Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2002

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 april 2019
Hierbij bied ik u het verslag aan van de Raad Buitenlandse Zaken van
8 april 2019.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

kst-21501-02-2002
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

1

VERSLAG RAAD BUITENLANDSE ZAKEN VAN 8 APRIL 2019
Afghanistan
De Raad sprak over de situatie in Afghanistan en de bijdrage en rol van de
EU aan de huidige vredesinspanningen. Hoge Vertegenwoordiger
Mogherini onderstreepte, gesteund door nagenoeg alle lidstaten, het
belang van een inclusief, Afghan-owned en Afghan-led vredesproces.
Lidstaten verwelkomden de Amerikaanse diplomatieke inspanningen en
drongen aan op nauwere coördinatie met de VS. Nederland en andere
lidstaten wezen daarbij op het belang dat de verworvenheden van de
afgelopen achttien jaar ten aanzien van democratie, rechtsstaat en
mensenrechten – in het bijzonder de rechten van vrouwen en meisjes –
dienen te worden gewaarborgd. Nederland heeft tevens het belang van
«transitional justice» in het vredesproces benadrukt: een rechtvaardige
vrede betekent dat ook slachtoffers van het conflict gehoord moeten
worden en dat er over genoegdoening en verzoening moet worden
gesproken. Ook heeft Nederland gesignaleerd dat de samenwerking met
Afghanistan ook in de toekomst gebaseerd dient te zijn op wederzijdse
afspraken, zoals de bestaande afspraken over hervormingen en migratie.
De Hoge Vertegenwoordiger zal de komende tijd de precieze rol en
bijdrage van de EU in het vredesproces nader uitwerken en aan lidstaten
voorleggen. Lidstaten benadrukten dat de EU-inzet complementair moet
zijn aan de inzet van de VS. Naast de inzet op het vredesproces onderstreepte de Hoge Vertegenwoordiger tot slot de noodzaak dat er vrije en
eerlijke presidentsverkiezingen worden georganiseerd in het najaar van
2019. Zij benadrukte dat de verkiezingen los van het vredesproces dienen
te worden bezien.
Oostelijk Partnerschap
In de discussie over het Oostelijk Partnerschap (OP) blikte de Raad vooruit
naar 13 en 14 mei, wanneer de ministeriële OP-bijeenkomst plaatsvindt
met aansluitend een high-level event in het kader van het tienjarig
bestaan van het OP. Commissaris Hahn schetste een gemengd beeld van
de afgelopen tien jaar. Op het gebied van onder andere economische
ontwikkeling en onderwijs is overwegend vooruitgang geboekt. Daarbij is
de samenwerking met de meeste OP-landen geformaliseerd middels
associatieakkoorden of andersoortige overeenkomsten. Op andere
belangrijke onderwerpen als rechtsstaatontwikkeling en anti-corruptie is
juist nog veel ruimte voor verbetering.
In de discussie werd het belang van het OP door veel Ministers onderstreept. Verschillende lidstaten blikten vooruit op de ministeriële
bijeenkomst in mei. Andere lidstaten meldden dat rond het tienjarig
bestaan van het OP de nadruk moet blijven liggen op implementatie van
hervormingen en het streven naar concrete resultaten voor burgers in de
OP-landen. In de discussie over de toekomstige EU-inzet binnen het OP
werden door lidstaten het versterken van de rechtsstaat, mensenrechten,
goed bestuur, maatschappelijk middenveld en onafhankelijke media
genoemd.
Het kabinet informeert uw Kamer via deze weg tevens graag over de aard,
omvang en effectiviteit van het steunprogramma voor het OP, in lijn met
de toezegging gedaan tijdens het Algemeen Overleg Raad Buitenlandse
Zaken op 2 april jl.
Het OP is een belangrijk onderdeel van het Europees Nabuurschapsbeleid.
Het OP is gericht op het versterken van democratie, welvaart en stabiliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

