Position paper rondetafelgesprek Ondervoeding bij ouderen, 26 oktober 2017
Manon Vanderkaa, directeur KBO-PCOB
De Tweede Kamercommissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) organiseert op
26 oktober 2017 een rondetafelgesprek over ondervoeding bij ouderen. KBO-PCOB en
Patiëntenfederatie constateren allereerst dat ondervoeding een serieus probleem in de
ouderenzorg blijft, ondanks de toegenomen aandacht en ondanks verschillende initiatieven
om ondervoeding tegen te gaan. In deze position paper doen wij diverse aanbevelingen om
de bewustwording omtrent de risico’s van ondervoeding te vergroten en om ondervoeding
tegen te gaan. Ook hebben wij drie aanbevelingen op het gebied van wet- en regelgeving en
bekostiging van de zorg.
Ondervoeding blijft serieus probleem
Hoewel ondervoeding gemeten in percentages van het aantal bewoners het hoogst is in
zorginstellingen, woont het grootste aantal ondervoede ouderen thuis. In het ziekenhuis is
15 tot 25% van de patiënten ondervoed. In het verpleeghuis gaat het naar schatting om
10 tot 15% van de cliënten; in de thuiszorg is dat 15 tot 30%. Van de zelfstandig wonende
ouderen (zonder thuiszorg) is zo’n 7% ondervoed. Ondervoeding is dichterbij dan je denkt
(Stuurgroep Ondervoeding, 2017).
Betere bewustwording en kennisdeling
Met de leeftijd stijgt het risico op ondervoeding. Het kan bij iedereen optreden, ook al is het
lichaamsgewicht goed. Ondervoeding heeft grote invloed op de gezondheid en vermindert
het herstellend vermogen. Dit uit zich onder andere in langzamer herstel na een operatie of
ziekte, meer en ernstiger complicaties na een operatie, vertraagde wondgenezing,
verhoogde kans op doorligwonden (decubitus), verminderde werking van het afweersysteem,
verminderde spiermassa, verminderde hart- en longcapaciteit, lagere kwaliteit van leven en
verhoogde kans op overlijden. Een slechte voedingstoestand maakt dat de gewone,
dagelijkse dingen zoals boodschappen doen, koken, aankleden of een activiteit met de
kleinkinderen moeilijker worden. Als eetlust ontbreekt, eten niet meer gezellig is of
moeilijker wordt, kan dat leiden tot tekorten, en uiteindelijk tot ondervoeding. Dit besef
moet meer gaan leven bij ouderen.
Naast ziekte kunnen sociale factoren zoals eenzaamheid, een klein netwerk, een rouwproces,
beperkte financiële draagkracht, de woonsituatie en culturele aspecten een ongezond
voedingspatroon veroorzaken. Dat geldt ook voor beperkte gezondheidsvaardigheden en
psychologische factoren zoals de gemoedstoestand, omgaan met teleurstellingen, cognitie
en angst. Fysieke factoren zoals een geringere mobiliteit, conditie en spiermassa- en kracht
en problemen met kauwen of slikken zijn andere oorzaken van ondervoeding. Tot slot
spelen somatische factoren zoals pijn, verandering van smaak, reuk, spijsvertering, beperkte
eetlust, honger en verzadigingsgevoel en gebruik van medicatie een rol bij het ontstaan van
ondervoeding. Al deze factoren moeten bij het voorkomen, herkennen en de aanpak van
ondervoeding in ogenschouw worden genomen. Dit vraagt om vergroting van
bewustwording van risico’s van ondervoeding bij ouderen en hun omgeving en bij
zorgverleners.
Aanbevelingen:
1. Betere kennisdeling en –vergroting over voeding bij zorgverleners
2. Zet waardig ouder worden, zingeving en kwaliteit van leven voorop
3. Sla een brug tussen wetenschap en praktijk

