Tussenevaluatie
maatregelen
Preventie in het
Zorgstelsel
Ontwikkelingen rondom maatregelen en
samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars periode maart 2016 t/m maart 2019

Samenvatting
In deze ‘Tussenevaluatie’ worden de ontwikkelingen rondom de in 2016 ingevoerde maatregelen en de samenwerking
tussen gemeenten en zorgverzekeraars op het gebied van preventie in het zorgstelsel beschreven. Deze maatregelen
zijn: het stimuleren van preventie op nationaal bestuurlijk niveau, het bieden van informatie over de maatregelen via het
Digitaal Loket, het bieden van ondersteuning aan het veld door het Preventieteam, een gedeeltelijke vergoeding van de
coördinatiekosten via een ‘Subsidieregeling preventiecoalities’ en de evaluatie ‘Preventie in het zorgstelsel’. De evaluatie laat zien dat de maatregelen tot nu toe een aantal concrete resultaten hebben opgeleverd, bijvoorbeeld de toekenning van een subsidie preventiecoalitie aan acht regio’s tot dusver en de ondersteuning die het preventieteam via
werkbezoeken en bijeenkomsten heeft gegeven aan het veld en hun bijdrage aan de opname van de Gecombineerde
Leefstijl Interventie in het basispakket. Verder is het aantal regio’s waarin samenwerkingsafspraken tussen gemeente en
zorgverzekeraar zijn gemaakt over preventie gegroeid. Er is echter ook een aantal kanttekeningen te plaatsen. Zo kan de
bekendheid van de maatregelen nog vergroot worden. Daarnaast is er vanuit gemeenten en zorgverzekeraars vooral
behoefte aan het uitwisselen van leerervaringen en goede voorbeelden van samenwerkingsafspraken en preventie
interventies op landelijk niveau. Verder zoeken zij naar oplossingen om de samenwerking rondom preventie duurzaam
te borgen. VWS oriënteert zich momenteel op aanpassing of aanvulling van de maatregelen om de samenwerking
tussen zorgverzekeraars en gemeenten waar het gaat om preventie voor risicogroepen te stimuleren en te versterken.

1. Inleiding
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars van
belang bij het vormgeven van preventie voor
risicogroepen
Afstemming en samenhang tussen preventie, zorg en
welzijn is nodig om goed in te kunnen spelen op de veranderende behoefte aan zorg en ondersteuning van de
bevolking en tegelijkertijd de kostengroei te beheersen.
Om interventies in te kunnen zetten gericht op preventie
voor risicogroepen (bijvoorbeeld mensen met overgewicht,
kwetsbare ouderen en mensen met een lage sociaal-economische status) is het belangrijk dat tussen gemeenten en
zorgverzekeraars wordt samengewerkt. Voor deze groepen
liggen er namelijk verantwoordelijkheden bij zowel de
gemeenten als zorgverzekeraars, waardoor de kans bestaat
dat er op deze grensvlakken interventies dubbel worden
aangeboden of dat juist doelgroepen buiten de boot vallen
als er niet afgestemd wordt (zie figuur 1).
Maatregelen om samenwerking tussen gemeenten en
zorgverzekeraars bij preventie te stimuleren
Om samenwerking ten aanzien van preventie te stimuleren
zijn in maart 2016 vijf preventiemaatregelen aangekondigd
in de brief ‘Preventie in het zorgstelsel’ (1). Deze maatregelen betreffen 1) het ‘Stimuleren van preventie via het
Bestuurlijk Overleg’, 2) het opzetten en onderhouden van
het ‘Digitaal loket’, 3) het oprichten van een
‘Preventieteam’, 4) de ‘Subsidieregeling Preventiecoalities’
en 5) de evaluatie ‘Preventie in het zorgstelsel’. Daarnaast
zijn er in 2017 aanvullende maatregelen in het regeerakkoord afgesproken waaronder het Preventieakkoord,

2 |

het Sportakkoord, het programma ‘Juiste Zorg op de Juiste
Plek’ en het ontwikkelen van prestatiebeschrijvingen en
tarieven voor verzekerde interventies gericht op preventie
in de Zorgverzekeringswet (Zvw)(3). Ook is de
Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) per 1 januari 2019
in het basispakket opgenomen (zie figuur 2).
Ontwikkelingen sinds de start van de maatregelen
De Tussenevaluatie die in deze rapportage wordt beschreven komt voort uit de vijfde maatregel, de evaluatie
Preventie in het Zorgstelsel en reflecteert op de ontwikkelingen en ervaringen rondom de maatregelen sinds het
verschijnen van de kamerbrief waarin ze zijn aangekondigd.
De tussenevaluatie gaat over de periode maart 2016 tot en
met maart 2019 en beantwoordt de volgende
onderzoeksvragen:
1. In hoeverre worden de maatregelen ‘Stimuleren van
preventie via Bestuurlijk Overleg’, ‘Digitaal Loket’,
‘Preventieteam’ en ‘Subsidieregeling Preventiecoalities’
toegepast in de periode van 2016 -2019?
2. Wat zijn de gebruikerservaringen met deze maatregelen?
3. Wat zijn de ervaringen met de samenwerking tussen
gemeenten en zorgverzekeraars om preventie voor
risicogroepen te realiseren?
4. Welke mogelijke verbeterpunten zijn er om deze samenwerking tussen zorgverzekeraar en gemeente verder te
bevorderen?
Om deze vragen te kunnen beantwoorden zijn verschillende
databronnen gecombineerd. De drie eerder gepubliceerde

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

Nederland
Verantwoordelijke
opdrachtgevers:

Gemeente

Landelijke
overheid

Zorgverzekeraar/
zorgkantoor

Wetten:

WPG

JW

WMO

ZVW

WLZ

Doelgroepen en
preventiemaatregelen:

Gezon

de bev

olking

Individ
u met
g
ezond
Individ
heidsp
uen m
roblee
e
gezon
m
Groep
dheids t verhoogd
en me
risico
t verho
gezon
o
dheids
risico gd

Figuur 1. Weergave van de verschillende stelsels, wetten en snijvlakken met betrekking tot de verschillende doelgroepen (2). WPG = Wet
Publieke Gezondheid; JW = Jeugdwet; WMO = Wet Maatschappelijke Ondersteuning; ZVW = Zorgverzekeringswet; WLZ = Wet Langdurige
Zorg.

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 3

Kamerbrief: Preventie
in het zorgstelsel
Start
preventieteam

Werkconferentie
‘Preventie in het
zorgstelsel

Volgen ontwikkelingen GLI

Brief VNG en ZN over
samenwerkingsagenda
Eerste bestuurlijk
overleg
Digitaal loket
online en start
subsidieregeling

2016

GLI in basispakket
Werkconferentie
‘Preventie in het
zorgstelsel

2017

2018

Samenwerking
gemeenten en
zorgverzekeraars

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel

bij het verbinden van preventie,
zorg en welzijn en preventie voor
risicogroepen

Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2017

Evaluatie
Preventie in het
Zorgstelsel
Samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars ten aanzien van
preventie in 2018

VNG en ZN kondigen
werkstructuur regionale
samenwerking aan

2019

2020

Tussenevalutatie

Factsheet
2019

2021
Factsheet
2020

2022
Factsheet
2021
Eindevaluatie

Figuur 2. Tijdslijn ontwikkelingen rondom de maatregelen ‘Preventie in het Zorgstelsel’ en de verschenen en geplande rapportages.

factsheets die rapporteren over de ontwikkelingen in de
samenwerking tussen gemeente en zorgverzekeraar over
de jaren 2016, 2017 en 2018 zijn als uitgangspunt gebruikt
(4-6). Deze informatie is aangevuld met informatie uit
andere databronnen zoals een documentanalyse van
overleggen rondom de preventiemaatregelen, interviews
met leden van het Preventieteam en observaties van
platform/preventiebijeenkomsten (zie bijlage 1: Methoden van
onderzoek). Na deze Tussenevaluatie volgen nog drie
factsheets over de jaren 2019 tot en met 2021 en de
eindevaluatie in 2022 (zie figuur 2).

wordt beschreven hoe het aantal netwerkinitiatieven met
preventie zich heeft ontwikkeld in de afgelopen jaren. In
paragraaf 2.3 worden de ervaringen en verbeterpunten
beschreven in de samenwerking tussen gemeenten en
zorgverzekeraars. In hoofdstuk 3 volgt een reflectie op de
ontwikkelingen en ervaringen rondom de maatregelen.

