Mnster van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Gezondheidsraad

Datum:
Bijlagen:

31 januari 2018
1

Uw kenmerk:
Ons kenmerk:1291902/alg
-

E-mail: voorzittergr.nl
Telefoon: 0703407520

Onderwerp: Evaluatie Gezondheidsraad

Geachte minister,
Is de Gezondheidsraad voldoende toekomstbestendig? Die vraag stond centraal in de evaluatie
die onlangs is uitgevoerd door een externe commissie, onder voorzitterschap van prof. dr. Wim
Derksen. De commissie heeft gesproken met opdrachtgevers, samenwerkingspartners,
gebruikers van adviezen en vertegenwoordigers van de raad en zijn secretariaat.
Graag lichten wij in deze brief het evaluatierapport (bijgevoegd) en onze reactie hierop toe.
Aanpassingen nodig voor toekomstbestendige raad
De commissie concludeert dat de Gezondheidsraad groot gezag heeft en dat het werk van de
raad een goede doorwerking heeft in beleid en maatschappij. De commissie is van mening dat
er juist in de huidige tijd van snelle ontwikkelingen een plek is voor een adviesorgaan als de
Gezondheidsraad, met een sterk wetenschappelijk profiel, dat transparante en toegankelijke
adviezen produceert. Tegelijkertijd constateert zij dat de lange doorlooptijd van adviezen een
belangrijke zwakte is. Volgens haar zijn er veranderingen nodig in de Organisatie om de
werkwijze van de Gezondheidsraad aan te passen aan de eisen van deze tijd, en vraagt dit
sterk leiderschap. De commissie doet aanbevelingen om het wetenschappelijke profiel te
koesteren en de werkwijze en interne Organisatie van de raad en het secretariaat te
vernieuwen.
Het verheugt ons dat de evaluatie het grote beleidsmatige en maatschappelijke belang van de
raad onderstreept. We onderkennen ook dat tijdigheid een onveranderd zwakke factor is. Het
rapport bevestigt ons in een aantal reeds ingezette ontwikkelingen en prikkelt ons daarnaast om
stevig te investeren in onze toekomstbestendigheid. Veel aanbevelingen uit het rapport achten
we daarbij zeer bruikbaar.
Wetenschappelijk profiel koesteren
We delen de visie van de evaluatiecommissie dat het wetenschappelijke profiel van de raad
bestendiging verdient, omdat de raad hieraan zijn gezag ontleent. Ook onderschrijven we de
aanbevelingen van de commissie om duidelijk te rapporteren waar de stand van wetenschap
ophoudt en de normatieve afweging begint, om transparanter te verantwoorden welke
methoden zijn gebruikt en om maatschappelijk betrokkenen geen rol te geven in de
wetenschappelijke bewijsvoering. Bij de literatuuranalyse, beoordeling en rapportage beogen
we gebruik te maken van state of the art technieken.

Bezoekadres
Parnassusplein 5
2511 VX Den Haag

e. infogrnI
t. 070 340 75 20
www.gezondheidsraad ni

Pagina 1 van 3

Gezondheidsraad

Doorlooptijden verbeteren
De aard van het werk in combinatie met de huidige werkwijze van de raad brengt lange
doorlooptijden met zich mee. In het verleden hebben verbeteringen in procedures de
doorlooptijd verkort. Deze is tijdens de periode waarop de evaluatie betrekking had echter niet
wezenlijk meer veranderd. De commissie bepleit een grondige aanpassing van de werkwijze
om de tijdigheid van adviezen te verbeteren. Zij beschrijft hiervoor een aantal mogelijkheden,
die deels binnen de huidige financiële kaders passen. In navolging daarvan zullen we de
instelling van meer vaste commissies onderzoeken en experimenteren met gebruik van
geavanceerde technieken voor literatuuronderzoek. Ook internationale samenwerking kan
bijdragen aan efficiency, al heeft de ervaring ons geleerd dat de verschillen tussen landen te
groot zijn om zinvol te kunnen samenwerken op het niveau van adviesraden. Daarom gaan we
verder op de ingeslagen weg om per werkterrein na te gaan welke vorm van internationale
uitwisseling het meeste opbrengt. We hebben bijvoorbeeld ervaring met samenwerking met
Duitsland en Frankrijk op het gebied van blootstelling aan gevaarlijke stoffen op de werkplek.
Ook kunnen we meer gebruikmaken van internationale experts in commissies en bij peer
review. Verder zullen we ons licht opsteken bij buitenlandse collega’s om te bezien hoe het
adviesproces versneld kan worden. In dit kader is op het gebied van vaccinaties een
werkbezoek in voorbereiding aan de Britse National Immunization Technical Advisory Group
(NITAG) om te zien hoe zij hun adviestrajecten vormgeven.
Daarnaast schetst de commissie aanpassingen aan het adviestraject die wel budgettaire
consequenties hebben. Zo noemt zij de mogelijkheid om analoog aan de WHO te werken met
tweedaagse bijeenkomsten van adviescommissies. In aanvulling daarop verwachten wij dat ook
bijvoorbeeld frequenter vergaderen in combinatie met de inzet van extra mankracht per
adviestraject kan leiden tot substantiële tijdwinst. Graag verkennen we met onze
opdrachtgevers hoe wij het beste kunnen aansluiten bij hun wensen en welke financiële ruimte
hiervoor bestaat.
Interne Organisatie versterken
Wij zijn voornemens de interne Organisatie van de raad beter te stroomlijnen en de positie van
de leiding daarbij te verstevigen. De Presidiumcommissie is bereid de leiding van de
Gezondheidsraad te versterken bij het uitzetten van strategische lijnen van de raad. Ook
onderschrijven we de aanbeveling om de beraadsgroepen een duidelijker omschreven mandaat
te geven zodat de toetsing van conceptadviezen minder vrijblijvend wordt. Omdat de twee
beraadsgroepen pas twee jaar in hun huidige vorm bestaan en een zittingstermijn van vier jaar
hebben, overwegen we op dit moment geen samenvoeging. Positief staan we tegenover het
voorstel de inbreng van jonge wetenschappers te vergroten, onder andere in de
Presidiumcommissie. Verder zullen we onderzoeken waar standaardisering van werkwijzen van
commissies aangewezen is.

Pagina 2 van 3

Gezondheidsraad

Reorganisatie
Wat betreft het secretariaat staat het komend jaar in het teken van een reorganisatie. Het doel
daarvan is het creëren van een wetenschappelijk secretariaat dat is toegesneden op een
veranderende omgeving en weet aan te sluiten bij de behoeften van opdrachtgevers, dat
vernieuwing omarmt en de competenties heeft om te experimenteren met innovatieve
werkwijzen.
Tot slot
Met deze brief hebben wij u laten zien wat onze belangrijkste doelen zijn voor de komende
jaren: behouden en versterken van de positie van de raad als wetenschappelijk adviesorgaan,
bekorten van de doorlooptijd, versterken van de interne Organisatie van de raad en bouwen aan
een responsief en innovatief wetenschappelijk secretariaat. Al met al aanzienlijke uitdagingen.
Wij vertrouwen erop dat we u hiermee in de toekomst slagvaardiger en even gedegen als nu
kunnen adviseren over gezondheidsvraagstukken.
Deze brief met bijbehorend rapport is tevens verzonden aan de minister van BZK en aan de
voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer en in afschrift verzonden aan de bewindspersonen
van SZW, lenW en LNV.

endelijke groet,

Uct

mr. M.C. Kerkhof, alge

eetaris

Pagina 3 van 3

Evaluatie van de Gezondheidsraad
Periode 2013-2016
Rapport van de externe evaluatiecommissie

Rotterdam, december 2017
Prof. dr. Wim Derksen (voorzitter)
Prof. dr. Jozien Bensing
Prof. dr. Dymph van den Boom
Prof. dr. Wim Stalman
Dr. Judith van den Bosch (secretaris)

Samenvatting
Conform de Kaderwet Adviescolleges wordt de Gezondheidsraad sinds 1997 elke vier jaar geëvalueerd.
Een externe commissie heeft die evaluatie verricht voor de periode 2013-2016. De commissie heeft zich
met name de vraag gesteld of de huidige Gezondheidsraad toekomstbestendig is.
De commissie concludeert dat de Gezondheidsraad (nog steeds) groot gezag heeft en dat het werk van
de Gezondheidsraad een grote doorwerking kent in beleid en maatschappij. Dat gezag verwerft de Ge
zondheidsraad vooral door zijn onafhankelijkheid en doordat zijn adviezen zwaar op wetenschappelijk
onderzoek leunen.
In feite kent de Gezondheidsraad maar één zwakte, namelijk de lange doorlooptijden van de adviezen.
Dat probleem bestaat overigens al vele jaren. Achter dat probleem gaat een groter probleem schuil: vol
gens de commissie ontbreekt het de Gezondheidsraad aan het noodzakelijke aanpassingsvermogen
aan een veranderende context.
Ontwikkelingen gaan steeds sneller. Er wordt door steeds meer mensen steeds meer kennis gegene
reerd. Informatie wordt steeds breder toegankelijk. De maatschappij vraagt steeds meer kennis. En ge
zag van autoriteiten neemt af.
De commissie meent dat er ook in die context plaats is voor een adviesorgaan als de Gezondheidsraad,
met een sterk wetenschappelijk profiel, dat transparante en toegankelijke adviezen produceert. Tegelij
kertijd ziet de commissie dat er voor de toekomstbestendigheid van de Gezondheidsraad veranderingen
in de organisatie nodig zijn, die sterk leiderschap vragen, om de werkwijze van de Gezondheidsraad aan
de eisen van deze tijd aan te passen.
De commissie doet de volgende aanbevelingen om de Gezondheidsraad toekomstbestendig te maken:
1. Koester het wetenschappelijke profiel van de Gezondheidsraad door de toetsing van de adviezen in
de Beraadgroep te verstevigen, door alleen te adviseren bij voldoende wetenschappelijk bewijs, door
de transparantie van de methoden en van de onderliggende redenering van de adviezen te vergro
ten, door processen te standaardiseren, en door maatschappelijke partners alleen te betrekken bij de
vraagarticulatie en implementatie van de adviezen.
2. Pas de werkwijzen grondig aan, onder andere door meer gebruik te maken van vaste commissies,
door innovatieve technieken afkomstig uit de informatietechnologie, door internationaal meer samen
te werken, en door een efficiëntere inrichting van het adviestraject, zoals door middel van meerdaagse commissievergaderingen.
3. Versterk de leiding van de Gezondheidsraad door de interne organisatie te versterken, onder andere
door de Presidiumcommissie meer gewicht te geven, door de twee Beraadsgroepen samen te voe
gen en door de nieuwe Beraadsgroep een groter mandaat te geven bij de toetsing van de adviezen.
4. Creëer een wetenschappelijk secretariaat waarin de vernieuwing breed wordt omarmd en dat de
competenties heeft om nieuwe werkwijzen toe te passen. De commissie is van oordeel dat de beno
digde vernieuwingen slechts kans van slagen hebben, nadat het wetenschappelijk secretariaat fun
damenteel is gereorganiseerd én vernieuwd.

Summary
In accordance with the Advisory Bodies Framework Act, the Health Council of the Netherlands
has been
evaluated every four years since 1997. An external committee conducted the present evaluation
for the
period 2013-2016. In particular, the Committee has asked itself whether the current Health Council
can
withstand the future.
The Committee conciudes that the Health Council (stili) has great authority and that the work
of the
Health Council has a major impact on policies and society. The Health Council gains ts authority
mainly
by virtue of its independence and because its advice is heavily reliant on scientific research.
In fact, the Health Council has only one weakness, namely the long lead times for its advisory
reports.
This has been a problem for many years. The problem of lead times masks a further problem:
according
to the Committee, the Health Council lacks the necessary flexibility and adaptability in a rapidly
changing
context. Societal, political and scientific developments are becoming increasingly rapid. More
and more
knowledge is being generated, and information is becoming widely accessible. Society has a
growing
demand for knowledge, and at the same time the influence of authorities, including science,
is decreas
ing.
The Committee believes that in such a context there still is room for an advisory body such as
the
Health Council, with a strong scientific profile, which produces transparent and accessible advisory
re
ports. At the same time, the Committee sees that to ensure a sustainable Health Council, there
is a need
for changes in the organisation, and for strong leadership in order to adapt the practices
of the Health
Council to today’s requirements.
The committee makes the following recommendations to ensure a sustainable Health Council:
1. Foster the scientific profile of the Health Council by strengthening the review of advisory
reports by
the Standing Committee, by only issuing advice in case of sufficient scientific evidence, by increasing
the transparency of the methods used and the underlying reasoning of an advice, by standardising
processes, and by involving stakeholders only in the process of demand articulation and implementa
tion of recommendations.
2. Adapt working procedures thoroughly, by increasing the use of permanent committees, by
using in
novative techniques from information technology, by cooperating more with international organisa
tions and experts, and through a more efficient design of advisory processes; for example
by means
of multi-day committee meetings, among others.
3. Reinforce the Health Council’s leadership by strengthening the internal organization, among
others,
by giving the Presidium Committee more authority, by combining the two Standing Committees
into
one combined committee, and by giving the new Standing Committee a larger mandate when
review
ing advisory reports.
4. Create a scientific secretariat which embraces innovation and has the competences apply
to
these
innovative methods. The committee believes that the required innovations are most likely to be
suc
cessful after the scientific secretariat is fundamentally restructurecl and modernised.

