Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 68

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 februari 2012
Van 9 tot en met 12 januari heb ik Ghana en Benin bezocht, twee van de
15 partnerlanden binnen het ontwikkelingsbeleid waar het thema water
speerpunt is van de Nederlandse inzet. Water stond centraal in mijn reis.
Op 9 januari zond ik u mijn brief over mijn nieuwe beleid op dit terrein
(Kamerstuk 32 605, nr. 65). Op diezelfde ochtend heb ik dit beleid in Delft
gepresenteerd aan zo’n 150 vertegenwoordigers uit de Nederlandse
watersector. ‘s Middags ben ik naar Ghana gevlogen en de dag daarop
naar Benin om de uitdagingen die ik in mijn brief beschreef zelf te
aanschouwen. De directeur van het Netherlands Water Partnership heeft
me hierbij vergezeld. Dat tekent wat mij betreft het partnerschap met de
sector dat wij gezamenlijk nastreven.
Het grootste deel van mijn bezoek heb ik doorgebracht in het veld. Ik heb
met schoolkinderen gesproken, met watergebruikers, met vissers, met
nutsbedrijven en met private ondernemers. Over water- en sanitatieproblemen, over kansen die ze zien om die op te lossen, over eigen verantwoordelijkheid en initiatief, over verantwoordelijkheden die bij de
overheid liggen en over wederzijdse accountability. Ik heb met collegabewindspersonen in Ghana en Benin besproken hoe Nederland in de
komende jaren de uitvoering van hun waterbeleid kan ondersteunen. Ik
heb goed geluisterd naar de ervaringen van Nederlandse en lokale
ondernemers in beide landen en naar vertegenwoordigers van
maatschappelijke organisaties. En tot slot heb ik de gelegenheid gehad
om met de ambassades te bespreken hoe zij het nieuwe beleid de
komende jaren gaan uitvoeren. Hun strategische plannen voor de periode
2012–2015 heb ik vlak voor de jaarwisseling goedgekeurd en de uitvoering
gaat nu van start.
Rode draad in het bezoek waren de drie hoofddoelen van het nieuwe
waterbeleid, namelijk (i) efficiënt watergebruik, met name in de landbouw;
(ii) verbeterd beheer van stroomgebieden en veilige delta’s en (iii)

kst-32605-68
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 68

1

verbeterde toegang tot veilig drinkwater en goede sanitaire voorzieningen. De reis heeft me een indruk gegeven van de positieve dynamiek
in de watersector in beide landen en inzicht in obstakels die nog moeten
worden overwonnen om duurzaamheid van resultaten te waarborgen. De
moties Ferrier, Dikkers, en El Fassed waaraan ik ook in mijn brief van
9 januari refereer, stonden in dit verband helder op mijn netvlies.
Ghana
Het bezoek aan Ghana richtte zich op het derde hoofddoel van het nieuwe
waterbeleid: verbeterde toegang tot drinkwater- en sanitaire voorzieningen. Nederland heeft op dit terrein een sterke reputatie in Ghana in
stedelijk gebied. De komende vier jaar zal Nederland zich concentreren op
vier snelgroeiende steden langs de kust. Daar wordt het gros van de
economische groei gerealiseerd. Het Ghanese regeringsdoel is om per
2020 «aid-free» te zijn en gezien de gunstige economische, democratische
en bestuurlijke ontwikkeling van Ghana neemt Nederland dat streven
serieus. Met continuering van de focus op stedelijk water en afvalwater,
zet ik in op een deelterrein waarop Nederland zijn meerwaarde al heeft
bewezen, draag ik bij aan randvoorwaarden voor verdere groei en
anticipeer ik op het afbouwen van de ODA-relatie richting 2020.
Ik verwacht in Ghana veel van publiek-private samenwerking (PPP) op het
gebied van stedelijk drinkwater en sanitaire voorzieningen en zie kansen
om, met een gerichte inzet van schenkingen, private investeringen te
mobiliseren. In de landbouwsector heeft Nederland daar in Ghana al
jarenlang goede ervaringen mee (PSOM- en PSI-programma’s). De
deelname van de directeur van het Netherlands Water Partnership bood
de gelegenheid voor constructieve dialoog over de opzet van een
PPP-faciliteit voor Ghana.
Ik werd ontvangen door de Vice-President John Mahama, en vertegenwoordigers van de Ministeries van Water en van Lokaal Bestuur.
Daarnaast sprak ik met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en van
organisaties die actief zijn in de watersector.
Veldbezoeken
Diverse uitdagingen op het gebied van duurzaamheid kregen reliëf tijdens
veldbezoeken: sociale (gedragsverandering op het gebied van hygiëne),
financiële (kostendekking van nutsdiensten), ecologische (beheer van
waterbronnen), en institutionele (versterking van het stadsbestuur in
snelgroeiende steden, efficiencyverbetering bij de levering van drinkwater
en sanitaire diensten, meer transparantie).
Zo bleek bij een school in de gemeente Ga South dat de meeste van de
1000 leerlingen hun behoefte liever doen op een veldje achter de school
dan in een van de 4 latrines naast de school en dat de waterput op het
schoolplein op slot zat om tegen te gaan dat omwonenden er onbeperkt
uit zouden tappen. Kinderen halen nu water uit een emmertje in de klas;
niet hygiënisch. Ingesleten gedrag en praktische problemen staan
duurzaam gebruik van drinkwater- en sanitaire voorzieningen nog in de
weg. Een kwestie van lange adem.
De samenhang tussen drinkwater, afvalwater en waterbeheer kwamen
aan de orde bij een serie bezoeken in de benedenloop van de Densu rivier.
Een zoutbedrijf aan de monding van de rivier, vissers die actief zijn in de
daarnaast gelegen Ramsar-site, en het nationale drinkwaterbedrijf Ghana
Water Company Ltd dat stroomopwaarts water inneemt voor de watervoorziening van Accra, zijn alle gebaat bij duurzaam gebruik en beheer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 68