Leeswijzer
In het volgende gedeelte worden de resultaten van het
onderzoek beschreven. Hierbij wordt in paragraaf 2.1 de
toepassing en ervaringen met de maatregelen (onderzoeksvraag 1 en 2) gecombineerd beantwoord. Onderzoeksvraag
3 en 4 worden behandeld in paragraaf 2.2 en 2.3. In 2.2

4 |

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

2. Resultaten
2.1 Ontwikkelingen en ervaringen rondom
preventiemaatregelen
De ontwikkelingen en ervaringen rondom de maatregelen
in de afgelopen jaren zijn in kaart gebracht door gebruik te
maken van verschillende databronnen (zie Bijlage 1:
Methoden van onderzoek). Hieronder wordt kort per
maatregel beschreven wat de maatregel inhoudt en welke
resultaten de analyse van de databronnen heeft
opgeleverd.
Maatregel ‘Stimuleren van preventie via het Bestuurlijk
Overleg’
Beschrijving maatregel
In de periode na het verschijnen van de Kamerbrief over de
maatregelen Preventie in het zorgstelsel in maart 2016 is
een gezamenlijke brief gepubliceerd door Zorgverzekeraars
Nederland (ZN) en Vereniging Nederlandse Gemeenten
(VNG) (7). In deze brief spreken zij de intentie uit om de in
de wet benoemde samenwerking tussen gemeenten en
zorgverzekeraars op drie prioritaire thema’s te bevorderen
door middel van een bestuurlijke samenwerkingsagenda.
Naar aanleiding hiervan is een reeks van bestuurlijke
overleggen gehouden tussen VWS, ZN en VNG om te
komen tot deze samenwerkingsagenda. Bij deze overleggen
waren de minister, de staatssecretaris en vertegenwoordigers van verschillende directies van VWS aanwezig, alsook
vertegenwoordigers van ZN en VNG en vertegenwoordigers
van individuele zorgverzekeraars en gemeenten. In de
periode tot 2019 hebben zes van deze overleggen plaatsgevonden, namelijk mei 2016, november 2016, juli 2017
(demissionair kabinet), februari 2018, april 2018 en oktober
2018. Naar aanleiding van het zesde Bestuurlijk Overleg van
oktober 2018 is in maart 2019 is een document door VNG en
ZN uitgebracht (8), waarin de uitgangspunten en een plan
van aanpak voor een werkstructuur (landelijk en regionaal)
worden geschetst. Deze werkstructuur moet bijdragen aan
het verbeteren van samenwerking tussen gemeente,
zorgkantoor en zorgverzekeraar om zo de integrale zorg
door de zorgaanbieders mogelijk te maken ten behoeve van
alle burgers.
Kansen voor samenwerking
Uit de analyse van de notulen van het bestuurlijk overleg
blijkt dat het beeld bij de aanwezigen van samenwerking
tussen gemeente en zorgverzekeraars in de afgelopen
periode veranderd is van ‘er moet samengewerkt worden’
naar ‘er wordt veel samengewerkt’. Samenwerking wordt
essentieel bevonden om grensvlakdiscussies en afwenteling
te voorkomen. Een aantal thema’s komt naar voren waarop

men kansen voor samenwerking tussen gemeenten en
zorgverzekeraars ziet. Deze thema’s omvatten niet alleen
‘mogelijkheden voor (gezamenlijke) preventie’ maar ook
‘effectief samenwerken in de wijk’, ‘een sterk sluitende
GGZ-keten’ en ‘integrale ouderenzorg’. De focus ligt tijdens
elk overleg steeds op een of meerdere van deze thema’s.
Wat betreft samenwerking rondom preventie en het
investeren hierin blijkt dat iedereen de noodzaak voelt om
afspraken te maken over het grensvlak tussen selectieve en
geïndiceerde preventie. Hierbij wordt wel de vraag gesteld
of het idee van ‘dat mag niet’ dat bij partijen leeft inderdaad wordt veroorzaakt door een beperkte regelruimte of
dat dit gevoel meer een standaard eerste reflex is. Verder
wordt gesignaleerd dat de Subsidieregeling
Preventiecoalities nog weinig wordt aangevraagd.
Vraagstukken en discussiepunten
Tijdens de overleggen komt een aantal vraagstukken en
discussiepunten aan bod. Zo is er de vraag op welk niveau
(regionaal of landelijk) en waarover (inhoud, proces,
doelstellingen of randvoorwaarden) afspraken gemaakt
moeten worden tussen gemeenten en zorgverzekeraars.
Enerzijds bestaat de behoefte om op landelijk niveau te
sturen op het implementeren van bewezen effectieve
interventies, anderzijds erkent men dat de lokale context
voor een groot deel bepalend is voor een succesvolle
aanpak en dat tempoverschillen tussen regio’s bestaan.
De uiteindelijke insteek die door alle partijen wordt
onderschreven is om op regionaal niveau samen te werken,
waarbij de landelijke samenwerkingsagenda lokaal eigenaarschap krijgt (8). Ook is gediscussieerd over of de
bestaande regionale overlegstructuren voldoende zijn of
dat nieuwe structuren nodig zijn. Hierbij is de voorkeur
uitgesproken om bestaande structuren te benutten.
Daarnaast staat ter discussie over of nog extra goede
voorbeelden van samenwerking nodig zijn of dat deze er al
voldoende zijn maar beter voor het voetlicht moeten
komen. Vooralsnog is gekozen om bestaande goede
voorbeelden beter te ontsluiten richting achterban.
Maatregel ‘Digitaal Loket’
Beschrijving maatregel
Het Digitaal Loket Preventie in het Zorgstelsel is ontwikkeld
voor alle zorgverzekeraars en gemeenten die willen
samenwerken aan preventie voor risicogroepen en samen
willen bijdragen aan een gezonder Nederland (https://www.
loketgezondleven.nl/zorgstelsel). Daarnaast is het ook bedoeld
voor zorgaanbieders die bij een samenwerkingsverband
van gemeenten en zorgverzekeraars willen aansluiten. Het
loket wordt onderhouden en gevuld door het RIVM in

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 5

nauwe samenspraak met VWS. Het loket staat sinds
november 2016 online en is continu in ontwikkeling op
basis van praktijkervaringen en binnengekomen vragen uit
het werkveld. Op het loket staat relevante informatie over
preventie in de vijf stelselwetten en over de
Subsidieregeling Preventiecoalities. Daarnaast staan er
handvatten en tips voor samenwerking rondom en het
gezamenlijk bekostigen van preventie op het loket en
praktijkvoorbeelden zoals een beschrijving en filmpjes over
startende en al bestaande preventiecoalities. Ook bevat het
loket een themapagina over de GLI. Op deze pagina staat
uitgelegd wat de GLI inhoudt, welke interventies erkend zijn
en waar leefstijlcoaches te vinden zijn.
Aantal bezoekers en bezochte pagina’s
Het Digitaal Loket is bijna 16.000 keer bezocht in de periode
2017-2018. Dit betekent dat het Digitaal Loket dagelijks
ruim 20 keer wordt bezocht. Hierbij bekijkt de bezoeker
gemiddeld twee pagina’s per bezoek. Het aantal bezoeken
steeg in 2018 met 12%. Rond de maanden september,
oktober en november is in beide jaren een piek te zien qua
bezoekersfrequentie, mogelijk omdat in deze periode de
werkconferenties ‘Preventie in het Zorgstelsel’ zijn georganiseerd. Gemiddeld verbleven de bezoekers rond de vijf
minuten op de website per bezoek, wat relatief lang is voor
doorgaans korte internetteksten. De pagina’s met informatie over preventie in de vijf stelselwetten werden het best
bezocht, met name die over preventie in de Wet Publieke
Gezondheid. Daarnaast werd ook veel gezocht naar
informatie over de subsidieregeling en samenwerken aan
preventie.
Ervaringen gebruikers
In de evaluatie Preventie in het Zorgstelsel is bij de inventarisatie van netwerkinitiatieven ook de bekendheid van het
Digitaal Loket uitgevraagd in de jaren 2017 en 2018. In beide
jaren is het Digitaal Loket bij ongeveer 44% van de respondenten bekend. In 2018 is de bekendheid nog verder
uitgevraagd. Hierbij geeft 37% van de respondenten aan de
website te hebben bezocht, 35% wil de site nog gaan
bezoeken en 28% is niet van plan het Digitaal Loket te
bezoeken. Van de bezoekers van het Digitaal Loket geeft
iedereen aan de gezochte informatie te hebben gevonden.
Uit de interviews blijkt dat een aantal respondenten het
Digitaal Loket kent en bezocht heeft en een aantal niet.

