Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 126

Wijziging van het Wetboek van Strafrecht in
verband met de herziening van de regeling
inzake de meerdaadse samenloop in strafzaken
(herziening regeling meerdaadse samenloop in
strafzaken)

Nr. 17

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 maart 2018
Aan het einde van de tweede termijn van de mondelinge behandeling van
het wetsvoorstel herziening regeling meerdaadse samenloop op 13 maart
jl. (Handelingen II 2017/18, nr. 60) heb ik toegezegd bij brief in te gaan op
het amendement van het lid Van Dam, inmiddels het tweede nader
gewijzigde amendement Groothuizen en Van Dam (Kamerstuk 34 126,
nr. 16). Voorts heb ik bij die gelegenheid aangegeven schriftelijk te zullen
reageren op de motie van het lid Helder met Kamerstuk 34 126, nr. 12.
Deze brief strekt ertoe aan beide toezeggingen tegemoet te komen.
Daaraan voorafgaand veroorloof ik mij graag nog een korte schets te
geven van de achtergrond van dit wetsvoorstel, omdat die relevant is voor
de beoordeling van het amendement nr. 16.
Het wetsvoorstel
De aanzet tot dit wetsvoorstel vormde een vonnis van de rechtbank
Amsterdam uit 2011 in een ernstige zedenzaak. De rechtbank had de
meerdaadse samenloopregeling buiten toepassing gelaten omdat te
weinig strafruimte zou overblijven. Deze uitspraak leidde tot de nodige
aandacht in de politiek, de media en de literatuur. Mijn ambtsvoorganger
heeft daarop door het WODC onderzoek laten verrichten. Daaruit bleek
niet veel behoefte aan veranderingen. Maar er was ook wel de nodige
kritiek op het sterk strafverminderende effect van de regeling, vooral bij
ongelijktijdige berechting. Die kritiek sloot goed aan bij het voornemen
van de vorige regering om de regeling te verruimen.
De meerdaadse samenloopregeling wordt toegepast als een verdachte
meerdere strafbare feiten heeft begaan en daarvoor gelijktijdig terecht
staat of daarvoor gelijktijdig terecht had kunnen staan. De wet begrenst in
die gevallen de maximaal op te leggen straf voor die feiten. Uitgangspunt
bij de wettelijke regeling van samenloop is dat bij iemand die voor