2

van het stroomgebied. Het zoutbedrijf heeft last van vervuiling vanuit de
uitdijende hoofdstad en ervaart dat de overheid onvoldoende investeert
om dit tegen te gaan. Het zoutbedrijf zelf heeft er de middelen niet voor.
Voor de vissers geldt hetzelfde. Het drinkwaterbedrijf heeft er belang bij
dat de kwaliteit van zijn bron (de Densu rivier) veilig wordt gesteld; ook
daarin zou meer moeten worden geïnvesteerd. Een opslag op het
watertarief zou een financieringsoptie zijn, maar dat is een lange termijn
perspectief. Eerst moet het bedrijf kostendekkend worden. Het Nederlandse waterbedrijf Vitens heeft er de afgelopen jaren in opdracht van de
Wereldbank aan bijgedragen dat het bedrijf nu zijn operationele kosten
kan dekken, maar afschrijving van investeringen is nog toekomstmuziek.
En dat staat hoger op de prioriteitenlijst dan investeren in stroomgebiedsbeheer.
Nederland zal het duurzaam beheer van de waterbronnen voor de vier
steden waar NL zich op concentreert op de agenda zetten waar
opportuun. Hierbij zal nauw worden samengewerkt met de Wereldbank.
Ook op het gebied van financieel beheer en transparantie in het nutsbedrijf zal Nederland samen optrekken met de Wereldbank. Productiemeters
zijn nog steeds niet overal geïnstalleerd. Zolang niet duidelijk is hoeveel
water er in het leidingnet wordt gepompt, is het ook niet duidelijk hoeveel
water (en geld) er precies verdwijnt. Daar moet de komende jaren
verandering in komen.
Voor het vertrek ’s avonds naar Benin had ik nog een bijeenkomst met
vertegenwoordigers van de Nederlandse private sector die goed is
vertegenwoordigd in Ghana. Zij reageerden positief op mijn beleidsvoornemens en wilden graag worden betrokken bij de uitvoering ervan.
Gesprekken met de Ghanese regering
In mijn gesprek met Vice-President John Dramani Mahama zette ik mijn
beleid uiteen, gaf ik aan dat ik wil bijdragen aan de Ghanese doelstellingen en lichtte ik mijn focus toe op stedelijke drinkwater- en sanitaire
voorzieningen in de snel groeiende steden Ga South, Ga West, Cape Coast
en El Mina. De Vice-President gaf aan dat de Nederlandse inzet op
economische groei het Ghanese streven ondersteunt om met groeicijfers
boven de 7% in 2020 «aid-free» te zijn. De Vice-President gaf aan dat de
Nederlandse steun aan het Ghanese stedelijke drinkwater- en sanitatieprogramma in dit verband belangrijk was en dat de Ghanese overheid er alles
aan zou doen om de doelen van dit programma binnen de gestelde
termijnen te halen. Ik verzocht de Ghanese regering om een zorgvuldige
behandeling bij de verwijdering van illegale nederzettingen in deze
gebieden.
Ik heb de Ghanese overheid tevens verzocht om medewerking bij de
uitzetting van illegaal in ons land verblijvende Ghanezen en noemde
daarbij de verstrekking van reisdocumenten als knelpunt. Ik vroeg hierbij
met name naar de Ghanese reactie op Nederlandse voorstellen voor
intensivering van de samenwerking. De Vice-President toonde begrip en
zei dat hij beide verzoeken met de betreffende vakministers zou opnemen.
Benin
Op 11 en 12 januari nam ik in Benin uitgebreid kennis van de waterproblematiek. Centraal daarin staan de achterstand bij het realiseren van de
millennium ontwikkelingsdoelen voor drinkwater en sanitatie, jaarlijks
terugkerende overstromingen van rivierdalen, en inefficiënt watergebruik
in de landbouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 68