2

in zes oostelijke buurlanden van de Unie (Armenië, Azerbeidzjan, Georgië,
Moldavië, Oekraïne en Wit-Rusland). Tijdens de OP-top in november 2017
zijn voor een periode van drie jaar concrete doelstellingen vastgelegd in
de zogenaamde «20 for 2020 deliverables». De financiële steunprogramma’s aan de individuele partnerlanden verlopen grotendeels via het
Europees Nabuurschapsinstrument (ENI), dat zich ook richt op de
ontwikkeling van de zuidelijke buurlanden van de Unie. Het totaalbudget
van het ENI (oost en zuid) bedraagt binnen het huidige meerjarig
financieel kader (2014–2020) € 15,4 miljard. Hiervan komt ongeveer een
derde ten gunste van de OP-landen. Van de in totaal beschikbare
€ 2,5 miljard voor de periode 2014–2017 is € 842 miljoen begroot voor
Oekraïne, € 451 miljoen voor Georgië, € 399 miljoen voor Moldavië,
€ 120 miljoen voor Armenië, € 91,5 miljoen voor Wit-Rusland en
€ 68,1 miljoen voor Azerbeidzjan. Daarnaast is € 591,5 miljoen gereserveerd voor regionale en meerdere landenprogramma’s1. Zoals
opgenomen in de verordening van het Europees nabuurschapsinstrument
wordt voor de programmering per land een meerjarig programma
opgesteld waarin is vastgelegd wat de doelstellingen en prioriteiten voor
steun van de Unie aan het betreffende land zijn, alsmede de te
verwachten resultaten en de indicatieve omvang van de financiële steun.2
Voorschriften inzake de terugvorderingsprocedures en het toezicht en
evaluatie volgen de bepalingen uit de vaststelling van de gemeenschappelijke voorschriften en procedures voor de tenuitvoerlegging van de
instrumenten van de Unie ter financiering van extern optreden.3
De bilaterale financiële EU-inzet via het ENI in OP-landen is ingericht langs
de lijnen van de beleidsprioriteiten die de EU met de OP-landen overeen is
gekomen. Deze prioriteiten richten zich vooral op versterking van de
rechtsstaat, economische ontwikkeling, connectiviteit en people-to-people
contacten. In de in 2017 verschenen midterm review evalueerde de
Commissie op hoofdlijnen de inzet van het ENI. De Commissie concludeerde dat het boeken van resultaten op de ontwikkeling van democratie,
mensenrechten en goed bestuur geregeld wordt bemoeilijkt door politieke
ontwikkelingen in nabuurschapslanden, waaronder de landen van het OP.
Niettemin is de Nederlandse beleidsinzet erop gericht dat de EU zich hier
nadrukkelijk voor blijft inzetten. Tegelijkertijd zijn in de oostelijke regio op
het gebied van verbetering van het ondernemersklimaat en duurzame
economische ontwikkeling aantoonbare positieve resultaten behaald.
Ook op lokaal niveau wordt de uitvoering van projecten door de
EU-delegaties ter plaatse uitvoerig gemonitord aan de hand van vastgestelde indicatoren. Ook voeren delegaties evaluaties uit naar de effectiviteit van de hulp. Indien de resultaten negatief zijn, zal dit gevolgen
hebben voor de toekomstige programmering en de selectie van uitvoeringsorganisaties. Onder aansporing van Nederland en andere lidstaten
ziet de Commissie er tevens op toe dat het principe van conditionaliteit
wordt gewaarborgd. In het geval van Moldavië bijvoorbeeld besloten
Commissie en lidstaten in november 2018 het ENI-budget dat jaar naar
beneden bij te stellen als gevolg van aanhoudende neergaande democratische ontwikkelingen in het land. Ook houdt het kabinet vast, zoals
gemeld in de kabinetsreactie op de evaluatie van de Commissie van het
Europees Nabuurschapsbeleid (d.d. 23/06/2017)4, aan het uitgangspunt
dat de omvang van de invulling van partnerschappen, of het nu gaat om
financiële steun of inzet van handelsinstrumenten, afhangt van de mate
1

https://ec.europa.eu/europeaid/mid-term-review-report-external-financing-instruments_en.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R0232&from=EN.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014R0236&from=NL.
4
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2017/06/23/kamerbriefkabinetsappreciatie-voortgangsrapport-implementatie-herzien-europees-nabuurschapsbeleid.
2
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

