Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 180

Doen waar Nederland goed in is – Strategie voor
Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 94

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 januari 2024
Hierbij ontvangt u het antwoord op uw verzoek van 18 januari 2024 aan de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking om
nog voor de begrotingsbehandeling BuHa-OS een zo gedetailleerd
mogelijk overzicht van lopende OS-projecten aan de Kamer te sturen en
daarbij aan te geven wat in het direct nationaal belang is, in het bijzonder
in relatie tot onderwerpen als veiligheid, migratie en economie.
Gezien het aantal activiteiten1 dat wordt uitgevoerd met budget van
ontwikkelingssamenwerking (hoofdstuk 17 van de Rijksbegroting 20242),
acht ik het verzoek om per project aan te geven van wat het directe
nationaal belang is, niet uitvoerbaar. De vraag naar het Nederlands belang
van ontwikkelingssamenwerking acht ik echter zeer relevant en beantwoord ik graag aan de hand van de begrotingsartikelen die onder
hoofdstuk 17 vallen. Hierin staan de doelstellingen van het beleid
verwoord waar de activiteiten aan bijdragen. Deze activiteiten dragen
zowel direct als minder direct bij aan het Nederlands belang.
Goed voor de wereld, goed voor Nederland
Ontwikkelingssamenwerking is gericht op het bereiken van resultaten in
ontwikkelingslanden, en kan niet worden losgezien van het Nederlandse
buitenlandbeleid als geheel en de Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk
der Nederlanden in het bijzonder.3 Het is een belangrijk onderdeel
daarvan. Een klein land met een op het buitenland gerichte economie is
afhankelijk van het buitenland. Wij verdienen een derde van ons inkomen
over de grens, dat is 30% van onze banen. En we zijn voor de import van
1

Op dit moment gaat het om bijna 1800 activiteiten. Over de inhoud en de resultaten van deze
activiteiten wordt gerapporteerd op www.ontwikkelingssamenwerking.nl.
xvii-buitenlandse-handel-en-ontwikkelingssamenwerking-2024.pdf
3
Bijlage bij Kamerstuk 30 821, nr. 178
2

kst-36180-94
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 94

1

tal van essentiële goederen en grondstoffen afhankelijk van het
buitenland. Op het geopolitieke toneel is Nederland ingebed in de EU en
de NAVO, heeft Nederland een sterke economie en kan Nederland
daarnaast soft power inzetten. Doordat we in woord en daad bijdragen
aan het oplossen van internationale vraagstukken, waar we allemaal mee
te stellen hebben, is Nederland een betrouwbare en geloofwaardige
partner. Dit geeft ons veel invloed in de internationale besluitvorming op
het gebied van de rechtsorde, handel, energie en klimaatverandering,
waardoor wij in welvaart en veiligheid kunnen blijven leven.
Veel internationale vraagstukken spelen in instabiele gedeeltes van de
wereld. Dit betreft veelal ontwikkelingslanden. Denk aan irreguliere
migratie, terrorisme en infectieziektes. Door met deze landen samen te
werken aan de grondoorzaken hiervan, zoals armoede, voedselonzekerheid en klimaatverandering, en bij te dragen aan opvang in de
regio en humanitaire hulp bij conflicten en natuurrampen, kunnen we
problemen daar helpen aanpakken. Die samenwerking biedt ook kansen,
voor onze bedrijven en voor kennis en innovatie, op terreinen waar
Nederland excelleert en kan laten zien wat we als land te bieden hebben.
Door bilateraal en multilateraal samen te werken met – en aanwezig te zijn
in – ontwikkelingslanden kunnen we ook onze eigen nationale belangen
direct aan de orde stellen. Bijvoorbeeld als bedrijven moeite hebben op
een markt te komen, als Nederlanders in deze landen in de problemen
raken, voor afspraken over irreguliere migratie of de grondstoffen die wij
nodig hebben voor onze economie. Alleen door tegelijkertijd ook bij te
dragen aan het oplossen van uitdagingen daar, en ontvankelijk te zijn voor
de belangen van onze partners, zijn we ook een betrouwbare partner als
we onze eigen problemen willen bespreken. Zo is ontwikkelingssamenwerking win-win: goed voor mensen in ontwikkelingslanden en goed voor
onze veiligheid en welvaart in Nederland.
Hieronder gaat het Kabinet per begrotingsartikel in op de beoogde
doelstellingen in relatie tot het Nederlands belang dat hier ook mee
gediend is.
Artikel 1: Duurzame economische ontwikkeling, handel en
investeringen
Het vergroten van het duurzaam verdienvermogen van Nederland en
het verminderde armoede en maatschappelijke ongelijkheid in
ontwikkelingslanden.
Nederland draagt bij aan versterking van de economie in ontwikkelingslanden. Door bijvoorbeeld financiering voor het MKB zeker te stellen via
revolverende fondsen en bij te dragen aan een beter ondernemingsklimaat, stimuleren we economische ontwikkeling en bedrijvigheid. Dit
draagt bij aan zelfredzaamheid in deze landen en kan daarmee in fragiele
contexten verdere destabilisatie helpen voorkomen.4 Dit gaat ons ook
direct aan, juist waar het irreguliere migratie, illegale drugshandel en
terrorisme kan beperken. Verbetering van het ondernemingsklimaat in
stabiele ontwikkelingslanden biedt kansen voor ons bedrijfsleven, die daar
investeren of naartoe exporteren.5 Zo werken we in de zogenaamde BHOS
4