“Maar anders dan ben ik - ben ik d’r heel erg van overtuigd
van ja, dat je juist allerlei etalages nodig hebt om, als je dan
wat moois hebt, om dat dan ook te kunnen etaleren. Dus
misschien maken we d’r ook wel nog wel te weinig gebruik
van, dat zou ook nog kunnen.” R1-interview13
Maatregel ‘Preventieteam’
Beschrijving maatregel
Het Preventieteam is door VWS ingesteld om vragen over
het implementeren van preventie in het zorgstelsel te
beantwoorden. Het is bedoeld als aanvulling op de informatie die geboden wordt op het Digitaal Loket voor
ondersteuning op maat. Het team bestaat uit een vertegenwoordiging van bijna alle directies van VWS en waar nodig
worden andere deskundigen geraadpleegd. Vanaf februari
2017 is de mailbox van het Preventieteam opengesteld.
Naast het beantwoorden van vragen volgt het
Preventieteam goede voorbeelden van samenwerking
tussen gemeente en zorgverzekeraar in het hele land op de
voet en legt daar werkbezoeken af. Ook begeleidt het team
startende en lopende preventiecoalities en ondersteunt
preventie interventies, zoals Welzijn op recept. Het team is
ook nauw betrokken geweest bij het opstellen van het
Preventieakkoord en het opnemen van de GLI in het
basispakket.
Rol Preventieteam binnen VWS
In de kamerbrief (1) is het Preventieteam ingestoken als het
verlengde van het Digitaal Loket. In aanvulling hierop geven
de leden van het Preventieteam aan dat de rol van het team
intern bij VWS ook van belang is. De brede vertegenwoordiging vanuit verschillende directies van VWS in het
Preventieteam creëert een overkoepelend beeld van
activiteiten rondom preventie binnen VWS. Ook faciliteert
het team in een vroeg stadium de nodige interne afstemming bij het opstellen van nieuwe programma’s. Deze rol
bleek bijvoorbeeld essentieel bij de aanloop naar de
opname van de GLI in het basispakket. Het ontwikkelen van
prestatiebeschrijvingen en tarieven voor interventies
gericht op preventie, zoals de GLI, is een complexe opgave.
Het vereist inspanningen vanuit de diverse directies. Het
Preventieteam heeft hierbij naar eigen zeggen een voorwaardenscheppende rol vervuld.

“Nee, nee, dat Digitaal Loket, want wat stel ik me daar precies
bij voor?” R2-interview02

6 |

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

Type vragen en vraagstellers
Vragen die binnenkomen worden door leden van het team
geïnventariseerd en er wordt bekeken wie op welke manier
het beste antwoord kan geven. Vragen worden per e-mail,
telefonisch of in een persoonlijk gesprek beantwoord
(https://www.loketgezondleven.nl/zorgstelsel/contact). Als de
vragen geen betrekking hebben op preventie wordt
gekeken waar deze vraag wel binnen VWS kan worden
opgepakt en, indien mogelijk, doorgezet.
Het Preventieteam krijgt voornamelijk vragen van zorgaanbieders en in mindere mate gemeenten of zorgverzekeraars. Verder zijn vragen gesteld door adviesbureaus,
belangenorganisaties, burgers, GGD, netwerkorganisaties,
provincie, medische bedrijven of een onderzoeksinstituut.
Een deel van de vragen betreft de mogelijkheden voor het
aanvragen van een subsidie Preventiecoalities. Deze vragen
gaan vooral over of men in aanmerking zou komen voor de
subsidie. Daarnaast is een aantal vragen gesteld over de
aanvraagprocedure en de rol van de zorgverzekeraar hierbij.
Ook zijn meer algemene financieringsvragen gesteld die
niet specifiek de subsidieregeling betreffen. Verder gaan
vragen vooral over specifieke projecten en innovaties ten
aanzien van preventie die men verder wil brengen en
waarvoor men vaak nog aansluiting bij andere partijen
zoekt en soms ook financiering. Sinds de introductie van de
GLI in het basispakket is een duidelijke piek te merken met
vragen over dit onderwerp.
Ervaringen met Preventieteam
De bekendheid van het Preventieteam is gemeten in de
jaren 2017 en 2018. In de afgelopen twee jaar is de bekendheid afgenomen van 51% bij de respondenten in 2017 naar
40% in 2018. Deze daling kan verklaard worden doordat de
titel ‘Preventieteam’ niet altijd bekend is. Een aantal
geïnterviewden geeft bijvoorbeeld aan met ‘mensen van
VWS’ te hebben gesproken in plaats van met het
Preventieteam of heeft het over de contacten met het
Digitaal loket. Een andere reden is dat vragen via andere
routes dan de reguliere mailbox het team bereiken. Die
vragen worden dan ook via dezelfde alternatieve route
beantwoord, waardoor het Preventieteam voor de vraagstellers minder zichtbaar is.
“Maar vervolgens doen ze [zorgaanbieder] het niet, omdat
ze zeggen: ja, maar onze zorgverzekeraar heeft gezegd we
doen het niet. […] Ik zeg: nee, maar dat loket dat komt dan
echt eventueel met jullie meedenken, eventueel zelfs bij die
zorgverzekeraar.” R2-interview06

“Ja, dus, misschien is dat het preventie team, want het was
inderdaad een bepaalde naam. […] Dus, zij gaven ook heel
duidelijk aan van; wij zijn voor verduidelijking, advies,
begeleiding.” R2-interview01
In de interviews van 2019 geven de leden van het
Preventieteam aan dat er sinds de start van het team een
behoefte aan goede voorbeelden is om vraagstellers met
concretere informatie te kunnen ondersteunen over
bijvoorbeeld onderliggende afspraken. In overleg met de
bewindspersonen werkt het Preventieteam inmiddels een
aantal goede voorbeelden uit. Op deze manier kan er veel
gerichter en concreter advies worden gegeven en kunnen
mogelijke knelpunten beter worden aangepakt. Een meer
concrete aanpak past ook binnen het beeld dat de samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars op gang is
gekomen en er nu vraagstukken over structurele borging
naar voren komen. Over het algemeen zijn de leden positief
over de mate waarin ze vraagstellers hebben kunnen
helpen, bijvoorbeeld over zaken als het opzetten of
stimuleren van samenwerking tussen de partijen. Tegelijk
komen er ook vragen binnen waar de leden minder aan
kunnen doen doordat ze te breed of ongericht zijn, zoals de
vraag om een stelselwijziging. In 2018 geven de respondenten van de online vragenlijst onder de netwerkinitiatieven
aan dat indien zij een vraag aan het Preventieteam hebben
gesteld, dat deze naar tevredenheid is beantwoord. Ook uit
de interviews met vertegenwoordigers van de preventiecoalities blijkt dat zij doorgaans vinden dat zij goed geholpen
zijn door leden van het team.
“Ik was verbaasd dat ik gelijk een mens aan de telefoon
kreeg en dat vond ik wel positief […] En ze gaf heel duidelijk
antwoord.” R2-interview01
Toekomstplannen Preventieteam
Met het oog op de toekomst wordt de eerder geschetste
uitwerking van goede voorbeelden genoemd als een
belangrijke stap om vraagstellers adequater te kunnen
helpen. De focus van het team wordt daarmee verschoven
van ondersteuning van de samenwerking algemeen naar
gerichte ondersteuning van een aantal interventies die zich
op het snijvlak van sociaal en medisch domein bevinden.
Ook is sinds november 2018 een ambassadeur aangesteld.
Deze ambassadeur kan startende preventiecoalities
ondersteunen en tegelijk de ervaringen uit de praktijk
terugkoppelen aan het Preventieteam. Verder beraadt het
team zich op hoe zij het eventuele restant van het gereserveerde budget voor de preventiecoalities op een andere
manier kan inzetten. Tot slot geeft het Preventieteam aan