Inhoud

1

Inleiding

1.1

Leeswijzer

2

2

Werkwijze van de commissie

5

2.1
2.2
2.3
2.4

Interviews
Analyse 10 adviezen
Contextuele respons analyse
Overige informatie

5
5
6
6

3

Bevindingen

3.1

Relevantie voor beleid

3.1.1 Agendering en signalering
3.1.2 Tijdigheid
3.2 Doorwerking van de adviezen
3.2.1 Politieke en maatschappelijke doorwerking: contextuele respons analyse

1

7
7
7
9

12
12
13
14

3.2.2

Gezag

3.2.3
3.2.4
3.2.5

Kwaliteit van de adviezen
Betrekken van belanghebbenden
Communicatie

16
17

3.3

Organisatie en werkwijze

18

4

Conclusies en aanbevelingen

21

Referenties
1. Lijst van gesprekspartners
II. Tien adviezen geanalyseeerd
III. Achtergronddocumenten
IV. Doorlooptijden
V. Tabellen conceptuele respons analyse

23
24
25
26
27
28

1

inleiding

De Gezondheidsraad (de Raad) heeft tot wettelijke taak Onze Ministers en de beide Kamers der StatenGeneraal voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien van vraagstukken op het gebied van
de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek door middel van het uitbrengen van rapporten.
1
Ministers vragen de Gezondheidsraad om advies waarmee beleidsbeslissingen onderbouwd kunnen
worden. Daarnaast heeft de Gezondheidsraad een signalerende functie en kan ook ongevraagd advies
2
uitbrengen.
De Gezondheidsraad voert sinds 1997 elke vier jaar een evaluatie uit van zijn functioneren vanwege de
Kaderwet adviescolleges. Het is aan de Gezondheidsraad zelf of dit een zelfevaluatie is, of dat er een
externe commissie gevraagd wordt. De huidige evaluatie over de periode 2013-2016, is uitgevoerd door
een externe commissie, bestaande uit de volgende leden:
• Prof.dr. Wim Derksen, emeritus hoogleraar bestuurskunde, Erasmus Universiteit Rotterdam, voorzit
ter
• Prof.dr. Jozien Bensing, emeritus hoogleraar klinische en gezondheidspsychologie, Universiteit
Utrecht
• Prof.dr. Dymph van den Boom, emeritus hoogleraar algemene pedagogiek, Universiteit van Amster
dam
• Prof.dr. Wim Stalman, emeritus hoogleraar ontwikkeling medisch onderwijs en onderzoek, VUmc,
Amsterdam.
Dr. Judith van den Bosch, directeur van onderzoeksbureau Pallas was secretaris van de commissie.
Opbrengst eerdere evaluaties
In 2008 concludeerde een eerdere externe evaluatiecommissie dat de Gezondheidsraad zou moeten
investeren in internationale samenwerking en dat de organisatie zich meer moet aanpassen aan de be
hoeften van cliënten (tijdig adviseren), de eisen vanuit het gezondheidsbeleid en het onderzoeksveld, en
aan de beschikbare middelen. De Gezondheidsraad onderkende in zijn reactie de behoefte aan snellere
advisering: ‘want beleidsmakers hebben te maken met de enorme groei van kennis en mogelijkheden op
het gebied van de volksgezondheid, behoeften van de samenleving, druk vanuit de industrie, en een
soms snel veranderende politieke context. Uit de zelfevaluatie over de periode 2008-2012, blijkt dat de
doorlooptijden van de adviezen sterk zijn verbeterd, maar de Gezondheidsraad geeft tegelijkertijd aan
dat ‘er een grens aan de versnelling van het proces zit ondermeer omdat de raad werkt met externe
deskundigen die grotendeels belangeloos hun medewerking verlenen naast hun reguliere werkzaamhe
den’. De raad neemt zich voor ‘door goed overleg met opdrachtgevers te bewaken dat de planning van
de adviezen aansluit bij de behoeften van de ministeries’.
Vragen aan de evaluatiecommissie
Uit de vragen die de Gezondheidsraad formuleerde ten behoeve van de evaluatie over de periode 20132016 blijkt dat er met name rond het tijdig adviseren nog steeds een probleem ligt. De Gezondheidsraad
vraagt zich af of de huidige werkwijze (‘het Gezondheidsraadmodel’) wel toekomstbestendig is. Ondanks
een substantiële verkorting van de doorlooptijd van de adviezen in de vorige evaluatieperiode, is de Ge
zondheidsraad nog steeds niet in staat gebleken om voor wat betreft de tijdige advisering te voldoen aan
de behoefte van de departementen. Daarnaast heeft de Gezondheidsraad de commissie gevraagd te
beoordelen hoe goed de Gezondheidsraad zich van zijn wettelijke taak heeft gekweten. Naast agende
ring en signalering, gaat het daarbij specifiek om de impact van adviezen, en om nieuwe initiatieven zo
als het betrekken van belanghebbenden in het adviestraject en het toegankelijker maken van de advie
zen voor een breed publiek. Tot slot vraagt de Gezondheidsraad zich af of het huidige financieringsmo
del nog wel toekomstbestendig is.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

Is de Gezondheidsraad toekomstbestendig?
Is de Gezondheidsraad voldoende toekomstbestendig? Dat ziet de commissie als centrale vraag voor
deze evaluatie. Toekomstbestendigheid vraagt het vermogen zich aan te kunnen passen aan een (snel)
veranderende politieke, maatschappelijke en wetenschappelijke context. Wetenschap en technologie
zijn
onmisbaar geworden in onze moderne cultuur en zijn belangrijke aanjagers van sociale en economische
voorspoed. Het publiek verwacht dat de regering kapitaliseert op de voordelen van nieuwe wetenschap
pelijke ontdekkingen en nieuwe technologieën. Hierdoor ontstaan vele complexe issues. Vooral de ge
zondheidszorg wordt geconfronteerd met een massa uitdagingen die variëren van het inzetten van
nieuwe technologieën tot het voorkomen van obesitas en tot het behandelen van chronische ziekten. Re
geringen worden in toenemende mate met complexe vragen geconfronteerd en moeten besluiten nemen
met een grote maatschappelijke impact. Binnen de politieke werkelijkheid is er meer haast en er komt
een nieuwe generatie beleidsmakers die gewend is aan snelle toegang tot informatie.
Bovendien is de autoriteit van wetenschappelijke en technologische kennis niet langer vanzelfsprekend.
Die wordt in toenemende mate geplaatst in een bredere sociale context en is een zaak van publiek debat
geworden. Daar komt bij, dat de hoeveelheid informatie exponentieel toeneemt en voor een breed pu
bliek toegankelijk is. Aan de andere kant biedt de technologie ook steeds meer mogelijkheden om die
informatie sneller te verwerken en te analyseren. En is tegelijkertijd de nuancering op zijn plaats dat
meer kennis niet altijd snel leidt tot radicaal andere standpunten.
Tegen deze achtergrond, die uitdagingen biedt aan een wetenschappelijk adviescollege als de Gezond
heidsraad, heeft de evaluatiecommissie gekeken wat de sterke en zwakke punten van de Gezondheidsraad zijn, en waar er kansen liggen.

1.1

Leeswijzer

Het vervolg van het rapport bevat de werkwijze van de commissie (H2), de bevindingen (H3) en de con
clusies en aanbevelingen (H4). Voor de lezer die minder is ingevoerd in de terminologie rond de Ge
zondheidsraad, zijn organisatie, taken en werkwijze, worden eerst enige begrippen uitgelegd in een be
grippenkader.
Bij het beschrijven van de bevindingen wordt in iedere paragraaf eerst, voor zover aanwezig, achter
grondinformatie uit documenten of websites gegeven, vervolgens worden eventuele nieuwe cijfers
of
analyses gepresenteerd, gevolgd door de bevindingen uit de gesprekken, en de beoordeling van deze
informatie door de commissie. Hoofdstuk vier bevat de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van
de
commissie.

2

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Begrippenkader Gezondheidsraad

Wettelijk kader
Artikel 21 van de Gezondheidswet stelt: “Er is een Gezondheidsraad.” De Gezondheidsraad heeft tot taak
Onze Minister en de beide kamers der Staten-Generaal voor te lichten over de stand der wetenschap ten
aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek door
middel van het uitbrengen van rapporten (adviezen). De Gezondheidsraad valt onder de Kaderwet adviescolleges. Er zijn een aantal uitzonderingen m.b.t. aantal leden en zittingstermijn t.o.v. ander adviescolleges
die onder deze wet vallen. Die uitzonderingen zijn gespecificeerd in de Gezondheidswet.
De voorzitter van de Raad heeft de bevoegdheid commissies samen te stellen uit de leden van de Raad en
wijst een commissievoorzitter aan. In commissies kunnen ook anderen dan leden van de Raad betrokken
worden voor zover dat voor de vervulling van haar taak nodig is. Commissies zijn bevoegd, in naam van
de Gezondheidsraad en met tussenkomst van de voorzitter, een rapport uit te brengen. De wet regelt dat de
Gezondheidsraad over een Algemeen Secretaris beschikt, die voor zijn werkzaamheden uitsluitend verant
woording hoeft af te leggen aan de voorzitter. Aan deze secretaris kunnen andere medewerkers toege
voegd worden. De Algemeen Secretaris en de andere medewerkers (mcl. de wetenschappelijk secretaris
sen) zijn geen lid van het adviescollege. De minister benoemt, bevordert, schorst en ontslaat, na overleg
met de voorzitter van de Raad, de secretaris en de andere medewerkers.
Technisch-specialistisch adviescolleQe
Onder de Kaderwet adviescolleges vallen, naast tijdelijke of eenmalige adviescolleges, twee typen vaste
adviescolleges: de strategische en de technisch-specialistische adviescolleges. Binnen het domein van
volksgezondheid en samenleving is de Gezondheidsraad het technisch-specialistische adviescollege; de
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) het strategische. Beide typen vaste adviescolleges
hebben de volgende functies:
•
Makelaar tussen de wetenschappelijke wereld en de beleidspraktijk;
•
Producent van nieuwe beleidsopties die ook verder af kunnen staan van de gangbare beleidsopties;
•
Politiek/bestuurlijke opinie; signaalfunctie van (maatschappelijke) trends en thema’s.
De technisch-specialistische adviescolleges hebben ook bovengenoemde functies maar dan met een
‘smalle’, specialistische taakstelling. Zij adviseren over een bepaald rechtsgebied en/of bepaalde techni
sche, specialistische 3
aangelegenheden.
Werkterrein
Opdrachtgevers van de Raad zijn de ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid (SZW), van Infrastructuur en Milieu (IenM) en Economische Zaken (EZ) (namen
zoals in de periode 2013-2016). Als opdrachtgever(s) ziet de raadde ministers van voornoemde departe
menten. Hiernaast kan ook het parlement een adviesaanvraag indienen bij de Raad. Naast gevraagde kan
de Raad ook ongevraagde adviezen uitbrengen. Wat betreft de financiering van de Gezondheidsraad kwam
in 2016 63% van het budget van VWS, 18% van SZW(arbo-adviezen), 16% van IenM (leefomgeving advie
zen) en 3% van EZ.
De werkterreinen zijn: optimale gezondheidszorg, preventie, gezonde voeding, gezonde leefomgeving, ge
zonde arbeidsomstandigheden en innovatie en kennisinfrastructuur. Elk jaar stelt de Gezondheidsraad een
werkprogramma op met daarin een overzicht van de vraagstukken die in het komende kalenderjaar onder
werp van advisering zullen zijn. Het werkprogramma wordt opgesteld na overleg met diverse departemen
ten en na raadpleging van groeperingen binnen de Gezondheidsraad.
Adviezen
Er wordt binnen de Gezondheidsraad vaak gesproken over de ‘klassieke’ adviezen. Dit zijn de adviezen
waarbij er een schriftelijke vraag van de opdrachtgever is, er een commissie ingesteld wordt, een traject met
commissievergaderingen is en het conceptadvies getoetst wordt in de Beraadsgroep. Naast deze ‘klas
sieke’ adviezen zijn er adviezen die op onderdelen een ander traject kennen. Dat zijn bijvoorbeeld de onge
vraagde adviezen, de adviezen in het kader van de Wet Bevolkingsonderzoek (WBO), de adviezen over
rijgeschiktheid en de adviezen op het terrein van de gevaarlijke stoffen.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 201 3-2016

3

Het Gezondheidsraadmodel
Er wordt in het kader van de werkwijze van de Gezondheidsraad gesproken over het Gezondheidsraad
model. De kernelementen hiervan zijn dat een advies geformuleerd wordt door een muitidisciplinaire
commissie van experts die grotendeels op vrijwillige basis hun werk doen.
4
Gremia binnen de Raad

Voorzitter en vicevoorzifter
De voorzitter van de Raad heeft de bevoegdheid commissies samen te stellen uit de leden van de Raad
en wijst een commissievoorzitter aan. Het reglement van orde voor zowel de Raad als de commissies
wordt door de voorzitter van de Raad vastgesteld. Adviesrapporten worden uitgebracht met tussenkomst
van de voorzitter.
Commissies
De adviezen worden gemaakt door commissies. Benoeming van leden van commissies geschiedt door
de voorzitter en heeft plaats â titre personnel. Naast leden kunnen ook adviseurs aan een commissie
worden toegevoegd, die wel spreek- maar geen stemrecht hebben. Commissies bestaan uit onafhanke
lijke deskundigen; ambtenaren kunnen geen lid zijn van een commissie, wel adviseur. Deelname aan
commissies geschiedt behoudens vacatiegeld en reiskosten onbezoldigd. Het zijn de commissies die,
namens de Raad, adviezen uitbrengen. Gezien het grote belang van commissies wordt er veel aandacht
besteed aan hun samenstelling, wat betreft multidisciplinariteit, maar ook wat betreft onafhankelijkheid
van de leden. Er zijn ad hoc-commissies, die speciaal voor een bepaald advies worden geformeerd,
maar ook vaste commissies die de vaste activiteiten van de Gezondheidsraad voor hun rekening nemen.
Sommige van deze vaste activiteiten zijn bij wet vastgelegd, zoals de advisering in het kader van de Wet
Bevolkgingsonderzoek (WBO). Commissies komen circa zes tot zeven keer voor beraad bijeen. Beraad
slagingen van de commissie zijn vertrouwelijk en mededelingen over de werkzaamheden van een com
missie mogen alleen door of in overleg met de voorzitter van de Raad worden gedaan.
-

-

Beraadsgroepen
De Beraadsgroepen beoordelen de conceptadviezen op hoofdlijnen. Daarbij gaat het onder meer om de
samenhang met eerdere adviezen, de kracht van de onderbouwing en aansluiting bij relevante ontwikke
lingen in het veld. Ook wordt in de Beraadsgroepen besproken wat nodig is voor een goede doorwerking
van de adviezen. Er zijn momenteel twee Beraadsgroepen.
Conceptadviezen worden vervolgens altijd voorgelegd aan de voorzitter van de Raad, die bovendien
middels het instrument van de aanbiedingsbrief een eigen oordeel over het advies kan uitspreken.
Presidiumcommissie
De Presidiumcommissie treedt op als klankbord en denktank voor de voorzitter van de Gezondheidsraad
met betrekking tot de algemene strategie en het totale functioneren van de Gezondheidsraad. Zij wordt
gehoord bij het opstellen van het werkprogramma, de periodieke evaluatie en/of audit, en bij het aan
gaan van formele samenwerkingsverbanden. De Presidiumcommissie bestaat uit de voorzitter en vicevoorzitter van de raad, de vicevoorzitters van de beide Beraadsgroepen en de voorzitters van de vaste
commissies.
Het secretariaat
Voor het advieswerk krijgt de raad ondersteuning van een secretariaat, dat is onderverdeeld in een we
tenschappelijke staf (de wetenschappelijk secretarissen en redacteuren) en een afdeling bedrijfsvoering.
Het secretariaat wordt geleid door de Algemeen Secretaris. De leden van de wetenschappelijke staf be
reiden de adviezen voor: zij doen literatuuronderzoek en adviseren het voorzitterschap over de samen
stelling van commissies. Gedurende het gehele adviesproces ondersteunen zij, als secretaris, de com
missie. Tot slot schrijven zij het conceptadvies. De redacteuren maken de adviezen tot een goed lees
baar geheel en schrijven persberichten en andere teksten die ‘naar buiten’ gaan. In 2016 bestond het
secretariaat uit 41,1 FTE

4

Evaluatierapport Gezondheidsraad 201 3-2016.