Zie IOB (2023), Inconvenient Realities. Evaluatie Nederlandse bijdrage aan stabiliteit, veiligheid
en rechtsorde in fragiele contexten en conflictgebieden. Rapport – Evaluatie Nederlandse
bijdrage aan stabiliteit, veiligheid en rechtsorde in fragiele contexten en conflictgebieden |
Rapport | Directie Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie (IOB) (iob-evaluatie.nl)
5
IOB (2022), Gedeelde belangen, wederzijds profijt? Beleidsdoorlichting art. 1 van de
BHOS-begroting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 94

2

combinatielanden met een zestigtal Nederlandse bedrijven onder meer
aan verbetering van de tuinbouw, aan duurzame energievoorziening en
aan watermanagement. Hierdoor worden lokale economieën versterkt en
een afzetmarkt gecreëerd voor Nederlandse bedrijven. In deze landen
hebben we dankzij ontwikkelingssamenwerking ambassades en faciliteren
we toegang voor onze bedrijven. Zo verdienen we de investering in
ontwikkelingssamenwerking terug in de vorm van verbeterde
handelsrelaties.6
Artikel 2: Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, water
en klimaat
Toegenomen voedselzekerheid; verbeterd waterbeheer, drinkwater,
sanitaire voorzieningen en voorlichting over hygiëne; toegenomen
weerbaarheid tegen klimaatverandering en tegengaan van klimaatverandering; duurzaam gebruik natuurlijke hulpbronnen.
Voedselzekerheid en water zijn sectoren waarop Nederland internationaal
goed bekend staat om zijn kennis en kunde en dus gezichtsbepalend zijn
voor ons imago. Door te investeren in voedselzekerheid en schoon
drinkwater voor miljoenen mensen in ontwikkelingslanden, ontwikkelt
Nederland ook de eigen expertise verder (kennisinstellingen) en worden
deuren voor het Nederlandse bedrijfsleven geopend.
Klimaatverandering is een existentieel probleem voor Nederland dat
alleen met internationale samenwerking kan worden opgelost. Ontwikkelingslanden verwachten dat landen als Nederland de internationale
afspraken op het gebied van klimaatfinanciering nakomen. Zij hebben
deze fondsen nodig om een uitstoot-vrije economie te ontwikkelen. Wij
hebben hun steun nodig om te komen tot ambitieuze internationale
afspraken, die voorkomen dat Nederland letterlijk onder water komt te
staan en door klimaatverandering conflicten, instabiliteit, armoede en
ongelijkheid toenemen.7
Grondstoffen zijn een ander voorbeeld van waar de Nederlandse (en EU)
belangen en die van landen in het mondiale zuiden, waaronder Afrika,
nauw met elkaar verbonden zijn. Het Afrikaanse continent beschikt over
grote voorraden kritieke grondstoffen lithium, kobalt en zeldzame
aardmetalen, van belang voor onder meer de energietransitie. Van die
grondstoffen gaan nu vanuit Afrika eerst naar andere landen voor
verwerking voordat ze in de EU terechtkomen. Om onze leveringszekerheid te vergroten moet er geïnvesteerd worden in stabiele, goed
functionerende en dus duurzame grondstoffenketens door overheden,
bedrijven en maatschappelijke organisaties.8 Grondstoffen is een van de
voorbeelden waarop Nederland (al dan niet in EU-verband) zoekt naar het
verwezenlijken van gezamenlijke belangen door te investeren in gelijkwaardige partnerschappen.9