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 7

dat VWS bezig is met een nieuw programmaplan voor het
bevorderen van meer preventie in het zorgstelsel. Hierin
worden de bestaande maatregelen meegenomen, al dan
niet in aangepaste vorm. Tevens worden hierin aanvullende
maatregelen voorgesteld die aansluiten op de behoefte
vanuit het veld.
Maatregel ‘Subsidieregeling Preventiecoalities’
Beschrijving maatregel
Vanaf november 2016 kan een subsidie Preventiecoalities
worden aangevraagd. Met deze subsidieregeling wil VWS
de structurele samenwerking tussen zorgverzekeraars en
gemeenten op het gebied van preventieactiviteiten voor
risicogroepen stimuleren en activeren. Zorgverzekeraars en
gemeenten kunnen met de Subsidieregeling
Preventiecoalities een derde van de kosten van de procescoördinatie van een gezamenlijke aanpak van effectieve
preventie interventies voor risicogroepen financieren. De
subsidie kan uitsluitend door een zorgverzekeraar worden
aangevraagd, in samenwerking met één of meerdere
gemeenten. Als meerdere zorgverzekeraars betrokken zijn
bij een preventiecoalitie vraagt een van hen de subsidie
aan. Een subsidie wordt maximaal voor drie jaar verleend
en dient minimaal €25.000 te bedragen. Op 1 oktober 2021
is de laatste mogelijkheid om een subsidie in te dienen. De
subsidieregeling vervalt per 1 januari 2022.
Aangevraagde en toegekende subsidies
Preventiecoalities
Er zijn tot en met maart 2019 in totaal acht subsidies
toegekend. In meerdere andere regio’s worden daarnaast
voorbereidingen getroffen om de subsidie aan te vragen.
De huidige preventiecoalities bevinden zich in de regio
Amstelland, Alkmaar, Deventer, Heerlen, Oss, SittardGeleen, Twente en Vechtdal (zie bijlage 2). De aanleiding om
de subsidie aan te vragen verschilt. In een aantal regio’s
bestond al een netwerkinitiatief waarin gemeente en
zorgverzekeraar participeren en is de subsidie gebruikt om
het initiatief naar een hoger plan te tillen, uit te breiden of
te bestendigen. In andere regio’s wordt de subsidie juist
gebruikt voor het opbouwen van een netwerk om inspanningen op het gebied van preventie van verschillende
partijen beter af te stemmen.
“En ja, zien we onszelf ook wel als een soort voorbeeld regio. Of
in ieder geval dat we dat zouden kunnen zijn. En ja, zo’n coalitie
stimuleert je ook wel weer om daar je uiterste best voor te
doen.” R1-interview05

8 |

Ervaringen met de Subsidieregeling Preventiecoalities
Zowel uit de interviews als uit de verschillende bijeenkomsten blijkt dat de aanvraagprocedure en de gevraagde
verantwoording als belastend worden ervaren. Daarnaast
geeft men aan behoefte te hebben aan praktische ondersteuning bij de aanvraag. Naar aanleiding van de bijeenkomsten heeft VWS de toolbox die zij hadden gemaakt
voor de aanvraagprocedure aangepast en op het Digitaal
Loket laten zetten. Enkele respondenten van de online
enquête geven overigens aan dat zij de subsidie niet gaan
aanvragen omdat de zorgverzekeraar er niet achter staat of
omdat de projectcoördinatie of samenwerking al goed staat
en hier geen extra middelen voor nodig zijn. Ook blijkt uit
de interviews met vertegenwoordigers van zorgverzekeraars dat het aanvragen van de subsidie niet voor elke regio
opportuun is, onder andere vanwege het ontbreken van
een samenwerkingsrelatie bijvoorbeeld door een te klein
marktaandeel, vanwege onvoldoende bestuurlijk of
financieel commitment van partijen. Sommige partijen zijn
minder geneigd een aanvraag in te dienen omdat de
subsidie niet aansluit bij wat volgens hen nodig is, namelijk
een structurele constructie met betrekking tot financiering
om over de domeinen heen te kunnen werken. Daarnaast
wordt de procedure als complex gezien.
“Dat je geld kunt aanvragen voor het coördineren van een
programma, he, de programmamanager kun je betalen van
die een derde. Maar dat is helemaal niet de issue, die hebben
we zelf ook wel. Ik heb daar, en daar ga ik niet pakken met
papierwerk voor indienen om dat geregeld te krijgen. Ik ben
veel meer op zoek naar een blijvende constructie over de
domeinen heen.” R1-interview08
Ervaringen binnen de preventiecoalities
Over het algemeen werken de preventiecoalities vanuit het
gedachtegoed van Positieve Gezondheid, Vitaliteit, van
Ziekte en Zorg naar Gezondheid en Gedrag (ZZ naar GG) of
‘Juiste zorg op de juiste plek’ waarbij het dagelijks functioneren van mensen centraal staat. Bij alle coalities is sprake
van het verbinden van het medische en sociale domein
door professionals uit beide domeinen beter te laten
samenwerken rondom de vraag van de burger. Verder blijkt
uit de interviews dat de coördinatie van de preventie
interventies binnen de preventiecoalitie doorgaans belegd
is bij een andere partij dan gemeente of zorgverzekeraar,
zoals een universiteit of een adviesbureau. Deze coördinerende partij zorgt vaak ook voor het creëren van draagvlak
bij de zorgaanbieders en andere partijen die nodig zijn bij
het uitvoeren van de preventie interventies. Om de implementatie van preventie interventies en het onderliggende
gedachtegoed beter te laten slagen wordt in een aantal
preventiecoalities ook training en instrumenten aan
professionals aangeboden om de burger meer centraal te
stellen en in zijn kracht te zetten.

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

“En ik probeer dus eigenlijk ook om dat [gedachtegoed], is op
zich een hele logische gedachtegang en methodiek. Maar ik
vind het nog vrij vaag van: hoe doe je het dan precies.
En ik probeer eigenlijk door middel van dit soort hele specifieke
projecten eh, daar dit gedachtegoed aan te koppelen zodat het
voor een huisarts ook logisch wordt om dat gedachtegoed toe
te passen. Dus, zo probeer ik het ook een beetje te infiltreren in
het dagelijks gedachtegoed zodat we op een gegeven moment
daar naar toe gaan dat je, ja, dat je het er geeneens meer over
hebt maar dat je het gewoon doet.” R1-Interview05
Wat opvalt, is dat intensiteit van de samenwerking tussen
gemeente en zorgverzekeraar binnen de preventiecoalities
verschilt. In sommige preventiecoalities werken gemeente
en zorgverzekeraar intensief samen bij het opzetten van de
preventie interventies en in andere staat één van beide
vooralsnog wat meer op afstand. Zo zijn in sommige
preventiecoalities gemeente en/of zorgverzekeraar indien
nodig beschikbaar om mee te denken over grensvlakken
tussen wettelijke kaders en het invullen van preventie
interventies, zij vervullen dan meer een consultfunctie.
Afspraken tussen gemeenten en zorgverzekeraar betreffen
zowel inhoudelijke (bijvoorbeeld over specifieke interventies), procesmatige (bijvoorbeeld wie zit wanneer aan tafel
met welk mandaat), als financiële afspraken (bijvoorbeeld
meerjarenafspraken over het Wmo budget of de bekostiging van huisartsen).
“Ja, ik vind hem [samenwerking gemeente-zorgverzekeraar], ik
vind hem heel goed. Hé, het is inderdaad wat we zeggen, ‘we
zijn niet de hele tijd aan het kijken, waar zit de streep’? Maar
meer van wat werkt er. [….] Dus, die ingang is gewoon nu heel,
die is gewoon heel goed. En soms zijn ook heel praktische
dingetjes. En de hele O&I financiering komt er natuurlijk aan
en de GLI. Dus, weet je, je hebt gewoon, je bent on speaking
terms, alles wat er nieuw is daar heb je gewoon overleg over.
Daar heb je ingang over.” R2-interview04

