> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Aan de Directeur-Generaal Volksgezondheid
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Drs. M. Sonnema
Postbus 20350
2500 EJ Den Haag
NCTV
Dhr. P.J. Aalbersberg EMPM
Postbus 16950
2500 BZ Den Haag

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
info@rivm.nl
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb
Uw kenmerk

Datum
Betreft

22 februari 2021
4e brief - Gedragsreflecties op
maatregelenpakket

Bijlage(n)
1 - relevante
aandachtspunten uit eerdere
brieven met gedragsreflecties

Geachte mevrouw Sonnema, heer Aalbersberg,
In het kader van de voorbereiding voor besluitvorming is aan de RIVM
Corona Gedragsunit verzocht om een gedragstoets uit te voeren op de
volgende concept scenario’s:
 Continuering van het huidige maatregelenpakket, met mogelijke
aanpassingen op het gebied van één of meerdere van
onderstaande punten
o Gefaseerd openen van VO, MBO, HBO, WO
o Verlengen van het reisadvies ‘reis niet naar het buitenland
en boek niet voor de periode t/m 31 maart’
o Toestaan individueel binnensporten (excl. wedstrijden en
groepslessen)
o Winkelen op afspraak in niet-essentiële detailhandel
o Niet-medische contactberoepen toestaan (m.u.v.
sekswerkers)
 Voortzetting of laten vervallen avondklok (conform min.reg. op 3/3
om 04.30 uur)
Hieronder volgt een samenvatting van de reflecties van de Corona
Gedragsunit die volgen uit eigen onderzoek, wetenschappelijke literatuur
en de consultatie van gedragswetenschappelijke experts.
Kernbevindingen Gedragstoets
Zoals ook in onze vorige brief met gedragsreflecties uiteen is gezet (brief
k e nmerk 006/2021 CGU/ML/eu ), is er nog weinig evidentie beschikbaar over de
relatie tussen het afbouwen van maatregelen en de gevolgen voor
naleving en draagvlak in de bevolking. Daarom is ook deze gedragstoets
voornamelijk gebaseerd op expert opinie en consensus.
In grote lijnen zijn onze bevindingen en aandachtspunten als volgt:
(1) Verander zo min mogelijk, zolang de vooruitzichten nog erg onzeker
zijn en het risico op opleving van besmettingen reëel is. Bouw zo mogelijk

Pagina 1 van 9

enige traagheid en zekerheid in bij versoepelingen. Dit om onnodige
verwarring of teleurstelling bij later weer op moeten schalen zoveel
mogelijk te voorkomen.
(2) Bij veranderingen in beleid (a) leg de rationale achter de gemaakte
afweging helder uit (virusverspreiding vs. ernst van het maatschappelijke
probleem waaraan een bijdrage aan de oplossing geleverd moet worden)
en (b) communiceer de mogelijke impact van de verandering op de
verspreiding van het virus.
(3) Intensiveer op ondersteuning en versterking van de naleving van de
basismaatregelen, waarvan de urgentie dus verder toeneemt bij het
eventueel loslaten van bestaande effectieve maatregelen.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Dit alles past in het bieden en helder communiceren van een plan van
aanpak voor de komende maanden, waarin het voor burgers en branches
helder is wat de verwachte fases in de pandemiebestrijding en maatregelen zijn. Voor draagvlak en vertrouwen, is het benutten van de
perspectieven en competenties van burgers en brancheorganisaties in dit
plan van aanpak wenselijk.
Kernbevinding 1: Verander zo min mogelijk
De huidige cijfers met betrekking tot draagvlak en naleving –waarbij de
meerderheid van de Nederlandse bevolking de maatregelen nog steeds
steunt en naleeft- zijn gebaat bij zo min mogelijk veranderingen, zolang
de epidemiologische situatie daarom vraagt . In de beperkte literatuur die
er al wel is, wordt inzetten op behoud van vertrouwen van de bevolking in
de maatregelen van groot belang geacht1. Daarnaast is het aantal
maatregelen sinds het uitbreken van de pandemie in een flink tempo
gestegen en regelmatig aangepast2. Hoe meer (micro)veranderingen er
nu plaats vinden, hoe onduidelijker het kan worden voor burgers en
organisaties. Dat er nu al veel onduidelijkheid is, is ook terug te zien in de
cijfers uit de vragenlijststudies van het RIVM en de GGD’en, waarbij de
helft van de deelnemers heeft aangegeven het onlogisch of moeilijk te
begrijpen te vinden waarom maatregelen in sommige situaties wel gelden
en andere niet. Daarbij is het –zoals hieronder wordt toegelicht bij
kernbevinding 3- van belang de motivatie en ondersteuning voor
basismaatregelen te versterken, in plaats van regel op regel te stapelen.
Bijvoorbeeld het volledig sluiten van ruimer opgezette
ontmoetingsplaatsen, draagt er mogelijk aan bij dat burgers vaker thuis
afspreken, waar afstand houden lastiger is, waardoor er een avondklok
wordt ingesteld om te voorkomen dat burgers in de avond - in vanuit het
besmettingsperspectief onveilige thuissituaties - samen kunnen komen.
Zoals ook in de vorige brief met gedragsreflecties is benoemd, hebben
maatregelen tijd nodig om zichtbaar effect te sorteren. Daarnaast is het
van belang om teleurstelling van opnieuw opschalen te voorkomen, gezien
het mogelijk nadelige effect op draagvlak, motivatie en naleving. Gezien
de huidige opkomst van de Britse variant brengen wij dit punt nogmaals
onder uw aandacht.
1