6

Deze studie concludeert dat ontwikkelingssamenwerking zichzelf terugbetaalt met een «rate of
return» van 4%. «Aid pays for itself». http://one.org.s3.amazonaws.com/pdfs/
Dutch_ODI_Report_EN.pdf, Tatiana Fic, Jane Kennan and Dirk Willem te Velde, NIESR, One
Capaign and ODI (2014), https://odi.cdn.ngo/media/documents/9045.pdf The effects of Dutch aid
on development and the Netherlands A modelling approach.
7
Zie AIV (2023), Klimaatrechtvaardigheid als noodzaak. Klimaatrechtvaardigheid als noodzaak |
Publicatie | Adviesraad Internationale Vraagstukken.
8
Kamerstuk 32 852, nr. 224. Kamerbrief over nationale grondstoffenstrategie: Grondstoffen
vergroten transities.
9
Kamerstuk 29 237, nr. 183. De Nederlandse Afrikastrategie 2023–2032.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 94

3

Artikel 3: Sociale vooruitgang
Menselijke ontplooiing en het bevorderen van sociale gelijkheid en
inclusieve ontwikkeling, door het bijdragen aan mondiale
gezondheid en seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
(SRGR); het bevorderen van vrouwenrechten en gendergelijkheid;
versterking van het maatschappelijk middenveld en bevordering en
bescherming van de politieke ruimte voor maatschappelijke
organisaties en de stem van gemarginaliseerde groepen; vergroting
van kansen en perspectieven voor jongeren door beter beroeps- en
hoger onderwijs.
Artikel 3 richt zich op een aantal subdoelstellingen die op verschillende
wijze – direct en indirect – bijdragen aan het Nederlands belang. De
COVID-19 crisis heeft laten zien hoe een pandemie de wereld in zijn
geheel kan treffen – zowel qua gezondheid als qua economische
gevolgen – en waarom het voorkomen van toekomstige pandemieën door
het verbeteren van het mondiale gezondheidssysteem in ieders belang is.
In de mondiale gezondheidsstrategie is daarom uiteengezet hoe
Nederland onder andere met OS-budget een bijdrage levert aan het
bestrijden van grensoverschrijdende (infectie) ziektes, de versterking van
gezondheidssystemen en pandemische paraatheid.10 Met onze jarenlange
inzet op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
heeft Nederland impact op de inrichting van de gezondheidszorg en de
internationale normering die hiervoor nodig is.
Hiermee bevorderen we ook waarden en mensenrechten waar wij voor
staan, waaronder gendergelijkheid. Gendergelijkheid is naast een
mensenrecht ook belangrijk voor economische groei (bijvoorbeeld via
onderwijs voor meisjes). We helpen de politieke ruimte beschermen voor
mensenrechtenverdedigers en maatschappelijke organisaties, die in veel
landen onder druk staat. Nederland draagt deze waarden uit vanuit de
overtuiging dat de mondiale stabiliteit gebaat is bij maatschappijen
waarin dergelijke rechten zijn gewaarborgd. De erkenning en bescherming
van mensenrechten zijn niet enkel belangrijk, maar ook een welbegrepen
eigen belang: zij zijn een cruciale schakel tussen rechtstaat, democratie en
internationale veiligheid.11 Landen waarin dergelijke rechten met voeten
worden getreden zijn eerder geneigd tot politiek gemotiveerd geweld
zowel intern als in hun buitenlandbeleid.
De jongerenagenda is in het Nederlands belang omdat er jaarlijks een
groot aantal jongeren de arbeidsmarkt op komt in ontwikkelingslanden,
en zij daarmee een enorm potentieel vormen voor economische groei in
die landen. Groei die goed is voor het land zelf, maar waar Nederland ook
weer de vruchten van kan plukken in termen van economische
samenwerking.
Artikel 4: Vrede, veiligheid en duurzame ontwikkeling
Vrede, veiligheid en duurzame ontwikkeling door het voorkomen en
terugdringen van gewelddadig conflict en het bevorderen van
rechtsstaatontwikkeling, vredesopbouw en legitieme staatsstructuren. Tevens het bevorderen van migratiesamenwerking, het
verbeteren van de perspectieven van vluchtelingen en gastgemeenschappen (met focus op onderwijs en werk) en het verlenen van
noodhulp ter leniging van humanitaire nood wereldwijd.
10