3

In Benin werkt Nederland aan een ambitieus programma dat alle drie de
hoofddoelen van het nieuwe waterbeleid bestrijkt. Nederland is dan ook
de leidende donor in Benin op watergebied. In de afgelopen jaren lag het
accent op beter waterbeheer, en op drinkwater- en sanitaire voorzieningen
op het platteland. De komende jaren zal de aandacht worden uitgebreid
naar efficiënter watergebruik in de landbouw, de veiligheid van de
Beninse delta en stedelijke drinkwater- en sanitaire voorzieningen.
Ik werd ontvangen door president Yayi, premier Koupaki, minister van
Buitenlandse Zaken Bako en minister van Water Gbian. De minister van
Publieke Werken ontving me voor een lunch. Hiermee illustreerde de
Beninse regering dat ze belang hecht aan Nederland als donor en aan
mijn bezoek – het eerste van een Nederlandse bewindspersoon sinds
2006.
Veldbezoeken
11 januari stond in het teken van verbeterd waterbeheer. In de haven van
Cotonou sprak ik met de directeur van het havenbedrijf over havenlogistiek en -infrastructuur, kusterosie en verzanding. Hij vroeg steun voor
een nieuw te bouwen haven in Semé (richting Nigeriaanse grens) én voor
ondersteuning van training van het loodswezen waarvoor ook het
Scheepvaart- en Transport College Rotterdam belangstelling heeft. Ook
sprak ik met de vertegenwoordiger van APM Terminals, een Nederlands
bedrijf dat de logistiek op een van de containerterminals in de haven heeft
gestroomlijnd. Dat is belangrijk want de haven en de logistieke keten die
daar aan vastzit, is een van de kurken waar de Beninse economie op drijft.
Daarna verzorgde het Beninse Water Partnership een boottocht van
Cotonou naar Porto Novo. Deze gaf een goed beeld van het belang van de
Ouémé-delta en -lagune voor de lokale economie. Visserij, zandwinning
en transport vormen de hoofdmoot. De lagune fungeert tevens als buffer
tegen overstroming van de hoofdstad. Bovendien zijn vele duizenden
gezinnen voor hun bestaan ervan afhankelijk; cruciaal voor armoedebestrijding. In gesprekken met verschillende belangengroepen werd
ingegaan op problemen als (grond)watervervuiling, erosie, verzilting,
sedimentatie en klimaatverandering. Een met Nederlandse steun en
expertise te ontwikkelen deltaplan, waarin ook water voor landbouw,
haven en kustbescherming zou kunnen worden meegenomen, kan
randvoorwaarden veiligstellen voor effectieve armoedebestrijding en
economische groei en kan een antwoord bieden op genoemde
problemen. Benin toonde hierbij belangstelling voor uitwisseling met
landen zoals Vietnam waar Nederland mee samenwerkt in deltaplanning.
De veldbezoeken op 12 januari stonden in het teken van betere
drinkwater- en sanitaire voorzieningen en hygiëne. In de Ouémé-vallei
bezocht ik met de waterminister en diens collega voor publieke werken
een drinkwaterput, latrines en een publiek drinkwaterleidingnet dat door
een private ondernemer wordt beheerd. Uitdagingen op het gebied van
financiële duurzaamheid en van hygiënisch gebruik van de voorzieningen
werden uitgebreid besproken. De bevindingen van een recente
IOB-evaluatie waren hierbij een relevant vertrekpunt. Ook SNV en
VNG-Internationaal (lokale capaciteitsversterking en domestic accountability), en Beninse maatschappelijke organisaties zoals CREPA (onderzoek
en training) en CePEPE (versterking private sector) lichtten hun inspanningen en resultaten toe. Het werd duidelijk dat Benin, zeker in de
allerkleinste dorpen, nog zoekt naar het ideale model om te waarborgen
dat gebruikers de kosten betalen van de diensten en dat onderhoud van
infrastructuur deugdelijk plaatsvindt. In veel dorpen zijn zowel cash als
geschoolde menskracht schaars gedurende grote delen van het jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 68