kst-34126-17
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 126, nr. 17

1

meerdere strafbare feiten wordt berecht met de proportionaliteit van de
totale duur van de vrijheidsstraf rekening wordt gehouden.
Artikel 63 Sr verklaart de regeling van meerdaadse samenloop ook van
toepassing op de ongelijktijdige berechting van feiten die als meerdaadse
samenloop hadden kunnen worden bestraft. Ook dan behoort conform de
meerdaadse samenloopregeling een strafmatiging te gelden.
Het probleem bij de huidige regeling is – ik gaf dit al aan – vooral de
situatie van ongelijktijdige berechting. Een ouder feit wordt berecht en dat
strafbare feit had in samenloop kunnen worden berecht met een later feit
of latere feiten. In zo’n geval wordt nu bij de bestraffing van het oudere
feit elke latere veroordeling tot straf in mindering gebracht. Dit kan er
soms toe leiden – zoals in de Amsterdamse zaak – dat voor het te
berechten feit vrijwel geen strafruimte meer over is. Een dergelijke situatie
is natuurlijk ongerijmd. Daarom brengt dit wetsvoorstel daarin verandering. Daartoe wordt in de eerste plaats het zogenaamde strafplafond
van een derde naar de helft van het hoogste strafmaximum verhoogd. En
in de tweede plaats wordt – met instandhouding van het uitgangspunt van
gematigde cumulatie – het strafverminderend effect bij ongelijktijdige
berechting beperkt, door enkel nog rekening te houden met de eerste
veroordeling waarbij het oude feit meegenomen had kunnen worden.
Daardoor krijgt de rechter, zeker waar het gaat om daders met een
criminele carrière, meer ruimte om voor het later te berechten feit een
passende straf op te leggen. Beide wijzigingen zorgen ervoor dat in de
praktijk meer strafruimte ontstaat bij de berechting van oude feiten.
Het tweede nader gewijzigde amendement Groothuizen en Van Dam
(Kamerstuk 34 126, nr. 16)
Het amendement onder nr. 16 strekt ertoe het huidige, maar ook het in het
wetsvoorstel voorgestelde, artikel 63 Sr te voorzien van een aangepaste
opzet.
In de eerste plaats beoogt het amendement te regelen dat bij eerdere
veroordelingen niet de eerstvolgende veroordeling in mindering wordt
gebracht, maar de veroordeling waarbij de hoogste straf is opgelegd.
In de tweede plaats creëert het amendement voor de rechter de
bevoegdheid om in bepaalde gevallen – in aanvulling op de straf die volgt
uit toepassing van de meerdaadse samenloopregeling – voor een te
berechten zwaar feit een extra gevangenisstraf op te leggen. Die aanvullende gevangenisstraf is niet hoger dan een derde van het op dat feit
gestelde maximum. De rechter kan van deze bevoegdheid gebruik maken
wanneer het gaat om een zwaar misdrijf dat eerder niet kon worden
opgelost.
Waar het wetsvoorstel, zoals hierboven toegelicht, ervan uitgaat dat bij
ongelijktijdige berechting slechts de eerstvolgende veroordeling in
mindering wordt gebracht, kiest het amendement ervoor in alle gevallen
uitsluitend de hoogst opgelegde straf in mindering te brengen. De
indieners menen dat de keuze voor de eerste veroordeling als nadeel
heeft dat het in mindering brengen van die eerste veroordeling vaak
afhangt van toevalligheden en tot willekeur leidt. Die constatering is in
zoverre juist dat het wetsvoorstel voortbouwt op het bestaande stelsel
waarbij ingeval van ongelijktijdige berechting de fictie wordt gehanteerd
van gelijktijdige berechting. In dat licht is de keuze voor de eerste
veroordeling waarbij het te berechten feit had kunnen worden meegenomen goed verdedigbaar. Tegelijkertijd had het te berechten feit
inderdaad, indien het eerder was ontdekt, ook in een latere strafzaak
kunnen worden meegenomen. Met de keuze van het amendement om
uitsluitend rekening te houden met de veroordeling waarbij de hoogste
straf is opgelegd, wordt die fictie van toepasselijkheid van de meerdaadse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 126, nr. 17