2.2 Ontwikkelingen rondom netwerkinitiatieven
Sinds 2016 wordt in het kader van de evaluatie Preventie in
het Zorgstelsel geïnventariseerd hoeveel netwerkinitiatieven er in Nederland zijn en in hoeverre daarbinnen sprake is
van preventie en van afspraken tussen gemeenten en
zorgverzekeraar. De resultaten worden hieronder
beschreven.

Lichte toename samenwerking gemeente en
zorgverzekeraar binnen netwerkinitiatieven
In de afgelopen jaren is het aantal netwerkinitiatieven dat
zich met preventie bezig houdt gestegen tot 81 in 2018
(4-6). Verder is de trend te zien dat de initiatieven zich op
een toenemend aantal typen preventie richten. Het aantal
initiatieven waar binnen afspraken worden gemaakt tussen
gemeenten en zorgverzekeraar is gestegen. Deze afspraken
worden bijvoorbeeld (informeel) gemaakt tijdens overlegtafels of in werkgroepen of (formeel) vastgelegd in samenwerkingsovereenkomsten en convenanten. Gemeente en
zorgverzekeraar maken zowel inhoudelijke als financiële
afspraken. Inhoudelijke afspraken gaan bijvoorbeeld over
het verbinden van het sociaal en medisch domein voor
specifieke doelgroepen, zoals kwetsbare ouderen.
Financiële afspraken hebben onder andere betrekking op
de verdeling van het budget over de verschillende activiteiten, een gezamenlijke subsidieaanvraag of de vergoeding
voor gemaakte uren.
Continuïteit in thema’s over de jaren heen
Over de jaren heen komen dezelfde doelgroepen en
thema’s terug in de netwerkinitiatieven. Dit zijn (kwetsbare)
ouderen, mensen met GGZ problematiek, mensen met een
chronische ziekte, lage SES, jeugd, leefstijl en verbinding
van het sociaal en het medisch domein. Voor ouderen zijn
er preventieve interventies zoals valpreventie en vroegsignalering van kwetsbaarheid. Voor de jeugd en chronisch
zieken worden bijvoorbeeld leefstijlinterventies ingezet.
Voor mensen met psychische problemen gaat het onder
andere om de inzet van de POH-GGZ en interventies voor
mensen met verward gedrag of ernstig psychiatrische
aandoeningen (EPA). Voor mensen met een lage SES wordt
bijvoorbeeld aan een gezamenlijke aanpak van gezondheidsachterstanden gewerkt. De schaalgrootte van de
netwerkinitiatieven verschilt van bovenregionaal tot
wijkniveau, waarbij de meeste netwerkinitiatieven zich
richten op een regionale of gemeentelijke populatie.

2.3 Ervaringen rondom samenwerking tussen
gemeenten en zorgverzekeraars
Er is ook breder gekeken naar de samenwerking tussen
gemeenten en zorgverzekeraars rondom preventie. Hiertoe
zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers van
gemeenten, zorgverzekeraars en zorgaanbieders betrokken
bij samenwerking binnen of buiten een netwerkinitiatief.
Ook is informatie opgehaald in de verschillende bijeenkomsten die VWS georganiseerd heeft (zie bijlage 1). De resultaten worden hieronder beschreven.

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 9

Factoren die de samenwerking bevorderen
Een aantal factoren wordt beschouwd als bevorderend bij
de vormgeving van de samenwerking tussen gemeenten en
zorgverzekeraar rondom preventie. Zo blijkt het van belang
dat men elkaars taal leert te spreken en begrip heeft voor
elkaars belangen en werkwijzen. Hierbij is het belangrijk om
ook oog te hebben voor soms heersende percepties zoals
het beeld dat gemeenten in tegenstelling tot zorgverzekeraars meer vrijheid hebben om hun budget te verdelen en
minder verantwoording hoeven af te leggen. Verder helpt
het als alle partijen de urgentie voelen om een specifiek
probleem op te lossen (bijvoorbeeld rondom ouderen,
jeugd of GGZ) of als een gezamenlijke ambitie of visie wordt
geformuleerd (bijvoorbeeld ‘de vitaalste regio van
Nederland worden’).
“En er zijn zoveel onderwerpen waar je echt samen moet
werken, je redt het alleen niet. En dat het eigenlijk nog veel
verder gaat dan alleen de gemeentelijke inkoop. Want ja, als je
het over schuldsanering hebt, dat soort, huisvesting, ja, dat zijn
toch vaak, daar wil je ook je afspraken over kunnen maken.”
R2-interview05

Verbeterpunten ten aanzien van samenwerking
Op de vraag wat er nodig is om de samenwerking tussen
gemeenten en zorgverzekeraars op het gebied van preventie voor risicogroepen verder te verbeteren of te stimuleren
worden meerdere aanbevelingen gegeven. De aanbevelingen kunnen worden onderverdeeld in die voor het regionale niveau en die voor het nationale niveau (VWS). Op
regionaal niveau wordt aanbevolen om aan te sluiten bij
waar de energie zit en daar samen leerervaringen op te
doen. Zo kan een zorgverzekeraar bijvoorbeeld kiezen om
te starten met het samenwerken met een gemeente die
koploper is op het gebied van preventie. Of kan gekozen
worden voor een wijk waar al veel inzet is vanuit burgers of
voor specifieke zorgaanbieders. Gemeenten worden verder
geadviseerd om gezamenlijk op te trekken en alvast een
inhoudelijk preventieplan te hebben en dan de aansluiting
bij de zorgverzekeraar te zoeken om een preventiecoalitie
aan te vragen. Verder zouden gemeenten en zorgverzekeraars hun agenda’s meer op elkaar af moeten stemmen en
tegelijkertijd ook informatie bij de professionals en burgers
moeten ophalen over waar knelpunten, uitdagingen en
kansen liggen.

Soms helpt het ook als de gemeenten of zorgaanbieders in
de regio al goed met elkaar samenwerken of als er van
oudsher al een goede relatie bestaat tussen gemeenten en
zorgverzekeraar op andere gebieden. Dit is bijvoorbeeld
vaak het geval in regio’s waar een dominante verzekeraar
zit. Tot slot wordt aangegeven dat het succes van samenwerking ook op het enthousiasme van de betrokken
partijen en personen hangt.

“Nou, kijk, ik ben een hele, erg van, ik wil samenwerken met
mensen die hierin geloven, die hier energie van krijgen. Ik wil
geen energie stoppen in mensen die mopperen en zeggen;
ja, maar, hoeveel krijg ik dan, dat kost mij tijd, daar wil ik een
vergoeding voor. Dus, ik verwacht allemaal enthousiaste
mensen die mee gaan doen. Ja, als je niet enthousiast bent en
je er niets mee hebt, dan moet je er ook niet aan meedoen. Ik
verwacht positieve samenwerking.” R1-interview06

“Maar je hebt dus ook regio’s waar je, naja, zorgverzekeraars die
ongeveer evenveel verzekerden hebben en meerdere GGD’s
op zitten, de gemeenten niet zijn verenigd. Dus dat het dan nog
lastiger is omdat voor elkaar te krijgen.” R1-interview02

Deelnemers geven verder aan dat er een (voortdurende)
behoefte is aan het op nationaal niveau uitwisselen van de
kennis en ervaringen. Hierbij wil men enerzijds ‘praktische’
ervaringen delen over de verantwoording, het samenvoegen van budgetten, het delen van privacygevoelige data en
shared savings. Anderzijds wil men ‘inhoudelijke’ ervaringen uitwisselen over het daadwerkelijk aansluiten bij de
behoeften van de burger, effectieve preventie interventies
en de verbinding van het sociaal met het medisch domein.
Hier ligt volgens de geïnterviewden en deelnemers een taak
voor VWS om deze uitwisseling te (blijven) faciliteren en
opgedane kennis te ontsluiten.

