Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2019

Nr. 2

MEMORIE VAN TOELICHTING
Inhoudsopgave

kst-35000-XIV-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

A.

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

3

B.

BEGROTINGSTOELICHTING

4

1.

LEESWIJZER

4

2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

BELEIDSAGENDA
Beleidsprioriteiten
Belangrijkste beleidsmatige mutaties
Overzicht niet-juridisch verplichte uitgaven
Meerjarenplanning beleidsdoorlichtingen
Overzicht van Risicoregelingen

7
7
18
22
22
23

3.

BELEIDSARTIKELEN
11 Concurrerende, duurzame, veilige agro-,
visserij- en voedselketens
12 Natuur en biodiversiteit

25

4.

NIET-BELEIDSARTIKELEN
50 Apparaat
51 Nog onverdeeld

50
50
53

5.

BEGROTING AGENTSCHAPPEN
Aansluiting raming begroting agentschappen met
financiering door moederdepartement LNV
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)

55

6.

BEGROTING DIERGEZONDHEIDSFONDS

62

7.

BIJLAGEN
Bijlage 1: Zelfstandige Bestuursorganen en
Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
Bijlage 2: Verdiepingsbijlage

72

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

25
41

55
56

72
76

1

Bijlage 3: Moties en toezeggingen
Bijlage 4: Subsidieoverzicht
Bijlage 5: Evaluatie- en overig onderzoek
Bijlage 6: Europese geldstromen
Bijlage 7: Regionale opgaven
Lijst van afkortingen

83
92
96
100
107
110

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

2

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Wetsartikel 1
De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op
grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk
afzonderlijk bij de wet vastgesteld.
Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat voor het
jaar 2019 vast te stellen.
Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de
Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als
geheel is opgenomen in de Miljoenennota.
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen
en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaat opgenomen
begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van
toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).
Wetsartikel 2
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de baten en de lasten, het
saldo van de baten en de lasten en de kapitaaluitgaven en -ontvangsten
van de in de staat opgenomen baten-lastenagentschappen voor het
onderhavige jaar vastgesteld en worden de verplichtingen, ontvangsten
en uitgaven van verplichtingen-kasagentschappen voor het onderhavige
jaar vastgesteld. De in die begrotingen opgenomen begrotingsartikelen
worden toegelicht in onderdeel B (Begrotingstoelichting) van deze
memorie van toelichting en wel in de paragraaf inzake de agentschappen.
Wetsartikel 3
De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op
grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk
afzonderlijk bij de wet vastgesteld.
Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat van het
Diergezondheidsfonds voor het jaar 2019 vast te stellen.
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen
en de ontvangsten vastgesteld. Het in de begrotingsstaat opgenomen
begrotingsartikel wordt in onderdeel B van deze memorie van toelichting
toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,

C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

3

B. BEGROTINGSTOELICHTING
1. LEESWIJZER
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Begrotingsstructuur;
2. Prestatiegegevens;
3. Groeiparagraaf;
4. Verwerking motie Schouw en motie Hachchi c.s..
1. Begrotingsstructuur
Beleidsagenda
De beleidsagenda begint met het onderdeel beleidsprioriteiten. Na het
onderdeel beleidsprioriteiten volgen: de belangrijkste begrotingsmutaties
voor de uitgaven en de ontvangsten, het overzicht van de niet-juridisch
verplichte uitgaven, de meerjarenplanning van de beleidsdoorlichtingen
en tenslotte het overzicht van de risicoregelingen.
Beleidsartikelen
Aansluitend op de beleidsagenda volgt de toelichting op de beleidsartikelen. Per beleidsartikel is een algemene doelstelling en een beschrijving
van de rol en verantwoordelijkheid van de bewindspersoon opgenomen.
Voor elk beleidsartikel zijn de belangrijkste beleidswijzigingen apart
opgenomen onder het kopje «beleidswijzigingen». De financiële instrumenten zijn voorzien van een korte toelichting. Waar mogelijk wordt, voor
een meer inhoudelijke en gedetailleerde beleidstoelichting, verwezen naar
de relevante beleidsnota’s of brieven die al naar de Tweede Kamer zijn
gestuurd.
In de budgettaire tabellen van de beleidsartikelen zijn de financiële
instrumenten onderverdeeld naar de volgende categorieën: subsidies,
opdrachten, garanties, leningen, bekostiging, bijdrage aan agentschappen, bijdrage aan ZBO’s/RWT’s, bijdrage aan (inter)nationale
organisaties en bijdragen aan medeoverheden. Deze onderverdeling komt
ook terug in de structuur van het beleidsartikel.
Begrotingsreserves
Een begrotingsreserve mag met toestemming van de Minister van
Financiën ten laste van een begrotingsartikel worden aangehouden
(artikel 2.21, lid 1 Comptabiliteitswet 2016). De begrotingsreserves zijn
bestemd voor een concreet doel en kunnen alleen voor dat doel worden
gebruikt. De begrotingsreserves op de begroting van het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) worden ingezet voor de
volgende doelen:
• Als borg voor de afgegeven garantstellingen (Borgstellingsfaciliteit
voor de landbouw). Uit deze begrotingsreserve kan een eventuele
mismatch in de tijd tussen (premie-)inkomsten en uitgaven (verliesdeclaraties) worden opgevangen.
• De uitfinanciering (op kasbasis) van reeds aangegane en deels nog aan
te gane verplichtingen (reserves voor landbouw en visserij). Via de
reserves blijven de middelen beschikbaar voor het specifieke doel tot
het moment van uitbetaling.
• Het terugbetalen van financiële correcties van de Europese Commissie
(begrotingsreserve voor apurement).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

4

In het beleidsartikel 11 van deze begroting wordt de bovengenoemde
begrotingsreserves apart toegelicht (conform artikel 2.21, lid 2 Comptabiliteitswet 2016). Naar aanleiding van de toezegging van de Minister van
Financiën aan de Algemene Rekenkamer wordt het percentage juridisch
verplicht voor de begrotingsreserve toegelicht. Daarnaast zijn conform de
motie Van Veldhoven en Koolmees (Kamerstuk 34 475-XIII, nr. 12) de
eventuele aanvullende afspraken over de begrotingsreserves opgenomen.
Als opvolging van de motie Geurts (Kamerstuk 34 000-XIII, nr. 64) worden
de geraamde wijzigingen gedurende het begrotingsjaar in de 1e en 2e
suppletoire begroting inzichtelijk gemaakt.
Overzichtstabel agentschappen
In het hoofdstuk «De agentschappen» is een overzichtstabel agentschappen opgenomen. In deze tabel is de aansluiting te maken tussen de
«opbrengst moederdepartement» zoals opgenomen in de agentschapsparagrafen en de «bijdrage aan agentschappen» zoals opgenomen in de
begrotingsartikelen. Eventuele resterende verschillen zijn toegelicht.
2. Prestatiegegevens
In de beleidsartikelen wordt onder de algemene doelstelling aangegeven
waar de Minister van LNV voor verantwoordelijk is. Indien voor deze
doelstellingen een directe relatie gelegd kan worden tussen het gevoerde
beleid en de gewenste (maatschappelijke) uitkomst, zijn prestatieindicatoren opgenomen. De voorwaarde voor het opnemen van een
indicator is een (doen) uitvoerende rol van de Minister. Bij de doelstellingen waarbij LNV een belangrijke bijdrage kan leveren door de juiste
randvoorwaarden te creëren en het resultaat afhankelijk is van externe
factoren, is het niet of beperkt mogelijk om prestatie-indicatoren op te
nemen en wordt volstaan met kengetallen over ontwikkelingen op het
betreffende beleidsterrein. Daarnaast zijn, waar mogelijk, prestatieindicatoren en kengetallen opgenomen op instrumentniveau, die inzicht
geven in het bereiken van specifieke resultaten.
3. Groeiparagraaf
De ontwerpbegroting 2019 is de eerste zelfstandige begroting van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van kabinet Rutte III.
In 2018 is nog sprake van een EZK-begroting (met naast een begrotingsstaat voor EZK een aparte begrotingsstaat voor LNV). Deze aparte
begrotingsstaten zijn ook de basis voor deze nieuwe zelfstandige
begrotingen van LNV en EZK. De beleidsartikelen 6 en 8 uit de
EZK-begroting 2018 zijn volledig overgeheveld naar de LNV-begroting
(XIV). De nummering van deze beleidsartikelen is gewijzigd in respectievelijk artikel 11 en artikel 12. Op begrotingshoofdstuk LNV (XIV) zijn ook
twee niet-beleidsartikelen vormgegeven. Het gaat om het apparaatsartikel
50 en artikel 51 Nog onverdeeld. Dit waren de artikelen 42 en 43 op
begrotingshoofdstuk XIII van EZK. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en het Diergezondheidsfonds vallen nu onder de
verantwoordelijkheid van de Minister van LNV.
De beleidsartikelen 11 en 12 worden inclusief t-1 en t-2 weergegeven op
de LNV begroting. Dit geldt ook voor de risicoregelingen waar LNV voor
verantwoordelijk is. Hiervoor is gekozen om zoveel mogelijk de inzichtelijkheid van de cijfers te ondersteunen. De uitgaven, ontvangsten en
verplichtingen van 2017 en 2018 zijn gemaakt op de begroting van EZK
(XIII), maar worden vanaf de begroting 2019 daar niet meer op gepresenteerd. De cijfers van de jaren 2017 en 2018 zijn daarom cursief weergegeven in de tabellen budgettaire gevolgen van beleid van deze beleidsarti-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

5

kelen. Het apparaatsartikel 50 en het artikel 51 Nog onverdeeld worden
vanaf het jaar 2018 gepresenteerd in begrotingshoofdstuk XIV.
De belangrijkste beleidsmatige mutaties die zijn gedaan binnen de
begrotingsstaat van LNV, maar nog binnen het begrotingshoofdstuk XIII
van EZK, worden ook in deze nieuwe begroting van LNV toegelicht.
Formeel zijn de mutaties uitgevoerd op de begroting van EZK, maar
gekozen is voor de toelichting in de begroting van LNV voor meer
inzichtelijkheid en samenhang.
De herverkaveling raakt de Begroting Agentschappen en het Diergezondheidsfonds niet, dus daar zijn geen bijzonderheden of aanpassingen in de
presentatie aangebracht.
De nieuwe Comptabiliteitswet schrijft voor dat voorstellen voor nieuw
beleid aan de Kamer worden vergezeld van een toelichting op de doelen,
instrumenten, verwachte doeltreffendheid en doelmatigheid en de
financiële gevolgen voor het Rijk en derden. Een dergeljke toelichting kan
behulpzaam zijn bij de politieke besluitvorming, maakt duidelijk voor de
samenleving waarom bepaald beleid wordt ingezet en moet ervoor
zorgen dan de effecten van beleid beter geëvalueerd kunnen worden.
Door bij aanvang van beleid expliciet in te gaan op te verwachte doeltreffendheid en doelmatigheid, wordt de discussie over de maatschappelijke
toegevoegde waarde van beleid bevorderd. In deze begroting is daarom
extra aandacht gegeven aan de onderbouwing van nieuwe beleidsvoornemens.
Naar aanleiding van de bij het wetgevingsoverleg over het jaarverslag
2016 (28 juni 2017) aangenomen motie Weverling c.s. (Kamerstuk 34
725-XIII, nr. 10) is er bij het opstellen van de ontwerpbegroting 2019 van
LNV extra aandacht geweest voor de kwaliteit van de toelichtingen vanuit
het perspectief van beleidsinformatie.
4. Verwerking motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw c.s. ingediend en aangenomen
(Kamerstuk 21 501–20, nr. 537). Deze motie beoogt de landenspecifieke
aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma’s een eigenstandige plaats te geven in de departementale
begrotingen. De Europese Commissie heeft geen landenspecifieke
aanbeveling gedaan voor de LNV begroting.
Motie Hachchi c.s.
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000-IV, nr. 28)
brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch
Nederland, uitgesplitst per instrument. Hiervoor geldt een ondergrens van
€ 1 mln. De totale uitgaven van LNV voor Caribisch Nederland in 2019 op
het beleidsartikel 12 bedragen € 0,6 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

6

2. BELEIDSAGENDA
2.1 Beleidsprioriteiten
1. Inleiding
Met de oprichting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft het kabinet zich sterk gepositioneerd in het agro- en
natuurdomein, zowel in Nederland als internationaal. Met de instelling
van een nieuw Ministerie van LNV wordt tegelijk een stevige ambitie
neergezet. Het beleidsterrein van LNV kent grote maatschappelijke
uitdagingen, zoals de verbinding van natuur en landbouw, het behoud en
herstel van de biodiversiteit, het verduurzamen van de veehouderij,
aandacht voor de plattelandsregio’s, circulaire landbouw en een
duurzaam en veilig voedselsysteem. Om al deze uitdagingen aan te
kunnen gaan en om de ambities van het kabinet op de LNV-terreinen waar
te maken, wordt hard gewerkt om een volwaardig functionerend
departement neer te zetten. In mijn brief van 28 mei jl. heb ik uw Kamer
hier nader over geïnformeerd (Kamerstuk 34 775-XIII, nr. 138). Dit is de
eerste begroting van LNV sinds de oprichting van het departement op
26 oktober 2017 (Kamerstuk 34 700, nr. 44).
Het Ministerie van LNV staat voor een eerlijke en verantwoorde landbouw
en visserij. Voor boeren, tuinders en vissers is economisch perspectief van
belang en zij produceren in verbondenheid met waarden van
duurzaamheid en welzijn. Samen met alle betrokkenen wordt er gewerkt
aan het herstel en behoud van Nederlandse natuur. Het Ministerie van
LNV wil de internationale koppositie van de agrarische sector verstevigen
met een nadruk op het ontwikkelen en benutten van kennis en innovatie.
Daarmee draagt Nederland bij aan de aanpak van het wereldvoedselvraagstuk (voldoende en veilig voedsel). Verder stimuleert het Ministerie
de vitalisering van de plattelandsregio’s in Nederland en is de Minister
van LNV in het kabinet verantwoordelijk voor de samenwerking tussen
Rijk en regio op meervoudige opgaven die bijdragen aan brede welvaart
in Nederland (Regio Deals).
2. Prioriteiten
2.1 Zorgvuldig gebruik van hulpbronnen, minimale impact op
mens, dier, klimaat, natuur en milieu (kringlooplandbouw)
In een duurzaam Nederland heeft de landbouw idealiter geen negatieve
invloed meer op de kwaliteit van lucht, is het effect op de gezondheid van
omwonenden minimaal, wordt de bodem blijvend gezond gehouden, zijn
de insectenpopulaties weer gezond en stabiel en worden dieren gehouden
op een manier die tegemoet komt aan hun natuurlijke behoeften. Ook de
visserij en aquacultuur zijn duurzaam, met respect voor natuur, waterkwaliteit en dierenwelzijn. Dit vraagt om een aantal grote systeemveranderingen die met kleine stappen worden gerealiseerd – bijvoorbeeld door
kringlopen te sluiten, het gebruik van kunstmest terug te dringen en uit te
gaan van beste landbouwpraktijken en bedrijfsvoering – met verduurzamingsopgaven in aanvulling op de reeds bestaande verduurzamingsplannen.
2.1.a Gezonde bodem en circulaire landbouw
Een gezonde bodem staat aan de basis van een circulaire landbouw. De
bodemgesteldheid is van belang voor het stimuleren van natuurlijke
bodemvruchtbaarheid, optimaliseren van het waterbergend- en vochtleverend vermogen en voor het vastleggen van koolstof in de bodem om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

7

klimaatdoelstellingen te realiseren. Hiertoe heeft LNV een bodemstrategie
opgesteld die samen met externe partijen wordt uitgewerkt in een
bodemprogramma (Kamerstuk 30 015, nr. 54).
LNV wil bijdragen aan het zetten van verdere stappen door telers in
geïntegreerde gewasbescherming te ondersteunen, door samen met het
bedrijfsleven via onderzoek alternatieve maatregelen te ontwikkelen voor
het bestrijden van ziekten en plagen, door in de Europese Unie (EU) en op
nationaal niveau te werken aan het sneller beschikbaar komen van
laagrisico middelen en basisstoffen en door in diverse onderzoeks- en
beleidsprojecten met het bedrijfsleven te werken aan oplossingen voor de
verduurzaming van gewasbescherming in specifieke teelten. Voorbeelden
zijn de Nationale Proeftuin Precisielandbouw, de kennisimpuls groene
gewasbescherming en pilots rondom systeemaanpak (Kamerstuk 27 858,
nr. 417).
Als onderdeel van de voedseltransitie is de veehouderij onderdeel van
een circulair agro-ecosysteem waarin biomassa optimaal wordt ontsloten
en hoogproductieve voedselkringlopen duurzaam worden gesloten. Naast
voedsel levert de veehouderij andere belangrijke producten voor de
samenleving zoals duurzame energie, natuur- en landschapskwaliteit en
biobased grondstoffen. Dit vraagt om brongerichte aanpassing van
bestaande en om nieuwe emissiearme houderijsystemen, waarbij
integraal verbeteringen worden doorgevoerd op maatschappelijke
duurzaamheidsthema’s zoals volksgezondheid, milieu en dierenwelzijn.
Geuroverlast door varkenshouderijen zorgt in toenemende mate voor
aantasting van het leefklimaat, maatschappelijke onrust en daarmee een
negatieve waardering van de sector. Het kabinet reserveert daarom € 120
mln. voor het op korte termijn verminderen van de geuroverlast door
varkensbedrijven in veedichte gebieden door het saneren en beëindigen
van locaties of bedrijven die willen stoppen. Daarbij wordt tevens,
conform het regeerakkoord, gestreefd naar het in veedichte gebieden
verminderen van risico’s voor de gezondheid van omwonenden en het
verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving. Voor het spoor van
innovatie in stal- en veehouderijsystemen en brongerichte verduurzaming
reserveert het kabinet € 60 mln., waarvan € 40 mln. in de varkenshouderij. Voorts is het van belang bij de sanering ook de verbinding te leggen
met andere doelen, zoals die in het klimaatakkoord. De aanpak via de twee
sporen van saneren enerzijds en verduurzamen anderzijds is vastgelegd in
het Hoofdlijnenakkoord warme sanering varkenshouderij (Kamerstuk
28 973, nr. 200). De maatregelen uit het akkoord worden in de tweede helft
van 2018 nader uitgewerkt, in nauwe samenwerking met de ketenpartijen
uit de coalitie Vitale Varkenshouderij, provincies (Noord-Brabant, Limburg,
Gelderland, Overijssel en Utrecht) en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG). Het is de verwachting dat de regelingen in de eerste
helft van 2019 gepubliceerd kunnen worden.
De definitieve verdeling vindt vervolgens plaats op basis van een
evaluatie van de resultaten (onder meer op doelmatigheid en doeltreffendheid) van de eerste tranche van de sanerings- en beëindigingsregeling.
2.1.b Klimaat
Er wordt met veel partijen gewerkt aan het Klimaatakkoord. Op 10 juli jl. is
een voorstel voor hoofdlijnen van een Klimaatakkoord gepresenteerd, als
eerste stap naar een Klimaatakkoord dat voor het einde van het jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

8

gereed zou moeten zijn. Doel van het Klimaatakkoord is om over de volle
breedte van de Nederlandse samenleving afspraken te maken om de
emissies van broeikasgassen te reduceren. Een van de tafels waaraan
gewerkt wordt aan een Klimaatakkoord is de tafel Landbouw en Landgebruik.
De transitie in landbouw en landgebruik om aan de klimaatopgave te
voldoen, zeker voor de langere termijn, vraagt om nieuwe standaarden en
normen, investeren in kennis, innovaties en grote systeemveranderingen,
mede vanwege langjarige biologische processen.
2.1.c Mestbeleid
In 2018 heeft de Europese Commissie Nederland voor een periode van
twee jaar een derogatie verleend in het kader van de Nitraatrichtlijn.
Hierdoor is het voor Nederlandse agrarische ondernemers mogelijk om
onder voorwaarden meer dierlijke mest te gebruiken dan de Europese
norm uit de Nitraatrichtlijn. Daarbij heeft de Europese Commissie
Nederland verzocht te komen met een handhavingsstrategie. Op basis
daarvan zal gesproken worden over een derogatie voor de periode
2020–2021. Om agrarische ondernemers tijdig duidelijkheid te bieden
wordt er op ingezet in 2019 overeenstemming te bereiken met de
Europese Commissie over deze derogatie. Vanuit de middelen uit het
regeerakkoord voor Natuur en Waterkwaliteit is € 60 mln. gereserveerd
voor de uitvoering van het zesde actieprogramma nitraatrichtlijn. Deze
middelen zullen worden ingezet voor onder andere onderzoeksprogramma’s zoals aangekondigd in het actieprogramma, investeringen in
handhaving en communicatie over de maatregelen in het actieprogramma
en goede landbouwpraktijk.
Vanuit het traject herbezinning op het mestbeleid zal LNV in 2019 mede op
basis van een externe consultatie aangeven hoe zij aankijkt tegen de
toekomst van het mestbeleid. Deze herbezinning heeft als doel te bekijken
of het mogelijk is te komen tot een robuust en daarmee minder fraudegevoelig mestbeleid met een verlaging van de administratieve lasten van
ondernemers en uitvoeringskosten bij de overheid. Dit traject is aangekondigd in de Kamerbrief van 22 december 2017 (Kamerstuk 33 037,
nr. 250).
2.1.d Dierenwelzijn en -gezondheid
Dierenwelzijn is integraal onderdeel van duurzaam ondernemen en de
verbetering van het dierenwelzijn van landbouwhuisdieren is van groot
belang. Speciale aandacht vanaf 2019 is daarbij voor het terugdringen van
stalbranden, verbeteren van transport en de inzet op verbetering van het
dierenwelzijn en een gelijk speelveld in Europa en daarbuiten. Bij
handelsverdragen wordt niet getornd aan de Europese standaarden. Om
de NVWA als organisatie te versterken ontvangt zij vanaf 2019 structureel
€ 5 mln. [en eenmalig € 4 mln.] extra, onder andere om het toezicht op
dierenwelzijn aan te scherpen en de reputatie van de Nederlandse agroen foodsector beter te beschermen. Voorkomen van mishandeling en
verwaarlozing van dieren én de opvang van in bewaring en in beslag
genomen dieren blijft een aandachtspunt. Bij gezelschapsdieren ligt de
focus op het bevorderen van verantwoord houden van deze dieren, een
gezonde fokkerij van rashonden en katten, werken aan het tegengaan van
illegale handel in pups (onder andere de witte lijst van bonafide handelaren) en het bevorderen van verantwoord houderschap door huisdiereigenaren (onder andere de positieflijsten en hoog risico honden).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

9

Gezonde dieren zijn de norm, ziekte de uitzondering. Dit uitgangspunt in
beleid moet leiden tot een minimaal en verantwoord gebruik van
antibiotica wat bijdraagt aan het voorkomen van de ontwikkeling en
verspreiding van antibioticaresistentie. In 2019 wordt het sectorspecifieke
antibioticabeleid verder voortgezet. In overleg met sectoren en dierenartsen wordt ingezet op activiteiten om de sectorspecifieke reductiedoelstellingen – die in het najaar 2018 in afstemming met het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) worden vastgesteld – voor het
antibioticagebruik te realiseren. Daartoe zullen sectoren hun sectorplannen voor vermindering van het antibioticagebruik uit 2016
aanscherpen (Kamerstuk 29 683, nr. 220). LNV zal in nauwe samenwerking
met VWS bijdragen aan specifieke projecten, waaronder pilots om het
effect van kritische succesfactoren uit te testen op bedrijven die veel
antibiotica gebruiken.
Nederland wil internationaal voorop lopen in de Transitie proefdiervrije
innovatie (TPI); het versnellen en experimenteren naar mogelijkheden
voor onderzoek en testen zonder dieren. In de Kamerbrief van 1 juni 2018
is aangegeven (Kamerstuk 32 336, nr. 71) hoe aan TPI vorm wordt
gegeven samen met maatschappelijke partijen en andere ministeries. LNV
neemt, op verzoek van de Tweede Kamer, de regie over dit transitietraject.
2.2 Bevorderen dat de positie van de mensen die ons voedsel
produceren in de keten wordt versterkt
Voor de ondernemers en al diegenen die voor hun bestaan mede
afhankelijk zijn van wat zij in het voedselsysteem kunnen verdienen, is van
belang dat zij de veranderingen die in de toekomst besloten liggen
kunnen dragen; voor hun levensonderhoud nu en ook omdat ze een
levensvatbaar bedrijf willen overdragen aan de volgende generatie.
Ondernemers hebben daarvoor passende marktstrategieën en verdienmodellen nodig.
Hier ligt niet alleen een uitdaging voor Nederland, maar ook wereldwijd
waar voldoende en veilig voedsel niet vanzelfsprekend is en een
duurzame voedselproductie voor (mega)stad en platteland een belangrijke
uitdaging is. Hier kan Nederland zijn kennis en kunde op het gebied van
landbouw en voedsel internationaal inzetten en oplossingen bieden. Dit
levert ook weer nieuwe (markt)kansen voor Nederlandse producenten.
Het gemiddelde inkomen uit bedrijf voor de land- en tuinbouwbedrijven in
2017 werd geraamd op circa € 70.000 per onbetaalde arbeidsjaareenheid.
Dat is een forse stijging ten opzichte van 2016 en historisch gezien een
zeer hoog niveau. Er zijn echter grote verschillen tussen en binnen de
sectoren. Akkerbouwers kenden in 2017 een lage prijs voor uien,
suikerbieten en aardappelen en daardoor lagere inkomens. Voor melkveehouders ging het gemiddeld wat beter en de varkenshouderij hield het
relatief hoge inkomen van 2016 vast. In de pluimveesector kenden we
winnaars en extreme verliezers vanwege de fipronil-affaire (eieren).
Ondanks de sterke groei van de landbouwexport en het inkomen neemt
het aantal bedrijven in de Nederlandse land- en tuinbouw nog steeds af.
De daling in de minst sterk grondgebonden sectoren – de intensieve
veehouderij en de glastuinbouw – zit op het niveau van het gemiddelde in
de periode 2000 -2015. In de melkveehouderij komt de afname van het
aantal bedrijven in 2016 met 1,2% overeen met het gemiddelde van de
laatste vijf jaar. In de opengrondstuinbouw is dit fors hoger dan het
langjarig gemiddelde, namelijk een afname van 8% in 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

10

2.2.a Positie van de boer in de keten, mededinging en oneerlijke handelspraktijken
Het versterken van de positie van de boer in de keten is een belangrijke
beleidsprioriteit. In het kader daarvan zal er in 2019 worden gewerkt aan
de uitvoering van verschillende maatregelen zoals aangekondigd in de
Kamerbrief d.d. 29 juni 2018 (Kamerstuk 28 265, nr. 257) met betrekking
tot de mogelijkheden tot samenwerking in de land- tuinbouw, in het
bijzonder met het oog op duurzaamheid, de prijzen die boeren en tuinders
ontvangen voor bovenwettelijke eisen en initiatieven die de verbinding
tussen boer en burger versterken. Thans hebben boeren niet altijd
voldoende inkomen om maatregelen te kunnen betalen die noodzakelijk
zijn om de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren en de effecten op
het milieu te verminderen. In lijn met het regeerakkoord zullen oneerlijke
handelspraktijken worden aangepakt, waarbij in 2019 voorbereiding zal
worden getroffen voor de uitvoering van het Commissievoorstel voor een
richtlijn Oneerlijke handelspraktijken in nationale wet- en regelgeving.
2.2.b Jonge boeren, bedrijfsovername fonds
Voor de Nederlandse landbouwsector is de continuïteit van gezinsbedrijven belangrijk om een bijdrage te kunnen blijven leveren aan
verduurzaming van de voedselvoorziening voor een groeiende wereldbevolking. Onder het huidige Gemeenschappelijk Landbouwbeleid is een
aantal maatregelen dat zich richt op jonge boeren, zoals de regeling
Jonge Landbouwers en de top-up van de inkomenssteun. Deze maatregelen staan open voor alle jonge boeren en richten zich niet specifiek op
het ondersteunen van bedrijfsovernames. Met het oog op het laatste is in
het regeerakkoord € 75 mln. vrijgemaakt. Hieruit zullen jonge boeren
worden ondersteund om de overname van het gezinsbedrijf en investeringen in innovatie te financieren. Hierbij zijn ook ondersteuning van
coaching en begeleiding van het overnameproces van belang.
2.2.c Visserij-innovatie
Hoewel in de zeevisserijsector in de achterliggende jaren goed is
verdiend, zijn er enkele grote uitdagingen die in 2019 een belangrijke rol
spelen in het overheidsbeleid, ten aanzien van de pulsvisserij, de
aanlandplicht, de Brexit en windmolenparken op zee. Ook in de kust- en
binnenvisserij spelen grote vraagstukken die in 2019 om aandacht vragen.
Ook voor visserij is de inzet in 2019 gericht op een transitie naar betere
verdienmogelijkheden voor een duurzame visserijvloot. Dit door gerichte
oplossingen per gebied te zoeken waarin voedsel, energie en natuur
integraal worden gewogen. Innovatie is ook hier belangrijk: een toekomstbestendige visserij is duurzamer, selectiever, met minder uitstoot, minder
bodemberoering en minder ongewenste bijvangsten.
In het regeerakkoord is € 15 mln. uitgetrokken ter cofinanciering van een
innovatieprogramma in de visserij. Na de zomer van 2018 wordt een
voorstel over hoe deze middelen te besteden aan de Tweede Kamer
gezonden Daarnaast zal in 2019 onderhandeld worden over de nieuwe
verordening van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
(EFMZV).
In de visserij wordt in 2019 verder gewerkt aan kaders en regelgeving ten
behoeve van verduurzaming van de visserij. Belangrijk daarbij is dat de
uitvoerbaarheid in het oog gehouden wordt en vereenvoudiging wordt
nagestreefd. In Brussel loopt het onderhandelingsproces rond de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

11

Verordening Technische Maatregelen, waarin Nederland nog steeds ijvert
voor een toelating van pulsvisserij.
Ook in 2019 wordt uitvoering gegeven aan de motie De Groot (D66)
(Kamerstuk 29 664, nr. 181) waarin wordt verzocht de vangstcapaciteit op
het IJsselmeer structureel af te stemmen op de hoeveelheid verantwoord
te onttrekken vis. Voor dit doel worden aanvullende maatregelen
genomen op het IJsselmeer en worden diverse opties onderzocht.
2.2.d Nederlandse expertise in het buitenland
De internationale markt is een pilaar voor de versterking van het verdienmodel voor Nederlandse boeren en tuinders. Tegelijk kan Nederland met
de inzet in derde landen en multilaterale fora en vanuit de unieke positie
van het bedrijfsleven en kennisinstellingen een bijdrage leveren aan het
invullen van de Sustainable Development Goals en internationale
afspraken zoals het klimaatakkoord van Parijs. Uitgangspunten daarbij zijn
effectiviteit en het verbinden van uitdagingen aan concrete oplossingen,
ook door publiek private samenwerking. Thema’s waarop LNV zich in 2019
zal richten zijn klimaatslimme landbouw, het verminderen van food and
waste losses en het benutten van genetische bronnen en oceanen.
2.3 Meer waardering voor voedsel
Maatschappelijke vraagstukken die aan eten gerelateerd zijn op het gebied
van gezondheid en ecologische houdbaarheid vergen betrokkenheid van
alle actoren binnen het voedselsysteem en een samenhangende aanpak.
Belangrijk thema daarbij is de «waarde van voedsel», vooral de verschillende waarden bij voedsel die partijen in de samenleving hanteren.
Op basis van het WRR-advies Naar een voedselbeleid is in Nederland een
beweging ingezet naar een integraal voedselbeleid. Centraal in dit
integrale voedselbeleid – waar meerdere ministeries bij betrokken zijn –
staan de thema’s «waarde van voedsel», «waarde van de productie van
voedsel» en «beschikbaarheid van voldoende en verantwoord geproduceerd voedsel wereldwijd». Op veel plekken in de samenleving werken
bedrijven, burgers, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen
aan de transitie naar een toekomstbestendig voedselsysteem. LNV wil die
maatschappelijke kracht blijven benutten, ruimte geven en waar mogelijk
ondersteunen om zo invulling te geven aan de vijf onderscheiden
actielijnen in het integrale voedselbeleid (Kamerstuk 31 532, nr. 193). De
prioriteiten voor 2019 liggen op het verder stimuleren van gezonde en
duurzame voedselkeuze, transparantie en de aanpak van voedselverspilling. Een randvoorwaarde hierbij is dat voedsel veilig is. Incidenten
zoals met paardenvlees, salmonella in zalm en fipronil in eieren moeten
worden voorkomen en zo nodig snel en effectief worden aangepakt. De
verbeterpunten naar aanleiding van aanbevelingen van de Commissie
Sorgdrager (Kamerstuk 26 991, nr. 529) worden zo snel mogelijk doorgevoerd. Hierin werkt LNV samen met VWS.
Om de voedselverspilling in 2030 te halveren, dragen we ervoor zorg dat
de uitvoering van de agenda van de Taskforce Circular Economy in Food
op schema ligt. Belangrijke onderdelen van de agenda zijn gericht op het
bieden van concrete oplossingen om voedselverspilling te reduceren in de
keten, inclusief bij huishoudens. In 2019 wordt ingezet op het stimuleren
van het eten volgens de schijf van vijf zodat meer mensen kunnen eten
volgens een gezond en duurzaam voedingspatroon. Dit gebeurt onder
andere door het Voedingscentrum via gerichte media-inzet. Bij Jong Leren
Eten ligt in 2019 het accent op Voorgezet onderwijs en MBO. Specifieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

12

resultaten daarbij zijn professionalisering VO docenten, Gezonde
schoolkantines en aandacht voor voedingscompetenties in specifieke
beroepsgroepen die op MBO worden opgeleid.
In 2019 komt duidelijk zicht op kansrijke richtingen voor het ontwikkelen
van True Pricing en langs welke routes het beste (efficiënt, effectief,
politiek en maatschappelijk gewenst) gestuurd kan worden op het
reduceren van de externe kosten of bewustwording van consumenten.
De roep om transparantie in de keten is groot. De resultaten van de pilots
trusted source en blockchain krijgen een concrete doorwerking in de
keten. Korte ketens, al dan niet gecombineerd met het gebruik van
keurmerken, dragen ook bij aan transparantie voor de consument. Een
belangrijke andere reden om voedsel in en nabij de stad te produceren is
dat op die manier beter inhoud gegeven kan worden aan het principe van
de circulaire economie: afval is grondstof. Hiervoor is het noodzakelijk om
claims ten aanzien van duurzaamheid, klimaat, inclusiviteit enz. te kunnen
objectiveren. Begin 2019 zullen de resultaten bekend zijn van de
monitoring van verbrede landbouw uitgebreid met korte ketens.
2.4 Landbouw en natuur zoveel mogelijk verbinden
Versterking van de verbinding tussen natuur en landbouw is een
belangrijke beleidsprioriteit. Natuur en landbouw moeten meer met elkaar
in balans worden gebracht en meer gebruik maken van elkaars potentieel.
Natuur dient als basis voor voedselproductie (onder andere bodembiodiversiteit) en landbouw als leefgebied voor plant- en diersoorten (biodiversiteit).
In 2019 zet LNV in op de uitvoering van de afspraken uit het interbestuurlijk programma Vitaal Platteland waarin de verbinding van landbouw
en natuur een grote rol speelt. Die afspraken zijn in 2018 tussen
provincies, waterschappen, gemeenten en het Rijk gemaakt. Veel inzet
wordt verwacht op experimenten en proeftuinen op dit gebied en op het
verzamelen en ontsluiten van kennis. Vanuit het oogpunt van natuur gaat
het daarbij om bijvoorbeeld de natuurinclusieve landbouw. Waar mogelijk
zal hierbij ook worden geanticipeerd op de ambities en ideeën uit het
deltaplan biodiversiteit, dat door maatschappelijke partijen in voorbereiding is.
2.4.a Natuur en grote wateren
In het regeerakkoord heeft het kabinet in totaal € 275 mln. vrijgemaakt
voor het thema Natuur & Waterkwaliteit. De Nederlandse natuur is een
belangrijk goed voor de gehele Nederlandse samenleving. Iedere
Nederlander is gebaat bij een sterke natuur; natuur zorgt voor een
gezonde leefomgeving om in te wonen en te recreëren en levert de basis
voor talloze producten en diensten. Uit onderzoek van onder meer het
Planbureau van de Leefomgeving en het Centraal Bureau van de Statistiek
is gebleken dat de natuur in natuurgebieden iets verbetert maar ook dat
het herstel kwetsbaar is. De biodiversiteit buiten de natuurgebieden gaat
nog steeds achteruit. Er is extra inspanning nodig om de natuur te
versterken en de achteruitgang tegen te gaan.
Het Ministerie versterkt het fundament voor een gezonde en veerkrachtige
natuur in Nederland, draagt bij aan de natuur elders in de wereld en geeft
ook mede invulling aan Europese en mondiale afspraken om de achteruitgang van natuur te stoppen, waar mogelijk te herstellen en duurzaam
te benutten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