2

Werkwijze van de commissie

2.1

Interviews

De commissie heeft gesprekken gevoerd met de opdrachtgevers en andere belanghebbenden van de
Gezondheidsraad. Daarnaast heeft zij andere adviesraden nationaal en internationaal bevraagd. In bij
lage 1 is een lïjst met geïnterviewde personen opgenomen. Daarnaast heeft de commissie gedurende
een site-visit gesprekken gevoerd met secretarissen van de Gezondheidsraad, met de leiding van de
Raad een aantal commissievoorzitters, leden van de Presidiumcommissie en de vicevoorzitter van de
Beraadsgroep volksgezondheid.
De commissie realiseert zich dat de respondenten met name afkomstig zijn uit direct betrokkenen bij de
Gezondheidsraad (opdrachtgevers, samenwerkingspartners, gebruikers van de adviezen). Zij kennen de
Gezondheidsraad goed en kunnen daarom een gefundeerd oordeel geven over zijn functioneren. Een
potentieel nadeel is dat men terughoudender is met het uiten van kritiek, dan respondenten die wat ver
der van de Raad af staan. Om deze terughoudendheid wat te doen afnemen, heeft de commissie bij de
respondenten aangegeven dat het rapport geen tot personen herleidbare quotes zou bevatten.
Als uitgangspunt voor de interviews heeft de commissie een vragenkader opgesteld, waarin vragen bin
nen de volgende domeinen aan de orde komen:
• Relevantie van de adviezen voor beleid. Het gaat hierbij om relevantie voor het beleid van de op
drachtgevers van de Gezondheidsraad, maar daarnaast ook of de adviezen van de Gezondheidsraad
relevant zijn voor het beleid van andere belanghebbenden uit het veld. Hier vallen aspecten van het
werk van de Gezondheidsraad onder als agendering en signalering van onderwerpen, en het aanslui
ten bij de adviesbehoefte van de opdrachtgever wat betreft tijdigheid.
• Kwaliteit van de adviezen. Hier vallen aspecten onder van transparantie en toetsing.
• Maatschappelijke meerwaarde. De commissie heeft de vragen hierbinnen toegespitst op de wenselijk
heid van het betrekken van maatschappelijke partners in het adviestraject, de aansluiting bij maat
schappelijk relevante onderwerpen, en de communicatie.
• Organisatie en werkwijze. De twee belangrijkste vragen zijn hier of de organisatie en werkwijze van
de Gezondheidsraad in voldoende mate aansluiten bij de eisen van beleidsrelevantie, kwaliteit en
maatschappelijke meerwaarde. En of deze Organisatie en werkwijze toekomstbestendig is.

2.2

Analyse 10 adviezen

Naast de gesprekken heeft de commissie 10 adviezen (zie bijlage II) nader geanalyseerd op enerzijds de
transparantie van de gebruikte methode en anderzijds vanuit een bestuurskundig perspectief. De com
missie heeft zes op basis van titel en samenvatting aansprekende klassieke’ adviezen (zie begrippenkader) of briefadviezen geselecteerd. Daarnaast zijn er twee aselect gekozen signalementen en twee
aselect gekozen niet-klassieke adviezen geselecteerd.
In de analyse van de methode is gekeken of het werk van de Gezondheidsraad voldoet aan de principes
van reproduceerbaarheid en toetsbaarheid. In de bestuurskundige analyse is gekeken naar het norma
tieve kader van de adviezen van de Gezondheidsraad. Onderzoek geeft met al zijn beperkingen aan hoe
de werkelijkheid eruit ziet, maar niet hoe de werkelijkheid eruit zou moeten zien. Om op die laatste vraag
een antwoord te kunnen geven, zijn er allerlei normen buiten de wetenschap nodig. Een goed advies is
gebaseerd op twee elementen: de stand van de wetenschap (de bestaande kennis) en ethische, poli
tieke en maatschappelijke normen, waarbij transparant hoort te zijn hoe groot het gewicht van beide is in
het uiteindelijke advies.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

5

2.3

Contextuele respons analyse

De maatschappelijke relevantie van de publicaties van de Gezondheidsraad is in kaart gebracht met be
hulp van een contextuele response analyse.
5 De analyse strekt zich uit over alle rapporten van de Ge
zondheidsraad uit 2015 en 2016 (n=54). De analyse richt zich op het zoeken van referenties in het parle
ment (via de internet site OfficiëleBekendmakingen.nl), op algemeen gebruik (via de zoekmachines
Google en BING). De referenties in het parlement zijn niet alleen kwantitatief maar ook op inhoud onder
zocht. Aandachtspunt hierbij is de wijze waarop de studies worden genoemd in termen van acceptatie
van hun uitkomsten. Bij de internet searches zijn frequent voorkomende referenties uitgesplitst naar soci
aal economische sector, zodat een vergelijkend beeld ontstaat van de diversiteit van gebruikers voor af
zonderlijke studies. Daardoor is het mogelijk een analyse te verrichten van de relevantie van afzonder
lijke publicaties voor specifieke groepen van gebruikers en een onderscheid te maken naar domein (zo
als Preventie, Arbo, Zorg) en naar type publicatie. Ook hier is, waar mogelijk, aandacht gegeven aan de
acceptatie van onderzoeksuitkomsten door nader in te gaan op de karakterisering van gebruikers.

2.4

Overige informatie

Verder heeft de commissie een aantal achtergronddocumenten betrokken in de evaluatie. De commissie
heeft een aantal (concept) rapporten van de Gezondheidsraad ontvangen (zie bijlage III), evenals infor
matie over de doorlooptijden van de adviezen (bijlage IV) en de begroting van de Gezondheidsraad.

6

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

3

Bevindingen

In dit hoofdstuk rapporteert de commissie eerst haar bevindingen ten aanzien van de relevantie van de
adviezen voor het beleid. Deze bevindingen zijn toegespitst op de agendering en tijdigheid van de advie
zen (paragraaf 3.1). Daarna worden resultaten die samenhangen met de doorwerking van de adviezen
besproken, te weten het gezag van de Gezondheidsraad, de kwaliteit van de adviezen, het betrekken
van belanghebbenden bij de adviezen en de communicatie (paragraaf 3.2). Ten slotte komen de Organi
satie en de werkwijze van de Gezondheidsraad aan de orde (paragraaf 3.3).

3.1

Relevantie voor beleid

Een advies is relevant voor beleid als het de juiste vragen beantwoordt, op tijd komt en bruikbare aanbe
velingen doet. Het ligt dicht bij de doorwerking in beleid (zie paragraaf 3.2). De adviezen van de Raad
zijn niet alleen van belang voor overheidsbeleid maar ook voor andere belanghebbenden, zoals be
roepsorganisaties, of partijen in het veld die aanbevelingen implementeren.
3.1.1

Agendering en signalering

Achtergrondinformatie
De overheid heeft binnen het veld van de volksgezondheid en zorg verschillende adviesorganen, uitvoe
rende instanties en kennisinstituten tot haar beschikking om haar van kennis te voorzien. De Gezond
heidsraad heeft een adviserende functie die gebaseerd is op bestaande kennis, het heeft geen uitvoe
rende taak, en genereert geen nieuwe kennis. In deze adviserende functie onderscheidt de Gezond
heidsraad zich, als technisch-specialistisch adviesorgaan (zie begrippenkader), in het domein van de
volksgezondheid en zorg van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), als strategisch ad
viescollege.
De Gezondheidsraad is onafhankelijk van zijn opdrachtgevers, de ministeries. Dit in tegenstelling tot
Zelfstandig Bestuursorganen, zoals ZonMW, Zorginstituut Nederland (ZIN), de Nederlandse Zorgautori
teit (NZa), of onderdelen van het ministerie van VWS, zoals het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM) en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).
Volgens de Kaderwet Adviescolleges (artikelen 17 en 18), die ook van toepassing is op de Gezondheidsraad, kunnen adviescolleges adviseren op schriftelijk verzoek van de minister of één van beide Kamers,
of uit eigen beweging, Belanghebbende partijen kunnen zich dus in principe ook rechtstreeks tot de Ge
zondheidsraad wenden met een verzoek een signalerend advies uit te brengen over een bepaald onder
werp. Dat is nog nooit op die manier gebeurd.
6 Daarnaast kunnen belanghebbenden indirect proberen
een onderwerp te agenderen via de opdrachtgevers van de Gezondheidsraad. In de periode 2013-2016
is tweemaal na een burgerinitiatief door de Tweede Kamer een advies gevraagd (Lyme onder de loep
(2013) en het advies over myalgische encefalomyelitis (ME) en het chronische vermoeidheidssyndroom
(CVS).
Aantal adviezen per domein
De Gezondheidsraad heeft in de periode 2013-2016 121 adviezen uitgebracht, waaronder 26 briefadvie
zen. Veertien van deze 121 adviezen waren signalementen. Deze 121 adviezen zijn als volgt verdeeld
over de domeinen: 17% zorg, 31% preventie, 1% voeding, 12% leefomgeving, 2% innovatie en kennisin
frastructuur en 36% arbeidsomstandigheden (arbo).
Ter vergelijking: in de evaluatieperiode 2008-2012 werden er 187 adviezen uitgebracht, als volgt ver
deeld over de domeinen: 13% zorg, 24% preventie, 7% voeding, 12% leefomgeving, 7% innovatie en
kennisinfrastructuur en 37% arbo.
Bevindingen uit de gesprekken
De Gezondheidsraad wordt ook in de gesprekken met opdrachtgevers en andere adviesraden benoemd
als een technische’ raad. Technisch wordt door de respondenten uitgelegd als ‘dicht bij de wetenschap

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

7

blijvend’. Ook andere belanghebbenden benadrukken de wetenschappelijkheid van de Gezondheidsraad
als belangrijk en waardevol kenmerk. Naast de ‘kale wetenschappelijkheid’ is de onafhankelijkheid een
belangrijk kenmerk van de Gezondheidsraad. Het wordt door opdrachtgevers en andere belanghebben
den belangrijk gevonden dat er een adviesorgaan is dat onafhankelijk kan adviseren op basis van de
stand van de wetenschap. Vanwege de wetenschappelijkheid wordt de Gezondheidsraad door opdracht
gevers als een minder politieke raad gezien, dan bijvoorbeeld de RVS.
Verschillende respondenten (opdrachtgevers en andere belanghebbenden) gaven aan dat zij de Ge
zondheidsraad zien als een raad die vraagstukken benadert vanuit het medische model. Daardoor zien
sommige partijen in het veld die een breder gezondheidsbegrip hanteren, zoals bijvoorbeeld de gemeen
ten, de Gezondheidsraad niet altijd als een adviesorgaan met directe relevantie voor hun werkveld.
De opdrachtgevers zijn tevreden over het contact met de Gezondheidsraad ten aanzien van het werkprogramma. Voor zover de commissie kan nagaan is er de laatste jaren frequenter contact over en weer
en wordt de Gezondheidsraad in een eerder stadium gevraagd mee te denken bij het formuleren van
een adviesvraag. Tegelijkertijd is er bij de leiding van de Gezondheidsraad wel zorg over het feit dat be
paalde vragen niet meer bij de Gezondheidsraad terecht komen.
Opdrachtgevers maken bij een adviesvraag de afweging of ze een antwoord willen op basis van gede
gen wetenschappelijkheid, wat naar hun mening de ruimte om zelf een politieke afweging te maken ver
kleint, of dat ze een meer strategisch advies willen. Voor die gedegen wetenschappelijkheid leggen ze
een vraag neer bij de Gezondheidsraad. Er speelt echter nog een andere overweging mee, namelijk de
traagheid in het adviesproces van de Gezondheidsraad. Door dit laatste aspect is de Gezondheidsraad
bepaalde adviesvragen kwijtgeraakt. SZW heeft ervoor gekozen de bredere, complexere vragen niet
meer bij de Gezondheidsraad uit te zetten, omdat de doorlooptijd te lang is. Zij schakelen de Gezond
heidsraad alleen in voor de technische vragen op het gebied van gevaarlijke stoffen. Aan de andere kant
komt IenM tot de afweging alleen brede, complexe vragen bij de Gezondheidsraad neer te leggen. VWS
gaf aan niet voor de Gezondheidsraad te kiezen als snelheid geboden is.
Het is overigens niet altijd duidelijk voor de verschillende advies- en uitvoerende organen onder de res
pondenten, wie voor welke vraag benaderd wordt door het ministerie van VWS. Volgens sommigen ligt
er daar ook een taak voor de opdrachtgever om zich rekenschap te geven bij wie ze welke vraag wil uit
zetten.
Voor andere adviesraden en uitvoerende organisaties van het ministerie is de (toekomstige) agenda van
de Gezondheidsraad niet altijd helder en is er de behoefte daarvan tijdiger op de hoogte te zijn, zodat
eventueel overlappende trajecten afgestemd kunnen worden. Verschillende respondenten noemden het
7-instituten overleg (GR, IGJ, RIVM, RVS, NZa, Z0nMW, ZIN) als een logische plek waar werkpro
gramma’s besproken en waar nodig afgestemd kunnen worden. Dat gebeurt nu nog niet in voldoende
mate. Ook andere belanghebbenden gaven aan dat zij het op prijs zouden stellen als er jaarlijks overleg
zou zijn, zodat ze beter op de hoogte zijn van elkaars activiteiten en elkaar eerder weten te vinden voor
afstemming.
Verschillende respondenten, gebruikers van de adviezen van de Gezondheidsraad, gaven aan er be
hoefte aan te hebben dat de Gezondheidsraad beter op de actualiteit van bepaalde onderwerpen zou
inspelen, door een min of meer continue update, waarbij er regelmatig gekeken wordt hoe nieuw onder
zoek zich verhoudt tot een eerder gepubliceerd advies. Anderen zouden een grotere rol van de Gezond
heidsraad willen zien in het identificeren van lacunes in kennis, of vinden dat de Gezondheidsraad meer
probleemstellend zou kunnen zijn.
Overigens gaven de belanghebbenden van de Gezondheidsraad aan dat zij er niet snel aan denken zelf
de Gezondheidsraad te benaderen om een vraag te agenderen.
Uit de internationale gesprekken komen twee aspecten in relatie tot agendering naar voren die verschil
len van de situatie bij de Gezondheidsraad. Ten eerste, de keuze om alleen te adviseren wanneer er vol
doende wetenschappelijk bewijs is. Wanneer men van oordeel is dat dat er niet is, wordt de adviesvraag
teruggegeven aan de opdrachtgever. Ten tweede, een sterkere inhoudelijke programmering, waarbij er
een centraal orgaan is, waar besproken wordt of een adviesvraag al dan niet binnen het programma
past.