10 |

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

“Nou, wat ik een hele goede ervaring vond. Dus, dat is iets
waarvan ik denk: nou, daar zal ik vooral mee doorgaan.
Ik ben dus bij die bijeenkomst van het begeleidingsteam,
preventieteam ben ik geweest. En dat was een setting van zeg
maar, allemaal preventiecoalities die uitwisselden van; wat ben
jij aan het doen? [….] Dus, dat leren van elkaar vind ik een heel
positief aspect en dat is én leuk én inspirerend.” R2-interview01
De meningen lopen uiteen of er wel of geen wijziging in de
wet- en regelgeving om preventie voor risicogroepen te
stimuleren uiteen. Sommige deelnemers raden VWS aan
om de wet- en regelgeving aan te passen en anderen stellen
dat veel mogelijk is binnen de huidige wet- en regelgeving,
maar dat partijen deze ruimte niet altijd voelen.
Deelnemers geven hierbij ook aan dat subsidies slechts
tijdelijk zijn terwijl er behoefte is aan een duurzame
oplossing wat betreft financiering van samenwerking
rondom preventie.

“Dus, ga niet incident politiek doen maar probeer eerst eens
goed met die partijen, die dan samen verantwoordelijkheid
dragen voor dat veld, voor die doelgroep, te gaan kijken;
wat zijn dan eigenlijk die regelingen? Wat we praktisch tegen
komen, wat is dan meer op het abstracte niveau, op het niveau
van die regelingen eigenlijk het punt waar het wrikt. Heel vaak
zijn die er gewoon helemaal niet. En dan is de conclusie dus;
gewoon beter doen wat er in de regeling al staat. Dan kun je
gewoon hele simpele afspraken maken in plaats van dat je
direct dingen gaat zitten ontwerpen.” R2-interview03

3. Ontwikkelingen en ervaringen rondom preventie
in het zorgstelsel in perspectief
Ontwikkelingen en ervaringen rondom maatregelen
Sinds het verschijnen van de Kamerbrief in maart 2016
(1) is er veel gebeurd. Het Stimuleren van preventie via het
Bestuurlijk Overleg heeft geresulteerd in een document
waarin VNG en ZN een werkstructuur (landelijk en regionaal) schetsen om samenwerking tussen gemeente,
zorgkantoor en zorgverzekeraar te verbeteren om zo de
integrale zorg door de zorgaanbieders mogelijk te maken
ten behoeve van alle burgers. Het aantal bezoeken aan het
Digitaal Loket is in de loop van de jaren toegenomen. De
pagina’s met informatie over preventie in de vijf stelselwetten werden het meest bezocht, maar er werd ook veel
gezocht naar informatie over de subsidieregeling en
samenwerken aan preventie. Het Preventieteam heeft in de
afgelopen jaren naast vragen over de subsidieregeling ook
andere vragen gekregen die doorgaans wel gerelateerd
waren aan preventie maar niet specifiek de subsidieregeling
betroffen. Ook beantwoorden de teamleden vragen over de
GLI, die mede door hun inspanningen in het basispakket is
opgenomen. Het Preventieteam is een belangrijk schakelpunt geworden binnen VWS voor alle activiteiten rondom
preventie, doordat bijna alle directies in het team vertegenwoordigd zijn. Sinds de start van de Subsidieregeling
Preventiecoalities zijn er acht subsidies toegekend, variërend van vrij nieuwe samenwerkingsverbanden tot samenwerkingen die zich met de subsidie willen doorontwikkelen.
De ervaringen van de gebruikers van het Digitaal Loket,
Preventieteam en de Subsidieregeling Preventiecoalities

zijn over het algemeen positief, maar de bekendheid is nog
niet optimaal. Met het oog op de toekomst is VWS momenteel bezig met een programmaplan waarin wordt opgenomen op welke wijze de bevordering van preventie in het
zorgstelsel vanuit het ministerie de komende tijd wordt
voortgezet.
Ontwikkelingen rondom netwerkinitiatieven
Preventie in het zorgstelsel betreft, als we kijken naar de
ontwikkelingen binnen de netwerkinitiatieven, tot op
heden vooral het verbinden van het medisch met het
sociaal domein en het centraal stellen van het dagelijks
functioneren van burgers. In de afgelopen jaren is het
aantal netwerkinitiatieven dat aan preventie doet gestegen
tot 81 in 2018 (4-6). Dit cijfer moet gezien worden als een
indicatie omdat de inventarisatie niet uitputtend is.
Daarnaast is het veld sterk in beweging; netwerkinitiatieven
ontwikkelen zich, schalen op naar een grotere regio, vallen
juist uiteen in gelegenheidscoalities, of stoppen in het
geheel. Verder is de trend te zien dat de initiatieven zich op
een toenemend aantal typen preventie richten. Preventie is
niet altijd specifiek gericht op de hoog risicogroepen
(selectieve en geïndiceerde preventie), maar wordt ook
breder ingestoken op alle burgers (universele preventie) of
smaller op mensen die al ziek zijn (zorggerelateerde
preventie). Verder stijgt het aantal initiatieven waar binnen
afspraken worden gemaakt tussen gemeenten en zorgverzekeraar. Daarnaast weten gemeenten en zorgverzekeraars

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 11

elkaar ook buiten netwerkinitiatieven te vinden op diverse
thema’s rondom preventie die sterk raken aan de thema’s
die binnen netwerkinitiatieven worden uitgewerkt (5,6). Tot
slot zijn ze bezig met meerdere pilots van preventie
interventies, die bij succes kunnen worden opgeschaald
naar andere regio’s (4-6).
Ontwikkelingen en ervaringen preventiecoalities
De preventiecoalities verschillen in schaalgrootte, doelgroepen en aantal en type preventie interventies dat zij
implementeren. Dit hangt deels samen met de verschillende ontwikkelingsfases waarin de regio’s zich bevinden.
Het geeft aan dat de subsidieregeling ruimte biedt voor een
flexibele invulling. De subsidieregeling biedt naast financiële
middelen ook een mogelijkheid om commitment bij
partners te verkrijgen of vergroten. De samenwerking
tussen gemeenten en zorgverzekeraars wordt overigens
niet per se intensiever binnen een preventiecoalitie.
Enerzijds omdat er vaak al sprake was van een goede
samenwerkingsrelatie op andere gebieden. Anderzijds
omdat gemeente en zorgverzekeraar verschillende rollen
kunnen hebben in de samenwerking, waardoor een van
beide soms meer op afstand staat
Lessen en verbeterpunten samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars
Er zijn een aantal lessen en verbeterpunten te distilleren uit
de ervaringen tot nu toe. Voor het succesvol implementeren
van samenwerking rondom preventie op regionaal niveau
moeten betrokkenen van alle partijen voortdurend meegenomen worden in het onderliggende gedachtegoed en de
geformuleerde ambities. Daarnaast is het van belang dat
binnen een regio wordt voorzien in randvoorwaarden om
met de preventie interventies aan de slag te gaan, zoals
training en educatie van professionals en burgers, het
opbouwen van een infrastructuur om kennis uit te wisselen
en de beschikbaarheid van instrumenten. Er is daarnaast
vanuit de netwerkinitiatieven vooral behoefte aan het op
nationaal niveau uitwisselen van de kennis en ervaringen,
zodat regio’s het wiel niet opnieuw hoeven uit te vinden.
Hierbij kan het gaan om concrete voorbeelden, maar ook
om praktische aspecten zoals de precieze invulling van de
afspraken tussen gemeenten en zorgverzekeraar of de
manier van verantwoording richting VWS bij een preventiecoalitie. Ook is men op zoek naar structurele borging van de
samenwerking rondom preventie, gezien de tijdelijke aard
van de huidige subsidieregeling. Een aantal netwerkinitiatieven beraadt zich nog op het aanvragen van de subsidie
Preventiecoalities juist vanwege deze tijdelijke aard of de in
hun ogen complexe procedure.
Maatregelen in perspectief
Naar aanleiding van de genoemde ontwikkelingen en
ervaringen kan een aantal kanttekeningen bij de maatregelen geplaatst worden. Ten eerste kan de bekendheid van de
12 |