13

Samen met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) wordt
geïnvesteerd in de ecologie van de Grote Wateren, die zowel nationaal als
internationaal van grote betekenis zijn. Vanuit de regeerakkoordmiddelen
Natuur en Waterkwaliteit is hier € 95 mln. voor vrijgemaakt in de periode
2018–2020. Het gaat daarbij onder meer om inrichtingsmaatregelen in de
Zuidwestelijke Delta en het Waddengebied. De komende jaren zal LNV, in
de aanpak Grote Wateren en de Gebiedsagenda’s voor de Grote Wateren,
samen met met IenW, Rijkswaterstaat en de regio in kaart brengen welke
maatregelen het best kunnen worden uitgevoerd. Met IenW worden de
vervolgstappen in kaart gebracht voor de planuitwerking van het
doorlaatmiddel voor de Brouwersdam/Grevelingen, de verkenning
buitendijkse slibinvang Eems-Dollard en enkele onderzoeken in
Waddenzee en Markermeer die zijn gericht op toekomstige maatregelen.
Met IenW, BZK en het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
wordt gewerkt aan een duurzame afstemming tussen de energietransitie
(wind op zee), ander energiegebruik, klimaatadaptatie en de benodigde
ecologisch ruimte. Een toenemende vraag naar energie leidt zeer
waarschijnlijk tot een hogere doelstelling voor wind op zee, zolang dat
binnen de kaders past. Het is van belang dat de bescherming van de
kwetsbare natuur en de van nature voorkomende soorten en habitats
gewaarborgd blijft met Natura 2000, de Europese Kaderrichtlijn Mariene
Strategie en het OSPAR-verdrag (Verdrag inzake de bescherming van het
mariene milieu in het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan).
3. Horizontale prioriteiten
3.1 Regio
3.1.a Het belang van de regio’s voor brede welvaart
De regio’s zijn de plek waar burgers wonen, werken en leven, waar
ondernemers en werknemers nieuwe producten en diensten ontwikkelen
en waar mensen genieten van natuur, landschap en recreatie. De regio is
ook de plek waar maatschappelijke problemen, bijvoorbeeld over
werkloosheid, sociale achterstanden of milieuproblemen zich concreet
manifesteren. De regio is de omgeving waar maatschappelijke opgaven
(kansen én uitdagingen) samenkomen, of het nu gaat om het stimuleren
van de economie, het oplossen van ecologische uitdagingen of het
versterken van de sociale cohesie. Als Rijk, regionale overheden en de
bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties in regio’s
samen optrekken om deze opgaven aan te pakken kunnen we meer doen
voor de regio en dragen we bij aan de brede welvaart in Nederland. Dit is
het uitgangspunt van de Regio Deals.
3.1.b Regio Deals: in partnerschap werken aan opgaven die in de regio
spelen
Met de Regio Deals wil het kabinet in partnerschap met de regio’s
meervoudige opgaven aanpakken die bijdragen aan de brede welvaart.
Samen met publieke en private partners werken we aan een integrale
aanpak van economische, sociale en ecologische opgaven die in de regio
spelen. Elke regio staat voor verschillende opgaven, of het nu gaat om het
verzilveren van groeipotenties, het verbeteren van de kwaliteit van leven
of leefomgeving of het bieden van nieuwe perspectieven aan burgers en
bedrijven. Vandaar dat het van belang is dat de regio’s zelf met voorstellen
voor Regio Deals komen, dat ze aangeven wat ze zelf kunnen doen om
opgaven aan te pakken en helder maken waar het Rijk voor nodig is om
tot oplossingen te komen. Het kabinet streeft naar concrete afspraken die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

14

op relatief korte termijn tot uitvoering kunnen komen en ook tot merkbare
resultaten leiden voor burgers en bedrijven. De afspraken in de Regio
Deals kunnen gaan over de inzet van financiële middelen, maar ook over
andere zaken zoals het aanpakken knellende wet- en regelgeving of ruimte
voor experimenten.
Bij de formatie is uitvoerig stilgestaan bij de uitdagingen waar de regio’s
voor staan. Het kabinet is er voor heel Nederland, voor stedelijke regio’s
en voor het landelijk gebied. Vanuit samenhang, krachtenbundeling en
gedeelde belangen, niet vanuit tegenstellingen. Hier is een nieuwe taak uit
voortgekomen die bij het constituerend beraad aan de portefeuille van het
Ministerie van LNV is toegevoegd: regie aanpak regionale knelpunten en
regionale deals. In 2018 is een tranche gestart met een omvang van € 200
mln. vanuit de Envelop Regionale knelpunten voor het ontwikkelen van
Regio Deals (Kamerstuk 29 697, nr. 48). De deals uit deze komende tranche
worden naar verwachting uiterlijk in het voorjaar van 2019 ondertekend.
De Minister van LNV coördineert in het kabinet de besluitvorming over de
Envelop Regionale knelpunten in overleg met de Minister van BZK.
De regio is van belang voor LNV. Dit betreft niet alleen de inzet van de in
het regeerakkoord genoemde € 950 mln. in de Envelop Regionale
knelpunten en het afsluiten van Regio Deals. Het gaat breder om het
voelen en nemen van verantwoordelijkheid om – samen met betreffende
regio’s – uitdagingen waar de regio voor staat aan te pakken.
Een belangrijke uitdaging voor LNV is het «landelijk gebied». Nederland
is, ondanks het dichtbevolkte karakter, een groen land; meer dan vier
vijfde van het oppervlak is in gebruik voor natuur, bos, landbouw en
recreatie. Het beleid van LNV, de transities op het gebied van landbouw en
natuur, heeft hiermee direct impact op de omgeving en leefbaarheid van
het landelijk gebied. Naast de impact ligt ook de oplossing voor zowel het
behoud van leefbaarheid als voor landelijk spelende opgaven als
verduurzaming veehouderij, klimaat, de sociaal economische vitaliteit van
de voedselsector, behoud van biodiversiteit en de verbinding tussen
landbouw en natuur in het samen met en in de regio zelf werken aan die
oplossingen. Het is hiermee niet alleen onderdeel van de ambitie van het
kabinet, maar ook van de aanpak van LNV bij het realiseren van de
maatschappelijke opgaven.
3.2 Kennis en innovatie
Nederland loopt voorop met kennis en innovaties voor landbouw, natuur
en voedselkwaliteit. Inzet op kennis en innovatie is cruciaal voor het
vinden van oplossingen voor grote maatschappelijke opgaven zoals
kringlooplandbouw, een verdere verduurzaming van de landbouw en
voedselproductie, voor het stoppen van de achteruitgang van de
biodiversiteit en het versterken van de verbinding tussen natuur en
landbouw. Dat vraagt om een stevige kennisbasis, een innovatief
bedrijfsleven en overheid en een sterkere verbinding van de primaire
sector, (groene) onderwijs- en kennisinstellingen, topsectoren, bedrijfsleven en ngo’s, gericht op de maatschappelijke opgaven.
Zo zijn de Kennis- en Innovatieagenda’s van de topsectoren Agri & Food
en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen recent geactualiseerd (Kamerstuk
31 532, nr. 193). De programmering richt zich via missiegedreven
programma’s nog meer op de maatschappelijke opgaven in het agro- en
voedseldomein.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

15

In het najaar van 2018 zal een brede Strategische Kennis- en Innovatieagenda (SKIA) worden gepubliceerd. Deze agenda zal zich richten op de
noodzakelijke systeemtransities. Het kabinet is voornemens om deze
agenda vanaf 2019 in de vorm van meerjarige missiegedreven
programma’s, samen met maatschappelijke partners, uit te voeren. Ook
het Groen Onderwijs en praktijkgericht onderzoek maken daar deel van
uit, opdat kennis en kunde worden benut en toegepast in de praktijk.
Systeemveranderingen vragen ook om innovatief ondernemerschap.
Halverwege 2019 wordt een steunpunt bij Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO.nl) ingericht, gericht op professionalisering van
duurzaam ondernemerschap en waarde creatie in het groen onderwijs. In
2019 start de tweede fase van de uitvoering van het Groenpact als
innovatieplatform voor groen onderwijs en onderzoek. Hierbij worden de
HBO-centers of expertise en de MBO-centra voor innovatief vakmanschap
doorontwikkeld.
Nederlandse kennis en kunde wordt internationaal verder op de kaart
gezet. Bijvoorbeeld door concrete programma’s naar verduurzaming van
de visteelt in Azië en klimaatslimme landbouw en veehouderij in
Oost-Afrika. In 2019 wordt de samenwerking via het Borderless Network
(internationaal onderwijsnetwerk) gecontinueerd. Ook aansluiting tijdens
missies en deelname aan internationale programma’s zijn hierbij van
belang.
In 2019 zal de Europese Commissie de strategische programmering
starten voor de eerste werkprogramma’s van Horizon Europa (2021–2027).
Vooral de mogelijkheden voor onderzoek en innovatie in het onderdeel
«Voedsel en Natuurlijke hulpbronnen» kunnen mogelijk een grote steun
bieden aan de maatschappelijke opgave van LNV. Daarom zal LNV zich in
Europa inzetten om dat programma zo nauw mogelijk te laten aansluiten
bij de Nederlandse beleidsprioriteiten.
3.3 Gemeenschappelijk landbouwbeleid en Brexit
Het jaar 2019 zal in het teken staan van de hervormingen van het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). De Nederlandse inzet,
conform het regeerakkoord, is dat het toekomstige GLB minder gericht
wordt op inkomensondersteuning en meer op innovatie en duurzaamheid,
met andere woorden zorg draagt voor een moderne landbouw die
economie, mens en leefomgeving verbindt en daarmee draagvlak en
maatschappelijke legitimiteit heeft. Daarnaast moet het GLB samenwerking tussen landbouwers faciliteren en bijdragen aan risicomanagement in de sector. Tegelijkertijd met modernisering zet het kabinet in
op vereenvoudiging van het GLB en daarmee op een verlaging van de
regeldruk vanuit de EU. Hervorming van het GLB valt onder de onderhandelingen over het toekomstig meerjarig financieel kader (MFK). Een
modern en vereenvoudigd GLB draagt bij aan een toekomstgericht en
financieel houdbaar MFK.
Daarbij staan drie opgaven centraal:
• De opgave op sociaal vlak is om te zorgen dat boeren en tuinders, juist
ook vanwege dat krimpende GLB-budget, in staat worden gesteld om
een eerlijke prijs te bedingen voor hun producten, die recht doet aan
de productiekosten, inclusief kosten voor duurzaamheid.
• De opgave op economisch vlak is om, bij een krimpend GLB-budget,
de koploperspositie van de landbouw en bijbehorende agroketens te
behouden en duurzaam te versterken. Dat vraagt met behoud van de
marktoriëntatie om verduurzaming en integratie met meer regionale,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

16

•

circulaire landbouw en inzet op korte ketens, zodat een sterkere
verbinding wordt gelegd tussen burger en boer en tussen stad en
platteland.
De opgave met betrekking tot de leefomgeving is om te zorgen dat de
landbouw bijdraagt aan het tegengaan van en aanpassen aan
klimaatverandering (die ook mede door de landbouw veroorzaakt
wordt), in evenwicht komt met natuur en milieu, en samengaat met het
behoud van het historisch cultuurlandschap en versterking van de
biodiversiteit en het dierenwelzijn. Een landbouw die primair gericht is
op de wereldmarkt en daarom intensief en grootschalig is, zal de
kosten daarvan niet altijd willen of kunnen verdisconteren. Het GLB
moet ertoe bijdragen dat ook in een marktgerichte landbouw de
«zwakke» maatschappelijke waarden actief worden beschermd.

Onafhankelijk van hoe de relatie met het VK er na de Brexit uit zal gaan
zien, zal die hoe dan ook gevolgen hebben voor de handel in agrifoodproducten als ook voor de visserijsector, waarvoor blijvende toegang tot de
Britse wateren van groot belang is. De inzet voor de handel in agrifoodproducten en voor de visserijsector is daarbij om de negatieve gevolgen
van de Brexit tot een minimum te beperken.
De NVWA en overige keuringsdiensten binnen LNV zijn reeds gestart met
de voorbereidingen op de Brexit. In 2019 heeft het kabinet hier ten
behoeve van LNV € 22 mln. voor vrijgemaakt. De voorbereiding bij de
NVWA loopt langs drie sporen: werving van extra medewerkers, in het
bijzonder dierenartsen; de mogelijkheden in kaart brengen om de exporten importcontroles zo efficiënt mogelijk te laten verlopen en goede
afstemming met ministeries, andere overheidsdiensten en bedrijfsleven
(Kamerstuk 23 987, nr. 228).
4 Handhaving en uitvoering
4.1 NVWA
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt toezicht bij
bedrijven en instellingen op de naleving van wetten en voorschriften en
draagt zo bij aan de realisatie van de ambities van de visie en beleidsagenda. Een deel van de extra beschikbaar gestelde middelen uit het
regeerakkoord dragen bij aan een versterking van het toezicht. Verbeteringen hiertoe zijn al ingezet in het plan van aanpak NVWA 2020. Daarbij
gaat de NVWA als toezichthouder uit van vertrouwen, maar treedt stevig
op als dat vertrouwen beschaamd wordt. Met de in het regeerakkoord
beschikbaar gestelde middelen wordt specifiek ingezet op de
aanscherping van het toezicht, teneinde het dierenwelzijn en de voedselveiligheid te borgen. Voor 2019 en verder is een eerste tranche middelen
hiervoor beschikbaar gesteld. Door toezicht aan te scherpen wordt mede
ingezet op het beschermen van de reputatie van de Nederlandse
agro-foodsector. Ook wordt de openbaarmaking van inspectiegegevens
voortgezet; transparantie biedt handelingsperspectief aan bedrijven en
burgers en draagt bij aan de naleving.
4.2 RVO.nl
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) stimuleert ondernemend Nederland bij duurzaam, agrarisch innovatief en internationaal
ondernemen. RVO.nl zet zich in voor een kwalitatief hoogwaardige
uitvoering van het beleid. RVO.nl werkt ook mee aan de hervormingen
van het Gemeenschappelijk Landbouw- en Visserijbeleid. Daarnaast werkt
RVO.nl in 2019 verder aan de implementatie van het landbouwperceelsre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

17

gister in de Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT), een basisregistratie van de Nederlandse Overheid.
2.2 Belangrijkste beleidsmatige mutaties
Tussen ontwerpbegroting 2018 en 2019 was er geen sprake van een
zelfstandige LNV-begroting. Onderstaand overzicht toont de belangrijkste
beleidsmatige mutaties binnen de LNV-begrotingsstaat van de begroting
van EZK.
Belangrijkste beleidsmatige mutaties t.o.v. vorig jaar (uitgaven) (bedragen x € 1.000)
Art. nr.

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Stand Ontwerpbegroting 2018
EZK

739.546

677.183

669.289

671.548

673.689

Mutaties Voorjaarsnota 2018

114.301

104.017

91.472

81.358

62.177

Stand Voorjaarsnota 2018

853.847

781.200

760.761

752.906

735.866

6.000

3.333

3.333

3.333

3.333

17.848

25.380

25.380

25.380

25.380

10.000

10.000

10.000

10.000

10.000

1.300

1.300

1.300

1.300

4.100

4.100

4.100

10.232

10.171

10.255

Nieuwe mutaties:
Versterking NVWA

11

Wageningen Research

11

RVO.nl

11

Ontwikkelagenda Groen
onderwijs

11

ACM

11

200

Desaldering uitgaven/
ontvangsten NVWA

11

5.520

Dutch Food Initiative

11

Grondwaterbeschermingsgebieden

11

– 4.614

Kasschuif WR

11

– 6.000

6.000

11 en 12

10.960

10.552

Project Mainport Rotterdam

12

7.993

Herinrichting apparaat

50

Dekking diverse problematiek

51

– 34.696

Restant loon en prijsbijstelling
LNV

51

3.591

Reservering regionale opgaven

51

179.500

Regionale opgaven Nucleair

51

– 117.000

Regionale opgaven ESTEC

51

– 15.000

Regionale opgaven Brainport
Eindhoven

51

– 39.900

Regionale opgaven provincie
Zeeland

51

– 7.600

– 5.500

– 100

Overige

div

– 1.373

– 1.564

837.828

882.341

Loon- en prijsbijstellingstranche
2018

Stand Ontwerpbegroting 2019
LNV

2.400

4.400
1.300

10.351

7.842

7.999

67.661

66.122

64.344

64.344

64.344

– 31.996

– 30.042

– 30.123

– 28.101

– 28.101

5.500

25.100

– 1.155

1.570

1.870

856.359

843.042

828.263

– 25.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

834.756

18

Toelichting
Versterking NVWA
Dit betreft de overheveling van een deel van de middelen uit de regeerakkoord envelop «capaciteit NVWA» naar de begroting van LNV. Deze eerste
tranche heeft een totale omvang van € 5 mln. structureel vanaf 2019. Van
deze middelen is 2/3 beschikbaar voor LNV en 1/3 voor VWS. Daarnaast is
door het vorige kabinet eenmalig € 25 miljoen extra beschikbaar gesteld
voor de NVWA. Vanuit die extra middelen is € 4 mln. incidenteel voor
2019 ingezet (idem voor LNV 2/3 en VWS 1/3). De extra middelen worden
ingezet voor meer capaciteit voor het toezicht op voedselveiligheid en
dierenwelzijn. De intensivering bij de NVWA vindt onder andere plaats
door te investeren in digitaal toezicht, het versterken van de Inlichtingen
en Opsporingsdienst (IOD) en door een pilot te starten met cameratoezicht
in slachthuizen.
Wageningen Research
Deze mutatie betreft de inzet uit de regeerakkoord envelop Toegepast
Onderzoek aan Wageningen Research. De bijdrage voor de kennisbasis
wordt vanaf 2019 structureel met € 13,2 mln. verhoogd. Daarnaast is er
een extra intensivering van € 4,6 mln. in 2019 voor missiegedreven
programma’s. Vanaf 2020 bedraagt de extra bijdrage voor missiegedreven
programma’s structureel € 12,2 mln.
RVO.nl
Uit de voorlopige kostenraming van RVO.nl voor de Agro-opdracht blijkt
een grote kostenstijging. Met het oog hierop wordt structureel € 10 mln.
voor de Agro-opdracht gereserveerd. Dit wordt gedekt uit middelen die bij
Voorjaarsnota aan de LNV-begroting zijn toegevoegd. Daarnaast wordt er
in 2018 meerwerk aan RVO.nl opgedragen, onder andere voor de
implementatie van de wettelijke verplichte Basisregistratie Grootschalige
Topografie. Verder is er in 2017 ca. € 0,5 mln. te weinig bevoorschot op de
opdracht aan RVO.nl. Dit wordt in 2018 verrekend.
Ontwikkelagenda Groen onderwijs
In 2019 wordt € 4,4 mln. besteed aan de bijdrage aan de Ontwikkelagenda
Groen onderwijs. Dit betreft een bijdrage naar aanleiding van een
bestuurlijke afspraak met 40 partijen met een inspanningsverplichting
voor het onderwijs, bedrijfsleven en de overheid.
ACM
Om oneerlijke handelspraktijken in de voedselketen aan te pakken, is in
het regeerakkoord voorgenomen een speciaal team voor de
agro-nutriketen bij ACM in te richten. Hiervoor wordt structureel € 1,3
mln. aangewend.
Loon- en prijsbijstellingstranche 2018
Met deze mutatie wordt de loon- en prijsbijstelling verdeeld naar de
LNV-beleidsartikelen.
Desaldering uitgaven/ontvangsten NVWA
Met betrekking tot de afrekening van de NVWA over 2017 (positief
resultaat) wordt in 2018 een bedrag van € 5,5 mln. door LNV ontvangen.
Hiervan wordt € 4,3 mln. ingezet voor de LNV-bijdrage aan de NVWA voor
de uitbreiding van het opdrachtenpakket. Het restant van € 1,2 mln. is
gelabeld voor de fusie van de laboratoria van de NVWA en WR-RIKILT.
Deze verhoging van de eigenaarsbijdrage betreft de eenmalige kosten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

19

voor de afkoop van het verschil in arbeidsvoorwaarden van het personeel
dat overgaat van de NVWA naar WR-RIKILT.
Overboeking TNO naar WR
Deze mutatie betreft het structureel maken van de overboeking van
middelen van TNO naar art. 11 ten behoeve van de oprichting van het
Dutch Food Initiative (de versterking van voedselonderzoek bij
Wageningen Research). Dit organisatieonderdeel van TNO is in 2016
overgegaan naar Wageningen Research.
Grondwaterbeschermingsgebieden
Dit betreft de budgetoverboeking naar het Provinciefonds inzake de
bestuursovereenkomst grondwaterbeschermingsgebieden, waarvoor de
betreffende provincies activiteiten ondernemen. Het gaat om een bedrag
van € 3,8 mln. in 2018 dat verdeeld wordt over de volgende provincies:
Overijssel (€ 1,2 mln.), Limburg (€ 1,0 mln.), Gelderland (€ 0,8 mln.),
Noord-Brabant (€ 0,6 mln.) en Drenthe (€ 0,2 mln.). Tegelijkertijd met deze
mutatie wordt een budgetoverboeking van € 0,8 mln. naar het BTW
compensatiefonds gedaan. Dekking voor deze middelen komt uit de
envelop «Natuur en waterkwaliteit» waarvan het 6e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn onderdeel van uit maakt.
Kasschuif WR
De Regeerakkoordmidelen voor klimaatonderzoek zijn verstrekt voor
uitgaven in 2018. De verplichtingen die hiervoor aangegaan zijn bij
Wageningen Research hebben echter een meerjarig karakter waardoor
een deel van de betalingen in 2019 plaatsvindt. Dat deel van de in 2018
verstrekte kasmiddelen schuift door naar 2019.
Project Mainport Rotterdam
Met de ontvlechting van voormalige Ministerie van Economische Zaken,
gaat de uitfinanciering van het Project Mainport Rotterdam over van
artikel 2 op de begroting van EZK (XIII) naar artikel 12 op de begroting van
LNV (XIV). Dit project wordt overgeheveld omdat het betrekking heeft op
de LNV-beleidsterreinen op het gebied van natuur en regio.
Dekking diverse problematiek
Op artikel Nog onverdeeld stond vanaf de Voorjaarsnota een reeks
middelen gereserveerd voor diverse problematiek: meerkosten RVO,
implementatie AVG, ICT/DICTU tegenvallers EZK/LNV. Deze middelen
worden hier nu overgeboekt – deels naar de begroting van EZK – en
ingezet op de betreffende onderdelen.
Herinrichting apparaat
Dit betreft een overboeking van de begroting van EZK naar de
LNV-begroting. De uitgaven bestaan uit het LNV-deel van de personele- en
materiële uitgaven voor de dienstonderdelen die samen worden gedeeld
met het Ministerie van EZK (o.a. de directie Bedrijfsvoering en de directie
Wetgeving en Juridische Zaken (Kamerstuk 34 775-XIII, nr. 138). Het
budgettaire beslag van deze onderdelen slaat volgens een verdeelsleutel
neer op beide begrotingen. Ook worden middelen overgeheveld van de
begroting van EZK naar de begroting van LNV voor enkele specifieke
taken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

20

Reservering regionale opgaven
De Minister van LNV coördineert de besteding van de regeerakkoord
envelop «Regionale opgaven» (in totaal € 950 mln., zie bijlage 7 in de
begroting). De bijdragen aan de regio’s worden na toevoeging aan de
LNV-begroting verdeeld richting de betreffende regionale opgaven. Uit het
tot nu toe vanaf de aanvullende post overgehevelde bedrag is een
bijdrage geleverd voor Nucleair, ESTEC, Brainport Eindhoven en een
project in de provincie Zeeland.
Overig
Diverse overhevelingen van budget naar andere departementen.
Belangrijkste beleidsmatige mutaties t.o.v. vorig jaar (ontvangsten) (bedragen x € 1.000)
Art. nr.
Stand Ontwerpbegroting 2018
EZK

2018

2019

2020

2021

2022

99.706

80.211

72.483

70.543

64.100

Mutaties Voorjaarsnota 2018

2.809

0

0

0

0

Stand Voorjaarsnota 2018

102.515

80.211

72.483

70.543

64.100

2023

Nieuwe mutaties:
Desaldering uitgaven/
ontvangsten NVWA

11

Verkoop gronden SBB

12

Overige

div

Stand Ontwerpbegroting 2019
LNV

5.520
5.000
816

3.386

3.286

2.693

2.686

108.851

88.597

75.769

73.236

66.786

62.367

Toelichting
Desaldering uitgaven/ontvangsten NVWA
Met betrekking tot de afrekening van de NVWA over 2017 wordt in 2018
een bedrag van € 5,5 mln. ontvangen. Hiervan wordt € 4,3 mln. ingezet
voor de LNV-bijdrage aan de NVWA voor de uitbreiding van het opdrachtenpakket. De meerjarige consequenties hiervan worden vanaf 2019
ingepast in het totale opdrachtenpakket. Het restant van € 1,2 mln. is
gelabeld voor de fusie van de laboratoria van de NVWA en WR-RIKILT.
Deze verhoging van de eigenaarsbijdrage betreft de eenmalige kosten
voor de afkoop van het verschil in arbeidsvoorwaarden van het personeel
dat overgaat van de NVWA naar WR-RIKILT. Door middel van onderhavige
mutatie wordt derhalve hiertoe voor 2018 een desaldering aangevraagd
door verhoging van de ontvangsten en de uitgaven met de genoemde
bedragen. Zie ook de voorgaande toelichting bij de uitgaven.
Verkoop gronden SBB
De reeds eerder geraamde inkomsten die Staatsbosbeheer afdraagt uit de
verkoop van erfpachtpercelen op de Waddeneilanden worden over een
langere periode ontvangen. In 2017 vielen de ontvangsten € 5 mln. lager
uit. Voor 2019 wordt € 5 mln. meer voorzien.
Diversen
Dit betreft onder meer additionele ontvangsten vanuit het Groenfonds en
een overboeking voor de herinrichting apparaat naar de begroting van
LNV. De ontvangsten bestaan uit het LNV-deel van de ontvangsten van de
samen gedeelde directie Bedrijfsvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

21

2.3 Overzicht niet-juridisch verplichte uitgaven
Overzicht niet-juridisch verplichte uitgaven en bestemming (bedragen x € 1.000)
Art.nr.

Naam artikel
(€ tot. Uitg. art.)

Juridisch
verplichte
uitgaven

Niet-juridisch Bestemming van de belangrijkste
verplichte
niet-juridisch verplichte uitgaven
uitgaven

11

Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens (€ 623.000)

€ 603.000
(97%)

€ 20.000
(3%)

– Opdrachten (€ 20.000) waarvan Agrarisch
Ondernemerschap (€ 2.000), Mestbeleid
(€ 5.100), Plantgezondheid (€ 3.100), Integraal
Voedselbeleid (€ 2.400), Kennisontwikkeling &
(agrarische) Innovatie (€ 2.600), medebewind
voormalige productschappen (€ 4.000) en
Overig (€ 800)

12

Natuur en biodiversiteit
(€ 120.000)

€ 108.000
(90%)

€ 12.000
(10%)

– Opdrachten (€ 12.000) waarvan Natuur &
Biodiversiteit Grote Wateren (€ 4.200),
Vermaatschappelijking Natuur & Biodiversiteit
(€ 3.300), Natuur & Biodiversiteit op land
(€ 2.200), Internationale Samenwerking
(€ 1.900) en Overig (€ 200)

€ 32.000

Totaal aan niet verplichte uitgaven

2.4 Meerjarenplanning beleidsdoorlichtingen
Artikel
11
12

2017
Concurrerende, duurzame en veilige
agro-, visserij- en voedselketens
Natuur en biodiversiteit

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Geheel
artikel?

X

Ja
X

Ja

(NB Onderstaande artikelnummering is nog gebaseerd op de oude
artikelindeling bij EZ)
Artikel 11: Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) agro-, visserij-,
en voedselketens is geïntegreerd met de geplande beleidsdoorlichting van
voormalig artikel 16. Het IBO is 26 juni 2015 met de kabinetsreactie aan de
Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 25). Een nieuwe
beleidsdoorlichting bevindt zich momenteel in de opstartfase en wordt in
2019 afgerond (Kamerstuk 31 104, nr. 4).
Artikel 12: De beleidsdoorlichting van voormalig artikel 18 is op
24 december 2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991,
nr. 29).
Voor het meest recente overzicht van de realisatie van beleidsdoorlichtingen, zie: http://www.rijksbegroting.nl/beleidsevaluaties/evaluaties-enbeleidsdoorlichtingen/2016/afgerond-beleidsdoorlichtingen/xiiieconomische-zaken-en-diergezondheidsfonds.
Voor een verdere onderbouwing van de meerjarenprogrammering zie
bijlage 5 «Evaluatie- en overig onderzoek».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

23

704.188

Totaal

60.000

0

60.000

Geraamd te
verlenen
2018

58.700

18.700

40.000

Geraamd te
vervallen
2018

705.488

346.166

359.322

Uitstaande
garanties
2018

60.000

60.000

Geraamd te
verlenen
2019

64.100

19.100

45.000

Geraamd te
vervallen
2019

701.388

327.066

374.322

120.000

120.000

Uitstaande
Garantiegaranties plafond 2019
2019

Garantie voor
investeringen &
werkkapitaal
landbouwondernemingen

Garantie voor
natuurgebieden en
landschappen

Artikel 11 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserijen voedselketens

Artikel 12 Natuur en
biodiversiteit

Totaal

Omschrijving

2.050

–

2.050

2.682

–

2.682

Uitgaven Ontvang2017 sten 2017

14.167

–

14.167

Stand
risicovoorziening 2017

632

–

632

3.125

–

3.125

2.925

–

2.925

Saldo Uitgaven Ontvang2017
2018 sten 2018

13.967

–

13.967

Stand
risicovoorziening 2018

– 200

–

– 200

3.125

–

3.125

2.925

–

2.925

Saldo Uitgaven Ontvang2018
2019 sten 2019

13.767

–

13.767

Stand
risicovoorziening 2019

Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000). «Saldo» bestaat uit «uitgaven» (schadebetalingen) en «ontvangsten» (premieontvangsten)

De uitstaande garanties 2017 zijn uitgezet op de EZK-begroting.

Artikel

1

364.866

Garantie voor
natuurgebieden en
landschappen

Artikel 12 Natuur en
biodiversiteit

339.322

Garantie voor
investeringen &
werkkapitaal
landbouwondernemingen

Artikel 11 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserijen voedselketens

Uitstaande
garanties
20171

Omschrijving

Artikel

Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)

2.5 Overzicht van Risicoregelingen

– 200

–

– 200

Saldo
2019

364.866

364.866

Totaal
plafond

Artikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL)
Met de regeling Borgstelling MKB Landbouwkredieten (BL) kunnen
banken een borgstelling aan land- en tuinbouwondernemers verstrekken
indien deze bedrijven voor leningen onvoldoende zekerheden bieden aan
de bank. Het beoogde doel van deze borgstelling is dat in de kern gezond
bedrijven – met voldoende zicht op rentabiliteit en continuïteit – maar niet
of onvoldoende in hun kredietbehoefte kunnen voorzien door een tekort
aan zekerheden toch leningen kunnen aangaan bij banken. Voor de
borgstelling moeten de landbouwers een provisie betalen. De provisie
wordt gebruikt om verliesdeclaraties die uit de regeling kunnen volgen te
dekken. Jaarlijks worden de premieontvangsten en een bijdrage van LNV
in de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit gestort. Vanuit deze reserve
worden de verliesdeclaraties betaald.
De horizonbepaling voor de BL is 1 januari 2022. In 2018 zal de Garantstelling Landbouw geëvalueerd worden. In totaliteit is het garantieplafond
van de overheid € 120 mln. Voor de voorwaarden van de BL wordt
verwezen naar de website van RVO.nl. Zie ook de toelichting op de
begrotingsreserves in hoofdstuk 11.
Artikel 12 Natuur en biodiversiteit
Garantie voor natuurgebieden en landschappen
Het betreft het garant staan voor de leningen die aangetrokken zijn via het
Groenfonds voor het realiseren van de EHS-gronden. Deze gronden zijn
opgegaan in het Natuur Netwerk Nederland.
Overzicht uitstaande leningen per ultimo 2017 (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Artikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Artikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Artikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Artikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

Wageningen Research

Uitstaande
lening

Looptijd
Lening

Rente
percentage

Wijze van
aflossing

30.753

tot en met
2028

4,5%

jaarlijks

11.309

tot en met
2022

4,5%

jaarlijks

12.198

tot en met
2030

5,2%

jaarlijks

2.579

tot en met
2031

5,0%

jaarlijks

Deze leningen zijn verstrekt in de context van het genoemde beleidsartikel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

24

3. BELEIDSARTIKELEN
11 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
Algemene doelstelling
LNV streeft naar internationaal toonaangevende, concurrerende, sociaal
verantwoorde, veilige, en dier- en milieuvriendelijke agro-, visserij- en
voedselketens.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor:
Stimuleren
• Het versterken van de positie van de Nederlandse agro-, visserij- en
voedselketens, het stimuleren van groene economische groei en het
bevorderen van transparantie en ketenverantwoordelijkheid in de
Nederlandse agro- visserij- en voedselketens.
• Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening/
voedselzekerheid, voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau
evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouwen visserijbeleid.
• Het stimuleren van kennisontwikkeling en -doorwerking (ook via
onderwijs), innovatie en nieuwe technologieën voor de maatschappelijke opgaven op het terrein van agro en natuur.
• Het stimuleren van verduurzaming van de productie en de consumptie
van dierlijke en plantaardige producten door middel van nieuwe
vormen van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.
• Het breder toepassen van geïntegreerde gewasbescherming door
agrarische ondernemers, evenals het borgen en verbeteren van planten diergezondheid en dierenwelzijn
Regisseren
• Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de
voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de veiligheid van hun
producten en productiewijze. De Minister van VWS is verantwoordelijk
voor wetgeving voor voedselveiligheid, met uitzondering van
wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren en uitsnijden
van vlees, waar de Minister van LNV verantwoordelijk voor is.
Uitvoeren
• Het doen uitvoeren van een effectief beleid ter realisatie van de
doelstellingen uit de Europese regelgeving.
• Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.
• Het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de regelgeving op
het gebied van dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, mest, natuur
en voedselveiligheid (primaire productie en slachterijfase).
• Het uitvoeren van het gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.
Beleidswijzigingen
• Jonge boeren, bedrijfsovernamefonds: In het regeerakkoord zijn
middelen beschikbaar gesteld voor het bedrijfsovernamefonds voor
jonge boeren (€ 75 mln.). Het doel van het fonds is jonge boeren te
ondersteunen bij de overname van het agrarisch bedrijf en investeringen in innovatie te financieren. De plannen hiervoor worden verder
uitgewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

25

•

•

•

•

Toegepast onderzoek: In het regeerakkoord is een stapsgewijze
verhoging van het budget voor toegepast onderzoek aangekondigd. De
intensivering wordt ingezet op de kennisbasis van de instituten voor
toegepast onderzoek, publiek-private samenwerkingen en de innovatiekracht van het MKB. Voor Wageningen Research houdt dit in dat de
bijdrage voor de kennisbasis is verhoogd met € 13,2 mln. In 2019 is er
een extra intensivering van € 4,6 mln. voor missiegedreven programma’s. Dit bedrag zal vanaf 2020 structureel € 12,2 mln. bedragen. De
jaarlijkse extra bijdrage voor toegepast onderzoek bij Wageningen
Research bedraagt daarmee € 25,4 mln. vanaf 2020.
Warme sanering varkenshouderij: Met diverse partijen is medio 2018
een gecombineerde aanpak langs twee sporen overeengekomen
(Kamerstuk 28 973, nr. 200). Het eerste spoor zet in op het verminderen
van de geuroverlast door varkensbedrijven in veedichte gebieden door
het saneren en beëindigen van locaties of bedrijven die willen stoppen.
Het tweede spoor zet in op de ontwikkeling van en investeringen in
nieuwe stal- en houderijsystemen voor varkens-, pluimvee- en
melkgeitenhouderij die gericht zijn op een reductie en het voorkomen
van emissies aan de bron. Er wordt naar gestreefd om de benodigde
regelgeving in het eerste kwartaal van 2019 te publiceren waarna het
maatregelenpakket ten uitvoer gebracht kan worden. De betreffende
financiële middelen staan nog op de Aanvullende Post bij het
Ministerie van Financiën.
Visserij: In het regeerakkoord is € 15 mln. gereserveerd voor cofinanciering van een innovatieprogramma in de visserij. De plannen
hiervoor worden nog uitgewerkt.
6e Actieprogramma Nitraatrichtlijn: In het regeerakkoord is € 275 mln.
voor natuur en waterkwaliteit gereserveerd. Hieruit is € 60 mln. bij de
1e suppletoire begroting 2018 (Kamerstuk 34 960-XIII, nr. 1) aan de
LNV-begroting toegevoegd voor de uitvoering 6e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn. Door dit programma heeft Europa een uitzondering
(«derogatie») van de Nitraatrichtlijn aan Nederland verleend.