8

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Beoordeling door de commissie
De wetenschappelijkheid en onafhankelijkheid zijn dé twee sterke punten van de Gezondheidsraad. Ze
geven de Gezondheidsraad gezag, en zijn om die reden belangrijk om te behouden voor de toekomst.
Vanuit die optiek zou het een, volgens de commissie zeer te verdedigen, strategische keuze kunnen zijn,
om alleen te adviseren als er voldoende wetenschappelijk bewijs is. Hierbij wil de commissie wel de aan
tekening maken dat dat impliceert dat er binnen de Gezondheidsraad een visie is op wat ‘voldoende’ we
tenschappelijk bewijs is.
In zijn algemeenheid is de commissie van mening dat de leiding van de Raad een duidelijker visie zou
kunnen tonen wat betreft het profiel van de Gezondheidsraad. Naar het oordeel van de commissie zou
de Gezondheidsraad in de agendering proactiever kunnen zijn door programmatischer te werken. Nu
blijft het vooral een reageren op vragen vanuit de departementen. Hiervoor is het nodig dat de leiding
van de Raad een duidelijke visie heeft op wat zij tot het domein van de Gezondheidsraad vindt behoren.
Een gremium als de Presidiumcommissie zou de plaats zijn om de leiding van de Raad te versterken. In
de Presidiumcommissie kunnen vragen aan de orde komen als de breedte van het gezondheidsbegrip
dat de Gezondheidsraad wil hanteren. Ook strategische vragen, zoals hoe in te spelen op politieke. we
tenschappelijke en maatschappelijke trends kunnen in een dergelijk gremium passeren. Bijvoorbeeld de
vraag of de Gezondheidsraad zich op de decentrale overheid zou moeten richten. Wettelijk gezien is er
geen beletsel om vragen op decentraal niveau op te halen en bij VWS te agenderen.
Als de Gezondheidsraad een meer proactieve rol in de agendering wenst te vervullen, zal hij overigens
wel actiever dan hij nu doet contacten moeten onderhouden met partijen in het veld.
3.1.2

Tijdigheid

Een tijdig advies is nodig om in te spelen op snelle veranderingen, impact op het overheidsbeleid te
kunnen hebben en/of om een bijdrage te kunnen leveren aan het maatschappelijk debat. Tijdige advise
ring is dus een belangrijke component van de relevantie van een advies voor het beleid.
Achtergrondinformatie
De klacht van de vaak lange doorlooptijden van de adviezen komt in elk aan dit rapport voorafgaand
evaluatierapport naar voren.
7 Dat heeft in de afgelopen jaren geleid tot stroomlijning van werkprocessen
en diversificatie van producten. In totaal is de tijd die gemoeid is met een advies (van aanvraag tot publi
catie) afgenomen van gemiddeld 30,6 maanden (in de periode 1997-2007) tot 19,6 maanden in de peri
ode (2008-2012). Het feit dat de raad met briefadviezen is gaan werken, heeft volgens het wetenschap
pelijk secretariaat (zie begrippenkader) bijgedragen aan de verkorting van de gemiddelde doorlooptijd.
Signalementen en WBO-vergunningaanvragen zijn niet in bovenstaande doorlooptijden meegenomen. In
de periode 2008-2012 bedroeg de gemiddelde doorlooptijd van WBO-vergunningsadviezen gemiddeld
6,4 maanden.
8
Het wetenschappelijk secretariaat van de Gezondheidsraad schrijft in een recent, zogenoemd visiedocu
9 dat opdrachtgevers nog steeds geregeld aangeven sneller een advies te willen hebben. Het we
ment
tenschappelijk secretariaat streeft er daarom naar dat in 2020 ‘de behoefte van de opdrachtgever meer
dan nu bepalend zal zijn voor de keuze van de adviesvorm en de bijbehorende doorlooptijd. Dit is van
belang omdat anders het risico bestaat dat de raad adviesvra gen misloopt, waardoor uitholling van (be
paalde aandachtsgebieden uit) het werkprogramma kan ontstaan.’ Het wetenschappelijk secretariaat
noemt in hetzelfde document dat: ‘de flexibiliteit van de vergaderingen [in 2020] is vergroot, doordat ook
digitaal vergaderen (video- en teleconferencing), avondbijeenkomsten en tweedaagse sessies tot het
repertoire behoren’.
Gemiddelde doorlooptijd in de periode 2013-2016
Uit de analyse van de doorlooptijden die de commissie aangereikt heeft gekregen van het wetenschap
pelijk secretariaat van de Gezondheidsraad, blijkt dat de doorlooptijd van de klassieke adviezen in de
afgelopen periode gemiddeld 21,6 maanden was (Bijlage IV). Ruim 6 maanden gaan er voorbij tussen
de adviesaanvraag van de minister en de eerste commissievergadering. Het gemiddelde commissietra
ject duurt 13 maanden, en gemiddeld 3 maanden verstrijken tussen toetsing en uiteindelijke publicatie.
Onder klassieke adviezen worden adviezen verstaan waarbij er sprake was van een adviesaanvraag,
een adviestraject met commissievergaderingen en toetsing in een Beraadsgroep. In de periode 2013
2016 waren dat 28 adviezen, ongeveer een kwart van de totale adviesproductie. Voor twee groepen van
-

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

9

andere adviezen (WBO-vergunningen en Rijgeschiktheid) is alleen gekeken naar het tijdsverloop tussen
adviesaanvraag en publicatiedatum.
Er zijn, net als in alle voorgaande periodes, nog andere adviestrajecten geweest. Onder meer onge
vraagde adviezen (zonder adviesaanvraag dus) die al dan niet met een commissie tot stand zijn gekomen
(n=14). Deze adviezen zijn niet in de doorlooptijd-analyse meegenomen, omdat daar geen duidelijk start
punt aan te wijzen is. Adviezen waaraan een raamverzoek in een ver verleden ten grondslag ligt, zoals bij
de omvangrijke exercitie Richtlijnen goede voeding 2015, zijn ook niet meegenomen.
De adviezen in het kader van de WBO-vergunningen (n21) hadden in 2013-2016 gemiddeld een doorlooptijd van 5,9 maanden. De adviezen in het kader van de rijgeschiktheid (n=6) hadden een doorlooptijd
van 8,7 maanden.
Bevindingen uit de gesprekken

Uit de interviews met opdrachtgevers komt naar voren dat de doorlooptijden nog steeds niet aansluiten
bij de behoefte van de opdrachtgevers. Zoals eerder genoemd, passen de verschillende departementen
hun adviesvraag richting de Gezondheidsraad aan, aan hun ervaring met de doorlooptijden. Dat de ad
viezen lang op zich laten wachten geldt niet alleen voor de zogenaamde ‘klassieke’ adviezen, waarbij er
een adviesvraag van het ministerie komt, een commissie 6-7 maal per jaar vergadert, en toetsing in de
Beraadsgroep plaatsvindt. De Gezondheidsraad krijgt ook kritiek op doorlooptijden van andersoortige
adviestrajecten, zoals het verplichte advies dat men moet uitbrengen in het kader van de wet bevolkings
onderzoek. De Gezondheidsraad zit daar in de operationele keten en dat zorgt voor vertraging, aldus
belanghebbenden. Het wetenschappelijk secretariaat denkt echter niet op die trajecten te kunnen ver
snellen ‘als men kwaliteit wil’.
Niet alleen is het zo dat de doorlooptijden van adviezen lang kunnen zijn, maar er wordt ook niet altijd
opgeleverd volgens planning. Dat is niet alleen voor opdrachtgevers frustrerend, maar ook andere ge
bruikers van het werk van de Gezondheidsraad willen soms eigen publicaties afstemmen op het uitko
men van een rapport van de Raad.
De opdrachtgevers realiseren zich overigens dat er bij hen ook een verantwoordelijkheid ligt als het gaat
om het formuleren van de adviesvraag. Als die nog steeds te breed, of anderszins niet goed geformu
leerd is, wanneer de formele adviesvraag naar de Gezondheidsraad gaat, heeft dat invloed op de totale
doorlooptijd van het advies.
Met vrijwel alle respondenten heeft de commissie gesproken over mogelijkheden om de doorlooptijd te
verkorten. Daarbij zijn mogelijkheden besproken op het terrein van de commissiestructuur (vaste versus
ad hoc commissies), de inrichting van het adviestraject (bijvoorbeeld het aantal commissievergaderin
gen), internationalisering, en andersoortige adviezen (bijvoorbeeld periodieke updates). Buiten boven
staande suggesties heeft de commissie veel respondenten, waaronder de wetenschappelijk secretaris
sen, ook gevraagd of zij bekend zijn met innovatieve zoekprocessen in de literatuur die gebaseerd zijn
op geavanceerde zoekalgoritmen, dië ontwikkeld worden binnen de computer science en artificial intelli
gence. Dergelijke technieken lijken veelbelovend als het gaat om de versnelling van het zoekproces, het
identificeren van lacunes in kennis, en ook het nagaan welke studies weer zijn teruggetrokken vanwege
wetenschappelijk wangedrag. Deze laatste worden gepubliceerd op de website Retraction Watch. In het
buitenland is men al wel bekend met dergelijke innovatieve technieken. Ook bleek uit de internationale
gesprekken dat doorlooptijden van een paar weken mogelïjk zijn, wanneer dat nodig is, bijvoorbeeld door
het werk aan ongevraagde adviezen tijdelijk te parkeren.
Uit de gesprekken met de wetenschappelijk secretarissen kwam naar voren dat zij vooral inzetten op de
communicatie met de opdrachtgever, in de zin van steeds uitleggen waarom een advies lang(er) duurt.
Daarnaast noemden zij een betere prioritering van de adviezen en meer personele ondersteuning als
mogelijkheden voor een betere aansluiting bij de adviesbehoefte van de opdrachtgever.
In de hiernavolgende paragraaf worden de naar het oordeel van de commissie meest veelbelovende mo
gelijkheden voor bekorting van de doorlooptijd nader besproken.

10

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Beoordeling door de commissie
De doorlooptijd van de adviezen van de Gezondheidsraad is in veel gevallen te lang en sluit niet goed
aan op de adviesbehoefte van de opdrachtgevers. Volgens de commissie liggen er voldoende mogelijk
heden om de doorlooptijden van de adviezen te bekorten. De commissie beveelt aan om in te zetten op
de volgende veranderingen in de werkwijze:
Visie: De leiding van de Raad formuleert als eerste een duidelijke visie op wat zij het profiel van de
Gezondheidsraad vindt en wat zij tot het domein van de Gezondheidsraad vindt behoren.
• Innovatieve technieken: Het zoekproces in de literatuur kan worden verkort door te gaan werken met
geavanceerde zoekalgoritmes en nieuwe technieken die ontwikkeld worden binnen de computer sci
ence en artificial intelligence. Met deze technieken kunnen sneller lacunes in kennis opgespoord wor
den en kan makkelijker nagegaan worden of bepaalde wetenschappelijke artikelen zijn teruggetrok
ken. De informatietechnologie biedt enorm veel kansen op dit terrein. De commissie is van mening
dat de Gezondheidsraad er goed aan zou doen zich op de hoogte te stellen van dergelijke ontwikke
lingen en hier mee te experimenteren. Deze technieken zijn geen volledige vervanging van mensen
werk, maar de exponentieel toenemende informatie zal steeds moeilijker te verwerken zijn met de hui
dige methodes, zonder in conflict te komen met een tijdige advisering.
• Internationalisering: Er zou meer gebruik gemaakt kunnen worden van wat er in het buitenland ge
daan is. Voor het samenvatten van het wetenschappelijke bewijs schuilt daar geen beletsel in. In Eu
ropa is de trend in toenemende mate om beleid met betrekking tot complexe issues te baseren op we
tenschappelijke evidentie. Landen worden vaak geconfronteerd met vergelijkbare issues, bijvoorbeeld
rond vaccinatie, chemicaliën op de werkplek, blootstelling aan schadelijke stoffen in de omgeving,
voeding of nieuwe technologieën in de gezondheidszorg. Alle adviesorganen in Europa brengen voor
regeringen de stand van de wetenschap in kaart om te adviseren over publieke programma’s. Door
samen te werken en kennis en expertise te delen, kunnen adviesorganen meer doen met minder
mensen, Neem bijvoorbeeld de gevolgen van chemicaliën op de werkplek. Het ene adviesorgaan zou
substantie X kunnen bestuderen en een ander adviesorgaan substantie Y. Er kunnen dan veel meer
substanties onderzocht worden met dezelfde hoeveelheid mensen. Ook kan de Gezondheidsraad in
ternationaal zijn licht opsteken als het gaat om aanpassingen van het adviestraject en snelle advise
ring.
• Meer vaste commissies: De tijd tussen adviesvraag en de start van het werk zou bekort kunnen wor
den als er zoveel als mogelijk gewerkt wordt met vaste multidisciplinaire commissies, die eventueel
per onderwerp met een of enkele specifieke expert(s) kunnen worden uitgebreid. Dat kost minder tijd
dan het telkens opnieuw samenstellen van een ad-hoc-commissie.
• Comprimeren commissiewerk: Het adviestraject van 6 tot 7 commissievergaderingen zou anders in
gericht kunnen worden, bijvoorbeeld door een goede voorbereiding van het advies door de secretaris
sen, gevolgd door één bijeenkomst van de adviescommissie van een paar dagen. Een dergelijk mo
del wordt bijvoorbeeld bij de WHO ook met succes beproefd. Een dergelijke meerdaagse bijeenkomst
vraagt wel een hogere financiële vergoeding dan nu gebruikelijk is. Maar los daar van kan er waar
schijnlijk al aan efficiëntie gewonnen worden door minder vaak, maar wel langer te vergaderen.
• Meer periodieke updates: Er zou meer gewerkt kunnen worden met periodieke updates van adviezen,
waardoor de adviezen aan actualiteit winnen. De Gezondheidsraad zou bijvoorbeeld een aantal
thema’s kunnen formuleren waarop ze de actualiteit beter wil volgen (een voorbeeld is de voedings
richtlijn).
In haar zogenoemde visiedocument schrijft het wetenschappelijk secretariaat dat zij ernaar streeft om in
2020 de doorlooptijden aan te passen aan de behoefte van de opdrachtgever. Los van het feit dat die
ambitie wat laat komt de klacht ligt er al meer dan 10 jaar, en het geschetste risico dat men anders op
drachten verliest is al realiteit krijgt de evaluatiecommissie uit de gesprekken niet de indruk dat die am
bitie door alle wetenschappelijk secretarissen omarmd wordt. De commissie vindt het opvallend, dat
zelfs suggesties die het wetenschappelijk secretariaat zelf in het visiedocument doet met betrekking tot
flexibilisering van het commissiewerk, in de gesprekken niet direct met enthousiasme werden ontvangen.
Naar het oordeel van de commissie waren de wetenschappelijk secretarissen terughoudend, niet alleen
voor wat betreft de suggestie om te experimenteren met geavanceerde zoekalgoritmen, maar ook ten
aanzien van de overige suggesties om de doorlooptijd te bekorten. Het versterken van de internationale
samenwerking werd nog het meest positief benaderd. Bij de secretarissen die de commissie gesproken
heeft, leeft sterk het idee dat binnen het Gezondheidsraadmodel (zie begrippenkader) de doorlooptijden
—

-

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

11

niet veel meer bekort kunnen worden. Het Gezondheidsraadmodel betekent dan een multidisciplinaire
commissie die op vrijwillige basis werkt. Volgens hen gaat verdere versnelling ten koste van de kwaliteit
van het werk.
De traagheid in het proces en het feit dat vernieuwing niet breed wordt omarmd, zijn een zwakte van de
Gezondheidsraad, die toekomstbestendigheid in de weg staat. De evaluatiecommissie is van mening
dat, om aan te sluiten bij de adviesbehoefte van de opdrachtgevers de doorlooptijd van de ‘klassieke’
adviezen moet worden teruggebracht. Daar zijn ook voldoende aanknopingspunten voor en andere, bui
tenlandse, instituten zijn daar ook toe in staat. Zorgelijk is dat elke vorm van vernieuwing wordt ge
smoord, doordat het huidige Gezondheidsraadmodel synoniem gemaakt wordt aan kwaliteit,. Juist in een
tijd waarbij er steeds meer informatie wordt gegenereerd en voor meer mensen direct toegankelijk is, is
het van belang dat er een instituut is dat die informatie kan ordenen, beoordelen en op basis daarvan
een advies uït kan brengen. Maar dat kan niet uitsluitend met klassieke methodes. Gelukkig biedt de hui
dige informatiemaatschappij in deze kansen. De grote vlucht die de informatietechnologie neemt, geeft
nieuwe mogelijkheden om die informatiestroom efficiënt te verwerken. Dit vraagt echter wel om aanpas
singsvermogen en competenties om deze innovatieve werkwijzen toe te passen.

