in de thuissituatie kan worden geboden of dat zorg in
een geclusterde setting geëigend is.
2022: Pilots.
2023: Politieke besluitvorming.
2024: Implementatie.

We staan voor een grote uitdaging om de zorg aan ouderen in de toekomst
toegankelijk te houden. Het aangaan van een politiek en maatschappelijk debat
over het maken van keuzes hoe dit te organiseren is onvermijdelijk. Het bepalen
wanneer zorg in de individuele thuissituatie nog kan is ontegenzeggelijk een van
de onderwerpen van gesprek.
Mogelijk is er weerstand tegen het stellen van een grens c.q. het verplicht stellen
van verhuizen naar een geclusterde woonvorm, wanneer zorg in de individuele
thuissituatie qua kwaliteit, bemensbaarheid en betaalbaarheid niet meer kan
worden geboden.

Aannames
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Een politiek en maatschappelijk geaccepteerde grens aan de zorg die in de
individuele thuissituatie collectief gefinancierd wordt, zal bijdragen aan de
bewustwording bij ouderen dat het nodig is tijdig stappen te zetten naar
passende woon-zorgvoorzieningen. Voor gemeenten, zorgverzekeraars,
zorgkantoren en andere partijen zal het een stimulans zijn om te voorzien in een
voldoende passend (regionaal) woon-zorgaanbod.

Realisatie
Het Zorginstituut kan worden gevraagd om samen met wijkverpleegkundigen,
NZa en overige veldpartijen op basis van kwaliteit, organiseerbaarheid en
betaalbaarheid een advies op te stellen over de te bepalen grens. Ook moet een
bijbehorend beoordelingskader voor professionals ontwikkeld worden. De grens
zal ook in wet- en regelgeving moeten worden vastgelegd.

Effecten op
• Kwaliteit: Bij maatschappelijke- en politieke consensus over waar de zorg aan
de cliënt het best kan worden geboden, kan de gewenste kwaliteit op peil
blijven.
• Toegankelijkheid: Door zorg aan mensen met behoud van kwaliteit van leven
zo efficiënt mogelijk (regionaal) te organiseren, blijft de toegankelijkheid van
zorg gewaarborgd.
• Betaalbaarheid: Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantioficeerd.
• Bemensbaarheid: Door zorg geclusterd aan te bieden waar zorg in de
individuele thuissituatie teveel professionele menskracht vraagt, kan er aan
meer mensen zorg worden geboden dan wanneer een ieder zijn zorg krijgt in
de individuele thuissituatie.

> Terug naar menu | Stelsel

57

OUDEREN

Prikkels voor gemeenten
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Gemeenten hebben de wettelijke taak om ouderen te ondersteunen om zo lang
mogelijk thuis te blijven, maar hebben er tegelijkertijd financieel belang bij dat
kwetsbare mensen uit de Wlz worden bekostigd. Een gemeente die investeert in
het voorkomen en uitstellen van een Wlz indicatie wordt daar financieel niet voor
beloond; de baten slaan neer in de Wlz. De gemeente blijft zitten met hogere
kosten doordat het Wmo-budget gelijk blijft, maar het aantal ouderen dat
gebruik maakt van voorzieningen hoger is.
Bovendien zorgt afwenteling van zorgkosten voor ouderen op de Wlz tot een
ondoelmatige situatie. Bij een verhoogde uitstroom zal het (benodigde) budget
voor de Wlz toe moeten nemen om zorgkantoren voldoende zorg in te kunnen
laten kopen. Tegelijkertijd neemt het budget voor gemeenten niet af, maar blijft
volgens de systematiek van het gemeentefonds gelijk. Gemeenten krijgen nu
namelijk een vast budget in de Wmo onafhankelijk of oudere inwoners onder
zorg op grond van de Wmo of de Wlz ontvangen.
In de praktijk leidt dit tot situaties waarbij adviesbureaus gemeenten aanbieden
het Wmo bestand door te lichten om te bezien wie in aanmerking zou kunnen
komen voor een Wlz-indicatie.

Doelen
Deze maatregel beoogt financiële prikkels voor gemeenten om ouderen zo lang
mogelijk thuis te laten wonen, zwaardere zorg (indicaties voor de Wlz) uit te
stellen/te voorkomen. Gemeenten krijgen extra (minder) middelen als er minder
(meer) mensen in de Wlz terecht komen.

Tijdshorizon
Een wetswijziging zal 1 tot 2 jaar in beslag nemen.

Ingrijpendheid
Een financiële prikkel in het gemeentefonds past niet bij de huidige uitgangspunten van de Financiële-verhoudingswet en vergt daarom wetswijziging. Deze
aanpassing staat op gespannen voet met fundamentele principes achter de
huidige systematiek van het gemeentefonds.

Realisatie:
De Wmo-middelen van gemeenten en het Wlz-budget worden communicerende
vaten. Hiertoe moet een nieuwe systematiek worden ontwikkeld en geïmplementeerd. Gemeenten met een relatief lage instroom in de Wlz krijgen tov de huidige
situatie extra geld. Dit sluit ook aan bij de extra mensen die vanuit de Wmo zorg
en ondersteuning nodig hebben. Optioneel moeten gemeenten met een hoge
instroom het met minder budget doen.
Niet eerder is geprobeerd of een dergelijke systematiek effectief te ontwikkelen is
en welke onvoorziene effecten dit met zich meebrengt. Dat vergt nader onderzoek en experimenteren. Daarom kan ervoor gekozen worden om eerst enkele
jaren proef te draaien om te onderzoeken wat de gevolgen zijn.

Relatie reis
Effecten op
• Toegankelijkheid: Investeren in het voorkomen van zwaardere zorg voorkomt
een Wlz indicatie en intramuraal verblijf (of stelt deze uit). Dit komt de
toegankelijkheid van intramurale zorg ten goede.
• Kwaliteit: • Betaalbaarheid: PM, Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Tegenover de investeringen die nodig zijn om toegankelijke
ondersteuning te garanderen staan besparingen ten gevolge van de grotere
zelfredzaamheid van ouderen.
• Bemensbaarheid: -

> Terug naar menu | Stelsel

58

OUDEREN

Weeg de sociale context mee bij het bepalen van de
toegang tot de WLZ

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

In de Wmo-2015 is wettelijk vastgelegd dat gemeenten bij het bepalen van de
ondersteuningsaanbod mag meewegen wat de sociale context (partner, kinderen,
etc.) kan doen. De ondersteuning wordt hierop aangepast.
Momenteel ontvangt 32% van de verpleeghuisbewoners informele zorg van
familie en/of andere naasten1. 73% van de dagbesteding in de ouderenzorg wordt
verzorgd door vrijwilligers2. Dit is heel waardevol voor de ouderen, maar ook voor
de mantelzorger en vrijwilliger. Bovendien helpt het de instelling om de
bedrijfsvoering te organiseren.
Alhoewel het mantelzorgpotentieel verder daalt, o.a. door de vergrijzing3 wordt
het potentieel van de inzet van de sociale context nog niet volledig benut. Door
of bij de indicatiestelling door het CIZ; of bij het zorgaanbod door het zorgkantoor rekening te houden met deze mogelijkheden en deze door te vertalen in de
gecontracteerde zorg kan er doelmatigheidswinst (euro’s en menskracht) worden
gerealiseerd. De inzet van de sociale context ziet primair op begeleiding (w.o.
dagbesteding) en huishoudelijke hulp

Doel
Door de mogelijkheden van het netwerk van ouderen in de Wlz beter te benutten
en het formele zorgaanbod daarop aan te laten sluiten kan de doelmatigheid van
de Wlz worden verhoogd en de inzet van schaarse zorgverleners worden beperkt.

Ingrijpendheid
In Zorgkeuzes in Kaart (fiche 29: De Wlz wordt een voorziening) is deze maatregel
op verzoek van de Kamer uitgewerkt. De Wlz is niet langer een Volksverzekering,
maar wordt een voorziening die wordt gefinancierd uit de algemene middelen op
nationaal niveau. Het vraagt een andere rol (en positie) van het CIZ en/of het
zorgkantoor. Ook voor zorgaanbieders is dit een ingrijpende maatregel omdat
informele zorg meer als substitutie dan als complementair in hun bedrijfsvoering
moet worden ingepast om meer doelmatigheid te realiseren (en een eventuele
besparing te realiseren). Tenslotte heeft dit voorstel ook effect op de samenleving
als geheel: hoe bieden wij potentiële mantelzorgers ook de ruimte (en hoe
ondersteunen we hen) om hun taken te vervullen naast het opvoeden van
kinderen, werk, vrijwilligerswerk etc. Dat is een vraagstuk dat breder is dan de
zorg. De maatregel baant de weg vrij om te komen tot een zorgbreed te formuleren omslagpunt voor zorg thuis vs intramurale zorg. De mogelijkheden voor
informele intramurale zorg worden beperkt door het huidige Kwaliteitskader
verpleeghuiszorg.

Realisatie
Deze maatregel vergt o.a.:
• Aanpassing van wet- en regelgeving
• Aanpassing van de bekostiging
• Aanpassing van de bedrijfsvoering van aanbieders
• Aanpassing van de rol en positie van zorgkantoren
• Aanpassing van de rol en positie van het CIZ
• Aanpassing van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg
• Een fors implementatie- en transitietraject

Tijdshorizon
Dit betreft een ingrijpende stelselwijziging inclusief wijziging van wet- en
regelgeving, implementatie, transitie en overgangsrecht. Hierbij wordt rekening
gehouden met een termijn van vier jaar.

1 SCP; Voor elkaar (2017)
2 SCP; Ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen (2017)
3 SCP; Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040 (2019)

> Terug naar menu | Stelsel

59

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel

Effecten op
• Kwaliteit: Het vervangen van formele zorgverleners door informele zorgverleners kan negatieve effecten hebben op de kwaliteit van de Wlz-zorg.
• Toegankelijkheid: De toegankelijkheid van zorg verbetert door een lagere
instroom in de Wlz. Het vervangen van formele zorgverleners door informele
zorgverleners heeft, mits succesvol, positief effect op het tekort aan zorgverleners en daarmee aan de toegankelijkheid.
• Betaalbaarheid: De betaalbaarheid verbetert door een lagere instroom in de
Wlz. In bovengenoemd fiche is de maatregel nader uitgewerkt, maar bleken de
financiële effecten (behoudens de uitvoerings- en transitiekosten) nog niet te
kwantificeren.
• Bemensbaarheid: zie toegankelijkheid.

3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Stelsel

60

OUDEREN

Zorg voor een betere balans tussen vaste en
flexcontracten in de zorg

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

De toename van het aantal flexwerkers in de zorg1 heeft gevolgen voor de
organiseerbaarheid van de zorg. Voor de kwaliteit, continuïteit en betaalbaarheid
van zorg is nadrukkelijk meer aandacht gewenst voor een goede balans tussen het
aantal vaste en flexibele zorgmedewerkers. Flexwerken bij een zorginstelling zou
beperkt moeten blijven tot het opvangen van ‘piek en ziek’ of een behoefte aan
specialistische kennis (‘uniek’).2
De toename van flexwerkers in de zorg hangt samen met maatschappelijk
veranderende voorkeuren zoals een andere balans tussen werk en privé.3 Ook
zien we dat zorgprofessionals vertrekken uit loondienst, omdat ze verwachten als
flexwerker prettiger te kunnen werken, met voor hen beter passende werktijden,
minder werkdruk en minder regels. Omdat flexwerkers niet altijd alle werkzaamheden (bijv. teamondersteunende werkzaamheden of avond-, nacht- en
weekenddiensten) op zich nemen wordt de onvrede over het werken in loondienst groter bij de groep die wel in loondienst is. Dit leidt tot een zelfversterkend
effect, waarbij nog meer zorgmedewerkers kiezen voor flexwerk in plaats van
werken in loondienst.
De trekkende kracht naar het flexwerk, waaronder zzp’ers, wordt versterkt4 door
een (al dan niet scheve) vergelijking tussen een netto uurloon en flextarief.
Zorgverleners op de werkvloer zien het netto uurloon bij loondienst en een
uurtarief voor flexwerkers dat regelmatig hoger is. (NB: Dit is ook omdat alle
werkgeverslasten zoals premie voor pensioen en arbeidsongeschiktheid voor
zelfstandigen hierin verdisconteerd zijn.)
Bovendien leidt de toename van het aantal flexwerkers vaak tot hogere kosten

voor zorginstellingen. De hogere kosten van flexwerkers voor instellingen
hangen in belangrijke mate samen met de bemiddelingskosten. Vanwege de
krapte aan personeel zijn zorginstellingen echter in toenemende mate afhankelijk van de inhuur van flexwerkers voor voldoende personele capaciteit. Het komt
vaak voor dat dezelfde mensen die eerst in loondienst waren, opnieuw worden
ingehuurd als flexwerker voor hetzelfde werk maar tegen hogere kosten.

Doel
Voor de kwaliteit, continuïteit en betaalbaarheid van zorg is een betere balans
tussen het aantal vaste en flexibele zorgmedewerkers nodig.

Tijdshorizon
Een kabinetsperiode.

Ingrijpendheid
Deze beleidsoptie is niet ingrijpend omdat de beoogde maatregelen niet wettelijk
zullen worden verankerd. Binnen de te maken afspraken over de organiseerbaarheid van de zorg blijft voor alle partijen dezelfde keuzevrijheid bestaan over de te
hanteren contractvormen. Een wettelijke norm van een vaste verhouding tussen
vast-flex is onuitvoerbaar en wordt om die reden buiten beschouwing gelaten.
Zorginstellingen, sociale partners en vertegenwoordigers van flexwerkers zullen
in onderling overleg tot een betere balans moeten gaan komen. De te maken
afspraken kunnen eventueel worden vastgelegd in de relevante CAO’s.

1 Zie voor het gehanteerde begrippenkader ook Kamerstukken 29 282, nr. 396. Onder flexwerkers wordt in dit kader verstaan externe flexwerkers als uitzendkrachten en gedetacheerden, maar ook
zzp’ers.
2 Zie hiervoor, en de visie op flexibilisering van de arbeidsmarkt in de zorg, evenzeer Kamerstukken 29 282, nr. 396.
3 Zie ook het rapport van de Commissie Regulering van Werk, en het rapport ‘Het betere werk’ van de WRR.
4 Naast de bestaande fiscale behandeling van zelfstandigen. Zie over de impact van deze institutionele verschillen ook het rapport van de Commissie Regulering van Werk.

> Terug naar menu | Stelsel

61

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Realisatie
Specifieke afspraken met en bewustwording bij zorginstellingen en flexwerkers
kunnen bijdragen aan de organiseerbaarheid van zorg en kostenbeheersing.
Denk bijvoorbeeld aan – anders dan nu het geval is - afspraken over een evenredige verantwoordelijkheid voor de avond-, nacht- en weekenddiensten (“ANW”)
over alle medewerkers in de zorg. Momenteel ligt in bepaalde branches binnen
de zorg de ANW-verantwoordelijkheid volledig bij medewerkers in loondienst.
Daarnaast is het belangrijk dat instellingen en zorgmedewerkers zich bewust zijn
van wat werken als, of de inzet van een flexwerker betekent.
Een betere balans tussen vast en flexwerk in de zorg kan op verschillende
manieren bevorderd worden:
• Werkcode: Het door sociale partners laten opstellen van werkafspraken voor de
sector zorg, die eventueel vertaald kunnen worden naar CAO-afspraken. In een
dergelijke werkcode worden voor alle zorgbranches algemene uitgangspunten
voor de organisatie van de zorg geformuleerd. Deze uitgangspunten gelden
ongeacht de contractvorm van de zorgverlener en dragen daardoor ook bij aan
het creëren van vergelijkbare prikkels op de werkvloer. In de uitgangspunten
komt naar voren wat van een werkgever / opdrachtgever, cq. werknemer /
opdrachtnemer kan worden verwacht. Per zorgbranche kunnen specifiekere
afspraken gemaakt worden.
• Regionale flexibele schil: Door een (regionale) flexibele schil, al dan niet
ondersteund door een platform met kwaliteitskeurmerken, vermindert de
afhankelijkheid van (bemiddelingsbureaus voor) flexwerkers. Het kan hier
gaan om een flexibele schil bij een of meer samenwerkende zorginstellingen.
Deze flexibele schil kan bestaan uit interne flexwerkers, dan wel externe
flexwerkers waaronder zzp’ers. De flexibele schil kan verschillende ‘uitingsvormen’ hebben, afhankelijk van de beoogde samenwerking en de aard van de
werkzaamheden. (Zorg)instellingen vergroten hierdoor tevens hun interne
wendbaarheid, terwijl er tegelijkertijd een betere binding kan ontstaan met de
vaste (en flexibele) medewerkers, deels door de minder grote rol van
bemiddelingsbureaus.
• Bewustwording instellingen en zorgmedewerkers: Betere informatie voor
zorginstellingen, vaste medewerkers en flexwerkers om tot een bewuste en
weloverwogen keuze te komen over de inzet van zelfstandigen in de zorg, cq.
het werken als zelfstandige in de zorg. Het gaat hierbij onder andere over de

verantwoordelijkheden in termen van kwaliteit voor de zorg en de betrokken
financiële risico’s. De beoogde in de dagelijkse praktijk te voeren dialoog
tussen betrokkenen is gericht op rechten en plichten, cq. verantwoordelijkheden van werkgever/opdrachtgever cq. werknemer / opdrachtnemer.
• Modern/eigentijds werkgeverschap: Gerichte inzet, langs verschillende lijnen,
op eigentijds werkgeverschap met meer ruimte voor persoonlijke voorkeuren
van medewerkers om de tevredenheid over het werken in loondienst te
vergroten. Kan bijvoorbeeld vorm krijgen door in te zetten op ‘goed gesprek
met medewerkers’ over de daadwerkelijke behoeften. Een ander voorbeeld is
zelfroostering. Het Ondernemend Werknemerschap, zoals dat enkele jaren
geleden in de CAO VVT is opgenomen, kan mede als inspiratie dienen. Modern
/ eigentijds werkgeverschap kan door een positieve insteek van de keuzevrijheid voor medewerkers bijdragen aan het behoud van personeel. Voor
medewerkers vergroot het de interne flexibiliteit in combinatie met behoud
van werkzekerheid (wendbaarheid binnen het vaste contract). Gegeven de
gewenste combinatie van flexibiliteit en zekerheid zijn verschillende tussenvormen tussen het werken in loondienst en individuele zzp’ers ontstaan,
bijvoorbeeld in de vorm van coöperaties van zzp’ers. Bij dit thema is daarom
aandacht voor dergelijke tussenvormen ook wenselijk.
• Handhaving: Aanpakken van schijnzelfstandigheid in de zorg. De
Belastingdienst is nu al in samenwerking met zorgkoepels gestart met een
sectorbenadering voor de zorg, in eerste instantie ziekenhuizen en zelfstandige
klinieken, om de schijnzelfstandigheid tegen te gaan. Een deel van de
zelfstandigen in ziekenhuizen en zelfstandige klinieken zou gegeven de aard
van de werkzaamheden en omstandigheden op grond van de huidige wetgeving rondom arbeidscontracten in loondienst moeten werken. De doorontwikkeling van de pilot webmodule kan hier opdrachtgevers extra inzicht verschaffen. De uitkomsten van deze sectorbenadering kunnen op een later moment
mogelijk naar andere delen van de zorg worden uitgebreid.

> Terug naar menu | Stelsel

62

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Effecten op

Gerelateerd

• kwaliteit: Een goede balans tussen het aantal vaste en flexibele zorgmedewerkers is belangrijk voor de kwaliteit , continuïteit en betaalbaarheid van de zorg.
Denk bijvoorbeeld aan een evenredige verdeling van avond-, nacht- en
weekenddiensten over alle medewerkers in de zorg.
• toegankelijkheid: Een aanpak gericht op een goede balans tussen medewerkers
in loondienst en flexwerkers doorbreekt de onvrede over de loondienst,
waardoor bij alle zorginstellingen meer personeel beschikbaar kan blijven.
• betaalbaarheid: PM, het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Een verminderde afhankelijkheid van (bemiddelaars van)
flexwerkers draagt bij aan de betaalbaarheid.
• bemensbaarheid: Afspraken over (de inzet en taakverantwoordelijkheid van)
flexwerkers kunnen bijdragen bij aan medewerkerstevredenheid en kunnen
makenwerken in de zorg aantrekkelijker maken.

[Aanpak meer ruimte voor de professional en meer werkplezier]

Suggestie Regeerakkoord
Voor de kwaliteit, continuïteit en betaalbaarheid van zorg is een betere balans
tussen het aantal vaste en flexibele zorgmedewerkers nodig. Er wordt daartoe
aangestuurd op werkcodes per branche, een regionale flexibele schil en meer
focus op eigentijds werkgeverschap om het werken in loondienst aantrekkelijker
te maken.
Handhaving draagt bij aan het bestrijden van de schijnzelfstandigheid in alle
zorgsectoren. Verduidelijking van het gezagscriterium en het verkleinen van de
verschillen tussen contractvormen dragen verder bij aan het gewenste inzicht in
de kwalificatie van arbeidsrelaties.

Aannames
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Gegeven de stelselverantwoordelijkheid zal VWS nadrukkelijk, en in samenwerking met SZW en de Belastingdienst, een stimulerende rol vervullen bij de
verschillende acties. Voor een succesvol resultaat is de inbreng van individuele
zorginstellingen, sociale partners en vertegenwoordigers van flexwerkers van
essentieel belang.
De Belastingdienst en Inspectie SZW kunnen handhaven op schijnzelfstandigheid
en spelen in die zin een belangrijke rol bij het initiëren van
veranderingsprocessen.

> Terug naar menu | Stelsel

63

OUDEREN

Verkennen populatiebekostiging voor de doelgroep
ouderen

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Populatiebekostiging wordt vaak genoemd als een mogelijke beleidsoptie om de
bekostiging van zorg meer te richten op het bevorderen van gezondheid en
preventie in plaats van ziekte en prestaties.
Wat is populatiebekostiging?
Er zijn veel varianten van populatiebekostiging mogelijk, maar hoofdzakelijk
komt het hier op neer; dat zorgaanbieders worden bekostigd op basis van
kenmerken van een populatie. D(dit kan een geografische populatie zijn, zoals
een wijk of een regio of een specifieke patiëntenpopulatie, zoals diabetespatiënten of ouderen, ongeacht de hoeveelheid zorg die zij daadwerkelijk afnemen.
Zorgaanbieders krijgen dan niet meer een vergoeding voor gemaakte kosten per
individuele patiënt of per handeling, maar ontvangen in plaats daarvan een
(gewogen) bedrag per persoon per periode voor een afgebakend zorgpakket. De
vergoeding is dan niet voor één instelling, maar een bedrag voor een populatie.
Terwijl de inkomsten staan vaststaan (voor langere tijd), betekent dit een prikkel
om manieren te benutten om op de kosten te besparen. Mits goed vormgegeven
kan een dergelijk contract Dit kanzorgaanbieders een sterke prikkel geven om:
• de zorg meer doelmatig te verlenen en te organiseren;
• samen te werken met andere zorgaanbieders en andere domeinen;
• door middel van preventie en/ofeen andere manier van het verlenen van zorg
te voorkomen dat mensen zwaardere zorg nodig hebben of afhankelijk worden
van zorg.
Tegelijkertijd kan deze vorm van bekostiging leiden tot onderbehandeling en
afwenteling tussen zorgaanbieders onderling (afhankelijk van de afbakening).
Om dit tegen te gaan moeten zorginkopers en zorgaanbieders beschikken over
goede inzichten in de gezondheid van hun populatie en de kwaliteit en de

uitkomsten van de zorg en daar duidelijke afspraken over maken met zorgaanbieders. Dit inzicht in uitkomsten is nog beperkt voorhanden. Ook voorkomt deze
vorm van bekostigen opvuleffecten, aangezien de vergoeding van de zorgaanbieder direct is gelieerd aan het behaalde resultaat.1 Daarbij kunnen afspraken
worden gemaakt over de gezamenlijk bepaalde besparingen (‘shared savings’).
Populatiebekostiging zou dus een mogelijke kansrijke strategie zijn om de groei
van de zorguitgaven te remmen en de kwaliteit van zorg te verbeteren. Het is
echter nooit een doel op zich, maar altijd een middel. En populatiebekostiging
komt er niet vanzelf. Het is namelijk een complexe uitdaging om alle parameters
zó te zetten het gewenste effect bereikt kan worden; de gezondheid van de
bevolking en de kwaliteit van zorg te verbeteren, de groei in (zorg) uitgaven te
beperken. (de triple aim-gedachte). Daarom is het de vraag in hoeverre populatiebekostiging structureel mogelijk gemaakt kan worden binnen het Nederlandse
zorgstelsel. Desalniettemin zijn er in Nederland verschillende trajecten die reeds
zijn afgerond of nog bezig zijn. Zo startte VWS in 2013 in negen regio’s een
proeftuin (binnen de eerste lijn) die als doel hadden om regionaal de samenwerking aan te gaan om de zorg te verbeteren. Door deze proeftuinen is er veel
geleerd over populatiemanagement en populatiebekostiging.2 Ook lopen er
momenteel verschillende initiatieven gericht op populatiemanagement, zoals in
de kavelaanpak van partijen in de Achterhoek. De huidige initiatieven kunnen
een basis vormen om voor de doelgroep ouderen impactvolle trajecten te starten
Kwetsbare ouderen zijn als doelgroep interessant omdat er zij als doelgroep een
grote zorgvraag kennen waardoor er een gedeeld belang is om positieve resultaten
te boeken. Verschillende internationale onderzoeken naar populatiebekostiging
laten namelijk een positief beeld zien. Specifiek voor de doelgroep ouderen is het
onderzoek naar de in Portland, Oregon gehouden experimenten populatiebekostiging voor Medicare-gerechtigden interessant. De evaluatie van het programma
toonde aan het zorggebruik in de eerste lijn toenam door populatiebekostiging
(over de hele keten), vergeleken met zorgaanbieders in het traditionele betaalmodel. Eveneens leidde populatiebekostiging tot minder SEH-bezoeken en zieken-

1 Discussienota ‘Zorg voor de toekomst’
2 Bron: RIVM: Proeftuinen Toekomstbestendige Zorg | RIVM

> Terug naar menu | Stelsel

64

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

huisopnames. Netto bespaarde dit ongeveer 2 mln dollar per 1000 verzekerden. De
mortaliteit was eveneens lager dan in de controlegroep. 3 Het is echter wel de vraag
of bovenstaand voorbeeld een voorspellende waarde heeft over het mogelijke
effect in Nederland, gezien de grote verschillen met het zorgstelsel in de VS.

de NZA en het Zorginstituut kunnen ondersteunen bij het uitvoeren van de
nulmeting en het formuleren van de indicatoren. Ook moet worden nagegaan of
experimenteerartikelen in de betrokken stelselwetten al voldoende ruimte
bieden voor het experiment.

Dit fiche pleit voor het op korte termijn nader verkennen van het invoeren van
populatiebekostiging, door te starten van grootschalige fieldlabs gericht op de
doelgroep (kwetsbare) ouderen.

Ingrijpendheid

Doel

Aannames

Het nader verkennen van het invoeren van populatiebekostiging rond de zorg
voor ouderen.
Op korte termijn beginnen met het opzetten en monitoren van (grootschalige)
fieldlabs/experimenten met populatiebekostiging om te verkennen of de
kwaliteit en betaalbaarheid van zorg voor ouderen verbeterd kan worden. Dit kan
binnen domeinen, over sectoren heen, en ook domeinoverstijgend (Zvw, Wmo,
Wlz). Hierbij is ook een analyse van social return of investment belangrijk.
Uitgaande van de behoefte van ouderen en daar het aanbod op af stemmen.

Op basis van de ervaring van de bestuurders, beleidsmakers en zorgprofessionals
van de proeftuinen zijn er acht leidende principes geformuleerd om vanuit een
regionaal netwerk toe te werken naar een toekomstbestendig
gezondheidssysteem:
1. Creëer en behoud draagvlak tussen organisaties om gezamenlijk te werken aan
een toekomstbestendig gezondheidssysteem;
2. Leer elkaar begrijpen en creëer onderling vertrouwen;
3. Definieer randvoorwaarden voor gezamenlijke verantwoording om zo risico’s
en successen te delen
4. Zorg voor politiek draagvlak en beïnvloed de beleidscyclus;
5. Zorg ervoor dat de financiële prikkels in lijn zijn met de gezamenlijke doelen;
6. Waarborg een verbetercyclus door data- en kennisinfrastructuur op organisatie- en regioniveau te ontwikkelen;
7. Creëer inzicht in burgerperspectieven en maak ruimte voor burgerparticipatie;
8. Zet passende bestuurlijke representatie en leiderschap in om de beweging naar
de gezamenlijke doelen te behouden en/of te versnellen.

Relatie reis oudere
Populatiebekostiging kan bijdragen aan de samenwerking over domeinen heen
en impactvol zijn voor zowel vitale als kwetsbare ouderen.

Tijdshorizon
Door de complexiteit van het onderwerp is het belangrijk dat de fieldlabs grondig
wordenvoorbereid; er draagvlak is onder stakeholders; er overeenstemming is over
uitgangspunten; technische en academische kennis aan boord is.
De voorbereiding duurt minimaal een jaar, daarna zal het traject naar verwachting
minimaal vijf jaar de kans gegeven moeten wordenom successen te laten zien.
Belangrijk in de voorbereiding is het in gesprek gaan met regio’s; waarbij
mogelijk opstartsubsidie verleendt kan worden voor projectorganisatie en
afspraken gemaakt worden over investeringen in preventief aanbod. Het RIVM en

De beoogde impact binnen de fieldlabs is groot; namelijk het verkennen van
andere vorm van financiering van zorg en/of ondersteuning.

Realisatie
Op een aantal plekken in Nederland wordt al geëxperimenteerd met
populatiebekostiging.
Het kavelmodel is een voorbeeld van (door)ontwikkeling van regionale samenwerking waarbij gezondheid voorop staat. In het kavel model werken systeemspelers (zorgverzekeraars, gemeente en zorgorganisaties) in een afgebakend

3 CMS Hierarchical Condition Categories (CMS-HCC) payment model” binnen de USA van Mandal et al (2017).

> Terug naar menu | Stelsel

65

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

gebied (een kavel) domein overstijgend samen om gezondheid van bewoners te
verbeteren of te behouden. Hierbij betrekken zij de inwoners actief zodat er
voldoende draagvlak en betrokkenheid is. Er worden passende contractafspraken
gemaakt die nodig zijn om tot een goede organisatie te komen. Daarnaast wordt
per kavel in beeld gebracht wat wel en niet werkt op gebied van gezondheidsinterventies. Niet alleen ziekte wordt gemeten, maar ook de beleefde gezondheid
over de hele levensloop. Hierdoor ontstaat er ook een overzicht in welke
mogelijkheden burgers hebben en welke keuzes ze maken om gezond te worden
en blijven, zowel binnen de zorg als het sociaal domein.