4

Verduurzaming van (de financiering van) de nutsdiensten, versterking van
verantwoordingsmechanismen tussen de leverancier van nutsdiensten en
de burgers en betaling voor die diensten door burgers zijn een kwestie
van lange adem.
In het gemeentehuis van Ouinhi – een gemeente die bij overstromingen in
oktober 2010 nog grotendeels onder water stond – ondertekende ik met
de waterminister onder grote aandacht van de Beninse media een MoU
voor oprichting van een platform van Nederlandse en Beninse waterexperts. Zij zullen de uitvoering van het waterprogramma de komende jaren
begeleiden met adviezen. Het Netherlands Water Partnership en zijn
Beninse tegenhanger zullen het secretariaat voeren. De directeuren van
beide water partnerships woonden de ceremonie bij en maakten concrete
afspraken voor de eerste bijeenkomst van het platform in het voorjaar.
Een eerste tussenresultaat van de samenwerking tussen de Nederlandse
en de Beninse watersector is de intentieverklaring die Brabant Water en
het nationale Beninse waterbedrijf SONEB op 24 januari in Benin
ondertekenden om een zogenoemd water operator partnership uit te
werken.
Gesprekken met Beninse regering
In mijn gesprekken met het staatshoofd en met regeringsvertegenwoordigers prees ik de Beninse democratie, de harmonieuze religieuze
verhoudingen en de inspanningen voor VN-vredesoperaties. Ik legde uit
dat Nederland het aantal OS-partnerlanden tot 15 heeft beperkt en gaf aan
in Benin goede mogelijkheden te zien op de drie thema’s waar Nederland
expertise te bieden heeft én waar Benin vooruitgang wil. Daarbij
benadrukte ik dat verbetering van het investeringsklimaat – Benin staat op
plaats 175 van de Doing Business Index – noodzakelijk is. De haven speelt
hierbij een belangrijke rol. Tenslotte merkte ik op dat OS-inspanningen
slechts complementair zijn: het initiatief moet bij Benin liggen.
Minister van buitenlandse zaken Bako sprak grote dank uit voor de
kwantiteit (ongeveer EUR 30 miljoen per jaar) én de kwaliteit van de
Nederlandse hulp. Hij beaamde dat Benin het economische potentieel van
zijn achterland (de Sahel-landen én de 160 miljoen consumenten in
Nigeria) nog onvoldoende benutte.
Premier Koupaki gaf impliciet toe dat de economische groei in Benin
tegenvalt, terwijl het land toch al 20 jaar stabiliteit en democratie kent. Hij
gaf aan dat het tweede en laatste mandaat van president Yayi in het teken
zal staan van hervormingen van bestuur (bijvoorbeeld de onlangs door
het parlement op voorstel van de regering aangenomen
anti-corruptiewet), decentralisatie en sociale dialoog. Benin is er zich van
bewust dat het investeringsklimaat moet verbeteren. Minister Bako
betreurde weliswaar het vertrek van Nederland uit de sector onderwijs,
maar toonde begrip voor de achterliggende redenen. Met de vertegenwoordigers van Denemarken en de Wereldbank sprak ik over de noodzaak
voldoende middelen te reserveren voor een verantwoorde exit-strategie
uit onderwijs.
President Yayi betreurde dat Benin samen met Togo het enige land aan de
Golf van Guinee was zonder olie of andere minerale grondstoffen. De
economische groei kan de bevolkingsgroei nauwelijks bijbenen en Benin
was ook nog eens getroffen door de economische crisis van 2009. Zijn
land had dan ook externe hulp nodig. Hij vergeleek de MDGs met de 20e
verdieping van een flatgebouw die slechts bereikbaar was met de lift die
bestond uit de infrastructuur (havens en wegen). Hij had lof voor de
Nederlandse operator van de containerterminal en roemde de Nederlandse expertise op het gebied van waterbeheer en kusterosie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 68

5

Het bezoek bevestigde wat mij betreft dat we een goede keuze hebben
gemaakt met de inzet op het speerpunt water in beide landen. Tegelijkertijd is duidelijk dat duurzame resultaten een kwestie zijn van lange
adem. De overheid en de diverse lokale partners in de watersector moeten
hierbij het voortouw nemen. Nederland volgt en ondersteunt daar waar
opportuun.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 68

6