Beleidsinformatie
Kengetal

2013

1. Maatschappelijke appreciatiescore
(schaal 1–10)

7,6 Geen meting

2. Mate van vertrouwen consumenten in
voedsel (schaal 1–5)
3. Export van agrarische producten uit
Nederland (bedragen x € 1 mln.)

Totaal

2014

3,2 Geen meting

2015

2016

2017

7,6 Geen meting

7,7

3,2 Geen meting Geen meting

–

Duitsland

21.079

20.820

20.711

22.229

23.365

–

België

8.479

5.652

8.581

9.317

10.373

–

Verenigd
Koninkrijk

7.843

8.067

8.269

8.461

8.621

–

Frankrijk

7.481

7.122

6.714

7.129

8.048

–

Italië

3.787

3.479

3.183

3.409

3.701

–

Overige
landen

32.287

33.561

33.926

34.973

37.594

80.956

81.702

81.384

85.517

91.703

Ad. 1. De maatschappelijke appreciatiescore is een rapportcijfer waarmee
de waardering van de Nederlandse samenleving voor de agrarische- en
visserijsector, productiewijzen en de verwerking van agrofood en
visproducten wordt uitgedrukt. Bron: TNS/NIPO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

26

Ad. 2. De NVWA meet op een schaal van 1–5 het vertrouwen van de
consument in de veiligheid van voedsel. Meting vindt in beginsel om de 2
jaar plaats. Vanwege de grote capaciteitsinzet van de NVWA voor het
fipronil incident is de meting van 2017 doorgeschoven naar 2018. Bron:
NVWA monitor.
Ad. 3. Bron: Wageningen Economic Research (WEcR) en het CBS.
Indicator

Referentiewaarde

Peildatum Raming 2019 Streefwaarde

Planning

Bron

30%

Nog niet
bepaald

WEcR

Peildatum Raming 2019 Streefwaarde

Planning

Bron

Verhouding duurzame / totale investeringen
28%

Indicator

Referentiewaarde

Totale CO2-emissie glastuinbouw
Energie-efficiency index voedings- en genotmiddelenindustrie (VGI)

2014

35%

Circa 7,5
Mton

2013

5.2 Mton

4.6 Mton1

2020

LEI

100

2005

76%

70%

2020

RVO.nl

1

De convenantspartijen hebben op basis van resultaten van de evaluatie van de CO2 sturing (zie Kamerstuk 32 813, nr. 149), afgesproken het
CO2-doel voor 2020 technisch aan te scherpen van 6,2 Mton naar 4,6 Mton.

De indicatoren geven inzicht in de voortgang van de verduurzaming op
energie- en klimaatgebied van deze twee sectoren.
Indicator

Referentiewaarde

Mate van afname van antibioticagebruik in de dierhouderij

Antibioticaverkoop in
2009

Peildatum

2017 Raming 2019 Streefwaarde

Planning

Bron

2009

70% reductie
p.m. najaar (ten opzichte
van 2009)
2018)

Nog niet
bepaald

SDa

63,4%

Het betreft de reductie van het antibioticagebruik in de dierhouderij ten
opzichte van 2009. De raming 2019 is afhankelijk van het vervolgbeleid
2016–2020 (zie ook Kamerstuk 29 683, nr. 234). Najaar 2018 worden in
overleg met sectoren sectorspecifieke reductiedoelstellingen vastgesteld.
Indicator

Referentiewaarde

Peildatum Raming 2019

Streefwaarde

Planning

Bron

1. Klanttevredenheid
2. Kennisbenutting door beleid, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties

8,3

2017

8,4

8,0

2020

Wageningen
Research

97%

2017

>90%

>80%

2020

Wageningen
Research

10,8%

2015

10%

10%

Nog niet
bepaald

WEcR

3. Percentage innoverende agrarische bedrijven

Ad 1. en 2. In 2015 zijn alle TO2-instituten (waaronder WR) overgegaan op
een nieuwe, uniforme methode voor het meten van klanttevredenheid en
kennisbenutting. De scores in bovenstaande tabel geven de gerealiseerde
waarden van klanttevredenheid en kennisbenutting voor het onderzoek
dat WR in opdracht uitvoert.
Ad 3. Dit geeft het percentage van de bedrijven weer dat product- of
procesinnovaties heeft doorgevoerd. Het gaat hierbij zowel om bedrijven
die als eerste bedrijf iets nieuws hebben doorgevoerd als om innovatieve
volgers (vroege volgers).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

27

Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Raming 2018

Streefwaarde

Planning

Bron

80%

April 2009

90%

90%

2019

NVWA

Nalevingsniveau HACCPverplichting

Het betreft het percentage van het totale aantal gecontroleerde bedrijven
met een wettelijk verplicht Hazard Analysis and Critical Control Points
(HACCP)-systeem uit het eerste deel van de vleesketen (slachthuizen,
uitsnijderijen en koel- en vrieshuizen) dat aan alle controle-items voor
HACCP voldoet.
Budgettaire gevolgen van beleid artikel 11 (bedragen x € 1.000)
2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

VERPLICHTINGEN

662.357

791.472

721.694

709.864

712.610

697.603

704.096

Waarvan Garantieverplichtingen

49.379

123.015

124.627

124.627

124.627

124.627

124.627

UITGAVEN

614.513

645.511

622.720

611.662

612.426

596.821

603.314

Waarvan juridisch verplicht
(percentage)

97%

Subsidies

47.117

127.700

97.369

98.640

99.046

100.152

96.815

Agrarisch ondernemerschap

5.695

5.318

5.318

5.318

5.318

7.318

7.318

Duurzame veehouderij

16.464

154

110

80

80

80

80

Plantaardige productie

7.496

17.946

7.147

10.961

10.961

10.961

10.961

Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie

34

99.227

79.439

76.933

77.372

76.478

72.932

Visserij

225

0

0

0

0

0

0

Europees Fonds voor Maritieme
Zaken en Visserij

6.970

5.055

5.355

5.348

5.315

5.315

5.524

Regeling apurement

8.312

0

0

0

0

0

0

Storting begrotingsreserve
landbouw

1.812

0

0

0

0

0

0

Storting begrotingsreserve
apurement

108

0

0

0

0

0

0

Garanties

2.682

5.140

6.752

5.432

5.432

5.432

5.432

Storting bijdrage begrotingsreserve
Borgstellingsfaciliteit

632

2.015

3.627

3.627

3.627

3.627

3.627

Verliesdeclaraties Borgstellingsfaciliteit

2.050

3.125

3.125

1.805

1.805

1.805

1.805

Opdrachten

117.395

55.319

73.093

71.899

72.801

57.245

59.857

Agrarisch ondernemerschap

2.114

2.540

3.682

3.807

3.807

3.807

3.807

Duurzame veehouderij

2.896

4.522

2.822

1.956

2.006

2.066

2.066

Plantaardige productie

1.416

5.155

2.867

2.342

2.592

2.666

2.666

Mestbeleid

2.950

6.130

13.081

16.108

15.597

1.111

3.703

Visserij

1.243

335

70

5

59

167

585

Integraal voedselbeleid

4.412

6.766

20.950

21.687

22.602

22.743

22.743

Plantgezondheid

1.360

5.330

5.138

5.555

5.555

5.555

5.555

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

28

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Diergezondheid, dierenwelzijn en
antibiotica

6.680

8.331

10.128

6.020

5.976

5.976

5.976

Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie

83.189

13.126

11.401

10.040

10.828

9.375

8.977

Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid

11.138

3.084

2.954

4.379

3.779

3.779

3.779

Bijdrage aan agentschappen

336.754

343.438

329.100

315.997

315.438

313.911

320.255

Rijksrederij

7.513

7.987

7.686

7.688

7.689

7.689

7.689

Rijksdienst voor Volksgezondheid
en Milieu

6.827

7.852

5.760

5.161

5.047

3.518

3.568

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

157.072

180.058

168.767

156.371

156.322

156.323

162.617

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland

165.342

147.541

146.887

146.777

146.380

146.381

146.381

Bijdrage aan ZBO/RWT

79.327

99.133

101.755

99.043

99.058

99.430

100.304

College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden

3.740

1.425

1.291

1.191

1.191

1.191

1.191

Centrale Commissie Dierproeven

0

12

750

750

750

750

750

Wageningen Research

74.443

94.528

92.660

89.964

89.964

90.336

91.210

ZonMw (dierproeven)

0

1.618

1.876

1.960

1.960

1.960

1.960

Medebewind/voormalige
productschappen

1.144

1.550

5.178

5.178

5.193

5.193

5.193

Bijdragen aan (internationale)
organisaties

9.975

10.394

10.264

10.264

10.264

10.264

10.264

FAO en overige contributies

9.975

10.394

10.264

10.264

10.264

10.264

10.264

Bijdrage aan andere begrotingshoofdstukken

21.263

4.387

4.387

10.387

10.387

10.387

10.387

Diergezondheidsfonds

21.263

4.387

4.387

10.387

10.387

10.387

10.387

ONTVANGSTEN

110.457

50.171

39.950

38.480

37.880

37.880

35.029

Agrarisch ondernemerschap

11.331

245

245

245

245

245

245

Agroketens

10.222

0

0

0

0

0

0

268

0

0

0

0

0

0

Mestbeleid

6.917

7.209

7.209

7.209

7.209

7.209

7.209

Visserij

5.688

7.295

6.993

6.993

6.993

6.993

6.993

Garanties (provisies borgstellingsfaciliteit)

2.682

2.925

2.925

1.800

1.800

1.800

1.800

253

0

0

0

0

0

0

Diergezondheid en dierenwelzijn

6.580

2.288

1.000

900

900

900

900

Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie

23.326

13.673

12.157

12.107

12.107

12.107

9.256

Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid

14.428

5.926

5.926

5.926

5.926

5.926

5.926

Agrarische innovatie en overig

Plant- en diergezondheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

29

Agentschappen
Onttrekkingen begrotingsreserve

2017

2018

471

5.520

28.290

5.090

2019

2020

2021

2022

2023

3.495

3.300

2.700

2.700

2.700

De standen voor 2017 en 2018 vallen formeel niet onder het begrotingshoofdstuk van LNV, maar worden hier voor de inzichtelijkheid wel getoond.
De gerealiseerde begrotingsstanden voor het jaar 2017 zijn formeel verantwoord in artikel 6 van het jaarverslag van EZK. De vermoedelijke
uitkomsten voor 2018 vallen formeel onder artikel 6 van de begroting van EZK en zullen op die plek ook worden verantwoord middels achtereenvolgens de tweede suppletoire wet en de Slotwet/Jaarverslag 2018 EZK.

Budgetflexibiliteit
Het budget voor 2019 is voor € 597 mln. (97%) juridisch verplicht. Dat
komt met name door de verplichtingen die rusten op het onderdeel
Kennisontwikkeling (meerjarige programma’s en wettelijke onderzoekstaken bij Wageningen Research). Ook voor het onderdeel Agentschappen
zijn de verplichtingen al in het voorafgaande jaar aangegaan.
Toelichting op de financiële instrumenten
Subsidies
Agrarisch ondernemerschap
Vergroting van het concurrentievermogen is essentieel voor het
agrocomplex. Het beleid is gericht op goed en duurzaam presterende
agrarische ondernemers. Het bedrag is bestemd voor tegemoetkoming
aan landbouwers op de premie voor de Brede Weersverzekering. De brede
weersverzekering verzekert actieve landbouwers tegen schade aan
gewassen door extreme en ongunstige weersomstandigheden, zoals
storm, hagel, regenval of droogte.
Plantaardige productie
De inzet van LNV is gericht op een duurzame plantaardige productie die
toekomstbestendig is en maatschappelijk wordt gewaardeerd. De
veranderingen die daarvoor nodig zijn in verband met maatschappelijke,
economische en klimatologische uitdagingen staan daarbij centraal.
Speciale aandacht krijgen klimaat, bodem, de productie van gebiedseigen
eiwitten, robuuste plantaardige productie en kringlooplandbouw. De
ambitieuze klimaat- en energiedoelen die voor de tuinbouw gesteld zijn,
worden conform de Meerjarenafspraak Energietransitie glastuinbouw
2014 – 2020 en bijbehorende versnellingsplannen uitgewerkt. Voor de
overige landbouwsectoren en de voedings- en genotmiddelenindustrie zal
uitvoering worden gegeven aan de ambities en doelen van respectievelijk
het herijkte convenant Schone en Zuinige Agrosectoren en de geactualiseerde Meerjarenafspraken Energiebesparing (MEE en MJA3). De begrote
bedragen betreffen met name betalingen op zowel eerdere als nieuwe
openstellingen van de regeling Marktintroductie energie innovaties (MEI
ca. € 5,5 mln.) en het subsidie-instrument Energie-efficiëntie en
hernieuwbare energie glastuinbouw (EHG) € 1,4 mln. in 2019. Het lagere
bedrag voor 2019 houdt verband met de hogere verwachte kasuitgave in
2018 door een ander verwacht kasritme bij de uitfinanciering van de
regeling. Verder vindt de uitfinanciering plaats van de eerder opengestelde en inmiddels afgesloten regelingen Verbetering honingproductie en
Set-aside (€ 0,2 mln.).
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie leveren een belangrijke
bijdrage aan de oplossing van maatschappelijke vraagstukken die zich
voordoen in het agro- en natuurdomein. Tevens draagt een goed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

30

functionerend kennissysteem bij aan de economische positie van de
Nederlandse agro-, visserij- en voedselketens. De maatschappelijke
vraagstukken zijn samen te vatten in drie transities voor een duurzame
groei, te weten naar:
1. klimaatslim en circulair produceren van gezond voedsel en non-food;
2. integraal zorgvuldige en duurzame dierlijke productieketens;
3. natuurinclusiviteit.
Om de gewenste veranderingen in gang te zetten, leveren missiegedreven
programma’s (ca. € 49 mln. in 2019) de benodigde kennis en stimuleren
ze innovaties. De Strategische Kennis- en Innovatie Agenda van LNV en
de kennis- en innovatie-agenda’s van de topsectoren Agri & Food en
Tuinbouw & Uitgangsmaterialen zijn hiervoor richtinggevend. Deze
agenda’s zijn met draagvlak van de rijksoverheid, ondernemers, kennisinstellingen en ngo’s opgesteld. De samenwerking in cross-overs met
andere topsectoren (o.a. High Tech Systemen & Materialen (HTSM) en
Water) wordt verder versterkt. Naast de samenwerking met (primaire)
agrarische bedrijven en de foodsector wordt samenwerking met
HBO-instellingen en startups extra gestimuleerd.
Voor ondersteuning van beleidsontwikkeling, beantwoording van
Kamervragen en politieke besluitvorming wordt onderzoek gedaan op de
thema’s internationale markt- en handelstoegang in relatie tot veterinaire
en fytosanitaire problematiek, oplossing mestprobleem, de relatie
volksgezondheid en intensieve veehouderij, verduurzaming van de
veehouderij, waarborgen voedselveiligheid en diergezondheid, welzijn
van landbouwhuisdieren en gezelschapsdieren, geïntegreerde gewasbescherming, platteland en omgeving, natuurinclusieve landbouw,
circulaire economie, klimaatneutraal produceren, voedselverspilling en
voedselzekerheid. Hiervoor is in 2019 ca. € 20 mln. beschikbaar.
Voor het ontwikkelen van maatregelen om negatieve gevolgen van
verdroging, vermesting en verzuring tegen te gaan is subsidie.
beschikbaar (ca € 1 mln.) voor het kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer
Natuurkwaliteit (OBN). De ontwikkelde kennis wordt gebruikt voor de
implementatie van belangrijke beleidsitems zoals Natura 2000, realiseren
van natuurterreinen en leefgebiedplannen.
De Minister van LNV is, vanuit de vakinhoudelijke rol, verantwoordelijk
voor de bijdrage die het groen onderwijs kan bieden aan innovatie en
vraagstukken rondom klimaat, gezond en veilig voedsel, een duurzame
circulaire economie, natuur en omgeving. Deze maatschappelijke opgaven
vragen om flexibel onderwijs dat aansluit bij de behoefte van de arbeidsmarkt, zodat nieuwe kennis kan worden toegepast en er goed opgeleide
mensen beschikbaar zijn. De inzet is gericht op het versterken van de
samenwerking in de gouden driehoek van onderwijs, bedrijfsleven en
overheid rondom deze thema’s, onder andere via het Groenpact en
daarmee samenhangend de doorontwikkeling van kenniscentra (HBO
centers of Expertise Agrodier, Open teelten Greenports, Food, Natuur en
Leefomgeving en MBO Centra voor Innovatief Vakmanschap Agrofood en
Tuinbouw en Uitgangsmaterialen) en het Borderless Network. Voor het
integraal meenemen van het onderwijs bij de inhoudelijke thematische
programmering van kennis en innovatie voor LNV is in 2019 € 4,4 mln.
extra beschikbaar, naast het structurele budget ad € 4,4 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

31

Het lagere budget in 2017 ten opzichte van latere jaren is te verklaren door
een herrubricering met ingang van 2018 van opdrachten aan WR naar
subsidies. Dit komt doordat opdrachten met een TO2 regeling als
subsidieregeling aangemerkt worden (€ 68,4 mln.). Het budget in 2019 is
lager ten opzichte van 2018 omdat de uitgaven voor de kennisimpuls
binnen de voedselagenda, missie gedreven onderzoeksprogrammering bij
WR en voor Duurzaam Door / Jong Leren Eten begroot staan onder de
post «Integraal Voedselbeleid». Het budget wordt jaarlijks vanuit deze
post overgeboekt naar dit begrotingsonderdeel. Zie ook de toelichting bij
de post opdrachten Integraal Voedselbeleid.
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Het EFMZV is het fonds voor het Europees beleid op het gebied van
maritieme zaken en visserij voor 2014–2020. De belangrijke uitdagingen
voor de visserijsector in 2019 zijn aangeven in de beleidsagenda. Het
begrote bedrag is voor nieuwe openstellingen binnen het EFMZV voor
onder andere partnerschappen tussen vissers en wetenschappers,
innovatie en Jonge vissers. Daarnaast worden vanuit het Nationale
innovatiefonds subsidies verstrekt.
Storting begrotingsreserve apurement
De Europese Commissie kan financiële correcties opleggen. Op basis van
de monitoring van het verloop van correctievoorstellen en -besluiten is de
omvang van deze reserve op dit moment proportioneel in relatie tot de
financiële dreigingen uit lopende onderzoeken. Daarom is voor 2019 geen
storting in de reserve voorzien. Zie ook de toelichting bij de begrotingsreserve apurement.
Garanties
LNV verleent steun aan bedrijven in de primaire sector (landbouwondernemingen) door het verstrekken van garanties op leningen voor investeringen. Hierdoor wordt de financiering mogelijk gemaakt van investeringen die in de markt niet tot stand komen omdat de betreffende
bedrijven niet voldoende zekerheden kunnen bieden. Tegelijkertijd wordt
er met deze faciliteit een extra stimulans gegeven aan de verduurzamingsopgave van de primaire sector.
Opdrachten
Agrarisch ondernemerschap
Het budget heeft voor € 2,4 mln. betrekking op het Programma Internationale Agrarische samenwerking (PIA). Het wordt ingezet voor diverse
projecten die moeten leiden tot versterking van de internationale positie
van de Nederlandse agro-sector. Hierbij vervult het Landbouwraden
netwerk een belangrijke rol. Verder wordt uit dit budget de uitgave (€ 1,3
mln.) voor de inrichting van het team voor de agro-nutriketen bij ACM
betaald. Deze maatregelen ter versterking van de positie van de boer in de
keten volgt uit het regeerakkoord.
Duurzame veehouderij
Het budget heeft betrekking op opdrachten en bijdragen aan derden die
ondersteunend zijn aan de beleidsontwikkeling en -uitvoering, op het
gebied van intensieve veehouderij en biologische landbouw, ontwikkeling
duurzame stallen, uitrijden van dierlijke mest en voer- en managementmaatregelen. Hieronder vallen onder andere de bijdragen aan de Stichting
zeldzame huisdierrassen, het COKZ voor cross compliance, follow-up

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

32

bevindingen uit commissie-Nijpels, uitvoeringskosten voor regelingen
vleeskalveren, welzijnsvloeren en ammoniakreductie.
Het budget in 2019 is lager dan in 2018, omdat in 2018 incidentele
middelen uit de klimaatenveloppe zijn toegevoegd.
Plantaardige productie
Het budget heeft betrekking op (onderzoeks)opdrachten op het gebied van
de innovatieagenda energie en energietransitie en de maatregelen in het
kader van klimaat en bodem die gefinancierd worden uit de klimaatenveloppe. Het budget in 2019 is lager dan in 2018, omdat in 2018 incidentele
middelen uit de klimaatenveloppe zijn toegevoegd.
Mestbeleid
Met het nationale mestbeleid wordt invulling gegeven aan de verplichtingen die volgen uit de Nitraatrichtlijn (91/676/EEG) en een bijdrage
geleverd aan realisatie van de doelen van de Kaderrichtlijn Water
(2000/60/EG). Doel van het mestbeleid is een verbetering van de kwaliteit
van het grond- en oppervlaktewater door het bevorderen van een effectief
en efficiënt gebruik van meststoffen in de landbouw. De Meststoffenwet
kent verschillende stelsels. Het stelsel van gebruiksnormen en gebruiksvoorschriften stuurt rechtstreeks op de hoeveelheid meststoffen en de
wijze en het moment van toediening. Het stelsel van productierechten
(varkens- en pluimveerechten en fosfaatrechten voor melkvee) stuurt op
de productie van dierlijke mest en de stelsels van verplichte mestverwerking, en verantwoorde en grondgebonden groei melkveehouderij
sturen op een verantwoorde afzet van dierlijke mest. Nederland is op
grond van de Nitraatrichtlijn verplicht om het effect van de maatregelen
van de actieprogramma’s te monitoren en hierover elke vier jaar te
rapporteren. Nederland heeft in 2018 een derogatie voor twee jaar
toegekend gekregen. De monitoring vindt plaats in het Landelijk Meetnet
effecten Mestbeleid (LMM).
Op de Meststoffenwet vindt elke vier jaar een beleidsevaluatie plaats. De
jaarlijkse derogatierapportages en de vierjaarlijkse evaluatie van de
Meststoffenwet worden aan de Tweede Kamer aangeboden. De vierjaarlijkse Nitraatrichtlijnrapportage (waarvoor het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) eerstverantwoordelijk is) en de resultaten
van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid worden gepubliceerd op de
website van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). De
middelen zullen met name worden ingezet voor de uitvoering van het
zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn 2018–2021.
Integraal voedselbeleid
Samen met maatschappelijke partijen en andere ministeries (waaronder
VWS) geeft LNV uitvoering aan de Voedselagenda voor veilig, gezond en
duurzaam voedsel (Kamerstuk 31 532, nr. 156). Een van de actielijnen –
gekoppeld aan het thema waarde van voedsel – heeft betrekking op het
verder stimuleren van de gezonde en duurzame voedselkeuze. In dat
kader worden diverse maatschappelijke initiatieven ondersteund, zoals
het Nationaal Actieprogramma Groente en Fruit en Dutch Cuisine. Het
Voedingscentrum is voor LNV een belangrijke en onafhankelijke instelling
om consumenten te voorzien van objectieve informatie waar zij hun
voedselkeuze op kunnen baseren. Om dit te borgen wordt het Voedingscentrum ondersteund (met ca. € 2,7 mln.) bij het op peil houden van zijn
kennisfunctie, als ook bij het uitvoeren specifieke opdrachten zoals het
tegengaan van voedselverspilling en hoe consumenten daar aan kunnen
bijdragen. Binnen hetzelfde thema – waarde van voedsel – is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

33

terugdringen van voedselverspilling een belangrijk speerpunt voor de
komende periode. Recent is de gezamenlijke agenda van de Taskforce
Circular Economy in Food (TCEF) aangeboden aan de Kamer (Kamerstuk
31 532, nr. 190). In het regeerakkoord is toegezegd om het Rijksbrede
Programma Circulaire Economie en de transitieagenda’s uit te voeren als
onderdeel van de klimaatopgave. In dit kader is het optimaal verwaarden
van reststromen van de voedselproductie relevant. Vanuit dit budget
wordt in 2019 een bedrag overgeheveld naar het begrotingsonderdeel
subsidies Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie voor onderzoeksprogrammering en topsectoren bij WR (ca. € 10 mln.) en voor de regeling
Duurzaam door/Jong leren eten (ca. € 4,8 mln.).
Borging van voedselveiligheid en het tegengaan van voedselfraude draagt
bij aan het verkleinen van risico’s voor de volksgezondheid, het vergroten
van het vertrouwen in voedsel en het versterken van de (internationale)
positie van de agrofoodketen. Europese wetgeving is hierbij het kader.
Bedrijven in de voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor de
voedselveiligheid.
Het budget voor opdrachten heeft met name betrekking op een bijdrage
aan de coördinatie van Codex comités, specifiek voor het jaarlijkse Codex
Alimentarius comité voor contaminanten in voedsel waarvan Nederland
organisator en permanent voorzitter is, en voor beleidsadvisering en
beoordeling van diergeneesmiddelen door het Bureau Diergeneesmiddelen. In totaal is voor beleid op voedselveiligheid een bedrag begroot
van € 2 mln.
Plantgezondheid
Een hoogwaardige kwaliteit en een hoog plantgezondheidsniveau van
plantaardige producten zijn voor de Nederlandse concurrentiekracht van
groot belang. Belangrijk speerpunt is het voorkomen van de in- en
uitsleep van plantenziekten in Nederland. Het beleid voor
plantgezondheid/fytosanitair speelt zich in hoge mate af in een internationale context. Nederland kent een grote handel in plantaardig materiaal
en het maken van goede afspraken hierover in internationaal kader is
essentieel. Nederland blijft de inzet zowel in multilateraal kader als in
bilaterale afspraken (markttoegang) in 2019 voortzetten. Verder zal de
implementatie van de herziening van het nieuwe Europese fytosanitaire
stelsel worden voortgezet. Het beschermen van gewassen tegen ziekten,
plagen en onkruiden is een belangrijke randvoorwaarde om een
hoogwaardige productie te blijven realiseren. Voor de beleidsdoelen,
waaronder het verminderen van de milieulast veroorzaakt door de
toepassing van gewasbeschermingsmiddelen en de concrete gestelde
beleidsdoelen is de beleidsnota duurzame gewasbescherming 2013–2023
«Gezonde groei, duurzame oogst» (Kamerstuk 27 858, nr. 146) het kader.
De nadruk ligt op opdrachten die bijdragen aan het breder toepassen van
geïntegreerde gewasbescherming door agrarische ondernemers. Het
budget wordt onder andere ingezet voor:
• het stimuleren van geïntegreerde gewasbescherming voor kleine
toepassingen via het «Fonds Kleine Toepassingen» (ca. € 0,2 mln.);
• het zetten van vervolgstappen op het realiseren van de doelen van de
nota «Gezonde Groei, Duurzame Oogst» (Kamerstuk 27 858, nr. 146) op
basis van de resultaten van de tussenevaluatie;
• het stimuleren van het goed functioneren van het Europese coördinatiepunt voor kleine toepassingen;
• het doorlopende traject «systeemaanpak duurzame gewasbescherming»;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

34

•
•
•

de doorlopende kennisimpuls «groene gewasbescherming en
bestuiverstrategie»;
bijdrage aan de Raad voor plantenrassen (€ 0,9 mln.),
bijdrage aan de keuringsinstellingen KCB en Naktuinbouw voor de
voorbereidingskosten voor de Brexit (€ 3,1 mln.).

Diergezondheid, dierenwelzijn en antibiotica
Aandacht voor diergezondheid en dierenwelzijn van landbouwhuisdieren
is van belang voor een sterke duurzame veehouderij en komt tegemoet
aan de toenemende belangstelling vanuit de samenleving voor de
veehouderij. Het vervolgbeleid antibiotica in de dierhouderij kenmerkt zich
door een verschuiving van generiek naar meer sectorgericht beleid.
Najaar 2018 zal dit beleid verder vorm hebben gekregen door het
vaststellen van sectorspecifieke reductiedoelstellingen.
Het budget voor opdrachten wordt onder meer ingezet voor de volgende
activiteiten:
• Early warning, monitoring en bewaking van dierziekten en zoönosen
door onder andere Gezondheidsdienst voor dieren, Erasmus MC en
Dutch Wildlife Health Centre.
• Voorzieningen voor de crisisparaatheid, zodat een eventuele dierziekteuitbraak snel, efficiënt en op een maatschappelijk verantwoorde
manier bestreden kan worden.
• Borging, bevordering en verbetering van dierenwelzijn door implementatie van (Europese) wetgeving en door het stimuleren van
(keten)partijen. Speciale aandacht bij landbouwhuisdieren voor
terugdringen stalbranden, verbeteren transport. En bij gezelschapsdieren voor het bevorderen van verantwoord houden van gezelschapsdieren.
• De uitvoering van de regeling In Beslag genomen Goederen. Dit is een
reservering voor kosten die gemaakt moeten worden voor de opvang
van in beslag genomen gezelschapsdieren en landbouwhuisdieren
(€ 2,4 mln.).
• Diverse projecten voor zorgvuldig antibioticagebruik die bijdragen aan
een vervolgbeleid voor 2016–2020 dat meer gericht is op vermindering
van resistentierisico’s en meer sectorspecifiek is. Hieronder vallen
pilotprojecten om het effect uit te testen van toepassing van kritische
succesfactoren op bedrijven die structureel veel antibiotica gebruiken.
Daarnaast blijft LNV de inzet van de SDa ondersteunen om het
antibioticagebruik bij dieren in kaart te brengen en het zorgvuldig
antibioticagebruik te bevorderen.
• Ondersteuning geven aan de ontwikkeling van een benchmark voor
varkensgezondheid in relatie tot dierenwelzijn.
• Bijdragen aan onder andere de Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming (€ 1,6 mln.), Dutch Wildlife Health Centre (€ 0,5 mln.), het
CIBG (ca. € 0,5 mln.) en het Landelijk Informatie Centrum Gezelschapsdieren (maximaal ca. € 0,3 mln.).
• LNV heeft voor de Transitie Proefdiervrije Innovatie (transitie van
wetenschappelijk onderzoek mét proefdieren naar onderzoek zónder
proefdieren) in 2019 een bedrag van € 1,0 mln. beschikbaar (voor regie
en vernieuwingsnetwerken).
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
Het budget voor opdrachten is met name bestemd voor:
• Internationale samenwerking in Joint Programming Initiatives (JPI’s)
en in het European Research Area Network (ERA-Net) en multilaterale
samenwerking op het gebied van voedselzekerheid (ca. € 2 mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

35

•

Het uitvoeren van evaluaties en opdrachten voor agrarische innovatie,
waarbij de focus op de activiteiten binnen het GLB ligt: vergroening,
klimaat, hernieuwbare energie, water en biodiversiteit (ca. € 3 mln.).
• Programmering van het RIVM (€ 4,8 mln.).
Het hogere budget in 2017 ten opzichte van latere jaren is te verklaren
door een herrubricering met ingang van 2018 van opdrachten aan WR
naar subsidies. Dit komt doordat opdrachten met een TO2 regeling als
subsidieregeling aangemerkt worden (€ 68,4 mln.).
Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
Via de topsectorenaanpak worden door Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en overheden voedseloplossingen voor de toekomst bedacht,
uitgevoerd en geëxporteerd. Hiermee kan Nederland een grote bijdrage
leveren aan de wereldwijde voedselzekerheid. Tegelijkertijd wordt
hiermee de internationale (concurrentie-)positie van Nederland versterkt.
LNV werkt daarbij nauw samen met het Ministerie van Buitenlandse
Zaken.
Het budget wordt ingezet voor de volgende activiteiten;
• Samenwerking met transitielanden en ontwikkelingslanden op het
gebied van voedselzekerheid, nieuwe initiatieven en partnerschappen
op het gebied van mondiale voedselzekerheid en duurzame economische ontwikkeling op de volgende pijlers (totaal ca. € 2 mln.):
– Klimaatslimme landbouw;
– Duurzaam gebruik van oceanen;
– Biodiversiteit (genetische bronnen en uitgangsmateriaal);
– Voedselverlies en -verspilling. Uit dit budget wordt ook de
consumptie van melk, fruit en groente door kinderen gestimuleerd.
• Voorbereiding op de hervorming van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid voor de periode na 2020(ca. € 0,9 mln.).
• Technische bijstand bij de uitvoering van EU programma’s voor POP3.
Bijdragen aan agentschappen
Rijksrederij
De bijdrage aan de Rijksrederij is bestemd voor het uitvoeren van taken
op het gebied van visserijonderzoek en het beheer en de inspectie voor
natuur en visserij.
Rijksdienst voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
De bijdrage aan RIVM is bestemd voor advisering voedselveiligheid,
duurzame voeding en alternatieven voor dierproeven, het Landelijk
meetnet effecten mestbeleid en het Programma aanpak stikstof.
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
De bijdrage aan de NVWA is bestemd voor het toezicht op het gebied van
dier- en plantgezondheid, dierenwelzijn, diervoeders, diergeneesmiddelen, dierlijke bijproducten, dierproeven, mest, natuur en de veiligheid
van voedsel. Zie hiervoor ook de toelichting bij de agentschapsparagraaf
van de NVWA. Vanaf 2019 komt € 5 mln. structureel extra beschikbaar uit
de regeerakkoord envelop «capaciteit NVWA». Van deze middelen is 2/3
aan de begroting van LNV toegevoegd en 1/3 aan die van VWS. Daarnaast
is door het vorige kabinet eenmalig € 25 miljoen extra beschikbaar
gesteld voor de NVWA. Vanuit die extra middelen is € 4 mln. incidenteel
voor 2019 ingezet (idem voor LNV 2/3 en VWS 1/3). De extra middelen
worden ingezet voor meer capaciteit voor het toezicht op voedselveiligheid en dierenwelzijn. De intensivering bij de NVWA vindt onder andere
plaats door te investeren in digitaal toezicht, het versterken van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

36

Inlichtingen en Opsporingsdienst (IOD) en door een pilot te starten met
cameratoezicht in slachthuizen.
De bijdragereeks aan de NVWA laat, ondanks de bovengenoemde extra
beschikbare middelen, een daling na 2018 zien. Deze daling wordt
verklaard door de verwachte efficiencyverbetering en daling van de
kosten arbeidsvoorwaarden, zoals verwerkt in het financieel meerjarenkader uit 2016.
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De bijdrage aan RVO.nl is onder andere bedoeld voor de uitvoering van
zijn taak als Europees betaalorgaan. Vanwege deze status kan RVO.nl
Europese subsidies uitbetalen, bijvoorbeeld de basisbetaling, de betaling
voor jonge landbouwers en de betaling voor klimaat- en milieuvriendelijke
landbouwpraktijken en de uitvoering van het Europees Fonds Maritieme
Zaken en Visserij. In het kader van het Gemeenschappelijke markt- en
prijsbeleid behandelt RVO.nl aanvragen voor invoercertificaten en
tariefcontingenten. Voorts worden taken uitgevoerd betreffende identificatie en registratie van dieren en het mestbeleid. Daarnaast verleent
RVO.nl vergunningen voor agrarische ondernemers en voor bezit en
handel in beschermde plant- en diersoorten. Verder wordt het landbouwradennetwerk vanuit deze post gefinancierd.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb)
De ministeries van LNV, IenW, SZW en VWS geven opdracht aan het
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden
voor het geven van beleidsadviezen en voor het afhandelen van bezwaaren beroepschriften en verzoeken in het kader van de Wet openbaarheid
van bestuur.
Centrale Commissie Dierproeven (CCD)
De CCD verstrekt vergunningen voor het mogen verrichten van
dierproeven.
Wageningen Research
Dit betreft zowel kennisbasisonderzoek (KB) als wettelijke onderzoekstaken (WOT). Het strategisch plan Wageningen UR is de basis voor het
meerjarig programma kennisbasisonderzoek 2019–2022. Wettelijke
onderzoekstaken richten zich op voedselveiligheid, besmettelijke
dierziekten, economische informatievoorziening, visserij, genetische
bronnen en natuur en milieu. De taken vloeien voort uit (inter)nationale
wetten, verordeningen en verdragen. De hogere budgetten ten opzichte
van 2017 worden verklaard door de toevoeging van € 13,2 mln. uit de
enveloppe voor toegepast onderzoek ter versterking van de kennisbasis
bij WR.
ZonMW (dierproeven)
Het budget is bestemd voor de ontwikkeling en de uitvoering van
alternatieven voor dierproeven.
Medebewind en overige voormalige publieke PBO-taken
In 2014 zijn publieke taken van de PBO’s overgaan naar de centrale
overheid. Het begrote bedrag is onder meer bestemd voor reorganisatie
en-afvloeiingskosten van voormalig medebewinds-personeel bij de PBO’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