Overwegingen
In Zorg voor de Toekomst worden verschillende beleidsopties genoemd om
bekostigen meer te richten op het bevorderen van gezondheid.
Populatiebekostiging is slechts één de opties die wordt genoemd. Andere die
worden genoemd zijn: innovatieve contractvormen, bekostiging op basis van
cliëntprofielen, contractering op basis van shared savings, aanvullende middelen
voor gemeenten en een preventiefonds. Mogelijkheden kunnen afzonderlijk
van elkaar worden ingevoerd, kunnen elkaar aanvullen, maar ook uitsluiten.

Gerelateerd
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Bovenstaand voorbeeld en andere lopende experimenten zullen als voorbeeld
dienen voor het ontwerpen van de fieldlabs populatiebekostiging ouderen.

Alle ouderenzorg in een domein, zorg op maat, toegang preventie en welzijn,
reablement, fonds preventieve zorg aan ouderen,

Met betrokken partijen zal verkend worden hoe de experimenten eruit zullen
zien.

Effecten op
Dit betreft een verkenning waarin ook de eﬀecten op kwaliteit, toegankelijkheid,
betaalbaarheid en bemensbaarheid worden meegenomen.

> Terug naar menu | Stelsel

66

OUDEREN

Harmonisering administratieve voorwaarden
over de stelsels

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Gaande het ouder worden krijgen ouderen te maken met ouderdomskwalen en
hebben te maken met ondersteuning en zorg uit meerdere stelsels. Voor
ouderen, zorgverleners en soms ook zorgaanbieders is het lastig vinden om hun
weg daarin te vinden. Deze complexiteit is al aanzienlijk binnen een stelsel, maar
is nog aanzienlijk groter als het om ondersteuning en zorg gaat uit meerdere
stelsels. Door afbakeningsissues komt het ook voor ouderen te veel of juist te
weinig zorg krijgen. Om een vloeiende lijn tussen stelsels voor zowel de ouderen
als hun zorgverleners te krijgen, is het helpend als er in administratie en andere
voorwaarden sprake is van standaardisatie/harmonisatie. Dat wil zeggen:
standaardisatie van de eisen met betrekking tot toegang tot ondersteuning en
zorg, inkoopvoorwaarden en termijnen, verantwoordingseisen, betalingsmodaliteiten, kwaliteitseisen en informatieplichten. Het gaat hierbij bijvoorbeeld ook
om een set van definities van bijvoorbeeld: doelmatigheid, kwaliteit, enz.
Voorbeelden: nu maken inkopende partijen elk definities bij de inkoop,
bijvoorbeeld van doelmatigheid. Het gevolg is dat zorgaanbieders die met
meerdere inkopende partijen te maken hebben, met deze meerdere definities
worden geconfronteerd met alle administratieve lasten en frustratie van dien.
Door te kiezen voor een definitie die door alle inkopende partijen (en dus alle
zorgaanbieders) wordt gehanteerd nemen deze administratieve lasten belangrijk
af. Een ander voorbeeld is toegang: door de toegangseisen per wet te harmoniseren, ontstaat voor de oudere een vloeiende lijn tussen de stelsels. Deze harmonisering zou ook voor het PGB kunnen bijdragen aan het gebruik ervan door de
budgethouder.

Doel

Bijdrage aan de reis van de oudere
Doordat de administratieve voorwaarden in de stelsels gelijk zijn, wordt de reis
van de oudere van vitaal naar hulpbehoevend en uiteindelijk kwetsbaar meer
vloeiend. Door de keten heen is sprake van een set van administratieve voorwaarden, waardoor de (1) de zorgvrager niet met administratieve issues wordt
geconfronteerd, (2) minder administratie door de zorgaanbieders hoeft te
worden gevoerd, (3) samenwerking in de keten makkelijker wordt.

Tijdshorizon
Dit kan een stapsgewijs traject zijn, waarvoor enkele jaren uitgetrokken moet
worden.

Ingrijpendheid
Inkopende partijen kunnen zich geheel richten op de inhoud van de inkoop,
omdat de administratieve kant van hun werk geen tijd meer vergt.
Door standaardisatie is het mogelijk om grotere transparantie te realiseren.

Realisatie
Deze overstap zal moeten worden geborgd in wet- en regelgeving. Voor de
transitie is gedegen analyse, duidelijke besluitvorming en voldoende tijd nodig.
Dit zal waarschijnlijk behoorlijke invoeringskosten met zich mee brengen.

Effecten op
• Toegankelijkheid: Vergroot de toegankelijkheid, omdat de huidige complexiteit in het stelsel belangrijk afneemt.
• Kwaliteit: Er ontstaat standaardisatie in het meten van kwaliteit, waardoor de
transparantie toeneemt.
• Betaalbaarheid: Er zijn minder indirecte fte nodig in de administratieve sector
van de zorg, waardoor de kosten kunnen dalen. Ook het aantal uren formulieren invullen door zorgverleners zal dalen.

Verminderen complexiteit in de uitvoering voor ouderen en voor zorgverleners.

Overwegingen
Dit is een betrekkelijk complex traject om te realiseren. Bovendien zullen latere
aanpassingen in de administratieve vereisten niet snel meer mogelijk zijn.

> Terug naar menu | Stelsel

67

OUDEREN

Elektronische gegevensuitwisseling
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Om de juiste zorg op de juiste plek te kunnen bieden, is het belangrijk dat
zorgprofessionals ook op het juiste moment over de juiste informatie beschikken. Samenwerking tussen zorgprofessionals gaat immers niet zonder de
uitwisseling van informatie. Op dit moment vindt de uitwisseling van informatie
rondom ouderen veelal niet gestandaardiseerd plaats. Hierdoor lopen zorgprofessionals het risico dat ze beschikken over onjuiste informatie of niet over de
informatie die ze nodig hebben om goede zorg te kunnen leveren. Ook degenen
die zorg ontvangen, hebben hierdoor minder makkelijk inzicht in de totale
omvang van de zorg en ondersteuning die zij ontvangen.
Zo hebben kwetsbare ouderen bij uitstek te maken met een veelheid aan
professionals, uit verschillende domeinen, die hen zorg en ondersteuning
bieden. Het is belangrijk dat deze professionals elkaar weten te vinden en
gezondheidsgegevens met elkaar delen, zodat iedereen over een actueel overzicht
beschikt. Gestandaardiseerde elektronische gegevensuitwisseling zorgt er daarbij
voor dat professionals geen informatie onnodig hoeven over te typen tussen
verschillende systemen. Dit bespaart niet alleen veel tijd, maar verkleint ook de
kans op onnodige fouten door bijvoorbeeld typefouten of verkeerde interpretatie
van gegevens. Dit vermindert onder meer de kans op medicatiefouten.
Elektronische gegevensuitwisseling maakt het daarnaast mogelijk om cliënten via
een persoonlijke gezondheidsomgeving (PGO) toegang te geven tot hun
gezondheidsgegevens, zoals labuitslagen, medicatie, inentingen, afspraken en
hun behandelaars. De cliënt kan ook zelf bepalen met wie hij deze gegevens wil
delen. Op deze wijze heeft de cliënt, en eventueel ook mantelzorger, meer grip op
de eigen gezondheid.

Doel
Het doel is efficiënte gestandaardiseerde elektronische en veilige gegevensuitwisseling tussen aanbieders van zorg en ondersteuning, ouderen en mantelzorgers,
zodat ouderen volledig inzage hebben in gegevens over hun zorgverlening, beter
geholpen kunnen worden en professionals hun werk beter en efficiënter kunnen
doen. Elektronische gegevensuitwisseling zorgt ervoor dat zorgverleners
beschikken over de informatie die zij nodig hebben om goede zorg en ondersteuning te kunnen verlenen en ouderen toegang hebben tot informatie die hen, al
dan niet samen met de mantelzorger, helpt om regie te voeren over de zorg en
ondersteuning die zij ontvangen.

Tijdshorizon
De beweging naar elektronische gegevensuitwisseling vergt tijd. Wettelijke
verplichtingen voor specifieke gegevensuitwisselingen, zoals digitaal receptenverkeer en de verpleegkundige overdracht, volgen naar verwachting vanaf 2026.
Mogelijk kan dit eerder, indien wordt gekozen voor wetgeving op deelterreinen.

Ingrijpendheid
Dit beleid vraagt, naast het initieel experimenteren en implementeren van
nieuwe werkwijze, een wettelijke borging. Alleen op deze manier kan interoperabiliteit landelijk ook echt worden gerealiseerd. Hierbij geldt dat aanbieders van
zorg en ondersteuning te maken hebben met ingrijpende technische wijzigingen
in hun systemen. Zorgprofessionals krijgen te maken met een substantiële
reductie in administratieve lasten, maar ook zij zullen hun werkwijze waar nodig
moeten aanpassen, bijvoorbeeld door meer gestandaardiseerd te gaan werken.
Ouderen, naasten en mantelzorgers moeten daarnaast meegenomen worden in
deze wijze van werken en in de mogelijkheid digitaal hun gezondheidsomgeving
te kennen en te gebruiken.

> Terug naar menu | Stelsel

68

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Realisatie

Effecten op

Elektronische gegevensuitwisseling brengt zowel een technische als veranderkundige opgave met zich mee. Dit vraagt om samenwerking tussen zorgaanbieders, zorginkopers, leveranciers, cliënten, naasten en toezichthoudende
instanties. Onder meer het Informatieberaad Zorg draagt hieraan bij.
Randvoorwaardelijk om tot elektronische gegevensuitwisseling te komen, is de
realisatie van enkele gemeenschappelijke voorzieningen, zoals een zorgadresboek. Hiernaast wordt ingezet op een landelijke infrastructuur om uitwisseling
van gegevens te vereenvoudigen.

• Kwaliteit: Gegevensuitwisseling is randvoorwaardelijk voor het leveren van
goede zorg en ondersteuning.
• Toegankelijkheid: Toegang tot informatie helpt cliënten en/of mantelzorgers
om meer regie te voeren op hun gezondheid en verhoogt daarmee de
toegankelijkheid van zorg en ondersteuning. Zorgprofessionals krijgen inzicht
in wie wat doet en kunnen hun zorg beter afstemmen op wat andere zorgverleners doen.
• Betaalbaarheid: Het verbeteren van gegevensuitwisseling vraagt om initiële
investeringen, maar kan op de langere termijn kosten besparen en onnodige
fouten voorkomen hetgeen ook kostenverlagend kan werken.
• Bemensbaarheid: het draagt bij aan efficiëntere zorgverlening en vermindert
de administratieve lasten. Daarmee stijgt de productiviteit van zorgverleners
waardoor er door dezelfde hoeveelheid zorgverleners aan meer mensen zorg
kan worden geboden.

VWS stimuleert de realisatie van elektronische gegevensuitwisseling, onder meer
met verschillende VIPP-regelingen. Met de Wet elektronische gegevensuitwisseling in de zorg (Wegiz) zal er uiteindelijk een wettelijke verplichting komen om
deze transformatie af te dwingen.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Stelsel

69

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Drie kernvragen voor de toekomst
van ouderenzorg

BELEIDSOPTIES

Naast voorgaande beleidsfiches zijn er beleidsfiches uitgewerkt voor
drie kernvragen waar iedereen die ouder wordt mee geconfronteerd wordt:

OUDEREN

Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

• Wat kan ik zelf? – Hier gaat het om de vraag wat iemand zelf kan doen om zich
goed voor te bereiden op het ouder worden en waar de overheid kan faciliteren
indien nodig.
• Wie zorgt er voor mij? – Hier gaat het om de vraag wie zorg en ondersteuning
kan bieden als iemand hulpbehoevender wordt en waar de overheid kan
ondersteunen indien nodig.
• Waar woon ik? – Hier gaat het om de vraag waar ouderen kunnen wonen
naarmate hun kwetsbaarheid toeneemt en hoe de zorg er dan uit kan zien.

Wie zorgt er voor mij?
De fiches zijn hier schematisch als volgt uitgewerkt

Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

70

OUDEREN

Kernvragen voor de toekomst!

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Wat kan ik zelf?
Kernvragen

Wie zorgt er voor mij?

Waar woon ik?

Wat doe ik zelf?

Wie zorgt er voor mij?

Waar woon ik?

Hulp bij zelf doen

(In)formele zorg

Wonen

Stelsel
Aspecten

Zelf doen

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

Gewenste
situatie

- Gezond leven
- Voorbereiden op ouder
worden

- Samenwerking in de
wijk
- Investeren in sociale
basis
- Reablement:
maximaal herstel van
zelfredzaamheid
- Focus op kracht van
ouderen
- Fonds preventie zorg
aan ouderen

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

- Cliëntondersteuning /
versterking vraagkant

Informele zorg

Formele zorg

Voldoende zorgverleners

Thuis

WZC

Verpleeghuis

- Vergemakkelijk het
combineren van werk en
mantelzorg

- Kwaliteitskader
verpleeg­huizen verbeteren

- Meer aandacht voor preventie
in curricula

- Geschikt wonen

- Stimuleren tot stand
komen WZC

- Meer plaatsen
verpleegzorg

- Vereenvoudig de
hulpmiddelenzorg

- Aanpak meer ruimte voor de
professional en meer
werkplezier

- Zorgkantoren
ontwikkelen zich door
en krijgen meer ruimte

- Laat het bedrijfsleven zorg
overnemen

- Geef de zorgkantoren
meer financiële
sturingsmogelijk­heden

- Investeren in mantelzorg en
informele zorg
- Stimuleren burgerinitiatieven
en vrijwilligerswerk

- Verhoog de organisatiegraad
van de eerstelijns
gezondheidszorg
- Maak medisch-generalistische zorg gelijkelijk
toegankelijk voor alle
kwetsbare ouderen vanuit
de Zvw
- Kennisontwikkeling en
verspreiding
- Geestelijke verzorging en
palliatieve zorg (thuis en
intramuraal)
- Minder betaaltitels tijdelijk
verblijf

- Investeren in zorg­technologie

- Efficiëntere inzet van
schaars zorgpersoneel
op grotere locaties
- Zorg aantrekkelijker
maken voor
investeerders
- Laat zorgkantoren de
zorg in geclusterde
wooninitiatieven zelf
inkopen

- Optimalisatie van de
regionale samenwerking
tussen gemeenten,
zorgverzekeraars en
zorgkantoren ten behoeve
van integrale aanpak van zorg
en welzijn
- Van reactieve naar pro-actieve
zorg voor ouderen

71

OUDEREN

Wat kan ik zelf?

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Zelf doen
> Gezond leven

BELEIDSOPTIES

> Goed voorbereiden op ouder worden

Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen

Hulp bij zelf doen
> Samenwerking in de wijk
> Investeren in sociale basis

Wat kan ik zelf?

> Reablement: maximaal herstel van zelfredzaamheid

Wie zorgt er voor mij?

> Focus op kracht van ouderen

Waar woon ik?

> Fonds preventie zorg aan ouderen
> Cliëntondersteuning / versterking vraagkant

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

72

OUDEREN

Gezond leven
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Ook al zijn de meeste mensen boven de 75 nog vitaal, er komen in de toekomst
steeds meer ouderen met een of meer chronische aandoeningen. Daarnaast
neemt eenzaamheid onder ouderen toe. Ook het aantal mensen met dementie
stijgt de komende jaren. Een op de drie ouderen van 65 jaar en ouder komt
minimaal eens per jaar ten val. Dit heeft vaak grote gevolgen voor vitaliteit,
kwaliteit van leven, thuis wonen en eenzaamheid.

Doel
Door aandacht te hebben voor een gezonde leefstijl van ouderen en de rol die zij
daarin zelf hebben, kan beleid ontwikkeld worden dat gericht is op het behouden
en verbeteren van de vitaliteit van ouderen, zodat ze langer zelfstandig kunnen
wonen (dan gaat het bijvoorbeeld om aandacht voor ondervoeding en valpreventie).
Naarmate ouderen vitaler zijn, ervaren ze een grotere kwaliteit van leven en wordt
de inzet van zwaardere vormen van zorg en ondersteuning verkleind.

Tijdshorizon
Hiermee kan men vandaag nog beginnen.

Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Vitaliteit van de ouderen is belangrijk voor de kwaliteit van leven, het voorkomen
of verminderen van kwetsbaarheid, en het verminderen van de zorglasten.
Afhankelijk van de mate van vitaliteit kan achteruitgang worden voorkomen,
worden uitgesteld, of worden verminderd; of kan alleen nog worden ingezet op het
beperken van de gevolgen (zoals het optreden van steeds meer functiebeperkingen en
zorggebruik). De corona crisis is van grote impact op ouderen en heeft laten zien
dat vitaliteit van ouderen belangrijk is in het doorstaan van de ziekte.

Ingrijpendheid
Deze beleidsoptie is niet ingrijpend, maar is wel een belangrijk puzzelstukje naast
andere voorgestelde (stelsel) veranderingen. Zonder oog te hebben voor het
vergroten van vitaliteit van ouderen en het verkleinen van verschillen tussen
ouderen op dit gebied en hierin echt te investeren, zal bijvoorbeeld een hervorming
van de huishoudelijke hulp ook niet slagen.

Mensen zijn er in beginsel zelf verantwoordelijk voor dat ze gezond eten, voor
zichzelf zorgen, voldoende bewegen en sociale contacten onderhouden. Maar
niet iedereen leeft in de omstandigheden gezonde keuzes te kunnen maken en de
dagelijkse verleidingen te weerstaan. Ook is er een grote groep mensen met een
beperking die niet zonder meer in staat is om mee te doen in de maatschappij,
dit kan ook gelden voor ouderen met dementie.
Interventies op het gebied van bewegen met bijvoorbeeld valpreventie, maar juist
ook schuldhulpverlening of arbeidsbemiddeling zijn soms een beter startpunt
voor het verbeteren van de gezondheid dan een aanpak die zich alleen richt op
een gezondere leefstijl. Maar dat betekent
niet dat je je niet óók moet focussen op een gezonde leeftijl.
In de concepten vitaliteit en veerkracht staat juist een brede kijk op gezondheid
centraal. Het gaat niet om wat iemand niet meer kan, maar juist om wat iemand
wel kan, belangrijk vindt en eventueel wil veranderen. Bovendien gaat het niet
alleen om de lichamelijke kanten van gezondheid, maar ook om het vermogen je
aan te passen, om welbevinden, eigen regie, participatie en zingeving.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

73

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

Realisatie

Effecten op

Om de vitaliteit van ouderen te bevorderen is het volgende:
• Uitdragen van de rol die ouderen zelf hebben en tegelijkertijd fors inzetten op
de groepen die hierbij hulp nodig hebben.
• Inzet op daadwerkelijke uitvoering artikel 5a van de WPG.1
• Aandacht voor het goed in beeld krijgen van ouderen. Bijvoorbeeld door: te
faciliteren bij de afstemming tussen zorgverleners; een goed systeem in te
richten van vroegsignalering en –opsporing; af te stemmen tussen professionals, ouderen, mantelzorgers en vrijwilligers; aandacht te hebben voor
sleutelmomenten in het leven van ouderen.
• Een gezonde leefstijl stimuleren. Dit kan met leefstijlinterventies op het gebied
van bewegen, voeding, alcoholgebruik, cognitieve training en het vergroten
van sociale vaardigheden, maar bijvoorbeeld ook met huisbezoeken om
ouderen te informeren over veilig wonen, het voorkómen van vallen en
brand- en inbraakpreventie.
• Bewustzijn onder ouderen vergroten. Bijvoorbeeld door ouderen in hun derde
levensfase na te laten denken over vitaliteit, wonen en sociale contacten. De
focus ligt hierbij op wat ouderen nodig hebben om zo goed en zelfstandig
mogelijk te blijven functioneren.
• Ouderen nauw betrekken bij lokaal beleid, bijvoorbeeld door een ouderenraad
in te stellen of te werken met lokale ouderennetwerken.
• Het vergroten van de rol van technologie en e-heath voor zelfredzaamheid en
vitaliteit van e-health.

• Kwaliteit: Door aandacht te hebben voor de vitaliteit van ouderen zal hun
kwaliteit van leven toenemen.
• Toegankelijkheid: Hoe groter de groep ouderen die vitaal is, hoe kleiner de
groep die gebruik zal maken van ondersteuning en zorg. De toegankelijkheid
hiervan zal daardoor toenemen.
• Betaalbaarheid: PM, Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Er zijn extra uitgaven nodig om de beweging in gang te zetten,
wat mogelijk op termijn tot een beperkter beroep op zorg en ondersteuning
kan leiden.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
1 De gemeentelijke taak op het gebied van ouderengezondheidszorg is wettelijk vastgelegd in de Wpg en de Wmo 2015. In artikel 5a van de Wpg staat dat gemeenten zorg dienen te dragen voor de
uitvoering van de ouderengezondheidszorg. Het college moet in ieder geval zorgen voor:
- het op systematische wijze volgen en signaleren van ontwikkelingen in de gezondheidstoestand van ouderen en van gezondheidsbevorderende en –bedreigende factoren.
- het ramen van de behoefte van zorg
- de vroegtijdige opsporing en preventie van specifieke stoornissen als comorbiditeit
- het geven van voorlichting, advies, instructie en begeleiding
- het formuleren van maatregelen ter beïnvloeding van gezondheidsbedreigingen.
De manier waarop dit artikel wordt uitgevoerd, verschilt sterk per gemeente.
De groeiende groep ouderen maakt het voor gemeenten belangrijker om regie te voeren en lokaal verbindingen te leggen met andere domeinen.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

74

OUDEREN

Goed voorbereiden op ouder worden
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

‘Komende generaties ouderen worden anders oud. De ouderen van nu zijn anders
dan die van twintig tot dertig jaar geleden. Ook verandert de rol van de overheid.
De burger moet meer zelf doen, maar moet daar ook toe worden aangezet’,
schrijft de Raad van Ouderen. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
becijferde dat het aantal Nederlanders in de derde levensfase groeit van 2,4
miljoen in 2018 naar 3,2 miljoen in 2040. Tijdens de derde levensfase zullen veel
dingen veranderen. Op dit moment bereiden instanties en ouderen zelf zich niet
altijd voldoende voor op de laatste fase.

Ingrijpendheid
Dagelijks beginnen ouderen onbewust en onvoorbereid aan ‘de derde levensfase’.
Dat houdt in dat er geen gesprekken zijn gevoerd over ingrijpende thema’s die de
komende jaren zullen veranderen. Misschien hadden er zelfs al stappen ondernomen moeten worden, bijvoorbeeld op het gebied van wonen of zorg. Er heerst
een vraag naar onafhankelijk advies. Het tijdig ouderen positief bewust maken
van de nadering van deze fase, en hen koppelen aan de juiste instanties en
partijen, vergt een kleine moeite. Natuurlijk zullen de gesprekken die volgen
meer tijd vragen. Maar daarmee houden we onze samenleving voor iedereen
toegankelijk en dragelijk.

Realisatie
Doel
Het stimuleren en faciliteren van ouderen en relevante stakeholders in het
voor­bereiden op ouder worden in de volle breedte, én een actief handelingsperspectief bieden. Daarbij dient rekening te worden gehouden met de onderlinge
verschillen tussen ouderen (bijvoorbeeld in vitaliteit, SES of etniciteit). De derde
levensfase is een feestje, maar waarin vaak zaken veranderen. Dat betekent tijdig
nadenken en actie ondernemen op thema’s zoals werk, wonen, het sociale leven en
eventuele zorgbehoeften. Door voorbereidingen te treffen zijn zaken rondom de
oude dag beter geregeld. Dit kan leiden tot financiële besparingen met behoud van
de gewenste kwaliteit van leven.

Tijdshorizon
Nederland vergrijst en we worden toenemend ouder. Het aandeel van niet-werkenden in de samenleving groeit. De zorgkosten lopen op, de woonopgave
groeit, en de eenzaamheid neemt toe. Dat zijn problemen die beter aangepakt
kunnen worden wanneer de samenleving, inclusief de ouderen zelf, eerder
bewust zijn dat deze problemen kunnen gaan spelen. Dat betekent dat de
bewustwording over een ouder wordende maatschappij nu in gang moet worden
gezet.

Het maken van bestuurlijke afspraken vanuit VWS/Rijksoverheid over een aanpak
voorbereiden op ouder worden waarbij het gesprek over ouder worden centraal
staat en mogelijk afspraken worden gemaakt over het toesturen van een fysiek
document naar elke Nederlander tussen een vastgesteld moment tussen de 60e
en 70e verjaardag. Hierin wordt, met de doelgroep afgestemde, informatie
verstrekt over welke voorbereidingen getroffen kunnen worden voor de naderende derde fase, en met welke instantie. Belangrijke onderwerpen van de aanpak
zijn: Het pensioenmoment; informatie over hoe het gesprek te voeren is met de
werkgever
a. Het pensioenmoment; informatie over hoe het gesprek te voeren is met de
werkgever
b. Gezondheid; de oproep met de huisarts een gesprek te voeren over welke zaken
belangrijk zijn/worden de komende tijd
c. Wonen; onderzoeken of de huidige woning nog geschikt is of geschikt te
maken is of dat verhuizen naar een passende woning meer gewenst is.
d. Sociaal en zingeving; hoe behoudt je een rijk sociaal leven en blijf je meedoen
(bijvoorbeeld social skills / vrijwilligerswerk)

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

75

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel

Effecten op

Overwegingen

• Toegankelijkheid: Het actief voorbereiden op ouder worden kan effect
hebben op de toegankelijkheid van de woningmarkt voor zowel ouderen zelf
als andere woningzoekers
• Betaalbaarheid: PM, Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Er zijn extra uitgaven nodig om deze beweging te stimuleren.
Door tijdig voor te bereiden op ouder worden kan zorg worden voorkomen,
bijvoorbeeld door fit en gezond te leven op de oude dag
• Bemensbaarheid: Door op tijd in de buurt van (klein)kinderen te gaan wonen
kan de maatregel een positief effect hebben op de bemensbaarheid van de
zorg (minder aanspraak op thuiszorg/wijkverpleging)

Dit betreft een geregisseerde aanpak, in nauwe samenwerking met de doelgroep,
en de betrokken partijen. De precieze informatie in het document moet
nauwkeurig worden afgestemd

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

76

OUDEREN

Samenwerking in de wijk
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Met het ouder worden groeit de behoefte aan ondersteuning. Idealiter is die
ondersteuning laagdrempelig, dichtbij huis beschikbaar en flexibel aan te passen
aan de leefsituatie van de oudere. Een goede toegankelijkheid van lichte vormen
van ondersteuning op verschillende levensgebieden – bijvoorbeeld wonen,
financiën of de regie over het eigen leven – is vaak al genoeg om de zelfredzaamheid te verhogen en een beroep op complexere ondersteuning en huisartsenzorg
te voorkomen. Ondanks de inzet van sociale wijkteams is op dit moment die
laagdrempelig toegankelijke ondersteuning in veel gemeenten echter nog niet
verwezenlijkt.

Doel
Een wijkcentrum voor senioren. Het doel is voor alle ouderen een laagdrempelige
toegang tot ondersteuning te realiseren, zodat zij hun zelfredzaamheid en
kwaliteit van leven op peil kunnen houden en geen beroep hoeven te doen op
complexere zorg. Ouderen kunnen op één punt in de wijk of in het dorp terecht
voor afspraken met welzijn, fysiotherapeut, diëtist, apotheker, wijkverpleging,
POH-er, dagbesteding, Wmo-consulent (hulpmiddelen, Hbh of andere
Wmovoorzieningen) en/ of het sociaal wijkteam. Voor de betreffende oudere
scheelt dit een complexe planning in de agenda (waarbij vaak ook een beroep
gedaan wordt op mantelzorg), voor professionals in de nulde en eerste lijn is dit
een stimulans om (beter en eenvoudiger) samen te werken rondom de oudere.

Tijdshorizon
Goede zorg en ondersteuning in de buurt is belangrijk. We constateren een aantal
tekortkomingen:
• Het vitaal houden van senioren is niet voldoende georganiseerd. Individueel of
collectief. Persoonsgerichte of groepsgerichte preventie moet meer aandacht
krijgen.
• Het voorbereiden op ouder worden is belangrijk waarvoor vroegtijdig het
goede gesprek moet worden gevoerd.
• Er is weinig zicht op toename van kwetsbaarheid of afname van mobiliteit van
senioren. Daardoor wordt er niet of laat geïntervenieerd.
• De senioren komen daardoor onnodig en daardoor te snel bij zwaardere zorg.
Valongevallen is hier een voorbeeld van. Senioren komen relatief veel voor op
de SEH. Veel kwetsuren of klachten van ouderen hoeven niet zonder meer in
een ziekenhuis te worden behandeld.
• Het netwerk van zorg en ondersteuning rond de senioren thuis moet beter. De
lijnen van zorg en ondersteuning zijn niet voldoende op elkaar aangesloten.
Ook de relatie van zorgverleners met mantelzorgers is niet voldoende. Dit
vraagt een goede verbinding van 0de tot 2de lijnszorg in de buurt, als een
goede verbinding met informele en mantelzorg.
• Welzijn is belangrijk en een welzijnsinterventie is vaak te verkiezen boven een
medische. De verbinding tussen zorg en welzijn moet verbeteren.
• Artsen en welzijnswerk kennen elkaar niet of er is onvoldoende vertrouwen.
Welzijn wordt niet genoeg gezien als volwaardig alternatief voor zorg.

Dit beleid kan per direct worden ingezet. Er zijn al voorbeelden van (delen) van
deze centra. Elementen van het wijkcentrum vragen wel mogelijkheden tot
financiering. Die zijn nu niet altijd toereikend (2de lijn spreekuur, overleg zorg en
welzijn). Het is een intensivering van beleid dat in alle gemeenten, meer of
minder succesvol, al gaande is.

Ingrijpendheid
Dit beleid vereist nieuwe bestuurlijke en financiële afspraken tussen rijk en
gemeenten, mogelijk ook op wettelijk niveau. Hierbij is het van belang maximale
aansluiting te vinden bij de structuren en de (fysieke) ruimte die al beschikbaar
zijn.

Realisatie
Dit beleid vereist een goed geregisseerde samenwerking van gemeenten,
huisartsen en welzijnsinstellingen. Deze samenwerking kan alleen tot stand kan
komen als de rijksoverheid de financiële zekerheden biedt voor de noodzakelijke
langetermijninvesteringen in de structurele samenwerking van verschillende
disciplines op lokaal niveau. Gegarandeerd toegankelijke ondersteuning vergt
bestuurlijke afspraken en langjarige verplichtingen op punten als:
• intensivering van de samenwerking van welzijn, zorg en ondersteuning op
wijk- en dorpsniveau;

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

77

BELEIDSOPTIES

• inrichting van herkenbare punten in wijk of dorp (‘65+ centrum’ of ‘Gezond
Oud centrum’), waar zowel welzijnsactiviteiten, eerstelijns gezondheidszorg als
gemeentelijke activiteiten (Wmo, schulddienstverlening, mantelzorgactiviteiten etc.) laagdrempelig toegankelijk zijn;
• automatische inschrijving als 70-plusser bij het ‘wijkteam’ en daaraan
gekoppelde dossiervorming, zodat niet steeds opnieuw gesprekken nodig zijn;
• verder gaande optie: wijkgebonden/ populatiebekostiging;
• front offices van nulde en eerste lijn combineren binnen één centrum;
• realisatie van het no wrong door principe (als mogelijk neveneffect).