Kamerstuk 35 788, nr. 88. Nederlandse mondiale gezondheidsstrategie 2023–2030: Samen
zorgen voor gezondheid wereldwijd.
11
AIV (2022). Mensenrechten: kernbelang in een regiopolitiek krachtenveld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 94

4

Vaak is preventie de meest effectieve en maar ook goedkope vorm van
beleid.
Wanneer we conflicten kunnen terugdringen of voorkomen, of investeren
in het verminderen van het risico op natuurrampen, wordt mensen ter
plekke leed bespaard maar kunnen ook consequenties in termen van
vluchtelingenstromen en kosten voor wederopbouw worden
voorkomen.12 Door te investeren in stabiliteit besparen we in zowel
materiële als immateriële zin op de kosten die anders zouden zijn
ontstaan. Investeren in stabiliteit is ook belangrijk om dreigingen van
terrorisme en cyberaanvallen af te wenden. Dat is in het belang van de
gehele internationale gemeenschap, maar ook specifiek voor Nederland.
Oorlog en wanhoop leiden er toe dat wereldwijd miljoenen mensen hun
huis en haard achter zich laten. Meer dan driekwart van alle internationale
vluchtelingen wordt binnen ontwikkelingslanden opgevangen.13
Nederland helpt deze buurlanden met de opvang van vluchtelingen, met
name met name aan de buitengrenzen van de Europese Unie. Goede
opvang in de regio vermindert potentiële vluchtelingenstromen naar
Nederland en bovendien vermindert onze aanpak spanningen tussen
vluchtelingen en gastgemeenschappen, zodat de regio niet verder
destabiliseert.
Met migratiepartnerschappen proberen we samen met een groep landen
te komen tot afspraken om uitgeprocedeerde asielzoekers ook weer terug
te laten keren. Deze afspraken hebben meer kans van slagen als ze
onderdeel zijn van een gelijkwaardige relatie, waarbij Nederland vanuit
ontwikkelingssamenwerking mee-investeert in kennis en duurzame
economische groei.
Nederland besteedt tevens een aanzienlijk deel van het ontwikkelingsbudget aan humanitaire hulp in geval van een conflict of natuurramp.
Actueel zijn onze hulp aan Gaza, Oekraïne en Sudan, en aan Marokko bij
een recente aardbeving in Marrakesh. Nederland heeft daar veel ervaring
in, bijvoorbeeld in zoek en reddingsoperaties en hulp bij overstromingen.
De drijfveer voor die noodhulp is humanitair: gericht op het verlichten van
grootschalig menselijk lijden en het weer op de been krijgen van
slachtoffers zodat zij zelf in staat zijn hun land weer op te bouwen.
Bijkomend positief effect is dat de getoonde solidariteit met landen in
acute nood de relatie en solidariteit met Nederland versterkt.
Artikel 5: Multilaterale samenwerking en overige inzet
Multilaterale samenwerking en inclusieve groei door versterkte
multilaterale betrokkenheid; de inzet van cultuur en sport in
ontwikkelingslanden om een sociale en kansrijke samenleving te
stimuleren en het bevorderen van maatschappelijke betrokkenheid in
Nederland.
Multilaterale samenwerking – bijvoorbeeld in VN-verband, of bij de
internationale financiële instellingen – is nodig om mondiale uitdagingen
als oorlog, klimaatverandering, migratie, armoede en ongelijkheid het
hoofd te bieden. Hierover zijn door alle landen gezamenlijk afspraken
gemaakt zoals de duurzame ontwikkelingsdoelen en de klimaatafspraken
van Parijs. Het is in ons belang dat dit systeem van afspraken bestaat en
dat landen samenwerken om deze afspraken na te komen. Door een
proactieve opstelling als verantwoordelijke partner die luistert en het
12
13