verschillende maatregelen nog vergroot worden.
Bovendien geldt voor de koplopers onder de gemeenten en
zorgverzekeraars dat het einde van de subsidie
Preventiecoalities voor de samenwerking rondom preventie
alweer in zicht komt. Hierbij verschuift de vraag van hulp bij
het aanvragen en opstarten, naar de vraag over de beste
manier van borging van de samenwerking op de lange
termijn. Deze vraag over borging, betreft niet alleen
financiering, maar ook bestuurlijke en beleidsmatige
borging en leeft overigens ook onder regio’s die geen
gebruik maken van de subsidieregeling. Daarnaast is er
vanuit gemeenten en zorgverzekeraars behoefte aan het
vaker uitwisselen van leerervaringen en goede voorbeelden
van samenwerkingsafspraken en preventie interventies op
landelijk niveau. De vraag is hoe het Digitaal Loket en het
Preventieteam in de toekomst deze informatie optimaal
kunnen ontsluiten. Verder is de rol van het Preventieteam
gewijzigd. In aanvang richtte het zich op de beantwoording
van vragen bij de implementatie van preventie in het
zorgstelsel. In de afgelopen jaren is het uitgegroeid tot een
schakelpunt binnen VWS en heeft zich in die hoedanigheid
bijvoorbeeld ook bezig gehouden met de opname van de
GLI in het basispakket en de implementatie daarvan. Tot
slot heeft men binnen het Bestuurlijk Overleg de focus
inmiddels verlegd van het stimuleren van samenwerking
rondom preventie, naar het verder brengen van deze
samenwerking door het opstellen van een werkstructuur.
Door de geschetste kanttekeningen rijst de vraag of de
huidige maatregelen nog geheel voldoen aan de behoefte
van de gebruikers of dat enige aanpassing nodig is. VWS
speelt al in op deze veranderende behoefte door de
ontwikkeling van het eerder genoemde programmaplan.
Evaluatie in breder perspectief
Sinds de introductie van de maatregelen Preventie in het
Zorgstelsel in maart 2016 zijn er veel andere ontwikkelingen
geweest waardoor zorgverzekeraars en gemeenten elkaar
beter weten te vinden. Een aantal heeft duidelijke raakvlakken met Preventie in het Zorgstelsel omdat zij hieruit
voortgekomen zijn, of ook (voor een deel) preventie
betreffen of dezelfde onderliggende wetten of de snijvlakken betreffen. Dit betreft onder andere de opname van de
GLI in het basispakket, de Hoofdlijnakkoorden (Medischspecialistische zorg; Huisartsen, wijkverpleging en GGZ), het
Preventieakkoord, het Sportakkoord, de programma’s
Kansrijke Start, Langer Thuis en Juiste Zorg op de Juiste
Plek. Een aantal hiervan brengt nieuwe subsidievormen
met zich mee voor samenwerking in de regio. VWS beraadt
zich nog op hoe zij binnen al deze ontwikkelingen de
maatregelen van Preventie in het Zorgstelsel kan positioneren en hoe middelen voor de preventiecoalities ook op een
andere manier kunnen worden ingezet. Het RIVM blijft in
ieder geval tot en met 2021 al deze ontwikkelingen jaarlijks
monitoren en zal in 2022 een eindrapportage uitbrengen.

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

4. Referenties
1. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2016).
Kamerbrief: Preventie in het zorgstelsel: van goede
bedoelingen naar het in de praktijk ontwikkelen van
resultaten (TK 2015-2016, 32793 nr. 213). Den Haag:
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2016.
2. R. Heijink en J.N. Struijs (2016). Preventie in het zorgstelsel. Wat kunnen we leren van het buitenland? Bilthoven:
RIVM.
3. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018).
Bijlage bij brief over moties en toezeggingen begroting
2018 van VWS, bij Kamerbrief: Stand van zaken brief
begroting 2018. (TK 2018, identificatienummer 265802170924-BPZ). Den Haag: Ministerie van
Volksgezondheid, welzijn en sport.
4. L.C. Lemmens, C.A. Baan, H.W. Drewes, Y. Buist,
B. Steenkamer, N. van Vooren, J.N. Struijs (2017).
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars bij het
verbinden van preventie, zorg en welzijn en preventie
voor risicogroepen. Bilthoven: RIVM.
5. Van Vooren, N. J. E., Van Dorst, H. D. C. A., Buist,
Y., Kemper, P. F., Lemmens, L. C., Baan, C. A., Drewes,
H. W. (2018). Evaluatie Preventie in het Zorgstelsel:
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars ten
aanzien van preventie in 2017. Bilthoven: RIVM.
6. L.C. Lemmens, P.F. Kemper, H.W. Drewes, C.A. Baan
(2019). Evaluatie Preventie in het Zorgstelsel:
Samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars ten
aanzien van preventie in 2018. Bilthoven: RIVM
7. J. Kriens en A. Rouvoet (2016). Samenwerkingsagenda
VNG en ZN. Brief aan de minister en staatsecretaris.
VNG en ZN.
8. ZN en VNG (2019). Werkstructuur voor zorgkantoren,
zorgverzekeraars en gemeente in de regio.

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 13

Bijlage 1: Methode van onderzoek
Documentanalyse
Om inzicht te krijgen in de ontwikkelingen in de afgelopen
drie jaar rondom de maatregelen zijn notulen van het
Bestuurlijk Overleg (BO) tussen VWS, Zorgverzekeraars
Nederland (ZN) en Vereniging Nederlandse Gemeenten
(VNG) geanalyseerd. Voor de analyse van de notulen van
het BO las een onderzoeker alle notulen, daarnaast werden
de notulen via een ‘lexical search’ in het kwalitatieve
analyseprogramma MaxQDA geanalyseerd door een
tweede onderzoeker. De bevindingen van beide onderzoekers zijn vervolgens vergeleken en waar nodig werd
consensus bereikt over de gesignaleerde trends. Daarnaast
zijn notulen van het Preventieteam en de aan het team
gestelde vragen geanalyseerd.
Inventarisatie netwerkinitiatieven en interventies
gericht op preventie
Voor deze tussenevaluatie zijn de resultaten van de
inventarisaties van netwerkinitiatieven in 2016, 2017 en
2018 vergeleken (refs). Deze inventarisaties geven inzicht in
de samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars
binnen netwerkinitiatieven met preventie interventies. Dit
zijn initiatieven binnen een wijk, gemeente of regio waarin
drie of meer partijen gezamenlijk preventie, zorg en welzijn
met elkaar willen verbinden en daarvoor verschillende
interventies introduceren.
Bij de analyse over de jaren heen zijn de respondenten niet
gelijk gebleven. Er zijn initiatieven bij gekomen, andere zijn
juist gestopt. Daarnaast kan ook de contactpersoon van
een initiatief zijn gewisseld.
Preventie interventies zijn activiteiten die tot doel hebben
de gezondheid van individuen of groepen te beschermen,
te bevorderen of de randvoorwaarden hiervoor te scheppen. Universele preventie richt zich op de gehele populatie,
selectieve preventie op een risicogroep, geïndiceerde
preventie op individuen met een verhoogd risico en zorg