Stelsel

Effecten op

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Kwaliteit: Goed gecoördineerde ondersteuning op alle levensgebieden
bevordert de kwaliteit van leven van zelfstandig wonende ouderen. Eerder zicht
op kwetsbaarheid, gepaste zorg en ondersteuning die zwaardere zorg voorkomt of uitstelt. Betere zelfredzaamheid door vergroten en verlengen
zelfstandigheid. Het is niet ondenkbaar dat een grote beschikbaarheid om
(kleine) ondersteuningsvragen dichtbij huis – en levensbreed – te bespreken
en op te lossen leidt tot waardering, en een vermindering van het gevoel dat
men van het kastje naar de muur gestuurd wordt (‘no wrong door’). Kwaliteit
van voorzieningen krijgt door handige combinaties en samenwerkingen een
impuls. Vermindering druk op SEH.
• Toegankelijkheid: Goed toegankelijke lichte ondersteuning vermindert de
druk op complexere ondersteuning en zorg en verhoogt de toegankelijkheid
daarvan. Daarnaast werkt dit ook door op andere doelgroepen (niet alleen
ouderen).
• Betaalbaarheid: PM, Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Er zijn extra uitgaven nodig om deze beweging te stimuleren.
Op de lange termijn kan er een preventieve werking uitgaan van deze werkwijze. Tegenover de investeringen die nodig zijn om toegankelijke ondersteuning te garanderen kunnen besparingen ten gevolge van de grotere zelfredzaamheid van ouderen staan. Bijvoorbeeld als eerste- en tweedelijns zorg
minder wordt ingezet omdat vanuit samenwerking eerder ingezet kan worden
op toename van kwetsbaarheid en alternatieve vormen ondersteuning.
• Bemensbaarheid: Het realiseren van dergelijke fysieke locaties waar verschillende expertise op locatie beschikbaar is, vergt ook in de zin van personele
capaciteit beschikbaarheid.

Overwegingen
Betreft een geregisseerde aanpak, in samenwerking met gemeenten, huisartsen,
2delijnszorg en welzijnsinstellingen. Deze samenwerking kan alleen tot stand
komen als de rijksoverheid financiele zekerheden in ruil daarvoor biedt. Het vergt
namelijk lange termijn investeringen (structurele lokale samenwerking tussen
verschillende expertises tot stand brengen, mogelijk ook investeringen voor
fysieke toegankelijkheid).

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

78

OUDEREN

Investeren in sociale basis
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Onder de sociale basis verstaan we de laagdrempelige voorzieningen, organisaties en
diensten die het mogelijk maken dat alle mensen kunnen meedoen in de maatschappij. Concrete voorbeelden hiervan zijn sociaal werk, sport en beweegactiviteiten (in),
buurthuizen, lokale steunpunten mantelzorg en bewonersinitiatieven. Een krachtige
sociale basis is nodig omdat niet alle belemmeringen van maatschappelijke
participatie zijn weg te nemen op individueel niveau. Een stevige sociale basis kan
eenzaamheid en andere psychosociale problemen voorkomen en helpt bij het
terugdringen van gezondheidsverschillen. Een sociale basis ondersteunt mensen bij
wat ze nog wel kunnen door hen te laten meedoen. Zij kunnen op hun beurt
vervolgens weer anderen helpen.
Een sterke sociale basis is voor iedereen van belang, maar zeker voor ouderen.
Ouderen die beter verankerd zijn in een sociaal netwerk voelen zich minder
eenzaam. Hun beginnende psychosociale, medische of financiële problemen
worden eerder opgemerkt, zodat verergering en daarmee ook zwaardere vormen
van zorg en ondersteuning worden uitgesteld of voorkomen. Activiteiten binnen
de sociale basis die gericht zijn op een gezonde leefstijl kunnen de mentale en
fysieke gezondheid bevorderen.
De afgelopen decennia is er veel veranderd in het lokale sociale domein, waardoor
in veel gemeenten de sociale basis is verzwakt. Het klassieke welzijnswerk is deels
wegbezuinigd. De gemeente werd het eerste aanspreekpunt voor zorg en onder­
steuning. Er ontstonden sociale wijkteams met een veelheid aan deelnemende
professionals. Het begrip zelfredzaamheid werd geïntroduceerd. In de praktijk werd
er daarbij vooral de nadruk op gelegd dat inwoners waar mogelijk zichzelf moeten
zien te redden, al of niet met behulp van hun netwerk. Laagdrempelige voorzieningen
in gemeenten versoberden of verdwenen. De tweedeling tussen gemeenten in dit
opzicht is groot: een deel van de gemeenten bezuinigt sterk op de sociale basis,
terwijl andere gemeenten er juist weer in durven investeren. Door de tekorten
binnen de Wmo en het uitblijven van een duidelijke wettelijke verplichting is het
bestaansrecht van de sociale basis bij gemeenten wankel.
Hoewel men het erover eens is dat de sociale basis een preventieve en maatschappelijke waarde heeft, is dit lastig te onderbouwen en uit te drukken in cijfers.
Recent zijn er adviezen gepubliceerd die een investering in de sociale basis

ondersteunen. Het expertiseteam reikwijdte Wmo heeft de sociale (basis)
infrastructuur aangemerkt als belangrijke bouwsteen in het zorgstelsel. Een
recente businesscase in Breda toont aan dat een goede triage met aandacht voor
de vraag van de cliënt en voldoende passend sociaal aanbod voorkomt dat
mensen onnodig een maatwerkvoorziening afnemen. Bij een investering in de
sociale basis is het belangrijk om het maatschappelijk rendement van de sociale
basis te blijven onderzoeken en zichtbaar te maken, zodat een investering of
verschuiving van budgetten goed onderbouwd kan worden.

Doel
Het (opnieuw) creëren en bestendigen van een sterke(re) lokale sociale basis,
juist voor de meest kwetsbare ouderen. De investering in langer gezond leven
leidt ertoe dat mensen mee kunnen blijven doen. Een sterke sociale basis
voorkomt dat mensen met een kleine zorg- of ondersteuningsvraag meteen in
een medisch of zwaarder ondersteuningstraject terechtkomen

Tijdshorizon
Stappen ter verbetering van de sociale basis kunnen op korte termijn worden
gezet. Gemeenten kunnen meer inzetten op preventie en algemene voorzieningen, en minder op maatwerkondersteuning.

Ingrijpendheid
Inzetten op een stevige sociale basis in elke wijk of buurt vraagt zowel van de
overheid als van de oudere buurtbewoners een actieve houding. Men zal anders
moeten gaan kijken naar het ouder worden en zich daar tijdig op moeten
voorbereiden. Er is meer aandacht nodig voor het maatschappelijk potentieel van
ouderen en voor positieve gezondheid. Veerkracht en zelfredzaamheid worden zo
gestimuleerd.

Aannames
Een stevige sociale basis zorgt voor meer welzijn in wijken en buurten. Ouderen
kunnen zo langer zelfstandig thuis blijven wonen en de druk op het zorgstelsel
zal erdoor afnemen. Als inderdaad met welzijnsoplossingen zorgvragen worden
ondervangen, zal dat leiden tot een afname van kosten. De kosten gaan echter
wel voor de baten uit.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

79

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Realisatie
Er is een andere kijk op gezond ouder worden nodig bij zowel inwoners als
overheden, plus maatwerk op wijkniveau. Het uitgangspunt is dat we voor elkaar
zorgen en dat ouderen kunnen blijven meedoen in onze samenleving en langer
zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. Het is aan gemeenten – in samenwerking met ouderen en hun netwerk, vrijwilligers en (non-profit) organisaties – om
een goede sociale infrastructuur op te bouwen. Het Rijk en zorgverzekeraars
kunnen hierin ondersteunen. Dit vraagt om:
• Een flinke financiële investering in de sociale basis en financieringsafspraken van
zowel overheden als zorgverzekeraars. Gemeenten verschuiven budgetten voor
maatwerkvoorzieningen naar die budgetten voor algemene voorzieningen.
Het Rijk investeert extra in het gemeentefonds en oormerkt deze middelen
voor de sociale basis. Er worden financieringsafspraken gemaakt met zorgverzekeraars. De baten van de preventieve werking van de sociale basis komen
immers (deels) ten goede aan het medische domein. Om de verschuivingen
van financiering goed te kunnen onderbouwen, faciliteert het Rijk business cases
van de investeringen in de sociale basis. Dit doet het Rijk in samenspraak met
gemeenten en zorgverzekeraars.
• Het organiseren van passend aanbod en het sturen op de kwaliteit hiervan.
De gemeente organiseert laagdrempelige en toegankelijke ontmoetingsplekken: groen in de wijk, veilige en goed onderhouden wandelpaden, fietspaden,
• trottoirs etc, bankjes, inloophuizen nieuwe stijl. De sociale basis moet
onderdeel worden van de gemeentelijke omgevingsvisie. Ook verzorgt de
gemeente een breed, toegankelijk en laagdrempelig aanbod van activiteiten en
ondersteuning in elke wijk of buurt zodat mensen gemakkelijker zichzelf
kunnen helpen en zinvol bezig kunnen zijn, dit kan bijvoorbeeld door de inzet
van buurtsportcoaches. Het is belangrijk dat dit aanbod aansluit bij de vraag
van de ouderen in het gebied en dat ouderen weten voor welk aanbod ze bij
wie of waar terecht kunnen. Gemeenten faciliteren burgerinitiatieven en de
werkzame elementen van de gefinancierde activiteiten worden onderzocht.
De kennis die hierbij wordt opgedaan wordt breed gedeeld. Het Rijk kan deze
kennisdeling faciliteren.

• Door gemeenten georganiseerde maatwerkondersteuning voor ouderen voor wie
de sociale basisinfrastructuur niet toereikend is.
• Investeren in toeleiding naar het juiste aanbod. Gemeenten zetten in op
signalerende en outreachende methoden en projecten om ouderen eerder in
beeld te hebben. Een voorbeeld hiervan is Welzijn op recept, waarbij cliënten
via een samenwerking tussen de huisarts en een sociaal/welzijnswerker, naar
sociale basis aanbod worden geleid. Het Rijk faciliteert en stimuleert de
(kennis over de) outreachende aanpak.
• Een betere informatievoorziening over gezond ouder worden en het beschikbare
aanbod. Gemeenten benaderen en informeren inwoners actief over het lokale
aanbod en de sociale basis in de gemeente. Hierbij wordt rekening gehouden
met passend advies gericht op specifieke groepen ouderen. Gemeenten creëren
en stimuleren (digitale) platforms om informatie te ontsluiten en vraag en
aanbod aan elkaar te koppelen. Het Rijk faciliteert hierin kennisdeling en best
practices.

Effecten op
• Kwaliteit: Een stevige sociale basis bevordert de kwaliteit van het leven van
ouderen.
• Toegankelijkheid: De druk op de formele zorg en ondersteuning vermindert,
zodat deze beter toegankelijk blijft voor de mensen die ervan afhankelijk zijn.
• Betaalbaarheid: het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Het effect is onzeker en niet gekwantificeerd.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

80

OUDEREN

Reablement: maximaal herstel van zelfredzaamheid
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

Reablement is, in het Deense model, een oudere helpen om (weer) beter voor
zichzelf te gaan zorgen. Enerzijds gaat het er bij reablement om de zelfredzaamheid
van ouderen te stimuleren en/of te herstellen het welbevinden te versterken,
in plaats van professionele ondersteuning in te zetten. Het richt zich op het
aanleren van nieuwe vaardigheden en indien nodig ook op fysieke verbetering
door een intensief revalidatietraject, met positieve effecten voor de persoon en
de directe omgeving. Anderzijds vraagt reablement ook een andere kijk van
professionals op zorg en ondersteuning aan ouderen. Meer oog voor wat ouderen
en hun omgeving zelf kunnen doen en wat kan worden bevorderd door training
op het gebied van leven, wonen, welzijn, gezondheid en financiën, om zo een
waardevol en zelfstandig leven te kunnen (blijven) leiden, in plaats van het direct
overnemen en het inzetten van professionele zorg en ondersteuning.
Het uitgangspunt bij reablement is dat niemand te oud is om te leren. Dat geldt al
in de fase waarin een eerste beroep wordt gedaan op informele hulp en/of
formele zorg. Bij ouderen die meer hulpbehoevend zijn, kan in plaats van
thuiszorg een intensief revalidatietraject aangeboden worden dat erop gericht is
maximaal zelfstandig te kunnen leven. Er zijn zelfs voorbeelden van reablement in
verpleeghuizen.
In het project ‘Maak de Burger Meester’ wordt aan de ontwikkeling van een
‘reablement programma Nederlandse stijl’ al enige tijd gewerkt.

Doel
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Door in te zetten op reablement wordt gewerkt aan behoud van zingeving,
gezondheid én eigen regie, waardoor ouderen zo lang mogelijk goed en
onbezorgd maximaal zelfstandig kunnen leven, en zo onafhankelijk mogelijk zijn
van professionele zorg. Hierdoor neemt het beroep op professionele ondersteuning en zorg af, wat leidt tot een afname van de druk op zorgpersoneel en
middelen.

Tijdshorizon
Reablement vraagt een omslag in denken en een andere kijk op ouderdom en de
inzet van zorg en ondersteuning.

Ingrijpendheid
Uitkomsten van experimenten met reablement laten een afname zien van zorg en
ondersteuning. Een aandachtspunt is wel de op de loer liggende eenzaamheid bij
ouderen.

Aannames
Mensen krijgen grip op hun leven. Dit leidt tot versterking van de zelf- en samenredzaamheid van ouderen en levert een positieve bijdrage aan het gevoel van zingeving
en de kwaliteit van leven.
Het sociale netwerk kan vroeg signaleren als het minder goed gaat met iemand.
Reablement draagt ertoe bij dat ouderen langer thuis kunnen wonen en beter en langer
voor zichzelf kunnen zorgen, verlicht de inzet van mantelzorgers en vertraagt de
instroom naar zwaardere zorg.
De medewerkerstevredenheid van zorgverleners stijgt omdat ze meer tegemoet
kunnen komen aan de behoeften van ouderen. Mogelijk trekt een benadering als deze
ook een andere soort medewerkers aan, zodat de pool van medewerkers groter wordt.
Reablement vermindert de druk op personeel en middelen.

Realisatie
Reablement vraagt een bepaald bewustzijn van zowel de ouderen zelf als van
beleidsmakers, maatschappelijke organisaties en professionals. Er moet
draagvlak worden gecreëerd en rekening worden gehouden met traditionele
denkbeelden. Anders bestaat de kans dat reablement vooral wordt gezien als een
bezuinigingsmethode. Ongeacht of de oudere zich aanmeldt bij een thuiszorgorganisatie of bij een gemeente met een hulpvraag voor verpleging, persoonlijke
verzorging, ondersteuning of huishoudelijke hulp, de oudere zal eerst geholpen
worden om zichzelf te helpen.
Er is een wettelijke verankering nodig in de Wmo, zodat er een wettelijke basis is
voor de financiering van reablement. Ook moet in de Wmo een wettelijke verplichting opgenomen worden om te onderzoeken of de zorgvrager geholpen is met
een ‘reablement programma’ (als onderdeel van het onderzoek dat gemeenten
moeten uitvoeren als een cliënt zich meldt met een ondersteuningsbehoefte) in
plaats van direct professionele zorg en ondersteuning in te zetten.
Er zullen een toets en een training ontwikkeld moeten worden. De toets maakt
inzichtelijk of de cliënt in aanmerking komt voor een training. De training
vergroot en versterkt de zelfredzaamheid en vitaliteit.
> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

81

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen

Ook zal onderzocht moeten worden in hoeverre nieuwe technologie, die de
zelfredzaamheid bevorderd hier een onderdeel van kan zijn. Waarbij het van
belang is dat technologieën geïntroduceerd worden, wanneer mensen nog
beschikken over het coginieve vermogen om dit te leren.

Overwegingen
De verwachting is dat het inzetten van reablement leidt tot een verminderde inzet
van maatwerkvoorzieningen en andere vormen van zorg.

Effecten op
• Kwaliteit: zowel mentaal als fysiek. Dit zal de ervaren kwaliteit van leven ten
goede komen.
• Toegankelijkheid: Hoe groter de groep is die zelfredzaam is, hoe kleiner de
groep die gebruik zal maken van ondersteuning en zorg. De toegankelijkheid
hiervan zal daardoor toenemen.
• Betaalbaarheid: Er moeten extra uitgaven worden gedaan om deze maatregel
in gang te zetten, waaronder het ontwikkelen en inzetten van een training.
Mogelijk leidt deze maatregel tot lagere zorguitgaven, maar dit effect is
onzeker en nog niet gekwantificeerd. Zie ook ZiK 9 (Toets op potentiële
zelfredzaamheid en vitaliteit bij Wmo-toegang).

Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

82

OUDEREN

Focus op kracht van ouderen
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Als het gaat over de ouderen, gaat het vaak over de groeiende groep kwetsbare
ouderen en de manier waarop zorg en ondersteuning vormgegeven moet
worden. Echter zit er ook een hoop potentieel bij deze doelgroep en gaat het nog
te weinig over de vraag hoe dit potentieel benut kan worden, en wat iemand nog
voor een ander of de maatschappij kan doen of betekenen. De levenskennis,
ervaring en wijsheid is van grote toegevoegde waarde. Ouderen kunnen zowel
voor elkaar van betekenins zijn, als voor jongeren in hun omgeving. Hoe zorgen
we ervoor dat mensen ertoe blijven doen? Een waarde-volle bijdrage kunnen
blijven leveren en zich gewaardeerd voelen?

Tijdshorizon
Meerdere jaren. Hier zal op verschillende niveau op moeten worden ingezet, te
starten bij de bewustwording van ouderen zelf.

Ingrijpendheid
Vanuit diverse domeinen kan hier een bijdragen aan geleverd worden, denk aan:
• fysieke infrastructuur; de inrichting van de openbare ruimte en vervoer;
• digitale ontwikkelingen die contacten tussen mensen tot stand brengen.
• Aanpassen van wet- en regelgeving waardoor er het mogelijk wordt om
ouderen betekenisvol te laten participeren zoals bijv. een flexibel pensioen.

Aannames

1. Meer focus op het potentieel van ouderen en dat ook benutten, waardoor
mensen van betekenis zijn, actief blijven en deel uitmaken van de samenleving en hier
ook een bijdrage aan leveren. Hierdoor ontstaan er nieuwe betekenisvolle contacten
en wederkerige relaties (sociale netwerken) waardoor het gevoel ‘ertoe te doen’
versterkt.
2. Versterken, uitbreiden en/of in stand houden van het netwerk waar interesses
en talenten kunnen worden ingezet, zodat mensen wat voor elkaar kunnen
betekenen en eenzaamheid wordt voorkomen.

• Mensen krijgen grip op hun leven doordat ze een rol van betekenis spelen. Dit
leidt tot versterking van de zelf- en samenredzaamheid van ouderen, levert een
positieve bijdrage en gevoel van zingeving en kwaliteit van leven en voorkomt
eenzaamheid.
• Het sociaal netwerk kan ook vroeg signaleren dat het minder goed gaat met
iemand en dan hulp bieden en/of iemand motiveren om deskundige hulp te
zoeken.
• Het bevordert informele zorg, zodat ouderen langer thuis kunnen wonen.
• Verlicht de inzet van mantelzorgers
• Stelt uit of voorkomt instroom naar zwaardere zorg.

Relatie reis oudere

Realisatie

Het de inzet van talenten en het hebben van een sociaal netwerk is voor elke
oudere, in welke fase dan ook, relevant. Echter zal de bewustwording hiervan zo
vroeg mogelijk moeten starten, zodat mensen ook nog in staat zijn om een
sociaal netwerk te vergroten, verstreken of te herstellen. In de reis van de
ouderen kan een netwerk ook verschillende doelen hebben:
Bij vitale ouderen zal het een meer preventieve functie hebben: het behoud of
versterken van fitheid, voorkomen van eenzaamheid, versterken van zelfredzaamheid en vergroot het zelfvertrouwen.
Bij ouderen die meer ondersteuning nodig hebben kan een netwerk iets
betekenen in het helpen van elkaar en wederkerigheid, waardoor niet alleen
gekeken wordt naar wat iemand niet meer kan, maar is er aandacht voor wat
iemand wel nog kan betekenen (denk hierbij voorbeeld aan vrijwilligerswerk).

Het vraagt een bewustzijn van de ouderen zelf als van beleidsmakers, maatschappelijke organisaties en professionals. Daarom is het van belang om al die groepen
ook hierbij te betrekken. Ook als het gaat om het opstellen van visies, beleid of
het toetsten hiervan of het voldoende aansluit moeten ervaringsdeskundgien,
cliëntenraden en medezeggenschapsorganen betrokken worden, zodat het ook
aansluit op de doelgroep. Deze partijen hebben ook een signalerende rol,
wanneer dit niet voldoende is.

Doel

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

83

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

De volgende stappen zijn belangrijk:
a. Talenten versterken en benutten en hier aanbod op organiseren en financieren.
- Bewustwording vergroten bij ouderen en bij samenleving dat ouderen ertoe
doen
- het vraagt een actieve houding van ouderen zelf
- een grotere eigen verantwoordelijkheid van ouderen is noodzakelijk, naast
de benodigde bijdragen uit de samenleving
- Versterken van gemeenschappen van en voor ouderen.
- Door bijtijds op zoek te gaan naar activiteiten en arrangementen die
aansluiten bij de eigen wensen, talenten en behoeften, vergroten mensen
hun eigen handelingsperspectief.
- Organiseren van aanbod gericht op netwerkvorming / versterking van het
netwerk. Afgestemd op de interesses van ouderen en die leiden tot
- onmoeting en sociale contacten.
- Ondersteunen van ouderen om nieuwe rollen te vervullen voor vrienden en
kennissen, de omgeving en voor andere generaties.
> Hiervoor moet subsidie worden verleent door gemeenten aan organisaties die
inzetten op netwerkvergroting (bijv. subsidiebeleid van gemeenten voor clubs
en verenigingen wordt aangewend).
b. Rol van werkgevers (bedrijfsleven).
- Veel mensen ontlenen een netwerk aan het werk. Dit valt vaak weg wanneer
iemand stopt met werken. Werkgevers kunnen het met flexibel pensioen
mogelijk maken om banen met oudere werknemers mee te laten ontwikkelen. Werkgevers voeren met ouderen het gesprek over wat zij nog kunnen en
willen betekenen. Door digitalisering kunnen mensen mogelijk ook
bepaalde functies langer blijven uitoefenen.
> Wet – en regelgeving moet meer ingericht worden op langer betaald door te
kunnen werken, indien nodig / wenselijk onder andere omstandigheden
(flexibel, minder uren, werkbelasting)
c. Wonen:
- Gemeente zorgen voor een geschikte openbare ruimte voor ouderen die
gericht zijn op ontmoetingen, ook voor mensen die minder mobiel zijn.
- Meer mogelijkheden voor geclusterde woningen, zoals hofjes.
- Voorzieningen die het mogelijk maken om langer thuis te kunnen blijven
wonen toegankelijke te maken.

> Wet – en regelgeving moet meer ingericht worden op het collectieve karakter

i.p.v. individueel, waardoor het mogelijk wordt om financiën voor geclusterde
woningen rond te krijgen.

d. Netwerkgericht werken
- Aandacht voor zingeving is onderdeel van zorg en ondersteuning aan ouderen.
- Stimuleren van beleid gericht op een actieve leefstijl door leefstijlinterventies.
- Netwerkgericht werken: Het actief bij elkaar brengen van mensen (met
eenzelfde zorgvraag).
- Het mogelijk invoeren van zorgsparen. Dit is een belasting aftrekbare
spaarpot, die mensen stimuleert om te sparen voor later, om zorg in te
kopen, aanpassingen aan je woning te kunnen doen, etc.

Effecten op
• Betaalbaarheid: Het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Er moeten prikkels zijn voor gemeneten om de samenleving
‘elderly proof’ te maken.
• Toegankelijkheid: de verwachting is dat door te focussen op het potentieel en
mensen van betekenis te laten zijn voor anderen, dit de groep die gebruik zal
maken van ondersteuning en zorg zal verkleinen. Hierdoor zal de toegankelijkheid toenemen.
• Bemensbaarheid: Het effect is onzeker en niet gekwantificeerd.

Overwegingen
Voorkomen moet worden dat dit geïnstitutionaliseerd wordt. Waar mogelijk,
zeker bij vitale ouderen moeten mensen vanuit verschillende hoeken bewust
worden gemaakt wat het belang is van een netwerk en het inzetten van talenten
voor anderen. Voor een bepaalde doelgroep is dit vanzelfsprekend, maar er is ook
een grote groep onbenut potentieel. Hiervoor zal vanuit de gemeenten op
moeten worden ingezet, door subsidies te verstrekken aan organiseren om dit te
stimuleren. Ook voor hulpbehoevende ouderen is een netwerk van belang, al dan
niet in combinatie met een maatwerkvoorziening. Houd hierbij ook rekening
met etnische diversiteit en verschillen in sociaal economische status.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

84

OUDEREN

Fonds preventie zorg aan ouderen
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

In de toekomst wordt het steeds belangrijker ouderen zo lang mogelijk gezond te
houden om de toenemende zorgvraag vanwege de dubbele vergrijzing aan te
kunnen. Om de gezondheid van ouderen te bewaken moet er ingezet worden op
preventie met bijvoorbeeld leefstijlinterventies en valpreventie. De laatste jaren
is de beleidsmatige aandacht voor preventie1 fors toegenomen. Of dit zal leiden
tot meer investeringen is nog de vraag. Preventie komt momenteel nog niet
genoeg van de grond. De verantwoordelijkheden zijn onvoldoende helder, er zijn
te weinig prikkels (naast de productiegerichte prikkels) voor zowel zorginkopers
als aanbieders om te investeren in preventie, de opbrengsten zijn niet altijd direct
zichtbaar en meetbaar, de investerende partij profiteert onvoldoende van de
baten en er zit vaak teveel tijd tussen de investering en het rendement. Dit alles
maakt het investeren in preventie kwetsbaar. Preventiemaatregelen delven bij
politieke en economische keuzes vaak het onderspit wanneer ze worden
afgewogen tegen andere belangrijke zaken die urgenter zijn, en waarbij het wel
mogelijk is om een goede rekensom te maken.

Doel
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Gemeenten en zorgverzekeraars investeren in voor preventieve zorg en ondersteuning voor ouderen.

Tijdshorizon
Afhankelijk van wettelijke verankering zal deze beleidsoptie zeker enkele jaren
vergen. Wel kan vanaf nu binnen bestaande samenwerkingskaders tussen
gemeenten en zorgverzekeraars gewerkt worden aan gezamenlijke financiering
van preventieve zorg en ondersteuning.

Ingrijpendheid
Voor deze beleidsoptie is een wetswijziging nodig waarbij: 1) in de wet Publieke
gezondheid gemeenten verplicht worden tot investeren in preventie via een
regionaal fonds, en 2) zorgverzekeraars verplicht worden te investeren in het
fonds (bijvoorbeeld verplicht x% van de ZVW-premieopbrengsten). Daarnaast
moeten de (financiële)effecten goed gemonitord worden zodat mogelijke
besparingen op den duur inzichtelijk worden. Een ingrijpende beleidsoptie dus.

Realisatie
• De financiers van preventie moeten in regionaal verband niet-vrijblijvende
(samenwerkings)afspraken maken met elkaar, voorzien van een gezamenlijke
financiële basis.
• Daartoe komt er een regionale preventie infrastructuur voor
gezondheidsbevordering
• Gemeenten hebben een regisserende rol bij de totstandkoming van de
regionale infrastructuur ten aanzien van gezondheidsbevordering, waarbij de
gemeente – conform de systematiek van de Wpg – de GGD moet inschakelen.
• Een gedeelde regioanalyse (van gezondheid en door preventie voorkombare
aandoeningen) vormt de basis voor de samenwerkingsafspraken
• Er wordt waar mogelijk aangesloten bij het proces en de regio-indeling die VNG
en ZN in het kader van de samenwerkingsstructuur op regionale schaal
inrichten ten aanzien van preventie.
• Gemeenten en zorgverzekeraars (en evt. zorgkantoren) maken afspraken voor
preventieketens voor risicogroepen, waaronder ouderen) en – voor zover van
toepassing voor zorgverzekeraars en zorgkantoren – programma’s voor van
gezonde ouderen. Een voorbeeld hiervan is het vergroten van het aanbod van
effectieve valpreventie voor ouderen, inclusief opsporing van ouderen die voor
valrisicobeoordeling in aanmerking komen

1 Preventie wordt in beleidscircuits veelal smal gedefinieerd als ‘gezondheidsbevordering’, maar het
‘aanpakken van achterliggende oorzaken’ kan er ook onder worden gevat. Met gezondheidsbevordering
wordt gedoeld op leefstijlinterventies bij risicogroepen of mensen met een ziekte en op de inrichting
van een omgeving die gezond gedrag stimuleert. Bij het aanpakken van achterliggende oorzaken gaat
het om samenwerking van sociaal domein en gezondheidszorg om de samenloop van sociale en (psychische)
gezondheidsproblemen effectiever aan te pakken.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

85

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Bovenstaande taken en verantwoordelijkheden van zowel gemeenten (en
GGD-en) als zorgverzekeraars en zorgkantoren worden wettelijk verankerd. De
wettelijke verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars blijft op hoofdlijnen
zoals deze nu is. Wel worden zorgverzekeraars verplicht om samen te werken
met gemeenten om tot samenwerkingsafspraken te komen over
gezondheidsbevordering.
• Aan de taken die verband houden met de regionale preventie infrastructuur
worden passende financiële middelen gekoppeld. De gebruikelijke manier om
gemeentelijke taken te financieren betreft een bijdrage aan het
Gemeentefonds. Eventueel (tijdelijk) gekoppeld aan specifieke voorwaarden.
Een alternatief is het subsidiëren door het Rijk van regionale plannen met
niet-vrijblijvende samenwerkingsafspraken of het opzetten van een fonds is
een optie. Bij alle financieringsopties geldt: het is een instrument om het
uiteindelijke doel te bereiken, niet een doel op zich. Op de langere termijn
moeten de prikkels in Wlz, Zvw en Wmo om in preventie te investeren meer
congruent worden gemaakt. Aanpassingen in de bekostiging in alle domeinen
zal daarvoor nodig zijn.

Overwegingen
Initiatieven als deze kosten veel tijd en vergen inzet en creativiteit van de
deelnemers. Belangrijk is de intrinsieke motivatie van de deelnemers. Daarnaast
is de business case lastig vast te stellen, omdat die ook gekoppeld is aan de
interventies waarin met het fonds geïnvesteerd wordt. Ook is er nog niet veel
kennis over de werking van dergelijke vormen van populatiegerichte bekostiging;
hier wordt nu onderzoek naar gedaan door IQ-healthcare.