3.2

Doorwerking van de adviezen

De primaire taak van de Gezondheidsraad is het informeren van de ministers en de beide Kamers. De
doorwerking van de adviezen van de Gezondheidsraad gaat echter verder dan het beleid en de taken
van de opdrachtgevers. De resultaten van de contextuele respons analyse, die op initiatief van de evalu
atiecommissie is uitgevoerd, maken dit inzichtelijk. Daarnaast besteden we in dit hoofdstuk aandacht
aan een aantal specifieke elementen van de adviezen die samenhangen met (de mate) van doorwer
king: gezag, kwaliteit, betrekken van belanghebbenden en communicatie.
3.2.1

Politieke en maatschappelijke doorwerking: contextuele respons analyse
In het kader van de huidige evaluatie heeft de Gezondheidsraad op vraag van de evaluatiecommissie
een onderzoek laten uitvoeren naar de respons op het werk van de Gezondheidsraad in een aantal do
meinen: het parlement, het maatschappelijke domein en de pers.
5 De analyse is uitgevoerd over alle ad
viezen uitgebracht in de periode 2015-2016. De resultaten van deze analyse zijn hier kort samengevat;
bijlage V geeft een aantal tabellen met resultaten uit het originele rapport, Ten slotte is een paragraaf
opgenomen hoe de commissie deze resultaten interpreteert.
Parlement
Uit de analyse van de parlementaire Handelingen komt een grote mate van politieke betrokkenheid naar
voren, blijkend uit veel Kamervragen, en uit de grotere aantallen sprekers die de Raad noemen in verge
lijking met andere instituten zoals het Centraal Planbureau (CPB), Sociaal en Cultureel Planbureau
(SCP) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Daarnaast is een inhoudelijke analyse gemaakt
van de 55 parlementaire debatten tussen 2014-2016 waarin de Raad is genoemd. Uit deze debatten zijn
159 stukken tekst gelicht waarin de Gezondheidsraad ter sprake kwam. Deze tekststukken zijn geanaly
seerd op spreker, onderwerp en waardering. Er zijn twee debatten waarin gesproken wordt over onaf

hankelijkheid. Die debatten illustreren de behoefte aan onafhankelijk advies dat als onomstreden feitelijk
heid gebruikt kan worden in politieke discussies. De analyse van de overige 53 debatten laat zien, dat de
adviezen van de Raad doorgaans als gezaghebbend of onomstreden worden gebruikt (Tabel 1, bijlage
V). Veel van de onderwerpen gaan over gezondheidsrisico’s: de effecten van intensieve veehouderij, de
luchtkwaliteit en luchtvervuiling, de risico’s van gebrekkige borstimplantaten en testen op de ziekte van
Lyme (Tabel 2, bijlage V).
Maatschappij
De analyse van maatschappelijk gebruik toont een aanzienlijk verschil in belangstelling tussen frequente
-vaak ook meer institutionele- gebruikers en niet-frequente gebruikers. Websïtes die 3 keer of meer voor
komen in het bestand van gebruikers, verwijzend dus naar 3 of meer van de 54 adviezen, worden gere
kend tot de frequente gebruikers van de Gezondheidsraad.

12

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

De Richtlijn goede voeding en het advies over Prenatale screening worden zowel door de frequente als
niet-frequente gebruikers relatief vaak benut (Tabel 3, bijlage V). Publicaties over de Wet op het Bevol
kingsonderzoek worden vooral door frequente gebruikers benut. Publicaties Vaccinatie tegen Kinkhoest,
Antivirale Middelen bij een Grieppandemie, Aanscherping Antibioticagebruik bij Dieren, Q-koorts, vast
stellen van de dood bij orgaandonatie en het advies Gezond Opgroeien, Weten Wat Werkt trekken sterk
de aandacht van niet-frequente gebruikers (Tabel 3, bijlage V). Dergelijke publicaties hebben een directe
betrekking op de individuele levenssfeer van grote groepen in de samenleving, en vinden klaarblijkelijk
ook de weg naar deze groepen.
Over het geheel genomen krijgen de publicaties uit het aandachtsgebied Preventie de meeste aandacht,
zowel door frequente als niet-frequente gebruikers. De aandacht voor publicaties van Arbo is geringer
vanuit zowel frequente als niet-frequente gebruikers, waarschijnlijk door de gespecialiseerde inhoud van
de Arbo publicaties. Er is wel veel internationale belangstelling voor deze Arbostudies (bijvoorbeeld het
advies over 2,6-Xylidine). Veel belangstelling is er ook voor een ander in het Engels verschenen rapport,
dat over Mobile phones and cancer (Tabel 3, bijlage V).
De sector gezondheidszorg telt verreweg de meeste frequente gebruikers, als primaire professionele
doelgroep van de Raad. Echter, het totaal aantal gebruikers buiten deze sector is in de meerderheid. Dit
geeft aan dat de publicaties van de Raad een breed palet van gebruikers en maatschappelijke sectoren
bereiken (Tabel 4, bijlage V). Binnen de gezondheidszorg zijn kennisplatforms voor professionals of pati
ënten en websites van beroepsverenigingen de meest voorkomende gebruikers (Tabel 5, bijlage V).
Pers

De Gezondheidsraad heeft een aanzienlijke respons in kranten. De Gezondheidsraad wordt ongeveer
500 keer per jaar in de gedrukte media genoemd. Het totale volume in media-aandacht is, gecorrigeerd
voor ANP-berichten en nevenedities van kranten, meer dan die voor CPB, SCP en PBL, hoewel weer
sterk minder dan voor het CBS, De medïa-aandacht voor de Gezondheidsraad is echter slechts in be
perkte mate gebaseerd op de eigen persberichten. Nog geen 17% van de artikelen volgt op de persbe
richten van de Raad, waarbij regionale dagbladen vaker op persberichten reageren dan landelijke dag
bladen. De meeste artikelen (81) verschenen na het persbericht over de Richtlijn goede voeding. Als de
1511 artikelen in de periode 2014-2016 geclassificeerd worden naar onderwerp en naar aandachtsge
bied van de Raad blijkt dat op het gebied van gezondheidszorg de aandacht het grootst is met 379 arti
kelen. Veel aandacht is er voor de Gezondheidsraad in het uitgebreide traject van aanvraag, publieke
discussie en advies over de NIPT test, of ook down-test genoemd (74 artikelen) en voor het kritische ad
vies over ADHD (27 artikelen), maar ook 33 artikelen over ME, waarde Tweede Kamer de Raad om ad
vies heeft gevraagd. Ook is er publieke discussie over de effectiviteit van bevolkingsonderzoeken, zoals
screening op baarmoederhalskanker (24 artikelen) en het bevolkingsonderzoek darmkanker (25 artike
len).
Beoordeling door de commissie

De evaluatiecommissie concludeert op basis van deze analyses dat de Gezondheidsraad een grote
doorwerking in parlement en samenleving heeft, De Gezondheidsraad als gezaghebbend en onafhanke
lijk adviesorgaan is belangrijk voor Kabinets- en Kamerleden. Verder valt op dat frequente gebruikers
van de Gezondheidsraad-adviezen vooral gebruikmaken van de meer specialistische rapporten, zoals
die met betrekking tot de WBO-vergunningen. Dit onderstreept het technisch-specialistische karakter (zie
begrippenkader) van de Gezondheidsraad. Daarnaast blijkt dat de rapporten die in zijn geheel in het En
gels zijn vertaald ook daadwerkelijk internationaal opgepakt worden. Dit zou een reden kunnen zijn om
standaard alle rapporten in zijn geheel in het Engels te laten vertalen. Het zou de internationale zicht
baarheid van de Gezondheidsraad en de mogelijkheid tot internationale samenwerking vergroten.
3.2.2

Gezag

Achtergrondinformatie

Eerder onderzoek van de Erasmus Universiteit gaf al aan dat het gezag van de Raad bijdraagt aan de
doorwerking van adviezen. En omgekeerd, versterkt de doorwerking van adviezen het gezag van de
Raad. De wetenschappelijke autoriteit is een belangrijke reden voor de opdrachtgever om de Raad in te
schakelen, omdat het kan zorgen voor meer draagvlak voor het beleid. Het gaat de opdrachtgever niet

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

13

alleen om het bijeenbrengen van kennis, maar ook om de autoriteit die het advies uitstraalt. Als het ge
zag al eens in twijfel wordt getrokken heeft dat vaak te maken met twijfel aan de onafhankelijkheid van
commissieleden.
°
1
De contextuele respons analyse liet eveneens zien dat de adviezen van de Gezondheidsraad als gezag
hebbend gebruikt worden (Tabel 1, bijlage V). Dit geldt niet alleen voor specialistische onderwerpen,
maar ook voor onderwerpen die een breder publiek aangaan, zoals de adviezen op het gebied van voe
5
ding.
Bevindingen uit de gesprekken
Uit de gesprekken blijkt dat de Gezondheidsraad door alle respondenten gezien wordt als een gezag
hebbend adviesorgaan. Andere adviesorganen zijn zelfs jaloers op het gezag van de Gezondheidsraad.
Dat gezag ontleent de Raad in grote mate aan het wetenschappelijke profiel. Er is heel veel vertrouwen
in de Gezondheidsraad. Adviezen worden vaak één-op-één overgenomen. Verschillende belanghebben
den gaven overigens aan dat veeleer de samenstelling van de commissie, en niet zozeer de (transpa
rantie over de) gevolgde methode, voor hen de kwaliteit van het advies, en daarmee ook het gezag, be
paalt.
Onafhankelijkheid, van de politiek en van commissieleden, is een ander aspect dat bijdraagt aan het ge
zag van de Gezondheidsraad. Transparantie rond de belangen van commissieleden wordt uitermate be
langrijk gevonden. Meerdere respondenten hebben aangegeven dat de Gezondheidsraad goed omgaat
met het punt van belangenverstrengeling en incidenten daaromtrent snel en adequaat aanpakt.
Sommige respondenten zijn van mening dat de Gezondheidsraad wel meer zijn gezag mag laten gelden
en duidelijker uitspraken mag doen in zijn adviezen.
Beoordeling door de commissie
De commissie vindt het een hele positieve constatering dat de Gezondheidsraad nog steeds groot gezag
geniet in een tijd van afnemende maatschappelijke waardering voor autoriteit en gezag. Dit gezag van
de Gezondheidsraad wordt ook nog steeds breed gedragen. De Gezondheidsraad ontleent zijn gezag
voor een groot deel aan het ‘gouden netwerk’, de commissieleden. De verscherpte procedures rond
eventuele belangenverstrengeling van commissieleden ondersteunen daarom ook het gezag van de Ge
zondheidsraad en worden door de belanghebbenden opgemerkt en positief gewaardeerd.
3.2.3

Kwaliteit van de adviezen

De Gezondheidsraad ontleent haar gezag, niet alleen aan haar ‘gouden netwerk’, maar ook aan de we
tenschappelijke verankering van de adviezen. Een advies van de Gezondheidsraad geeft de stand van
de wetenschap weer, zoals veel opdrachtgevers aangeven.
De evaluatiecommissie heeft in het kader van de kwaliteit gekeken of de adviezen die gebaseerd zijn op
de wetenschap zelfde toets van wetenschappelijkheid kunnen doorstaan, namelijk reproduceerbaarheid
(c.q. transparantie) en toetsing.
Achtergrondinformatie uit documenten
Het wetenschappelijk secretariaat van de Gezondheidsraad onderscheidt in zijn, zogenoemde visiedocu
ment de volgende criteria voor kwaliteit: de betrokkenheid van externe deskundigen, multidisciplinaire
benadering, enige vorm van toetsing en transparantie over de gevolgde werkwijze.
9
Het door de Erasmus Universiteit uitgevoerde onderzoek concludeert dat de kwaliteit van de adviezen
van de Gezondheidsraad zelden in de openbaarheid wordt bediscussieerd, tenzij het gekoppeld is aan
de onafhankelijkheid van de commissie.
°
1
Uit een interne evaluatie van de Beraadsgroepenstructuur van de 11
Gezondheidsraad komt naar voren
dat er bij diverse Beraadsgroepleden behoefte is aan een consistente, systematische beoordeling van
het wetenschappelijke bewijs in de adviezen van de Raad. Er wordt bijvoorbeeld verwezen naar de
GRADE-benadering. Een soortgelijk pleidooi voor consistentie in de adviezen over de verschillende
werkterreinen binnen de Gezondheidsraad heen, geldt ook voor andere aspecten van de adviezen (zo
als ethische en juridische aspecten).
Verder blijkt uit de interne evaluatie van de Beraadsgroepenstructuur dat de huidige toetsing in de Be
raadsgroepen beperkt is. Het commentaar van de Beraadsgroep is niet bindend voor de commissies.