37

Bijdragen aan (internationale) organisaties
Betreft (jaarlijkse) contributies aan internationale organisaties, waarvan de
grootste Food and Agriculture Organization of the United Nations (€ 7,8
mln.) en United Nations Environment Programme (€ 0,3 mln.) betreffen.
Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
Dit betreft de LNV-bijdrage aan de DGF-begroting voor de monitoring en
bestrijding van (bestrijdingsplichtige) dierziekten en voor de uitgaven voor
voorzieningen in geval van een dierziekte-uitbraak (zoals vaccins,
destructiecapaciteit en bestrijdingsmaterialen).
Zie ook het hoofdstuk Diergezondheidsfonds.
Ontvangsten
Ontvangsten Mestbeleid
De ontvangsten betreffen de boete-inkomsten voor de handhaving van
het mestbeleid en de bijdrage van bedrijven die gebruik maken van de
derogatie aan de kosten van het derogatiemeetnet binnen het LMM en
kosten verbonden aan het verlenen van een vergunning voor derogatie
vanaf 2019.
Ontvangsten Visserij
De ontvangsten hebben met name betrekking op de geïnde leges van
afgegeven visserijvergunningen (zoals mosselpercelen).
Ontvangsten Garanties
De ontvangsten betreffen inkomsten uit door agrariërs betaalde provisies
voor door LNV afgegeven garantstellingen aan banken.
Ontvangsten Diergezondheid en dierenwelzijn
De ontvangsten hebben vooral betrekking op overtreders verhaalde
kosten en dwangsommen die worden opgelegd voor handhaving van de
Gezondheids- en welzijnswet voor Dieren (Gwwd).
Ontvangsten Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
De ontvangsten hebben betrekking op terugontvangen rente en aflossing
van leningen aan Wageningen Research en diverse ontvangsten samenhangend met de onderzoeksfinanciering.
Ontvangsten Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
De ontvangsten vanaf 2019 betreffen voornamelijk ontvangsten van
vervallen waarborgsommen.
Ontvangsten begrotingsreserves
Zie hieronder bij de toelichting op de begrotingsreserves.
Toelichting op de begrotingsreserves
Artikel 11 kent vier begrotingsreserves. Door middel van de begrotingsreserves worden uitgaven opgevangen die jaarlijks sterk in omvang kunnen
variëren. Daarnaast is de begrotingsreserve Apurement gevormd om
financiële correcties op te kunnen vangen die door de Europese
Commissie worden opgelegd. Uit de reserves kunnen middelen worden
onttrokken ter dekking van uitgaven of middelen worden gestort voor
toekomstige uitgaven (voeding).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

38

Overzicht geraamd verloop begrotingsreserves (x 1 mln.)
Reserve

Juridisch
verplicht

Stand per
1/1/2018

Verwachte
toevoegingen 2018

Verwachte
onttrekkingen 2018

Verwachte
stand per
1\1\2019

Verwachte
toevoegingen 2019

Verwachte
onttrekkingen 2019

Verwachte
stand per
31/12/2019

Begrotingsreserve
Landbouw

100%

26,7

–

1,9

24,8

–

0,6

24,2

Begrotingsreserve
Visserij

39%

17,4

–

–

17,4

–

–

17,4

Begrotingsreserve
Borgstellingsfaciliteit

100%

14,2

2,0

0,2

16,0

3,6

0,2

19,4

Begrotingsreserve
Apurement

6%

101,8

–

3,0

98,8

–

2,7

96,1

160,1

2,0

5,1

157,0

3,6

3,5

157,1

Totaal begrotingsreserves

Landbouw
De begrotingsreserve Landbouw is bestemd voor uitgaven op het gebied
van landbouwbeleid. Het grootste deel van de middelen is bestemd voor
het flankerend beleid pelsdierhouderij (€ 22 mln.). Het restant is bestemd
voor verplichtingen die zijn aangegaan voor projecten duurzame
landbouw, College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
en de VAMIL compensatieregeling. Het bedrag in deze reserve is 100%
juridisch verplicht, waartoe ook de middelen voor flankerend beleid
pelsdierhouderij gerekend worden.
Visserij
De begrotingsreserve Visserij is bestemd voor uitgaven op de regelingen
van het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV
2014–2020). Daarmee wordt zeker gesteld dat de nationale bijdrage die is
vastgesteld in het door de Europese Commissie goedgekeurde Operationeel Programma EFMZV, bij vertragingen in de uitgaven beschikbaar
blijft.
Borgstellingsfaciliteit
De begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is bedoeld om de verliesdeclaraties te betalen die voortvloeien uit garantstellingen aan banken
waarmee innovatieve en duurzame investeringen in de landbouw en
visserij worden gefaciliteerd. De begrotingsreserve fluctueert door het
economische tij. In goede tijden wordt gespaard om verliesdeclaraties in
slechte tijden, zoals in de jaren 2009 – 2015 te kunnen uitbetalen. Het
totaal uitstaande bedrag waarvoor garant wordt gestaan is per 1-1-2018
€ 339 mln. en daarmee is de begrotingsreserve 100% juridisch verplicht.
Apurement
Apurement heeft betrekking op correcties van de Europese Commissie
(EC) vanwege een niet EU-conforme uitvoering van
EU-subsidieregelingen. LNV monitort het verloop van correctievoorstellen
en -besluiten en bepaalt of de omvang van deze reserve proportioneel is
in relatie tot de financiële dreigingen uit lopende onderzoeken. Pas op het
moment van de ontvangen uitspraak van de EC is er sprake van een
juridische verplichting. Op grond van de tot nu toe ontvangen definitieve
besluiten is 6% van de reserve juridisch verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

39

Volledigheidshalve zijn in de aansluitende tabel de mutaties weergegeven
die gemeld zijn in de 1e suppletoire begroting 2018.
Mutaties reserves (bedragen x € 1.000)
Mutaties reserves na 31-12-2017

Totaal

Specificatie naar begrotingsreserve
Landbouw en BorgstellingsVisserij
faciliteit

Stand eind 2017

160.100

44.100

Mutaties 1e suppletoire begroting 2018

– 20

– 20

Stand na 1e suppletoire begroting 2018

160.080

44.080

Apurement

14.200

101.800

14.200

101.800

Extracomptabele fiscale regelingen
Naast de in dit begrotingsartikel genoemde instrumenten, zijn er fiscale
regelingen die betrekking hebben op dit beleidsterrein. In onderstaande
tabel is ter informatie het budgettaire belang van deze regelingen
vermeld. De cijfers zijn ontleend aan de corresponderende bijlage «Fiscale
regelingen» in de Miljoenennota. Voor een beschrijving van de
regelingen, de doelstelling, de ramingsgrond, een verwijzing naar de
laatst uitgevoerde evaluatie en het beoogde jaar van afronding van de
volgende evaluatie wordt verwezen naar de bijlage bij de Miljoenennota
«Toelichting op de fiscale regelingen».
Tabel Fiscale regelingen 2017–2019, budgettair belang op transactiebasis in lopende prijzen (x € miljoen)1
2017

2018

2019

1.471

1.409

1.347

OVB Vrijstelling cultuurgrond2

118

123

128

EB Verlaagd tarief glastuinbouw3

127

136

161

Landbouwvrijstelling in de winstsfeer

1
2
3

[–] = regeling is in dat jaar niet van toepassing; [0] = budgettair belang van de regeling bedraagt in dat jaar afgerond nihil.
OVB = Overdrachtsbelasting
EB = Energiebelasting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

40

12 Natuur en biodiversiteit
Algemene doelstelling
LNV streeft naar een sterke en veerkrachtige natuur, verweven met de
economie en optimaal bijdragend aan duurzaam maatschappelijk welzijn.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is verantwoordelijk voor het in nationaal, EU- en
mondiaal verband beschermen en versterken, alsmede duurzaam
benutten van natuur en biodiversiteit. Het Rijk werkt hieraan, in lijn met de
Rijksnatuurvisie Natuurlijk verder (2014), in verschillende rollen op
uiteenlopende werkterreinen. Voor natuur op land is binnen de overheid
de samenwerking met de provincies cruciaal: binnen de kaders van de
Wet natuurbescherming zijn de provincies verantwoordelijk voor het
realiseren van natuurdoelen. De Minister van LNV is verantwoordelijk
voor de kaders van behoud, versterken en duurzaam benutten van de
nationale natuur en biodiversiteit. Voor de natuurkwaliteit van de
Rijkswateren en voor de internationale samenwerking op natuurgebied,
treedt de Minister als eerstverantwoordelijke op. De Minister is mede
verantwoordelijk voor het stimuleren en anderszins versterken van de
maatschappelijke betrokkenheid bij het beschermen, versterken en
duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit.
Stimuleren en faciliteren
• Ondersteunen van de positieversterking nationale parken.
• Helpen realiseren van innovatieve combinaties tussen natuur en
maatschappelijke en economische activiteiten.
• Bevorderen van behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit in het
agrarisch gebied en agroketens.
• Versterken van internationale aandacht voor regulering van handel in
bedreigde soorten en tegengaan van illegale handel.
• Ontwikkeling en toepassing van natuurlijk-kapitaal-rekening in zowel
publiek domein als bedrijfsleven en bevorderen dat bedrijven,
financiële instellingen en de overheid transparant zijn over hun impact
op en afhankelijkheid van natuurlijk kapitaal.
• Stimuleren van de inzet van de Nederlandse bos-, natuur- en houtsector in het energie- en klimaatbeleid en het bevorderen van de
duurzame bijdrage van bos en natuur aan de groene grondstoffenvoorziening.
• Maatschappelijke initiatieven in lijn met de natuurvisie van het Rijk.
Regisseren
• Samen met andere overheden en bedrijfsleven inzetten op het
bereiken van beleidsdoelen voor 2020 van het mondiale biodiversiteitsverdrag (Convention on Biological Diversity, CBD), de Europese
Biodiversiteitsstrategie en de Agenda 2030 voor Duurzame Ontwikkeling (Sustainable Development Goals) op het terrein van natuur en
biodiversiteit.
• Ten behoeve van het ontwikkelen van een nieuw CBD raamwerk van
beleidsdoelen voor de periode 2020–2030, de Nederlandse inzet in
internationaal overleg over natuur en biodiversiteit zó organiseren, dat
publieke en private sectoren hun rol en verantwoordelijkheid kunnen
nemen in de keten voor behoud en versterking van natuur en
biodiversiteit.
• Versterken van natuurkwaliteit in de Grote Wateren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

41

Uitvoeren
• Met provincies nakomen van afspraken die gemaakt zijn in het
Natuurpact en samen met provincies en IenW/RWS monitoren van de
toestand van de natuur en biodiversiteit en benutting van natuur op
land en in het water.
• Onderhouden en handhaven Wet natuurbescherming en Wet
grondslagen natuurbeheer- en bescherming Caribisch Nederland.
• Voorbereiding en uitvoering van internationale en in EU-verband
gemaakte afspraken over de internationale handel in bedreigde dieren
en planten.
• Implementatie van het Europese exotenbeleid. De provincies zijn
verantwoordelijk voor het beheer van invasieve exoten.
• Het doen uitvoeren – onder andere door de diensten (RVO.nl, NVWA) –
van de in de Wet natuurbescherming vastgelegde rijkstaken.
• Het doen uitvoeren van regelingen en programma’s (zoals met
provincies, en ministeries IenW en Defensie realiseren van Programma
Aanpak Stikstof, Programma naar een Rijke Waddenzee, de natuuronderdelen van de Mariene Strategie en het beheer van Kroondomeinen).
• Staatsbosbeheer, in samenhang met zijn maatschappelijke omgeving,
in staat stellen uitvoering te geven aan zijn kerntaken en overige
opgedragen taken, zoals bedoeld in de Wet verzelfstandiging Staatsbosbeheer.
Beleidsinformatie
Indicator

1995

2006

2014

2016

2017

Percentage «niet bedreigde soorten»

61,4%

61,2%

61,8%

61,8%

60,2%

Bron: CBS

Deze indicator geeft het percentage soorten dat niet op de rode lijst van
bedreigde soorten staat. Bij een waarde van 100% staan er geen
zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vlinders, libellen of vaatplanten
meer op een rode Lijst. De cijfers voor deze indicator worden jaarlijks door
het CBS geactualiseerd.
Kengetal

1992

1995

2000

2005

2010

2015

2016

Aantal leden natuurbeschermingsorganisaties (x 1.000)

1.174

1.662

1.980

2.221

2.130

1.962

1.938

Bron: Vroege Vogels Parade 1999, 2003, 2004, 2005 t/m 2016; Tot 2003: Natuurmonumenten, de Landschappen, Wereld Natuur Fonds, Vogelbescherming. Gegevens ontleend aan Compendium voor de leefomgeving (WR/2016).

Betreft het aantal leden van Wereld Natuur Fonds, Natuurmonumenten,
Provinciale landschappen en de Vogelbescherming. Particuliere natuurbeschermingsorganisaties spelen in Nederland een grote rol bij het beheer
van natuurgebieden en het vergroten van maatschappelijk draagvlak voor
natuur en landschap. Het aantal leden in 2017 wordt in augustus bekend
en wordt opgenomen in het jaarverslag van 2018.
Beleidswijzigingen
In het regeerakkoord is voor deze kabinetsperiode een intensivering van
€ 275 mln. opgenomen voor natuur en waterkwaliteit. Het kabinet heeft
aangegeven hoe deze middelen worden ingezet (Kamerstuk 27 625, nr.
422). Daaruit volgt onder andere dat samen met het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW) € 95 mln. wordt geïnvesteerd in de
natuur van de Grote Wateren die zowel nationaal als internationaal van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

42

grote betekenis is. Ook is aangegeven dat in het Interbestuurlijk
Programma (Kamerstuk 29 362, nr. 266) de opgave «Naar een vitaal
platteland» is opgenomen dat gaat over de integrale aanpak van de
veranderingsopgaven in het landelijk gebied. Hierbij gaat de aandacht met
name uit naar kansrijke gebieden rondom Natura2000, veenweidegebieden en gebieden met een hoge veedichtheid. Voor deze integrale
aanpak van de veranderingsopgaven is voor deze kabinetsperiode € 40
mln. gereserveerd.
Budgettaire gevolgen van beleid artikel 12 (bedragen x € 1.000)

VERPLICHTINGEN

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

111.508

110.568

105.364

108.724

109.438

109.644

109.644

115.829

117.313

119.510

123.317

116.014

116.818

116.818

Waarvan garantieverplichtingen

UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht

90%

Subsidies

8.225

2.594

2.515

2.515

2.515

2.515

2.515

Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit

6.106

1.037

1.037

1.037

1.037

1.037

1.037

Natuur en biodiversiteit op land

1.329

772

693

693

693

693

693

790

785

785

785

785

785

785

Leningen

26.731

27.345

27.345

27.345

27.345

27.345

27.345

Rente en aflossingen voor
bestaande leningen

26.731

27.345

27.345

27.345

27.345

27.345

27.345

Opdrachten

17.483

30.898

33.864

37.865

30.734

31.538

31.538

Natuur en Biodiversiteit Grote
wateren

5.547

7.412

11.311

11.264

10.474

10.561

10.561

Vermaatschappelijking Natuur en
Biodiversiteit

6.099

3.371

5.859

6.952

8.134

8.851

8.851

Overige stelsel activiteiten

1.543

1.569

1.599

4.374

4.374

4.374

4.374

Internationale Samenwerking

3.479

3.341

3.715

3.715

3.715

3.715

3.715

Natuur en Biodiversiteit op land

371

9.457

10.961

11.137

3.573

3.573

3.573

Caribisch Nederland

443

423

419

423

464

464

464

0

5.325

0

0

0

0

0

Bijdragen aan medeoverheden

1.459

600

200

0

0

0

0

Caribisch Nederland

1.459

600

200

0

0

0

0

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s

26.688

26.646

26.505

26.504

26.379

26.379

26.379

Staatsbosbeheer

26.688

26.646

26.505

26.504

26.379

26.379

26.379

Bijdragen aan (inter)nationale
organisaties

1.103

1.338

1.188

1.188

1.188

1.188

1.188

Contributies

1.103

1.338

1.188

1.188

1.188

1.188

1.188

Beheer Kroondomein

Klimaatimpuls natuur en
biodiversiteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

43

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Bijdragen aan agentschappen

34.140

27.892

27.893

27.900

27.853

27.853

27.853

Rijksdienst Voor Ondernemend
Nederland

24.311

18.338

18.336

18.342

18.295

18.295

18.295

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit

9.829

9.554

9.557

9.558

9.558

9.558

9.558

ONTVANGSTEN

65.691

57.180

45.861

34.503

32.563

26.120

23.907

Landinrichtingsrente

40.581

37.259

34.940

31.418

29.478

23.035

21.853

Verkoop gronden

20.000

15.000

5.000

0

0

0

0

Overige

5.110

4.921

5.921

3.085

3.085

3.085

2.054

De standen voor 2017 en 2018 vallen formeel niet onder het begrotingshoofdstuk van LNV, maar worden hier voor de inzichtelijkheid wel getoond.
De gerealiseerde begrotingsstanden voor het jaar 2017 zijn formeel verantwoord in artikel 8 van het jaarverslag van EZK. De vermoedelijke
uitkomsten voor 2018 vallen formeel onder artikel 8 van de begroting van EZK en zullen op die plek ook worden verantwoord middels achtereenvolgens de tweede suppletoire wet en de Slotwet/het Jaarverslag 2018 EZK.

Budgetflexibiliteit
Het budget 2019 is voor circa € 108 mln. (90%) juridisch verplicht. Dat
komt met name door de verplichtingen die rusten op de onderdelen rente
en aflossingen, bijdragen aan agentschappen, de bijdragen aan Staatsbosbeheer en aan internationale organisaties (HGIS).
Toelichting op de financiële instrumenten
Subsidies
Vermaatschappelijking natuur en biodiversiteit
Er wordt jaarlijkse een subsidie van ca. € 1 mln. verleend voor activiteiten
op het gebied van communicatie, educatie, samenwerking en promotie
van Nationale Parken.
Natuur en biodiversiteit op land
Het Rijk heeft met de decentralisatie van het natuurbeleid naar de
provincies een beperkte rol bij natuur en biodiversiteit op land. Het budget
wordt met name ingezet voor subsidieregelingen waarvoor geen nieuwe
subsidies meer worden verstrekt, maar waarvoor nog wel (langlopende)
betalingen plaatsvinden. Het gaat om Stimulering bosuitbreiding op
landbouwgronden en de Tijdelijke regeling Particulier Natuurbeheer.
Natuur en biodiversiteit op land; Beheer kroondomeinen
Het Loo is een landgoed van circa 10.400 hectare en bestaat uit twee
deelgebieden: de Staatsdomeinen bij Het Loo en het eigenlijke Kroondomein. Voor het gehele Kroondomein bestaat eenheid van beheer. Bij de
Staatsdomeinen bij Het Loo zijn de baten en lasten voor rekening van de
Staat. De Kroondrager is economisch eigenaar van het eigenlijke
Kroondomein en heeft hierop het vruchtgebruik en gebruikersrechten
alsmede de lasten. Het juridisch eigendom berust bij de Staat. Het Rijk
verstrekt jaarlijks een subsidie van circa € 0,8 mln. aan de Kroondrager,
als privaatrechtelijk vruchtgebruiker van het eigenlijke Kroondomein, voor
beheers- en inrichtingsmaatregelen van het Kroondomein Het Loo.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

44

Leningen
Rente en aflossingen voor verstrekte leningen
Voor de realisatie (verwerving en doorlevering van gronden) van het
Natuurnetwerk Nederland (voorheen de Ecologische Hoofdstructuur) zijn
in het verleden leningen verstrekt met tussenkomst van het Groenfonds.
Door de decentralisatie van het natuurbeleid naar de provincies worden
geen nieuwe leningen meer aangegaan. LNV betaalt aan het Groenfonds
de rente en aflossing van de leningen die zij hiervoor heeft uitstaan.
Opdrachten
Natuur en biodiversiteit Grote Wateren
Het Rijk is verantwoordelijkheid voor het beschermen en versterken van
natuur en biodiversiteit in de Grote Wateren (het Waddengebied, de
Zuidwestelijke Delta, het IJsselmeergebied, de Noordzee, het kustgebied
en het rivierengebied). LNV zorgt ervoor dat het natuurbelang goed is
geborgd bij het gebruik, beheer en onderhoud van Grote Wateren en bij
de uitvoering van projecten. Vanuit deze verantwoordelijkheid worden
opdrachten verstrekt voor een aantal projecten en programma’s rond dit
thema, zoals:
• Waddenzee: LNV is onder meer verantwoordelijk voor de trilaterale
samenwerking tussen Denemarken, Duitsland en Nederland voor de
Waddenzee en is tevens de siteholder (voor Nederland) van dit
internationale UNESCO Werelderfgoed-gebied. De Nederlandse
delegatie bestaat uit vertegenwoordigers van LNV en IenW, de
Waddenprovincies en -gemeenten. Het hiermee samenhangende
opdrachtenbudget bedraagt ca. € 1,5 mln. per jaar.
• Noordzee met een gezond natuurlijk systeem en duurzaam en
verantwoord gebruik: De Noordzee wordt intensief gebruikt, waardoor
het noodzakelijk is de natuur en het natuurlijk systeem te beschermen.
LNV zet naast bescherming van natuur en het ecosysteem ook in op
duurzaam en verantwoord gebruik, onder meer door de Implementatie
van de EU-Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM). Zo draagt LNV
samen met IenW bij aan het Informatiehuis Marien, bedoeld om alle
mariene informatie en onderzoeksgegevens over de Noordzee op één
plek toegankelijk te maken voor belangstellenden, overheden en
professionals. Daarnaast draagt LNV bij aan de coördinerende rol in de
uitvoering van het KRM-monitoringsprogramma die het Informatiehuis
Marien uitvoert. Het totale geraamde opdrachtenbudget voor Mariene
strategie bedraagt ca. € 1 mln.
• Natuur Grote Wateren: Het Rijk is verantwoordelijk voor het beleid en
beheer in de Grote Wateren en wil komen tot een delta waarin
verschillende maatschappelijke functies optimaal tot ontwikkeling
kunnen komen. Om de natuur een bestendige plaats te geven te
midden van ons intensieve gebruik, wordt geïnvesteerd in de
veerkracht van het natuurlijk systeem. Deze investeringen verlopen via
verschillende wegen. LNV werkt gebiedsgericht samen met andere
overheden, natuurorganisaties en bedrijven om deze veerkracht en
Natura2000 doelen in de Grote Wateren te realiseren. LNV draagt
bijvoorbeeld bij aan de ontwikkeling van het Eems-Dollard gebied en
de herintroductie van schelpdieren. Ook werken de Ministeries van
IenW en LNV gezamenlijk aan het verbeteren van de hoogwaterveiligheid en aan de ontwikkeling van natuur in riviergebieden. In het
EU-programma LIFE IP natuur pakt LNV samen met maatschappelijke
partijen en andere overheden lastige vraagstukken op rond de relatie
vis & natuur, energie & natuur, landbouw & natuur en waterveiligheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

45

& natuur. Het hiermee samenhangende opdrachtenbudget in 2019
bedraagt ca. € 9 mln.
Vermaatschappelijking natuur en biodiversiteit
LNV is verantwoordelijk voor het stimuleren en anderszins versterken van
de maatschappelijke betrokkenheid bij het duurzaam benutten van natuur
en biodiversiteit, onder andere door inzet op duurzame productie,
vermarkting en benutting van natuurlijk kapitaal (zie het Rijksbrede
Circulaire Economie programma). Hier wordt invulling aan gegeven door
het bevorderen van duurzaam gebruik, transparantie over de impact van
activiteiten op natuurlijk kapitaal en het stimuleren van (innovatie)
combinaties van natuur met maatschappelijke en economische activiteiten. De budgetten worden onder meer ingezet voor:
• Natuurlijk kapitaal (€ 2 mln.): Het Ministerie van LNV werkt samen met
VNO-NCW, IUCN Nederland, de Nederlandse Beroepsorganisatie voor
Accountants en MVO Nederland om gezamenlijk de implementatie van
bruikbare methoden en tools om natuurlijk kapitaal mee te wegen in
besluiten te versnellen en op te schalen. De middelen zijn gericht op
het ondersteunen en stimuleren van private partners en op het op orde
krijgen van de overheidsinformatie op het gebied van impacts en
afhankelijkheden van natuurlijk kapitaal. Het gaat bij dit laatste om het
opstellen van Natuurlijke Kapitaal Rekeningen voor Nederland door
het CBS en het versterken van het natuurelement in het instrument
Maatschappelijke Kosten Baten Analyse.
• Natuurcombinaties (€ 3 mln.): Onder de noemer natuurcombinaties
werkt LNV aan het betrekken van het natuurbelang bij de activiteiten in
andere sectoren. Het beschikbare budget wordt ingezet voor ondersteuning van kansrijke maatschappelijke initiatieven, opbouw van
kennis door ondersteuning van onderzoeken en pilots, verspreiding
van kennis, netwerkvorming waardoor initiatiefnemers en koplopers
van elkaar kunnen leren en het sluiten van Green Deals. Daarbij richt
de inzet zich met name op natuurinclusieve landbouw.
• Programmatische Aanpak Stikstof (€ 1 mln.): Nederland zet de
Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) in voor het realiseren van de
Natura 2000-doelen, terwijl tegelijkertijd economische ontwikkeling
mogelijk wordt gemaakt. Het opdrachtenbudget wordt onder andere
ingezet voor het meten van effecten van het PAS op de stikstof en
ammoniakconcentraties, kosten voor herzieningen van het plan als
gevolg van monitoring en bijsturing, en het beheer van het rekeninstrument Aerius.
Overige stelsel activiteiten
Het budget wordt met name ingezet voor (internationaal) verplichte
monitoring van natuurinformatie, waaronder het verzamelen, statistisch
bewerken en toegankelijk maken van de gegevens. Het verzamelen van
gegevens over planten, dieren en habitats (monitoring) is nodig om de
internationale natuurdoelen te kunnen volgen en voor het opstellen van
de internationale rapportages op het gebied van natuur- en biodiversiteit
(waaronder de EU-richtlijnen, CBD, Verdrag van Bern, -Bonn, Waddenverdrag). De gegevens worden vooral via het Netwerk Ecologische
Monitoring (NEM) verzameld. Voor 2019 is hiervoor het budget al
overgeheveld naar Artikel 11 voor de uitvoering in de WOT Natuur en
Milieu (€ 2,7 mln.). Verder verstrekt LNV een bijdrage aan BIJ12 voor het
beheer van de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) en aan het CBS
voor de statistische bewerking van natuurgegevens en publicaties
daarover in het Compendium voor de Leefomgeving. Het totale geraamde
opdrachtenbudget bedraagt ca. € 1,6 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

46

Internationale samenwerking
Dit budget wordt onder meer ingezet voor de uitvoering van acties die zijn
overeengekomen in internationale verdragen en afspraken over biodiversiteit: Kennis en wetenschap, handel in bedreigde dier- en plantensoorten
(CITES), migrerende soorten, bestrijden van wildlife crime, wetlands, bos,
hout en walvissen. In Nederland worden uitgaven gedaan voor de
regeling In Beslag genomen Goederen (IBG) in het kader van de opslag en
opvang van in beslag genomen goederen bij overtreding van de regels
voor handel in bedreigde dier- en plantensoorten.
Verder wordt een bijdrage verstrekt voor de implementatie van de aan
biodiversiteit gerelateerde onderdelen van de VN Agenda 2030 voor
duurzame ontwikkeling en de daaraan gekoppelde doelstellingen
(Sustainable Development Goals). Zo wordt er internationaal aandacht
besteed aan de synergie tussen natuur en voedselproductie en integraal
landgebruik. Ook wordt gewerkt aan het beperken van de ecologische
voetafdruk van Nederland door het tegengaan van ontbossing, het
bevorderen van duurzaam bosbeheer en het verduurzamen van de
productie van en de handel in de belangrijkste handelsketens die in relatie
tot ontbossing en duurzaam bosbeheer van grote invloed zijn, zoals die
van palmolie, soja en hout (inclusief houtige biomassa voor energiedoeleinden). Het verduurzamen van deze handelsketens wordt samen met het
bedrijfsleven en NGO’s opgepakt. Het totale geraamde opdrachtenbudget
bedraagt ca. € 3,7 mln.
Natuur en biodiversiteit op land
Het Rijk heeft met de decentralisatie van het natuurbeleid naar de
provincies een beperkte rol bij natuur en biodiversiteit op land. Het Rijk is
verantwoordelijk voor de kaders van behoud, versterken en duurzaam
benutten van de nationale natuur en biodiversiteit. Zo is het aanwijzen
van Natura 2000 gebieden en het onderhouden van deze besluiten de
verantwoordelijkheid van LNV. Tevens is LNV verantwoordelijk voor
rapportage aan de Europese Commissie over de «staat van instandhouding» van beschermde soorten in het kader van de Vogel- en
Habitatrichtlijn. Daarnaast wordt Project Mainport Rotterdam voor het
onderdeel ontwikkeling 750 hectare natuur- en recreatiegebied afgrond in
de periode tot en met 2020 (ca. € 8 mln. per jaar).
Het totale geraamde opdrachtenbudget bedraagt in 2019 ca. € 11,0 mln.
Natuur en biodiversiteit op land; Caribisch Nederland
LNV is op grond van de Wet grondslagen natuurbeheer en bescherming
BES verantwoordelijk voor de implementatie van Internationale verdragen
in Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba; BES). Het
opdrachtenbudget wordt voor bovengenoemde onderwerpen ingezet.
Bijdragen aan mede overheden
Natuur en biodiversiteit op land (in Caribisch Nederland)
Voor de periode 2014–2017 is eenmalig een bedrag toegezegd van € 7,5
mln. voor natuurprojecten in Caribisch Nederland. De doelen die hiermee
worden nagestreefd zijn: behoud van koraal, in het bijzonder erosiebestrijding; duurzaam gebruik van natuur bijvoorbeeld door de toegankelijkheid te vergroten; synergie tussen natuur en landgebruik (landbouw en
toerisme). De uitgaven zijn voor uitfinanciering van in dit kader verstrekte
toezeggingen uit de periode 2014–2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

47

Bijdrage ZBO’s/RWT’s
Staatsbosbeheer
Het betreft een bijdrage aan de organisatiekosten van Staatsbosbeheer en
voor aanvullende rijksopdrachten aan Staatsbosbeheer, zoals bijvoorbeeld
het nationale parken bureau, de nationale boomfeestdag en het beheer
van rijksmonumenten.
Bijdragen aan (internationale) organisaties
Contributies
Nederland is partij bij een aantal internationale verdragen met als doel dat
de mondiale biodiversiteit en de relatie die dit met de Nederlandse
biodiversiteit heeft, behouden wordt. Ondertekening en toetreding bij een
verdrag leidt tot contributieverplichting aan de betreffende organisatie.
Uit deze post worden de contributies betaald aan (inter)nationale
organisaties zoals United Nations Environment Programme, Wetlands
International en International Union for Conservation of Nature
Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De bijdrage is onder meer voor de uitvoering van taken voor het
versterken van de natuur en biodiversiteit, uitvoering van de natuurwetgeving en uitvoering van CITES.
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
De NVWA levert een bijdrage aan duurzame instandhouding van de
biodiversiteit, tegengaan van illegale handel en bezit van bedreigde dieren plantensoorten en producten daarvan, tegengaan van illegale handel in
hout(producten) en toezien op rechtmatig gebruik van natuursubsidies.
Het betreft handhaving op de Wet natuurbescherming, FLEGT en
CITES-regelgeving. De NVWA opereert in een handhavingsketen van
partijen zoals Douane, Politie, OM, Staatsbosbeheer, Kustwacht, RVO.nl en
omgevingsdiensten.
Toelichting op de ontvangsten
Landinrichtingsrente
Tot aan de start van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG) in 2007
werd wettelijke landinrichting uitgevoerd op basis van de Landinrichtingswet. Op grond van deze wet schiet het Rijk de kosten van een
landinrichting voor en worden de kosten daarna door de gezamenlijke
eigenaren terugbetaald. Dit gebeurt door middel van de zogenaamde
landinrichtingsrente waarbij wordt voorzien dat het Rijk in een aflopende
reeks nog circa 25 jaar landinrichtingsrente zal ontvangen.
Verkoop gronden
Op grond van het regeerakkoord uit 2010 is er sprake van een inkomenstaakstelling uit de verkoop van gronden van de ZBO’s Bureau Beheer
Landbouwgronden en Staatsbosbeheer of via overige inkomstenbronnen.
Extracomptabele fiscale regelingen
Naast de in dit begrotingsartikel genoemde instrumenten, zijn er fiscale
regelingen die betrekking hebben op dit beleidsterrein. In onderstaande
tabel is ter informatie het budgettaire belang van deze regelingen
vermeld. De cijfers zijn ontleend aan de corresponderende bijlage «Fiscale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

48

regelingen» in de Miljoenennota. De fiscale regelingen die niet in
onderstaande tabel zijn opgenomen, maar wel op dit beleidsartikel
betrekking hebben, zijn:
• Vrijstelling bos- en natuurterreinen box 3
• OVB (overdrachtsbelasting) Vrijstelling inrichting landelijk gebied
• OVB Vrijstelling Bureau Beheer Landbouwgronden
• OVB Vrijstelling natuurgrond
Voor een beschrijving van de regelingen, de doelstelling, de ramingsgrond, een verwijzing naar de laatst uitgevoerde evaluatie en het beoogde
jaar van afronding van de volgende evaluatie wordt verwezen naar de
bijlage bij de Miljoenennota «Toelichting op de fiscale regelingen».
Tabel Fiscale regelingen 2017–2019, budgettair belang op transactiebasis in lopende prijzen (x € miljoen)1
2017

2018

2019

2

2

2

Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer

7

11

11

Natuurschoonwet

37

37

38

Bosbouwvrijstelling

1

[–] = regeling is in dat jaar niet van toepassing; [0] = budgettair belang van de regeling bedraagt in dat jaar afgerond nihil.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

49

4. NIET-BELEIDSARTIKELEN
50 Apparaat
Op dit artikel zijn de personele- en materiële uitgaven en ontvangsten van
LNV geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement
(Directoraten-Generaal en stafdirecties). De uitgaven aan externe inhuur,
de uitgaven aan ICT en de bijdragen aan shared service organisaties
(SSO’s) worden apart inzichtelijk gemaakt en meerjarig geraamd. Tevens
bevat dit artikel onder SSO DICTU een raming voor de bijdragen aan
agentschappen voor zover het opdrachten betreft ten behoeve van het
kernministerie LNV.
Apparaatsuitgaven kerndepartement en diensten (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

2023

VERPLICHTINGEN

2017

41.354

108.907

107.302

105.525

105.525

105.525

UITGAVEN

41.354

108.907

107.302

105.525

105.525

105.525

Personele uitgaven

35.303

73.513

73.383

73.392

73.392

73.392

– waarvan eigen personeel

28.216

65.197

65.431

65.440

65.440

65.440

– waarvan externe inhuur

1.207

2.150

2.150

2.150

2.150

2.150

– waarvan overige personele
uitgaven

5.880

6.166

5.802

5.802

5.802

5.802

Materiële uitgaven

6.051

35.394

33.919

32.133

32.133

32.133

802

520

520

520

520

520

2.674

11.873

11.873

11.873

11.873

11.873

11.772

11.772

11.772

11.772

11.772

– waarvan ICT1
– waarvan bijdrage aan SSO’s
(exclusief DICTU)
– waarvan SSO DICTU
– waarvan overige materiële
uitgaven

2.575

11.229

9.754

7.968

7.968

7.968

ONTVANGSTEN

1.500

2.786

2.786

2.793

2.786

3.431

1
Het totaal van de ICT uitgaven van het kerndepartement en buitendiensten bestaan uit de ICT-uitgaven geraamd onder de post materiële uitgaven
en de bijdrage aan de SSO DICTU.