2017 10 17 Position paper KBO-PCOB Patiëntenfederatie RTG Ondervoeding

1

Ad 1: Betere kennisdeling en –vergroting over voeding bij zorgverleners
De kennis bij zorgverleners over voeding kan langs meerdere wegen gedeeld en vergroot
worden:
a. Multidisciplinaire samenwerking en kennisuitwisseling. Om obstakels die ouderen
ervaren bij gezond eten weg te nemen, is kennis over voeding en de context van
voeding belangrijk. Dit vraagt om multidisciplinaire samenwerking van zorgverleners
onderling en met mantelzorgers, informele zorg en sociaal domein. Het team van
zorgverleners (uit het medische en sociale domein) dient aangevuld te worden met
diëtisten en mondzorgverleners.
b. Herkenning en aanpak van ondervoeding dient meer aandacht te krijgen in de opleiding
van artsen, apothekers, (wijk)verpleegkundigen en verzorgenden, praktijkondersteuners,
wmo-consulenten, cliëntondersteuners en vrijwilligers die veel contact met ouderen
hebben. Daarnaast verdient voeding en leefstijl een prominentere rol binnen de
reguliere geneeskunde, maar ook in het voor- en natraject van behandeling en
operatie.
c. In zorginstellingen waar aandacht is voor screening en behandeling van ondervoeding,
blijken de percentages ondervoede mensen te dalen. De kennis van de zorginstellingen
op dit terrein moet overgebracht worden naar de eerstelijnszorgverleners.
Ad 2: Zet waardig ouder worden, zingeving en kwaliteit van leven voorop
Medicalisering en gebruik van medische voeding dient voorkomen te worden. Zorgverleners
dienen tijdig het gesprek te voeren over wat ouderen verwachten. Gezamenlijke
besluitvorming en advance care planning is hierbij essentieel. Het herkennen van
ondervoeding is soms lastig en het gesprek hierover aangaan is misschien nog wel lastiger.
Wat als een oudere niet wil eten, ook als ondervoeding bekend is? Het is zaak aandacht te
hebben voor levensvragen, de kwaliteit van leven en waarden van ouderen. Dit vraagt een
andere, meer holistische benadering, bijvoorbeeld door de introductie van het concept
positieve gezondheid in de huisartsenpraktijken en andere eerstelijnszorgverleners.
Ad 3: Sla een brug tussen wetenschap en praktijk
Er moet een brug worden geslagen tussen de wetenschap en de praktijk, met oog voor
implementatie en betrokkenheid van ouderen zelf. Wetenschappelijke kennis moet ontsloten
worden en geïmplementeerd. Uit tal van onderzoeken blijkt dat opname van meer eiwitten in
gangbare voeding kan helpen om medische voeding zo lang mogelijk uit te stellen. Er zijn
ontwikkelingen op het gebied van personalised nutrition en e-health, zoals telemonitoring
van het eetpatroon en de voedingsstatus.
Mogelijkheden om ondervoeding te voorkomen dan wel aan te pakken
De wetenschap, beroepsgroepen van artsen en verpleegkundigen, mantelzorgers en de
overheid moeten de strijd tegen malnutrition voluit aangaan. Het blijven agenderen van
vergroten van de bewustwording is noodzakelijk. Niet alleen bij artsen, maar ook bij
ouderen, patiënten, opleiders en de overheid.
Aanbevelingen:
1. Bundel kennis, kunde en kapitaal op het gebied van samen en gezond eten
2. Vergroot de bewustwording en herkenning bij ouderen, hun mantelzorgers en netwerk
Ad 1: Bundel kennis, kunde en kapitaal op het gebied van samen en gezond eten
Er gebeurt al veel op het gebied van samen eten en gezond eten (sociale restaurants,
projecten zoals Mannen onder de pannen, maaltijdservice, hospitalityconcepten, ictapplicaties en de Taskforce Gezond eten met ouderen). Ouderen willen graag meedoen en
co-creëren bij initiatieven. Tegen deze achtergrond is het van belang de aandacht nu te
richten op de hoe-vragen. Hoe kunnen we goed gevoed ouder worden met oog voor