Dawoud,D. (2021) Emerging from the other end: Key measures for a successful COVID-19
lockdown exit strategy and the potential contribution of pharmacists, Research in Social and Administrative Pharmacy, 17,
1950-1953.
2
Zie voor overzicht van de wijzigingen in het maatregelenpakket over tijd https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/tijdlijn maatregelen-covid
Pagina 2 van 9

Kernbevinding 2: Veranderingen in het maatregelenpakket als
bijdrage aan het oplossen van een breder maatschappelijk
probleem
In Nederland ontstaan in toenemende mate problemen in de bredere
maatschappelijke context waar mensen zorg over hebben. Zoals de
mentale gezondheid van jongeren en jong-volwassenen die onder druk
staat en de toenemende inkomensonzekerheid bij ZZP’ers en
verschillende groepen ondernemers en hun werknemers. Dit kan reden
zijn voor het kabinet om een bredere afweging te maken. Vanuit het
oogpunt van het maatregelenpakket is het daarbij van belang om in te
zetten op veranderingen die bij kunnen dragen aan een verlichting of
oplossing van gesignaleerde problemen in de samenleving. En tevens te
intensiveren op het ondersteunen van de basisgedragsregels. Indien dit
niet ten koste gaat van het beheersen van de pandemie, kan dit bijdragen
aan het vertrouwen in een rechtvaardige overheid, en daarmee ook aan
het draagvlak en naleven van het maatregelenpakket.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Bij de reflectie op de verschillende voorgestelde concept scenario’s
benutten we het 3C interventiemodel. De 3 C’s staan voor communicatie,
controle en context.
Communicatie
 Nu het erg belangrijk blijft om besmettingen te voorkomen is het
raadzaam om veranderingen in het maatregelenpakket niet te
communiceren als versoepeling, maar als bijdrage aan de
oplossing van een concreet benoembaar breder maatschappelijk
probleem. Zo zien we in de resultaten uit de 9 e ronde van onze
vragenlijststudie dat het aantal deelnemers van 16-24 die
psychisch gezond zijn met 62% een stuk lager is dan bij oudere
leeftijdsgroepen (76 tot 92%). Naast mentaal welbevinden zijn er
ook onderwijsvertragingen en economische problemen bekend.
 Communiceer met het oog op de bredere problematiek. Gefaseerd
openen van VO, MBO, HBO, WO en individueel binnensporten
kunnen welzijnsproblemen verminderen. Het toestaan van
winkelen op afspraak in niet -essentiële detailhandel en niet
medische contactberoepen, kan bijdragen aan het oplossen van
economische problemen.
 Wat betreft het verlengen van de avondklok alsook het verlengen
van het reisadvies geldt dezelfde redenatie. Verlengen van beide
maatregelen zou in lijn zijn met zo min mogelijk veranderen aan
het huidige maatregelenpakket (kernbevinding 1). Wanneer deze
maatregelen niet worden verlengd, dan is het belangrijk om te
communiceren welke bijdrage ze leveren aan het verlichten van
grotere maatschappelijke problemen (kernbevinding 2).
 Daarnaast is het vooral bij het verlengen van het reisadvies de
vraag in het licht van de bovengenoemde punten hoe het probleem
van het niet kunnen reizen naar het buitenland zich verhoudt ten
opzichte van problemen die voortkomen uit onderwijssluiting.
 Uit ronde 9 van het vragenlijstonderzoek van de RIVM Corona
Gedragsunit (afgenomen tussen 30 december en 3 januari), zien
we een draagvlak van 86,5% voor niet reizen naar het buitenland.
Pagina 3 van 9