14

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Commissies moeten het commentaar zeer serieus nemen maar mogen het naar eigen inzicht verwerken
of naast zich neer leggen. De (vice)voorzitter van de Raad heeft wel de mogelijkheid om te zeggen dat
een advies niet voldoende kwaliteit heeft om aangeboden te worden aan de 11
opdrachtgever. In dat ka
der is tijdens de hierna beschreven gesprekken het voorstel gedaan om bij het commentaar van de Be
raadsgroep een advies aan de (vice)voorzitter te voegen (accepteren in huidige vorm of met minor/major
revisions), min of meer conform de peer review bij wetenschappelijke tijdschriften.
11 Dat de toetsing door
inhoudelijke specialisten te beperkt is in de huidige Beraadsgroepenstructuur, wordt breed gedeeld. Met
de instelling van een speciaal toetsingspanel is er bij de adviezen over gevaarlijke stoffen nog wel
sprake van een beoordeling door inhoudelijke deskundigen, blijkt uit het evaluatierapport van de Be
raadsgroepenstructuurJ’
Tien adviezen beoordeeld op transparantie
Ter beoordeling van de kwaliteit van het werk van de Gezondheidsraad heeft de commissie tien advie
zen (zie bijlage II) wat diepgravender geanalyseerd. Daarbij heeft de commissie enerzijds gekeken naar
de transparantie van de gevolgde werkwijze en anderzijds naar de transparantie voor wat betreft het nor
matieve karakter van een advies.
Ten eerste viel op dat er naast de technische’ rapporten (90% stand van de wetenschap, 10% overwe
ging en advies) soms heel andere rapporten worden uitgebracht, waarbij de hoeveelheid evidence’ wel
heel beperkt is. Dat is opvallend omdat de Gezondheidsraad juist gezag heeft vanwege die rapporten die
vooral de stand van de wetenschap weergeven.
Ten tweede viel het op dat de methodische verantwoording in de rapporten vaak beperkt is. De commis
sie begrijpt dat er voor de leesbaarheid van een rapport keuzes gemaakt worden voor wat betreft de uit
gebreidheici van de methode-verantwoording. Maar ook op de website is er vaak geen achtergronddocu
ment te vinden, dat aangeeft hoe het bewijs verzameld en beoordeeld is. Het zou de kwaliteit van de
rapporten ten goede komen als aan de methodische verantwoording meer aandacht wordt besteed. De
wetenschappelijke voorwaarden van herhaalbaarheid en toetsbaarheid zijn vaak niet toepasbaar op de
rapporten van de Gezondheidsraad in de vorm zoals ze uiteindelijk gepubliceerd worden. Verder lijkt het
zo te zijn dat iedere commissie de methodeverantwoording op zijn eigen manier doet. Er lijken geen
Raad-brede standaarden te zijn voor de rapportage van de werkwijze.
Ten derde viel op dat in de meeste rapporten de scheidslijn tussen het ‘Sein’ en Sollen’ onvoldoende
gemarkeerd wordt. Het zou de rapporten van de Gezondheidsraad sterker maken als nadrukkelijker
wordt aangegeven waar de kennis (Sein) ophoudt en waar de (normatieve) afweging (Sollen) begint en
welk normatief kader in dat laatste geval is gehanteerd.
Bevindingen uit de gesprekken
Uit de gesprekken blijkt dat er een groot vertrouwen is in de kwaliteit van de adviezen. Verschillende res
pondenten gaven aan daarbij te varen op de samenstelling van de commissie. Vervolgens gaat men er
dan vanuit dat de wetenschappelijke onderbouwing en afweging van goede kwaliteit zijn. De meeste res
pondenten geven ook aan tevreden te zijn over de kwaliteit van het werk van de wetenschappelijk secre
tarissen. De secretarissen zijn naar hun mening goed ingevoerd in het onderwerp van het advies.
Een aantal respondenten (m.n. degenen uit de wetenschap en betrokken bij richtlijnontwikkeling) gaven
aan dat de verantwoording transparanter kan. Er wordt bijvoorbeeld gewezen op het belang van het veel
en goed gebruik maken van referenties (zoals bij WHO-commissies’), of het aansluiten bij bijvoorbeeld
de GRADE-systematiek die tegenwoordig veel gebruikt wordt bij het beoordelen van literatuur ten be
hoeve van richtlijnontwikkeling. Ook voor een transparantere verantwoording van het uiteindelijke advies
wordt verwezen naar huidige modellen zoals bijvoorbeeld de ‘evidence-to-decision’ frameworks die bin
nen de GRADE-community zijn ontwikkeld.
In een expertcommissie, wat de Gezondheidsraadcommissïes zijn, moet men waken voor hobbyisme.
Respondenten wijzen erop dat het uitgangspunt steeds het wetenschappelijke bewijs moet zijn. De voor
zitter van de commissie en de secretaris moeten de anderen wat dat betreft bij de les houden. Wat be
treft de toetsing van adviezen gaven respondenten aan dat de Gezondheidsraad zou kunnen nadenken
over het consulteren van buitenlandse referenten in het proces van peer-review en van belanghebben
den als het conceptadvies af is. Bij de adviezen over gevaarlijke stoffen wordt door de Gezondheidsraad
nu al met internetconsultaties gewerkt. Er is dus al enige ervaring op dit terrein.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

15

Beoordeling door de commissie

Gezien de maatschappelijke ontwikkeling dat het gezag van autoriteiten, inclusief dat van de weten
schap, tanende is en burgers steeds meer zelf op zoek gaan naar informatie, is de commissie van me
ning dat een betere wetenschappelijke onderbouwing van een advies én een betere verantwoording
noodzakelijk is. Om die reden beveelt de commissie aan om de transparantie over de werkwijze van de
Gezondheidsraad te verbeteren en de toetsing van de adviezen te versterken.
• Ten eerste, zou de Gezondheidsraad er goed aan doen Raad-breed, consistente methoden voor het
beoordelen van wetenschappelijk bewijs te hanteren, als ook voor het rapporteren van die beoorde
ling. In zijn algemeenheid zouden er voor meer onderdelen van het werk van de Gezondheidsraad
standaarden voor de werkprocessen gehanteerd kunnen worden. De Gezondheidsraad doet er goed
aan, aan te sluiten bij internationaal geaccepteerde methoden, zoals bijvoorbeeld GRADE.
• Ten tweede, zou het steeds op de website publiceren van een document met een verantwoording van
de methode geëigend zijn. Dit is naar het oordeel van de commissie in alle gevallen mogelijk. Ook als
het geen systematisch literatuuronderzoek betreft, is een transparante beschrijving van de gehan
teerde methoden mogelijk en wenselijk.
• Ten derde, zou het goed zijn als de toetsing van de rapporten in de Beraadsgroepen versterkt wordt.
Naar het oordeel van de commissie zou het goed zijn om uit te gaan van één Beraadsgroep, met een
tiental actieve leden, die zich minder zorgen maken over de inhoudelijke juistheid van de conclusie,
maar meer over de methodische kwaliteit van het rapport, de weergave van de argumentatie en atwe
gingen bij het formuleren van het advies op basis van de wetenschappelijke evidentie; en die een gro
ter mandaat heeft om de rapporten terug te verwijzen naar de commissies om herzieningen af te
dwingen.
• Ten vierde, zou de beperkte toetsing door inhoudelijke experts wellicht (deels) opgelost kunnen wor
den door over de grenzen te kijken en internationale experts een rol in het proces van peer-review te
geven.

3.2.4

Betrekken van belanghebbenden

Achtergrondinformatie

De Gezondheidsraad experimenteert met het betrekken van belanghebbenden in het adviestraject, van
uit de vraag of participatie van maatschappelijke partijen en burgers de Raad kan helpen om de kwaliteit
en bruikbaarheid van de adviezen te verbeteren, en het gezag te behouden, terug te verdienen of te ver
6 Dit, zoals gezegd, tegen de achtergrond van een veranderende maatschappij waarin informatie
sterken.
steeds makkelijker toegankelijk is voor iedereen, burgers mondiger worden en de autoriteit van de we
tenschap niet meer vanzelfsprekend is.
De Gezondheidsraad zelf ziet de volgende voordelen in participatie van 6
belanghebbenden 1) het be
:
vordert dat de vraagstelling aansluit bij en ingaat op de vragen en perspectieven van belanghebbenden,
2) belanghebbenden dragen relevante praktijkkennis aan die complementair is aan wetenschappelijk on
derzoek, 3) belanghebbenden kunnen informatie verschaffen over de uitvoerbaarheid in de praktijk van
de aanbevelingen van de commissie, en 4) het bevordert het contact tussen commissie en belangheb
benden, zodat taalgebruik, terminologie en toonzetting aansluit bij de belevingswereld van de belang
hebbenden. Mogelijke nadelen zijn dat een participatieve werkwijze met belanghebbenden afbreuk doet
aan het wetenschappelijke en mogelijk onafhankelijke karakter van de 6
Gezondheidsraad.
De Gezondheidsraad experimenteert onder andere met hoorzittingen. In één adviestraject werd een pati
ëntenvereniging op verzoek van de Kamer toegang verleend tot de commissie.
Bevindingen uit de gesprekken

De respondenten zijn eensluidend in hun opvatting over de betrokkenheid van belanghebbenden in het
adviestraject. Dit is goed mogelijk in de fase van de vraagarticulatie en rondom de implementatie van
een advies, maar niet gedurende het adviestraject zelf waarbij het wetenschappelijke bewijs beoordeeld
wordt en het advies vormgegeven wordt. Concreet betekent dat, dat er geen belanghebbenden lid kun
nen zijn van een commissie.

16

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Sommige opdrachtgevers kunnen zich voorstellen dat de Gezondheidsraad zich beperkt tot hun wette
lijke taak, namelijk informeren van de minister en de Kamers, waarbij de uitleg aan burgers en andere
belanghebbenden volgt na de beleidsbeslissing. Andere opdrachtgevers hebben ervaring met een open
internetconsultatie, waarbij belanghebbenden feiten kunnen aandragen, die door de Gezondheidsraad
commissie gewogen worden. Zij zijn daar zeer tevreden over in het kader van het creëren van draagvlak.
Sommige respondenten uitten hun zorg dat het wetenschappelijk profiel van de Gezondheidsraad, als
technisch-specialistische raad, vervaagt ten opzichte van andere adviesorganen wanneer maatschappe
lijke partners tijdens het gehele adviestraject betrokken zijn. Het wetenschappelijke profiel van de Ge
zondheidsraad wordt zeer waardevol gevonden.
In sommige landen is het betrekken van belanghebbenden bij adviestrajecten een conditio sine qua non.
Bij elk adviestraject moeten patiënten worden betrokken en dit leidt in de praktijk tot de opkomst van zo
genaamde ‘professional patients’. Dat zijn patiënten die specifieke training krijgen voor deelname aan
commissies. Een gevolg daarvan is dat men in verschillende commissies, steeds dezelfde groep patiën
ten ziet optreden. Het is de vraag in hoeverre dat wenselijk is.
Beoordeling door de commissie
De commissie is van mening dat de Gezondheidsraad er goed aan doet om, in tijden dat het natuurlijke
gezag van de wetenschap in de samenleving afneemt, zich rekenschap te geven hoe zich tot maat
schappelijke partijen te verhouden. Belangrijk is echter dat een grotere rol van maatschappelijke partijen
nooit mag betekenen dat de wetenschappelijkheid onder druk komt te staan en daarmee het gezag van
de Gezondheidsraad. De commissie ziet op de volgende momenten een rol voor maatschappelijke par
tijen.
• Ten eerste bij de vraagarticulatie om de adviesvragen van de opdrachtgevers aan te scherpen.
• Ten tweede kunnen maatschappelijke partijen nauwer betrokken worden bij vragen rondom de imple
mentatie, de landing van de adviezen, om daarmee draagvlak te creëren voor de adviezen in het veld.
• Ten slotte, kunnen maatschappelijke partijen van dienst zijn bij het identificeren van lacunes in kennis
rond een onderwerp.
De commissie is verder van mening dat het geen goede zaak is dat belanghebbenden lid zijn van een
adviescommissie. Het beoordelen van de stand van de wetenschap moet aan deskundigen worden over
gelaten.
3.2.5

Communicatie

Bevindingen uit de gesprekken
Er is de afgelopen jaren veel verbeterd in de communicatie met de opdrachtgever, wanneer er een ad
vies uitkomt. Er is nu bijvoorbeeld een briefing aan de opdrachtgever voordat het rapport uitkomt, zodat
de minister de reactie goed kan voorbereiden.
De Gezondheidsraad is bezig met vernieuwing in de communicatie met het veld. Er wordt meer en meer
gebruik gemaakt van toegankelijke presentatievormen. Dit wordt breed gewaardeerd door de responden
ten en de Gezondheidsraad moet op die ingeslagen weg doorgaan. Opdrachtgevers zijn van mening dat
de nadruk wel moet liggen op uitleggen, toegankelijk maken van het advies en niet op profilering van de
Gezondheidsraad zelf. Dat betekent dat altijd de technische, rationele basis duidelijk tot uiting moet ko
men, maar in een toegankelijke vorm
Verbetering zou mogelijk zijn in de communicatie naar belanghebbenden in het veld om voor het voet
licht te brengen met welke onderwerpen de Gezondheidsraad zich bezig houdt. Verschillende respon
denten, die zich naar aanleiding van het evaluatiegesprek wat nader in de Gezondheidsraad hadden ver
diept, gaven aan aangenaam verrast te zijn door de vele interessante rapporten. Zij vonden het jammer
dat ze daar eigenlijk niet van op de hoogte waren.
Beoordeling van de commissie
De commissie is van menig dat de Gezondheidsraad door moet gaan op de ingeslagen weg om de ad
viezen op een toegankelijke manier te presenteren. Dit geldt niet alleen voor het brede publiek maar ook
richting de opdrachtgevers. De zichtbaarheid van de Gezondheidsraad richting belanghebbenden in het
veld kan nog vergroot worden. Dit kan bijvoorbeeld door, wanneer er een rapport uitkomt, een alert te

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

17

versturen naar belanghebbenden. Daarnaast doet de Gezondheidsraad er goed aan het werkpro
gramma actiever met de belangrijkste stakeholders te delen, vanuit het oogpunt van voorkomen van
overlap of juist het gezamenlijk optrekken.
De commissie deelt de mening dat de nadruk in de communicatie moet liggen op het uitleggen en toe
gankelijk maken van het advies en niet op de profilering van de Gezondheidsraad zelf.

3.3

Organisatie en werkwijze

In het voorgaande heeft de commissie een beoordeling gegeven van de relevantie en doorwerking van
de adviezen. In dit hoofdstuk gaan we na in hoeverre organisatie en werkwijze van de Gezondheidsraad
in voldoende mate aansluiten bij de eisen van beleidsrelevantie en doorwerking. En of deze organisatie
en werkwijze toekomstbestendig is.
Achtergrondinformatie

Qua organisatiestructuur is de Gezondheidsraad atypisch vergeleken met andere adviescolleges, in de
zin dat er geen plenaire raad is, maar een raad van ongeveer 100 leden die nooit voltallig vergadert.
Naast commissies, zijn er twee Beraadsgroepen voor toetsing van de adviezen en een presidiumcom
missie die als klankbord voor de leiding fungeert. De voorzitter leidt de Raad, hierin ondersteund door
een vicevoorzitter. De Raad is onafhankelijk van het ministerie; de leden worden niet aangesteld door de
minister. Het wetenschappelijk secretariaat ondersteunt de Raad, maar maakt daar geen deel van uit. Dit
secretariaat wordt wel aangesteld door de minister; het is onderdeel van het ministerie.
1
De werkwijze van de Gezondheidsraad wordt door de Gezondheidsraad omschreven als het ‘Gezond
heidsraadmodel’. Er is geen strikte definitie van wat dat model is, maar de kernelementen lijken te zijn
dat een advies geformuleerd wordt door een multidisciplinaire commissie van experts die grotendeels op
vrijwillige basis hun werk doen.
4 In de notitie die de commissie ter hand is gesteld met de vragen voor de
huidige evaluatie staat de werkwijze van de Raad als volgt omschreven: ‘aan een degelijk wetenschap
pelijk advies van de Gezondheidsraad ligt een uitgebreid adviestraject ten grondslag met een weten
schappelijke multidisciplinaire commissie van vnjwilligers die met het oog op hun beperkte capaciteit
eens per 6 tot 8, in een enkel geval 4, weken vergadert, en met toetsing in Beraadsgroepen’. De leiding

van de Raad maakt zich vooral zorgen of het Gezondheidsraadmodel wel houdbaar is in het licht van de
nog steeds aanwezige vraag van opdrachtgevers om de doorlooptijden van de adviezen te bekorten.
De commissie heeft ook het eerder genoemde Visiedocument secretariaat Gezondheidsraad 2020’ in
haar beoordeling van de organisatie en werkwijze betrokken. Dit document is opgesteld door het weten
schappelijk secretariaat, besproken in de Presidiumcommissie en geaccordeerd door de leiding van de
Raad.
Bevindingen uit de gesprekken