Effecten op
• Kwaliteit: De behoeften van ouderen komen meer centraal te staan, en niet
het beschikbare budget. Dat komt de kwaliteit van zorg ten goede.
• Toegankelijkheid: Doordat ouderen zo lang mogelijk gezond blijven neemt
druk op de zorg af en de toegankelijkheid ervan navenant toe.
• Betaalbaarheid: PM, Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Er zijn extra investeringen nodig, die mogelijk op termijn
leiden tot besparingen.
• Bemensbaarheid: Als de doorstroom naar de Wlz lager wordten, zal de
behoefte aan verpleeghuispersoneel minder groeien.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

86

OUDEREN

Cliëntondersteuning / versterking vraagkant
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Wanneer iemand ouder wordt, neemt diens ondersteuningsvraag toe, terwijl het
vermogen om dingen zelf te regelen tegelijkertijd nogal eens afneemt. Daardoor
kan juist bij het ouder worden cliëntondersteuning van groot belang zijn. De
essentie daarbij is dat iemand de hulpvrager bijstaat met informatie, advies en
voorlichting. Dit kan gaan over het verhelderen van een vraag, de weg vinden in
het zorgstelsel of helpen bij het in contact treden met gemeenten, zorgkantoren,
zorgaanbieders en andere instanties. Het gaat daarbij niet om zorgverlening.
Cliëntondersteuning kan eenmalig zijn, maar kan ook periodiek nodig zijn
gedurende langere tijd. De ondersteuning heeft extra waarde wanneer er sprake is
van grote kwetsbaarheid bij de cliënt, bijvoorbeeld vanwege een (licht) verstandelijke beperking, beperkte sociale vaardigheden of gebrek aan sociaal netwerk.

Overzicht Kernvragen

Doel

Wat kan ik zelf?

Passende, onafhankelijke en toegankelijke cliëntondersteuning die bijdraagt aan
versterking van zelfredzaamheid, participatie en toegang tot een zo integraal
mogelijke hulpverlening en zorg. Daarbij draagt het ook bij aan de juiste zorg op
de juiste plek.

Wie zorgt er voor mij?
Tijdshorizon
Waar woon ik?

Toename van het aantal ouderen leidt naar verwachting tot een groeiende
behoefte aan cliëntondersteuning.

Ingrijpendheid
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Aanname
Er zijn extra maatregelen nodig om te komen tot passende en toegankelijke
cliëntondersteuning.

Realisatie
• Komen tot een duidelijkere kadering/afspraken met gemeenten en zorgkantoren
over wat een inwoner van cliëntondersteuning moet kunnen verwachten.
• Samen met gemeenten en zorgkantoren werken aan het domeinoverstijgend
organiseren van cliëntondersteuning.

Effecten op
• Kwaliteit: De kwaliteit van de zorg neemt toe met passende en toegankelijke
cliëntondersteuning.
• Toegankelijkheid: Een betere cliëntondersteuning draagt bij aan de toegankelijkheid van zorg en ondersteuning.
• Betaalbaarheid: het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Het effect is onzeker en niet gekwantificeerd.

Overwegingen
In de huidige kabinetsperiode is geïnvesteerd in bekend- en vindbaarheid,
toegankelijkheid en kwaliteit van cliëntondersteuning. Ook door gemeenten en
zorgkantoren wordt hier hard aan gewerkt. Het valt te overwegen om deze
ingezette beweging te blijven ondersteunen met structurele middelen, de
effecten af te wachten en deze goed te monitoren alvorens andere meer
ingrijpende maatregelen te treffen.

Ingrijpend is het komen tot een duidelijkere kadering/afspraken over wat een
inwoner van cliëntondersteuning moet kunnen verwachten, omdat dit nu nog
heel verschillend wordt ingevuld. Het samen met gemeenten en zorgkantoren
werken aan het domeinoverstijgend organiseren van cliëntondersteuning is ook
ingrijpend omdat dit in veel regio’s nog niet gebeurt.

> Terug naar menu | Wat kan ik zelf?

87

OUDEREN

Wie zorgt er voor mij? (informele zorg)

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Informele zorg

Formele zorg

> Vergemakkelijk het combineren van werk en mantelzorg

> Kwaliteitskader verpleeghuizen verbeteren

BELEIDSOPTIES

> Investeren in mantelzorg en informele zorg

> Vereenvoudig de hulpmiddelenzorg

Stelsel

> Stimuleren burgerinitiatieven en vrijwilligerswerk

> Verhoog de organisatiegraad van de eerstelijns gezondheidszorg

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Maak medisch-generalistische zorg gelijkelijk toegankelijk voor
alle kwetsbare ouderen vanuit de Zvw

> Kennisontwikkeling en verspreiding
> Geestelijke verzorging en palliatieve zorg (thuis en intramuraal)
> Minder betaaltitels tijdelijk verblijf
> Optimalisatie van de regionale samenwerking tussen gemeenten,
zorgverzekeraars en zorgkantoren ten behoeve van integrale aanpak
van zorg en welzijn

> Van reactieve naar pro-actieve zorg voor ouderen

88

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Wie zorgt er voor mij?
(voldoende zorgverleners)

BELEIDSOPTIES

> Meer aandacht voor preventie in curricula

Stelsel

> Aanpak meer ruimte voor de professional en meer werkplezier

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen

> Laat het bedrijfsleven zorg overnemen
> Investeren in zorgtechnologie

Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

89

OUDEREN

Vergemakkelijk het combineren van werk
en mantelzorg

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ruim 4,4 miljoen mantelzorgers nemen 70 procent van de zorg thuis voor hun
rekening. Een op de vier werkende mantelzorgers combineert anno 2020 het
zorgen voor een naaste met het hebben van een baan1 1 Voor de ondersteuning
van werk en mantelzorg bestaan reeds verlofmogelijkheden, namelijk twee
weken kortdurend zorgverlof (met 70 procent doorbetaling van het loon) en zes
weken langdurend zorgverlof (wettelijk onbetaald) per jaar. Werkgevers- en
werknemersorganisaties kunnen in de cao aanvullende afspraken over zorgverlof
afspreken. Voor 21% van de werknemers die onder een cao vallen is het betalingsniveau van kortdurend zorgverlof verhoogd en 19% valt onder een cao met
afspraken over gedeeltelijke betaling van langdurend zorgverlof. en naar
schatting ruim 400.000 werknemers verlenen intensieve mantelzorg: zij zorgen
minimaal acht uur per week en doen dat minimaal drie maandenlang.2
2 SCP, Werk en Mantelzorg, 2019. Vanwege de vergrijzing, de beperkte beschikbaarheid van zorgprofessionals, het langer doorwerken en de vermaatschappelijking van de zorg zal het aantal werkenden dat werk en mantelzorg combineert
verder toenemen. Werkgevers spelen een belangrijke rol bij hun ondersteuning
en de overgrote meerderheid van de werkgevers º(80 procent) voelt zich verantwoordelijk voor een goede combinatie tussen arbeid- en zorgtaken voor hun
werknemers. VNO-NCW en MKB-Nederland erkennen ook het belang van de
mogelijkheden voor werknemers om mantelzorg te kunnen verlenen en
onderschrijven het maatschappelijk belang en de waarde van mantelzorg in de
maatschappij.

Tijdshorizon
In vergelijking met voorgaande generaties hebben toekomstige ouderen
(babyboomers en latere generaties) minder kinderen. Deze kinderen hebben
bovendien een hogere arbeidsparticipatie dan voorgaande generaties. Op dit
moment geldt al dat de combinatie van betaald werk en mantelzorg tot uitdagingen leidt en dat zal in de toekomst nog sterker gelden. Al deze ontwikkelingen
zorgen ervoor dat het aantal beschikbare mantelzorgers in de toekomst zal
afnemen tot gemiddeld drie per oudere in 2040 (waar dat er in 2015 nog zes
waren) én dat meer mantelzorg wordt verleend door ouderen aan andere
ouderen. De toenemende vergrijzing is ook van invloed op het arbeidsmarktpotentieel en de mogelijke extra inzet van professionals ter vervanging van
mantelzorgers.

Ingrijpendheid
Voor het vinden van oplossingen op de werkvloer moet gekeken worden naar de
Wet arbeid en zorg (SZW) en het huidige verlofstelsel (verruimen van zorgverlof
en/of door het wettelijke betalingsniveau te verhogen).

Realisatie
Maatregelen die de combinatie van zorg en werk kunnen verlichten zijn:
Verruimen van zorgverlof voor werknemers die zorgen voor zieken of hulpbehoevenden. Via cao-afspraken tussen sociale partners moet dit verder worden
uitgewerkt en gefaciliteerd.
Verruimen van de pool van vrijwilligers voor meer ‘handen in de zorg thuis’.
Mensen zijn eerder bereid tot incidenteel, dan tot structureel vrijwilligerswerk.
Invoeren van een aantal dagen gratis kinderopvang per week, waardoor mantelzorgers de ruimte krijgen om hun mantelzorgtaken in te passen in gezin en
werkend leven.

Doel
Op de werkvloer mantelzorgers structureel ruimte bieden, zodat zij niet overbelast raken en duurzaam inzetbaar blijven. Dat vraagt een andere kijk op het
combineren van werk en zorgtaken.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

90

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Effecten op

Overwegingen

• kwaliteit: Evenwicht tussen zorgtaken en werk bevordert de continuïteit van
mantelzorg en verhoogt de kwaliteit van zowel de mantelzorg als het werk van
werknemers.
• toegankelijkheid: Er komen meer mantelzorgers beschikbaar om naasten te
ondersteunen. Doordat mensen de combinatie van werk en mantelzorg beter
kunnen volhouden wordt hun inzetbaarheid voor de zorg (en het werk)
verhoogd.
• betaalbaarheid: PM, het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd.
• bemensbaarheid: Het effect is onzeker en niet gekwantificeerd.

Met ruimer zorgverlof wordt een gedeelte van de besparingen op zorgkosten
afgewenteld op werkgevers of SZW.
Sociale partners gaan over de cao’s. Of en hoe mantelzorg wordt opgenomen in
cao’s kan overheid niet direct beïnvloeden.
Het Scandinavische model van langdurige zorg vraagt een andere inrichting van
het zorgstelsel. Zou Nederland dit model gaan toepassen dan heeft dat mogelijk
kostenbesparing tot gevolg. De Zweedse wijze van inrichten en financieren biedt
zeker ook ruimte aan mantelzorgers in de zorg thuis.

Suggestie Regeerakkoord
“Het verlenen van mantelzorg wordt gefaciliteerd door het verruimen van zorgverlof voor
werknemers die zorgen voor zieken of hulpbehoevenden en hen tegemoet te komen in de kosten
voor extra kinderopvang”

Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

91

OUDEREN

Investeren in mantelzorg en informele zorg
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

Ruim 4,5 mln. mantelzorgers nemen 70% van de zorg thuis voor hun rekening.
Mantelzorg is daarom van groot belang omdat er grenzen zijn aan de inzet en
capaciteit van de reguliere zorg en deze krapte op de arbeidsmarkt alleen maar
nijpender zal worden in de toekomst. Op dit moment is er reeds sprake van de
effecten van de dubbele vergrijzing: er is een groeiend tekort aan mantelzorgers.
Doordat het aantal kwetsbare ouderen sterk zal toenemen, zal ook de vraag naar
mantelzorgers nog groter worden, terwijl het beschikbare aantal mantelzorgers
juist afneemt. Er zijn 830.000 mantelzorgers die langdurig (>3mnd) en intensief
(>8 u p.w.) zorgen voor een naaste. 9,1% van de mantelzorgers is zwaarbelast. Dit
vraagt om tweeledig inzet: we moeten ervoor zorgen dat de belaste mantelzorgers niet omvallen en dat er in totaal meer (jongere) mantelzorgers komen.
Mantelzorgers komen pas laat in het zorgtraject met een hulpvraag: pas als de
nood hoog wordt en men op omvallen staat. Inzetten op het vergroten van
bewustwording bij mantelzorgers blijft nodig, net als verdere investering in en
heldere communicatie over respijtzorg en mantelzorgondersteuning. Ook
betaalde mantelzorg is een toenemende trend (via aanbieders als Saar aan Huis of
via betaalde inzet in verpleeghuizen). Helderheid over de condities waaronder dit
ingezet kan worden, kan bijdragen aan “meer handen” in de zorg thuis. Ook blijft
verder inzetten op het ‘verslimmen van de zorg thuis’ van groot belang omdat dit
hand in hand gaat met goede mantelzorgondersteuning.

Doel
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Meer aandacht vragen voor preventie van overbelasting bij mantelzorgers, het
vergroten van het aantal mantelzorgers en de beschikbaarheid van mantelzorgondersteuning en het verstevigen van de positie van mantelzorg. Zodat
mantelzorgers langer de zorg volhouden, meer mensen bereidt zijn om te zorgen
voor een naaste en ouderen langer thuis kunnen blijven wonen.

Tijdshorizon
De huidige ontwikkelingen zorgen ervoor dat het aantal beschikbare mantelzorgers in de toekomst af zal nemen tot gemiddeld 3 per oudere in 2040 (waar dat in
2015 nog 6 waren) én dat meer mantelzorg wordt verleend door ouderen aan
andere ouderen.

Ingrijpendheid
De mantelzorger heeft geen officiële positie in het zorgstelsel: in de Wlz en Zvw
staat de zorgvrager centraal, in de Wmo meer waar het systeem toe in staat is met
een weging van de sociale en financiële context. Een erkende positie van de
mantelzorger geeft hem/haar ook rechten (bijv. bij een keukentafelgesprek).
Daarnaast is sprake van een flinke gemeentelijke bezuinigingsslag op lokale
mantelzorgondersteuning. Het vraagt om extra financiële middelen vanuit het
Rijk naar gemeenten om te borgen dat lokale mantelzorgerondersteuning
beschikbaar en vindbaar blijft.

Realisatie
Een samenhangende set maatregelen gericht op het verlichten van de zorgtaken
van mantelzorgers zal leiden tot ruimere groep mantelzorgers en een duurzame
inzetbaarheid van mantelzorgers. Het is aan gemeenten om, in samenwerking
met ouderen en hun netwerk, het lokale welzijns- en vrijwilligerswerk goede
mantelzorgondersteuning en respijtzorg in te kopen en te faciliteren. Het Rijk en
zorgverzekeraars kunnen hierin ondersteunen. Dit vraagt om:
• Een flinke financiële investering in respijtzorg (meer geld en meer plekken
• waaronder logeerzorg/tijdelijk verblijf ) en financieringsafspraken van zowel
overheden als zorgverzekeraars.
• Gemeenten verschuiven financiering van budgetten van maatwerkvoorzieningen,
naar de budgetten van algemene voorzieningen.
• Het Rijk investeert extra in het gemeentefonds en oormerkt deze middelen ten
behoeve van mantelzorgondersteuning.
• Er worden financieringsafspraken gemaakt met zorgverzekeraars over
respijtzorg. De baten van de preventieve werking van respijtzorg/mantelzorgondersteuning (zie bijv logeerzorg of de social trials dementie) komen
immers ten goede aan het medische, en niet het sociale domein.
• Om de (verschuivingen van) de financiering goed te kunnen onderbouwen
faciliteert het Rijk businesscases van de investeringen in vormen van respijtzorg. Dit doet zij in samenspraak met gemeenten en zorgverzekeraars.
• De overheid moet blijven inzetten op bewustwording onder mantelzorgers.
• De ondersteuning voor mantelzorgers moet eerder, sneller en beter. 1
(domeinoverstijgend) aanspreekpunt voor de mantelzorger die hen bijstaat op
het zorgpad van de cliënt zou daar zeer behulpzaam in zijn.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

92

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

• Verslimmen van de zorg: de overheid moet meer stimuleren dat e-health
mogelijkheden een goed alternatief voor mantelzorg kunnen zijn en als een
vorm van respijtzorg gezien kunnen worden.
• Verruim de definitie van mantelzorg zodat niet alleen directe naasten (gezinsverband) zorg leveren maar ook andere naasten (buren, vrienden, ooms/
tantes).
• Mantelzorg vraagt om nabijheid: investeer in woonvormen die mantelzorg
vergemakkelijken.

Effecten op
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?

• Toegankelijkheid: betere vindbaarheid van mantelzorgondersteuning en
respijtzorg zal de drempel om mantelzorg te kunnen verlenen verlagen en de
kans op overbelasting verminderen. Door deze aanpak zullen er meer
mantelzorgers beschikbaar zijn en bereid zijn om naasten te ondersteunen.
• Kwaliteit: vermindering van overbelasting verhoogt de kwaliteit van de
mantelzorg.
• Bemensbaarheid: door de pool van mantelzorgers op deze manier te
vergroten, kan de continuïteit van de zorg thuis vergroot worden.
• Betaalbaarheid: De effecten zijn onzeker en niet gekwantificeerd. Er zijn
investeringen noodzakelijk aan de voorkant. Op termijn kan dit leiden tot
verbeterde beschikbaarheid van mantelzorg en daarmee een lager beroep op
formele zorg.

Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

93

OUDEREN

Stimuleren burgerinitiatieven en vrijwilligerswerk
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

Vrijwilligerswerk is werk dat onbetaald en onverplicht gedaan wordt, voor
anderen of voor de samenleving. Er zijn een aantal vormen van vrijwilligerswerk,
zowel georganiseerd als niet –georganiseerd, zoals bijvoorbeeld burgerinitiatieven. Het aantal mensen in Nederland dat vrijwilligerswerk doet is al een aantal
jaren stabiel. Het aantal vrijwilligers in zorg en welzijn is de afgelopen jaren licht
toegenomen. Dit geldt voor het aantal vrijwilligers dat incidenteel vrijwilligerswerk doet. Het aantal vrijwilligers dat structureel vrijwilligerswerk doet in zorg en
welzijn is gelijk gebleven. Vrijwilligers zijn belangrijk bij het verlenen van
informele zorg. De vraag naar vrijwillige inzet in zorg en welzijn neemt dan ook
toe. Om vrijwilligers optimaal in te kunnen zetten in zorg en welzijn is het van
belang dat er ruimte wordt gecreëerd in alle fasen van het leven om vrijwilligerswerk zo toegankelijk en aantrekkelijk mogelijk te maken.

Doel
Zorgen dat het voor iedereen mogelijk is om in elke levensfase vrijwilligerswerk
te doen. Hiervoor moeten randvoorwaarden op orde zijn en ruimte gecreëerd
worden.

Wie zorgt er voor mij?
Tijdshorizon
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Op basis van de trend van de afgelopen jaren is de verwachting dat het vrijwilligerswerk in zorg en welzijn minder structureel wordt en meer incidenteel.
Daarbij is de verwachting dat de vraag naar vrijwilligers zal toenemen.

Ingrijpendheid
Wanneer er zwaar wordt ingezet op het stimuleren van vrijwilligerswerk in alle
fasen van het leven door randvoorwaarden te verbeteren, zou dit ertoe kunnen
leiden dat er een groter beroep kan worden gedaan op de informele zorg naast de
formele zorg. Afhankelijk van de instrumenten waarvoor wordt gekozen om de
randvoorwaarden te verbeteren, kan dit ingrijpend zijn voor het stelsel.
Bijvoorbeeld wanneer er een verlofregeling in zou worden gesteld voor het doen
van vrijwilligerswerk.

Realisatie
Een samenhangende set dat leidt tot het verbeteren van randvoorwaarden zodat
vrijwilligerswerk toegankelijker wordt en beter passend in verschillende fasen in
het leven, waardoor vrijwilligers goed zijn toegerust en het doen van vrijwilligerswerk wordt gestimuleerd.
a. Kinderen: kinderen zouden in aanraking kunnen komen met vrijwilligerswerk
door samen met de ouders vrijwilligerswerk te doen of via school. Daarnaast
speelt voorlichting op scholen om kinderen te stimuleren om vrijwilligerswerk
te doen een belangrijke rol.
b. Jongeren op middelbare school: voorlichting over vrijwilligerswerk en de
waarde van vrijwilligerswerk. Stevig inzetten op het stimuleren van
vrijwilligerswerk.
c. Hoger onderwijs: ruimte vanuit onderwijsinstellingen om vrijwilligerswerk te
doen als onderdeel van het curriculum. Dit kan gekoppeld worden aan de
studievoortgang.
d. Studenten: mogelijkheden om woonruimte te krijgen en/of huurverlaging bij
het doen van vrijwilligerswerk.
e. Werkgevers: stimuleren/verplichten om werknemers ruimte te geven om onder
werktijd vrijwilligerswerk te doen. Een verlofregeling in het kader van de Wet
Arbeid en Zorg.
f. Ouders: onder bepaalde voorwaarden een dag gratis kinderopvang bieden voor
het doen van vrijwilligerswerk in zorg en welzijn.
g. Ouderen: Er moet voldoende aandacht worden geschonken aan het maatschappelijk potentieel voor ouderen in de derde levensfase .Ook zij kunnen
een waardevolle bijdrage leveren als vrijwilliger en zouden hier actief voor
moeten worden benaderd. Communicatie over mogelijkheden en waarde van
vrijwilligerswerk: in alle levensfasen worden burgers actief benaderd over de
mogelijkheden voor het doen van vrijwilligerswerk. Voorbeelden hiervan zijn:
- Aanmelden kinderen bij een school
- Doorgeven van een verhuizing
- Bij werkeloosheid
- Bij pensionering
h. Maatschappelijk middenveld: stimuleren van de rol van het maatschappelijk
middenveld.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

94

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

i. Gemeenten: elke gemeente heeft duidelijk vrijwilligersbeleid en een centraal
informatiepunt voor vrijwilligers en inwoners die vrijwilligerswerk willen gaan
doen
j. Verhogen vrijwilligersvergoeding: vergoeding voor vrijwilligerswerk is nu
maximaal € 1800 per jaar.
k. Verbetering kwaliteit vrijwilligerswerk: aandacht voor de kwaliteit van het
vrijwilligerswerk is integraal onderdeel van het doen van vrijwilligerswerk
l. Erkenning ontwikkelde competenties en vaardigheden: competenties en
vaardigheden die opgedaan zijn door het doen van vrijwilligerswerk worden
vastgelegd en erkend. Hierdoor wordt vrijwilligerswerk een toeleiding naar
betaald werk.
m. Digitale omgeving voor informatie over vrijwilligerswerk: elke inwoner heeft
toegang tot een digitale omgeving waarin alle informatie over vrijwilligerswerk
beschikbaar is en toegespitst op de eigen situatie (welke vrijwilligersorganisaties zijn er in de buurt, welke vrijwilligersactiviteiten zijn er gedaan, welke
competenties zijn er ontwikkeld etc.)

Overwegingen
Gevoelige balans tussen vrijwillige inzet enerzijds, en meer structureel/verplichtendere karakter anderzijds. Verplichten is niet mogelijk, maar actief stimuleren
en aantrekkelijk maken wel. Waken voor verdringing van betaald werk door
vrijwilligerswerk.

Effecten op
• Toegankelijkheid: Door de randvoorwaarden van vrijwilligerswerk te
verbeteren, zal de drempel om vrijwilligerswerk te doen worden verlaagd
waardoor de toegankelijkheid verbetert.
• Kwaliteit:Door de kwaliteit van het vrijwilligerswerk integraal onderdeel te
maken, door bijv. het bieden van begeleiding en cursussen, zal de kwaliteit
worden verbeterd.
• Betaalbaarheid:PM, Het effect van deze maatregel is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. In dit fiche wordt een breed pakket aan maatregelen
geopperd die zowel binnen als buiten de zorg financiële effecten hebben.
• Bemensbaarheid: Door deze aanpak zullen er meer vrijwilligers beschikbaar
zijn om ouderen te ondersteunen. Door de pool vrijwilligers te vergroten, kan
de continuïteit van vrijwillige inzet beter geborgd worden, waardoor er beter
op dit instrument teruggevallen kan worden.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

95

OUDEREN

Kwaliteitskader verpleeghuizen verbeteren
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

In 2017 is het kwaliteitskader verpleeghuiszorg vastgesteld. In dit kwaliteitskader
is aangegeven waaraan goede verpleeghuiszorg moet voldoen op acht thema’s, te
weten: persoonsgerichte zorg, wonen & welzijn, veiligheid, leren en verbeteren,
leiderschap, personeelssamenstelling, gebruik van informatie, gebruik van
hulpmiddelen. De basisfilosofie in het kwaliteitskader is dat alle locaties die
verpleegzorg leveren een cyclus van leren en verbeteren vormgeven. In de periode
vanaf 2017 is met Thuis in het Verpleeghuis een beleidsprogramma gestart zodat
alle zorgaanbieders het kwaliteitskader zouden realiseren. Uit voorgangsinformatie blijkt dat veel zorgaanbieders belangrijke stappen hebben gezet om het
kwaliteitskader te realiseren.
Nu door vele zorgaanbieders belangrijke stappen zijn gezet om het kwaliteitskader
uit 2017 te realiseren is het van belang om het kwaliteitskader door te ontwikkelen.
Onderdeel daarvan is het zetten van de stap van inputnormen naar resultaatnormen. Hiermee wordt het kwaliteitskader ook toekomstbestendig vormgegeven,
gelet op de krapte op de arbeidsmarkt en gaat het (in de toekomst) geen belemmering vormen voor de noodzakelijke uitbreiding van verpleeghuiscapaciteit.

Wie zorgt er voor mij?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Kwaliteit van leven van kwetsbare mensen gaat niet alleen over medische zorg
maar ook over tijd en aandacht, zodat zij zich gehoord en gekend voelen. Daarbij
gaat het bijvoorbeeld om advanced care planning, betrokkenheid van de familie,
mantelzorgers, enz. De huidige sturing op input en volume was passend als
impuls om de gewenste inhaalslag te maken. Nu is het tijd voor een volgende
stap naar resultaatnormen met meer ruimte voor aanbieders om dit samen met
cliënten, verwanten en personeel vorm te geven. Deze omslag is behoorlijk om
omdat de gemakkelijk telbare factoren zoals fte dan plaats moeten maken voor
meer kwalitatieve definitie van kwaliteit. Dit betekent in de uitvoering een
behoorlijke omslag, onder meer voor, inkoop, betaling, verantwoording.
Immers, als kwaliteit wordt gedefinieerd in resultaattermen moet ook de inkoop,
betaling en verantwoording daarover gaan.

Realisatie
De kwaliteitskaders worden gemaakt door het veld. VWS zal aan het veld vragen
dit ter hand te nemen. Tegelijkertijd zal VWS aan het Zorginstituut Nederland
vragen dit op zijn werkagenda te plaatsen (dat wil zeggen, dat als het veld het niet
doet, zal het Zorginstituut Nederland doorzettingsmacht inzetten).

Effecten op
Doel

Waar woon ik?

Ingrijpendheid

De kwaliteitskaders in de zorg door te ontwikkelen door de overstap te maken
van inputnormen naar resultaatnormen. Met resultaatnormen gaat het over
ervaren kwaliteit van leven in combinatie met veiligheid. De gedane investeringen
om het kwaliteitskader te realiseren blijft onverminderd noodzakelijk.

Bijdrage aan de reis van de oudere
Als mensen uiteindelijk zijn aangewezen verpleegzorg en het wonen in een
verpleeghuis gaat het thuis niet meer. Zij verliezen de grip op hun leven, vaak is
hun partner weggevallen. Juist dan is kwaliteit van leven van groot belang. Juist
in die laatste fase is het zaak dat de zorgverleners de oudere kennen en weten wat
voor hem of haar waardevol is. Dat gaat verder dan alleen uren zorg.

Tijdshorizon
Doelstelling is om deze overstap in 2021 voor te bereiden en in 2022 daadwerkelijk te maken.

• Toegankelijkheid: door zorgaanbieders de ruimte te geven in de wijze waarop ze
de resultaatindicatoren realiseren wordt ruimte gecreëerd voor een andere inzet
van schaars personeel waardoor meer capaciteit kan worden gerealiseerd.
• Kwaliteit: betreft de overstap van tijd naar aandacht.
• Betaalbaarheid: in beginsel niet, maar denkbaar is dat met het wegvallen van
inputnormen, meer doelmatigheid te realiseren is.
• Bemensbaarheid: in beginsel niet, maar denkbaar is dat er een nieuwe en meer
innovatieve personeelsmix (samen met familie, vrijwilligers, enz) kan ontstaan.

Overwegingen
De zoektocht naar een nieuwe definitie van kwaliteit en de juiste balans tussen
kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid vergt een intensieve maatschappelijke dialoog door betrokkenen. Dit om te voorkomen dat afstappen van een
harde personeelsnorm kan worden ervaren als een verschraling van zorg.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

96

OUDEREN

Vereenvoudig de hulpmiddelenzorg
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Vanuit verschillende wetten is het momenteel mogelijk om hulpmiddelen te
ontvangen. Internationaal gezien is Nederland met die complex georganiseerde
hulpmiddelenzorg een buitenbeentje. Ouderen die thuis wonen, ontvangen hun
hulpmiddelen uit de Zvw en de Wmo. Circa 70 procent van de personen met
beperkingen (waaronder veel ouderen) ontvangt hulpmiddelen uit beide
domeinen. Dit leidt tot problemen bij de cliënt (o.a. doordat onduidelijk is welk
hulpmiddel onder welke regeling valt en doordat hulpmiddelen vanuit beide
regelingen niet goed op elkaar aansluiten), problemen bij de uitvoering (o.a.
door afhankelijkheden tussen gemeente en zorgverzekeraar) en een minder
efficiënt stelsel (o.a. door hoge uitvoeringskosten en een zwakke onderhandelingspositie van inkopers).
Ouderen die in een Wlz-instelling wonen, krijgen hun hulpmiddelen soms uit de
Wlz , soms uit de Zvw. In de Zwv bepaalt de zorgverzekeraar welk hulpmiddel
wordt vergoed en door wie dat mag worden voorgeschreven. Afhankelijk van het
soort hulpmiddel kan dat in de praktijk de medisch specialist, de huisarts, de
verpleegkundige, de revalidatiearts of de leverancier (bijvoorbeeld een audicien
of medische speciaalzaak) zijn. Alle hulpmiddelen in eigendom vallen onder het
eigen risico; er geldt geen vergoedingslimiet, behalve voor pruiken. Alleen voor
schoenen en hoortoestellen geldt een eigen bijdrage.

Doel
Het vereenvoudigen van de hulpmiddelenzorg, naar één regeling en dus één
loket. Voor de ouderen thuis is dit loket de Zvw, voor de ouderen in een Wlzinstelling is dit loket de Wlz.

Ingrijpendheid
Met deze vereenvoudiging worden verantwoordelijkheden voor hulpmiddelen
overgeheveld vanuit de Wmo naar de Zvw (voor de ouderen die thuis wonen) en
vanuit de Zvw naar de Wlz (voor de ouderen in een Wlz-instelling). Voor ouderen
thuis betekent dit bijvoorbeeld dat zij hun mobiliteitshulpmiddel (zoals een
rolstoel) en hulpmiddelen bij het wonen en de zorgverlening (zoals een tillift)
voortaan vanuit de Zvw krijgen. Er wordt rekening gehouden met een invoeringstraject van circa 2 tot 3 jaar, waarbij onder meer de wet- en regelgeving worden
gewijzigd, budgetten en verantwoordelijkheden worden overgeheveld en de
uitvoeringspraktijk van zorgverzekeraars, zorgkantoren en zorginstellingen aan
de nieuwe situatie wordt aangepast. Dit hoeft voor hulpbehoevenden geen
verschraling te betekenen.