De standen voor 2018 vallen formeel niet onder het begrotingshoofdstuk van LNV, maar worden hier voor de inzichtelijkheid wel getoond. De
vermoedelijke uitkomsten voor 2018 vallen formeel onder artikel 42 van de begroting van EZK en zullen op die plek ook worden verantwoord
middels achtereenvolgens de tweede suppletoire wet en de Slotwet/Jaarverslag 2018 EZK. In 2017 vielen de apparaatsuitgaven voor LNV onder
artikel 40 op de begroting van EZK.

Toelichting op de uitgaven
Personele uitgaven
Betreft alle personeelsuitgaven voor het kerndepartement en de diensten.
Deze uitgaven zijn inclusief het LNV-deel van de uitgaven die worden
gedaan voor de dienstonderdelen die samen worden gedeeld met het
Ministerie van EZK (Kamerstuk 34 775-XIII, nr. 138). Deze gezamenlijke
onderdelen (o.a. directie Bedrijfsvoering, directie Wetgeving en Juridische
Zaken) zijn formeel opgehangen onder het Ministerie van EZK. De kosten
van de gezamenlijke onderdelen worden volgens een verdeelsleutel aan
de begrotingen van LNV en EZK toegedeeld. Overschrijdingen,
meevallers, taakstellingen, etc. bij deze onderdelen worden door beide
departementen gezamenlijk gedragen. De personele uitgaven zijn in 2018
lager ten opzichte van 2019 e.v. doordat een gedeelte van de uitgaven
(waaronder de dienstonderdelen die samen worden gedeeld met het
Ministerie van EZK) nog niet uitgesplitst waren en daardoor onder EZK
vielen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

50

Materiële uitgaven
Betreft de materiële uitgaven van de ondersteunende processen voor het
kerndepartement en de buitendiensten. Ook hier geldt dat de uitgaven
inclusief het LNV-deel van de uitgaven van de gezamenlijke onderdelen
van EZK en LNV zijn. De materiële uitgaven in 2018 zijn lager ten opzichte
van 2019 e.v. doordat een gedeelte van de uitgaven (waaronder ICT
kosten) nog niet uitgesplitst waren en daardoor onder EZK vielen.
Toelichting op de ontvangsten
De ontvangsten van het kerndepartement bestaan onder andere uit
ontvangsten voor detacheringen en ontvangsten voor doorbelaste kosten.
Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen, ZBO’s en RWT’s
De onderstaande tabel geeft de totale apparaatsuitgaven voor LNV weer.
Hierbij zijn de apparaatsuitgaven voor het kernministerie alsmede de
apparaatskosten van de agentschappen en de ZBO’s en RWT’s (voor zover
deze via de Rijksbegroting gefinancierd worden) weergegeven.
Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen, ZBO’s en RWT’s (bedragen x € 1.000)
2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

1. Apparaatsuitgaven Departement

41.354

108.907

107.302

105.525

105.525

105.525

Kerndepartement (beleid en staf)

41.354

108.907

107.302

105.525

105.525

105.525

2. Apparaatskosten Agentschappen

326.721

333.073

345.581

332.930

333.483

333.683

340.076

Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA)

326.721

333.073

345.581

332.930

333.483

333.683

340.076

3. Apparaatskosten ZBO’s en
RWT’s

323.937

330.948

Staatsbosbeheer

88.865

83.498

778

734

Ctgb (College voor de toelating
van gewasbeschermingsmiddelen en biociden)

15.094

15.816

Wageningen Research

219.200

230.900

Raad voor Plantenrassen

De standen voor 2017 en 2018 vallen formeel niet onder het begrotingshoofdstuk van LNV, maar worden hier voor de inzichtelijkheid wel getoond.
De vermoedelijke uitkomsten voor 2018 vallen formeel onder artikel 42 van de begroting van EZK en zullen op die plek ook worden verantwoord
middels achtereenvolgens de tweede suppletoire wet en de Slotwet/Jaarverslag 2018 EZK. In 2017 vielen de apparaatsuitgaven voor LNV onder
artikel 40 op de begroting van EZK.

In de tabel zijn onder andere de personele en materiële apparaatskosten
van de agentschappen, ZBO’s en RWT’s vermeld. Echter, deze apparaatskosten worden niet alleen door LNV gefinancierd, maar ook door andere
opdrachtgevende ministeries en derden. In de betreffende agentschapsparagrafen en de bijlage ZBO’s en RWT’s wordt dit nader toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

51

Tabel apparaatsuitgaven per dienstonderdeel van het kerndepartement en diensten
(bedragen x € 1.000)
2019
Totaal apparaat

108.907

DG Agro en Natuur

41.246

Kerndepartement overig en diensten

67.661

Dit betreft de personeelsuitgaven van het kerndepartement en diensten.
Materiële kosten worden verantwoord op het onderdeel kerndepartement
en diensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

52

51 Nog onverdeeld
Artikel 51 (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

2023

VERPLICHTINGEN

2017

33.650

31.204

14.078

9.077

9.099

9.099

UITGAVEN

33.650

31.204

14.078

9.077

9.099

9.099

33.650

31.204

14.078

9.077

9.099

9.099

51.10 Prijsbijstelling
51.20 Loonbijstelling
51.30 Onvoorzien
51.40 Nog te verdelen

De standen voor 2018 vallen formeel niet onder het begrotingshoofdstuk van LNV, maar worden hier voor de inzichtelijkheid wel getoond. De
vermoedelijke uitkomsten voor 2018 vallen formeel onder artikel 43 van de begroting van EZK en zullen op die plek ook worden verantwoord
middels achtereenvolgens de tweede suppletoire wet en de Slotwet/Jaarverslag 2018 EZK.

Dit artikel is een administratief begrotingstechnisch artikel. Dit betekent
dat er geen daadwerkelijke uitgaven ten laste van artikel 51 worden
gedaan. Vanuit dit artikel vinden overboekingen van loon- en prijsbijstellingen naar de loon- en prijsgevoelige artikelen binnen de begroting
plaats. Ook worden er taakstellingen of extra middelen op dit artikel
geplaatst die nog niet aan de beleidsartikelen zijn toegevoegd.
Het budget op het artikel Nog onverdeeld betreft hoofdzakelijk het restant
van de bij Voorjaarsnota toegekende middelen voor de herinrichting van
LNV/EZK. Een groot deel van de toegekende middelen is verdeeld over de
andere begrotingsartikelen. Het hier nog resterende bedrag betreft met
name de voor de inrichting van LNV geraamde investeringen in ICT. Deze
gelden zullen bij Najaarsnota (voor 2018) en Voorjaarsnota 2019 worden
verdeeld naar de relevante onderdelen.
Regionale opgaven
De Minister van LNV coördineert in het kabinet de besluitvorming over de
Regio Envelop (ad. € 950 mln.) in overleg met de Minister van BZK. Om
deze rol tot uitdrukking te brengen worden middelen uit de Regio Envelop
vanaf de Aanvullende Post eerst overgeboekt naar artikel 51 op de LNV
begroting en vanaf hier uitgekeerd naar het Gemeente- of Provinciefonds
dan wel naar de begroting van een ander departement. Dit artikel is dus
tevens verdeelartikel voor de middelen uit de Regio Envelop.
De regio is de omgeving waar maatschappelijke opgaven (kansen én
uitdagingen) samenkomen, of het nu gaat om het stimuleren van de
economie, het oplossen van ecologische uitdagingen of het versterken
van de sociale cohesie. Als Rijk, regionale overheden en de bedrijven,
kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties in regio’s samen
optrekken om deze opgaven aan te pakken, kunnen we meer doen voor de
regio en dragen we bij aan de brede welvaart in Nederland. Met de Regio
Deals wil het kabinet in partnerschap met de regio’s meervoudige
opgaven aanpakken die bijdragen aan de brede welvaart. Samen met
publieke en private partners werken we aan een integrale aanpak van
ecologische, economische en sociale opgaven die in de regio spelen.
Bij de formatie is uitvoerig stilgestaan bij de uitdagingen waar de regio’s
voor staan. Het kabinet is er voor heel Nederland, voor stedelijke regio’s
en voor het landelijk gebied. Vanuit samenhang, krachtenbundeling en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

53

gedeelde belangen, niet vanuit tegenstellingen. Hier is een nieuwe taak uit
voortgekomen die bij het constituerend beraad aan de portefeuille van het
Ministerie van LNV is toegevoegd: regie aanpak regionale knelpunten en
regionale deals.
Voor meer uitleg over de regionale opgaven zie bijlage 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

54

5. BEGROTING AGENTSCHAPPEN
Aansluiting raming begroting agentschappen met financiering
door moederdepartement LNV
A – Begroting agentschappen 2019
Bedragen x € 1.000

Bijdrage
moederdepartement
(LNV)

Bijdrage
overige
departementen

Bijdrage
derden

Overige
baten

Totale baten

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

171.728

90.786

103.418

0

365.932

Totaal

171.728

90.786

103.418

0

365.932

B – Bijdragen aan agentschappen per begrotingsartikel LNV (begroting 2019)
Bedragen x € 1.000

Raming
Ontwerpbegroting 2019

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)

171.728

Art. 11 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens

168.767

Art. 12 Natuur en biodiversiteit

9.557

Af: BTW-compensatie

– 6.596

Totaal geraamde bijdrage ten laste van de begrotingsartikelen

171.728

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

55

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
Begroting agentschap 2019 (bedragen x € 1.000)
2017
Stand
Slotwet

2018
Stand
vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2023

137.059

151.705

171.728

159.330

159.281

159.282

165.576

Baten
Omzet moederdepartement
Omzet overige departementen

84.368

84.491

90.786

89.515

89.515

89.520

89.520

Omzet derden

100.579

100.343

103.418

103.418

103.418

103.418

103.418

Rentebaten
Vrijval voorzieningen

4.656

Bijzondere baten

17.495

12.300

0

0

0

0

0

Totaal baten

344.157

348.839

365.932

352.263

352.214

352.220

358.514

Apparaatskosten

326.721

333.073

345.581

332.930

333.483

333.683

340.076

Personele kosten

209.024

216.142

205.270

192.880

192.831

192.832

199.126

Waarvan eigen personeel

180.125

178.955

171.390

163.500

163.451

163.452

169.746

Waarvan externe inhuur

18.658

27.841

20.581

16.081

16.081

16.081

16.081

Lasten

Waarvan overige personele
kosten

10.241

9.346

13.299

13.299

13.299

13.299

13.299

Materiële kosten

117.697

116.931

140.311

140.050

140.652

140.852

140.950

Waarvan bijdrage aan SSO’s

41.866

40.301

47.166

45.366

45.366

45.366

45.366

Waarvan overige materiële
kosten

75.831

76.630

93.145

94.684

95.286

95.486

95.584

Rentelasten

112

99

98

98

98

98

98

Afschrijvingskosten

10.847

15.167

19.753

18.736

18.134

17.939

17.841

Materieel

6.357

6.534

5.489

4.472

3.870

3.676

3.577

0

0

0

0

0

0

0

Waarvan apparaat ICT
Immaterieel

4.490

8.633

14.264

14.264

14.264

14.264

14.264

Overige kosten

431

500

500

500

500

500

500

– Dotaties voorzieningen

129

500

500

500

500

500

500

– Bijzondere lasten
Totaal lasten

Saldo van baten en lasten

302

0

0

0

0

0

0

338.111

348.839

365.932

352.264

352.215

352.221

358.515

6.046

0

0

0

0

0

0

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
De NVWA bewaakt de veiligheid van voedsel, de gezondheid van dieren
en planten, het dierenwelzijn en handhaaft de natuurwetgeving. De NVWA
streeft naar effectief toezicht binnen de gegeven financiële kaders, met
adequate beheersing van budgettaire en bedrijfsmatige risico’s waarbij
gestreefd wordt naar een meerjarige stabiele formatieve omvang. De post
omzet moederdepartement ad € 171,7 mln. is gerelateerd aan de
opbrengsten voortvloeiend uit het opdrachtenpakket dat met het
moederdepartement is afgesproken. Hierbij is rekening gehouden met een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

56

bijdrage van € 6,0 mln. inzet extra middelen en € 18,2 mln. voor inzet
Brexit. De bijdrage van LNV in de hogere kosten van ICT-beheer van
€ 15,4 mln., die voorheen onder de bijzondere baten verantwoord werd, is
als gevolg van het structurele karakter opgenomen onder omzet moederdepartement. Deze bijdrage van LNV aan deze ICT-kosten vormt onderdeel
van de maatregelen uit 2016 om te komen tot een financieel gezonde en
toekomstbestendige NVWA.
In de onderstaande tabel is de verwachte omzet moederdepartement per
product opgenomen. Met ingang van 2018 is de producten- en dienstencatalogus van de NVWA aangepast. De acht bestaande producten zijn
vervangen door twee nieuwe producten: handhaven en keuren waarbij
het product keuren is onderverdeeld in 3 categorieën. Onder de post
«Overig» zijn opbrengsten geraamd die niet op basis van een uurtarief in
rekening worden gebracht, zoals directe bijdragen voor uitbesteed
onderzoek en voor andere kosten.
Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
2017
Stand
Slotwet

2018
Stand
vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2023

Handhaven

76.245

103.303

91.771

91.725

91.726

97.581

Keuren

30.778

Keuren certificering op afstand

580

515

515

515

548

Keuren import

285

253

253

253

269

Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

6.885

6.116

6.113

6.113

6.504

Overig

24.967

44.682

60.675

60.675

60.675

60.675

60.675

Totaal

143.349

151.705

171.728

159.330

159.281

159.282

165.576

Omzet overige departementen
De NVWA bewaakt de veiligheid van voedsel- en consumentenproducten.
De omzet overige departementen ad € 90,8 mln. bestaat uit de bijdrage
van VWS (€ 86,7 mln., inclusief € 3 mln. inzet extra middelen), de bijdrage
van EZK (€ 0,7 mln.), een bijdrage van het Diergezondheidsfonds (€ 0,9
mln.), en een provinciale bijdrage (€ 2,5 mln.) voor de uitvoering van
taken in het kader van Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb). De
toename van «Overige omzet» is het gevolg van de voorgenomen
uitplaatsing in 2019 van het laboratorium voor voeder- en voedselveiligheid van NVWA naar het RIKILT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

57

Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
2017
Stand
Slotwet

2018
Stand
vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2023

Handhaven

52.810

65.973

64.640

64.640

64.640

64.640

Keuren

21.318

Keuren certificering op afstand

73

73

73

73

73

Keuren import

618

618

618

618

618

Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

1.288

1.288

1.288

1.288

1.288

Overig

10.378

10.363

22.834

22.896

22.896

22.901

22.901

Totaal

82.541

84.491

90.786

89.515

89.515

89.520

89.520

Omzet derden
De omzet derden ad € 103,4 mln. bestaat uit opbrengsten retributies
NVWA, retributies Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector (KDS) en overige
baten. Het bedrijfsleven betaalt retributies voor de diensten die de NVWA
en KDS verrichten, bijvoorbeeld voor toezicht in de vorm van inspecties
en keuringen bij import, export en slachthuizen. Uitgaande van een
stabiele marktvraag en de voorgenomen tarieven 2018 wordt een omzet
geraamd van € 83,2 mln. aan retributies NVWA. Daarnaast ontvangt de
NVWA € 17,9 mln. aan retributies KDS. Naast de retributieopbrengsten
realiseert de NVWA ook nog voor € 2,3 mln. aan overige baten. Deze
bestaan voornamelijk uit opbrengsten voor de uitvoering van projecten
voor met name de Europese Commissie.
Rentebaten
Er zijn geen rentebaten begroot. De rentepercentages die door het
Ministerie van Financiën dagelijks worden vastgesteld liggen rond de 0%.
Bijzondere baten
De bijdrage van LNV in de ICT-kosten van € 15,4 mln., die voorheen onder
de bijzondere baten verantwoord werd, is als gevolg van het structurele
karakter opgenomen onder omzet moederdepartement.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De personele kosten bestaan uit € 171,4 mln. salariskosten en kosten
woon-werkverkeer en € 13,3 mln. overige personeel gerelateerde kosten,
waaronder reis- en verblijfkosten, opleidingen e.d. De verwachte
gemiddelde bezetting van de NVWA voor 2019 is 2.350 fte, waarvan 2.159
fte eigen (ambtelijk) personeel. De gemiddelde ambtelijke personeelskosten in 2019 zijn € 79.399 per fte. De stijging wordt veroorzaakt door
een gemiddelde CAO-loonsverhoging van circa 4,5% in 2019.
De inhuur van externen ad € 20,6 mln. betreft met name tijdelijke inhuur
voor ondersteuning bij de uitvoering van NVWA 2020 en ondersteuning
van de bedrijfsvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

58

Materiële kosten
De materiële kosten bestaan uit bijdragen aan Shared Service Organisaties (SSO’s) en overige kosten. Voor SSO’s is € 47,2 mln. aan kosten
begroot. Dit betreft de bijdrage van € 37,2 mln. aan DICTU voor
ICT-beheer en € 10,0 mln. aan het Rijks Vastgoed Bedrijf (RVB) voor
huurkosten kantoorpanden en laboratoria. De NVWA heeft geen panden in
eigendom. De € 93,1 mln. voor overige materiële kosten bestaan
voornamelijk uit uitbesteed onderzoek (€ 33,2 mln.), inzet practitioners
(€ 17,6 mln.) en uitbesteding (€ 20,9 mln.) waaronder KDS (€ 17,9 mln.),
overige specifieke kosten (€ 6,6 mln.), bureaukosten (€ 3,3 mln.) en
diverse materiële kosten (€ 11,5 mln.). De stijging van de materiële kosten
komt voornamelijk door de voorgenomen uitplaatsing van het laboratorium voor voeder- en voedselveiligheid van NVWA naar het RIKILT.
Daarnaast is de NVWA overgestapt van aankoop naar het leasen van
dienstauto’s en is de NVWA meer aangewezen op de flexibele schil van
dierenartsen in de vorm van practitioners die beide onder materiële
kosten verantwoord worden.
Rentelasten
De rentelasten vloeien voort uit rentedragend vermogen waarvan het
rentepercentage varieert tussen 0,0% en 1,34%.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten voor materiële en immateriële activa bedragen
respectievelijk € 5,5 mln. en € 14,3 mln. Met ingang van 2017 worden de
dienstauto’s geleased in plaats van aangekocht. Als gevolg hiervan dalen
de materiële afschrijvingskosten. De immateriële afschrijvingskosten
stijgen als gevolg van het op niveau brengen van de ICT-voorzieningen in
het kader van NVWA 2020.
De materiële vaste activa worden lineair afgeschreven waarbij de
afschrijvingstermijn van de verschillende soorten activa ligt tussen 4 en 10
jaar. De immateriële vaste activa hebben een afschrijvingstermijn van 4
jaar.
Dotaties aan voorzieningen
Dit betreft de dotatie aan de voorziening claims, geschillen en rechtsgedingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

59

Kasstroomoverzicht over het jaar 2019 (bedragen x € 1.000)

1.

2017
2018
Stand
Stand
slotwet vastgestelde
begroting

20191

2020

2021

2022

2023

Rekening courant RHB
1 januari (incl. deposito)

64.362

64.535

66.831

73.545

71.255

65.444

63.096

+/+ totaal ontvangsten
operationele kasstroom

327.670

348.839

365.932

352.263

352.214

352.220

358.514

– 313.137

– 333.672

– 346.179

– 333.528

– 334.081

– 334.281

– 340.674

14.533

15.167

19.753

18.736

18.134

17.939

17.841

–/– totaal investeringen

– 17.976

– 11.825

– 15.315

– 15.315

– 15.315

– 15.315

– 15.315

+/+ totaal boekwaarde
desinvesteringen

5.295

1.855

3.408

2.625

0

0

0

–/– totaal uitgaven operationele kasstroom
2.

3.

Totaal operationele
kasstroom

Totaal investeringskasstroom

– 12.681

– 9.970

– 11.907

– 12.690

– 15.315

– 15.315

– 15.315

–/– eenmalige uitkering aan
moederdepartement

0

0

0

0

0

0

0

+/+ eenmalige storting door
moederdepartement

0

0

0

0

0

0

0

–/– aflossingen op leningen

– 13.452

– 14.726

– 16.446

– 18.251

– 18.545

– 14.887

– 11.317

+/+ beroep op leenfaciliteit

11.560

11.825

15.315

9.915

9.915

9.915

9.915

4.

Totaal financieringskasstroom

– 1.892

– 2.901

– 1.131

– 8.336

– 8.630

– 4.972

– 1.402

5.

Rekening courant RHB
31 december (incl. deposito)
(=1+2+3+4)

64.322

66.831

73.545

71.255

65.444

63.096

64.220

1
Door wijziging van de afschrijvingstermijn dienstauto’s van 5 naar 4 jaar stijgt in 2019 de desinvestering eenmalig. In 2017 is de NVWA overgestapt van aankoop naar leasen van dienstauto’s waardoor vanaf 2021 de desinvesteringen vervallen.

Operationele kasstroom
De netto operationele kasstroom 2019 bedraagt € 19,8 mln.
Investeringskasstroom
Materiële activa
De investeringen in het laboratoriuminventaris bedragen € 1,1 mln. en
betreffen vooral vervangingsinvesteringen. De investeringen in aanpassingen van gebouwen, aanschaf van hardware, vaartuigen, kantoorinventaris en controleapparatuur bedragen € 3,4 mln. Met ingang van 2017
worden de dienstauto’s geleased in plaats van aangekocht. Als gevolg
hiervan dalen de investeringsbedragen en worden de desinvesteringsbedragen op termijn nul.
Immateriële activa
De investeringen in Inspect bedragen € 7,9 mln. Naast Inspect beschikt de
NVWA over systemen die geen onderdeel van Inspect zijn, maar essentieel zijn voor het functioneren van de NVWA zoals de informatievoorziening van de divisie Laboratoria en het realiseren van aansluiting op de
nieuwe EU IMSOC-voorziening voortvloeiend uit de nieuwe controleverordening met betrekking tot import/export.
Daarnaast zijn er reeds lopende programma’s waarvoor investeringen zijn
voorzien van € 2,9 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

60

Financieringskasstroom
De financieringskasstroom van – € 1,1 mln. geeft het saldo weer van de
benodigde leningen en de aflossing op de lopende leningen.
Overzicht doelmatigheidsindicatoren
2017
Slotwet

2018
Stand
vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2023

99,16

100,53

104,29

104,29

104,29

104,29

104,29

105,41

106,87

110,86

110,86

110,86

110,86

110,86

Handhaven

129,1

188,4

175,5

175,5

175,5

181,3

Keuren

149,6

Gemiddelde kostprijs (€/uur)
Tarieven
Index 2012 = € 94,07 = 100
Omzet per productgroep (in €
mln.)

Keuren certificering op afstand

6,6

6,6

6,6

6,6

6,6

Keuren import

11,8

11,8

11,8

11,8

11,8

Keuren export, slachthuizen en
overige activiteiten

57,7

56,9

56,9

56,9

57,3

FTE
Aantal FTE (excl. Externe inhuur)1

2.373

2.335

2.159

2.059

2.059

2.059

2.138

1.848/525

1.818/517

1.689/470

1.612/447

1.611/448

1.611/448

1.673/465

75.915

75.622

79.399

79.399

79.399

79.399

79.399

1,76%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Afhandelsnelheid informatieverzoeken, klachten en meldingen

84%

85%

90%

93%

95%

95%

95%

Tijdig betaalde facturen (< 30
dagen)

97%

95%

95%

95%

95%

95%

95%

Verhouding FTE direct/indirect
(exclusief externe inhuur)
Salariskosten per fte
Saldo van baten en lasten
Saldo van baten en lasten als %
van de totale baten
Kwaliteit

1

De gerealiseerde gemiddelde bezetting is niet alleen exclusief herplaatsingskandidaten, maar ook exclusief VanWerkNaarWerk-kandidaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

61

6. BEGROTING DIERGEZONDHEIDSFONDS
Leeswijzer
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Begrotingsstructuur DGF;
2. Relatie DGF-begroting met de LNV-begroting;
3. Groeiparagraaf.
1. Begrotingsstructuur DGF
Inleiding en achtergrond
Vanuit het Diergezondheidsfonds (DGF) worden de kosten betaald die
verband houden met de bestrijding, bewaking en preventie van besmettelijke dierziekten en zoönosen.
In dit onderdeel wordt een korte inleiding en achtergrond gegeven ten
aanzien van de uitgaven en de financiering van het DGF.
Beleidsartikel
Aansluitend op de inleiding en achtergrond volgt beleidsartikel 1:
Bewaking en bestrijding van dierziekten en voorkomen en verminderen
van welzijnsproblemen. Voor het beleidsartikel is een algemene
doelstelling en een beschrijving van de rol en verantwoordelijkheid van de
bewindspersoon opgenomen. Voor het beleidsartikel zijn de beleidswijzigingen apart opgenomen onder het kopje beleidswijzigingen. In de tabel
budgettaire gevolgen van beleid zijn de uitgaven van het beleidsartikel
onderverdeeld naar de volgende categorieën: bewaking van dierziekten,
bestrijding van dierziekten, voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen en overig. De ontvangsten zijn onderverdeeld in ontvangsten van
LNV, EU en de sector. Het begin en het vermoedelijke eindsaldo van het
DGF in 2018 is vermeld en toegelicht. Daarnaast worden wijzigingen in
uitgaven en ontvangsten toegelicht. De te verwachten ontvangsten van de
sector in 2018 en 2019 zijn toelicht in een separaat tabel.
2. Relatie tussen de DGF-begroting en de LNV-begroting
Het DGF is een apart begrotingshoofdstuk net zoals de LNV-begroting een
apart begrotingshoofdstuk is. Het dierziektenbeleid wordt weergegeven in
artikel 11 van de LNV-begroting. De LNV-bijdrage aan het DGF is als
uitgave bij LNV beleidsartikel 11 opgenomen (bijdrage aan andere
begrotingshoofdstukken). Deze bijdrage wordt vervolgens als ontvangst
opgenomen in de DGF-begroting in de tabel budgettaire gevolgen van
beleid.
3. Groeiparagraaf
Conform de geldende systematiek worden de ontvangsten gelijk gesteld
aan de uitgaven. In de voorliggende begroting is dan ook geen prognose
opgenomen voor de ontvangsten inclusief de sectorbijdragen in de jaren
2018 en 2019. Het saldo DGF van 2017 is conform de vigerende systematiek toegevoegd aande DGF-uitgaven en -ontvangsten in 2018 Over de
sytematiek en presentatie van de DGF begroting wordt met het Ministerie
van Financiën overleg gevoerd.
Inleiding en achtergrond
Vanuit het DGF worden de kosten betaald die verband houden met de
bestrijding, bewaking en preventie van besmettelijke dierziekten en
zoönosen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

62

Uitbraken van besmettelijke dierziekten kunnen een grote impact op de
Nederlandse samenleving als geheel en op de agrarische sector in het
bijzonder hebben, inclusief de aanverwante voedselverwerkende
industrie. Voor dergelijke potentieel snel om zich heen grijpende
dierziekten gelden speciale bestrijdings- en preventieregimes die
grotendeels in Europese regelgeving zijn voorgeschreven. Bij een aantal
van deze dierziekten bevat de Europese regelgeving een plicht tot
bestrijding. Daarnaast kan sprake zijn van een plicht tot het nemen van
preventieve maatregelen, zoals onderzoek naar de aan- of afwezigheid
van een dierziekte via het monitoren van (een selectie van) dieren.
De verdeling van de kosten tussen bedrijfsleven en het Rijk is vastgelegd
in het «Convenant financiering bestrijding besmettelijke dierziekten
2015–2019» (Kamerstuk 29 683, nr. 198). De kosten van bewaking van
dierziekten worden in beginsel 50% door het Rijk en 50% door het
bedrijfsleven gefinancierd met uitzondering van de bewakingsprogramma’s die LNV heeft overgenomen van de voormalige productschappen. Het gaat hierbij om het voorkomen en/of bestrijden van
dierziekten waaronder de ziekte van Aujeszky, Salmonella (enteritidis, s.e.
en typhimurium, s.t.), Leukose, en een monitoringsprogramma voor
Aviaire Influenza (AI), New Castle Disease (NCD), non-zoönotische
Salmonella, en Mycoplasma. Deze worden voor 100% door de betreffende
sector gefinancierd. De financiering van de kosten van bestrijding is
afhankelijk van de dierziekte en de noodzakelijke voorzieningen. In aanleg
worden deze kosten – tot een per diersoort afgesproken plafondbedrag –
voor 100% doorberekend aan de veehouderijsectoren, met uitzondering
van de kosten van de voorzieningen. Deze worden gefinancierd door
overheid en sector, beide voor 50%. Boven de plafondbedragen draagt de
overheid de resterende kosten. Voor de basismonitoring en de overgenomen PBO-taken zijn de plafonds niet van toepassing.
De voeding van het fonds wordt gevormd door jaarlijkse bijdragen vanuit
de begroting van LNV, de heffingen bij de sector op grond van de
Gezondheids-en welzijnswet voor dieren (Gwwd) en de middelen die de
Europese Unie ter beschikking stelt in verband met het weren en
bestrijden van besmettelijke dierziekten.
De plafondbedragen
De tarieven voor de diergezondheidsheffing voor de jaren 2018 en 2019
voor de diersoorten runderen, varkens, kippen, kalkoenen, eenden,
schapen en geiten worden zodanig vastgesteld dat de totale opbrengst
van de diergezondheidsheffing en de bijdragen van de sectorpartijen,
bedoeld in artikel 2 van het Convenant financiering bestrijding besmettelijke dierziekten 2015–2019 (Staatscourant, 2015, 13794), gerekend over de
jaren 2015 tot en met 2019, niet meer bedraagt dan onderstaande
plafonds:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

63

Plafondbedragen (bedragen x € 1.000)
Sector

Plafondbedragen

Rundveehouderij

23.540

Varkenshouderij

53.447
–

waarvan voor Afrikaanse
Varkenspest en Swine
Vesicular Disease

30.000

Schapen/geitenhouderij

5.074

Pluimveehouderij

47.138
–

waarvan voor Newcastle
Disease

Totaal

2.113
129.199

Beleidsartikel 1 Bewaking en bestrijding van dierziekten en
voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Algemene doelstelling
Bewaking en bestrijding van specifieke dierziekten en het voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van LNV is:
• Verantwoordelijk voor het bestrijden van dierziekten die op basis van
wetgeving verplicht moeten worden bestreden en indirect verantwoordelijk – houders van dieren zijn zelf primair verantwoordelijk – voor
welzijnsaspecten bij de bestrijding.
• Verantwoordelijk voor het tijdig signaleren en afhandelen van
verdenkingen en besmettingen door onderzoek en monitoring/
bewaking van bepaalde dierziekten (bijvoorbeeld Scrapie, Blauwtong,
Brucella melitensis, Klassieke en Afrikaanse varkens pest (KVP en
AVP), Mond-en-klauwzeer (MKZ), Aviaire Influenza (AI, vogelgriep),
ziekte van Aujeszky (ZvA), Salmonella, Mycoplasma en Bovine
Spongiforum Encephalopathy (BSE).
• Verantwoordelijk voor effectieve en doelmatige crisisorganisatie bij
dierziektenuitbraken.
Beleidswijzigingen
Geen wijzigingen in het beleid ten opzichte van 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

64

Budgettaire gevolgen van beleid (bedragen x € 1.000)
2019

20201

2021

2022

2023

53.903

34.585

34.585

34.585

34.585

34.585

53.903

34.585

34.585

34.585

34.585

34.585

2017

2018

12.039

19.396

Verplichtingen

38.600

Uitgaven

38.600

01 Bewaking en bestrijding van
dierziekten en voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen

Beginsaldo DGF 2

Programma-uitgaven:

waarvan juridisch verplicht

70%

Opdrachten
1. Bewaking van dierziekten

20.255

18.811

19.686

19.686

19.686

19.686

19.686

2. Bestrijding van dierziekten

15.088

13.436

12.139

12.139

12.139

12.139

12.139

4. Overig

3.257

2.260

2.760

2.760

2.760

2.760

2.760

Ontvangsten

45.957

34.507

34.585

34.585

34.585

34.585

34.585

Ontvangsten van LNV

21.263

4.387

4.387

10.387

10.387

10.387

10.387

Overige ontvangsten (zoals EU en
sector)

24.694

30.120

30.198

30.198

30.198

30.198

30.198

Eindsaldo DGF

19.396

3. Voorkomen en verminderen
van welzijnsproblemen

Specificatie ontvangsten:

1
De prognose voor 2020 en verdere jaren is voor de totale uitgaven en ontvangsten conform de vigerende begrotingssystematiek gelijk gesteld
aan de begroting 2019.
2
Het eindsaldo DGF per ultimo 2017 ad € 19,396 mln. is bij Voorjaarsnota 2018 als beginsaldo toegevoegd aan de begroting van 2018.