Met een aantal respondenten is van gedachten gewisseld over de organisatie van de Gezondheidsraad.
Sommigen geven aan dat een compacte plenaire raad, met een belangrijke rol in agendering en accor
dering van de adviezen, de Gezondheidsraad tot een meer coherente raad kunnen maken met een dui
delijker profiel. Anderen benadrukken dat de kracht van de (huidige) Gezondheidsraad is gelegen in een
‘gouden netwerk’ van meer dan 100 leden, afkomstig uit verschillende wetenschappelijke disciplines met
een grote betrokkenheid bij het werk van de Gezondheidsraad.
Uit de gesprekken komt ook naar voren dat de rol van de Presidiumcommissie beperkt is. Volgens de
website van de Gezondheidsraad ‘treedt de Presidiumcommissie op als klankbord en denktank voor de
voorzitter van de Gezondheidsraad met betrekking tot de algemene strategie en het totale functioneren
van de 12
Gezondheidsraad’. In de praktijk worden de grote strategische vragen hier niet of nauwelijks
geagendeerd of bediscussieerd.
De huidige werkwijze van de Gezondheidsraad met langlopende adviestrajecten wordt door de weten
schappelijk secretarissen beschouwd als dé manier om tot een gedegen advies te komen. Die werkwijze
is eigenlijk synoniem geworden aan kwaliteit. Een component van dat model is, dat de commissieleden

18

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016,

slechts vacatiegelden en reiskosten ontvangen voor het bijwonen van de vergaderingen. Uit de gesprek
ken heeft de evaluatiecommissie vooralsnog niet de indruk gekregen dat gebrek aan betaling het werk
in
de weg heeft gestaan in de afgelopen periode. De leiding van de Raad gaf wel aan vaker meer overre
dingskracht nodig te hebben om personen zitting te laten nemen in een commissie.
Beoordeling door de commissie
De commissie heeft geen indicatie dat het Gezondheidsraadmodel in zichzelf een beletsel vormt voor
een toekomstbestendige Gezondheidsraad. Er zijn voldoende mogelijkheden voor aanpassingen die de
essentie van de Gezondheidsraad, namelijk advisering op basis van de wetenschap, door een multidisci
plinaire commissie van onafhankelijke experts, die grotendeels onbetaald werken, te behouden en tege
lijkertijd te versterken naar de toekomst, Suggesties daartoe zijn gedaan in paragraaf 3.1.2.
Het probleem zit er in, dat de huidige werkwijze (met 6-7 commissievergaderingen) synoniem is gewor
den aan het Gezondheidsraadmodel’. En onder de wetenschappelijk secretarissen leeft de opvatting
dat deze werkwijze de enige manier is om kwaliteit te leveren. De commissie heeft eerder in dit rapport
gesignaleerd dat er aanpassingen in de werkwijze nodig zijn, maar dat zij niet de indruk heeft dat de
ur
gentie en noodzaak hiervan werkelijk breed gevoeld worden onder de wetenschappelijk secretarissen.
Dit heeft tot gevolg, dat er verschillende zelfevaluatierapporten en een, zogenoemd, visiedocument ge
schreven zijn, waarin beterschap beloofd wordt, maar dat initiatieven tot verandering zeer moeizaam
verlopen. Als vervolgens ook niet duidelijk is waar de lijnen uitgezet worden binnen de Gezondheidsraad, dan is dat een zorgelijke situatie.
Het zogenoemde visiedocument van het Secretariaat is volgens de commissie een uiting van de ondui
delijkheid aangaande het leiderschap binnen de Gezondheidsraad. Bij het lezen van dit document rijst
regelmatig de vraag, op welk niveau de lijnen voor de Gezondheidsraad worden uitgezet. De rollen van
de leiding van de Raad en de wetenschappelijk secretarissen lijken door elkaar te lopen. Het weten
schappelijk secretariaat beschrijft bijvoorbeeld welke rol de voorzitter van de Raad moet hebben in 2020
en een strategische keuze voor adviseren aan decentrale overheden lijkt in het visiedocument ook al ge
maakt te zijn. De commissie had veeleer verwacht dat de voorzitter en vicevoorzitter, in samenspraak
met de Presidiumcommissie, een strategisch visiedocument geschreven zouden hebben. Met daarin een
beschrijving van de eventuele gevolgen van deze strategie voor de ondersteuning door de wetenschap
pelijk secretarissen en het ondersteunend personeel.
De organisatiestructuur van de Gezondheidsraad biedt ruimte voor onduidelijkheid rond het leiderschap.
Er bestaan slechts commissies, er bestaat geen plenaire raad. De wetenschappelijk secretarissen heb
ben het met hun voorzitters in de commissies voor het zeggen. Deze voorzitters hebben geen functio
nele verantwoordelijkheid voor deze secretarissen. De adviezen van de commissies worden dan wel be
sproken in de Beraadsgroep, maar zoals beschreven, mist de Beraadsgroep de bevoegdheid om advie
zen tegen te houden dan wel fundamenteel te veranderen. Het advies zoals dat door de wetenschappe
lijk secretaris van de commissie is opgeschreven en door de commissie is vastgesteld, is het advies van
de Gezondheidsraad.
Er zijn naar het oordeel van de commissie binnen de huidige structuur van de Gezondheidsraad echter
wel mogelijkheden om de positie van de leiding van de Raad te verstevigen en een duidelijker scheiding
tussen rollen en verantwoordelijkheden van de Raad en het wetenschappelijk secretariaat aan te bren
gen. Door de Presidiumcommissie meer betekenis te geven, wordt de positie van de leiding van de Raad
verstevigd. Een sterkere positie van de Beraadsgroep bij de toetsing is al eerder genoemd. Een verzwa
ring van de rol van de Presidiumcommissie zal meer tijd van de leden vragen en rechtvaardigt naar de
mening van de commissie een grotere financiêle vergoeding dan wat nu gebruikelijk is,
Naast de verzwaring van de rol van de Presidiumcommissie zou het ook goed zijn om een aantal jonge
wetenschappers, bijvoorbeeld afkomstig uit de JongGR, een plaats te geven in de Presidiumcommissie
als aanjager van de vernieuwingsagenda die volgens de evaluatiecommissie nodig is.
Maar voor de broodnodige vernieuwing is het eerst en vooral nodig om het conservatisme van de hui
dige wetenschappelijke staf te doorbreken. Dat conservatisme blijkt tijdens de gesprekken met de weten
schappelijk secretarissen: de ambitie om doorlooptijden drastisch te bekorten wordt nauwelijks omarmd,
suggesties die het wetenschappelijk secretariaat zelf in het visiedocument doet met betrekking tot flexibi
lisering van het commissiewerk worden in de gesprekken met weinig enthousiasme ontvangen en er is
terughoudendheid ten aanzien van experimenteren met geavanceerde zoekalgoritmen.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

19

Bij de groepen secretarissen die de commissie gesproken heeft, leeft sterk het idee dat binnen het Ge
zondheidsraadmodel de doorlooptijden niet veel meer bekort kunnen worden omdat volgens hen verdere
versnelling ten koste gaat van de kwaliteit van het werk. Er is behoefte aan een wetenschappelijk secre
tariaat waarin de vernieuwing juist breed wordt omarmd en dat de competenties heeft om nieuwe werk
wijzen toe te passen. De commissie is van oordeel dat de benodigde vernieuwingen slechts kans van
slagen hebben, nadat het wetenschappelijk secretariaat fundamenteel is gereorganiseerd en vernieuwd.

20

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

4

Conclusies en aanbevelingen

De commissie concludeert dat de Gezondheidsraad nog steeds groot gezag heeft en dat het werk van
de Gezondheidsraad een grote doorwerking kent in beleid en maatschappij. Dit betreft zowel haar advi
serende als haar signalerende en agenderende functie. Dat gezag berust op de twee sterke pijlers van
de Gezondheidsraad, namelijk de wetenschappelijkheid en onafhankelijkheid. Opdrachtgevers en an
dere belanghebbenden van de Gezondheidsraad koppelen deze twee sterke punten vooral aan het ‘gou
den netwerk’ van Raadsleden. Het feit dat de Gezondheidsraad nog steeds dit ‘gouden netwerk weet te
mobiliseren is eveneens een sterk punt van de Raad.
Tegelijkertijd kent de Gezondheidsraad ook een zwakte, namelijk de lange doorlooptijden van de advie
zen. Deze klacht bestaat al vele jaren. Een verkeerde conclusie zou zijn, om dit dan maar als een gege
ven te beschouwen. Het feit dat het probleem al zo lang bestaat, duidt volgens de commissie op een ge
brek aan aanpassingsvermogen van (een deel van) de wetenschappelijk secretarissen aan een verande
rende context. Deze context is er één waarin de ontwikkelingen steeds sneller gaan, steeds meer kennis
gegenereerd wordt, informatie steeds breder toegankelijk is en de maatschappij dat ook steeds meer
vraagt, en het gezag van autoriteiten afneemt, De commissie is van mening dat er in die context juist
plek is voor een adviesorgaan, als de Gezondheidsraad, met een sterk wetenschappelijk profiel, dat
transparante en toegankelijke adviezen produceert. Tegelijkertijd ziet de commissie dat er voor de toe
komstbestendigheid van de Gezondheidsraad veranderingen in de Organisatie nodig zijn, die sterk lei
derschap vragen, om de werkwijze van de Gezondheidsraad aan te passen aan de eisen van deze tijd.
De commissie doet daarom de volgende aanbevelingen om de Gezondheidsraad toekomstbestendig te
maken:
1.

Koester het wetenschappelijke profiel

De evaluatiecommissie is van mening dat de Gezondheidsraad ervoor moet zorgen dat de ‘technische’
rapporten de kern van het werk blijven, of in ieder geval dat de rapporten in voldoende mate de feiten
weergeven. Naarmate de Gezondheidsraad zich verder van de wetenschappelijke kennis verwijdert, des
te groter de kans dat het gezag van de Gezondheidsraad zal tanen. Ook vervaagt bij een minder sterk
wetenschappelijk profiel het onderscheid met een strategische raad als de RVS. De evaluatiecommissie
doet hiertoe de volgende aanbevelingen:
+ Laat de conceptadviezen toetsen door één Beraadsgroep die mandaat krijgt om adviezen terug te
sturen naar de commissie en wijzigingen af kan dwingen.
+ Adviseer alleen als er voldoende wetenschappelijk bewijs is. Hierbij zal de Gezondheidsraad wel
een visie moeten ontwikkelen welk bewijs als ‘voldoende’ gezien wordt.
+ Breng in de rapporten een helder onderscheid aan tussen het Sein’ en ‘Sollen’, oftewel geef na
drukkelijk aan waar de kennis (Sein) ophoudt en waarde (normatieve) afweging (Sollen) begint en
welk normatief kader in dat laatste geval is gehanteerd.
+ Sluit aan bij de nieuwste ontwikkelingen op gebied van het analyseren van literatuur (zoals geavan
ceerde zoekalgoritmen en technieken gebaseerd op artificial intelligence), het beoordelen van litera
tuur en standaarden over het rapporteren van literatuur.
+ Geef een transparantere verantwoording van de gebruikte methoden en de afwegingen tot een ad
vies.
4

Beperk het betrekken van maatschappelijke partners tot het begin (agendering en vraagarticulatie)
en einde (implementatie) van een adviestraject. Betrek ze niet bij het beoordelen van het weten
schappelijke bewijs en de formulering van het daaruit voortvloeiende advies.

2.

Verander de werkwijze

Om ook in de toekomst relevant te blijven voor het beleid is het essentieel dat de Gezondheidsraad zijn
werkwijze grondig aanpast en tijdiger zijn adviezen uitbrengt. De commissie ziet verschillende mogelijk
heden om het adviestraject in te korten.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

21

+

Er zou meer gewerkt kunnen worden met vaste commissies, waardoor er aan de voorkant van het
adviestraject tijdswinst behaald kan worden. Ook sluiten vaste commissies beter aan bij een meer
programmatische agendering.

+

Het zoekproces in de literatuur kan aanzienlijk worden verkort door te gaan werken met geavan
ceerde zoekalgoritmes en nieuwe technieken gebaseerd op artificial intelligence. De informatietech
nologie biedt veel kansen op dit terrein en de Gezondheidsraad zou er goed aan doen hier mee te
experimenteren. Dit geldt eveneens voor het identificeren van lacunes in onderzoek of het nagaan
of wetenschappelijke artikelen zijn teruggetrokken vanwege wetenschappelijk wangedrag.
Er kan meer ingezet worden op internationale samenwerking. Er wordt te weinig over de grenzen
gekeken en er wordt te weinig over de grenzen samengewerkt. De Gezondheidsraad zou het voor
touw kunnen nemen om de internationale samenwerking die een aantal jaren geleden op gang leek
te komen via het European Science Advisory Network for Health (EuSANH), weer nieuw leven in te
blazen. Ook kan de Gezondheidsraad meer gebruik maken van internationale kennis en ervaring,
bijvoorbeeld door het consulteren van buitenlandse experts, eventueel door middel van zitting in een
commissie, of in het proces van peer-review. En door internationaal zijn licht op te steken als het
gaat om aanpassingen van het adviestraject en snelle advisering.
Het adviestraject kan anders worden ingericht. Er zou, bijvoorbeeld, volstaan kunnen worden met
één bijeenkomst van de adviescommissie van een paar dagen. Op die manier wordt voorkomen dat
sommige mensen de ene vergadering wel aanwezig zijn en de andere niet, waardoor de discussie
gekleurd kan worden door de aan- dan wel afwezigheid van bepaalde personen. Eventueel is een
startbijeenkomst nodig om de vraag aan te scherpen. Elders (WHO) wordt deze methode ook met
succes beproefd. Een dergelijke constructie vraagt wel een hogere financiële vergoeding voor de
commissieleden.

+

+

3.

Versterk de interne Organisatie van de Gezondheidsraad

Het versterken van het wetenschappelijke profiel en het aanpassen van de werkwijzen vereist een duide
lijke visie van de leiding van de Raad en aanpassingen in de Organisatie van de Gezondheidsraad. Er is
naar het oordeel van de commissie een duidelijker scheiding nodig tussen de rollen en verantwoordelijk
heden van de Raad en het wetenschappelijk secretariaat. De commissie is van menig dat er een slag
vaardiger Raad ontstaat, die zich duidelijker profileert, wanneer de volgende veranderingen doorgevoerd
worden:
+

+

Het versterken van de leiding van de Gezondheidsraad door het verzwaren van de positie van de
Presidiumcommissie. De Presidiumcommissie moet een duidelijke rol krijgen in het uitzetten van de
strategische lijnen van de Gezondheidsraad.
Het toevoegen van jonge wetenschappers, vanuit de JongGR, aan de Presidiumcommissie om de
vernieuwingsagenda aan te jagen.

+

Het samenvoegen van de twee Beraadsgroepen tot één Beraadsgroep die het mandaat krijgt om
conceptadviezen terug te sturen naar de commissies en wijzigingen af te dwingen. De toetsing moet
minder vrijblijvend zijn dan dat nu het geval is.