3

van overeenstemming over de centrale waarden die de EU met de
OP-landen overeen is gekomen.
Venezuela
De Raad sprak tevens over de aanhoudende crisis in Venezuela en de inzet
van de Internationale Contactgroep. Verschillende lidstaten benadrukten
dat de Internationale Contactgroep, zowel ten aanzien van de inzet op de
organisatie van vrije en eerlijke verkiezingen als het bieden van humanitaire hulp, actief dient te blijven samenwerken met de partners in
Latijns-Amerika en leden van de Lima-groep.
De Hoge Vertegenwoordiger heeft ten behoeve van het politieke proces
toegezegd een strategie te ontwikkelen die nodig is om stappen te zetten
voor een democratische, vreedzame transitie. De Raad zal de komende
weken de inzet intensiveren en over dertig dagen de resultaten van de
Internationale Contactgroep evalueren. Begin mei komt de Internationale
Contactgroep weer bijeen in Costa Rica. Om resultaat te bereiken zal de
EU ook blijvende druk uitoefenen. Verschillende lidstaten, waaronder
Nederland, spraken in dat verband steun uit voor snelle voorbereiding van
extra persoonsgerichte sancties.
Wat betreft de humanitaire hulp is het zaak een constructieve dialoog te
behouden met het Maduro-bewind. Eind april zal in dat kader opnieuw
een technische missie naar Venezuela worden gestuurd waar mogelijk ook
Nederland aan zal deelnemen. Nederland heeft kort de stand van zaken
van de humanitaire hub op Curaçao toegelicht.
Brunei
Nederland heeft tijdens de Raad zorgen uitgesproken over het besluit van
de regering van Brunei om de implementatie van het strafrecht aan te
passen, waarin inhumane straffen zijn opgenomen. Nederland heeft
benadrukt dat Brunei zich aan zijn internationale en regionale verplichtingen ten aanzien van mensenrechten dient te houden en riep EU
lidstaten op zich hierover eensgezind uit te spreken, o.a. tijdens de
Universal Periodic Review van de Mensenrechtenraad over Brunei in mei.
Overig
Appreciatie LAC rapport «Tightening Belts: Two Regional Case
Studies on Corporate Social Responsibility in Asia»
Het kabinet maakt van de gelegenheid gebruik uw Kamer, zoals toegezegd
in het Algemeen Overleg Raad Buitenlandse Zaken van 2 april jl., te
informeren over het onderzoeksrapport «Tightening Belts: Two Regional
Case Studies on Corporate Social Responsibility in Asia» van het Leiden
Asia Centre (LAC), dat op 2 april is gepresenteerd. Er is onderzoek
uitgevoerd naar twee casussen die relevant zijn voor beleid ten aanzien
van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) en due diligence
rond naleving van arbeidsrechten.
Het eerste voorbeeld betreft de bouw van een weg in Pakistan, gefinancierd door de Asian Development Bank (ADB). Het tweede voorbeeld
betreft het gebruik van Noord-Koreaanse arbeiders in textielproductie
door Chinese productielocaties in het grensgebied met Noord-Korea. C&A
en Esprit, beide lid van het Nederlandse IMVO-Convenant Duurzame
Kleding en Textiel, zouden produceren in de genoemde productielocaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