Toelichting uitgaven
De prognoses voor uitgaven wijzigen jaarlijks op een aantal punten,
vooral als gevolg van nieuwe aanbestedingen, op basis van realisatie in
voorgaande jaren of wijzigingen in de verdeling van uitgaven over de
jaren.
Toelichting ontvangsten
De bijdrage LNV is in verband met de voorfinanciering van de sectorbijdrage in voorgaande jaren voor zowel 2018 als 2019 met € 6 mln.
verlaagd tot € 4,4 mln. per jaar. De overige ontvangsten in deze tabel zijn
een sluitpost omdat de totale ontvangsten conform de vigerende
systematiek zijn gelijkgesteld aan de uitgaven. De praktijk laat echter zien
dat het ritme van de ontvangsten niet gelijk is aan de uitgaven.
Gelet op de destijds met betrekking tot de heffingen nog goed te keuren
wijzigingen van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (Gwwd) en
de Wet dieren waren de ontvangsten van de sector in de begroting 2018
als PM-post opgenomen. Inmiddels is de wetgeving aangepast.
Onder hoofdstuk 5 is daarom opgenomen wat naar verwachting voor het
begrotingsjaar 2018 respectievelijk voor 2019 door ontvangsten van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

65

sector moet worden gefinancierd. Deze ontvangsten zullen in veel
gevallen niet in hetzelfde jaar binnen komen. Aangezien de werkelijke
ontvangsten voor een aantal sectoren niet geïnd worden in het jaar
waarvoor ze tot dekking dienen, wijken deze af van de werkelijk te
ontvangen bedragen.
Budgetflexibiliteit
Er zijn doorlopende contracten met bedrijven om bewakingsprogramma’s
uit te voeren en/of om beschikbaar te zijn voor dienstverlening tijdens
crises, waardoor uitgaven voor bijna 70% juridisch verplicht zijn. De
resterende 30% is op basis van het convenant aan bestuurlijke afspraken
gebonden en betreft de jaarlijks terugkerende bestrijdingskosten, de
basismonitoring, de sectorbijdragen aan de Stichting Diergeneesmiddelen
Autoriteit (SDa) en de High Containment Unit (HCU).
Toelichting op de financiële instrumenten
1. Bewaking van dierziekten
Het signaleren van (mogelijke) dierziekten vindt plaats door houders van
dieren, dierenartsen en/of medewerkers van laboratoria/
onderzoeksinstellingen, hetzij op basis van klinische verschijnselen dan
wel op basis van de uitkomsten van laboratoriumonderzoek. In het geval
deze verschijnselen kunnen wijzen op een aangifteplichtige ziekte, dient
dit onmiddellijk bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) te
worden gemeld. Naast de meldplicht worden in opdracht van LNV
bewakings- en monitoringsprogramma’s uitgevoerd die deels door de
Europese Unie (EU) verplicht zijn gesteld ter behoud van de dierziektevrijstatus. Ook een vrijstatus voor de Wereldorganisatie voor diergezondheid
(Office International des Épizooties, OIE) vereist voor sommige ziekten een
monitoringsprogramma. Door bewakingsonderzoeken uit te voeren wordt
het risico dat een ziekte niet of niet tijdig wordt opgemerkt gereduceerd.
De EU en de OIE verlenen onder bepaalde voorwaarden aan lidstaten
officiële erkenningen voor het vrij zijn van besmettelijke dierziekten. De
door de EU erkende statussen «vrij van dierziekten» worden bewaakt op
basis van meldingen van actuele uitbraken en voor bepaalde dierziektendoor het periodiek uitvoeren van bewakingsprogramma’s. Lidstaten zijn
verplicht om uitbraken van ziekten direct te melden aan de EU.
Naast deze officiële vrijstatus zijn er andere redenen voor het uitvoeren
van monitoringprogramma’s, bijvoorbeeld de volksgezondheid of
nationale diergezondheidsbelangen. Zo is voor Nederland de monitoring
op Q-koorts, Mycoplasma gallisepticum en Salmonella s.t./s.e. belangrijk.
In 2019 worden deze monitoringsprogramma’s voortgezet.
Voor een snelle opsporing van dierziekten is de overheid in sterke mate
afhankelijk van de opmerkzaamheid van veehouders en dierenarts en van
hun bereidheid een eventuele verdenking te melden. Hiervoor worden in
aanvulling op de monitoringsprogramma’s, waarbij een aangewezen
aantal bedrijven wordt bemonsterd, zogenaamde «early warning»programma’s uitgevoerd voor AI, KVP en AVP. Deze early warning
verplicht de dierhouder om bij zieke dieren, waarbij AI, KVP of AVP niet
kan worden uitgesloten op basis van het klinische beeld, monsters op te
sturen voor uitsluitingsdiagnostiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

66

Toelichting op de uitgaven
Opdrachten
Het budget voor opdrachten wordt onder meer ingezet voor de volgende
activiteiten:
Uitgaven bewaking van dierziekten (bedragen x € 1.000)
Bewaking van dierziekten
Basismonitoring
Brucella (schaap, geit)

Uitgaven
8.044
450

Blauwtong (rund, schaap, geit)
BSE rund, bij destructor en bij noodslachting

74
2.233

TSE schaap/geit, bij destructor

146

KVP (varkens)

431

AI (bedrijfsmatig pluimvee: early warning)

98

AI (wilde vogels)

80

Q-koorts (melkmonsters)

540

Leukose
Salmonella s.e./ s.t. (pluimvee)

316
5.250

Monitoring AI, NCD, Mycoplasma en niet-zoönotische Salmonella

2.024

Totaal bewaking van dierziekten

19.686

2. Bestrijding van dierziekten
Onder de bestrijding van dierziekten vallen:
Voorzieningen.
• Treffen van voorzieningen om onmiddellijk te kunnen bestrijden;
Verdenkingen.
• Onderzoek naar verschijnselen die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte na een melding door een (vee)houder en/of door
een dierenarts;
• Onderzoek van verdachte dieren;
Bestrijding
• Bestrijding van besmettelijke dierziekten zoals tuberculose, brucellose,
leukose, AI, MKZ en KVP.
Als veehouders verschijnselen signaleren bij hun dieren die kunnen
duiden op een aangifteplichtige dierziekte, is melding daarvan verplicht.
Het onderzoeken van deze meldingen is een belangrijke structurele taak
van de NVWA. Naast dit structureel onderzoeken van verschijnselen bij
dieren als gevolg van een melding, wordt structureel onderzoek uitgevoerd naar brucellose bij runderen als deze runderen binnen een bepaalde
periode hun vrucht hebben verloren. Ook bij een positief testresultaat in
een bewakingsonderzoek van een aangifteplichtige ziekte wordt dit
gemeld bij de NVWA. Indien een bevestigingstest positief is, wordt het
bedrijf door de NVWA besmet verklaard en wordt tot bestrijding
overgegaan.
Zodra sprake is of moet worden uitgegaan van een besmetting, worden
onmiddellijk bestrijdingsmaatregelen getroffen door de (permanente)
crisisorganisatie van LNV. Vertraging van de bestrijding leidt tot meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

67

besmettingen en daarmee tot langduriger bestrijdingsmaatregelen.
Bestrijding vindt plaats volgens Europese bestrijdingsrichtlijnen. De
aanpak is geregeld in diverse draaiboeken van het Ministerie. Op
Rijksoverheid.nl staan de actuele bestrijdingsdraaiboeken.
In bepaalde gevallen kan de inzet van beschermende noodvaccinatie
(vaccinatie «voor het leven») een effectieve bestrijdingsmethode zijn. In
plaats van het in grote aantallen preventief ruimen van dieren kan de
uitbraak bij bepaalde dierziekten tot staan worden gebracht door
vaccinatie, in een bepaalde cirkel rondom besmette bedrijven. Gezonde
gevaccineerde dieren worden niet meer gedood. Op basis van de huidige
EU-regelgeving is beschermende noodvaccinatie mogelijk bij de
bestrijding van uitbraken van MKZ, KVP en AI. Deze aanpak is alleen
uitvoerbaar bij dierziekten waarvoor een effectief en praktisch toepasbaar
vaccin beschikbaar is, te weten MKZ en KVP. De mogelijkheid van
noodvaccinatie is beschreven in de betreffende beleidsdraaiboeken.
Beleidsinstrumenten
Voor de bestrijding van dierziekten staan onder andere de volgende
instrumenten ter beschikking:
• wettelijke verplichting van houders van dieren en dierenartsen om
verschijnselen die duiden op een aangifteplichtige dierziekte te
melden;
• klinische inspectie door een zogenaamde deskundigenteam, bestaande
uit dierenartsen (bedrijfsdierenarts van veehouder, dierenarts van de
Gezondheidsdienst van Dieren en NVWA-dierenarts op bedrijven waar
mogelijk sprake is van aangifteplichtige dierziekten);
• monsternames en diagnostisch onderzoek van afgenomen monsters
bij dieren;
• instellen van stand-still, vervoersverboden, compartimenten;
• vaccineren van dieren;
• onderzoek van dieren op buurt-/contactbedrijven en andere relevante
bedrijven;
• tracering van een besmetting (van en naar);
• doden van besmette dieren en van dieren die een reëel gevaar zijn
voor verspreiding van de besmetting;
• destructie van gedode (besmette) dieren;
• reinigen en ontsmetten van bedrijven.
De grondslag voor de inzet van bovenstaande instrumenten zijn:
• EU-richtlijnen en EU-verordeningen;
• Gezondheids- en welzijnswet voor dieren; Wet Dieren
• (Beleids)draaiboeken;
• crisisorganisatie en voorzieningen.
Toelichting op de uitgaven
Opdrachten
Een mogelijke dierziektecrisis valt niet op voorhand te voorspellen,
daarom kunnen de werkelijke bestrijdingskosten niet worden begroot.
Het budget voor opdrachten voor voorzieningen en verdenkingen wordt
onder meer ingezet voor de volgende activiteiten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

68

Uitgaven bestrijding van dierziekten (bedragen x € 1.000)
Bestrijding van dierziekten

Uitgaven1

Voorzieningen:
Middelenbeheer
Calamiteitenreserve destructie
Waakvlamcontracten
Voorziening vaccinatie ZvA, MKZ en KVP
Overige voorzieningen (HCU)
Subtotaal Voorzieningen

625
1.454
403
2.408
600
5.490

Verdenkingen:
Brucellose (verwerpersonderzoek)2

1.405

AI (LPAI)

479

Diagnostiek verdenkingen3

270

Ziekte van Aujeszky

38

Salmonella verificatieonderzoek leg- en vermeerderingsbedrijven

450

Overige4
Subtotaal Verdenkingen:

487
3.129

Bestrijding:
Jaarlijks terugkerende kosten bestrijding:

1.270

Salmonella
– ruimingskosten
– vergoeding waarde dieren5
Mycoplasma Gallisepticum

500
1.500
250

Subtotaal Bestrijding

3.520

Totaal

12.139

1
Begrote bedragen gebaseerd op gerealiseerde kosten 2013–2016 (zie jaarverslagen DGF),
daarbij rekening houdend met meerjarige trends en structurele veranderingen.
2
Aantal bemonsterde dieren geraamd op 11.000.
3
Met betrekking tot de diagnostiek verdenkingen is een contract gesloten met het Centraal
Veterinair Instituut waarbij naar schatting € 0,6 mln. ten laste van bestrijding dierziekten komt.
Hier valt ook diagnostiek Ziekte van Aujeszky (ZvA) onder. De kosten worden uiteindelijk
afgerekend per diersoort. In bovenstaande begroting is de toerekening al grotendeels doorgevoerd.
4
Onder de post overige bij verdenkingen is een aantal dierziekten samengevoegd ( o.a. KVP,
AVP. SVD, MKZ, NCD, BSE, TSE, Psitacosse, TBC, BT, Rabiës, Brucella en Q-koorts).
5
Betreft 50% cofinanciering door EU en 50% door sector.

3. Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Bij uitbraken van wettelijk te bestrijden dierziekten treden – op basis van
het draaiboek – diverse veterinaire maatregelen in werking. Eén van de
maatregelen is het instellen van een vervoersverbod waardoor in
bepaalde gebieden het vervoer van bepaalde diercategorieën niet meer is
toegestaan dan wel aan stringente voorwaarden is gebonden. Als gevolg
van het vervoersverbod kunnen in deze gebieden welzijns- en huisvestingsproblemen ontstaan (meer of grotere dieren dan de beschikbare

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

69

hokcapaciteit toelaat, met als gevolg onder andere gezondheidsproblemen, agressiviteit, stress etc.).
Opdrachten
Een mogelijke dierziektecrisis valt niet op voorhand te voorspellen,
daarom kunnen de uitgaven voor de daaruit volgende welzijnsmaatregelen niet worden begroot.
4. Overig
Opdrachten
Dit instrument is onder andere voor de financiering van overige uitgaven.
Het budget 2019 voor overige opdrachten wordt onder meer ingezet voor
de volgende activiteiten:
• de sectorbijdragen aan de Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit,
€ 0,4 mln.
• de uitvoeringskosten voor het innen van heffingen, € 1,6 mln.
• de LNV Gezondheidsdienst voor Dieren Percelen (€ 0,8 mln.). Dit
betreft veterinaire kennis (inclusief opleiding) en beleidsadvisering,
deelname aan de zoönosenstructuur, assistentie van de NVWA bij
verdenkingen en de afhaaldienst voor onderzoek dode dieren.
5. Ontvangsten van de sector
Nadere toelichting financiële gevolgen wijziging Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren (Gwwd) en de Wet dieren
Sinds de inwerkingtreding van het wetvoorstel per 1 januari 2018 is het
mogelijk om een heffingstarief reeds na een jaar te wijzigen en er kan een
crisisreserve worden opgebouwd. De tarieven worden bij algemene
maatregel van bestuur vastgesteld en gewijzigd. Een tarief wordt
vastgesteld voor een bepaald kalenderjaar. Wordt niet tijdig een ander
tarief vastgesteld, dan blijft vigerende tarief gelden voor het volgende
kalenderjaar. In het wetsvoorstel zijn de componenten benoemd die de
hoogte van een tarief bepalen zoals: 1) een raming van de uitgaven voor
het jaar waarin de heffing met gebruikmaking van de tarieven worden
geheven; dit zijn met name de uitgaven voor het weren van besmettelijke
dierziekten (preventieve maatregelen) en 2) een berekening van de
uitgaven in de voorafgaande vijf jaren die niet gedekt zijn door de
inkomsten uit heffingen. Hierdoor sluiten de opbrengsten van de
heffingen beter aan op de uitgaven.
Benodigde bijdrage van de sectoren voor 2018 en 2019
De benodigde bijdragen van de sectoren betreffen de reguliere jaarlijkse
bijdragen uit de DGF-tarifering alsmede ontvangsten die betrekking
hebben op verrekeningen van door LNV in voorgaande jaren voorgefinancierde bedragen. Als gevolg van de wijzigingen in de Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren (Gwwd) en de Wet dieren zijn voor de sectoren
schaap/geit en pluimvee de tarieven aangepast, waardoor tekorten uit
voorgaande jaren kunnen worden ingelopen vanaf 2018. Tevens is in het
convenant afgesproken dat in het Diergezondheidsfonds crisisreserves
worden gevormd en in stand gehouden uit de bijdragen van de sectoren
ter grootte van 20% van de geraamde bestrijdingskosten per sector in de
convenantsperiode. De reserves zijn bedoeld om in geval van een crisis
direct de bestrijdingskosten te kunnen betalen. Tegenover de ontvangsten
ten behoeve van de crisisreserve staan uiteraard nog geen begrote
uitgaven omdat uitbraken van dierziekten en daarmee samenhangende
uitgaven in enig jaar niet te voorspellen zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

70

In onderstaande twee tabellen is opgenomen wat naar verwachting voor
het begrotingsjaar 2018 respectievelijk voor 2019 door ontvangsten van
de sector moet worden gefinancierd. Deze ontvangsten zullen in veel
gevallen niet in hetzelfde jaar binnen komen.
Aangezien de werkelijke ontvangsten voor de sectoren varkens, pluimvee
en schaap/geit niet geïnd worden in het jaar waarvoor ze tot dekking
dienen, wijken deze af van de werkelijk te ontvangen bedragen.
Zo wordt van het totaal van de sector te ontvangen bedrag voor 2018 ad
€ 40,1 mln. naar verwachting een bedrag ad € 16,9 mln. pas ontvangen in
2019. Dit betreft met name een bedrag van € 12,4 mln. voor de pluimveesector die vooral samenhangt met een inhaalslag voor de jaren 2015
tot en met 2017 en die op basis van de gewijzigde Gwwd en de Wet dieren
nu pas kan worden doorberekend. Een deel van de pluimveeheffingen
voor 2017 is voorts mede door de fipronil in 2018 gefactureerd en er zijn
betalingsregelingen getroffen. Verder wordt € 4,0 mln. van de varkenssector en bijna € 0,5 mln. van de sector schapen en geiten pas verwacht
in 2019.
Benodigde sectorbijdrage 2018 (bedragen x € 1.000)

Benodigde sectorbijdrage voor uitgaven 2018

Runderen

Varkens

Schaap/geit

Pluimvee

Totaal

5.917

3.289

1.454

10.169

20.829

50

14.234

14.284

Sectorbijdrage voor de inhaalslag tekorten voorgaande jaren
Crisisreserve
Totaal benodigde sector bijdrage over 2018

4.900

49

4.949

5.917

8.189

1.553

24.403

Runderen

Varkens

Schaap/geit

Pluimvee

Totaal

5.956

3.063

1.466

10.650

20.235

40.062

Benodigde sectorbijdrage 2019 (bedragen x € 1.000)

Benodigde sectorbijdrage voor uitgaven 2019
Crisisreserve
Totaal benodigde sectorbijdrage over 2019

5.956

4.900

49

3.711

9.560

7.963

1.515

14.361

29.795

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

71

7. BIJLAGEN
Bijlage 1: Zelfstandige Bestuursorganen en Rechtspersonen met
een Wettelijke Taak
Overzicht Rechtspersonen met een Wettelijke Taak en Zelfstandige Bestuursorganen (vallend onder het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit)
Naam organisatie

RWT

ZBO

Functie

1

Bureau Beheer
Landbouwgronden/
Commissie Beheer
Landbouwgronden

X

X1

Bureau Beheer
12
Landbouwgronden
is belast met de
verwerving in
opdracht van EZ en
andere overheden
van onroerend goed
dat wordt doorgeleverd aan
overheids- en andere
organisaties die
daarmee overheidsdoelen in het
landelijk gebied
realiseren met
betrekking tot de
thema’s natuur,
landbouw, recreatie,
landschap, water en
milieu

Geen bijdrage www.dlg.nl
www.rvo.nl

Evaluatieplicht
niet van
toepassing

2

Centrale Commissie
Dierproeven

X

De CCD verleent
11
vergunningen voor
het verrichten van
dierproeven op basis
van adviezen van
een van de
Dierexperimenten
Commissies (DEC).

750

www.centralecommissiedierproeven.nl

Voorzien voor
2020

3

College voor de
X
X
toelating van
gewasbeschermings-middelen
en biociden

Het Ctgb oordeelt
11
over de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en
biociden.

991

www.ctgb.nl

Kamerstuk
27 858, nr. 399

4

AOC Raad (Bureau
Erkenningen)

Bureau Erkenningen
(BE) van de AOC
Raad is in de
Regeling gewasbeschermingsmiddelen
en biociden (Rgb),
aangewezen als
instantie voor het
verstrekken van
vakbekwaamheidsbewijzen gewasbescherming.

Geen directe
bijdrage

www.erkenningen.nl

Evaluatieplicht
niet van
toepassing

X

Begrotingsar- Begrotingsra- Verwijzing
tikel(en)
mingen
(URL-link) naar website
X € 1.000
RWT/ZBO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

Hyperlink
uitgevoerde
evaluatie ZBO
onder
Kaderwet

72

Naam organisatie

RWT

ZBO

Functie

Begrotingsar- Begrotingsra- Verwijzing
tikel(en)
mingen
(URL-link) naar website
X € 1.000
RWT/ZBO

Hyperlink
uitgevoerde
evaluatie ZBO
onder
Kaderwet

5

Grondkamers (5)

X

Bevorderen van
goede pachtverhoudingen in Nederland,
toetsen van de
inhoud van
pachtovereenkomsten aan de
dwingend rechtelijke
bepalingen van de
Pachtwet, uitvoeren
van een prijstoetsing
en toetsen van
overeenkomsten van
korte duur, bepalen
van verpachte
waarde.

Geen bijdrage www.grondkamers.nl

Evaluatie
wordt
meegenomen
bij de
Pachtherziening

6

Kamer voor de
Binnenvisserij

X1

Toetsen van
overeenkomsten van
huur en verhuur van
visrechten en het
goedkeuren van
toestemmingen om
te vissen, uitgegeven
door visrechthebbenden; beide met
het oog op een
doelmatige
bevissing van
binnenwateren.

Geen bijdrage www.kamervoordebinnenvisserij.nl

Evaluatie
is niet
voorzien.
Besluitvorming
wordt
overgelaten
aan volgend
kabinet

7

Raad voor Plantenrassen

X

De Raad voor
plantenrassen geeft
uitvoering aan de
Zaaizaad- en
Plantgoedwet 2005
op het gebied van
toelating van
plantenrassen en
verlening van
intellectuele
eigendomsbescherming m.b.t.
plantenrassen
(kwekersrecht).

866

Kamerstuk
25 268, nr. 75

8

Rendac BV

X

Ophalen, verwerken
en (laten) vernietigen van dierlijke
restmaterialen en
kadavers (categorie
1- en 2-materiaal,
niet bestemd voor
consumptie).

11

www.plantenrassen.nl

Geen bijdrage www.rendac.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

Evaluatieplicht
niet van
toepassing

73

Naam organisatie

RWT

ZBO

Functie

9

Staatsbosbeheer

X

X1

Staatsbosbeheer
12
richt zich op de
volgende hoofddoelstellingen:
het instandhouden,
herstellen en
ontwikkelen van
natuur-, landschapsen cultuurhistorische
waarden in de
gebieden van
Staatsbosbeheer;
het bevorderen van
recreatie in zo veel
mogelijk gebieden
van Staatsbosbeheer;
het leveren van een
bijdrage aan de
productie van
milieuvriendelijke en
vernieuwbare
grondstoffen zoals
hout.

26.505

10

Stichting Bloembollenkeuringsdienst

X

X

Stichting BKD geeft
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet (Plantenziektenwet) in de sector
bloembollen.

Geen bijdrage www.bloembollenkeuringsdienst.nl

Kamerstuk
25 268-H

11

Stichting Centraal
X
Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden in
de Zuivel

X

Stichting COKZ geeft 11
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet in de
zuivelsector en in de
sector pluimvee en
eieren (COKZ/NCAE).

150

www.cokz.nl

Besluit over
evaluatie valt
in kader van
plan van
aanpak n.a.v.
het advies van
de Commissie
Sorgdrager
(Kamerstuk
26 991,
nr. 525)

12

Wageningen
Research

In het algemeen
11
belang bijdragen aan
strategisch en
toepassingsgericht
onderzoek op het
gebied van
productie,
verwerking, afzet en
handel van
agrarische
producten, van de
visserij, van het
natuur- en milieubeheer, van de
openluchtrecreatie
en van het beheer en
de inrichting van het
landelijk gebied.

156.715

www.wur.nl

Evaluatieplicht
niet van
toepassing

X

Begrotingsar- Begrotingsra- Verwijzing
tikel(en)
mingen
(URL-link) naar website
X € 1.000
RWT/ZBO

www.staatsbosbeheer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

Hyperlink
uitgevoerde
evaluatie ZBO
onder
Kaderwet
Evaluatieplicht
niet van
toepassing

74

Naam organisatie

RWT

ZBO

Functie

13

Stichting Skal

X

X

Stichting Skal geeft
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet m.b.t.
biologische
productiemethoden.

Geen bijdrage www.skal.nl

Kamerstuk
25 268, nr. 162

14

Stichting KwaliteitsControle-Bureau

X

X

Stichting KCB geeft 11
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet en de
Plantenziektenwet in
de sector groenten
en fruit.

2.419

www.kcb.nl

Kamerstuk
25 268-H

15

Stichting Nederlandse Algemene
Kwaliteitsdienst
Tuinbouw

X

X

Stichting
Naktuinbouw geeft
uitvoering aan de
Zaaizaad- en
Plantgoedwet 2005
(en de Plantenziektenwet) m.b.t.
teeltmateriaal in
sectoren tuinbouwen de bosbouwgewassen.

1.030

www.naktuinbouw.nl

Kamerstuk
25 268-H

16

Stichting Nederlandse Algemene
Keuringsdienst voor
zaaizaad en
pootgoed van
landbouwgewassen

X

X

Stichting NAK geeft
uitvoering aan de
Zaaizaad- en
Plantgoedwet 2005
(en de Plantenziektenwet) m.b.t.
zaaizaad en
pootgoed in de
sector landbouwgewassen.

Geen bijdrage www.nak.nl

1

Begrotingsar- Begrotingsra- Verwijzing
tikel(en)
mingen
(URL-link) naar website
X € 1.000
RWT/ZBO

Hyperlink
uitgevoerde
evaluatie ZBO
onder
Kaderwet

Kamerstuk
25 268-H

Valt niet onder Kaderwet ZBO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

75

Bijlage 2: Verdiepingsbijlage
Beleidsartikel 11 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens
Uitgaven beleidsartikel 11 (bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2018

2019

2020

2021

2022

548.488

523.628

515.606

517.246

518.759

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018

37.900

Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

51.509

40.882

47.282

42.193

24.886

Loon- en prijsbijstellingstranche 2018

9.555

9.039

8.867

8.894

8.833

Desaldering uitgaven/ontvangsten NVWA

5.520

Grondwaterbeschermingsgebieden naar
Provinciefonds en BTW-fonds

– 4.614

Wageningen Research

17.846

25.380

25.380

25.380

Versterking NVWA

6.000

3.333

3.333

3.333

4.100

4.100

10.000

10.000

10.000

10.000

1.300

1.300

1.300

Nieuwe mutaties:

Overboeking TNO naar Wageningen Research
RVO.nl

2.400

Ontwikkelagenda Groen onderwijs

4.400

ACM team agro-nutriketen

200

Bijdrage aan klimaatpilots

1.275

Bijdrage aan netwerk ecologische monitoring
Kasschuif WR
Overig
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

1.300
225
2.741

– 6.000

6.000

– 722

659

– 106

– 20

230

645.511

622.720

611.662

612.426

596.821

603.314

Loon- en prijsbijstellingstranche 2018
Met deze mutatie wordt de loon- en prijsbijstelling verdeeld naar de LNV
beleidsartikelen.
Desaldering uitgaven/ontvangsten NVWA
Met betrekking tot de afrekening van de NVWA over 2017 (positief
resultaat) wordt in 2018 een bedrag van € 5,5 mln. door LNV ontvangen.
Hiervan wordt € 4,3 mln. ingezet voor de LNV-bijdrage aan de NVWA voor
de uitbreiding van het opdrachtenpakket. Het restant van € 1,2 mln. is
gelabeld voor de fusie van de laboratoria van de NVWA en WR-RIKILT.
Deze verhoging van de eigenaarsbijdrage betreft de eenmalige kosten
voor de afkoop van het verschil in arbeidsvoorwaarden van het personeel
dat overgaat van de NVWA naar WR-RIKILT.
Grondwaterbeschermingsgebieden naar Provinciefonds en BTW-fonds
Betreft de overboeking inzake de bestuursovereenkomst grondwaterbeschermingsgebieden, waarvoor de betreffende provincies netwerk
activiteiten ondernemen. De middelen komen oorspronkelijk uit de
enveloppe «Natuur en waterkwaliteit»- onderdeel 6e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

76

Wageningen Research
Deze mutatie betreft de inzet uit de regeerakkoord envelop Toegepast
Onderzoek aan Wageningen Research. De bijdrage voor de kennisbasis
wordt vanaf 2019 structureel met € 13,2 mln. verhoogd. Daarnaast is er
een extra intensivering van € 4,6 mln. in 2019 voor missiegedreven
programma’s. Vanaf 2020 bedraagt de extra bijdrage voor missiegedreven
programma’s structureel € 12,2 mln.
Versterking NVWA
Dit betreft de overheveling van een deel van de middelen uit de regeerakkoord envelop «capaciteit NVWA» naar de begroting van LNV. Deze eerste
tranche heeft een totale omvang van € 5 mln. structureel vanaf 2019. Van
deze middelen is 2/3 beschikbaar voor LNV en 1/3 voor VWS. Daarnaast is
door het vorige kabinet eenmalig € 25 miljoen extra beschikbaar gesteld
voor de NVWA. Vanuit die extra middelen is € 4 mln. incidenteel voor
2019 ingezet (idem voor LNV 2/3 en VWS 1/3). De extra middelen worden
ingezet voor meer capaciteit voor het toezicht op voedselveiligheid en
dierenwelzijn. De intensivering bij de NVWA vindt onder andere plaats
door te investeren in digitaal toezicht, het versterken van de Inlichtingen
en Opsporingsdienst (IOD) en door een pilot te starten met cameratoezicht
in slachthuizen.
Overboeking TNO naar WR
Deze mutatie betreft het structureel maken van de overboeking van
middelen van TNO naar art. 11 ten behoeve van de oprichting van het
Dutch Food Initiative (de versterking van voedselonderzoek bij
Wageningen Research). Dit organisatieonderdeel van TNO is overgegaan
naar Wageningen Research.
RVO.nl
Uit de voorlopige kostenraming van RVO.nl voor de Agro-opdracht blijkt
een grote kostenstijging. Met het oog hierop wordt structureel € 10 mln.
voor de Agro-opdracht gereserveerd. Dit wordt gedekt uit middelen die bij
Voorjaarsnota aan de LNV-begroting zijn toegevoegd. Daarnaast wordt er
in 2018 meerwerk aan RVO.nl opgedragen, onder andere voor de
implementatie van de wettelijke verplichte Basisregistratie Grootschalige
Topografie. Verder is er in 2017 ca. € 0,5 mln. te weinig bevoorschot op de
opdracht aan RVO.nl. Dit wordt in 2018 verrekend.
Ontwikkelagenda Groen onderwijs
In 2019 wordt € 4,4 mln. besteedt aan de bijdrage aan de Ontwikkelagenda Groen onderwijs. Dit betreft een bijdrage naar aanleiding van een
bestuurlijke afspraak met 40 partijen met een inspanningsverplichting
voor het onderwijs, bedrijfsleven en de overheid.
ACM team agro-nutriketen
Om oneerlijke handelspraktijken in de voedselketen aan te pakken, is in
het regeerakkoord voorgenomen een speciaal team voor de
agri-nutriketen bij ACM in te richten. Hiervoor wordt structureel € 1,3 mln.
aangewend.
Bijdrage aan klimaatpilots
Het betreft de bijdrage aan klimaatpilots uitgevoerd via het onderdeel
onderzoeksprogrammering Wageningen Research.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

77

Bijdrage aan netwerk ecologische monitoring
De bijdrage aan het Netwerk Ecologische Monitoring voor het verzamelen
en verwerken van de gegevens in het Netwerk Ecologische Monitoring
wordt van artikel overgeheveld naar de instellingen van Wageningen
Research op artikel 11.
Kasschuif WR
De Regeerakkoordmidelen voor klimaatonderzoek zijn verstrekt voor
uitgaven in 2018. De verplichtingen die hiervoor aangegaan zijn bij
Wageningen Research hebben echter een meerjarig karakter waardoor
een deel van de betalingen in 2019 plaatsvindt. Dat deel van de in 2018
verstrekte kasmiddelen schuift door naar 2019.
Ontvangsten beleidsartikel 11 (bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2018

2019

2020

2021

2022

41.026

38.850

37.480

37.480

37.480

2.809

0

0

0

0

816

1.100

1.000

400

400

50.171

39.950

38.480

37.880

37.880

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018
Nieuwe mutaties:
Desaldering uitgaven/ontvangsten NVWA

5.520

Overig
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

35.029

Desaldering uitgaven/ontvangsten NVWA
Zie toelichting bij de uitgaven.
Overig
Het betreft hier onder meer bestuurlijke boete ontvangsten.
Beleidsartikel 12 Natuur en biodiversiteit
Uitgaven beleidsartikel 12 (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

105.204

112.309

112.503

113.121

113.749

– 1.963

– 65

– 10

– 35

91

Project Mainport Rotterdam

7.993

7.842

7.999

Bijdrage aan klimaatpilots

– 1.275

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

6.600

Nieuwe mutaties:

Bijdrage aan Netwerk Ecologische Monitoring
Overig
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

– 225
– 2.741

754

2.390

2.825

2.928

2.978

117.313

119.510

123.317

116.014

116.818

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

116.818

78

Project Mainport Rotterdam
Met de ontvlechting van het voormalige Ministerie van Economische
Zaken, gaat de uitfinanciering van het Project Mainport Rotterdam over
van EZK naar de begroting van LNV, vanwege de aansluiting met de LNV
beleidsterreinen natuur en regio.
Bijdrage aan klimaatpilots
De uitvoering van de klimaatpilots wordt uitgevoerd via de onderzoeksprogrammering van Wageningen Research. Dit betreft pilots op het terrein
van klimaatslim bosbeheer en natuur,
Bijdrage aan Netwerk Ecologische Monitoring
De bijdrage aan het Netwerk Ecologische Monitoring voor het verzamelen
en verwerken van de gegevens in het Netwerk Ecologische Monitoring
wordt van artikel 12 overgeheveld naar de instellingen van Wageningen
Research op artikel 11.
Overig
Betreft onder meer de toedeling loon en prijsbijstellingstranche 2018.
Ontvangsten beleidsartikel 12 (bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2018

2019

2020

2021

2022

57.180

39.861

33.503

31.563

25.120

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

0

Nieuwe mutaties:
Verkoop gronden SBB

5.000

Overig
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

57.180

1.000

1.000

1.000

1.000

45.861

34.503

32.563

26.120

23.907

Verkoop gronden SBB
De reeds eerder geraamde inkomsten die Staatsbosbeheer afdraagt uit de
verkoop van erfpachtpercelen op de Waddeneilanden worden over hee
langere periode ontvangen. Voor 2019 wordt € 5 mln. meer voorzien.
Overig
Het betreft hier diverse geraamde ontvangsten op het terrein van natuur
en biodiversiteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

79

Artikel 50 Apparaat
Uitgaven apparaatsartikel 50 (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

41.354

41.246

41.180

41.181

41.181

2023

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK
Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

0

Nieuwe mutaties:
Herinrichting apparaat
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

41.354

67.661

66.122

64.344

64.344

108.907

107.302

105.525

105.525

105.525

Herinrichting apparaat
Dit betreft een overboeking van de begroting van EZK naar de
LNV-begroting. De uitgaven bestaan uit het LNV-deel van de personele- en
materiële uitgaven voor de dienstonderdelen die samen worden gedeeld
met het Ministerie van EZK (o.a. de directie Bedrijfsvoering en de directie
Wetgeving en Juridische Zaken (Kamerstuk 34 775 XIII, nr. 138). Het
budgettaire beslag van deze onderdelen slaat volgens een verdeelsleutel
neer op beide begrotingen. Ook worden middelen overgeheveld van de
begroting van EZK naar de begroting van LNV voor enkele specifieke
taken.
Ontvangsten apparaatsartikel 50 (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

1.500

1.500

1.500

1.500

1.500

1.286

1.286

1.293

1.286

2.786

2.786

2.793

2.786

2023

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK
Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

0

Nieuwe mutaties:
Herinrichting apparaatsartikelen deel LNV
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

1.500

3.431

Herinrichting apparaatsartikelen deel LNV
Dit betreft een overboeking naar de begroting van LNV. De ontvangsten
bestaan uit het LNV-deel van de ontvangsten van de samen gedeelde
directie Bedrijfsvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

80

Artikel 51 Nog onverdeeld
Uitgaven niet-beleidsartikel 51 (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

0

0

0

0

0

64.755

63.200

44.200

39.200

37.200

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018
Nieuwe mutaties:
Minister LNV
Dekking diverse problematiek

– 175

– 175

– 175

– 175

– 175

– 30.603

– 33.759

– 31.118

– 28.966

– 27.026

Kasschuif augustusbrief LNV

– 327

1.938

1.171

– 982

– 900

– 900

Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

33.650

31.204

14.078

9.077

9.099

9.099

Dekking diverse problematiek
Op het artikel Nog onverdeeld stond vanaf de Voorjaarsnota een reeks
middelen gereserveerd voor diverse problematiek. Deze middelen worden
hier nu overgeboekt – deels naar de begroting van EZK – en ingezet op de
betreffende onderdelen.
Ontvangsten niet-beleidsartikel 51 (bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2018

2019

2020

2021

2022

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

–

–

–

–

–

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018
Nieuwe mutaties:

Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

–

81

Verdiepingsbijlage Diergezondheidsfonds (DGF) – Beleidsartikel
01 Bewaking en bestrijding van dierziekten en voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen
Uitgaven DGF (bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2018

2019

2020

2021

2022

34.507

34.507

34.507

34.507

34.507

2023

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

19.396

Nieuwe mutaties:
Ramingsbijstelling uitgaven
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

53.903

78

78

78

78

34.585

34.585

34.585

34.585

34.585

2023

Ontvangsten DGF (bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2018 EZK

2018

2019

2020

2021

2022

34.507

34.507

34.507

34.507

34.507

78

78

78

78

34.585

34.585

34.585

34.585

Mutatie nota van wijziging 2018
Mutatie amendement 2018
Mutatie ISB 2018
Mutatie 1e suppletoire begroting 2018

19.396

Nieuwe mutaties:
Ramingsbijstelling
Stand ontwerpbegroting 2019 LNV

53.903

34.585

Ramingsbijstelling
De ontvangsten raming voor DGF zijn bijgesteld naar aanleiding van de
geraamde ontvangsten van de sector, EU en LNV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

82

Bijlage 3: Moties en toezeggingen
Stand van zaken moties Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit parlementair jaar 2017–2018
Indieners

Omschrijving

Arissen, F.M. (PvdD)

Datum stemming

Kamerstuknummer
motie

Stand van zaken

Verzoekt de regering om, het eigenlijke 03-04-2018
Kroondomein Het Loo jaarrond geheel
open te stellen voor het publiek.

33 576, nr. 123

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, onderzoek uit te 03-10-2017
voeren naar lacunes in de huidige
beoordelingscriteria voor pesticiden;
verzoekt de regering voorts, te komen
met voorstellen om bestaande lacunes
te dichten c.q. de bestaande criteria
aan te vullen.

27 858, nr. 404

Uitgaande brief
[20-06-2018] – Moties
en toezeggingen op
het gebied van
gewasbeschermingsmiddelen

Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de Minister, met betrokkenen
om de vangstcapaciteit in het
IJsselmeer structureel af te stemmen
op de hoeveelheid verantwoord te
onttrekken vis.

04-04-2018

29 664, nr. 181

Onderhanden

Geurts, J.L. (CDA),
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering een praktijkbege- 06-02-2018
leidingsgroep van professionals in te
stellen die het zesde actieprogramma
Nitraatrichtlijn monitort, waarbij de
gevolgen van de verschillende
maatregelen in kaart worden gebracht,
en de uitkomsten hiervan jaarlijks met
de Kamer te delen.

33 037, nr. 263

Onderhanden

Bisschop, R. (SGP)

Verzoekt de regering het komende jaar
in overleg met de sector, indien nodig
met behulp van praktijkonderzoek, te
bezien wat de knelpunten van
verplichte rijenbemesting en grasonderzaai zijn en, indien nodig, met
voorstellen te komen.

06-02-2018

33 037, nr. 258

Onderhanden

Bisschop, R. (SGP)

Verzoekt de regering, het proefproject
voor perceels- en bedrijfsgerichte
metingen breed op te pakken, en op
korte termijn in overleg met betrokken
sectoren en experts de opzet uit te
werken, en de Kamer hierover binnen
vier maanden te informeren.