Dat draagvlak daalt naar 73,4% wanneer gevraagd wordt naar het
draagvlak als deze maatregel nog 6 maanden moet worden
volgehouden. Voor buiten sporten alleen of met 2 personen en op
1,5 meter afstand is het draagvlak 76,1% en daalt deze naar
62,5% wanneer gevraagd wordt naar het draagvlak als deze
maatregel nog 6 maanden moet worden volgehouden.
Communiceer de urgentie van de situatie (zowel de
besmettingsgraad en gevolgen van het virus, als de bredere
maatschappelijke problemen) en de invloed van de verandering op
een mogelijke toename van het aantal besmettingen, wanneer de
basismaatregelen niet goed zouden worden nageleefd.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Context
 Biedt zowel burgers als organisaties handreikingen en ervaringen
hoe naleving van de basismaatregelen na de beoogde verandering
zo goed mogelijk kan. Zie ook kernbevinding 3.
 Er vinden al experimenten plaats rond de inrichting van
verschillende settings om 1,5m afstand houden en hygiëne te
faciliteren. Belangrijk is om de ervaringen hiervan zo breed
mogelijk te delen en burgers en organisaties ook te inspireren en
ondersteunen, hoe zij dit in hun eigen situatie toe kunnen passen.
 Bij het openen van scholen kan extra aandacht worden besteed
aan ondersteuning van handhygiëne, gescheiden houden van
leerlingen van verschillende klassen en afstand houden 3.
 Bij het toestaan van individueel (binnen)sporten kunnen sporters
worden ondersteund door onder meer grotere afstand voor
activiteiten met hoge intensiteit; levering van
ontsmettingsmiddelen; schoonmaakvereisten van alle apparatuur
na gebruik door deelnemer; regelmatige schoonmaak van
faciliteiten en toegangscontrole door facilitair personeel, om
afstandsmaatregelen te waarborgen en overbevolking te
voorkomen. Triage en advies om ogen, neus en mond niet aan te
raken4.
Controle
 Controleerbaarheid en toezicht op het naleven van de
basismaatregelen is bij het introduceren van de volgende concept
scenario’s haalbaarder dan wanneer activiteiten worden verplaatst
naar de thuisomgeving:
o gefaseerd openen VO, MBO, HBO, WO
o toestaan individueel binnensporten
o winkelen op afspraak in niet -essentiële detailhandel
o toestaan niet-medische contactberoepen
 Ook de sociale norm en sociale controle is hierbij van belang –
burgers en organisaties hebben er zelf ook belang bij dat de
basisregels nageleefd worden, om een besmettingshaard en als
gevolg daarvan een vroegtijdige sluiting van een locatie te
D'Angelo, D., et al. (2021). Strategies to exiting the COVID-19 lockdown for workplace and school: A scoping review.
Safety Science Vol 134 2021, ArtID 105067 134.
4
Helsingen et al., 2020. Preprint: A Randomised Trial of Covid-19 Transmission in Training Facilities.
3