2017 10 17 Position paper KBO-PCOB Patiëntenfederatie RTG Ondervoeding

2

herkomst van ouderen, sociaaleconomische status (SES) en leefstijl? Hoe kunnen we een
gezond voedingspatroon met oog voor de context van het eetmoment stimuleren bij
(eenzame) ouderen? Hoe vergroten we de kennis en gezondheidsvaardigheden? Hoe
stimuleren we ouderen tot behoud van spiermassa en –kracht door voldoende inname van
eiwitten, vitaminen en mineralen? En vooral: hoe bereiken wij de ouderen? Bundeling van
kennis, kunde en kapitaal is nodig om collectieve vooruitgang te boeken om deze hoevragen te beantwoorden.
Ad 2: Vergroot de bewustwording en herkenning bij ouderen, hun mantelzorgers en netwerk
Aangezien steeds meer ouderen thuis blijven wonen en veel van hun zelfredzaamheid wordt
verwacht, is het vergroten en herkennen van ondervoeding bij ouderen zelf en hun netwerk
van belang. Een eerste stap is het project Goed gevoed ouder worden 1. Veel ouderen
realiseren zich niet dat met de leeftijd het risico op ondervoeding stijgt en welke
aanpassingen dit vraagt. Bovendien is bij veel senioren onbekend dat extra vitamine Dinname belangrijk is en dat er mogelijkheden zijn om verrijkte voedingsproducten te
gebruiken. Vergroting van kennis en vaardigheden helpt ouderen en hun omgeving om
ondervoeding te herkennen. En om er iets aan te doen. Verdere bewustwording van
ondervoeding door bijvoorbeeld de uitrol van goed gevoed ouder worden, met
themabijeenkomsten volgens het principe voor en door ouderen, is wenselijk. De peerbenadering werkt goed en zeker bij ouderen met een migratie-achtergrond.
Noodzakelijke wijzigingen in wet- en regelgeving en bekostiging van de zorg
De overheid kan zich inzetten om ondervoeding bij ouderen te bestrijden. KBO-PCOB en
Patiëntenfederatie doen hiervoor drie aanbevelingen:
Aanbevelingen:
1. Maak programmatische eerstelijnszorg landelijk beschikbaar voor (kwetsbare) ouderen
2. Heroverweeg de voorgenomen verhoging van het lage btw-tarief
3. Maak werk van implementatie
Ad 1: Maak programmatische eerstelijnszorg landelijk beschikbaar voor (kwetsbare) ouderen
KBO-PCOB en Patiëntenfederatie willen dat alle zorgverzekeraars programmatische
eerstelijnszorg voor ouderen met verschillende aandoeningen inkopen, zodat er geen
obstakels zijn om proactieve en integrale zorg met aandacht voor een gezond
voedingspatroon te bieden. Het maakt multidisciplinaire en transmurale samenwerking,
vroegsignalering, monitoring en casemanagement mogelijk en zorgt dat er sprake is van
een goede gegevensuitwisseling tussen de eerste, tweede en derde lijn zodat de
continuïteit van voedingszorg niet in het geding komt.
Ad 2: Heroverweeg de voorgenomen verhoging van het lage btw-tarief
De in het regeerakkoord overeengekomen verhoging van het lage btw-tarief van 6% naar 9%
is niet bevorderlijk voor het kopen van groenten en fruit voor ouderen met een kleine beurs.
De verhoging belemmert de toegang tot gezonde producten en vergroot de prijsverschillen
tussen junkfood en gezond eten. Wij vragen de Kamer daarom af te zien van de
voorgenomen btw-verhoging.

1

Stuurgroep Ondervoeding is in samenwerking met KBO-PCOB, Nederlandse Vereniging van Diëtisten (NVD), het
Landelijk Netwerk van Kaderhuisartsen Ouderengeneeskunde (LAEGO), het Voedingscentrum en Verpleegkundigen &
Verzorgenden Nederland (V&VN) van start gegaan met het project goedgevoedouderworden.nl.

2017 10 17 Position paper KBO-PCOB Patiëntenfederatie RTG Ondervoeding

3

Ad 3: Maak werk van implementatie
Er gebeurt veel op het gebied van het voorkomen, herkennen en aanpak van ondervoeding.
Overheid, neem de regie om samen met wetenschap, ouderen, patiënten, zorgverleners de
strijd tegen ondervoeding aan te gaan. Maak werk van een implementatieplan.

2017 10 17 Position paper KBO-PCOB Patiëntenfederatie RTG Ondervoeding

4