06-02-2018

33 037, nr. 260

Uitgaande brief
[04-07-2018] – Diverse
moties en toezeggingen mestbeleid

Futselaar, F.W. (SP)

Verzoekt de regering, om zich binnen
Europa maximaal in te zetten om te
zorgen dat de interventievoorraden
voor melkpoeder niet tot biomassa
worden verwerkt, en bij voorkeur ook
niet tot diervoeder

06-02-2018

21 501-32, nr. 1080
(was 1079)

Onderhanden

Grashoff, H.J. (GL),
Futselaar, F.W. (SP)

Verzoekt de regering minimaal jaarlijks 06-03-2018
een voortgangsrapportage naar de
Kamer te sturen waarin de resultaten
van het verbeteringsplan voor het
welzijn van geitenbokjes worden
gemonitord.

28 286, nr. 966 (was
964)

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering om, gemeenten in 06-03-2018
de mogelijkheid te stellen katteneigenaren te verplichten hun kat te laten
chippen en registreren.

28 286, nr. 958

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

83

Indieners

Omschrijving

Groot, T.C. de (D66)

Datum stemming

Kamerstuknummer
motie

Stand van zaken

Verzoekt de regering, advies in te
06-03-2018
winnen van de Raad voor Dierenaangelegenheden over de (juridische)
mogelijkheid van een fok- en importverbod als sluitstuk van het beleid ten
aanzien van hoogrisicohonden.

28 286, nr. 957

Onderhanden

Bisschop, R. (SGP)

Verzoekt de regering, de handhaving
10-04-2018
van Europese visserijregels, en in het
bijzonder de aanlandplicht, af te
stemmen op de handhaving zoals die
door andere lidstaten in de praktijk
wordt uitgevoerd, en zich in te zetten
voor Europese afstemming en gelijke
behandeling van binnenlandse en
buitenlandse kotters door de inspectieautoriteiten.

29 664, nr. 188

Onderhanden

Weverling, A. (VVD),
Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering, in het kader van 10-04-2018
de Noordzeesamenwerking over
hernieuwbare energie het belang van
de doorvaart van visserijschepen te
agenderen, een voorstel te doen om te
komen tot geharmoniseerde regels
over doorvaart van vissersschepen
door windparken en de Kamer
daarover te informeren.

29 664, nr. 179

Onderhanden

Veldman, H.S. (VVD),
Amhaouch, M. (CDA)

Verzoekt de regering, zich er in Europa 10-04-2018
maximaal voor in te zetten dat
versproducten ook na de Brexit met zo
min mogelijk vertraging geëxporteerd
kunnen worden naar het Verenigd
Koninkrijk; verzoekt de regering voorts,
voor 1 september 2018 te rapporteren
welke maatregelen genomen zijn en
gaan worden.

23 987, nr. 233

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66),
Dik-Faber, R.K. (CU)

Verzoekt de regering, de Kamer te
informeren over nieuwe wetenschappelijke inzichten en bij een verlenging
van de toelating in EU-verband aan te
dringen op een herbeoordeling van de
toelating als nieuw wetenschappelijk
onderzoek daartoe aanleiding geeft.

10-10-2017

21 501-32, nr. 1053

Onderhanden

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering tot kwalitatieve
verbetering van het lesprogramma
aangaande wetskennis en toepassing
hiervan ten behoeve van handhavers
en controleurs binnen de NVWA.

12-09-2017

26 991, nr. 506 (was
500)

Onderhanden

Ziengs, E. (VVD),
Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering te inventariseren 12-12-2017
of er voldoende mogelijkheden zijn om
puin van lege agrarische gebouwen in
te zetten voor funderingsmateriaal in
bouwprojecten, terreinverharding of bij
aanleg van wegen.

34 775-XIII, nr. 29

Onderhanden

Grashoff, H.J. (GL),
Lodders, W.J.H. (VVD),
Graus, D.J.G. (PVV),
Dik-Faber, R.K. (CU),
Martels, M.R.H.M. von
(CDA)

Verzoekt het kabinet om, op regel12-12-2017
matige basis en proactief met de
Greenports in overleg te treden over de
voortgang van de Impulsagenda
Greenport 3.0 zodat de internationale
toppositie van de Nederlandse
tuinbouwsector versterkt wordt.

34 775-XIII, nr. 24

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

84

Indieners

Omschrijving

Graus, D.J.G. (PVV)

Datum stemming

Kamerstuknummer
motie

Stand van zaken

Verzoekt de regering, dierlijke
12-12-2017
mestgrond-, bouw- en energiestoffen,
waaronder schaarse primaire
levensbehoeften als fosfaten en
mineralen, herwinbaar te maken, opdat
de waardevolle delen niet verloren
gaan of als afvalstof worden
beschouwd.

34 775-XIII, nr. 16

Onderhanden

Grashoff, H.J. (GL),
Dik-Faber, R.K. (CU),
Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, het Deltaplan
Biodiversiteit inhoudelijk te ondersteunen.

12-12-2017

34 775-XIII, nr. 53 (was Onderhanden
39)

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering, het uitrijden en
benutten van dierlijke mest te
beschouwen als traditionele vorm van
circulariteit, noodzakelijk voor een
gezonde groei van gewassen.

12-12-2017

34 775-XIII, nr. 17

Onderhanden

Grashoff, H.J. (GL),
Lodders, W.J.H. (VVD),
Graus, D.J.G. (PVV),
Bisschop, R. (SGP),
Dik-Faber, R.K. (CU),
Geurts, J.L. (CDA),
Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, de door de
Brancheorganisatie Akkerbouw
gevraagde gegevens snel te leveren,
zodat de gewenste teeltonderzoeken
daadwerkelijk van de grond kunnen
komen.

12-12-2017

34 775-XIII, nr. 41

Uitgaande brief
[04-04-2018] – Verslag
Landbouw- en
Visserijraad 19 maart
2018 en Uitgaande
brief [04-07-2018]

Moorlag, W.J. (PvdA),
Futselaar, F.W. (SP),
Grashoff, H.J. (GL),
Groot, T.C. de (D66),
Geurts, J.L. (CDA),
Dik-Faber, R.K. (CU),
Bisschop, R. (SGP),
Graus, D.J.G. (PVV),
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering, een definitie op
12-12-2017
te stellen van kringlooplandbouw;
verzoekt de regering voorts, om inzicht
te geven in de mogelijke wettelijke
belemmeringen en het vervolgproces.

34 775-XIII, nr. 33

Onderhanden

Dik-Faber, R.K. (CU),
Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, de extra
12-12-2017
ondersteuning voor de Stichting
Zeldzame Huisdierrassen, gelet op de
uitzonderlijke situatie in 2017, voor nog
een jaar te verlengen.

34 775-XIII, nr. 40

Onderhanden

Moorlag, W.J. (PvdA),
Weverling, A. (VVD),
Groot, T.C. de (D66),
Geurts, J.L. (CDA),DikFaber, R.K. (CU),
Bisschop, R. (SGP)

verzoekt de regering, een brede,
meerjarige pilot te starten met een
combinatie van gebiedsgerichte
maatregelen, bijvoorbeeld peilbeheer
en predatiebeheer.

34 775-XIII, nr. 38

Onderhanden

Heerema, R.J. (VVD)

Verzoekt de regering, bij de inwerking- 12-12-2017
treding van het gewijzigde besluit
houders van Dieren en diergeneeskundigen, in het belang van dierenwelzijn,
koudmerken uit te faseren.

28 286, nr. 940 (was
876)

Uitgaande brief
[05-02-2018] –
Verzamelbrief
dierenwelzijn

Groot, T.C. de (D66),
Geurts, J.L. (CDA),
Dik-Faber, R.K. (CU)

Verzoekt de regering, in overleg te
treden met OBN, NEM en NDFF over
een toekomstvisie; verzoekt de
regering voorts, medio 2018 de Kamer
over de voortgang te rapporteren.

12-12-2017

34 775-XIII, nr. 34

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66),
Geurts, J.L. (CDA),
Dik-Faber, R.K. (CU),
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering, samen met
12-12-2017
andere overheden, kennisinstellingen
en het bedrijfsleven de handen ineen te
slaan en het World Food Center in de
Food Valley tot een gezamenlijk succes
te maken.

34 775-XIII, nr. 28

Onderhanden

12-12-2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

85

Indieners

Omschrijving

Datum stemming

Kamerstuknummer
motie

Stand van zaken

Lodders, W.J.H. (VVD), Verzoekt de regering, het BIT te vragen 13-03-2018
Geurts, J.L. (CDA)
om met een nader oordeel over de
haalbaarheid van het programma BLIK
van de NVWA te komen.

33 835, nr. 68

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66),
Geurts, J.L. (CDA),
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering, de huidige wijze 13-03-2018
van toezicht en exportcertificering met
het Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel (COKZ)
in stand te laten; verzoekt de regering
voorts, voor de Kwaliteitskeuring
Dierlijke Sector (KDS) in overleg met
het bedrijfsleven een toekomstscenario
uit te werken, en de Kamer voor de
komende begroting daarover te
informeren.

33 835, nr. 67

Uitgaande brief
[07-06-2018] – Uitloop
programma NVWA
2020 en motie Lid
Geurts c.s. over KDS
en
COKZ

Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering bij de Europese
15-02-2018
Commissie aan te dringen op
verbreding van het eiwitplan tot
bovengenoemde bronnen zoals
biomassa van het land, kweek van
insecten, benutting van reststromen en
het tegengaan van voedselverspilling.

21 501-32, nr. 1091

Onderhanden

Moorlag, W.J. (PvdA),
Futselaar, F.W. (SP),
Groot, T.C. de (D66),
Dik-Faber, R.K. (CU),
Ouwehand, E. (PvdD)

Verzoekt de regering, zich in Europa in 19-06-2018
te zetten voor het schrappen van
cosmetische eisen in handelsnormen;
verzoekt de regering tevens met
supermarktorganisaties in gesprek te
gaan om te stoppen met het weren van
producten alleen vanwege het uiterlijk,
en de Kamer over de voortgang te
informeren.

31 532, nr. 203

Onderhanden

Grashoff, H.J. (GL)

Verzoekt de regering, in Europees
verband te pleiten voor een harde
koppeling van toekomstige
GLB-betalingen aan ambitieuze en
relevante streefdoelen op het gebied
van duurzaamheid en dierenwelzijn.

22-05-2018

21 501-32, nr. 1106

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, het gebruik van
glyfosaathoudende middelen voor
gebruik buiten geïntegreerde gewasbescherming (zoals kalenderspuiten,
resetten van grasland en pre-harvest)
te verbieden.

26-04-2018

27 858, nr. 426

Onderhanden

Futselaar, F.W. (SP),
Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, de vrijstelling
26-06-2018
voor het bovengronds aanwenden van
dierlijke mest onder de huidige
voorwaarden met vijf jaar te verlengen
teneinde deze periode te gebruiken
voor vervolgonderzoek en doorontwikkeling.

21 501-32, nr. 1115

Onderhanden

Bisschop, R. (SGP)

Verzoekt de regering, de teelt van
26-06-2018
olifantsgras per 2019 toe te voegen aan
de nationale lijst met opties voor
invulling van de 5% ecologische
aandachtsgebieden.

21 501–32, nr. 1116

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

86

Indieners

Omschrijving

Datum stemming

Kamerstuknummer
motie

Stand van zaken

Groot, T.C. de (D66),
Grashoff, H.J. (GL)

Verzoekt de regering, te onderzoeken
hoe het landsdekkende meetnet voor
stikstofdepositie kan worden verfijnd,
waarbij ook systematisch onderscheid
wordt gemaakt naar depositie van
stikstofoxiden (N0x) en gereduceerd
stikstof (NHx), en de Kamer daarover
voor de begrotingsbehandeling EZ te
informeren.

26-09-2017

32 670, nr. 120

Uitgaande brief
[05-12-2017] – Motie
nummer 32 670
nummer 120, meetnet
voor stikstofdepositie

Ouwehand, E. (PvdD),
Futselaar, F.W. (SP)

Roept de regering op, in overleg te
26-09-2017
treden met waterwinbedrijven over
mogelijke beschermingsmaatregelen
voor drinkwaterbronnen en de
uitkomsten van dit overleg te betrekken
bij de vervolgdiscussie die de EU voert
over de wenselijkheid van verlenging
van biociden.

21 501-32, nr. 1048
(was 1044)

Onderhanden

Groot, T.C. de (D66)

Verzoekt de regering, de Kamer te
informeren over de rol, positie,
bestuurlijke inbedding en financiering
van deze organisaties; verzoekt de
regering tevens voor de begrotingsbehandelingen de Kamer hierover te
informeren.

26-09-2017

32 670, nr. 125

Uitgaande brief
[16-11-2017] – Motie
De Groot over OBN,
NEM en NDFF

Grashoff, H.J. (GL),
Ouwehand, E. (PvdD),
Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering, om in de
toegezegde visie op de landbouw de
mogelijkheden te verkennen om de
productieketens te verkorten.

27-03-2018

33 037, nr. 280 (was
276)

Onderhanden

Geurts, J.L. (CDA)
Lodders, W.J.H. (VVD)
Dik-Faber, R.K. (CU)

Verzoekt de regering op, korte termijn
te onderzoeken op welke wijze
bedrijfsspecifieke verantwoording,
binnen beleidskaders, kan worden
ingevoerd, zodanig dat de handhaafbaarheid en de betrouwbaarheid van
de gegevens geborgd zijn, met het
streven om zo spoedig mogelijk een
pilot van start te laten gaan.

04-07-18

33 037, nr. 293

Onderhanden

Geurts, J.L. (CDA)
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering, te borgen dat
resultaten van metingen bruikbaar zijn
voor erkenning van huisvestingssystemen en gebruikt kunnen worden
voor de bredere introductie van het
betreffende stalconcept.

04-07-18

33 037, nr. 294

Onderhanden

Geurts, J.L. (CDA)
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering, te onderzoeken
04-07-18
of maximaal 10% van de in bezit zijnde
fosfaatrechten verhuurd of gehuurd
kunnen worden zonder dat deze
afgeroomd worden, met als doel
tijdelijke veranderende omstandigheden te kunnen opvangen.

33 037, nr. 295

Onderhanden

Lodders, W.J.H. (VVD)
Dik-Faber, R.K. (CU)
Geurts, J.L. (CDA)
Futselaar, F.W. (SP)
Moorlag, W.J. (PvdA)
Groot, T.C. de (D66)
Graus, D.J.G. (PVV)
Bisschop, R. (SGP)

Verzoekt de regering, een onafhankelijk 04-07-18
onderzoek te doen naar de mogelijkheden tot markttoezicht op het
verhandelen van de fosfaatrechten
waarbij een eerlijke en transparante
handel het uitgangspunt is en de
Kamer hierover voor het einde van het
jaar te informeren.

33 037, nr. 304

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

87

Indieners

Omschrijving

Lodders, W.J.H. (VVD)
Geurts, J.L. (CDA)
Groot, T.C. de (D66)
Dik-Faber, R.K. (CU)

Datum stemming

Kamerstuknummer
motie

Stand van zaken

Verzoekt de regering om, in het eerste 04-07-18
kwartaal van 2019 een startdocument
op te stellen dat als basis dient voor de
onderhandelingen met de Europese
Commissie en het Nitraatcomité,
waarbij in ieder geval de innovatie in
de landbouw, evenwichtsbemesting en
kringlooplandbouw een belangrijk
onderdeel zijn.

33 037, nr. 305

Onderhanden

Dik-Faber, R.K. (CU)
Geurts, J.L. (CDA)
Groot, T.C. de (D66)
Bromet, L. (GL)
Moorlag, W.J. (PvdA)
Lodders, W.J.H. (VVD)
Futselaar, F.W. (SP)

Verzoekt de regering, in overleg te
treden met de provincies over
mogelijkheden om met POP-middelen
houders van zeldzame melkkoeien te
ondersteunen door de introductie van
dierpremies;
verzoekt de regering tevens, in te
zetten op ondersteuning van houders
van zeldzame melkkoeien vanuit het
nieuwe Europese GLB.

04-07-18

33 037, nr. 300

Onderhanden

Geurts, J.L. (CDA)
Lodders, W.J.H. (VVD)

Verzoekt de regering, ervoor te zorgen
dat in de integrale risicoanalyses met
name de mogelijke risico’s voor de
voedselveiligheid in beeld worden
gebracht, zodat deze nadrukkelijker
meegewogen kunnen worden in de
prioritering van de NVWA.

04-07-18

33 835, nr. 91

Onderhanden

Lodders, W.J.H. (VVD)
Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering bij de vaststelling 04-07-18
van de tarieven een toets te laten
uitvoeren door de Audit Dienst Rijk
(ADR) waarbij inzichtelijk gemaakt
wordt dat deze kosten niet worden
doorbelast aan het bedrijfleven.

33 835, nr. 95 (was 93)

Onderhanden

Martels, M.R.H.M. von
(CDA)

Verzoekt de regering om, naast de
ontwikkeling van praktijkklare
alternatieven ook in te zetten op het
faciliteren en ondersteunen van telers
bij het aanpassen van hun teeltstrategie, door stimuleringsinstrumenten,
experimenteerruimte op bedrijfsniveau, monitoring, advies en
demonstratie.

27 858, nr. 432 (was
424)

Onderhanden

05-07-18

Overzicht toezeggingen parlementair jaar 2017–2018
In het parlementaire jaar 2017–2018 zijn een kleine 150 toezeggingen aan
de Eerste en Tweede Kamer gedaan. In de onderstaande tabel staat de
stand van zaken rond de uitvoering van een aantal toezeggingen op de
verschillende LNV-beleidsterreinen. De tabel biedt daarmee geen
uitputtend overzicht, maar geeft een beeld van de wijze waarop een aantal
toezeggingen is/wordt afgehandeld.
Toezeggingen Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan Eerste Kamer
Vindplaats

Omschrijving

Stand van zaken

Parlementaire agenda [21-11-2017] – Debat
over de mestfraude

De Minister zal het Plan van Aanpak
mestfraude naar de Eerste Kamer sturen en
de Eerste Kamer jaarlijks op de hoogte te
houden over de naleving ervan.

Uitgaande brief [20-12-2017] – Plan van
Aanpak mestfraude

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

88

Toezeggingen Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan Tweede Kamer
Vindplaats

Omschrijving

Stand van zaken

Parlementaire agenda [15-03-2018] – Debat
onregelmatigheden I&R

Bij de werkgroep die kijkt naar mogelijke
verbeteringen in het registratiesysteem I&R
zullen ook boeren worden betrokken.

Uitgaande brief [24-05-2018] – Voortgang
onregelmatigheden registratie runderen in
I&R

Parlementaire agenda [13-03-2018] – AO PAS De Minister zal met het RIVM de mogelijkheden bekijken om ook de invloed van
bronnen van buiten de landbouw mee te
nemen in het onderzoek naar het
meetsysteem.

Uitgaande brief [15-05-2018] – Reactie op de
vraag van de leden Grashoff en Geurts
gesteld tijdens het AO PAS van 13 maart
2018

Parlementaire agenda [15-02-2018] – AO
Dierziekten + Antibioticabeleid

De Minister informeert de Kamer over de
ophokplicht voor pluimvee nadat zij
volgende week overleg heeft gevoerd met
deskundigen.

Uitgaande brief [27-03-2018] – Stand van
zaken vogelgriep maart 2018

Parlementaire agenda [15-02-2018] – AO
Dierziekten + Antibioticabeleid

De Minister zal haar reactie, zoals in haar
brief bij het advies van de Gezondheidsraad
is aangegeven, zo spoedig mogelijk maar
uiterlijk binnen drie maanden aan de Kamer
sturen. Hierbij wordt ook het Belgische
ILVO-onderzoek betrokken.

Uitgaande brief [02-08-2018] – Reactie op
advies Gezondheidsraad «Gezondheidsrisico’s rond veehouderijen: vervolgadvies’

Parlementaire agenda [06-03-2018] – VAO
NVWA

De Minister zal de Kamer schriftelijk nader
informeren over de historische ontwikkeling
van fte’s bij de NVWA en haar rechtsvoorgangers en deze vergelijken met de cijfers
van de Algemene Rekenkamer.

Uitgaande brief [24-04-2018] – Formatieontwikkeling NVWA

Parlementaire agenda [07-03-2018] – AO
Gewasbeschermings-middelen

Zodra de Minister beschikt over het voorstel
van de Europese Commissie over de
neonicotinoïden en het advies hierover van
het Ctgb, zal zij de Kamer informeren.

Uitgaande brief [24-04-2018] – Commissievoorstellen om restricties op te leggen aan
het gebruik van drie neonicotinoïden

Parlementaire agenda [07-03-2018] – AO
Gewasbeschermings-middelen

De Minister stuurt het Actieplan brandveilige Uitgaande brief [16-07-2018] – Actieplan
stallen voor de zomer aan de Kamer.
brandveilige veestallen

Parlementaire agenda [07-03-2018] – AO
Gewasbeschermings-middelen

De Minister stuurt binnen een maand de
nieuwe bodemstrategie naar de Kamer.

Uitgaande brief [23-05-2018] – Bodemstrategie

Parlementaire agenda [04-10-2017] – AO
Landbouw en Visserijraad (9–10 okt)

De Tweede Kamer wordt geïnformeerd over
de fipronil normen in mest en wanneer hier
duidelijkheid over komt t.a.v. verschillen in
de EU.

Uitgaande brief [20-10-2017] – Stand van
zaken fipronil pluimveehouderij

Parlementaire agenda [04-10-2017] – AO
Landbouw en Visserijraad (9–10 okt)

De Tweede Kamer wordt voor de begrotings- Uitgaande brief [16-11-2017] – Informatie
behandeling geïnformeerd over de relatie
over de relatie van de VN Sustainable
SDGs en het GLB en of er extra onderzoek
Development Goals (SDGs) en het Gemeennodig is op dit vlak.
schappelijk Landbouwbeleid (GLB)

Parlementaire agenda [08-03-2018] – AO
Natuur

De Minister zal de Kamer nader informeren Uitgaande brief [15-05-2018] – Bevoegdover haar positie en verantwoordelijkheid
heden Natura 2000 & Uitgaande brief
ten aanzien van de doelen van Natura 2000. [24-05-2018] – Europees Landschapsverdrag
De Minister heeft toegezegd, dat binnen een
maand te zullen doen. Daarbij zal de Kamer
ook nader worden geïnformeerd over de
Landschapsobservatoria.

Parlementaire agenda [08-02-2018] – AO
NVWA

De Minister zal de Kamer binnen vier weken
schriftelijk informeren over de opbouw van
de tarieven van de NVWA en de onderbouwing van de retributies voor het jaar
2017 en 2018.

Parlementaire agenda [14-03-2018] – AO
LNV Raad

De Tweede Kamer ontvangt binnen twee
Uitgaande brief [04-04-2018] – Nederlandse
weken de impact-analyse van de NVWA over inzet in het SCoPAFF en de landbouwde neonicotinoïden
kundige impactanalyse inzake neonicotinoïden.

Uitgaande [06-03-2018] – Toezeggingen AO
NVWA 8 februari 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

89

Vindplaats

Omschrijving

Stand van zaken

Parlementaire agenda [14-02-2018] – AO
LNV Raad

De Minister zal de Kamer voorafgaand aan
het plenair debat over fraude met de
registratie van rundvee informeren over
hoeveel bedrijven om welke redenen zijn
geblokkeerd en welke criteria daarbij zijn
gehanteerd.

Uitgaande brief [20-02-2018] – Stand van
zaken onregelmatigheden I&R

Parlementaire agenda [14-02-2018] – AO
LNV Raad

De Minister zal de Kamer zo snel mogelijk
informeren over de mogelijkheden om met
fipronil besmette mest op een centrale plek
te mengen.

Uitgaande brief [08-06-2018] – Reactie op
brief van de gemeente Barneveld en de
initiatiefnemers van
Fipronil Meldpunt Gelderse Vallei d.d. 5 april
2018

Parlementaire agenda [14-02-2018] – AO
LNV Raad

De Minister zal de Kamer voor de zomer
Uitgaande brief [29-06-2018] – Positie boer in
informeren over de uitwerking van het
keten
regeerakkoord wat betreft het versterken van
de positie van de boer in de keten. Dit wordt
afgestemd met de Staatssecretaris van EZK.

Parlementaire agenda [16-11-2017] – AO 6e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn

De Minister zal de Kamer informeren over de Uitgaande brief [20-12-2017] – Plan van
uitkomst van het gesprek met de Minister
aanpak mestfraude
van Justitie over de handhaving bij
mestfraude.

Parlementaire agenda [07-12-2017] –
Begrotingsbehandeling Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (1e termijn Minister en
2e termijn Kamer + Minister)

De Minister heeft toegezegd erop toe te zien Uitgaande brief [04-07-2018] – Hulpverlening
dat er in crisissituaties vanaf het begin
aan ondernemers in crisissituaties
aandacht is voor de ondernemer en zijn
omgeving en nagaan of de juiste stappen
worden genomen, zorgen dat er bekendheid
is met de ondersteuning en dat de toegang
tot de hulpverlening laagdrempelig wordt
gemaakt.

Parlementaire agenda [07-12-2017] –
Begrotingsbehandeling Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (1e termijn Minister en
2e termijn Kamer + Minister)

De Minister heeft toegezegd de Kamer te
Uitgaande brief [13-07-2018] – Naar
zullen informeren over de extra middelen die Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact
beschikbaar gemaakt zijn voor onderzoek en
innovatie ten behoeve van de grote
maatschappelijke thema’s, waaronder
landbouw, voedsel en water.

Parlementaire agenda [07-12-2017] –
Begrotingsbehandeling Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (1e termijn Minister en
2e termijn Kamer + Minister)

De Minister heeft toegezegd zich in te zetten
voor een snelle toelating van laagrisicomiddelen in het gewasbeschermingsbeleid.

Uitgaande brief [20-06-2018] Moties en
toezeggingen op het gebied van gewasbeschermingsmiddelen

Parlementaire agenda [07-12-2017] –
Begrotingsbehandeling Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (1e termijn Minister en
2e termijn Kamer + Minister)

De Minister heeft toegezegd op het thema
voedsel de Kamer per brief te informeren,
onder andere over welke knelpunten en
belemmeringen er zijn, bijvoorbeeld bij
voedsel van supermarkten naar de
voedselbank.

Uitgaande brief [16-04-2018] Accenten in het
voedselbeleid voor de komende jaren

Parlementaire agenda [07-12-2017] –
Begrotingsbehandeling Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (1e termijn Minister en
2e termijn Kamer + Minister)

De Minister zal de Kamer per brief inforUitgaande brief [19-02-2018] – Stand van
meren over de invulling van het budget voor zaken Regio Envelop
de regionale opgave, de regionale deals en
de zes prioritaire opgaven, waarbij ingegaan
zal worden op de gestelde criteria en de
procedure om tot selectie van initiatieven te
komen.

Parlementaire agenda [07-12-2017] –
Begrotingsbehandeling Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (1e termijn Minister en
2e termijn Kamer + Minister)

De Minister heeft aangegeven en het
Uitgaande brief [26-04-2018] – Aanbieding
onderzoek naar de ontwikkeling van insecten rapport insectensterfte
door WER in het eerste kwartaal van 2018
wordt opgeleverd en dat zij zich zal inzetten
om wat nodig is mogelijk te maken.

Parlementaire agenda [24-01-2018] – AO
LNV Raad

De Minister informeert de Tweede Kamer in
het voorjaar over de Nationale Strategie
GMO Groente en Fruit naar aanleiding van
gesprekken met de sector.

Uitgaande brief [04-04-2018] – Verslag
Landbouw- en Visserijraad 19 maart 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

90

Vindplaats

Omschrijving

Parlementaire agenda [24-01-2018] – AO
LNV Raad

De Minister informeert de Tweede Kamer in Uitgaande brief [15-03-2018] – Voortgang
april over de voortgang van de onderhande- van de onderhandelingen over het Gemeenlingen van het GLB.
schappelijk Landbouwbeleid

Stand van zaken

Parlementaire agenda [23-01-2018] – AO
Mestbeleid/Zesde actieprogramma

De Minister zal de Kamer binnen een maand Uitgaande brief [29-03-2018] – Stand van
informeren over de uitkomsten van de
zaken fosfaatrechten
gesprekken met de financiële instelling in
het kader van de knelgevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

91

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

92

Naam subsidie
(-regeling) met
hyperlink naar
vindplaats

Regeling duurzame
stallen (PAS)

Fijnstofmaatregelen

Praktijknetwerken
(PAS)

Beëindings-&
saneringsregeling

Grote netwerken
POP-NU

11

11

11

11

Duurzame veehouderij

11

Subsidies

Artikel 11 Concurrerende,
duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens

Begrotingsartikel

Subsidieoverzicht (bedragen x € 1.000)

117

151

260

1.246

762

2017

0

111

0

0

2018

0

110

0

0

2019

0

80

0

0

2020

0

80

0

0

2021

0

80

0

0

2022

0

80

0

0

2023

2017

2017

Laatste
evaluatie
(jaartal +
hyperlink
naar
vindplaats)

Zie toel. 1

Zie toel. 1

2017

Zie toel. 1

Volgende
evaluatie
(jaartal)

2014

Einddatum
subsidie(regeling)
(jaartal)

De einddatum geeft het moment aan dat de laatste verlening plaatsvindt of heeft plaatsgevonden. Voor een aantal subsidies, waarbij sprake is van
een structurele subsidierelatie met een jaarlijkse verlening, is als einddatum «Jaarlijks» opgenomen. Als periodiek besluitvorming plaatsvindt over
de verlening, bijvoorbeeld over een volgende programmaperiode, is dit aangeduid als «Periodiek».

In lijn met Verantwoord Begroten zijn de bijdragen aan ZBO’s en RWT’s niet vermeld als subsidies. De bijdragen aan ZBO’s en RWT’s zijn terug te
vinden in de bijlage «ZBO’s en RWT’s» (bijlage 7.1).

Per beleidsartikel zijn de subsidie(-regelingen) opgenomen. Het subsidieoverzicht sluit zoveel mogelijk aan op de Verantwoord Begroten-categorie
«subsidies» in de budgettaire tabellen van de beleidsartikelen uit de begroting.

«De aanspraak op financiële middelen, door een bestuursorgaan verstrekt met het oog op bepaalde activiteiten van de aanvrager, anders dan als
betaling voor aan het bestuursorgaan geleverde goederen of diensten».

In deze bijlage zijn de subsidies van LNV opgenomen. De subsidiedefinitie van de Algemene wet bestuursrecht wordt hierin gebruikt. Deze wet
definieert een subsidie als volgt (artikel 4.21 Awb):

Bijlage 4: Subsidieoverzicht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

93

Investeringsregeling
gecombineerde
luchtwassers

Subsidieregeling
bedrijfsbeëindiging
melkveehouderij, ook
wel Stoppersregeling
fosfaatreductieplan
genaamd

Beroepsopleiding en
voorlichting

Subsidie stimulering
biologische Productie
(SSBP)

Regeling uitvoeringsagenda duurzame
veehouderij

11

11

11

11

11

Set aside regeling

Subsidie honingverbetering

11

11

Regeling onder het
EVF, Investering in
aquacultuur

Visserij

Subsidie marktintroductie energieinnovaties
(glastuinbouw) (MEI)

11

11

Investeringsregeling
energiebesparing
(IRE), na 2017
Energie-efficiëntie en
hernieuwbare energie
glastuinbouw (EHG)

11

Plantaardige
productie

Naam subsidie
(-regeling) met
hyperlink naar
vindplaats

Begrotingsartikel

225

157

44

3.290

4.005

88

18

260

13.713

110

2017

168

43

8.535

9.200

43

2018

174

34

5.539

1.400

0

2019

22

5.539

5.400

0

2020

22

5.539

5.400

0

2021

22

5.539

5.400

0

2022

22

5.539

5.400

0

2023

2013

2007

2012

2017

2015

kwartaalrapportages

2017

Laatste
evaluatie
(jaartal +
hyperlink
naar
vindplaats)

2024

2020

2017

2017

2017

Volgende
evaluatie
(jaartal)

2020

2013

1992

2021

2022

2019

2011

2014

2018

2010

Einddatum
subsidie(regeling)
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

94

Regeling onder het
EVF, Subsidie
innovatie in de
visketen

11

Subsidieregeling
Jonge Agrariërs
(Bedrijfsmodernisering)

Flankerend beleid
Pelsdierhouders

11

11

Missiegedreven
topsectoren

Ontwikkeling en
Beheer natuurkwaliteit (OBN)

Duurzaam Door
(voorheen Natuur en
Milieueducatie)

School als kenniscentrum

OCW-conf.owsubs(vs)

Aanvullende
onderwijssubsidies

VAMIL compensatie

11

11

11

11

11

11

11

Subsidies

Artikel 12 Natuur en regio

Subtotaal

Onderzoeksprogrammering

11

Kennisontwikkeling
en Agrarische
innovatie

Brede weersverzekering

11

Agrarisch ondernemerschap

Naam subsidie
(-regeling) met
hyperlink naar
vindplaats

Begrotingsartikel

64
127.700

122.301

5.432

0

0

3.519

1.280

51.212

37.720

5.318

5.055

2018

34

18.508

893

34

2.377

900

46.489

21.943

44

5.651

982

2017

97.369

8.873

0

0

– 616

1.280

48.935

20.967

5.318

5.355

2019

98.640

4.390

0

0

– 615

1.280

57.372

14.506

5.318

5.348

2020

99.046

4.394

0

0

71

1.280

57.300

14.327

5.318

5.315

2021

100.152

4.366

0

0

71

1.280

57.279

13.482

2.000

5.318

5.315

2022

96.815

4.366

0

0

71

1.280

55.622

11.593

2.000

5.318

5.524

2023

2014B

2017

2012

2017

2015

2011

2017

2011

Laatste
evaluatie
(jaartal +
hyperlink
naar
vindplaats)

2019

Zie toel. 1

2021

2018

2023

2022

2017

2017

Volgende
evaluatie
(jaartal)

2046

Jaarlijks

2015

2020

2022

2023

2023

2013

2020

2013

Einddatum
subsidie(regeling)
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

95

50

8.225

Subtotaal

Totaal

5.070

130.526

1.000

Overige subsidies
Natuur
(ANLb)+Limburg
(2017)

790

12

Experimenten

12

313

296

Subsidie Burgereducatie

Regeling draagvlak
natuur

12

12

Programmabeheer
tijdelijke regeling
particulier natuurbeheer (TRPN)

12

706

Kroondomeinen

Biodiversiteit en
Bedrijfsleven

12

2017

12

Naam subsidie
(-regeling) met
hyperlink naar
vindplaats

Begrotingsartikel

130.294

2.594

100

1.037

785

45

249

378

2018

99.884

2.515

100

1.037

785

45

170

378

2019

101.155

2.515

100

1.037

785

45

170

378

2020

101.561

2.515

100

1.037

785

45

170

378

2021

102.667

2.515

100

1.037

785

45

170

378

2022

99.330

2.515

100

1.037

785

45

170

378

2023

2016

2018

2007

2007

Laatste
evaluatie
(jaartal +
hyperlink
naar
vindplaats)

2017

2017

Zie toel. 1

Zie toel. 1

Zie toel. 1

2018

Volgende
evaluatie
(jaartal)

Periodiek

Jaarlijks

Periodiek

1998

2010

1999

2014

Einddatum
subsidie(regeling)
(jaartal)

Bijlage 5: Evaluatie- en overig onderzoek
Artikel 11 Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en voedselketens
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

11

2018

2019

Voedselagenda

11

2020

2021

Garantieregeling Landbouw (GL) en
Garantieregeling Marktintroductie Innovatie
(GMI)

11

2018

2018

Ondersteuning projecten biologische sector,
met name via Bionext

11

2018

2019

Afronding is
voorzien in 2019.

Meetprogramma duurzame stallen, in
samenhang met de evaluatie PAS.

11

2018

2018

Zie evaluatie PAS
op artikel 12.

Energiesubsidies glastuinbouw: Marktintroductie energie-innovaties (MEI) en Energieefficiëntie en hernieuwbare energie
glastuinbouw (EHG)

11

2020

2020

Gecombineerde
evaluatie per 2020.

Inbeslaggenomen goederen (IBG) en
11
Landelijke inspectiedienst dierenbescherming
(LID)

2020

2020

Consumentenbond Voedselonderzoek

11

2020

2020

Landelijk informatiecentrum Gezelschapsdieren (LICG)

11

2020

2020

Stichting Zeldzame huisdieren

11

2020

2020

GD basismonitoring en Diergezondheidsfonds (DGF)

11

2017

2018

Wet Dieren

11

2019

2019

Identificatie en registratie hond

11

2021

2021

Subsidieregeling Instituten voor toegepast
onderzoek (TO2-regeling)

11

2022

2022

Subsidiëring van
Wageningen
Research loopt
mee in evaluatie
van EZK.