Pagina 4 van 9

voorkomen. Het is echter niet altijd gemakkelijk om elkaar aan te
spreken. Mensen kunnen hierbij geholpen worden door hen vooraf
al na te laten denken over hoe zij kunnen reageren als zij in een
situatie belanden waarbij naleving niet mogelijk is, of er niet wordt
nageleefd. Daarnaast kan er gedacht worden over het inzetten van
socialen netwerken, zoals dat in het VK gedaan wordt met
‘onboarding’ – het actief in gesprek gaan met vertrouwde personen
met een centrale rol in sociale netwerken, die minder goed bereikt
worden via de gebruikelijke media. Te denken valt aan culturele en
religieuze leiders, jongerenwerkers, sociaal werkers, etc., die de
normen weer verder kunnen uitdragen.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Kernbevinding 3: Intensiveren op het ondersteunen en versterken
van de basismaatregelen
Bij de gedragsreflectie op de basismaatregelen benutten we wederom het
3C interventiemodel.
Communicatie
De bekendheid van de basismaatregelen lijkt groot, maar de uitdaging
lijkt te liggen in het daadwerkelijk toepassen van de basismaatregelen in
de praktijk. Zo is in de resultaten van de 9e ronde uit ons vragenlijst
onderzoek te zien dat het draagvlak voor handen wassen hoog ligt met
90,9%, maar dat een stuk minder mensen (75%) aangeeft vaak tot altijd
hun handen te wassen na thuiskomst. In sommige situaties is de naleving
van handen wassen nog lager, zoals voordat mensen naar buiten gaan
(36%), als mensen bij anderen op bezoek gaan (62%) of na het snuiten
van de neus en voor het eten (beide 66%). Hetzelfde zien we met een
hoog draagvlak voor het houden van 1,5 meter afstand (92%), maar het
blijft lastig om in een aantal situaties 1,5 meter afstand houden te
realiseren. Met name bij het boodschappen doen en buitenshuis werken,
ervaren mensen dat het lastig is om afstand te houden. Bij het
boodschappen doen rapporteert slechts 21% van de deelnemers dat
anderen zelden of nooit te dichtbij komen. 34% van de deelnemers geeft
aan dat mensen zelden tot nooit te dichtbij komen wanneer zij naar
buiten gaan voor werk en school.
Om te intensiveren op het ondersteunen en versterken van de
basismaatregelen, is het belangrijk dat er grootschalige campagnes
worden uitgezet die hierop blijven inzetten. Daarnaast zou de
communicatiestrategie gebaat zijn bij het vergroten van het bereik door
het uitbreiden van verschillende communicatiekanalen gericht op
verschillende doelgroepen. Daarnaast is het belangrijk om de
communicatieboodschappen omtrent de basismaatregelen te blijven
herhalen. Belangrijk daarbij is om in te zetten op het mogelijk maken van
de basismaatregelen (self-efficacy), laten inzien dat het eigen gedrag
bijdraagt (response efficacy) en het stimuleren om van tevoren na te
denken over moeilijke situaties en oplossingen (planning coping
response). Het delen van ervaringsverhalen en het bieden van
handreikingen om de maatregelen te vertalen naar de eigen situatie
kunnen hierin bijdragen. Ook is het aan te bevelen om verschillende
voorbeelden uit de praktijk te geven die verschillende doelgroepen
aanspreken. Dit is voor kinderen, jongeren, ouders, professionals en
Pagina 5 van 9