Aannames
De voorgestelde uitbreiding van Zvw past bij uitgangspunten van het verzekerde
pakket (ook gelet op Europese juridische kaders, zoals de Solvency II richtlijn).
Dit wordt juridisch getoetst. Vanuit de Zvw blijft het mogelijk om ouderen
maatwerk te bieden dat past bij hun zelfredzaamheid en participatie, zoals nu op
basis van de Wmo 2015. Ook dit wordt juridisch getoetst.

Realisatie
Momenteel wordt een verkenning uitgevoerd, die moet leiden tot een meer
uitgewerkte en op draagvlak bij stakeholders getoetste keuze van bovengenoemde vereenvoudigingen. De resultaten van deze verkenning zijn in het voorjaar van
2021 beschikbaar en dienen als basis voor het te nemen kabinetsbesluit.

Tijdshorizon
Gezien de voorbereidingen die reeds in gang zijn gezet, is invoering per 1 januari
2024 haalbaar.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

97

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Effecten op

Overwegingen

• Kwaliteit: Het uitgangspunt van de hulpmiddelenzorg blijft het functioneringsgericht indiceren. De cliënt krijgt het hulpmiddel dat het beste past bij de
functieproblemen of therapiebehoeften van de cliënt. Het bevorderen van
zelfredzaamheid en participatie valt hier ook onder. De bedoeling is de
hulpmiddelenzorg vanuit de Wlz en de Zvw nog meer op landelijke kwaliteitsstandaarden te baseren. In het algemeen krijgen cliënten sneller een hulpmiddel op basis van de Zvw dan op basis van de Wmo. Dit komt onder meer
doordat de gemeente een onafhankelijk medisch advies moet aanvragen om te
kunnen beoordelen of iemand in aanmerking komt voor een hulpmiddel op
medische gronden.
• Toegankelijkheid: Het uitgangspunt van de hulpmiddelenzorg in de Wlz en de
Zvw blijft dat de cliënt recht heeft op een hulpmiddel dat bewezen effectief is
en voldoet aan de stand van wetenschap en praktijk. Daarmee blijft de
toegankelijkheid gewaarborgd. De vereenvoudiging van de hulpmiddelenzorg
aan ouderen maakt deze vooral overzichtelijker.
• Betaalbaarheid: Vanwege het groeiend aantal ouderen met zwaardere
indicaties en het steeds grotere tekort aan zorgpersoneel, zal de afhankelijkheid van hulpmiddelen en medische technologie toenemen. Met het uitgangspunt ‘eenvoudig (goedkoop) waar het kan, complex (duurder) waar nodig’
wordt in Zvw en Wlz de doelmatigheid van de hulpmiddelenzorg gewaarborgd.
De beleidsinzet is de beschikbaarheid van hulpmiddelen nog meer te baseren
op de bewezen effectiviteit en doelmatigheid van het hulpmiddel. Deze
maatregel leidt tot een verschuiving van financiële middelen vanuit de Wmo
naar de Zvw. Het basispakket (of het aanvullend pakket) wordt uitgebreid met
deze hulpmiddelen. Afhankelijk van wat gemeenten nu uitgeven aan hulpmiddelen en de financiële impact van de uitbreiding van het basispakket Zvw kan
worden bepaald of er sprake is van een verbetering van de betaalbaarheid.
• Bemensbaarheid: De vereenvoudiging van de hulpmiddelenzorg thuis leidt
tot een meer efficiënte uitvoeringsorganisatie, waardoor minder mensen
nodig zijn voor de (medische) beoordeling.

Hulpmiddelen zijn belangrijk om ouderen langer zelfstandig thuis te laten
wonen en de zorg zo dicht mogelijk rond huis te organiseren. Hulpmiddelen
kunnen de afhankelijkheid van zorgverleners verminderen. Het blijft belangrijk
om de ontwikkeling van hulpmiddelen die hieraan bijdragen te stimuleren.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

98

OUDEREN

Verhoog de organisatiegraad van de eerstelijns
gezondheidszorg

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

In de eerstelijnszorg is sprake van een grote diversiteit in schaalgrootte en
organisatievormen van zorgaanbieders. Huisartsen organiseren zich in (groeps)
praktijken, gezondheidscentra, zorggroepen en huisartsenposten. Paramedici,
mondzorgprofessionals, apothekers en (ouderen) psychologen kennen vooral de
vorm van een (groeps)praktijk of maatschap, soms met meerdere locaties.
Wijkverpleegkundigen werken als ZZP’er, in buurtzorgteams of teams die gelieerd
zijn aan grote zorgorganisaties. Specialisten ouderengeneeskunde zijn relatief
nieuw in de Zvw en onderzoeken werkbare organisatievormen in de eerste lijn
naast het extramuraal werken vanuit een verpleeghuis.
Ouderen die steeds kwetsbaarder worden, zijn gebaat bij samenhangende
netwerkzorg. Over de inhoud en samenwerking moeten beroepsgroepen in de
eerstelijnszorg onderlinge afspraken maken en samenwerken met partijen in het
sociaal domein, met ziekenhuizen, met de gespecialiseerde ggz en met organisaties die tijdelijk verblijf aanbieden. Het organiseren van deze afspraken is
eenvoudiger wanneer er duidelijke aanspreekpunten per beroepsgroep zijn.
Ook aan de kant van de praktijkvoering worden de eisen aan zorgaanbieders
hoger. Het vraagt veel om eisen en nieuwe ontwikkelingen rond kwaliteitskaders,
registratie, gegevensuitwisseling, (digitale) innovatie, vakinhoudelijke ontwikkelingen, beleid en bekostiging te overzien en te implementeren in de eigen
werkpraktijk.
Zorgaanbieders met goede samenwerkingsafspraken, die ook zijn doorvertaald
naar praktische ondersteuning rond bijvoorbeeld gegevensuitwisseling, weten
elkaar rond een casus sneller te vinden en zijn gezamenlijk beter in staat zijn om
de samenhangende netwerkzorg te leveren die een kwetsbare oudere nodig
heeft. Het verhogen van de organisatiegraad in de eerstelijnszorg is al onderdeel
van bestuurlijke afspraken en krijgt aandacht in programma’s voor verschillende
beroepsgroepen. Dit blijft ook de komende jaren nodig.

Doel
Verder versterken van de organisatiegraad van de verschillende beroepsgroepen
in de eerstelijnszorg. Dit zal de organiseerbaarheid van beroeps- en domeinoverstijgende samenwerkingsverbanden in de wijk en in de regio ten goede komen en
de zorg voor ouderen, en andere kwetsbare groepen, verbeteren.

Tijdshorizon
Meerdere jaren.

Ingrijpendheid
Zorgverleners die als zelfstandige werken of die op beperkte schaal georganiseerd
zijn, kunnen de inzet op verhoging van organisatiegraad als ingrijpend ervaren.
Deze zal immers van invloed zijn op hun bedrijfsvoering en hun persoonlijke
regie. Vanuit een breder perspectief op de zorg kan ook beredeneerd worden dat
het voorstel niet ingrijpend is. De organisatievormen die nodig zijn, bestaan al.

Aannames
Een hogere organisatiegraad leidt tot betere samenwerking. Hiervan bestaan
goede praktijkvoorbeelden. Het is echter niet waarschijnlijk dat enkel het
verhogen van de organisatiegraad leidt tot betere zorguitkomsten. Daarvoor zijn
ook andere beleidsmaatregelen nodig. Het is niet nodig om bij voorbaat voor te
schrijven hoe de organisatievormen van de toekomst eruitzien. Naast de nu
bekende vormen van organisatie kunnen zelfs nog nieuwe vormen ontstaan of
voorbeelden van elders worden overgenomen (bijv. nurse-led clinics).

Realisatie
Mogelijke acties bij deze beleidsoptie:
• (opnieuw) sectorale afspraken maken over versterking van de organisatiegraad;
• ondersteunen en stimuleren via landelijke programma’s (subsidies en
inhoudelijke ondersteuning);
• stimuleren/ondersteunen van een hogere organisatiegraad via de bekostiging
van de zorg;
• stimuleren/ondersteunen van een hogere organisatiegraad via inkoopbeleid;
• stellen van eisen aan de organisatiegraad of beperken van ruimte voor
geïsoleerd kleinschalig zorgaanbod in de wet- en regelgeving.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

99

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen

Effecten op
• Kwaliteit: Verbeterde kwaliteit van zorg zou een secundair effect kunnen zijn
van het werken met onderbouwde en samenhangende zorgprogramma’s.
• Toegankelijkheid: Kan positief beïnvloed worden door verhoogde vindbaarheid van de juiste zorg. Mogelijk wordt beperking van keuzevrijheid door
minder diversiteit in het aanbod juist als negatief ervaren.
• Betaalbaarheid: Het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Het verhogen van de organisatiegraad leidt tot sterke
zorgnetwerken en daardoor tot minder verlies aan tijd door ‘zoeken en leuren’
in acute en complexe situaties. Deze winst is mogelijk niet kwantificeerbaar.

Overwegingen
De uitwerking van deze beleidsoptie in concrete maatregelen in regelgeving en
financiering kan leiden tot fundamentele discussies over de gewenste en
effectieve mate van (gecontroleerde) marktwerking en keuzevrijheid voor
patiënten.

Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

100

OUDEREN

Maak medisch-generalistische zorg gelijkelijk
toegankelijk voor alle kwetsbare ouderen vanuit de Zvw

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

Ouderen blijven steeds langer thuis wonen en instellingszorg is de afgelopen
jaren kleinschaliger georganiseerd. De komende jaren zullen deze trends naar
verwachting doorzetten. Beleid dat erop gericht is de toegangsgrens tot instellingszorg te verhogen of het aantrekkelijker te maken om thuis of in een
woon-zorgcombinatie te wonen, kan deze trends versterken.
Om een aantal redenen wordt het steeds lastiger om al deze zelfstandig en in
kleine woon-zorgcombinaties wonende ouderen van 24/7 beschikbare medischgeneralistische zorg te voorzien door de schaarste aan artsen (huisartsen,
specialisten ouderengeneeskunde) en verpleegkundigen.

Realisatie
Doel

Op dit moment ontvangt de helft van de Wlz-cliënten in een instelling een pakket
inclusief behandeling (waaronder medisch-generalistische zorg) op grond van de
Wlz. De andere helft van de cliënten ontvangt medisch-generalistische zorg op
grond van de Zvw. Zorgaanbieders moeten deze zorg zelf organiseren, artsen in
dienst nemen en contracten afsluiten met huisartsen(posten). Dit wordt steeds
moeilijker/duurder door de schaarste aan artsen. De inzet van aanbieders in de
Wlz is erop gericht om medische beschikbaarheid 24/7 te regelen op
instellingsniveau.

Om de toegankelijkheid van medisch-generalistische zorg te waarborgen is een
samenstel aan maatregelen nodig:
• Het sterk inzetten op verbeteren van medisch bewustzijn (naast welzijn/sociale
aspecten) bij personeel in de ouderenzorg.
• Het realiseren van de randvoorwaarden voor het leveren van deze zorg, zoals
gegevensuitwisseling, triage, de beschikbaarheid van een specialist ouderengeneeskunde en verbetering van de medische bedrijfsvoering rondom artsen
(denk aan medisch secretariaat voor facilitering en medische ondersteuning,
zoals verpleegkundige voorwacht). In de gehandicaptenzorg zijn hierover
afspraken gemaakt in een convenant.
• Duidelijk positioneren van de rollen en verantwoordelijkheden van de
professionals (SO’s, huisartsen, verpleegkundigen) die bij deze zorg betrokken
zijn. Hier ligt een rol voor de beroepsverenigingen.
• Duidelijk beleggen van de verantwoordelijkheid bij de zorgverzekeraars, om de
schaarste aan SO’s en huisartsen in de regio goed te verdelen door de medischgeneralistische zorg inclusief ANW-diensten voor alle ouderen (ook Wlzcliënten) in te kopen op grond van de Zvw.

De voorgestelde beleidsoptie is erop gericht de verantwoordelijkheid voor de
regie, inkoop en organisatie weg te halen bij aanbieders van Wlz-zorg en deze op
regionaal niveau te organiseren. Daarmee wordt het individuele belang van de

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

Waarborgen van de toegankelijkheid van 24-uurs beschikbaarheid van medischgeneralistische zorg voor kwetsbare ouderen. Dit kan door de randvoorwaarden
te organiseren en deze zorg in één stelsel samen te brengen.

Wie zorgt er voor mij?
Tijdshorizon
Waar woon ik?

Een kabinetsperiode.

Ingrijpendheid
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

instelling en van de professionals overstegen en wordt de schaarste goed verdeeld
in de regio. Bovendien wordt dan de huidige tweedeling tussen plekken met en
zonder behandeling (voor wat betreft medisch-generalistische zorg) opgeheven,
evenals de daarmee samenhangende rechtsongelijkheid tussen Wlz-cliënten. De
beleidsoptie impliceert dat de verantwoordelijkheid voor deze zorg voor alle
ouderen (met en zonder Wlz indicatie) net als voor alle Nederlanders komt te
liggen bij de zorgverzekeraars op grond van de Zvw. Zorgverzekeraars komen
daarmee in de positie de schaarste goed te verdelen en ook de spoedzorg voor
alle inwoners regionaal te organiseren.
De beleidsoptie vergt een ingrijpende, doch haalbare stelselwijziging die
wetgeving, implementatie en transitie vraagt. Alleen een stelselwijziging is niet
voldoende. Artsen moeten worden gefaciliteerd bij het bieden van deze zorg
(financieel, gegevensuitwisseling, triage e.d.). Aanvullend zullen dus afspraken
met de sector gemaakt moeten worden over de randvoorwaarden.

101

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

• Effecten op

Overwegingen

• Kwaliteit: De 24-uurs beschikbaarheid van medisch-generalistische zorg is een
randvoorwaarde voor kwaliteit en veiligheid: thuis en in de instelling.
• Toegankelijkheid: Zonder aanvullend beleid komt de 24-uurs beschikbaarheid
van medisch-generalistische zorg verder onder druk te staan door het ontbreken van een duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling, ontbreken van regie
op de inzet van schaarse professionals en ontbrekende randvoorwaarden.
• Betaalbaarheid: Een heldere verantwoordelijkheids- en rolverdeling, alsmede
een sturende rol van de zorgverzekeraar op de verdeling van de schaarste in de
regio kan doelmatigheidswinst opleveren (Zie BMH fiche 22). De huidige
prikkels zijn binnen Wlz gericht op het financieren van beschikbaarheid
binnen behandeldiensten op instellingsniveau, niet op duurzame medische
zorg in de regio.
• Bemensbaarheid: Schaarse professionals worden doelmatiger ingezet.

De NZa en het Zorginstituut adviseren dat de huidige hybride situatie met de
functie behandeling (waaronder MGZ) niet kan blijven bestaan en dat een keuze
moet worden gemaakt voor positionering onder Zvw of Wlz.
Het Zorginstituut adviseert de behandeling voor alle Wlz-cliënten onder de Wlz te
brengen met het oog op integraliteit van zorg en daarmee kwaliteit. Vanuit
toegankelijkheid (verdeling van schaarste aan artsen in de regio) ligt onderbrengen bij de Zvw in de rede. Ook sluit dit beter aan bij de staande praktijk van
huisartsen, de beweging om de SO meer in de eerste lijn beschikbaar te maken en
de maatschappelijke trend van kleinschaligheid/langer thuis wonen.

Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

102

OUDEREN

Kennisontwikkeling en verspreiding
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ouderen die zijn aangewezen op ondersteuning of zorg hebben tijd en aandacht
nodig van hulp- en zorgverleners die beschikken over de kennis, vaardigheden en
ervaring om hun problemen (sociaal, medisch of anderszins) te herkennen en die
weten wat zij moeten doen om hen te helpen. Vakbekwaamheid, met inzet van
de juiste kennis, helpt ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te blijven en werkt
preventief voor de inzet van zwaardere zorg.
De gemiddelde zorgbehoefte van cliënten in de Wlz neemt toe. Denk aan de
combinatie van aandoeningen waarmee ouderen steeds meer te kampen hebben,
zodat zij uiteindelijk naar een verpleeghuis moeten verhuizen. Om aan die
zorgbehoefte tegemoet te kunnen komen, moeten zorgverleners specifieke
daarop aansluitende kennis toepassen en waar nodig ontwikkelen. Ook zijn er
steeds meer cliënten met een zorgbehoefte die vraagt om kennis uit verschillende
sectoren, bijvoorbeeld revalidatiegeneeskunde en GGZ. Bovendien is er meer
zicht nodig welke zorg zinnig is en welke interventies effectief zijn. Tijdens de
raadpleging is daarenboven aangegeven dat omdat zorginterventies grote
gevolgen hebben voor het leven van mensen, meer evidence based kennis
noodzakelijk is, ook om besluiten te kunnen onderbouwen.
Een voorbeeld is de uitvoering van de Nationale Dementiestrategie 2021-2030.
Dat houdt in dat door middel van onderzoek er voor elke persoon met dementie
een diagnose op maat en een behandeling gericht en afgestemd op deze persoon
beschikbaar komt. Dat we meer te weten komen over de oorzaken van dementie
en hoe we dit zoveel mogelijk kunnen voorkomen. Ook gaan we ervoor zorgen
dat de samenleving meer dementievriendelijk wordt en dat zoveel mogelijk
mensen met dementie gebruik kunnen maken van een ontmoetingscentrum.
Verder is het belangrijk dat de regionale dementienetwerken een goede structurele basis krijgen en dat de zorgprofessionals zorg en ondersteuning bieden op
basis van de zorgstandaard dementie.

Doel
Verder ontwikkelen en toepassen van de kennis die ouderen helpt zo lang
mogelijk zo zelfstandig mogelijk blijven. Daarnaast moet er meer zicht komen op
welke zorg effectief en zinnig is.

Ingrijpendheid
Dit beleid is niet ingrijpend, integendeel: zorgverleners die beter weten wat zij
voor ouderen kunnen doen en welke zorg effectief is, zullen meer voldoening uit
hun werk halen.

Realisatie
Om betere kennis beschikbaar te maken, is in de afgelopen periode de versterking van de kennisinfrastructuur in de Wlz gestart. Het is wenselijk daarop voort
te bouwen door:
• kennisvragen van hulpverleners en zorgaanbieders breed te inventariseren en
te beantwoorden met de bestaande kennis;
• onderzoek te doen naar kennisvragen die nog niet te beantwoorden zijn;
• de (nieuwe) kennis systematisch aan te bieden aan hulp- en zorgverleners,
onder andere via beroepsgroepen, (bij)scholingsorganisaties, interne
opleidingsfaciliteiten van zorgaanbieders, lerende netwerken van zorgaanbieders. Belangrijk is dat de beroepsgroepen de kennis vertalen naar richtlijnen
voor goede zorg;
• bestaande praktijken en interventies te evalueren, om effectiviteit en doelmatigheid ervan in beeld te brengen;
• extra middelen ter beschikking te stellen om het noodzakelijke onderzoek te
doen en de resultaten ervan te verspreiden;
• in de bekostiging van ondersteuning en zorg een faciliteit in te bouwen voor
kennisontwikkeling en –toepassing, zodat aanbieders ruimte krijgen om
daarvoor middelen uit te trekken.

Effecten op
• Kwaliteit: Kennis vergroot de effectiviteit en kwaliteit van het handelen van
hulp- en zorgverleners.
• Toegankelijkheid: Kennis verhoogt de doelmatigheid van zorg en
ondersteuning, zodat met hetzelfde aantal zorgverleners meer ouderen
geholpen kunnen worden.
• Betaalbaarheid: Het effect op zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Deze maatregel heeft geen direct effect op de
bemensbaarheid.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

103

OUDEREN

Geestelijke verzorging en palliatieve zorg (thuis en
intramuraal)

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ingrijpendheid
Dit beleid is niet ingrijpend.

Aannames
Als een oudere niet meer kan genezen of kwetsbaar is door ouderdom, wordt de
laatste fase van het leven draaglijk gemaakt met palliatieve zorg. Deze vorm van
zorg is in Nederland het laatste decennium veel beter geworden, en er wordt met
veldpartijen verder gewerkt aan continue verbetering. Voor palliatieve zorg is
jaarlijks rond de 40 miljoen euro beschikbaar. Het grootste deel hiervan gaat naar
onderzoek, met name via ZonMw, en naar instellingssubsidies, voor o.a. PZNL,
IKNL, Fibula, Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg, VPTZ en Agora. Ook zal
gekeken worden naar een betere aansluiting tussen het sociaal domein en het
zorgdomein. Wanneer ouderen er behoefte aan hebben om bij zin en betekenis
van hun leven stil te staan – bijvoorbeeld bij ziekte, rouw of lichamelijke
achteruitgang – kunnen zij in principe steun krijgen van een geestelijk verzorger
of ouderenpsycholoog. Intramurale geestelijke verzorging (gv) is reeds jaren
praktijk en sinds 1996 verankerd in de Wkkgz. Geestelijke verzorging wordt
bekostigd door zorgaanbieders als onderdeel van de concernlasten en is sinds
2019 ook thuis mogelijk dankzij een afspraak in het Regeerakkoord. Om snel te
kunnen starten met de geestelijke zorg aan huis is de bestaande subsidieregeling
voor palliatieve terminale zorg tijdelijk opgehoogd met een budget van 5 miljoen
jaarlijks voor geestelijke verzorging thuis, plus extra budget tijdens deze
kabinetsperiode voor een landelijke ondersteuningsstructuur en onderzoek.
Waarschijnlijk zal de Regeling paliatieve terminale zorg en geestelijke verzorging
thuis worden verlengd. Het voornemen is de bekostiging van geestelijke
verzorging thuis de komende jaren wettelijk te verankeren.

We gaan er vanuit dat er onverminderd inhoudelijk draagvlak zal zijn voor zowel
verbetering van de palliatieve zorg als de geestelijke verzorging thuis. Niet alle
partijen zijn voorstander van opname van geestelijke verzorging thuis in het
verzekerd pakket.

Realisatie
Zowel de verdere verbetering van de palliatieve zorg als de structurele bekostiging
van de geestelijke verzorging thuis zijn zonder grote problemen te realiseren.

Effecten op
• Kwaliteit: Verbetering van palliatieve zorg en structurele bekostiging van
geestelijke verzorging thuis leiden beide tot een hogere kwaliteit van leven en
sterven van ouderen.
• Toegankelijkheid: Structurele bekostiging van geestelijke verzorging zal de
toegankelijkheid ervan verhogen.
• Betaalbaarheid: De effecten van verbetering van palliatieve zorg op de kosten
van de zorg zijn niet duidelijk. Structurele bekostiging van geestelijke
verzorging zal kunnen leiden tot een kostenverhoging (+PM).

Doel
Met palliatieve zorg de kwaliteit van leven en sterven verder verbeteren, en met
geestelijke verzorging zielzorg bieden, ongeacht leeftijd en locatie.

Tijdshorizon
De verdere verbetering van de palliatieve zorg vraagt om een voortzetting van het
lopende beleid. De structurele bekostiging van de geestelijke verzorging thuis
vergt wettelijke verankering.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

104

OUDEREN

Minder betaaltitels tijdelijk verblijf

Tijdshorizon
Realiseerbaar in de periode 2021–2023 door aanpassing van de wetgeving.

Achtergrond
NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Op dit moment bestaan er mogelijkheden voor tijdelijke opname van een oudere
(buiten het ziekenhuis) op grond van drie wetten. Eerstelijnsverblijf (ELV) en
geriatrische revalidatiezorg worden vergoed vanuit de Zvw. De Wmo kent
geplande respijtzorg en Wmo-spoed. Voor thuiswonende ouderen met een
Wlz-indicatie wordt tijdelijk verblijf gelabeld als een Wlz-crisis.
De situatie van kwetsbare ouderen thuis kenmerkt zich vaak door een fragiel
evenwicht, waarin acute situaties (een gezondheidsprobleem, een val, een
verandering in de omgeving) tot grote verstoringen kunnen leiden. Bij een
opname naar aanleiding van een acute gebeurtenis is het niet altijd direct
duidelijk of de aanleiding voor de opname vooral bij veranderingen in de situatie
van de cliënt (indicaties voor Zvw en Wlz) of in die van de mantelzorger (indicatie
voor Wmo) ligt. Daarnaast is het soms lastig om snel te voorspellen welk herstel
haalbaar is en op welke termijn. Tot slot is Wmo-spoed niet overal voldoende
ingekocht en administratief minder snel te regelen.
In de praktijk is het dus vaak ingewikkeld om bij een tijdelijke opname, direct
vanuit huis of na (kort) verblijf in het ziekenhuis, goed in beeld te hebben welke
opname-indicatie en bijbehorende bekostiging (het meest) van toepassing is en
deze bekostiging ook te regelen. In de praktijk wordt bij twijfel vaak voor een
ELV-indicatie gekozen.

Doel
Bij acute situaties snel en flexibel de juiste zorg kunnen inzetten, leidt tot betere
uitkomsten. Het doel van de vereenvoudiging van de bekostiging van tijdelijk
verblijf is drieledig:
• verminderen van de complexiteit van de indicatiestelling en bekostiging van
tijdelijk verblijf;
• verminderen van bureaucratie en administratieve last;
• vergroten van eenduidigheid in eigen bijdragen voor tijdelijk verblijf.

Ingrijpendheid
De beleidsoptie is voor de zorgpraktijk beperkt ingrijpend; de inzet van Wmospoedindicaties is in de praktijk beperkt. Het schrappen van de indicatie uit de
Wmo is voor gemeenten alleen ingrijpend als deze gepaard gaat met budgettaire
consequenties. Het werk van de regionale coördinatiefuncties tijdelijk verblijf
wordt door deze beleidsoptie vereenvoudigd. Hetzelfde geldt voor de bedrijfsvoering van aanbieders van tijdelijk verblijf.

Aannames
Deze beleidsoptie is geschreven vanuit de aanname dat de toegang tot de Wlz
ongewijzigd blijft en dat gewerkt blijft worden aan vermindering van de
wachttijden. Als er gekozen wordt voor de beleidsoptie om de Wlz te beperken tot
een intramuraal verblijf dan vervalt het Wlz-crisislabel.

Realisatie
Noodzakelijke acties om deze beleidsoptie te realiseren zijn:
Om de bekostiging van tijdelijk verblijf te vereenvoudigen, is het onderbrengen
in een wettelijk regime nodig. Daarvoor gelden de volgende acties:
• acuut tijdelijk verblijf volledig onderbrengen in de Zvw en de indicatie
Wmo-spoed schrappen. Mocht tijdens het tijdelijk verblijf een Wlz-indicatie
aangevraagd worden, dan wordt de situatie van dat moment beoordeeld.
Er wordt geen Wlz-indicatie meer afgegeven met terugwerkende kracht;
• gepland tijdelijk verblijf als respijtzorg onder de Wmo handhaven;
• het label Wlz-crisis beperken tot personen met een vooraf bestaande
Wlz-indicatie.
• beoordeling budgettaire effecten en eventueel aanpassen van de kaders van
Wmo en Zvw.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

105

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel

Effecten op

Overwegingen

• Kwaliteit: Snel de juiste zorg kunnen inzetten leidt tot betere uitkomsten.
• Toegankelijkheid: Als er minder betaaltitels zijn voor tijdelijk verblijf, dan
vergroot dat het zicht en de sturing op optimaal gebruik van de capaciteit.
• Betaalbaarheid: Er is geen macro-effect op de zorguitgaven. Wel treedt er een
verschuiving op tussen de budgetten Wmo en Zvw. Ook is er een effect op de
betaalbaarheid voor cliënten door het verschil in eigen betalingen.
• Bemensbaarheid: Het aantal bedden en de inhoud van de zorg veranderen
niet. Wel vermindert de administratieve last; dit vergroot waarschijnlijk het
gevoel van zinvolle inzet van tijd. Het lijkt niet waarschijnlijk dat de tijdswinst
kwantificeerbaar is in arbeidsproductiviteit.

Hoewel blijkt dat niet alle gemeenten Wmo-spoed hebben ingekocht en deze
vorm van zorg (24/7) ook van een andere aard is dan de andere Wmo-zorg, is de
VNG niet direct voorstander van aanpassing van de Wmo. Daarbij spelen niet
alleen inhoudelijke argumenten een rol, maar ook vragen omtrent de budgettaire consequenties van het schrappen van Wmo-spoed als onderdeel van de
Wmo. Uit een eerste check bij ActiZ en ZN blijkt dat zij de noodzaak van deze
beleidsoptie niet zien.