4

Het Pakistaanse voorbeeld toont aan dat er weliswaar door de ADB
contractuele voorwaarden rond naleving van fundamentele arbeidsnormen zijn vastgelegd in het contract met de Pakistaanse overheid, maar
dat het schort aan monitoring en rapportage over de naleving van
arbeidsnormen. De arbeidsinspectie die plaatsvond leek geen oog te
hebben voor onderaanbesteding en informele werknemers. Het kabinet
zal de bevindingen van dit rapport meenemen in de besprekingen met de
ADB over de herziening van de safeguards ten aanzien van mens en
milieu die later dit jaar beginnen. Tevens zal het kabinet het rapport onder
de aandacht brengen van de ILO in Pakistan, waar de ILO met Nederlandse financiering net een driejarig project voor versterking van de
arbeidsinspectie heeft afgerond.
Het voorbeeld over de textielsector toont aan dat het risico op NoordKoreaanse dwangarbeid in Chinese textielfabrieken in de grensregio met
Noord-Korea substantieel is. In het onderzoek is op innovatieve wijze
gebruikgemaakt van gegevens over goederenstromen, bestemd voor
douane-doeleinden. Op de website van het Nederlandse textielconvenant
is een appreciatie van het onderzoek geplaatst. Het SER-secretariaat wil
het onderzoek benutten voor het aanscherpen van de due diligenceverplichtingen van bedrijven die in de risicovolle Chinese regio inkopen.
Het kabinet blijft in bilateraal en multilateraal verband richting China –
evenals richting andere landen – het belang van volledige implementatie
van geldende VN-sancties tegen Noord-Korea benadrukken. Zo dient
China, evenals alle andere landen, op basis van
VN-Veiligheidsraadsresolutie 2397 (2017) uiterlijk in december 2019 alle
Noord-Koreaanse arbeiders die in het land werkzaam zijn te repatriëren.
Het kabinet zal de uitkomsten van het onderzoek betrekken bij de
inspanningen voor betere naleving van arbeidsrechten.
Soedan
Graag maakt het kabinet tevens van de gelegenheid gebruik uw Kamer te
informeren over de wijze waarop de evaluatie van de EU-steun aan de
Soedanese politie en grensmanagement is geregeld. Alvorens daarop in
te gaan, volgt een korte omschrijving van de EU-steun aan Soedan.
Onderstaande vloeit voort uit een toezegging aan uw Kamer tijdens het
Algemeen Overleg Raad Buitenlandse Zaken van 14 maart jl. en staat
geheel los van de actuele ontwikkelingen in Soedan, die het kabinet
nauwgezet volgt.
Soedan is een sleutelland op het gebied van (irreguliere) migratie en
vluchtelingenopvang: er worden meer dan een miljoen vluchtelingen uit
de regio opgevangen en het is een belangrijk transitland voor (irreguliere)
migranten uit de regio die het risico lopen slachtoffer te worden van
mensensmokkel en mensenhandel. De EU streeft naar een effectieve
internationale strijd tegen mensensmokkel en mensenhandel en naar
verbetering van het grensbeheer in de Hoorn van Afrika en werkt in dat
kader samen met Soedan. Effectieve implementatie van programma’s en
projecten en het bereiken van duurzame resultaten in Soedan vereisen
instemming, en soms medewerking, van overheidsinstanties. Nederland
noch de EU leveren directe financiering aan de Soedanese overheid. Wel
is sprake van dialoog met Soedanese overheidsinstanties en wordt door
de EU via tussenkomst van VN-organisaties of ngo’s aan capaciteitsopbouw gedaan.
Het programma Better Migration Management (BMM) is een regionaal
EU-programma voor de Hoorn van Afrika, gericht op het verbeteren van
migratiemanagement en de aanpak van mensensmokkel en mensen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