gemeenten reeds gedaan door het Nederlands Jeugdinstituut 5. Ook heeft
de RIVM Coronagedragsunit meerdere inspirerende voorbeelden uit de
praktijk uitgewerkt 6.
Een voorbeeld van een campagne gericht op praktische toepassing van
basismaatregelen is de campagne #hoedanwel. Hier kunnen burgers laten
zien hoe ze in het dagelijks leven met de basismaatregelen omgaan.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Waar er verder nog winst te behalen valt is door na te gaan welke
barrières mensen ervaren die wel een hoge intentie hebben om de
basismaatregelen na te leven, maar bij wie het niet lukt en vervolgens
deze groep mensen te helpen om deze barrières weg te nemen.
Controle
De handhaafbaarheid op de basismaatregelen in de thuissituatie is laag,
maar er kan op moeilijk handhaafbare plekken wel ingezet worden op
sociale controle. Communicatie-uitingen kunnen handreikingen geven om
te helpen bij het aanspreken van anderen die zich niet aan de
basismaatregelen houden en bij het ondersteunen van de descriptieve
norm (laten zien dat de meerderheid van de mensen in een bepaalde
context zich aan de basismaatregelen houdt). Handhaving en controle op
het naleven van de basismaatregelen is wel mogelijk in georganiseerde
omgevingen, zoals bibliotheken en sportscholen. In de resultaten van de
9e ronde van ons vragenlijstonderzoek zien we dat de naleving van
afstand houden in georganiseerd sportverband relatief hoger ligt dan in
andere situaties (zoals bij het ontvangen van bezoek thuis, op de
werkvloer of in de supermarkt). 72,7% van de deelnemers heeft
aangegeven in georganiseerd sportverband zelden of nooit dichterbij dan
1,5 meter bij iemand te komen. Dat percentage ligt op 21,1% tijdens het
boodschappen doen, 34,4% thuis en 43,8% thuis. Om hand t e haven op
het naleven van de basismaatregelen in georganiseerd verband, is het
van belang dat niet alleen burgers handreikingen krijgen om de
basismaatregelen praktisch toepasbaar te maken, maar dat ook
organisaties handreikingen krijgen om hygiëne- en afstandsmaatregelen
toe te passen.
Context
Het effectief inrichten van de omgeving zodat het naleven van de
basismaatregelen mogelijk wordt gemaakt is van groot belang. Door
middel van cues-to-action en prompts in de omgeving kan er daarnaast
voor gezorgd worden dat mensen herinnerd worden aan de
basismaatregelen, op het moment dat het nodig is om een bepaalde
gedraging uit te voeren. Voorbeelden hiervan zijn cirkels in het park om
afstand te houden, hesjes van medewerkers in de supermarkt om mensen
te herinneren om afstand te houden, looprichtinglijnen, handdesinfectiemiddel bij de ingang van een gebouw, instructies voor handenwassen bij
kranen. Voorbeelden worden momenteel geïnventariseerd ten behoeve
van de beoogde Taskforce Gedragsondersteuning.

5
6

Zie https://www.nji.nl/coronavirus
https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/voorbeelden-uit-praktijk
Pagina 6 van 9

Tot slot, op dit moment brengt het RIVM op basis van literatuur in kaart
welke interventies, maatregelen en hulpmiddelen effectief zijn gebleken in
andere landen en/of in andere infectie uitbraken. Ook deze uitkomsten en
daaruit voortvloeiende praktische aanbevelingen kunnen ingezet worden
bij het intensiveren op het ondersteunen en versterken van de
basismaatregelen.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Tot een nadere mondelinge toelichting ben ik gaarne bereid.
Met vriendelijke groet,