+

Secretariaat-brede implementatie van (nieuwe) standaard werkwijzen in lijn met internationale stan
daarden binnen de verschillende vakgebieden. De werkwijzen zijn nu niet consistent over de ver
schillende commissies. Standaarciisering verhoogt de kwaliteit van het werk en draagt bij aan ver
sterking van het wetenschappelijk profiel.

4.

Reorganiseer en vernieuw het wetenschappelijk secretariaat

De commissie is van mening dat het aanpassingsvermogen van het wetenschappelijk secretariaat alleen
vergroot kan worden, en vernieuwingen alleen doorgevoerd kunnen worden, door een formatie te cre
ëren die vernieuwing omarmt en die de competenties herbergt om te experimenteren met innovatieve
werkwijzen. Dit vergt naar het oordeel van de commissie een fundamentele reorganisatie én vernieuwing
van het wetenschappelijk secretariaat.

22

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Referenties
1

Kaclerwet adviescolleges: http://wetten.overheid.nh/BWBR0008I 59/2009-02-13

2

https://www.gezondheidsraad.nh/nl/taak-werkwijze/wettelijke-taak

3

Kamerstuk 338 17-10. Wijziging van de Kaderwet adviescolleges houdende vermindering van het maximum
aantal leden en het laten vervallen van de verplichte kabinetsreactie. December 2014

4

Gezondheidsraad/RGO. Jaarverslag 2006. Maart 2007

5

Prins A. Respons analyse van publicaties van de Gezondheidsraad. November 2017 [concept]

6

Gezondheidsraad. Een bijdrage van belang. Over stakeholderparticipatie bij de Gezondheidsraad. novem
ber 2017 [concept]

7

https://www,gezondheidsraad.nl/nl/node/3679.

8

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad op koers. Zelfevaluatie 2008-2012. Oktober 2013

9

Gezondheidsraad. Visiedocument secretariaat Gezondheidsraad 2020 De Gezondheidsraad kijkt naar de
toekomst. Februari 2016

10

Grit K, Dwarswaard J, Bal R. Adviseren met beleid. Een onderzoek naar doorwerking van de adviezen van
de Gezondheidsraad. Erasmus Universiteit Rotterdam, September 2012

11

Gezondheidsraad. Evaluatie van de nieuwe Beraadsgroepenstructuur. Oktober 2017 [concept]

12

https://www.gezondheidsraad.nl/nl/over-ons/raad/presidiumcommissie

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

23

1.

Lijst van gesprekspartners

Beleid

Drs. A. (Angelique) Berg, DG Volksgezondheid, ministerie van \/WS
Mr. G.E.A. (Gea) van Craaikamp, plv secretaris-generaal, ministerie van VWS
Drs. B.E. (Bas) van den Dungen, DG Curatieve zorg, ministerie van VNS
Drs. E.E. (Esther) de Kleuver, directeur Gezond en Veilig Werken. ministerie van SZW
Drs. M. (Marjolijn) Sonnema, DG Agro en Natuur, ministerie van EZ
Mr. J.M. (Joris) van der Voet, directie Veiligheid en Risico’s, ministerie van lenM
Advies- en onderzoeksorganen

Drs. A.M.P. (Annemiek) van Bolhuis, directeur Volksgezondheid en Zorg, RIVM
Ir. J.J. (Jan Jaap) de Graeff, voorzitter RLi
Prof. dr. P.L. (Pauline) Meurs, voorzitter RVS
Dr. H. (Henk) Smid, directeur ZonMW
Dr. J. (Sjaak) Wijma, voorzitter Raad van Bestuur, Zorginstituut Nederland
Overige belanghebbenden

Mr. drs. J. (Janny) Bakker-Klein, voorzitter commissie Gezondheid en Welzijn, bestuurslid VNG
Drs. H.F. (Heleen) Croonen, wetenschapsjournalist
Dr. M.C.G. (Marcel) Daniëls. voorzitter FMS
Dr. R. (Rob) Dijkstra, voorzitter NHG
Dr. Ir. GIJ. (Gerda) Feunekes, directeur Voedingscentrum
Prof. dr. E.J. (Ernst) Kuipers, voorzitter NFU
Internationale gesprekspartners

Prof. Dr. H. (Hilde) Beele, vicevoorzitter Belgische Hoge Gezondheidsraad
Prof. Dr. A. (Andrea) Hartwig. voorzitter Stndige Senatskommission zur Prüfung gesundheitssch
dlicher Arbeitstsoffe, Deutsche Forschungsgemeinschaft
Prof. Dr. M.M. (Marcel) Levi, CEO University College London Hospitals
Gezondheidsraad en wetenschappelijk secretariaat

Dr. E.C.A. (Eva) Asscher, secretaris
Drs. M. (Marjon) Drijver, secretaris
Mr. M.C. (Margo) Kerkhof, Algemeen secretaris
Prof. Dr. W.A. (Pim) van Gooi, voorzitter Gezondheidsraad
Prof. Dr. V.W.V. (Vincent) Jaddoe, lid diverse commissies, voormalig lid JongGR
Prof. Dr. Ir. D. (Daan) Kromhout, voorzitter Voedingsrichtlijn; voormalig vicevoorzitter van de GR
Dr. L.G.M. (Leo) van Rossum, secretaris
Drs. E.J. (Eert) Schoten, secretaris
Prof. Dr. J.L. (Hans) Severens, vicevoorzitter Gezondheidsraad
Dr. Ir. C.J.K, (Caroline) Spaaij, secretaris
Prof. Dr. K. (Karien) Stronks, vicevoorzitter Beraadsgroep Volksgezondheid, lid Presidiumcommissie
Dr. S.R. (Stefan) Vink, secretaris
Dr. F. (Fred) Woudenberg, voorzitter commissie signalering gezondheid en milieu; lid Presidiumcommis
sie
Prof. Dr. G.A. (Gerhard) Zielhuis, vicevoorzitter vaste commissie vaccinaties; lid Presidiumcommissie

24

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

IJ. Tien adviezen geanalyseerd
Gezondheidsraad. Het individuele, collectieve en publieke belang van vaccinatie. Den Haag: Gezond
heidsraad, 2013; publicatienr. 2013/21. ISBN 978-90-5549-973-1
Gezondheidsraad. Publieke indicatoren voor kwaliteit van curatieve zorg. De stand van de discussie.
Den Haag: Gezondheidsraad, 2013; publicatienr. 2013/29. ISBN 978-90-5549-978-6 (signalement)
Gezondheidsraad. Grip op griep. Den Haag: Gezondheidsraad, 2014; publicatienr. 2014/16 ISBN 97894-628 1 -005-1
Gezondheidsraad. Neonatale screening: nieuwe aanbevelingen. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015;
publicatienr. 2015/08. ISBN 978-94-6281-050-1
Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015; publicatienr.
2015/24.ISBN 978-94-6281-089-1
Gezondheidsraad/Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Wensgeneeskunde. Signalering Ethiek en
Gezondheid 2015/1. Den Haag: Centrum voor Ethiek en Gezondheid, 2015. ISBN 978-90-78823-25-4
Gezondheidsraad. Meewegen van gezondheid in omgevingsbeleid. Evenwichtig en rechtvaardig om
gaan met risicos en kansen. Den Haag: Gezondheidsraad, 2016; publicatienr. 2016/12. ISBN 978-94628 1-133-1
Gezondheidsraad. Briefadvies Geestelijke gezondheid van vluchtelingen. Den Haag: Gezondheidsraad,
2016; publicatienr. 2016/01
Health Council of the Netherlands, Cytarabine Evaluation of the effects on reproduction, recommenda
tion for classifÏcation. The Hague: Health Council of the Netherlands, 2015; publication no.
2015/18. ISBN 978-94-6281-029-7
-

Health Council of the Netherlands. Chromium VI compounds. Evaluation of the effects on reproduction,
recommendation for classification. The Hague: Health Council of the Netherlands, 2016; publication no.
2016/04. ISBN 978-94-6281-075-4

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

25

III. Achtergronddocumenten
Grit K, Dwarswaard J, Bal R. Adviseren met beleid. Een onderzoek naar doorwerking van de
adviezen van de Gezondheidsraad. Erasmus Universiteit Rotterdam, September 2012
Voorgaande evaluaties van de Gezondheidsraad: https://www.gezondheidsraad.nllnl/node/3679]
Jaarverslagen 2013 tlm 2016 https://www.gezondheidsraad.nl/nI/publicatiesljaarverslag
Ministerie van ‘VWS, Memo rolbeschrijving eigenaar opdrachtgever
heidsraad. Augustus 2015
-

—

opdrachtnemer bij de Gezond

Gezondheidsraad. Visiedocument secretariaat Gezondheidsraad 2020. De Gezondheidsraad kijkt naar
de toekomst. Februari 2016
Gezondheidsraad. Evaluatie van de nieuwe Beraadsgroepenstructuur. Oktober 2017 [concept]
Gezondheidsraad. Een bijdrage van belang. Over stakeholderparticipatie bij de Gezondheidsraad. No
vember 2017 [concept]

26

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

IV. Doorlooptijden
000rlooptijden van klassieke adviesvragen in maanden*
1997-2007

2008-2012

2013-2016

Gemiddelde

Mediaan
(spreiding)

Gemiddelde

Mediaan
(spreiding)

Gemiddelde

Mediaan
(spreiding)

Van adviesaanvraag tot
eerste commissieverga
dering

12

6 (-6, 81)

7

2 (-7, 64)

6,2

7 (-17. 19)

Van eerste commissievergadering tot laatste
commissievergadering

15,4

14(4, 39)

12,8

11(1, 30)

13,0

12(1,28)

Van laatste vergadering
tot toetsing in Beraads
groepen

1,8

1 (-9, 21)

0,7

1 (-4, 11)

0

0 (-5,4)

Van toetsing tot publicatie

3,6

3 (0, 12)

2,7

1(0, 9)

3,1

3 (0, 9)

Totaal: van adviesaanvraag tot publicatie

30,6

30
(5, 106)

19,6

13
(0, 103)

21,6

22
(1, 41)

*
Klassieke adviesvragen betreffen adviezen waar een schriftelijke adviesvraag aan ten grondslag ligt, een commissietraject en toetsing in een Beraadsgroep. Ongevraagde adviezen, adviezen betreffende gevaarlijke stoffen, WBO-ver
gunningsadviezen en rijgeschiktheidsadviezen zijn niet in deze berekening van de doorlooptijden meegenomen. Dit
geldt ook voor adviezen waaraan een raamverzoek in een ver verleden ten grondslag ligt, zoals bij de omvangrijke
exercitie Richtlijnen goede voeding 2015. De berekening is vergelijkbaar voor de verschillende periodes. De doorlooptijden voor de periode 201 3-2016 zijn gebaseerd op 28 adviezen.

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016

27

V. Tabellen contextuele respons analyse
Tabel 1 Expliciete of impliciete waardering van de Raad en de verhouding tot het beleid genoemd
in parlementsvergaderingen
Zonder nadere
kwalificatie m.b.t.
beleid

GR als kritisch t.o.v. beleid

Verschil GR advies
met beleid geëxpli
citeerd

100

8

12

Onafhankelijkheid oordeel

1

0

0

Kritisch (positief)

1

0

0

2

Kritisch (negatief)

0

0

0

0

102

8

12

123

Gezaghebbend

Totaal

Totaal

120

Minus de vergadering over belangenverstrengeling van 21 april 2016

Tabel 2 Onderwerpen van vergaderingen waarin de Raad genoemd is, 201 4-2016 (originele tabel
ingekort)
Onderwerp

28

kabinet

kamer

totaal

Onafhankelijkheid GR

9

20

29

Intensieve veehouderij

14

11

25

Luchtkwaliteit

7

9

16

Testen ziekte van Lyme

4

8

12

Implantaten

5

4

9

Adviesrol GR

7

1

8

Voeding

7

1

8

Vaccinatie

3

5

8

Bevolkingsonderzoek

2

5

7

Overige onderwerpen

7

23

30

Totaal

65

87

152

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.

Tabel 3 Aantallen gebruikers voor de 20 meest gebruikte publicaties
Niet frequente
gebruikers

Frequente gebruikers

Totaal

Titel

*

Richtlijnen goede voeding 2015

315

147

462

Vaststellen van de dood bij postmortale orgaandonatie

282

105

387

Mobile phones and cancer: Part 3. Update and overall conclusions
from epidemiological and animal studies

354

27

381

Werknemers en Q-koorts: criteria voor vaccinatie

179

121

300

Prenatale screening

148

147

295

Briefadvies Rijgeschikiheid bij gebruik steunhart

170

89

259

26-Xylidine

223

21

244

Vaccinatie tegen kinkhoest: doel en strategie

140

84

224

Briefadvies Aanscherping antibioticagebruik bij dieren

133

73

206

Wet op het bevolkingsonderzoek: vernieuwing landelijk bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

49

136

185

Briefadvies Continue glucosemetingen bij deelnemers van de
Maastricht Studie

109

75

184

Wet op het bevolkingsonderzoek: prevalentie van maagdarmaandoeningen onderzocht met een videocapsule

12

170

182

Briefadvies Antivirale middelen bij een grieppandemie

106

72

178

Wet op het bevolkingsonderzoek: Risicostratificatie op basis van
familiair risico op darmkanker

11

165

176

Wet op het bevolkingsonderzoek: onderzoek naar ontlastingstests
in het bevolkingsonderzoek naar darmkanker

3

169

172

Neonatale screening: nieuwe aanbevelingen

63

99

162

Gezond opgroeien: weten wat werkt*

106

53

159

Trendanalyse biotechnologie 2016

77

58

135

Antibiotica in ziekenhuizen: profylaxe en antibiotic stewardship

47

57

104

Nevenbevindingen bij diagnostiek in de patiëntenzorg*

26

76

102

Wensgeneeskunde*

41

38

79

ongevraagde adviezen: signalementen

Evaluatierapport Gezonciheidsraad 2013-2016

29

Tabel 4 Aantallen gebruikers (geteld als websites) naar sector
Sector

Aantal websites uit sector

Gezondheidszorg

162

Welzijn en zorg

46

Media

44

Overheid

34

Onderwijs en onderzoek

23

Algemeen (no.s)*

24

Arbeid en economie

15

Recht, justitie, politie

11

Environment and Sustainable development

9

Landbouw voedsel biodiversiteit

6

Grote steden en ruimte

3

Politiek, mcl blogs

5

Ovenge sectoren

5

Totaal
*

387

nos.: indien niet anders gespecificeerd

Tabel 5 Aantallen gebruikers naar functie, voor de sector Gezondheidszorg
Functie

30

Aantal websites

Kennisplatforms voor professionals

29

Informatiesites voor patiënten

29

Beroepsverenigingen

23

Onderzoek

21

Media specifiek gericht op professionals

11

Patiëntgerichte Organisatie

10

Apotheek

6

Brede organisaties gericht op professionals, publiek en patiënten

5

Media in de sector Gezondheidszorg, overig

5

Overig

23

Totaal

162

Evaluatierapport Gezondheidsraad 2013-2016.