5

handel. Het maakt onderdeel uit van het EU Trust Fund voor de Hoorn van
Afrika. Prioriteit binnen BMM is het versterken van de rechten van
(irreguliere) migranten en hen beschermen tegen geweld, misbruik en
uitbuiting. Het BMM-programma bestaat uit vier pijlers: beleidscoherentie,
bescherming van irreguliere migranten en slachtoffers van mensenhandel, bewustwording over (alternatieven voor en risico’s van) irreguliere migratie, en capaciteitsopbouw.
Binnen die laatste pijler wordt samengewerkt met het Soedanese
Ministerie van Binnenlandse Zaken en geeft de EU trainingen aan
overheidsorganisaties die betrokken zijn bij migratie en grensbeheer. Het
gaat daarbij om de Soedanese douane, immigratiedienst en politie
(criminal investigation units). Binnen deze diensten bestaat de doelgroep
voor deelname aan trainingen enerzijds uit onderzoekers, aanklagers en
rechters en anderzijds uit mensen uit het veld, zoals immigratie- en
douanebeambten. In geen geval betreft dit het leger of de Rapid Support
Forces (RSF; elitetroepen, samengesteld uit strijders van de voormalige
Janjaweed).
Alle trainingen zijn bedoeld om de positie van kwetsbare irreguliere
migranten en slachtoffers van mensenhandel te verbeteren. Conflictsensitiviteit, mensenrechten en het do-no-harm principe staan daarbij centraal.
Deze uitgangspunten zijn vastgelegd door de stuurgroep van BMM
(waaraan ook Nederland deelneemt) en bindend voor alle projectactiviteiten. Er wordt in trainingen geen aandacht besteed aan informatie over,
of het gebruik van, wapens en gevechtsvaardigheden.
Evaluatie van EU-steun aan Soedan
EU-steun aan de Soedanese politie en grensmanagement vindt binnen het
BMM-programma plaats in de vorm van trainingen. Zoals gebruikelijk
voor EU-projecten worden deze trainingen geëvalueerd door het
programmamanagement. In het geval van BMM is het programmamanagement in handen van de Duitse ontwikkelingsorganisatie Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ).
De EU delegatie in Khartoem en de GIZ-staf ter plaatse zien toe op de
implementatie, monitoring en evaluatie van BMM in Soedan. De EU
delegatie brengt geregeld aangekondigde en onaangekondigde bezoeken
aan de projecten en bespreekt deze projecten met vertegenwoordigers
van de EU Lidstaten in Khartoem en de Soedanese overheid. Daarbovenop monitort de zogeheten stuurgroep van het BMM-programma de
activiteiten in Soedan vanuit Brussel. Als lid van deze stuurgroep
benadrukt Nederland daarin ook de risico’s van de Soedanese context en
het belang van zorgvuldige monitoring.
Eerder dit jaar verscheen, in opdracht van de Commissie, de Mid-term
Review van het gehele BMM programma in de Hoorn. Het rapport
evalueert de implementatie in Djibouti, Eritrea, Kenia, Zuid-Soedan,
Somalië, Oeganda, Ethiopië en Soedan. Voor het rapport is veldwerk
verricht, onder meer door een bezoek aan Soedan. Daar zijn interviews
gehouden met o.a. de EU delegatie, EU-ambassades, GIZ, UNODC, IOM,
en maatschappelijke organisaties. Het BMM programma is getoetst op de
OESO-criteria relevantie, effectiviteit, efficiëntie, duurzaamheid en impact,
aangevuld met de criteria toegevoegde waarde van de EU en samenhang
van het programma. Het gehele BMM in de Hoorn is volgens het rapport
relevant en coherent, en de EU biedt toegevoegde waarde. Tegelijkertijd
valt er nog winst te behalen op het gebied van efficiëntie en effectiviteit,
aldus de evaluatoren, die aanbevelen de doelstellingen van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

6

programma verder te preciseren en de verschillende activiteiten meer te
stroomlijnen. Nederland onderschrijft dit.
De EU is zich bewust van de kwetsbare context in Soedan en de daarbij
komende risico’s, zoals onbedoelde deelname van leden van de RSF aan
projectactiviteiten, corruptie en mogelijke betrokkenheid van overheidsstructuren bij mensensmokkel en mensenhandel. Bij het in kaart brengen
van de behoefte aan capaciteitsopbouw worden daarom doorlopend
risicoanalyses uitgevoerd en zijn maatregelen op gebied van risicomanagement ingesteld. Aan de selectie van deelnemers aan trainingen is in
overleg met de Soedanese overheid en uitvoeringsorganisaties een aantal
voorwaarden verbonden, die doorlopend worden gemonitord. Zo moet
elke deelnemer aantoonbaar werkzaam zijn bij de douane, immigratiedienst of de politie, en gestationeerd zijn in een gebied waar RSF niet
actief is.
In het licht van de actualiteiten heeft Nederland onlangs nogmaals het
belang van zorgvuldigheid in de samenwerking met Soedanese autoriteiten overgebracht aan de EU. De EU houdt rekening met de ontwikkelingen op de grond en bepaalt voorafgaand aan elke nieuwe activiteit of
die op dat moment passend is. Gezien de huidige situatie in Soedan
worden op dit moment geen trainingen uitgevoerd. Nederland zal erop
blijven aandringen dat de EU in Soedan een uiterst zorgvuldige werkwijze
toepast en lidstaten regelmatig terugkoppeling blijven ontvangen over de
voortgang van het project. De eerstvolgende reguliere gelegenheid om
BMM te bespreken is 28 mei aanstaande tijdens het Operationeel Comité
voor de Hoorn van Afrika van het EU Trust Fund in Brussel waar
Nederland aan deelneemt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-02, nr. 2002

7