Dr. Mariken Leurs
Hoofd Corona Gedragsunit
plv directeur Volksgezondheid en Zorg

Pagina 7 van 9

Bijlage 1
Aandachtspunten uit eerdere brieven met onze gedragsreflecties
3e Brief met gedragsreflecties – d.d. 29 januari 2021– relevante
passages:
Gedragstoets maatregelenpakket – basisprincipes
A. Impact op naleving Dit is erg afhankelijk van gerichte, duidelijke en
intensieve communicatie, de mate waarin naleving gemakkelijk wordt
gemaakt (flankerend beleid, incl. veilige alternatieven) en ervaren
dreiging van 3e golf / “Britse” golf. Dit hangt met elkaar samen.
B. Impact op vertrouwen Snel en tijdig reageren op nieuwe
ontwikkelingen is van belang voor vertrouwen, echter afschalen is
gebaat bij enige traagheid. Geef maatregelen de tijd om zichtbaar
effect te sorteren, dan wel pas aan op basis van bredere
maatschappelijke afwegingen. Daarmee toont de overheid zich
adaptief en kan teleurstelling van het weer opnieuw opschalen
voorkomen worden. Dat gaat anders ten koste van draagvlak,
motivatie en ook naleving.
C. Impact op welzijn Sociaal contact-beperkende maatregelen en sluiting
van onderwijs & kinderopvang lijken grote negatieve impact te hebben
op welzijn/mentaal welbevinden en deze maatregelen genieten laag
draagvlak. Perspectief op welke sociaal contact-beperkende
maatregelen op de nominatie staan om als 1e versoepeld te worden
kan helpen.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Relevante aandachtspunten uit de brief van 29/1
 Avondklok: Zie punt B – meteen afschalen kan de vraag oproepen of
het nodig was geweest. Mogelijk treedt er nu enige mate van
gewenning op, waardoor aanhouden van de avondklok mogelijk
minder zwaar wordt ervaren dan bij het moment van starten van de
avondklok. Zeker als bij aanhouden van de avondklok een andere
maatregel met een lager draagvlak wel iets versoepeld kan worden
(zie volgende bullit).
 Afschalen: overweeg afschalen als er geen grote stijging op korte
termijn wordt verwacht waardoor ook snel opschalen kan worden
verwacht. Dit is uiteraard op geleide van OMT advies.
 Draagvlak is relatief laag voor 2 bezoekers per dag (70%) en zal lager
zijn voor 1 bezoeker [nb. dit blijkt inmiddels idd zo te zijn]. Dit blijkt
namelijk best ingewikkeld. Overweeg alternatieven indien veilig en
uitvoerbaar/simpel,Bijv. contact met 1 huishouden per dag in plaats
van 1 bezoeker per dag, waarbij het nu in feite gaat om contact met 2
huishoudens per dag: 1x bezoek ontvangen en 1x op bezoek gaan.
Communicatie
Communicatie is al essentieel voor draagvlak, naleving, welzijn, maar
gaat zo mogelijk nog belangrijker zijn, op complexe thema’s als:
● Wat zijn de stappen uit de pandemie (perspectief op basis van
vaccinatie fases)?
● Bevorderen naleving ten tijde van oplopende vaccinatiegraad, bij
mensen die vaccin hebben gehad
● Bevorderen naleving en vaccineren bij de laag-risico groep die als
laatst gevaccineerd wordt, als de maatschappelijke urgentie al laag is
Pagina 8 van 9

●
●

Onbekende effectiviteit vaccin op besmettelijkheid: Anderen
beschermen is een belangrijk argument voor mensen om te
vaccineren. Hoe dit te communiceren?
De ontwikkeling van de pandemie blijft gepaard gaan met
onzekerheden, en daarmee blijft ook de uitspraak van de MP van het
begin van de crisis – 100% beslissingen moeten nemen op basis van
50% kennis – relevant.

Datum
22 februari 2021
Ons kenmerk
011/2021 G&M-CG/ML/sb

Een intensieve, goed onderbouwde en lang lopende campagne en krachtig
narratief over deze laatste lange etappe is hierbij van belang.
2e Brief met Gedragsreflecties (aangeboden aan de TK) – d.d. 15
januari 2021 – inzake avondklok:
In grote lijnen zijn onze bevindingen en aandachtspunten als volgt:
- Communicatie: Het instellen van een avondklok is gebaat bij goede,
heldere en eenduidige communicatie over de urgentie en effectiviteit
van de maatregel. Wat gaan we wanneer doen, hoe en waarom?
- Context: Het is belangrijk de negatieve aspecten op sociaal en
mentaal welzijn te anticiperen en alternatieven voor sociale activiteit
te bieden; dan wel extra zorg te dragen voor jongeren en kinderen in
kwetsbare situaties
- Controle: Zichtbare handhaving is voor behoud draagvlak en naleving
van belang. Sociale controle en handhaving zullen beter werken
naarmate de (perceptie van) pakkans groter is.
- Indien het doel is sociale contacten bij alle leeftijdsgroepen te
beperken, ligt instelling van een avondklok vanaf 20u meer voor de
hand dan vanaf 22u, aangezien 20u vrijwel geen ruimte meer biedt
om na het avondeten nog op pad te gaan.

Pagina 9 van 9