Institute for Economics and Peace (2023), Global Peace Index 2023.
UNCHR (2022). Global trends report 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 94

5

gezamenlijk belang nastreeft, dragen wij bij aan dit systeem en zien we er
op toe dat de mondiale uitdagingen zo effectief mogelijk worden
aangepakt. VN-organisaties en internationale financiële instellingen
hebben daarbij vaak bijzondere schaalvoordelen, onder andere door
specialistische expertise, logistieke capaciteiten, politieke toegang tot
overheden en het kunnen coördineren van verschillende ontwikkelingsprogramma’s in landen.
Ook waar het gaat om multilaterale samenwerking op handelsgebied
(bijvoorbeeld binnen de Wereldhandelsorganisatie) zijn de Nederlandse
belangen groot. Nederland is sterk gebaat bij een open, op regels
gebaseerd handelssysteem. Als we dat systeem voor ons willen laten
werken, zullen we ook daar verantwoordelijkheid moeten nemen. In een
wereld waar autoritaire krachten aan invloed winnen en multilaterale
samenwerking onder druk staat, is het overeind houden van een op regels
gebaseerd internationaal stelsel, en de organisaties die dat borgen,
rechtstreeks in ons belang
Conclusie
Samenvattend komt het er op neer dat ontwikkelingssamenwerking zowel
direct als minder direct bijdraagt aan het Nederlands belang. Onze
handelsbelangen worden gediend door goede relaties met ontwikkelingslanden onder meer doordat we in die landen investeren in duurzame
ontwikkeling. Door dat te doen op thema’s waarin Nederland meerwaarde
heeft zoals water, voedselzekerheid en private sector ontwikkeling, laten
we aan de wereld zien wat we in huis hebben. Ook kennisinstellingen en
bedrijven plukken daar de vruchten van. Ontwikkelingssamenwerking
draagt bij aan stabiliteit en veiligheid, waar Nederland baat bij heeft
doordat de negatieve effecten hiervan ons in mindere mate bereiken.
Preventie levert hier uiteindelijk de minste kosten op voor mensen ter
plekke, en voor de internationale gemeenschap waaronder Nederland.
Ontwikkelingssamenwerking draagt bij aan goede relaties met landen
waardoor we bilaterale afspraken kunnen maken over voor ons cruciale
onderwerpen als migratie en grondstoffen. En een proactieve, verantwoordelijke rol binnen het multilaterale systeem geeft ons de invloed die
nodig is om gezamenlijk met een groot aantal landen tot oplossingen te
komen voor de complexe wereldwijde uitdagingen van deze tijd. De «soft
power» die Nederland verkrijgt door ontwikkelingssamenwerking hoort bij
de internationale rol die nodig is in deze geopolitieke tijd, en is daarmee
een integraal onderdeel van ons buitenland beleid.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
G.E.W. van Leeuwen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 94

6