2

samenloop losgelaten. Wel sluit de keuze voor de hoogste straf aan bij de
bedoeling van het wetsvoorstel om het strafverminderende effect bij
ongelijktijdige berechting te beperken. Aandacht verdient dat in alle
gevallen waarin het gaat om te berechten misdrijven met een strafmaximum onder de twaalf jaar op grond van het amendement die
strafvermindering maximaal zal zijn.
Zoals aangegeven maakt het amendement voor de ongelijktijdige
berechting een andere vorm van bestraffing mogelijk wanneer het gaat
om misdrijven met een strafmaximum vanaf twaalf jaar die niet konden
worden opgelost. Vanuit wetssystematisch oogpunt roept dat de vraag op
waarom de oorzaak van de latere berechting – eerder kon het feit niet
worden opgelost – geen gewicht in de schaal legt bij misdrijven met een
strafmaximum dat onder de twaalf jaar ligt. Uit de toelichting op het
amendement leid ik af dat de indieners met deze voorziening een
oplossing willen bieden voor de bijzondere gevallen waarin toepassing
van artikel 63, eerste lid, Sr (aangepast zoals voorzien door het
amendement) in een cold-case zaak nog steeds kan leiden tot geen of zeer
beperkte strafruimte. Beslist de rechter tot het gebruik van de voorgestelde bevoegdheid, dan kan hij volgens het amendement nog een extra
«straf» opleggen. De rechter is in dat geval dus niet meer gebonden aan
het vaste strafmaximum van artikel 57 Sr dat ook geldt voor de ongelijktijdige berechting. Dit doet afbreuk aan de systematische consistentie die
in de huidige regeling en die van het wetsvoorstel besloten ligt. Door de
rechter de mogelijkheid te geven aanvullend een derde van het strafmaximum van het te berechten feit op te leggen, wordt volgens de
indieners geborgd dat zich bij ernstige delicten niet de situatie kan
voordoen dat de rechter geen strafruimte meer heeft. In het wetsvoorstel
is voor die situatie – met inachtneming van het bestaande stelsel – de
mogelijkheid gecreëerd van het opleggen van een gezamenlijke straf
(artikel 63, derde lid, Sr).
Het amendement hanteert het herzieningscriterium van artikel 457 Sv om
te bepalen of sprake is van een zaak die niet eerder kon worden opgelost.
Voor de herzieningsregeling is dat criterium geschikt. Dan is er al een hele
strafzaak geweest en hebben het openbaar ministerie, de rechter en de
politie al het mogelijke gedaan om alle feiten boven water te krijgen;
beoordeeld kan worden of een bepaald, eerder onbekend, gegeven tot
een andere uitkomst van de strafzaak had geleid. In het geval van het door
het amendement voorgestelde artikel 63, derde lid, Sr moet worden
teruggekeken in de tijd, vaak naar een bepaalde fase van het opsporingsonderzoek. Het lijkt dan – zeker omdat er inmiddels vele jaren verstreken
kunnen zijn – moeilijk om te bepalen of het strafbare feit eerder opgelost
had kunnen zijn en wiens verantwoordelijkheid het is dat dit niet is
gebeurd. Ik sluit niet uit dat toepassing van de regeling uitzoekwerk en
discussies zullen meebrengen die de rechter in het door het wetsvoorstel
voorgestelde stelsel bespaard blijven.
In het licht van het voorgaande kom ik tot de conclusie dat het
amendement tot een regeling leidt die op onderdelen complexer is in
toepassing en elementen bevat die niet aansluiten op de huidige
wettelijke regeling inzake de samenloop van strafbare feiten waarop het
wetsvoorstel wil voortbouwen. Dat neemt niet weg dat ook in de regeling
zoals het amendement tot stand wil brengen het uitgangspunt van
gematigde cumulatie gehandhaafd blijft en het strafverminderende effect
van de huidige regeling bij ongelijktijdige berechting wordt beperkt. Ik laat
het oordeel over het amendement aan de Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 126, nr. 17

3

Motie Helder Kamerstuk 34 126, nr. 12
De motie van het lid Helder (Kamerstuk 34 126, nr. 12) hangt samen met
het besluit van de toenmalige regering om de regeling, opgenomen in het
ter consultatie gegeven wetsvoorstel, waarbij de straf per feit wordt
bepaald, geen onderdeel meer uit te laten maken van het wetsvoorstel.
Hiertoe is besloten op grond van de adviezen van de NVvR en de Raad
voor de rechtspraak, en in navolging van de WODC-onderzoekers. Er is
voor gekozen – dit constateert de motie ook – de precieze invulling van
een beleid, gericht op het uitsplitsen van de straffen in de strafmotivering
bij meerdaadse samenloop, over te laten aan de rechtspraktijk. Ik
onderschrijf de in de motie verwoorde opvatting dat het door de rechter
uitsplitsen van de straf per feit tot meer begrip kan leiden bij slachtoffers,
nabestaanden en de samenleving doordat de rechter apart aandacht
besteedt aan elk slachtoffer en de ernst van het tegen dat slachtoffer
gepleegde feit. Ik sta dan ook positief tegenover het dictum van de motie.
Ik zou willen voorstellen de evaluatie van het wetsvoorstel, zoals voorzien
door het amendement van het lid Helder onder nr. 8, mede betrekking te
laten hebben op de wijze waarop de rechtspraktijk een beleid heeft
ontwikkeld over het uitsplitsen van straffen in de strafmotivering bij
meerdaadse samenloop en welk effect dit beleid heeft gesorteerd. Als de
motie onder Kamerstuk 34 126, nr. 12 op deze wijze mag worden gelezen,
ben ik graag bereid de motie over te nemen.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 126, nr. 17

4