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

106

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Optimalisatie van de regionale samenwerking tussen
gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren ten
behoeve van integrale aanpak van zorg en welzijn.
Achtergrond
Om zorg aan te laten sluiten op de behoefte in de praktijk en kwalitatief goed,
organiseerbaar en betaalbaar te houden is samenwerking op alle niveaus en van
alle partners noodzakelijk. Op bestuurlijk en op uitvoerend niveau en op
landelijk, regionaal en lokaal niveau. Alleen door een gezamenlijke aanpak, met
maatregelen bij en van alle partners, kan de kwaliteit van ondersteuning en zorg
verbeterd worden. De kunst is daarbij te laveren tussen de schaal van de wijk en
de schaal van de regio. Op regionaal niveau vraagt dit sterker partnerschap tussen
gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren. Het rijk / ministerie faciliteert
hierin. Meer samenhang in zorg en ondersteuning kan alleen als er gewerkt
wordt vanuit dezelfde integrale visie op ouder worden en gezamenlijke inspanningen verricht worden vanuit aanpalende beleidsterreinen, zoals wonen,
preventie, digitale gegevensuitwisseling en leefomgeving (fysieke en sociale
wijkinfrastructuur), waarbij uit wordt gegaan van de Juiste Zorg op de Juiste Plek.
Om tot goede regionale afspraken te komen, moet er eerst een beeld zijn van de
stand van zaken en toekomstige ontwikkelingen op het gebied zorggebruik,
zorgaanbod, bevolkingsontwikkeling, sociale en fysieke omgeving in de regio.
Voor alle regio’s zijn inmiddels regiobeelden opgesteld. Het regiobeeld zou de
basis moeten zijn voor zorgkantoren, zorgverzekeraars, gemeenten en zorgaanbieders om te komen tot gezamenlijke prioriteitstelling, afspraken en prestaties.
De mate waarin dit gebeurt verschilt per regio, zie het rapport het Rapport ‘Stand
van het land regiobeelden’.
Hoewel er al veel is gebeurd, moet deze ontwikkeling worden geoptimaliseerd
om tot nog scherpere en bredere samenwerkingsconstructuren te komen die heel
Nederland dekken. Hiervoor zijn in de contournota(CN) een aantal beleidsopties
beschreven:
• Faciliteren van verdieping van de regiobeelden
• Minimumeisen aan de regiobeelden

• Vastleggen van verantwoordelijkheden van zorgverzekeraars, zorgkantoren,
gemeenten en zorgaanbieders ten aanzien van de regiobeelden
• Eenduidigheid over ‘de regio’
• Doelstellingen per regio vastleggen in lijn met de regiobeelden en de
hoofdlijnakkoorden
• Regie van en tussen zorginkopers (o.a. ongecontracteerde zorg terugdringen,
samenwerkingsbepalingen voor inkopers in de verschillende zorgwetten)
• Volgbeleid bevorderen
• Waarborgen van systeemfuncties via representatie (inperken concurrentie
tussen verzekeraars op onderdelen van de zorg)
• Overheidsleidraden en capaciteitsregulering
• Meer publieke regie in de regio (onafhankelijke VWS-bemiddelaar/aanjager
voor elke regio)
• Meer (regionale) flexibele organisatievormen (om arbeidscapaciteit optimaal
in te zetten)
In 2019 hebben de VNG, ZN en VWS samenwerkingsafspraken om gemaakt te
komen tot een landsdekkende samenwerkingsagenda en werkstructuur. De
volgende uitgangspunten zijn daarbij vastgesteld:
• In de eerste plaats is het voor een goed functionerende werkstructuur
belangrijk om een eenduidig begrip te hebben wat de definitie is van dé regio.
De zorgkantoorregio’s komen geografisch vrijwel overal overeen met regionale
samenwerkingsverbanden tussen gemeenten en zijn daarom een logische
indeling voor samenwerkingsrelaties.
• Het uitgangspunt is dat de regio’s zelf bepalen hoe zij de wederzijdse aanspreekpunten/representatie organiseren.
• Het bestuurlijk eigenaarschap ligt binnen deze werkstructuur in eerste
instantie bij de regionale financiers. Hiermee bedoelen we dat partijen in de
regio gezamenlijk verantwoordelijkheid (gaan) dragen voor ten minste de
onderwerpen preventie, ouderenzorg en GGZ.
• deze werkstructuur gaat niet over de inhoudelijke afspraken die in de regio tot
stand komen en de wijze waarop binnen de regio partners (bijv. woningcorporaties, justitie en huisartsen) worden aangehaakt.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

107

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Doel
Verbeteren van de samenwerking in regionaal verband tussen gemeenten,
zorgverzekeraars en zorgkantoren voor een optimale integrale zorg en ondersteuning voor ouderen. Op basis van een gedeeld beeld van de huidige zorg en
ondersteuningsbehoefte van ouderen en de ontwikkeling van deze behoefte naar
de toekomst.

Realisatie
Om te samenwerking tussen de gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren te
intensiveren en optimaliseren en ervoor te zorgen dat er in iedere regio afspraken
worden gemaakt over de ondersteuning en zorg voor ouderen, zou het volgende
gerealiseerd moeten worden:
a. Regio-indeling:
- Hanteer een definitie van dé regio. De zorgkantoorregio’s lijken een logische
keuze hiervoor omdat die vrijwel overal overeenkomen met regionale
samenwerkingsverbanden tussen gemeenten.
b. Regiobeelden als middel om te komen tot afspraken
- In iedere regio een gezamenlijk regiobeeld: Inzicht is dat feiten, cijfers en
gedeelde beelden over wat er speelt in een regio helpen om verder te komen.
- Als minimumeis aan het regiobeeld moet de opgave in zorg en ondersteuning
voor de groep ouderen (70plussers) en mantelzorgers in kaart zijn gebracht.
- Borg betrokkenheid van andere belangrijke partijen als het gaat om
ouderen, o.a. welzijn, sociaal domein, eerstelijnspartners, woningencorporaties, paramedici bij de regiobeelden.
- In iedere regio een regionale agenda op basis van goede regionale data, om
te komen tot effectieve inkoop gericht op lange termijn doelstellingen.
- Er is voldoende aandacht voor het afschalen of voorkomen van (duurdere)
zorg en het zo goed mogelijk langer thuis laten wonen van ouderen.
c. Meerjaren afspraken m.b.t. inkoop
- Gemeenten, zorgverzekeraar, zorgkantoren en zorgaanbieders maken
gezamenlijk meerjarige afspraken en dragen zorg voor een passend aanbod
van zorg en ondersteuning voor ouderen in de regio op basis van een
gezamenlijke regionale visie gebaseerd op de uitgangspunten van de Juiste
Zorg op de Juiste Plek

d. Incentives om te komen tot samenwerking en borging van de samenwerking
- Bevorderen van de samenwerking tussen gemeenten in een zorgkantoorregio
onderling m.b.t. tot ondersteuning en zorg voor ouderen. Hierin kan een
aanjager/bemiddelaar in de regio behulpzaam zijn. In het uiterste geval kan de
samenwerking wettelijk expliciet worden gemaakt.
- De samenwerking tussen gemeenten, zorgkantoren en zorgverzekeraars wordt
opgenomen in alle betrokken wettelijke kaders en bevordert samenwerking
door (financiële) prikkels op te nemen die hiertoe zetten.
- Passende prikkels die leiden tot investeringen in preventie en het afschalen of
voorkomen van duurdere zorg. (Shared savings).
- Zorgverzekeraars en gemeenten leggen verantwoording over de wijze waarop
zij invulling geven aan hun wettelijke plicht om met elkaar samen te werken.
Het jaarlijkse periodiek venster op de samenwerking kan hier een middel voor
zijn.
- Het aanstellen van een entiteit in de regio, gefinancierd door de drie financiers, die de integrale ouderenzorg in de regio bewaakt. Deze entiteit jaagt aan,
organiseert periodiek bestuurlijk overleg en organiseert het draagvlak in de
regio en bij de betrokken uitvoerende zorgverleners en patiëntenorganisaties.
- Bevorderen van samenwerking rondom ouderen tussen aanbieders van
wijkverpleging, huisartsenzorg en het sociale domein. Het ROS ouderenzorgnetwerk moet dit blijven aanjagen en faciliteren. Zorgverzekeraars moeten
ervoor zorgen die ROS-sen voldoende financiering hebben om die taak uit te
voeren.
e. Borging relevante systeemfuncties.
- Verdergaande samenwerking tussen zorgverzekeraars om voor ouderen
relevante systeemfuncties te waarborgen. In iedere regio treedt dan een of
twee zorgverzekeraars namens andere zorgverzekeraars/zorgkantoren op bij de
contractering van die functies. Systeemfuncties relevant voor ouderen zijn:
1. Netwerk acute zorg
2. Specialistische/geriatrische revalidatiezorg
3. Netwerk palliatieve zorg
- Volgbeleid van grote zorgverzekeraar in de regio met betrekking tot het
contracteren van regionale coördinatiefuncties tijdelijk verblijf.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

108

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen

Effecten op
• toegankelijkheid: De regionale samenwerkingsverbanden en aanspreekpunten
maken dat ouderen sneller de juiste weg weten te vinden naar de benodigde
zorg.
• kwaliteit: Samenwerking leidt ertoe dat het aanbod op het gebied van zorg en
ondersteuning meer op elkaar af wordt gestemd en aansluit bij de behoefte /
vraag van de inwoners, waardoor dit en voor ouderen op het juiste moment
beschikbaar is. Dit verhoogt de kwaliteit van zorg en voorkomtcrisis. escalatie.
• betaalbaarheid: PM, het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd. Doordat binnen de samenwerking afstemming van zorg en
ondersteuning plaatsvindt worden middelen efficiënter en enkel ingezet voor
datgene wat ouderen nodig hebben.
• bemensbaarheid: Door afstemming kan personeel efficiënter worden ingezet,
wat een positief effect heeft op de bemensbaarheid

Overwegingen

Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

109

OUDEREN

Van reactieve naar pro-actieve zorg voor ouderen
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Wat alle kwetsbare ouderen gemeen hebben is de ontregeling door ‘acute
gebeurtenissen’. Een acuut event is een gebeurtenis die het wankele evenwicht
verstoort: een plotselinge progressie in een ziektebeeld, ontregeling door
medicatieaanpassing, een val, een grote wijziging in leefomgeving of in de
familie. Acute events leiden tot leed en (vaak blijvend) gezondheidsverlies bij de
oudere en tot hoge zorgkosten. Acute events zijn ook belastend voor zorgverleners wanneer er acuut een zorgoplossing nodig is die niet direct beschikbaar is,
of lijkt. Het verminderen van acute events is daarom een belangrijk aangrijpingspunt om de kwaliteit van zorg te verhogen, de werkdruk van professionals te
verminderen en de kosten van zorg te verlagen.
Om dit te bereiken is het nodig om in de zorgverlening en ondersteuning niet
alleen te focussen op de situatie die zich voordoet, maar vooral ook te anticiperen op ontwikkelingen die zich zullen of kunnen gaan voordoen. Als zorgprofessionals niet alleen aandacht hebben voor de actuele zorgvraag maar ook voor de
zorgvraag die te verwachten is, dan kan er gericht ingezet worden op preventie of
voorgesorteerd worden op compenserende maatregelen. Door als zorgverleners
onderling en met de oudere en mantelzorgers samen te bespreken hoe hun
situatie zich kan ontwikkelen, en what if scenario’s te bespreken, weet iedereen
beter wat er te doen is wanneer die situatie zich daadwerkelijk voordoet of zich
dreigt voor te doen. Dit leidt tot behoud van eigen regie, tot betere aansluiting
van zorg op persoonlijke wensen en tot vermindering van crisissituaties en
vermijdbare opnames.
Deze proactieve inzet is gewenst in elk onderdeel van de zorgketen. Het begint bij
het stadium van kwetsbaarheid en wordt voortgezet tot het levenseinde. Wensen,
opties en keuzes worden steeds opnieuw vastgelegd. Het gesprek met de oudere
is breed georiënteerd. Het gaat niet alleen over ziekte en zorg, maar over de
samenhang tussen gezondheid, woon- en leefomstandigheden, sociale contacten, participatie, zorg en ondersteuning en de kwaliteit van leven die daaruit
resulteert.

Doel
Behoud van regie en zelfredzaamheid, verhogen van persoonsgerichtheid van
zorg, voorkomen van onnodige of voortijdige achteruitgang door acute events.

Tijdshorizon
Volgende kabinetsperiode. Onderliggende principes (Advanced Care Planning en
Uitkomstgerichte Zorg) zijn al in ontwikkeling. Doorontwikkeling en bestendiging in regelgeving en routines vragen nadere aandacht.

Ingrijpendheid
De beleidsoptie vraagt aanpassing van werkwijzen van professionals die
ondersteund en gestimuleerd kunnen worden met passende financiering. Op dit
moment beoordeelt het ZIN in hoeverre een samengestelde interventie voor
kwetsbare ouderen thuis al verzekerde zorg is. Een deel van de oplossing is ook
afhankelijk van de snelheid waarmee zorg in te schakelen is of hulpmiddelen/
woningaanpassingen gerealiseerd kunnen worden.

Aannames
Het voorkomen van acute events en achteruitgang zorgt voor kostenbesparing op
zorg die is toe te rekenen aan het event. Of deze kostenbesparingen ook leiden
tot een daling van de totale kosten voor zorg aan ouderen (of alleen tot uitstel
van de kosten naar een later moment in het leven) moet nader beoordeeld
worden.

Realisatie
De beleidsoptie kan gerealiseerd worden door:
• mono- en multidisciplinaire kwaliteitsstandaarden die gericht zijn op
proactieve verlening van zorg en ondersteuning, persoonsgerichte zorg en
uitkomstgerichte zorg;
• ontwikkeling en implementatie van lokale integrale zorgprogramma’s voor
kwetsbare ouderen, die gericht zijn op de realisatie van proactieve zorg en
ondersteuning;
• een verzekerd pakket en bekostiging die ruimte bieden voor herhaalde
‘vooruitblik’ gesprekken met ouderen, voor multidisciplinair overleg en
afstemming rond een casus en voor de organisatie van samenwerking in de
wijk en de regio;
• samenwerking tussen zorgaanbieders. Versterking van de eerstelijnszorg;
• samenwerking tussen overheid en inkopers.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

110

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel

Effecten op
• Kwaliteit: Het voorkomen van acute events en verminderen van negatieve
uitkomsten verhoogt de ervaren kwaliteit van zorg.
• Toegankelijkheid: De toegankelijkheid van zorg verandert niet wezenlijk, het
moment waarop de zorg aangrijpt wel.
• Betaalbaarheid: het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet gekwantificeerd. Enerzijds verhoogt een pro-actieve inzet de investering van tijd in
gespreksvoering. Anderzijds leidt dit mogelijk tot een verlaging van opnames
en niet-gewenste zorg.
• Bemensbaarheid: Het effect is onzeker en niet gekwantificeerd. Mogelijk
vinden er verschuivingen tussen domeinen plaats.

3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Informele zorg

111

OUDEREN

Meer aandacht voor preventie in curricula
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

Mantelzorg is van groot belang omdat er grenzen zijn aan de inzet en capaciteit
van de reguliere zorg. Op dit moment is er reeds sprake van een groeiend tekort
aan mantelzorgers. Doordat het aantal kwetsbare ouderen sterk zal toenemen,
zal ook de vraag naar mantelzorgers nog groter worden. Het is daarom van belang
dat er in de medische (vervolg)opleidingen aandacht is voor de omgeving van de
cliënt en de mogelijkheden daarin voor informele zorg. Voorts is van belang dat
er in de opleidingen meer aandacht wordt besteed aan preventie. Bij de oudere
cliënt kan bijvoorbeeld worden gedacht aan valpreventie. Relevant hierbij is dat
veldpartijen zelf verantwoordelijk zijn voor de invulling van de curricula.

Doel
Meer aandacht vragen voor preventie en mantelzorg in de curricula van (vervolg)
opleidingen in de zorg.

Tijdshorizon
In 2021 wordt geïnventariseerd in hoeverre preventie en mantelzorg al onderdeel
zijn van de curricula. Vervolgstappen volgen in 2022.

Realisatie
Na de inventarisatie in 2021 kan met de instellingen worden bezien worden of, en
zo ja hoe, de aandacht voor preventie en mantelzorg in de curricula bevorderd
kan worden.

Effecten op
• Kwaliteit: Een bredere blik op een zorgvraag, zodat ook de mogelijkheden die
informele zorg biedt goed in beeld komen, kan ervoor zorgen dat een meer
passende zorgoplossing wordt gevonden voor de oudere. Dit komt de kwaliteit
van zorg ten goede.
• Toegankelijkheid: Wanneer zorgverleners meer aandacht hebben preventie en
mantelzorg hebben, kan dat bijdragen aan het beperken van arbeidsintensievere zorgvragen, zodat druk op de zorg vermindert en de toegankelijkheid
gewaarborgd blijft.
• Betaalbaarheid: Mogelijk leidt deze maatregel tot lagere zorguitgaven maar
dit effect is nog onzeker en nog niet gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Mogelijk neemt hierdoor de druk op de formele zorg af en
de druk op de informele zorg, maar dit effect is onzeker en niet
gekwantificeerd.

Wie zorgt er voor mij?
Ingrijpendheid
Waar woon ik?

Deze is afhankelijk van de uitkomst van de inventarisatie. Veldpartijen blijven
verantwoordelijk voor de invulling van de curricula. Draagvlak en een zorgvuldig
traject zijn van eminent belang.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

112

OUDEREN

Aanpak meer ruimte voor de professional
en meer werkplezier

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Er is veel interesse om in de zorg te gaan werken. Dit geldt ook voor de ouderenzorg. Tegelijkertijd zijn de hoge uitstroom en ziekteverzuimcijfers duidelijke
indicatoren dat zorgaanbieders dit potentieel beter kunnen benutten door de
aantrekkelijkheid van het vak te vergroten en de werkomstandigheden te
verbeteren. Redenen om het vak te verlaten hangen veelal samen met de
omstandigheden waarin het vak wordt uitgeoefend, zoals de manier van werken
of de aansturing. Verbeterpunten zijn onder meer het verminderen van de
werkdruk, verminderen van administratieve lasten/regeldruk, beter roosteren en
grotere arbeidscontracten. Tot slot ervaart een deel van de medewerkers gebrek
aan uitdaging en moet hen meer doorgroeimogelijkheden en loopbaanperspectief worden geboden.

Beleidsopties
1. De (over) stap naar de zorg stimuleren. De (over)stap naar de zorg stimuleren. Herintreders en zij-instromers vormen het gros van de jaarlijkse instroom
in de zorg. Door de scholingsprogramma’s voor herregistratie te evalueren en,
waar nodig, te verbeteren, kunnen we het voor herintreders gemakkelijker
maken om weer in de zorg te komen werken. Daarnaast is er veel potentie in de
groep zij-instromers. Onlangs is de Nationale Zorgklas van start gegaan, dit is
een volledig online modulaire leeromgeving waar grote groepen mensen
zonder zorgachtergrond in korte tijd worden opgeleid voor ondersteunende en
niet-complexe zorgtaken. De komende tijd zal dit initiatief verder worden
doorontwikkeld, zodat het aanbod nog beter inspeelt op de actuele opleidingsbehoefte in de zorg. Daarnaast zal worden gestart met het evalueren van de
erkenningsprocedures voor buitenlandse zorgverleners (derdelanders) om zo
meer inzicht te krijgen in hoe deze procedures mogelijk kunnen worden
versneld en versimpeld. Tot slot kan het aanbieden van combinatiefuncties,
waarbij functies in de zorg bijvoorbeeld worden gecombineerd met een andere
baan, het voor meer mensen aantrekkelijker maken om in de zorg te werken.

Wat loopt nu?
Voldoende, tevreden en goed gekwalificeerden medewerkers zijn de basis voor
het verlenen van goede zorg. De afgelopen jaren heeft het kabinet met het
actieprogramma Werken in de zorg met een brede en regionale aanpak ingezet op
het terugdringen van de tekorten langs de lijnen van 1) meer kiezen voor de zorg,
2 beter in de zorg en 3) anders werken in de zorg. Via het programma (Ont)Regel de
Zorg zet het kabinet in op het verminderen van administratieve lasten. Voor het
personeel in de verpleeghuiszorg loopt de aanpak Thuis in het Verpleeghuis met
voldoende gekwalificeerd personeel als een van de doelstellingen. Ook de
komende jaren zal een brede aanpak gericht op aantrekkelijk werken in de zorg
worden voortgezet. Bij deze aanpak ligt de focus op het verminderen van de
werkdruk, meer loopbaanperspectief voor medewerkers, meer tijd en ruimte, en
zeggenschap voor zorgprofessionals. Een tijdelijke SER-commissie is gevraagd
om een verkenning uit te voeren gericht op specifieke knelpunten én kansen die
bij kunnen dragen aan instroom, behoud, werkplezier en waardering. De
uitkomsten hiervan worden in april 2021 verwacht.

2. Voldoende loopbaanmogelijkheden. Dit draagt bij aan het behoud van
personeel voor de zorg. Het gaat daarbij niet alleen om loopbaanmogelijkheden binnen een organisatie, maar vooral ook over de grenzen van de organisatie heen. Op dit moment zijn er verschillende initiatieven die zorgverleners
ondersteunen bij loopbaanmogelijkheden, zoals Sterk in je werk, de
Zorginspirator en (regionale) leerhuizen. Het is zaak deze initiatieven beter
zichtbaar te maken en met elkaar te verbinden. Door het regionaal ontwikkelen van meer vraaggerichte leer- en praktijkroutes en modules wordt het
mogelijk om professionals sneller in- en door te laten stromen op de
arbeidsmarkt.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

113

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

3. Meer zeggenschap van zorgprofessionals. Een belangrijke voorwaarde voor
het vergroten van werkplezier is het hebben van voldoende regie en autonomie
als zorgprofessional waarbij de ruimte ervaren wordt om de waarde van de zorg
voor de patiënt daadwerkelijk centraal te zetten. Dit draagt tevens bij aan de
kwaliteit van zorg, en dat een zorgprofessionals zich gehoord en gewaardeerd
voelen. Het advies ‘Niet over ons, zonder ons’ van de Chief Nursing Officer
(CNO) concentreert zich op drie aanbevelingen om hieraan meer vorm te
geven: meer tijd en ruimte voor zeggenschap; erkennen van professionele
zeggenschap op organisatie- en op landelijk niveau; en verankeren van
scholingsmogelijkheden en loopbaanmogelijkheden in cao’s.
4. Efficiëntere inzet van personeel. Bij het opstellen van richtlijnen en protocollen voor zorgverlening zou meer rekening gehouden kunnen worden met de
arbeidsmarktschaarste van betreffende beroepen. Om zo te voorkomen dat de
zorg moet worden verleend door een te specifieke groep zorgprofessionals,
waardoor er te weinig zorgprofessionals beschikbaar zijn om die gevraagde
zorg te leveren. Ook taakherschikking en job-carving kan bijdragen aan een
efficiëntere inzet van personeel. Hierdoor komt er tijd vrij bij professionals
voor werkzaamheden die echt tot hun kerntaken en specialisme behoren.
Taakherschikking past ook bij het idee dat iedere professional moet doen waar
hij goed in is en de patiënt hierbij maximaal is geholpen. In dat kader biedt
bijvoorbeeld het vergroten van het aantal verpleegkundig-specialisten en
physician assistants kansen voor het oplossen van tekorten aan medisch
specialisten en huisartsen. Hiervoor is het nodig dat we kijken hoe we meer
verpleegkundig-specialisten en physician assistants kunnen opleiden. In de
ouderenzorg wordt veelal in deeltijd gewerkt, terwijl veel mensen meer willen
werken. Dit vraagt om grotere contracten en ook naar andere manieren om het
werk te organiseren, bijvoorbeeld met meer flexibiliteit en spreiding van
zorgmomenten.
5. Minder werk- en regeldruk. Bestaande trajecten die eraan bijdragen dat
administratieve lasten structureel verminderen dienen te worden voortgezet en
afgerond. Bij alle nieuwe wet- en regelgeving moet scherp worden getoetst op
regeldruk. Het helpt om daarbij vroegtijdig individuele zorgverleners te
betrekken. Vergaande standaardisatie en uniformering van eisen over
contractering en verantwoording die door verschillende inkopende partijen en
toezichthouders worden gevraagd, zijn essentieel. Er moet meer worden

uitgegaan van vertrouwen, gezamenlijkheid en afspraken aan de voorkant in
plaats van afrekenen achteraf. Tot slot zijn zorginstellingen zelf ook een
belangrijke bron van administratieve lasten; in hoe ze hun eigen bedrijfsvoering inrichten en hoe ze landelijke regels doorvertalen naar de werkvloer.
Het aanjagen en ondersteunen van individuele zorginstellingen om de
administratieve lasten op de werkvloer daadwerkelijk te verminderen is een
onmisbare schakel. De afgelopen periode is hiermee ervaring opgedaan met de
inzet van (ont)regellabs, de (ont)regelbus en andere lokale initiatieven. Dit
type initiatieven dient te worden geïntensiveerd. Minder werk- en regeldruk
betekent dat er meer aandacht kan zijn voor de mens met zijn zorgvragen en
minder mensen nodig zijn om dezelfde zorg te verlenen. Daarnaast is een goed
functionerende ICT-infrastructuur, waarbij gegevens eenmalig worden
vastgelegd en ontsluiting en uitwisseling van gegevens adequaat zijn geregeld,
essentieel bij de beteugeling en vermindering van administratieve lasten.
6. Meer resultaatafspraken over goed werkgeverschap. Ook zorginkopers
kunnen eraan bijdragen dat de zorg een aantrekkelijke sector is om in te
werken. Zij kunnen via de contractering resultaatsafspraken maken met
zorgaanbieders over onder meer goed werkgeverschap, het terugdringen van
ziekteverzuim en de beschikbaarheid van voldoende opleidingsplekken. Het
afsluiten van meerjarige contracten stelt zorgaanbieders daarbij beter in staat
om te investeren in een goed werk- en leerklimaat. Ook kunnen zorginkopers
via de contractering ruimte bieden aan aanbieders om goede cao’s af te sluiten.
7. Aandacht voor goed bestuur. Goed bestuur van een zorgorganisatie draagt bij
aan een prettig, gezond, open en toekomstgericht werkklimaat, waarin leren
en ontwikkelen een belangrijke plaats heeft. Ook kan het bestuur onnodige
registratie voorkomen, transparantie naar medewerkers en naar andere
partijen vergroten. De gedragscodes van het veld zelf dragen hier aan bij. De IGJ
en de NZa zijn hierbij agenderend en stimulerend. Waar nodig zien zij toe en
kunnen zij overgaan op handhaving.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

114

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?

Doel

Realisatie

Beter vasthouden van personeel voor de zorg.

Zie onder tijdshorizon

Relatie reis oudere

Effecten op

Het is essentieel dat een oudere de zorg, hulp en ondersteuning krijgt die nodig
is. Dit valt en staat met de beschikbaarheid van personeel.

• Toegankelijkheid: voldoende medewerkers draagt bij aan de
toegankelijkheid.
• Kwaliteit: Voldoende medewerkers draagt bij aan de kwaliteit van zorg.
• Betaalbaarheid:Het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet gekwantificeerd. Mogelijk zorgen dergelijke maatregel er wel voor dat het voortdurend
moeten zoeken en inhuren van nieuwe mensen omdat de uitstroom hoog is,
vermindert. Dit geldt eveneens voor de kosten die gepaard gaan met
ziekteverzuim.
• Bemensbaarheid: Deze beleidsopties hebben meer mensen in de zorg als
uiteindelijke doel.

Tijdshorizon
Bovengenoemde beleidsopties zijn lange termijn richtingen en vragen om
voortdurende aandacht en investering. Er valt derhalve geen tijdshorizon aan te
koppelen.

Ingrijpendheid
Bovengenoemde beleidsopties moeten eraan bijdragen dat organisaties meer
gaan inzetten op het behoud van personeel. De uiteindelijke verandering moet
plaats vinden op de werkvloer. Zorgorganisaties zijn hiervoor zelf
verantwoordelijk.

Aannames
de aanname is dat het huidige systeem van zorginkoop hetzelfde blijft. Dat
betekent dat de invloed van de overheid indirect is en vooral gericht op gedragsverandering onder zorgorganisaties.

Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

115

OUDEREN

Laat het bedrijfsleven zorg overnemen
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

Gedurende hun leven gebruiken mensen diensten van bedrijven die hierin
gespecialiseerd zijn. Het kan gaan om gemaksdiensten, comfortdiensten of
persoonlijke dienstverlening. Sommige van deze diensten worden overgenomen
door zorgaanbieders als ouderen geïndiceerd worden tot ondersteunging en
zorg. Zonder de inzet of competentie van de zorgaanbieders ter discussie te
stellen, kan betoogd worden dat juist de gespecialiseerde en doelmatige inzet van
het bedrijfsleven meerwaarde heeft. Immers: waarom zou een zorgaanbieder kort
verblijf moet leveren, als Landal daar al expert in is? Of: waarom moeten ouderen
medicatie bij een apotheek ophalen, als TNT deze uitstekend bij hen thuis kan
afleveren? Waarom zijn aparte tafeltje-dekje-diensten nodig, als er vele voedselbezorgdiensten zijn? Mede vanwege corona leveren KLM, de horeca en anderen
nu menskracht aan de zorg.

Realisatie
Starten met pilots voor ouderen, zorgaanbieders en bedrijven die daarvoor
belangstelling hebben. We kunnen het bedrijfsleven hiertoe uitnodigen en
eventuele belemmeringen wegnemen.

Effecten op
• Kwaliteit: Zorg betrekken bij een bedrijf draagt bij aan de zelfredzaamheid en
daarmee het zelfrespect van de ouderen.
• Toegankelijkheid: Een grotere inzet van het bedrijfsleven vermindert de druk
op de zorg.
• Betaalbaarheid: PM Het effect op de zorguitgaven is onzeker en nog niet
gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Diensten die nu door zorgaanbieders worden geleverd,
worden in deze beleidsoptie door het bedrijfsleven overgenomen, zodat
zorgverleners zich kunnen richten op hetgeen waarvoor ouderen daadwerkelijk
hén nodig hebben.

Doel
De verdere inzet van het bedrijfsleven om diensten te leveren aan ouderen. Deze
inzet kan de reguliere zorg ontlasten, ouderen ondersteunen in hun zelfredzaamheid en innovatie in ondersteuning stimuleren. Verder kan de zakelijke kant van
het bedrijfsleven een impuls betekenen voor de service-gerichtheid en het
kostenbewustzijn van de zorg.

Ingrijpendheid
Een grotere inzet van het bedrijfsleven draagt bij aan vermaatschappelijking van
de zorg.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Aannames
Het bedrijfsleven kan een verdienmodel ontwikkelen voor bepaalde zorgtaken.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

116

OUDEREN

Investeren in zorgtechnologie
Beleidsoptie

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

inzet van digitale zorg is, als onderdeel van de zorg voor ouderen vast onderdeel
van de zorg voor ouderen die zowel de kwaliteit als welzijn ten goede komt en
tegelijkertijd bijdraagt aan de toegankelijkheid en betaalbaarheid van de
ouderenzorg doordat de inzet van technologie leidt tot verhoging van de
productiviteit van zorgprofessionals.

Dit wordt gerealiseerd door
• de juiste informatie op de juiste plek voor zorgaanbieders & patiënt beschikbaar te maken;
• voldoende inzet van digitale zorg/eHealth ten behoeve van bijdrage aan
oplossen arbeidsproblematiek;
• de juiste digitale zorg op de juiste plek ten behoeve van zorg en welzijn dus
afhankelijk van de aandoening hulpmiddelen inzetten zoals incomateriaal,
valpreventie, leefcirkels etc. met andere woorden aantal digitale en innovatieve
hulpmiddelen worden standaard toegepast (pas toe of leg uit).

Achtergrond
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

In ieder geval tot 2040 neemt het aantal ouderen fors toe. Dat levert naar
verwachting een capaciteitsprobleem op zowel wat betreft beschikbaarheid van
personeel als intramurale verpleging- en verzorgingsplekken. Ook het aantal
mantelzorgers daalt. Dat betekent dat met evenveel handen meer zorg moet
kunnen worden verleend met behoud van kwaliteit en welzijn. Dat betekent de
noodzaak om meer in te zetten op productiviteitsverhoging technologie, zowel
thuis als in het verpleeghuis. Daarnaast is in de raadpleging gepleit naast naar
tijdsbesparende technologie, maar ook naar technologie te kijken die ontzorgt,
ontlast en waar mogelijk de arbeidsvreugde ondersteunt.

Doel
Digitale zorg (nog meer) onderdeel maken van het primaire proces, het is niks
aparts, het is zorg en draagt bij aan zorg en welzijn. We gebruiken digitale zorg
om:
• het personeelsgebrek op te vangen, het werkplezier te verhogen en het werk te
vergemakkelijken, ziekteverzuim te voorkomen oftewel duurzamer inzet van
zorgpersoneel, administratieve lasten te verlagen, mantelzorgers te ontzorgen;
• langer thuis wonen te bevorderen (ook via vpt en mpt) zodat minder snel de
overgang naar een verpleeghuis wordt gemaakt;
• bij te dragen aan c.q. het verbeteren van de kwaliteit van leven van ouderen,
zowel qua zorg als welzijn, extra- en intramuraal;
• het organiseren en denken vanuit de klant naar de zorgverlener.