14 |

gerelateerde preventie op het voorkomen dat de gezondheid verslechterd bij mensen die al zorgbehoevend zijn.
Interviews ervaringen samenwerking gemeenten en
zorgverzekeraars bij preventie
Om ervaringen te verzamelen zijn in de afgelopen jaren in
het kader van de factsheets interviews afgenomen met
stakeholders van de tot dan toe lopende preventiecoalities.
Per coalitie is in ieder geval gesproken met vertegenwoordigers van de gemeente en zorgverzekeraar. Daarnaast zijn
additionele interviews gehouden met andere initiatief­
nemers of projectcoördinatoren. Aanvullend is nog
­gesproken met leden van het Preventieteam, een vertegenwoordiger van GGD-GHOR, en een zorgverzekeraar die nog
geen preventiecoalitie had aangevraagd. In totaal zijn
22 interviews gehouden.
Bijwonen relevante bijeenkomsten
In mei 2018 en april 2019 zijn de bijeenkomsten bijgewoond
die zijn georganiseerd voor (potentiële) preventiecoalities.
Hierbij waren vertegenwoordigers van gemeenten, zorgverzekeraars, zorgaanbieders en adviesbureaus aanwezig.
Ook de werkconferentie ‘Preventie in het Zorgstelsel’ op
5 november 2018 is bijgewoond.
Gebruikersstatistieken Digitaal Loket
De gebruikersstatistieken worden geautomatiseerd
bijgehouden. De statistieken geven inzicht hoe vaak de site
wordt bezocht, welke pagina’s worden geopend binnen dit
bezoek, en hoe lang een bezoeker op die pagina’s blijft. In
deze aantallen worden de bezoeken die worden gedaan
vanuit het RIVM domein eruit gefilterd, om zo de invloed
van de web moderatoren buiten de analyse te houden.
De statistieken zijn voor de jaren 2017 en 2018 uitgevraagd
en geanalyseerd.

Tussenevaluatie maatregelen Preventie in het Zorgstelsel

Bijlage 2: Preventiecoalities
Amstelland: samenhangende zorgketen valpreventie
De preventiecoalitie Amstelland wil ervaring opdoen met
een samenhangende zorgketen met meerdere partijen
gericht op valpreventie voor de thuiswonende ouderen
(vanaf 65 jaar) met een verhoogd risico op vallen. Zorg
en Zekerheid start een structurele samenwerking met de
gemeente Amstelveen en later ook met andere gemeenten om zo gezamenlijk te zorgen dat ouderen minder
vallen en een zo goed mogelijke kwaliteit van leven en
gezondheid behouden.
Samen Gezond in Deventer
In de preventiecoalitie Samen Gezond Deventer werken
gemeente Deventer en zorgverzekeraar Eno met diverse
andere partners uit onderwijs, zorg, welzijn, bedrijven en
burgerinitiatieven samen om de komende drie jaar een
beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag
te maken. Door aan te sluiten bij de energie en veerkracht bij bewoners willen organisaties de vitaliteit en
zelfregie van mensen verhogen. Een gedeelde visie op
preventie en financiële afspraken gebaseerd op vertrouwen vormen de basis voor de samenwerking tussen
gemeente Deventer en zorgverzekeraar Eno.
Samen voor Heerlen
De sociaaleconomische en gezondheidssituatie in
Heerlen blijft achter bij de rest van Nederland en de
zorgkosten zijn hoog. Om dit te keren is samenwerking
tussen de zorgorganisaties en gemeenten, maar ook met
bedrijven en onderwijs, nodig. Met de preventiecoalitie
willen Gemeente Heerlen en zorgverzekeraar CZ de
meest kansrijke problemen aanpakken, zodat met de
belangrijkste stakeholders een integrale preventieve
aanpak kan worden gestart vanuit het sociale domein,
werk en gezondheid.
Samenwerken aan domeinoverstijgende zorg- en
hulpverlening in de regio Alkmaar
Gemeenten in de regio Alkmaar en zorgverzekeraar VGZ
willen met de preventiecoalitie komen tot een toekomstbestendige samenwerking tussen huisartsen en sociale
teams in de regio, gericht op preventie die goed georganiseerd en geborgd is. Ze starten met een preventieve
aanpak bij kinderen en jeugdigen. Daarnaast verbreden
ze de samenwerking naar zorg en preventie voor
GGZ-patiënten en kwetsbare ouderen. Uitgangspunt is
het leveren van zorg op maat, dichtbij en toegankelijk.
Het belang van de cliënt staat centraal.
Sittard-Geleen en CZ
De gemeente Sittard-Geleen en zorgverzekeraar CZ gaan
via de preventiecoalitie de uitdaging aan om de betaal-

baarheid en toegankelijkheid van zorg en ondersteuning
in de Westelijke Mijnstreek aan te pakken. Ze starten
met een inventarisatie onder de risicogroepen waarbij
extra preventie inzet gewenst is. Ook monitoren ze de
activiteiten van huisartsenpraktijk Hartje Dorp in
Munstergeleen. In deze praktijk lopen al veel klein­
schalige samenwerkings-initiatieven. Dit levert geleerde
lessen voor de uitwerking van de preventiecoalitie.
Vitaal Twente
In de preventiecoalitie Vitaal Twente bundelen zorg­
verzekeraar Menzis, 14 Twentse gemeenten en diverse
partners hun krachten. Samen willen zij de vitaliteit van
inwoners verbeteren. Vitaal Twente ondersteunt
inwoners bij het vergroten van de regie op hun eigen
vitaliteit door middel van het stimuleren van (samen­
werking op) technologische innovaties. De organisatie en
financiering is verdeeld over partners. De preventie­
coalitie helpt om het proces te versnellen, landelijk in
beeld te zijn en biedt ruimte om tools en methoden te
ontwikkelen.
Vitaal Vechtdal
Gemeente Ommen en Hardenberg gaan met Zilveren
Kruis van start om via Vitaal Vechtdal een gezonde
leefstijl voor alle bewoners mogelijk te maken. Vitaal
Vechtdal richt zich vanuit het gedachtegoed van positieve gezondheid op thema’s als: meer bewegen,
stoppen met roken, minder alcohol drinken, gezonde
voeding, ontspannen & welzijn, maar ook op thema’s als
eenzaamheid, mantelzorg en werk & gezondheid. De
preventiecoalitie moet uiteindelijk leiden tot een model
van ‘shared savings’, dat onderdeel moet zijn van een
toekomstbestendige situatie om preventie duurzaam
mogelijk te maken.
Wijkgerichte aanpak Oss - Proeftuin Ruwaard
In de preventiecoalitie Wijkgerichte aanpak Oss Proeftuin Ruwaard werken zorgverzekeraars VGZ en CZ,
de gemeente Oss, zorgaanbieders van wonen, welzijn,
preventie en arbeidsintegratie en wijkbewoners zelf
samen. Zij richten zich in de wijk Ruwaard met een
programmatische aanpak op het creëren van een vitale
wijk, waar bewoners tegen lagere kosten een betere
(positieve) gezondheid ervaren. De aanpak startte als
‘Proeftuinregio’ vanuit gesprekken tussen een wethouder en een bestuurder van een verpleeg- en verzorgingsinstelling. Hier zijn gaandeweg steeds lokale partijen bij
betrokken.
Bron: https://www.loketgezondleven.nl/zorgstelsel/praktijkvoorbeelden/preventiecoalities

Ontwikkelingen rondom maatregelen en samenwerking gemeenten en zorgverzekeraars

| 15

Contact:
Peter Kemper
RIVM, Centrum voor Voeding,
Preventie en Zorg
peter.kemper@rivm.nl

Auteurs:
L.C. Lemmens, P.F. Kemper, C.A. Baan
Met dank aan:
Hanneke Drewes, Henriette Giesbers,
alle respondenten en geïnterviewden,
Natascha van Vooren, Karlijn Leenaars

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
Mei 2019

011378

De zorg voor morgen begint vandaag