Landbouwvrijstelling

11

2019

2019

Loopt mee in de
beleidsdoorlichting 2019.

Verlaagd tarief sierteelt

11

Vrijstelling cultuurgrond

11

2019

2019

Meststoffenwet

11

2019

2020

Programma Internationale Agroketens (PIA)

11

2015

2018

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Concurrerende, duurzame en veilige agro,
visserij en voedselketen
1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en
doelmatigheid van beleid

Nog nader bekend Is onderdeel van
te maken.
de algehele
heroverweging op
BTW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

Loopt mee in de
beleidsdoorlichting 2019.

Evaluatie is
afgerond. Streven
is om dit z.s.m.
naar TK te sturen.

96

Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

Voedingscentrum

11

2017

2019

Afronding is
voorzien in 2019.

Voedselzekerheid

11

2018

2018

Wet gewasbeschermingsmiddelen/
beleidsnota Gezonde Groei, Duurzame Oogst

11

2016

2019

Centrale commissie dierproeven

11

2020

2020

COKZ

11

2018

2018

Brede weersverzekering

11

2020

2020

Evaluatie Europees Fonds voor Maritieme
Zaken en Visserij (EFMZV) (2014–2020)

11

2018

2019

Raad voor de Plantenrassen

11

2022

2022

Ctgb

11

2021

2022

Plantaardige en biologische keuringsdiensten 11
(NAK, NAKtuinbouw, BKD, KCB, SKAL)

2022

2022

Meerjarenafspraak Energietransitie
Glastuinbouw 2014–2020

11

2020

2021

Ontwikkelagenda Groen Onderwijs 2016–2025 11
(Groenpact)

2020

2021

Ontwikkeling en beheer natuurkwaliteit

11

2018

2018

Programma Duurzaam Door (incl. Jong Leren 11
Eten)

2020

2021

Besluit over
evaluatie valt in
kader van Plan van
aanpak n.a.v. het
advies van de
Commissie
Sorgdrager d.d.
25-6-18.

Kamerstuk 25 268,
nr. 157 en
Kamerstuk 25 268,
nr. 162

2. Overig onderzoek
Agentschapsdoorlichting NVWA

11

2021

2021

WOT genetische bronnen

11

2019

2020

WOT Visserijonderzoek

11

2020

2021

WOT Economische informatievoorziening

11

2020

2021

WOT Voedselveiligheid

11

2019

2020

WOT Besmettelijke dierziekten

11

2019

2019

WOT Natuur en milieu

11

2021

2022

Start

Afronding

2020

2021

Artikel 12 Natuur en biodiversiteit
Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Vindplaats

1. Ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Natuur en biodiversiteit

12

1b. Ander ex-post onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van
beleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

97

Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

Kroondomeinen

12

2016

2018

Rapport Auditdienst Rijk:
Evaluatie Beheer
Natuursubsidies
Kroondomein

Programmatische Aanpak Stikstof

12

2018

2018

Dit betreft de
tussentijdse
evaluatie na 3 jaar.

Staatsbosbeheer (SBB)

12

2018

2018

Programma naar een rijke Waddenzee

12

2018

2018

Herziening Natuurbeleidsplan Caribisch
Nederland 2013–2017

12

2017

2019

Programma natuurlijk ondernemen
(waaronder Subsidieregeling innovatieve
projecten biodiversiteit)

12

2018

2018

Evaluatie Natuurpact/Natuurvisie

12

2018

2020

Burgereducatie/IVN

12

2017

2018

De evaluatie is
gereed en wordt
na zomer 2018
met een beleidsreactie aan de
Tweede Kamer
aangeboden.

Wet natuurbescherming

12

2019

2019

De wet is per
1 januari 2017 in
werking getreden.
De ervaringen met
de Wet natuurbescherming
worden meegenomen in het
Aanvullings-spoor
natuur bij de
Omgevingswet.

In Beslag genomen Goederen (IBG)

12

2016

2018

De verwachting is
dat het evaluatierapport na zomer
2018 aan de
Tweede Kamer
wordt opgeleverd.

Regio Envelop

12

2023

2023

Evaluatie fiscale vrijstellingen bos en natuur

12

2022

2022

Balans voor de Leefomgeving

12

2017

2018

EHS Groot project

12

2018

2018

Voortgangsrapportage Natuurpact

12

2. Overig onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

Verwachting is dat
het eindrapport
voor de behandeling van de
LNV-begroting
naar de Tweede
Kamer wordt
gestuurd.
Jaarlijks vanaf
2015. Kamerstuk
33 576, nr. 99

98

Soort
onderzoek

Titel/onderwerp

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

Natura2000 Doelendocument

12

2017

2019

Deze actualisatie
wordt in 2019 aan
de Tweede Kamer
gezonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

99

Bijlage 6: Europese geldstromen
Inleiding
Deze bijlage biedt inzicht in de Europese geldstromen die relevant zijn
voor de beleidsterreinen van LNV. Er wordt ingegaan op het Meerjarig
Financieel Kader 2014–2020, op een aantal EU-fondsen en
EU-programma’s voor de periode 2014–2020 en op de Eigen Middelen van
de EU.
Meerjarig Financieel kader 2014–2020
In het Meerjarig Financieel Kader (MFK) worden zowel de maximale
omvang van de jaarbegrotingen als de verdeling van de middelen over de
hoofdthema’s van het beleid vastgelegd. Voor de volledige zeven jaar
komt de meerjarenbegroting uit op een bedrag van € 1.087 mld. (lopende
prijzen). Dat is 1 procent van het BNP van alle lidstaten bij elkaar. Het MFK
is vastgelegd in een verordening. Parallel hieraan wordt in het Eigen
Middelen Besluit de financiering van het EU-beleid geregeld. Deze
afspraken worden aangevuld met een Interinstitutioneel Akkoord over
begrotingsaangelegenheden tussen Europese Commissie, Europees
Parlement en Raad. Zoals in de MFK-verordening is vastgelegd heeft de
Europese Commissie in de tweede helft van 2016 een tussentijdse
evaluatie van het Meerjarig Financieel Kader gepresenteerd. Op 2 mei
2018 heeft de Europese Commissie haar voorstellen gepresenteerd voor
het MFK post-2020.
De verschillende EU-programma’s en EU-fondsen
Voor de uitvoering in gedeeld beheer van het Europees Beleid worden
vanuit de Europese Commissie eisen gesteld aan de uitvoering door de
lidstaten. Deze eisen zijn vastgelegd in Raadsverordeningen en uitgewerkt
in Commissieverordeningen en bijbehorende richtsnoeren. De lidstaten
zijn verantwoordelijk voor de geharmoniseerde en eenduidige uitvoering
van het EU-beleid.
Voor de uitvoering van het EU beleid stelt de Europese Commissie een
aantal Europese Fondsen aan de lidstaten beschikbaar.
Voor LNV zijn de volgende EU-programma’s en EU-fondsen relevant:
1. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 1e pijler (GLB): het Europees
Landbouwgarantiefonds (ELGF);
2. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 2e pijler (POP): het Europees
Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO);
3. Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB): het Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV);
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) 2014–2020
Binnen het GLB zijn twee pijlers te onderscheiden. De 1e pijler bestaat uit
directe inkomenssteun aan agrariërs en markt- en prijsbeleid. Met behulp
van vooral rechtstreekse inkomenssteun richt deze pijler zich op het
stabiliseren van landbouwinkomens. De 2e pijler betreft het plattelandsbeleid. Deze pijler richt zich op de kwaliteit van alle plattelandsgebieden in
de EU.
1. GLB pijler 1: het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF)
De Kamer is geïnformeerd over de implementatie in Nederland van het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor de periode 2014–2020
(Kamerstukken 28 625, nrs. 168, 189, 194 en 216).
Hieronder volgen de belangrijkste maatregelen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

100

1a. Inkomenssteun voor boeren
Het GLB vanaf 2015 stuurt op de omvorming van op historische referentie
gebaseerde directe betalingen naar een gelijke hectarebetaling binnen
lidstaten in 2019. Op Europees niveau is vastgelegd dat landbouwbedrijven die gebruik willen maken van de directe betalingen in het GLB
verplicht zijn om vergroeningsmaatregelen toe te passen. Hiervoor is 30%
van het budget voor directe betalingen bestemd.
Er zijn drie generieke vergroeningsmaatregelen Europees vastgesteld.
1. Gewasdiversificatie. Bedrijven moeten op bouwland, afhankelijk van
de bedrijfsgrootte minstens twee of drie gewassen telen. Met name
voor kleine bedrijven bestaan hierop enkele uitzonderingen.
2. Behoud van blijvend grasland.
3. Ecologische aandachtsgebieden met een omvang van 5% van het
bouwlandoppervlak. Hierbij kunnen de lidstaten kiezen uit een aantal
opties waaronder landschapselementen, akkerranden, bufferstroken,
vanggewassen en stikstofbindende gewassen.
Om te voldoen aan de vergroeningsverplichting is het mogelijk dat
lidstaten, naast bovengenoemde maatregelen en na goedkeuring door de
Europese Commissie, equivalente maatregelen toevoegen aan de
Europese lijst. Nederland maakt daar gebruik van.
1b. Extra ondersteuning jonge boeren
Meer dan twee derde van de Europese boeren is ouder dan 55 jaar. Om de
toekomst van de sector zeker te stellen, wil de Commissie jonge boeren
gedurende de eerste vijf jaar van het bestaan van hun bedrijf extra
financiële ondersteuning bieden. Lidstaten worden verplicht extra steun
aan jonge boeren te geven via een zogenaamd «top-up» op directe
betalingen. Hiervoor dient maximaal 2% van de enveloppe voor directe
betalingen (1e pijler GLB) te worden aangewend. Daarnaast is besloten
dat via het plattelandsbeleid (2e pijler GLB) jonge boeren extra steun
kunnen ontvangen. Conform de wens van de Kamer is er een landsdekkende jongeboerenregeling gericht op innovatieve investeringen, en wel
voor € 5,2 mln. per jaar, waarvan de provincies € 2,6 mln. cofinancieren.
Conform de motie Dik-Faber (Kamerstuk 33 750-XIII, nr. 65) is met de
provincies afgesproken dat ze streven naar een zo gelijk mogelijke
uitvoering van de regeling. Omdat het karakter van de regeling zich richt
op innovaties kunnen per provincie wel accentverschillen aangebracht
worden, zodat beter ingespeeld kan worden op regionale behoeften.
2. Markt- en prijsbeleid
In 2014 is binnen de integrale Gemeenschappelijke Marktordening (iGMO)
een belangrijke stap gezet naar verdere marktoriëntatie. De quotaregeling
voor melk is per 1 april 2015 beëindigd en de quotaregeling voor suiker is
beëindigd per 1 oktober 2017. Nederland meent dat marktoriëntatie het
uitgangspunt moet zijn voor realiseren van de doelen van het GLB zoals
het bevorderen van het optimale gebruik van productiefactoren,
verwerven van een redelijk inkomen door landbouwers, en verzekeren van
redelijke prijzen voor consumenten. De gemeenschappelijke ordening van
de landbouwmarkten is nodig om een gelijk speelveld te realiseren.
Een belangrijke wijziging ten opzichte van de vorige iGMO is dat voor alle
agrarische sectoren de mogelijkheid bestaat om producenten- en
brancheorganisaties op te richten. Door de Minister van LNV erkende
producenten- en brancheorganisaties kunnen de Minister verzoeken om
voorschriften van deze organisaties verbindend te verklaren. Inmiddels

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

101

zijn er zeven brancheorganisaties (in de akkerbouw-, pluimvee-, eieren-,
kalver, tuinbouwsector) en één producentenorganisatie (in de varkenssector) erkend. In 2016 heeft de toenmalige Minister van EZ het onderzoeksprogramma en de collectieve financiering van dit programma van de
drie brancheorganisaties in de akkerbouw verbindend verklaard.
Sinds het schooljaar 2017/2018 is een nieuwe, gecombineerde schoolfruitschoolmelkregeling in werking getreden. De regeling heeft tot doel de
consumptie van groenten, fruit en melk door kinderen te bevorderen en
het aanleren van gezonde eetgewoonten. Dit vindt plaats door het
verstrekken van groenten, fruit en melk aan kinderen in onderwijsinstellingen, in combinatie met educatieve maatregelen. Op jaarbasis is
op EU-niveau een budget van € 100 mln. voor schoolmelk beschikbaar en
€ 150 mln. voor schoolfruit/groenten, waarvan respectievelijk € 2,4 mln.
(melk) en € 5,4 mln. (groenten/fruit) aan Nederland is toegewezen.
Voor de promotie en afzetbevordering van landbouwproducten vindt
jaarlijks een openstelling plaats, waarbij sectororganisaties programmavoorstellen kunnen indienen bij de Europese Commissie. Het jaarlijkse
EU-budget is de afgelopen jaren toegenomen en bedraagt € 200 mln. in
2019. De regeling is gericht op het vergroten van export van landbouwproducten uit de EU naar derde landen en daarnaast op informatieverstrekking over de kwaliteit van EU-producten op de interne markt. De
Europese Commissie stelt jaarlijks een werkprogramma op met daarin de
prioriteiten en bijbehorende budgetverdeling.
In 2016 is de nieuwe Nationale Strategie voor de Gemeenschappelijke
Marktordening (GMO) groenten en fruit vastgesteld. Sinds 1 januari 2017
is deze nieuwe strategie van kracht. De strategie is van toepassing op de
operationele programma’s van producentenorganisaties in de tuinbouwsector. Dit instrument wil het perspectief van de tuinbouw versterken en
richt zich op de drie strategische doelen versterking afzetstructuur,
marktgericht produceren en verdergaande verduurzaming. Om de
beschikbare GMO-middelen, binnen de regelgeving, beter en effectiever
voor bovenstaande doelen te kunnen gebruiken, zijn in afstemming met
het bedrijfsleven vernieuwing en collectiviteit als belangrijke voorwaarden
gekozen voor de beoordeling van de operationele plannen en subsidiabiliteit van activiteiten. Naar verwachting worden de eerste programma’s
onder de nieuwe strategie voor 15 september 2018 ingediend.
3. Versterking zuivel- en varkenssector
In september 2015 heeft de Europese Raad steun gegeven aan een pakket
aan maatregelen voor de melkveehouderij en de varkenshouderij die te
kampen hebben met grote marktproblemen. In dit pakket heeft de
Europese Commissie in totaal € 500 mln. beschikbaar gesteld voor deze
sectoren, die de marktsituatie in zijn geheel moeten verbeteren.
Nederland heeft € 29,94 mln. ontvangen in de vorm van nationale
enveloppen voor de zuivelsector en de varkenshouderij.
Naast nationale enveloppen zijn vanuit het pakket extra middelen
beschikbaar gesteld door de Europese Commissie voor Europese
particuliere opslagregelingen voor magere melkpoeder, kaas en varkensvlees en voor Europese regelingen voor de promotie en exportbevordering van zuivel en varkensvlees.
In Nederland zijn de Europese middelen van € 29,94 mln. langs drie
sporen verdeeld:
1. Verdere verduurzaming van de melkveehouderij (€ 9,98 mln.);
2. Vitalisering van de varkenshouderij (€ 9,98 mln.);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

102

3.

Stimuleren van investeringen in mestverwerking voor de melkvee- en
varkenshouderij (€ 9,98 mln.).
De middelen voor sporen 1 en 2 zijn uitbetaald aan de betreffende
melkvee- en varkenshouders. De middelen voor de stimuleringsregeling
voor mestverwerking moeten uiterlijk 30 september 2018 door de
Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV) zijn uitbetaald aan de
betreffende veehouders.
In september 2016 heeft de Europese Commissie een tweede maatregelpakket vastgesteld voor melkproducenten en landbouwers in andere
veehouderijsectoren in verband met de voortdurende marktproblemen
(Verordening (EU) 2016/1613). Aan Nederland is hiervan een tweede
nationale envelop toegewezen van € 22,95 mln. Aan deze Europese
middelen zijn middelen van EZ en de sector toegevoegd. De tweede
nationale envelop is beschikbaar gesteld voor de volgende twee maatregelen:
1. Een beëindigingsregeling voor de melkveehouderij. Totaal was het
budgettaire bedrag van deze regeling circa € 32,6 mln. Hiervan is het
aandeel Europees geld circa € 18,9 mln. en via de EZ-begroting is
hieraan € 13,7 mln. toegevoegd (aandeel bedrijfsleven en toenmalig
EZ).
2. Een private regeling voor verbetering van de mineralenefficiëntie in
de varkenshouderij door het stimuleren van fosforarm veevoer
(Europees geld € 4 mln.).
Beide regelingen zijn uitgevoerd en de middelen zijn uitbetaald aan de
betreffende melkvee- en varkenshouders.
In verband met de Russische boycot van bepaalde landbouwproducten uit
de EU sinds 7 augustus 2014 heeft de Europese Commissie herhaaldelijk
tijdelijke buitengewone steunmaatregelen voor producenten van groenten
en fruit vastgesteld. Producenten van bepaalde groenten en fruit komen in
het kader van deze steunmaatregelen in aanmerking voor een vergoeding
voor het uit de markt nemen of vernietigen (groen/niet oogsten) van een
product. Deze steunmaatregelen zijn op 30 juni 2018 geëindigd. Hiervan is
in Nederland slechts beperkt gebruik gemaakt.
Financieel overzicht
Onderstaand overzicht geeft de voor Nederland beschikbaar komende EU
budgetten voor de directe betalingen. Hierin is de overheveling van pijler
1 naar pijler 2 voor de jaren 2018 en 2019 verwerkt (per jaar € 30 mln.,
waarvan € 20 mln. voor agrarisch natuurbeheer en € 10 mln. voor brede
weersverzekering). (Zie ook bijlage 2 van Verordening 1307/2013,
geconsolideerde versie 5 februari 2018).
Directe betalingen (x € 1 mln.):
Kalenderjaar

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Nationale enveloppe directe betalingen

749

737

724

683

671

732

2. GLB pijler 2: Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
De Kamer is geïnformeerd over het Plattelands Ontwikkelingsprogramma
2014–2020 (POP3) (Kamerstukken 28 625, nrs.168, 189 en 194). Met de
provincies is een akkoord bereikt over de invulling van het Plattelandsontwikkelingsprogramma voor de periode 2014–2020. Begin 2015 heeft de
Europese Commissie het Nederlandse POP3 goedgekeurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

103

POP3 wordt ingevuld door de provincies en aangevuld door het Rijk.
Hiermee kunnen gebiedsspecifieke behoeftes in de landbouw worden
aangepakt. Aan generieke behoeftes wordt landsdekkend invulling
gegeven. Met deze combinatie kan optimaal ingespeeld worden op het
bevorderen van een gelijk speelveld. De provincies leveren het grootste
deel van de benodigde nationale cofinanciering voor POP3, aangevuld
met cofinanciering door de waterschappen (verbetering waterkwaliteit).
Het standaard cofinancieringspercentage van de Europese Unie voor
POP3 bedraagt maximaal 53%. Voor investeringen en maatregelen ten
behoeve van milieu, klimaatadaptatie en klimaatmitigatie is een uitzondering gemaakt en besloten tot maximaal 75% Europese cofinanciering.
Inmiddels heeft Nederland gekozen voor een cofinancieringspercentage
van 50% met uitzondering van agrarisch natuurbeheer. Hier is het 75%.
In overleg met de provincies is besloten POP3 concreet te richten op de
volgende thema’s:
1. Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
2. Jonge boeren;
3. Natuur en landschap (zoals afgesproken in het Natuurpact);
4. Verbetering van de waterkwaliteit;
5. LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).
In 2016 is het POP3 aangepast door toevoeging van middelen van de
eerste pijler (€ 31,5 mln. per jaar voor de periode 2016–2020) en de
overgang naar een stelsel van collectief agrarisch natuurbeheer met
ingang van 2016.
In juli 2017 is een tweede overheveling van de eerste pijler (€ 30 mln. per
jaar voor de jaren 2019 en 2020) aan de Europese Commissie gemeld.
Voor de Brede Weersverzekering wordt vanaf 2019 € 10 mln. per jaar
ingezet. Hiermee kunnen voor de jaren 2019 en 2020 in totaal 1.000 tot
1.200 meer deelnemers worden geaccommodeerd (bijna een verdubbeling van het huidige aantal). Daarnaast wordt voor de jaren 2019 en
2020 € 20 mln. per jaar voor agrarisch natuurbeheer ingezet om de
belangrijkste stappen te zetten om scenario 2 uit de toekomstscenario’s
weide- en akkervogelbeheer te realiseren (zie Kamerstuk 33 576, nr. 97).
Onderstaand volgt een overzicht van de bedragen die gemiddeld per jaar
voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014–2020 (POP3)
beschikbaar zijn (bedragen x € 1 mln.):
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

Bijdrage EU

87,0

87,0

118,5

118,4

118,3

148,1

148,0

825,3

Bijdrage andere
overheden

87,0

83,6

103,5

103,6

103,3

103,0

103,0

687

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

5,5

33

Bijdrage Rijk

Het bedrag dat voor Nederland vanuit het Europees Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling (ELFPO) beschikbaar is voor POP3 bedraagt
€ 825,3 mln. voor de periode 2014–2020. Dat is circa € 118 mln. per jaar.
De nationale cofinanciering komt grotendeels voor rekening van de
provincies en waterschappen. Het LNV-aandeel bedraagt circa € 5,5 mln.
per jaar en deze uitgaven worden verantwoord in het jaarverslag van LNV
(artikel 11). Het Rijksaandeel heeft betrekking op de regeling brede
weersverzekering. Vanaf 2016 is LNV eveneens verantwoordelijk voor de
uitvoering van de regeling voor de kalversector. Deze regeling wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

104

alleen via de EU gefinancierd, de hiervoor benodigde middelen zijn vanuit
GLB pijler 1 overgeheveld naar pijler 2.
Ten behoeve van POP3 stelt de EC budget beschikbaar volgens het N+3
jaar principe. Dit betekent dat het budget dat in 2014 beschikbaar is
gekomen, uiterlijk in het laatste kwartaal van 2017 moet zijn gedeclareerd.
Het beschikbare budget van 2015 moet uiterlijk eind 2018 zijn gedeclareerd.
Van genoemde bovenstaande beschikbare middelen is tot en met 1 april
2018 afgerond € 183 mln. aan Europese middelen in Brussel gedeclareerd. In onderstaande tabel staat aangegeven aan welke
POP-maatregelen de beschikbaar gestelde budgetten zijn besteed.
Maatregel

1 trainingen, workshops, ondernemerscoaching en demonstratie

Gedeclareerde
EU-middelen
per 1 april
2018 (€ mln.)
0,14

3 kwaliteitsregeling voor landbouwproducten en levensmiddelen

2,9

4 investeringen in materiele activa

20,8

10 agromilieuklimaatsteun

142,2

16 samenwerking voor innovatie/EIP

0,12

17 risicobeheer

13,87

19 Leader

0,74

20 technische bijstand
Totaal POP3

1,87
182,64

3. Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB): Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een
verantwoorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame
exploitatie van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband
regels opgesteld, zoals beperkingen voor bepaalde visserijmethoden.
Tevens zijn afspraken gemaakt ten aanzien van controle & handhaving,
datacollectie en ter bevordering van de stabiliteit van de vismarkt.
Ontwikkelingen EFMZV 2014–2020
Op 1 juli 2015 (Kamerstuk 32 201, nr. 77) is de Kamer geïnformeerd over
de inzet van het kabinet ten aanzien van het EFMZV. Hoofddoel van het
EFMZV is het bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van
het hervormde GVB, dat wil zeggen aan de verdere verduurzaming en
versterking van de concurrentiekracht van de visserij en aquacultuur. Het
EFMZV biedt de sector kansen om initiatieven voor meer duurzaamheid,
kostprijsverlaging en kwaliteitsverbetering te ontwikkelen en deze te
implementeren. Het fonds wordt eveneens ingezet om uitdagingen op te
pakken en oplossingen aan te dragen voor de invoering van de aanlandplicht.
Het Nederlandse Operationeel Programma (OP) geeft voor de komende
jaren richting en sturing aan de inzet van het EFMZV in Nederland. In het
OP is het EFMZV-instrumentarium gericht op 3 hoofdthema’s:
1. Invoering van de aanlandplicht;
2. Verdere verduurzaming van de visserij- en aquacultuur;
3. Verbetering van de rendementen in de visserij- en aquacultuurketen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

105

Inmiddels zijn er openstellingen geweest voor Jonge vissers, aanlandplicht innovatieprojecten, rendementsverbeteringsprojecten, aquacultuur
innovatieprojecten, afzetbevorderingsprojecten, productie- en afzetprogramma’s, innovatieprojecten duurzame visserij, en samenwerkingsprojecten wetenschap en visserij. Daarnaast zijn overheidsopdrachten
verleend voor Pulsonderzoek, Kenniskringen, Glasaaluitzet, Datacollectie
en Controle.
Financieel overzicht Operationeel Programma
De toenmalige Minister van EZ heeft voor de uitvoering van het EFMZV
een Operationeel programma opgesteld voor de periode 2014–2020. De
verdeling van de kosten van dit programma tussen overheid en begunstigden bedraagt in de meeste gevallen 50–50. Van het overheidsdeel
komt gemiddeld 75% uit het EFMZV, de resterende 25% is nationale
cofinanciering.
De voor Nederland beschikbaar komende EU-budgetten voor het EFMZV
(2014–2020) zijn (x € 1 mln.):
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

EFMZV middelen1

13,9

14,1

14,2

14,5

14,8

14,9

15,1

101,5

1

Het daadwerkelijke kasritme wijkt af van het oorspronkelijke kasritme als gevolg van het moment waarop NL uitgaven bij de EU declareert.

Op de begroting van EZ (artikel 6) en vanaf 2019 op de begroting van LNV
(artikel 11) zijn voor de cofinanciering van het GVB 2014–2020 de
volgende nationale middelen beschikbaar (x € 1 mln.):
Kalenderjaar
Rijksmiddelen
cofinanciering GVB1

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

5,0

5,8

7,3

5,3

5,3

1,3

30,0

1
Voor de nationale uitgaven voor de jaren 2015–2017 is het budget dat niet in dat jaar is uitgegeven, in de begrotingsreserve visserij gestort om
nationale cofinanciering van toekomstige uitgaven zeker te stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

106

Bijlage 7: Regionale opgaven
De Regio Envelop en Regio Deals: in partnerschap werken aan opgaven
die in de regio spelen
Het regeerakkoord stelt een budget ter beschikking voor regionale
opgaven. Bij de startnota is dit budget vastgesteld op € 950 mln. voor de
jaren 2018 tot en met 2022 (Kamerstuk 34 775, nr. 54): de Regio Envelop.
Samen werken we aan een integrale aanpak van economische, sociale en
ecologische opgaven die in de regio spelen. Wanneer het Rijk, medeoverheden en de bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties in regio’s samen optrekken om deze opgaven aan te pakken kunnen
we meer doen voor de regio en dragen we bij aan de brede welvaart in
Nederland. Dit is het uitgangspunt van de Regio Deals.
Toelichting proces Regio Deals
In 2018 start een tranche met een omvang van € 200 mln. vanuit de Regio
Envelop voor het ontwikkelen van Regio Deals (Kamerstuk 29 697, nr. 48).
Regio’s hebben in de periode van 8 juni tot 1 september 2018 de
mogelijkheid om een voorstel voor een Regio Deal aan te melden bij het
Ministerie van LNV. In het najaar besluit de Minister van LNV in overleg
met de Minister van BZK en de betrokken vakdepartementen (inclusief
FIN) welke voorstellen uitgewerkt worden tot deals. De deals uit deze
komende tranche worden naar verwachting uiterlijk in het voorjaar van
2019 ondertekend. Daarnaast zijn in het regeerakkoord reeds een zestal
opgaven benoemd waarvan werd afgesproken om die met voorrang uit te
werken. Voor een aantal van deze opgaven worden met begroting 2019 de
eerste overboekingen gedaan vanuit het Ministerie van Financiën naar de
LNV-begroting (€ 210 mln.).
De middelen uit de Regio Envelop staan op de Aanvullende Post bij het
Ministerie van Financiën en zullen op basis van goedgekeurde bestedingsplannen overgeboekt worden naar de begroting van het Ministerie van
LNV. De bijdrage aan de Regio Deal krijgt vervolgens vorm via een
decentralisatie-uitkering uit het Gemeente- of Provinciefonds dan wel een
overboeking naar de begroting van een ander departement.
Inzet middelen Regio envelop

Gereserveerd

Reeds
uitgekeerd

Nog uit te
keren

Zes opgaven uit het regeerakkoord
Eindhoven

130,0

39,9

90,1

Nucleaire problematiek

117,0

117,0

0,0

Zeeland

35,0

13,2

21,8

ESTEC

40,0

40,0

0,0

Rotterdam

130,0

0,0

130,0

BES-eilanden

30,0

0,0

30,0

Totaal zes opgaven

482,0

210,1

271,9

Resterende middelen

468,0

0,0

468,0

950,0

210,1

739,9

Deze middelen worden o.a. ingezet voor de
eerstkomende tranche van € 200 mln. voor
Regio Deals en proceskosten)
Totaal Regio Envelop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

107

Toelichting zes opgaven uit het Regeerakkoord
Brainport Eindhoven
Op 6 juli 2018 is de Regio Deal met Brainport Eindhoven aangeboden aan
de Tweede Kamer. Als onderdeel hiervan reserveert het kabinet maximaal
€ 130 mln. voor het aanpakken van de opgave van de regio Brainport
Eindhoven. De Regio Deal Brainport Eindhoven zet in op het versterken
van een onderscheidend voorzieningenniveau, het aantrekken, opleiden
en behouden van technisch talent op alle onderwijsniveaus en het
realiseren van innovaties met maatschappelijke impact. Met begroting
2019 wordt een eerste gedeelte van het gereserveerde bedrag overgeboekt vanuit de aanvullende post en zal worden verwerkt in een decentralisatie uitkering vanuit het Gemeentefonds. Daarbij gaat het om een
bedrag van € 39,9 mln. voor projecten waarvan de uitvoering in 2018
wordt gestart zoals het Photonic Integrated Technology Center en
Eindhoven Engine.
Nucleaire problematiek
Het kabinet reserveert € 117 mln. voor het oplossen van de korte
termijnproblematiek van het opruimen van het historisch radio-actieve
afval en de ontmanteling van gebouwen bij ECN/NRG in Petten. Met
begroting 2019 wordt hiervoor het bedrag van € 117 mln. vanuit de
aanvullende post, via de begroting van LNV, overgeboekt naar de
begroting van EZK.
Zeeland
Op 6 juli 2018 is de Regio Deal met Zeeland aangeboden aan de Tweede
Kamer. Als onderdeel hiervan reserveert het kabinet maximaal € 35 mln.
voor de aanpak van de opgaven van Zeeland. Hierbij wordt ingezet op het
versterken van de leefbaarheid, kennis en innovatie en het voorzieningenniveau van bedrijven. Met begroting 2019 wordt een eerste gedeelte van
het gereserveerde bedrag overgeboekt vanuit de aanvullende post en zal
worden verwerkt in een decentralisatie uitkering vanuit het Provinciefonds. Het gaat daarbij om een totaalbedrag van € 13,2 mln. voor
projecten waarvan de uitvoering in 2018 wordt gestart. Voorbeelden
daarvan zijn de ontwikkeling van beta-studies op het gebied van water,
energie en bio-based economy/agro-food, doorlopende leerlijn groen
onderwijs en de investering in een installatie voor innovatieve verwerking
van polystyreenschuim.
ESTEC
Het kabinet reserveert maximaal € 40 mln. voor de aanpak van de opgave
ESTEC. Gezien het grote belang voor het internationaal aanzien van de
Nederlandse hightechindustrie zet het kabinet in op behoud van deze
locatie. Het ontwikkelen van een internationale ontmoetingsplek draagt bij
aan het vergroten van de aantrekkelijkheid van het terrein van ESTEC en
versterkt het Nederlands gastheerschap. Daarnaast is een bijdrage aan
optionele ESA-programma’s (2020–2022) voorzien.
Rotterdam-Zuid
Het kabinet reserveert maximaal € 130 mln. voor een Regio Deal met
Rotterdam-Zuid ten behoeve van het Nationaal Programma RotterdamZuid. Met de uitvoering van een samenhangend pakket van maatregelen,
gericht op onderwijs(achterstanden), werk(loosheid), wonen (verpaupering en verduurzaming), (on)veiligheid/ondermijnende criminaliteit en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

108

cultuur wordt getracht om Rotterdam Zuid in de periode tot 2030 vanuit
een forse achterstandspositie naar het gemiddelde niveau van de G4 te
krijgen.
BES-eilanden
Het kabinet reserveert € 30 mln. voor de aanpak van de opgaven op
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Conform het regeerakkoord ligt de
prioriteit daarbij bij het verbeteren van het economisch perspectief in
Caribisch Nederland, onder meer door versterking van de infrastructuur
en het terugdringen van armoede.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

109

Lijst van afkortingen
AI

Aviaire Influenza

AVP

Afrikaanse Varkenspest

Awb

Algemene wet bestuursrecht

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

BL

Borgstelling MKB Landbouwkredieten

BNP

Bruto Nationaal Product

BSE

Bovine Spongiforum Encephalopathy

BT

Blauwtong

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBD

Convention on Biological Diversity

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCD

Centrale Commissie Dierproeven

CITES

Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Flora
and Fauna

COKZ

Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel

Ctgb

College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden

DG

Directoraat-Generaal

DGF

Diergezondheidsfonds

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

EC

Europese Commissie

ECN

Energieonderzoek Centrum Nederland

EFMZV

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij

EHG

Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie glastuinbouw

EHS

Ecologische Hoofdstructuur

ELFPO

Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling

ELGF

Europees Landbouwgarantiefonds

ESTEC

European Space Research and Technology Centre

EU

Europese Unie

EVF

Europees Visserijfonds

EZ

Ministerie van Economische Zaken

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

FLEGT

Forest Law Enforcement, Governance and Trade

GD

Gezondheidsdienst voor Dieren

GL

Garantieregeling Landbouw

GLB

Gemeenschappelijk Landbouw Beleid

GMI

Garantstelling Marktintroductie Innovaties

GMO

Gemeenschappelijke Marktordening

GVB

Gemeenschappelijk Visserij Beleid

Gwwd

Gezondheids- en welzijnswet voor dieren

HACCP

Hazard Analysis and Critical Control Points

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HCU

High Containment Unit

HGIS

Homogene Groep Internationale Samenwerking

HTSM

HighTech Systems & Materials

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

110

IBO

Interdepartementaal Beleidsonderzoek

ICT

Informatie- en communicatietechnologie

IenW

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

ILG

Investeringsbudget Landelijk Gebied

IVN

Instituut voor natuureducatie en duurzaamheid

JTI

Joint Technology Initiatives

KCB

Kwaliteits-Controle-Bureau

KDS

Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector

KRM

Kaderrichtlijn Mariene Strategie

KVP

Klassieke Varkenspest

LEI

Landbouw-Economisch Instituut

LMM

Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MEI

Marktintroductie en innovatie

MFK

Meerjarig Financieel Kader

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

MKZ

Mond- en Klauwzeer

MVO

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

NCD

Newcastle Disease

Ngo

Niet-gouvernementele organisatie

NIPO

Nederlands Instituut voor Publieke Opinie

NRG

Nuclear Research and consultancy Group

NVWA

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OIE

Office international des Épizooties

OM

Openbaar Ministerie

OVB

Overdrachtsbelasting

PAS

Programmatische Aanpak Stikstof

PBL

Planbureau voor de Leefomgeving

PBO

Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

POP

Plattelandsontwikkelingsprogramma

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

RVO.nl

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

RWS

Rijkswaterstaat

RWT

Rechtspersonen met een Wettelijke taak

Salmonella Se/St Salmonella serotype Enteritdis/Typhimurium
SBB

Staatsbosbeheer

SDa

Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit

SER

Sociaal-Economische Raad

SSO

Shared Service Organisatie

SVD

Swine Vesicular Disease (Blaasjesziekte)

TK

Tweede Kamer der Staten-Generaal

TO2

Toegepast Onderzoek Organisaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

111

TPI

Transitie Proefdiervrije Innovatie

TSE

Transmissible Spongiform Encephalopathies

UNESCO

United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

VAMIL

Regeling Vervroegde Afschrijving Milieu-investeringen

VGI

Voedings- en genotmiddelenindustrie

VK

Verenigd Koninkrijk

VNG

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

VO

Voortgezet Onderwijs

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WEcR

Wageningen Economic Research

WOT

Wettelijke onderzoekstaken

WR

Wageningen Research

WRR

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

ZvA

Ziekte van Aujeszky

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 2

112