Uitwerken van een missie: gemeenschappelijk beeld met veld en branches,
cliënten- en ouderenorganisaties verkrijgen, op basis van wat er al is, over welke
bijdrage digitale zorg kan hebben in het licht van de opgave.
Verder ontwikkelen van kennis.
Zorgaanbieders ontwikkelen met behulp van elkaar, zorgverzekeraars, zorgkantoren een visie inclusief de benodigde infrastructuur.

Bijdrage aan de reis van de oudere (incl. effect op de rode pijlen)
De reis van de oudere wordt van hogere kwaliteit, meer eigen regie, meer
maatwerk, langer thuis.

Tijdshorizon
afspraken maken over inzet digitale zorg in het regeerakkoord c.q.
Hoofdlijnenakkoord (uitgangspunt is dat digitale zorg reguliere zorg is ook in de
ouderenzorg). Het introduceren van digitale zorg is een doorlopend proces en
daarom lassen we een paar ijkpunten
in, hoe staat het ervoor met de opmars van digitale zorg, zijn we op de goede
weg, waar nodig bijsturen op basis van de roadmap.

Ingrijpendheid
niet ingrijpend in het stelsel. Kan ingrijpende omslag zijn voor organisaties, de
organisatie van de zorg, voor werknemers en ouderen. Naarmate gebruik
voortschrijdt, vermindert de ingrijpendheid.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

117

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Aannames

Effecten op

digitale zorg ìs zorg, is “normaal” al wordt dat nog niet door iedereen zo ervaren.
De oudere van de toekomst zal digitaal als meer “normaal” ervaren dan de
huidige. Hetzelfde geldt voor zorgpersoneel.

• Toegankelijkheid: digitalisering van de zorg waarborgt de toegankelijkheid
van de zorg omdat ouderen hierdoor langer thuis kunnen wonen waardoor er
minder beroep wordt gedaan op de verpleeghuiszorg. Zowel bij extra- als
intramurale zorg worden ouderen (ook) digitaal ondersteund. Hierdoor doen
zij minder beroep doen op fysieke zorg waardoor een grotere groep kan
worden bediend met een gelijkblijvend aantal “handen”.
• Kwaliteit: de kwaliteit van leven (zorg en welzijn) neemt toe, iha meer eigen
regie over het leven bijv. door leefcirkels, heupairbags, medicijndispensers,
zelf metingen doen. Kwaliteit voor de zorgmedewerker neemt toe, bijv slim
incomateriaal leidt tot minder verwisselen daarvan, en daarmee tot meer
kwaliteit van leven voor de cliënt, minder rugklachten voor de zorgverlener en
tot minder afval (duurzaamheid). Digitale informatie-uitwisseling leidt tot
minder administratieve lasten, meer eigen regie voor de ouderen, betere
betrokkenheid mantelzorgers en naasten.
• Betaalbaarheid: hoe sneller de transformatie, des te betaalbaarder. Onderzoek
wijst uit dat inzet van digitale zorg, besparingen oplevert.
• Bemensbaarheid: Bespaart menskracht.

Realisatie
• Via zorginkoop door toetsen van digitale zorg en opschalen van bewezen
effectieve oplossingen (onder andere door de beleidsagenda van ZN over
zorgcommunicatie en digitale zorg uit te breiden naar de Wlz c.q. ouderenzorg)
in overleg met branches en cliënten- en ouderenorganisaties;
• Bezien of en hoe het mogelijk is om een centrale aanpak en eenheid in taal en
methodiek te realiseren om waarde te bepalen;
• Deel van budgettaire ruimte bestemmen voor digitale zorg c.q. mogelijkheden
voor niet-cliëntgebonden financiering onderzoeken;
• Innovatie-impuls ouderenzorg (waarbij zorgaanbieders worden ondersteund
in de transformatie (bijv door visie opstellen door de zorgaanbieder van
werkvloer tot en met bestuur);
• Onderzoek (laten) uitvoeren (vergl onderzoek arbeidsbesparende technologie
ouderenzorg);
• Actieleer)netwerken (goede voorbeelden delen);
• Conferenties;
• Ouderenhuizen van de Toekomst bouwen;
• Voortzetting Waardigheid & Trots in de regio;
• Digitale zorg op laten nemen in Kwaliteitskader verpleeghuiszorg;
• de visie nader uitwerken in een ‘roadmap’ (wat en wanneer) met doelstellingen
resultaten, planning en begrotingen, programma’s en projecten samen met
ouderen, zorgverleners en (zorg)aanbieders etc.

> Terug naar menu | Wie zorgt er voor mij? - Voldoende zorgverleners

118

OUDEREN

Waar woon ik?

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Thuis

Verpleeghuis

> Geschikt wonen

> Meer plaatsen verpleegzorg
> Zorgkantoren ontwikkelen zich door en krijgen meer ruimte

Stelsel
3 Kernvragen

Woonzorg combinaties

Overzicht Kernvragen

> Stimuleren tot stand komen WZC

Wat kan ik zelf?

> Geef de zorgkantoren meer financiële sturingsmogelijkheden
> Efficiëntere inzet van schaars zorgpersoneel op grotere locaties
> Zorg aantrekkelijker maken voor investeerders
> Laat zorgkantoren de zorg in geclusterde wooninitiatieven zelf inkopen

Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

119

OUDEREN

Geschikt wonen

Doelen

Achtergrond
NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Ongeveer 334 duizend (9%) 55-plushuishoudens woonde in 2015 in een ongeschikte
woning. 61.000 ouderenhuishoudens met somatische beperkingen woonden in
een woning die hiervoor niet geschikt te maken is. Ongeveer 6% van mensen
ouderen met een ziekte of beperking geeft aan dat drempels of trappen een
probleem zijn of worden (zie Tabel).
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor (1) het leveren van maatschappelijke
ondersteuning als de oudere niet meer zelfredzaam is en (2) zorgen voor
voldoende geschikte woningen (het geschikt wonen). In dit fiche worden
voorstellen gedaan op welke wijze geschikt wonen kan worden gerealiseerd door
middel van het aanpassen van de woning of het verhuizen naar een nieuwe
woning (doorstroom).
Tabel S-1: Zelfstandig wonende 55-plushuishoudens verdeeld naar fysieke
beperking en geschiktheid woning (in duizendtallen), 2019

Huishoudens
Met
beperking

Zonder
beperking

Totaal

Geschikt

533

2.831

3.364

Ongeschikt

61

272

334

Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

Woning

Niet-woning

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Tijdshorizon
De voorgestelde maatregelen kunnen snel worden ingezet omdat de aanpassing
van wet- en regelgeving bij de meeste voorstellen niet noodzakelijk is. Alleen de
uitwerking van een fiscale maatregel vraagt enige tijd (belastingplan 2022).

Ingrijpendheid
Ouderen zijn bereid om hun woning aan te laten passen dan wel te verhuizen
mits zij in hun eigen wijk/buurt kunnen blijven wonen.

Realisatie

Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

Op dit moment is sprake van onvoldoende geschikte woningen voor ouderen. Dit
gaat zowel om zelfstandige woningen als om collectieve woonvormen. Het doel
is om in de komende 10 jaar tot meer geschikte woningen of woonvormen te
komen.

Totaal
Bron CBS; bewerking ABF

9

24

33

603

3.128

3.731

Generieke maatregel:
• Het voorzetten van de taskforce wonen en zorg die de ambitie heeft dat iedere
gemeente/iedere regio een woon-zorgvisie heeft. De basis hiervan is een lokale
analyse (Wat is vraag en aanbod aan wonen en zorg, ook rekening houdend met
de demografische ontwikkeling?). De visie moet zich vertalen in concrete
prestatie-afspraken tussen in ieder geval gemeenten, woningcorporaties en
zorgorganisaties (Hoeveelheid woningen/woonvormen/benodigde zorg).
Specifieke maatregelen
Het aanpassen van de woning:
• Eigen verantwoordelijkheid: door middel van voorlichting en heldere
informatieverstrekking door gemeenten nemen burgers zelf hun verantwoordelijkheid. Zij kunnen, ongeacht of zij een woning huren of woningeigenaar
zijn. Kleine aanpassingen, zoals het aanbrengen van een beugel op het toilet
kunnen zelf worden gedaan. Ook kan vooruitlopend worden op het ouder al
worden nagedacht over het verrichten van woningaanpassingen. Er zijn diverse
websites zoals langzultuleven.nl die inzicht geven wat ouderen kunnen doen
om de woning aan te passen.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

120

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

• Woningaanpassingen:
- huiseigenaren kunnen zelf hun woning aanpassen door gebruik te maken
van de blijverslening of een verzilverlening of door een aanvraag te doen bij
de gemeente (woningaanpassing Wmo2015). Ook is er een aanbod vanuit
commerciele banken (zie ook Ikwoonleefzorg.nl). In de praktijk zijn
gemeenten terughoudend om een traplift te verlenen en wordt ouderen vaak
geadviseerd om te verhuizen.
- Bewoners van een huurwoning kunnen een verzoek tot een woningaanpassing indienen bij de woningcorporatie of particuliere verhuurder. Ook kan
een verzoek tot woningaanpassing in worden gediend bij de gemeente.
Doorstromen/verhuizen
• Het bouwen van nieuwe woningen of het renoveren van bestaande
woningen om te komen tot meer geschikte woningen of woonvormen voor
ouderen. Gemeenten maken hierover afspraken met woningcorporaties en/of
projectontwikkelaars over woning specifiek voor ouderen in de woon-zorgvisie.
En het is daarbij van belang om ouderen zelf ook te betrekken. Gemeenten
beschikken over instrumentarium om woningcorporaties of private verhuurders hiertoe te verleiden, bijvoorbeeld door de grondprijs af te boeken.
• Doorstroommakelaars – enkele corporaties hebben woonmakelaars die
ouderen vragen of ze nog geschikt wonen en zo nodig bemiddelen naar een
geschikte woning. Daarbij wordt ook soms een verhuisvergoeding aangeboden
en rekening gehouden met de relatief lage huur die ouderen in de huidige
woning hebben. Ook vanuit ouderenorganisaties gaan mensen langs om
ouderen te vragen of ze nog geschikt wonen en zo nodig over de drempelvrees
van een verhuizing heen te brengen.
Zoals bij verpleeghuizen inzicht krijgen in het aantal actief wachtende mensen
voor een geschikte woning of mensen aanbieden zich hiervoor aan te melden.
• Het anders verdelen van schaarse woonruimte. Deels is het ongeschikt
wonen een allocatie-probleem: in veel geschikte woningen woont een gezin
dat niet per se een drempelloze woning nodig heeft. Tegelijkertijd willen veel
ouderen – vanuit gevoel van veiligheid - niet op de onderste verdieping wonen.
Methoden van een goede allocatie-mechanisme kunnen verder in kaart
worden gebracht.

• Het inzetten van een financiële prikkel om te zorgen dat mensen gaan
verhuizen. Gedacht kan worden aan:
- Het aanbieden van een onkostenvergoeding.
- Het inzetten van een, nader te ontwikkelen, fiscale maatregel.
- Bij verhuizing geen huurverhoging (stopzetten huursprong).

Relatie reis oudere
Ouderen zijn gebaat/geholpen bij voldoende geschikte woningen. Zij zijn gebaat
bij interventies door de overheid omdat op dit moment sprake is van een tekort
aan geschikte huisvesting. Wel zal weerstand ontstaan als sprake is van ‘gedwongen verhuizingen’ (naar andere delen van een stad of dorp) als een woningaanpassing niet haalbaar blijkt.

Effecten op
• Toegankelijkheid: als het aanbod van geschikte woningen of woonvormen
wordt uitgebreid wordt de toegang hiertoe eenvoudiger.
• Kwaliteit: als sprake is van geschikte woningen of woonvormen kan het effect
zijn dat de kwaliteit van zorg en/of ondersteuning omhoog gaat
• Betaalbaarheid: +PM, deze maatregel leidt tot extra uitgaven, maar dit is nog
niet gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: geen

> Terug naar menu | Waar woon ik?

121

OUDEREN

Stimuleren tot stand komen WZC
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Door de vergrijzing zijn er over twintig jaar naar schatting 1,6 miljoen 80-plussers, dat is twee keer zoveel als nu. Over tien jaar moeten er 70.000 extra
geclusterde woningen van voldoende kwaliteit gerealiseerd zijn voor thuiswonende ouderen, aldus de commissie ‘Toekomst zorg thuiswonende ouderen’.
TNO heeft berekend dat er in de verpleeghuiszorg een (bouw)opgave is van circa
164.000 plaatsen tot 2040.
In 2020 woont 92% van de 75-plussers, ofwel ruim 1,3 miljoen ouderen, zelfstandig thuis. Ongeveer 91.500 mensen wonen in geclusterde woonvormen. In
Nederland wonen daarnaast ongeveer 114.000 ouderen van 55 jaar of ouder in
verzorgings- en verpleeghuizen. Ongeveer 140.000 huishoudens van 65-plussers
woonden in 2015 in een ongeschikte woning. Van de ouderenhuishoudens met
somatische beperkingen woonden er 58.000 in een woning die hiervoor niet
geschikt te maken was.
Landelijk gezien woonde in 2015 circa de helft van alle 65-plus huishoudens in
een koopwoning. Ruim een derde huurde zijn woning van de wooncorporatie en
nog eens 10% huurde zijn woning van een andere verhuurder, veelal een
institutionele of private belegger.
Bijna 10% van het vermogen van corporaties, omgerekend zo’n 25 miljard euro,
bestaat uit zorgvastgoed. Hiertoe horen: eerstelijns zorgvastgoed (maatschappelijk vastgoed), verpleeghuizen en aanleunwoningen, levensloopbestendige
woningen en seniorenwoningen. De totale omvang van de woon-zorgvastgoedsector beslaat circa € 75 miljard. Corporaties bezitten dus praktisch een derde van
het totaal en zijn daarmee in Nederland veruit de grootste bezitter van woonzorgvastgoed. Investeerders, zoals pensioenfondsen, zien de langdurige zorg/
ouderenhuisvesting in toenemende mate als een interessante investering.
Gemeenten en woningcorporaties voelen nog weinig urgentie waardoor het
vraagstuk van het woon-zorgvastgoed nog onvoldoende in woonzorgvisies
terecht is gekomen. Zorgaanbieders lijken weinig geneigd tot nieuwbouw. Ze
hebben vaak nog oud vastgoed en zijn terughoudend vanwege de risico’s die ze
lopen door de integrale bekostiging. Vooral het risico op leegstand – en daarmee
wegvallende inkomsten - doordat ze niet voldoende personeel kunnen krijgen,
lijkt reëel. De door TNO berekende extra verpleeghuiscapaciteit die nodig gaat
zijn, zal een groot beslag leggen op zowel geld als personeel. Het is zeer de vraag

of met name het extra personeel – zeker binnen het huidige kwaliteitskader –
gevonden kan worden. Dit betekent dat ofwel de toekomstige intramurale zorg
uit moet gaan van andere concepten en/of dat er een verschraling van de zorg
optreedt.

Doel
Bevordering totstandkoming van woonzorgcomplexen, zowel voor zelfstandig
wonende ouderen als voor ouderen in een intramurale setting.

Tijdshorizon
Totstandkoming van nieuwe woonzorgcomplexen vraagt veel tijd. Na besluit kan
het nog zeven jaar duren voordat een complex er staat.

Ingrijpendheid
De opties hieronder variëren in het budgettaire beslag dat zij leggen. Dit kan heel
hoog zijn. De voorstellen hebben ook betrekking op het beleidsterrein van BZK.

Realisatie
A. Tegemoetkoming aankoop gronden
Grond is schaars in Nederland en daarom duur. Het Rijk kan aan gemeenten
middelen beschikbaar stellen om grond voor de bouw van een woonzorgcomplex
te kopen. Een te onderzoeken mogelijkheid is daarnaast of het
Rijksvastgoedbedrijf locaties kan opkopen en deze vervolgens beschikbaar kan
stellen voor zelfstandig wonen of verpleeghuiszorg. Een dergelijke aankoop zal
wel een prijsverhogend effect op grond hebben.
B. Stimulering gezamenlijke ruimte
Een andere optie is om bijvoorbeeld woningcorporaties en/of zorgaanbieders
een tegemoetkoming te geven voor de bouw van de gezamenlijke ruimte van een
woonzorginitiatief. Hiermee wordt zo’n initiatief aantrekkelijker. Dit geldt zowel
voor geclusterd wonen als verpleeghuiszorg. Deze optie ligt in het verlengde van
de 20 mln die eind 2020 vanuit BZK voor dit doel is vrijgemaakt.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

122

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

C. Stimulering door bestuurlijke afspraken
Op dit moment hebben gemeenten en woningcorporaties nog onvoldoende
besef van de urgentie en voelen ze zich beperkt verantwoordelijk voor bijvoorbeeld het capaciteitsvraagstuk in de verpleeghuiszorg. Taskforce Wonen en Zorg
en ZN zijn bezig om met elkaar de opgaven op elkaar af te stemmen. Dit moet ook
worden bekrachtigd in BO met alle betrokken partijen. Een andere optie is dat de
regie meer bij de rijksoverheid komt te liggen, waarbij het Rijk actiever is in het
aanwijzen van locaties voor ouderenhuisvesting. Nadeel hiervan is dat deels
afgeweken wordt van de decentrale verantwoordelijkheden en de ruimte voor
maatwerk vermindert.

Effecten op
• Betaalbaarheid: deze maatregel leidt tot hogere zorguitgaven, maar dit effect
is nog niet gekwantificeerd.

Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

D. Stimulering door vermindering risico’s investeerders
Gekeken kan worden naar de hoogte van de kapitaallasten in de ZZP-bekostiging.
De verhuurdersheffing kan worden verminderd voor geclusterd wonen
ouderenzorg.
Partijen zoeken meer zekerheid in de afname van diensten. Zorgkantoren zouden
meerjarige contracten kunnen afsluiten (bijvoorbeeld voor 5 jaar). Daarnaast
zouden kapitaallasten bij nieuwbouw vergoed kunnen worden voor bijvoorbeeld
5 jaar. Te denken valt ook aan een garantstelling door de Rijksoverheid en
stimulering van het gebruik van het Waarborgfonds van de Zorg.

Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Waar woon ik?

123

OUDEREN

Meer plaatsen verpleegzorg
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

Als ouderen zeer kwetsbaar zijn en de grip op hun leven verliezen, wat vaak
gebeurt doordat hun partner wegvalt, zijn zij aangewezen op verpleeghuiszorg.
Zij hebben vaak verschillende ziekten tegelijkertijd en beschikken voor een
belangrijk deel niet meer over een sociaal netwerk. Thuis of in een vorm van
geclusterd wonen verblijven, is voor deze ouderen geen optie meer.
Beschikbaarheid van voldoende verpleeghuiscapaciteit is dus van belang.
TNO heeft berekend dat er tot 2040 circa 100.000 extra plaatsen in verpleeghuizen bij moeten komen om in de behoefte te voorzien. Dit terwijl de vergrijzing
pas na 2050 zijn hoogtepunt bereikt. De berekening van TNO is daarmee een
onderschatting van wat er op langere termijn nodig is. Op dit moment zijn er
onvoldoende waarborgen voor de realisatie van de benodigde extra capaciteit.
TNO heeft de behoefte aan verpleeghuiscapaciteit ook berekend per regio, zodat
zorgkantoren en gemeenten hun planning daarop kunnen baseren.

Doel
Realisatie van voldoende verpleeghuiscapaciteit.

Wie zorgt er voor mij?

Tijdshorizon

Waar woon ik?

Vanaf 2025 neemt de behoefte aan verpleeghuiscapaciteit sterk toe. Daarom moet
nu worden begonnen om op tijd voldoende capaciteit te hebben. Voor de hand
ligt om in elk van de komende kabinetsperiodes in te zetten op 25.000 extra
plekken.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ingrijpendheid
Zorgaanbieders, zorgkantoren, gemeenten, woningbouwcorporaties en private
financiers zullen de realisatie van voldoende verpleeghuiscapaciteit moeten gaan
zien als een urgente gezamenlijke opgave.

Realisatie
VWS bouwt niet zelf, maar kan wel maatregelen nemen om te waarborgen dat
zorgaanbieders, zorgkantoren, gemeenten, woningbouwcorporaties en private
financiers gezamenlijk voldoende verpleeghuiscapaciteit tot stand brengen. Een
samenhangende set van maatregelen is:
• De bestuurlijke verplichting vastleggen om gezamenlijk tot een meerjarig
beeld te komen van de regionale en lokale opgave op het gebied van voor
wonen en zorg, waaronder de benodigde extra verpleeghuiscapaciteit. Op basis
hiervan kunnen regionaal en lokaal afspraken worden gemaakt over de
realisatie van die capaciteit.
• Tijdens de raadpleging hebben diverse partijen (zoals de Raad voor de ouderen)
aangegeven dat er strakke regie nodig om tot realisatie te komen.
• Investeren in en concentreren van kennis over vastgoedinvesteringen en
financiering bij zorgaanbieders.
• Meerjarige financiële zekerheid bieden aan zowel zorgaanbieders als zorgkantoren, bijvoorbeeld door zorgkantoren voor vijf jaar te verzekeren van hun
budget. In ruil daarvoor nemen de zorgkantoren het op zich om per kabinetsperiode 25.000 extra verpleeghuisplaatsen te realiseren.
• Gemeenten stellen op basis van de regionale afspraken voldoende bouwgrond
ter beschikking aan zorgaanbieders. Op dit moment kan de rijksoverheid dit
niet afdwingen. Bezien moet worden of dit in de toekomst wel mogelijk kan
zijn en of dat wenselijk is.
• Zorgkantoren het instrumentarium verschaffen waarmee ze meerjarige
afspraken kunnen maken met zorgaanbieders over onder andere capaciteitsuitbreiding, innovatie en persoonsgerichte zorg.
• Via het waarborgfonds de toegang tot kapitaal voor zorgaanbieders zeker
stellen. In ruil daarvoor zorgen de zorgaanbieders bij het bouwen voor
voldoende innovatie, bijvoorbeeld op het gebied van multifunctioneel
bouwen, buurtfunctie, doelmatige inzet van zorgverleners, inzet van
technologie.
• De kwaliteitskaders zo aanpassen dat deze zich richten op resultaat. Daarmee
vervalt de sturing op inputnormen. Dit geeft partijen die willen uitbreiden
meer ruimte om hun zorg doelmatig en duurzaam te organiseren. Financiers
en zorgaanbieders geeft het meer zekerheid.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

124

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Effecten op

Overwegingen

• Kwaliteit: Voldoende verpleeghuisplekken zijn essentieel om schrijnende
situaties bij mensen thuis te voorkomen.
• Toegankelijkheid: Niet tijdig realiseren van voldoende verpleeghuisplekken
zal leiden tot oplopende wachttijden.
• Betaalbaarheid: + PM, deze maatregel leidt tot hogere zorguitgaven, maar dit
effect is nog niet gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Extra verpleeghuisplekken vergt extra personeel. Het
geclusterd leveren van verpleegzorg kan bijdragen aan de doelmatige inzet van
personeel.

Deze geregisseerde aanpak om in samenwerking met zorgkantoren, zorgaanbieders en gemeenten tot plekken in verpleeghuizen te komen zal alleen slagen als
de rijksoverheid zekerheden biedt. Tijdens de raadpleging is naar voren gekomen
dat het wenselijk is dat er aansluiting is tussen verschillende woonvormen van
ouderen.

Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Waar woon ik?

125

OUDEREN

Zorgkantoren ontwikkelen zich door en krijgen meer
ruimte

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

De zorgkantoren zijn verantwoordelijk voor onder andere de uitvoering van de
zorgplicht in de Wet langdurige zorg (Wlz).
De inkooprol van de zorgkantoren heeft de afgelopen jaren een ontwikkeling
doorgemaakt. Tot 2010 lag de beleidsprioriteit van VWS op kostenbeheersing en
de aanpak van wachtlijsten. Vanaf 2010 spreekt VWS met de zorgkantoren over
het verder ontwikkelen van hun competenties om in te kopen op kwaliteit.
Zorgkantoren hebben in 2020 de aanpak van het capaciteitsvraagstuk en de
wachtlijsten in de verpleeghuiszorg als prioriteit neergezet.
Zorgkantoren startten in 2019 met hun Programma Profiel zorginkoper 2021 en
treffen maatregelen zoals het aanstellen van kwaliteitsadviseurs, naast zorginkopers sec, en ontwikkelen een dashboard met kwaliteitsinformatie van zorgaanbieders. Daarnaast spelen zorgkantoren een grote rol bij het tot stand brengen
van de regionale samenwerking tussen gemeenten, zorgaanbieders en zorgkantoren, waarin vooral projecten op het gebied van innovatie worden gerealiseerd.

Doel
Met het uitbreiden van het instrumentarium worden zorgkantoren in staat
gesteld meer te sturen op kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de
ouderenzorg. Hiertoe kunnen:
1. bestuurlijke afspraken worden gemaakt met zorgkantoren over de te realiseren
doelstellingen en het instrumentarium;
2. zorgkantoren via de beheerskosten gefaciliteerd worden te investeren in hun
nieuwe rol;
3. zorgkantoren wettelijk meer ruimte krijgen om samen met gemeenten en
zorgverzekeraars te investeren in het voorkomen van zwaardere zorg;

Tijdshorizon
Afhankelijk van de gekozen sturingsmogelijkheden (zie hierna onder Realisatie)
een tot vier jaar.

Ingrijpendheid
De ingrijpendheid is beperkt. Uitgangspunt blijft de huidige verantwoordelijkheidsverdeling. Voor meer regionale sturing over de domeinen heen moet de Wlz
worden aangepast. Zorgkantoren moeten zichzelf doorontwikkelen in deze rol,
maar deze ontwikkeling past bij de ontwikkeling van de afgelopen jaren.

Realisatie
Zorgkantoren hebben een reeks van sturingsmogelijkheden bij het uitvoeren van
de zorgplicht. Ze kunnen hun zorginkoopfunctie versterken, zich inzetten als
zorgregisseur voor de cliënt(en), digitale zorg inkopen als onderdeel van ‘gewone’
zorg en spilfunctie vervullen in de regio. De hieronder genoemde sturingsmogelijkheden zijn te verwerken in afspraken tussen VWS zorgkantoren en NZa,
bijvoorbeeld in het Wlz-zorginkoopkader of kunnen onderdeel zijn van bestuurlijke afspraken.
Uitvoering van de zorgplicht voor individuele verzekerden:
1. uitbreiden van het aantal zorginkopers/kwaliteitsadviseurs waardoor meer kan
worden gestuurd op individuele kwaliteit van zorgaanbieders, meer maatwerk
aan de verzekerden kan worden geboden, selectief kan worden gecontracteerd;
2. selectief contracteren voor bijzondere groepen;
3. sturen op ontwikkeling aanbod en gebruik van vpt en mpt;
4. omzetten van pgb naar zin;
5. centrale inkoop door zorgkantoren van bijvoorbeeld geneesmiddelen of
hulpmiddelen;
6. ontwikkeling van kennis over goede digitale zorg, ondersteunen van lerende
netwerken;
7. ontwikkeling zorgacademies (cf Menzis en CZ) in samenwerking met onderwijs
en zorgaanbieders;
8. ontwikkeling/verbetering logistieke processen binnen een instelling;
9. stimuleren duurzaamheid bij ver- of nieuwbouw en bij gebruik roerende
goederen.
Het onder 1, 3, 4 en 6 genoemde gebeurt al in meer of mindere mate maar dient
versterkt te worden. Het onder 2, 5, 7, 8 en 9 genoemde gebeurt nog niet of staat
in de kinderschoenen.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

126

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen

Uitvoering van de zorgplicht door regionale sturing met aanbieders, verzekeraars,
gemeenten en andere betrokkenen:
1. zorgkantoren brengen samen met de gemeenten en de zorgverzekeraars de
vraag van de toekomstige klant in beeld, mede aan de hand van de demografische en de aanbod-ontwikkeling in de regio;
2. zorgkantoren maken de invloed hiervan zichtbaar op de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid;
3. ze geven advies over wat er nodig is om aan de toekomstige zorgvraag te
voldoen en wat zij daarvoor van andere partijen nodig hebben;
4. zorgkantoren verstevigen en stimuleren advanced-(life) planning voor toekomstige cliënten, in de periode voorafgaand aan de Wlz-indicatie;
5. zorgkantoren maken met gemeenten en zorgverzekeraars (financiële)
afspraken om de instroom in de intramurale setting zo lang mogelijk uit te
stellen.

Om het maken van financiële afspraken met gemeenten en zorgverzekeraars over
het voorkomen van Wlz-zorg mogelijk te maken is aanpassing van de wet nodig.

Effecten op
• Kwaliteit: De kwaliteit kan gebaat zijn bij meer inzicht in en sturing op
kwaliteit van de individuele zorgaanbieder, selectieve inkoop en het maken van
maatwerkafspraken.
• Toegankelijkheid: Met het voorkomen van zwaardere zorgvragen en het
sturen op capaciteit en innovatie is de toegankelijkheid gebaat.
• Betaalbaarheid: - PM, mogelijk leiden selectief inkopen, sturen op leveringsvorm en inzet op preventie tot lagere zorguitgaven en hogere beheerskosten,
maar dit effect is onzeker en nog niet gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Dit effect is onzeker en niet gekwantificeerd.

Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Waar woon ik?

127

OUDEREN

Geef de zorgkantoren meer financiële
sturingsmogelijkheden

Doel

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

Tijdshorizon

De mogelijkheden van zorgkantoren om te bepalen welke zorg verleend wordt,
zijn beperkt. Ten eerste kunnen zorgkantoren niet financieel bijdragen aan
preventieve maatregelen als er geen Wlz-indicatie is. Gemeenten en zorgverzekeraars hebben, anders dan de zorgkantoren, wel de mogelijkheid om middelen
naar eigen inzicht in te zetten, kunnen dus investeren in preventieve activiteiten
en hebben daarmee de mogelijkheid om de vraag naar zorg en ondersteuning
enigszins te beïnvloeden. Omdat zij daarbij een inschatting maken van de kosten
en baten van preventie binnen het eigen domein, is het voor gemeenten en
zorgverzekeraars echter financieel niet aantrekkelijk om te investeren in
preventie bij de groep meest kwetsbare cliënten. Voor deze cliënten in het
overgangsgebied richting de Wlz zouden zij immers wel de kosten maken, terwijl
de baten, in de vorm van uitstel van de Wlz-kosten, aan de zorgkantoren zouden
toevallen. Zorgverzekeraars kunnen investeringen in preventie bovendien niet
inbrengen in de risicoverevening en moeten ze dus uit eigen zak betalen. De
financiële schotten staan daarmee een doelmatige uitvoering in de weg.
Een tweede beperking van de financiële sturingsmogelijkheden van de zorgkantoren komt voort uit het uitgangspunt van de Wlz dat zorg voor het overgrote
deel wordt verleend door een individuele zorgaanbieder aan een individuele
verzekerde patiënt. In de loop der tijd zijn echter steeds meer vormen van
ketenzorg en netwerkzorg ontstaan, waarbij zorgaanbieders samen de noodzakelijke zorg leveren. Er is behoefte aan regionale samenwerking tussen zorgaanbieders, binnen de Wlz en over domeinen heen, in samenwerkingsvormen en
netwerkstructuren die de zorg en de ondersteuning niet langer gefragmenteerd,
maar in onderlinge samenhang rondom de patiënt organiseren.
Deze regionale samenwerking is niet alleen bevorderlijk voor kwaliteit, doelmatigheid en betaalbaarheid van de zorg, maar is ook nodig om het schaarse
zorgpersoneel optimaal te kunnen inzetten. De zorgkantoren hebben echter niet
de ruimte om de coördinatie-activiteiten en de infrastructuur te financieren die
nodig zijn om de samenwerking tussen zorgaanbieders goed op gang te krijgen.

Het creëren van meer financiële mogelijkheden om domein-overstijgend te
kunnen investeren vergt een wetswijziging die op zijn vroegst in 2023 van kracht
is. Ook het aanpassen van de bekostigingsstructuur vergt tijd.

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Meer financiële ruimte voor zorgkantoren, zodat zij kunnen investeren in
regionale-, domein-overstijgende en niet-cliëntgebonden activiteiten.

Ingrijpendheid
De ingrijpendheid is beperkt omdat het gaat om een optimalisatie van het
huidige stelsel.

Realisatie
Zorgkantoren meer financiële sturingsruimte geven kan om te beginnen door ze
de mogelijkheid te bieden om financieel samen te werken met andere inkopers
van zorg en ondersteuning. Wanneer zorgkantoren financieel kunnen bijdragen
aan zorg en ondersteuning voor thuiswonende ouderen, dan kunnen preventieve
activiteiten op grotere schaal van de grond komen. Dit vergt een aanpassing van
de Wlz. Naarmate de preventieve activiteiten meer effect sorteren, leiden ze tot
lagere uitgaven in de Wlz, maar tot hogere uitgaven bij gemeenten en verzekeraars. Hierover moeten dus afspraken moeten gemaakt en dat zal niet altijd
gemakkelijk zijn: het kan ingewikkeld zijn om de kosten en baten per domein te
bepalen.
Een andere mogelijkheid is de zorgkantoren ruimte te bieden voor bekostiging
van niet cliëntgebonden activiteiten. Om regionale knelpunten op te lossen kan
bijvoorbeeld binnen de Wlz een financieel begrensd regiobudget mogelijk
gemaakt worden. Dit regiobudget kan ingezet worden voor specifieke cliëntgroepen, waarvoor moeilijk passende zorg in te kopen is omdat de financiële risico’s
voor zorgaanbieders hoog zijn. Het kan wenselijk zijn om ondersteunende
activiteiten niet door zorgaanbieders, maar door andere organisaties te laten
uitvoeren. Op dit moment kunnen zorgkantoren ‘algemene diensten ten
behoeve van verzekerde zorg’ alleen via zorgaanbieders bekostigen, wat
omslachtig is en de ontwikkeling van deze diensten belemmert.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

128

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

Effecten op

Overwegingen

• Kwaliteit: Mensen zullen met behoud van kwaliteit van zorg langer thuis
kunnen blijven wonen.
• Toegankelijkheid: De instroom in de intramurale Wlz zorg zal afnemen, wat
de toegankelijkheid ervan ten goede komt.
• Betaalbaarheid: Er zijn kleinschalige experimenten die laten zien dat
investeringen in preventieve activiteiten kunnen zwaardere en duurdere zorg
kunnen uitstellen of voorkomen en wat over domeinen heen kan leiden tot
lagere uitgaven. Het effect op macroniveau is echter nog niet gekwantificeerd.

Het fundamentele probleem dat gemeenten minder investeren in thuiswonende
cliënten dan vanuit maatschappelijk perspectief gewenst is, wordt met dit beleid
niet opgelost. Zolang de zorg en ondersteuning aan mensen thuis ook onder de
Wlz valt, is het voor gemeenten financieel niet aantrekkelijk om te investeren in
preventie bij de meest kwetsbare cliënten.

Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Waar woon ik?

129

OUDEREN

Efficiëntere inzet van schaars zorgpersoneel op
grotere locaties

Ingrijpendheid

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

Realisatie

Het aantal ouderen met een zorgbehoefte zal majeur toenemen, terwijl de
arbeidsmarkt niet of nauwelijks groei toelaat. Ook het aantal mantelzorgers zal
eerder dalen dan toenemen. Naast tal van andere maatregelen, is het zaak de nog
wel beschikbare zorgverleners in staat te stellen hun werk zo doelmatig mogelijk
te doen. De afgelopen jaren is gestreefd naar het kleinschalig organiseren van de
zorg, liefst zo dicht mogelijk bij de oudere in de buurt. Kleinschaligheid in de
wijk gaat niet vanzelf samen met doelmatige inzet van personeel. Om de schaarse
zorgverleners hun werk zo doelmatig mogelijk te laten doen, heeft een grotere
schaal van verpleegzorglocaties en andere nog te bouwen woonvormen toegevoegde waarde. Behoud van persoonsgerichtheid en intimiteit is daarbij een
vereiste.

Omdat een omslag in het denken nodig is, is het wenselijk om te beginnen met
voorbeeldprojecten.

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?

Concentreren van zorg vergt een omslag in het denken: van dichtbij naar
doelmatig.

Effecten op
• Kwaliteit: De kunst zal zijn om in grootschalige en efficiënte gebouwen toch
de persoonsgerichtheid en intimiteit van kleinschaligheid te behouden.
• Toegankelijkheid: Grootschaligheid vergroot de toegankelijkheid.
• Betaalbaarheid: - PM, mogelijk leidt deze maatregel tot lagere zorguitgaven,
maar dit effect is onzeker en nog niet gekwantificeerd.
• Bemensbaarheid: Concentratie van zorg kan de efficiënte inzet van beschikbare arbeidskrachten vergroten, maar dit effect is onzeker en niet
gekwantificeerd.

Doel
Efficiënt omgaan met schaars zorgpersoneel. Met grotere locaties kunnen
zorgverleners in hun werktijd meer ouderen helpen en kan ook meer specialistische verpleegzorg goed worden georganiseerd.

Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

> Terug naar menu | Waar woon ik?

130

OUDEREN

Zorg aantrekkelijker maken voor investeerders
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

TNO berekent dat er tot 2040 behoefte is aan circa 100.000 extra plaatsen waar
verpleegzorg geboden kan worden. Alle wensen omtrent extramurale zorg,
tussenvormen en wonen in de wijk ten spijt, zal bouw van extra verpleeghuislocaties in een belangrijk deel van deze behoefte moeten voorzien.
Om over voldoende goedkoop kapitaal te beschikken, moet de verpleeghuiszorg
aantrekkelijker worden voor (institutionele) investeerders. De zekerheid van
inkomsten is voor hen belangrijker dan de marge op zich. Bovendien gaat het om
grote volumes tegelijk. Dit is voor de zorg goedkoper dan op de reguliere
kapitaalmarkt.
Voor institutionele investeerders is het belangrijk dat (1) zorgaanbieders een
stabiele kasstroom hebben voor het vastgoed, (2) er voldoende solvabiliteit is van
de zorgaanbieders en (3) de transactiekosten voor de investeerders laag zijn
doordat projecten een grote schaal hebben.

Realisatie
Om verpleeghuiszorg aantrekkelijker te maken voor investeerders, is het
noodzakelijk dat:
• de rijksoverheid de zorgkantoren in staat stelt om langlopende contracten te
sluiten met de zorgaanbieders. Hierdoor ontstaan financiële zekerheden voor
zorgkantoren en zorgaanbieders en daarmee voor grote (institutionele)
investeerders.
• de zorgaanbieders tot een model komen van bouwen en beheren van het
vastgoed (analyse, architect, aannemers, enz.) waarvan ze niet afwijken.
Bovendien zullen ze (regionaal) moeten samenwerken om voldoende massa te
realiseren en kennis te ontwikkelen. Dat betekent lagere transactiekosten voor
de investeerders.
• er stabiel beleid door de rijksoverheid wordt gevoerd. Het extramuraliseren van
een zorgzwaartepakket, bijvoorbeeld, draagt niet bij aan de
investeringsbereidheid.

Effecten op
Doel
Investeringen in extra verpleeghuislocaties aantrekkelijk maken voor institutionele beleggers, opdat de noodzakelijke capaciteitsuitbreiding doelmatig
plaatsvindt en niet wordt vertraagd door gebrek aan financiering.

Ingrijpendheid
Zowel voor het beleid als voor de zorgaanbieders is deze beleidsoptie ingrijpend.
Op dit moment geeft de rijksoverheid slechts zekerheid tot het einde van het
kalenderjaar. De omslag betreft het bieden van meerjarige zekerheid, voor een
duur van meer dan een kabinetsperiode. De ingrijpendheid voor de zorgaanbieders is dat zij niet langer naar believen gebouwen kunnen laten ontwerpen, maar
zich moeten houden aan het eenmaal overeengekomen model. Om de gewenste
massa te realiseren (en daarmee de transactiekosten voor institutionele beleggers
laag te houden) is regionale samenwerking nodig. Ook zullen zorgaanbieders
moeten investeren in- en samenwerken aan het verwerven van voldoende kennis
over de (financiering van) zorgvastgoed.

• Kwaliteit: De kwaliteit van leven van een alleenstaande met bijvoorbeeld
dementie-fase-drie staat of valt met de beschikbaarheid van een
verpleegzorgplek.
• Toegankelijkheid: Zonder voldoende verpleeghuislocaties ontstaan bijzonder
schrijnende situaties bij ouderen thuis.
• Betaalbaarheid: - PM, mogelijk leidt deze maatregel tot lagere zorguitgaven,
maar dit effect is onzeker en nog niet gekwantificeerd
• Bemensbaarheid: Van deze maatregel wordt geen direct effect op bemensbaarheid verwacht. Als de maatregel leidt tot extra capaciteit, zijn er extra
arbeidskrachten nodig.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

131

OUDEREN

Laat zorgkantoren de zorg in geclusterde
wooninitiatieven zelf inkopen

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Achtergrond

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?
Wie zorgt er voor mij?
Waar woon ik?

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Ouderen die 24/7 zorg in de nabijheid of permanent toezicht nodig hebben,
kunnen hun zorg vergoed krijgen op grond van de Wlz. Met een Wlz-indicatie
kunnen zij ervoor kiezen om zorg niet in een instelling te ontvangen, maar thuis
te organiseren. In dat laatste geval is er keuze uit de leveringsvormen volledig
pakket thuis (vpt), modulair pakket thuis (mpt) of een persoonsgebonden budget
(pgb). Met een pgb bepaalt de zorgvrager (de budgethouder, eventueel met
gewaarborgde hulp1) zelf welke zorgverleners worden ingehuurd.
Het pgb is bedoeld als individueel instrument voor zorgvragers thuis, maar wordt
ook collectief ingezet in pgb-gefinancierde wooninitiatieven. De pgb’s van 3 tot
maximaal 26 budgethouders worden dan gebundeld voor collectieve zorginkoop
door het wooninitiatief. Een conservatieve schatting gaat uit van ruim 140
pgb-gefinancierde collectieve wooninitiatieven voor ouderen in 2017.2
Het inzetten van het individuele pgb-instrument voor collectieve wooninitiatieven heeft een aantal nadelen:
• De bundeling van pgb’s bemoeilijkt het zicht van zorgkantoren op de rechtmatige besteding individuele zorgbudgetten.
• Het zorgkantoor heeft geen directe relatie met het wooninitiatief; toezicht en
sturing op kwaliteit en besteding van gelden moeten verlopen via individuele
budgethouders. Dit wreekte zich bijvoorbeeld bij corona-maatregelen, gericht
op de continuïteit van collectieve wooninitiatieven, en eerder al bij de
verdeling van de extra kwaliteitsgelden naar aanleiding van het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg. Daar staat tegenover dat pgb-wooninitiatieven wel bijdragen
aan de innovatie in woon-zorgconcepten.

• Het pgb lijkt bij wooninitiatieven geregeld een ‘gedwongen’ keuze, voor zowel
budgethouders als zorgaanbieders:
- Zorgvragers kiezen vaak voor een specifiek wooninitiatief; het pgb nemen zij
vervolgens op de koop toe. Het beheer van het pgb is voor budgethouders of
hun vertegenwoordigers een grote belasting: ze moeten de administratie
bijhouden, corresponderen met zorgkantoren en de SVB, wijzigingen in weten regelgeving bijhouden en zo nodig contracten en declaraties aanpassen.
- Startende wooninitiatieven zien het pgb vaak als de enig mogelijke
leveringsvorm. Zorgaanbieders denken dat ze niet kunnen voldoen aan de
eisen die het zorgkantoor hanteert bij het vpt; zorgkantoren lijken terughoudend met het contracteren van nieuwe wooninitiatieven.
• De continuïteit van de financiering via een pgb is op termijn kwetsbaar. Circa
96% van de budgethouders in de Wlz wordt vertegenwoordigd en voert dus niet
zelf de regie. Dat kan leiden tot moeilijkheden als de vertegenwoordiger die rol
niet langer kan vervullen. In die gevallen is niet altijd duidelijk hoe de
continuïteit van de zorg gewaarborgd kan worden.
Bovendien zijn er verschillende argumenten die ervoor pleiten om zorgkantoren
de zorg in collectieve woonvormen in de vorm van het vpt te laten inkopen:
• Het vpt biedt grotendeels dezelfde mogelijkheden als het pgb. Aan belangrijke
motieven voor bundeling van pgb’s (het mogelijk maken van 24-uurs zorg,
continuïteit van zorg en invloed van de woonvorm op de samenstelling van het
zorgteam) is ook tegemoet te komen met het vpt. Overigens geldt wel dat een
vpt-gecontracteerde instelling in principe alle cliënten die binnenkomen via
het zorgkantoor moet toelaten, terwijl pgb-gefinancierde wooninitiatieven
meer zeggenschap hebben over welke budgethouders zij toelaten.
• De verschillen tussen het pgb en het vpt worden kleiner. Zorgaanbieders kiezen
regelmatig voor het pgb als leveringsvorm vanwege de relatief eenvoudige
verantwoording, met name omdat geen WTZi-verklaring nodig is. Dit verschil
vervalt grotendeels met de invoering van de Wet toetreding zorgaanbieders
(Wtza) per juli 2021; die geldt ook voor veel pgb-gefinancierde collectieve

1 Een persoon die de budgethouder helpt bij het voldoen aan de pgb-verplichtingen en die het budget
namens de budgethouder beheert. Bij een aantal zorgprofielen is een gewaarborgde hulp verplicht.
2 O.b.v. data van de Patiëntenfederatie Nederland (2015-2017) en het Zorginstituut (2017). In: Bos, A., Kruse,
F. M., & Jeurissen, P. P. T. (2020). For-Profit Nursing Homes in the Netherlands: What Factors Explain Their Rise?.
International Journal of Health Services.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

132

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES
Stelsel
3 Kernvragen
Overzicht Kernvragen
Wat kan ik zelf?

wooninitiatieven.
• De ervaring leert dat veel pgb-gefinancierde collectieve wooninitiatieven na
enkele jaren alsnog overstappen op vpt-financiering. De vraag rijst dan of het
vpt niet al bij aanvang de meest passende leveringsvorm was.
• Bij het vpt liggen de administratieve lasten meer bij de zorgaanbieder dan bij
de zorgvrager. Financiering via het vpt is daardoor in het algemeen eenvoudiger dan het aanvragen en inregelen van pgb’s.
• De wooninitiatieventoeslag kan vervallen – en daarmee ook de verwarring die
ermee samenhangt, over de rechtmatigheid vanwege de inzet voor collectieve
ruimte (gaat het om zorg of huur?).

Doel
De zorgkantoren krijgen directe invloed op continuïteit en kwaliteit van de
individueel geleverde zorg in collectieve woonvormen. De administratieve
belasting van de vertegenwoordiger van de oudere wordt beperkt.

Realisatie
Uitgaand van een eerdere verkenning binnen VWS (‘Van pgb naar ZIN’)3 zal nader
onderzocht moeten worden wat nog nodig is om van het vpt een geschikte(re)
leveringsvorm te maken voor (startende) wooninitiatieven. Voor bestaande
pgb-wooninitiatieven zal er een overgangsregeling moeten komen. De zorgkantoren zullen de pgb-gefinancierde wooninitiatieven bij de overgang naar het vpt
begeleiding moeten bieden.

Effecten op
• Kwaliteit: De directere sturing door het zorgkantoor zal de kwaliteit van de
individueel geleverde zorg in collectieve woonvormen ten goede komen.
• Toegankelijkheid: Geen duidelijk effect.
• Betaalbaarheid: Mogelijk leidt deze maatregel tot hogere zorguitgaven, maar
dit effect is onzeker en nog niet gekwantificeerd.

Gerelateerd
Tijdshorizon

Scheiden wonen en zorg

Gezien het aantal bestaande pgb-gefinancierde wooninitiatieven in de ouderenzorg en de verwachte terughoudendheid van zorgkantoren om startende
wooninitiatieven te contracteren, is sprake van een meerjarig traject.

Wie zorgt er voor mij?
Ingrijpendheid
Waar woon ik?

Voor bestaande pgb-gefinancierde wooninitiatieven kan de overgang naar het vpt
een behoorlijke verandering betekenen. De zorgkantoren zullen ruimte moeten
gaan bieden voor innovatie op grond van financiering via het vpt.

VERVOLG OP DIALOOGNOTA

3 Beleidstraject directie Langdurige zorg (2018); onderdeel van het projectplan ‘Innovatie Wlz’.

> Terug naar menu | Waar woon ik?

133

OUDEREN

Vervolg op dialoognota

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

Raadpleging en maatschappelijke dialoog

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
Maatschappelijke dialoog
Opties voor governance
uitvoering beleidsopties

Vanaf de zomer 2020 heeft VWS andere departementen, koepels, beroepsorganisaties, brancheorganisaties, cliënten-, patiënten-, en ouderenorganisaties
meegenomen in het proces en de globale inhoudelijke opbouw van de notitie. In
deze preconsultatie zijn diverse partijen gesproken.
In de periode februari-maart heeft een intensieve raadpleging plaatsgevonden
met een veelheid aan stakeholders onder leiding van BeBright.
Vervolgens heeft een nieuw kabinet de mogelijkheid een flink aantal van deze
fiches over te nemen om verder uit te werken tijdens het begin van de volgende
kabinetsperiode. De maatschappelijke dialoog gaat dus na de verkiezingen
verder! Tot eind 2021 wordt in het gehele land breed gesproken met mensen over
wat er nodig is om goed en fijn oud te worden.

Governance uitvoering beleidsopties
Om de herziening van de ouderenzorg vorm te geven en beleidsopties uit te gaan
voeren zijn verschillende opties denkbaar:
• Sluiten van een Nationaal Akkoord zorg voor ouderen waarin betrokken
partijen concreet afspraken maken.
• Aanstellen van een Nationaal Commissaris zorg voor ouderen.
Deze opties worden hierna verder uiteengezet.

134

OUDEREN

Maatschappelijke dialoog

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
Maatschappelijke dialoog
Opties voor governance
uitvoering beleidsopties

135

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
Maatschappelijke dialoog
Opties voor governance
uitvoering beleidsopties

Opties voor governance uitvoering
beleidsopties
De dialoognota schetst mogelijke maatregelen om de kwaliteit, toegankelijkheid
en de betaalbaarheid op de langere termijn te borgen. Deze maatregelen vergen
aanpassing van wet- en regelgeving, waarmee de nieuwe verantwoordelijkheidsverdeling duurzaam (langer dan één kabinetsperiode) wettelijk worden verankerd. Er zijn ook alternatieven mogelijk.

> Nationaal akkoord zorg voor ouderen
> Nationaal commissaris zorg ouderen

136

OUDEREN

Nationaal Akkoord zorg voor ouderen
Achtergrond

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
Maatschappelijke dialoog
Opties voor governance
uitvoering beleidsopties

Om de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de zorg voor ouderen
ook in de toekomst te kunnen waarborgen zijn aanpassingen nodig in de wijze
waarop de zorg is georganiseerd in brede zin (verantwoordelijkheidsverdeling,
financiering etc.). De dialoognota schetst een aantal opties voor kortere en
langere termijn en minder en meer ingrijpend van aard. Veel beleidsopties vragen
om aanpassing van wet- en regelgeving, waarmee nieuwe rollen en verantwoordelijkheden duurzaam wettelijk worden verankerd. Voor het bereiken van
sommige doelstellingen kunnen afspraken met verantwoordelijke partijen een
snel alternatief zijn, daar wet/stelselwijzigingen (inclusief implementatie en
transitie) veel tijd kosten.
Het sluiten van een breed akkoord zorg voor ouderen biedt perspectief omdat:
• ook andere domeinen (wonen, onderwijs, mobiliteit) betrokken kunnen
worden:
• het bijdraagt aan het urgentiebesef, eigenaarschap en actie van meerdere
departementen, medeoverheden, zorginkopers, zorgaanbieders, woningbouwcorporaties, professionals, ouderen(organisaties), bedrijfsleven, burgers, etc.
• snel concrete afspraken gemaakt kunnen worden voor korte en langere termijn
die al in de komende kabinetsperiode merkbaar resultaat kunnen opleveren
(bijvoorbeeld in het realiseren van meer verpleeghuiscapaciteit, meer
woon-zorgcombinaties, beter ondersteuning van informele zorg, meer
personeel etc.)

Doel
Binnen de huidige stelsels met betrokken partijen tot concrete, afrekenbare
afspraken komen hoe de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de
zorg voor ouderen in de komende kabinetsperiode wordt verbeterd en wie welke
verantwoordelijkheid daarin neemt.

Tijdshorizon
Één kabinetsperiode. Tijdens de raadpleging is aangegeven dat de de solidariteit
tussen generaties is gebaad bij een langere tijdshorizon.

Ingrijpendheid
Het sluiten van een akkoord waarin alle partijen eigenaarschap ervaren zal
minder ingrijpend worden ervaren dan top-down opgelegde stelselwijzigingen
waarbij verantwoordelijkheden via wetgeving worden afgedwongen. Het sluiten
van een dergelijk akkoord is, vanwege de breedte en de omvang van het vraagstuk, een grote opgave die in korte tijd tot stand zal moeten worden gebracht.

Realisatie
In een nationaal akkoord zorg voor ouderen kunnen afspraken gemaakt worden
over o.a. te realiseren capaciteit (verpleeghuiscapaciteit, woon-zorgcombinaties);
personeel (opleiden, werkgeverschap, inzet van informele zorg); gezamenlijk
beeld van de te realiseren kwaliteit; innovatie; samenwerking tussen domeinen
en soepele overgang van cliënten, preventie etc. Aanvullend worden randvoorwaarden afgesproken, zoals:
a. Een (meerjarig) budgettair kader inclusief beheersafspraken;
b. Instrumenten voor zorgkantoren en gemeenten om doelmatigheid te
bevorderen;
c. Regie op randvoorwaarden door gemeenten: grond, vergunningen, opdracht
aan corporaties;
d. Transparantie;
e. Digitale gegevensuitwisseling

137

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
Maatschappelijke dialoog
Opties voor governance
uitvoering beleidsopties

Met de inhoudsopgave van een akkoord kan worden gestart parallel aan de
consultatie van deze houtskoolschets, met het oog op sluiten van een akkoord
z.s.m. na aantreden van een nieuw kabinet. Komende kabinetsperiode staat dan
in het teken van (gezamenlijk) uitvoeren van afspraken.

Overwegingen

Voorwaarden voor het sluiten van een akkoord zijn: voldoende ruimte in een
regeerakkoord om invulling te geven aan de gezamenlijke opgave door vooral
randvoorwaarden neer te zetten en ruimte te bieden aan veldpartijen voor nadere
invulling; en een goede maatschappelijke dialoog op basis waarvan partijen zich
bewust zijn van de urgentie, zich mede-eigenaar voelen van het vraagstuk en
bereidheid tonen op zoek te gaan naar het gezamenlijk belang.

Aandachtspunt is de afdwingbaarheid van de gemaakte afspraken en de bevoegdheden/het beschikbare instrumentarium om dan in te grijpen. Het is niet
mogelijk partijen formeel aan de afspraken te binden, terwijl de politieke
verantwoordelijkheid in stand blijft.

Het sluiten van een akkoord bevordert draagvlak en kan snel tot resultaten
leiden. De afspraken hebben echter een minder duurzaam karakter dan
wetgeving.

Gerelateerd
Effecten op
• Toegankelijkheid: de verwachting is dat sneller resultaten (extra capaciteit)
realiseerbaar zijn via een akkoord dan via wetgeving/stelselaanpassingen. Daar
staat tegenover dat een akkoord een looptijd kent van 1 kabinetsperiode.
• Kwaliteit: maakt onderdeel uit van een akkoord
• Betaalbaarheid: de financiële randvoorwaarden uit het Regeerakkoord zijn
harde randvoorwaarden voor een akkoord. Zorginkopers moeten daarbij het
juiste instrumentarium ter beschikking krijgen om doelmatigheid te bevorderen en binnen de financiële kaders de afgesproken doelstellingen te realiseren.
Nagedacht moet worden over een beheersinstrumentarium.
• Bemensbaarheid: maakt onderdeel uit van een akkoord

Veel onderwerpen in deze verkenning kunnen worden opgenomen in de
toekomstverkenning. Met de maatschappelijke dialoog wordt, vooruitlopend op
een nieuw kabinet, input opgehaald voor een akkoord en geïnvesteerd in
urgentiegevoel en eigenaarschap.

138

OUDEREN

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

BELEIDSOPTIES

VERVOLG OP DIALOOGNOTA
Maatschappelijke dialoog
Opties voor governance
uitvoering beleidsopties

Nationaal commissaris zorg ouderen
Onder andere door demografische ontwikkelingen ontstaan op de middellange
tot lange termijn grote opgaven om de toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid van wonen en zorg voor ouderen op de middellange tot lange termijn te
waarborgen. De oplossingen voor deze opgaven liggen bij een groot aantal
spelers op alle niveaus in de samenleving. Denk aan het overheidsorganisaties,
inkoperswoningbouwcorporaties, zorgaanbieders, en burgers. Daarbij gaat het
om investeringen met het oog op de middellange en langere termijn die los van
de kortere termijnvraagstukken die ook altijd een rol spelen zullen moeten
worden gedaan. De toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid van wonen en
zorg voor ouderen kan alleen dan goed geborgd worden als alle betrokken spelers
goed samenwerken (Zie ook overweging Sturing).
Bij het vraagstuk of we als gevolg van klimaatverandering achter de dijken nog
wel veilig zijn is gekozen voor het model van een nationaal programma (het
deltaprogramma) van noodzakelijke maatregelen, een begrotingsfonds (het
deltafonds) waaruit de noodzakelijke maatregelen worden bekostigd (deltafonds)
en een nationaal regisseur Deltacommissaris: een wettelijk verankerde nationaal
commissaris die stuurt op samenhang, integraliteit en voortgang van het
deltaprogramma en op draagvlak voor de te treffen maatregelen.
Het model van een “deltaprogramma” onder leiding van een nationaalcommissaris zorg voor
ouderen is een model waarbij de relevante partijen aan de slag moeten, maar
waar wel één partij de regie heeft om de opgaven verder te brengen. Het is geen
almachtige partij. Hij/zij heeft de taak andere partijen te verleiden hun verantwoordelijkheid te nemen en heeft een stevige verankering passend bij zijn
opdracht “verbindende nationale regie” Ook heeft hij de daarbij passende
bevoegdheden, zoals het doen van een voorstel voor een programma zorg voor
ouderen aan de verantwoordelijke bewindspersonen. Het lijkt een model
waarmee ingewikkelde vraagstukken een stap verder gebracht kunnen worden,
maar vraagt verdere uitwerking.

Voor de bekostiging van de in het programma zorg voor ouderen opgenomen
maatregelen zou ook een fonds in het leven kunnen worden geroepen waarin de
benodigde middelen (van verschillende partijen zouden kunnen worden
ondergebracht. Dit model lijkt ook toepasbaar voor de zorg voor ouderen, maar
vraagt verdere uitwerking.
De evaluaties van de Deltacommissaris zijn tot nu toe positief geweest.
Succesfactoren in de aanpak die ook voor wonen en zorg voor ouderen relevant
zijn:
• De maatschappelijke opgave staat centraal: een helder en begrijpelijk doel dat
partijen verbindt;
• Een samenwerkend bestuur;
• Een nationale aanpak in tegenstelling tot de klassieke Rijksprogramma’s. Het is
een gezamenlijke onderneming, een investering in elkaar;
• Gezamenlijke kennisopbouw (kennis op basis van need to know bij dit
kennisgedreven thema);
• Langdurige opgave vraagt om een flexibele strategie en bestuurlijke wendbaarheid en continuïteit in de uitvoering;
• Beschikbaarheid van financiële middelen;
• De rol van de nationaal commissaris is heel belangrijk:
- Het is de consensusarchitect.
- Deze schept voorwaarden (neemt zelf geen bindende beslissingen) waaronder een cluster van partijen zich in vrijheid committeert aan gezamenlijk
ontwikkelde beslissingen;
- Hij dicteert niet hoe het gaat lopen: hij fluistert, verleidt, moedigt aan, geeft
vertrouwen;
- Hij legt verbindingen tussen organisaties, bestuurslagen en sectoren;
- Gezag en invloed worden vooral ontleend aan stijl, gedrag en zichtbaarheid,
naast een wettelijke verankering.

139

OUDEREN

Bijlage : schriftelijke reacties van de volgende
partijen zorgvragers

NOODZAKELIJKE
HERZIENING OUDERZORG

PFN

BELEIDSOPTIES

PerSaldo
Raad van Ouderen
LOC
Koepel Gepensioneerdern
Dementie Netwerk Nederland

Kennisorganisaties
Movisie
Nivel
Vilans
Ben Sajet

Stelselpartijen
NZa
CAK

Varia
VERVOLG OP DIALOOGNOTA

Beroepsorganisaties
Verenso
V&VN
Nederlandse vereniging van Diëtisten
NIP
KNMP

Zorgaanbieders

Anbo
Mantelzorg NL
Coalitie Erbij
Pure iPVB Praktijklab
IvorenKruis
Stuurgroep Kwaliteitskader
ZN
Brancheorganisatie WDTM (Wonen, Diensten, Techniek voor Mensen)

Actiz
MEE
ZorgthuisNL

140

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Directie Langdurige Zorg (DLZ)
Postbus 20350 | 2500 EJ Den Haag
t 070-340 79 11

Februari 2021 | Publicatie-nr. 130317