Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 893

Veiligheid van het railvervoer

Nr. 248

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 oktober 2020
In vervolg op mijn eerdere brieven – meest recent op 16 juni 2020
(Kamerstuk 29 893, nr. 245) – informeer ik u over het besluit tot aanleg van
calamiteitenwegen op het emplacement Kijfhoek, de voortgang in de
aanpak van knelpunten op de Rotterdamse havenemplacementen,
waaronder de last onder dwangsom (LoD) op Kijfhoek en bied ik u tevens
het rapport «Toevallig non-conform of voorspelbaar ongeschikt» van het
bureau Crisislab aan. Het rapport beschrijft de oorzaken die ten grondslag
liggen aan de gebeurtenissen op de Rotterdamse Havenspoorlijn. Het
rapport is kritisch in haar oordeel over de wijze waarop ProRail organisatorisch is ingericht om met afwijkingen om te gaan, zoals infrastructurele
knelpunten en tekortkomingen in de naleving van vergunningsvereisten.
Tevens bevat het rapport een aantal aanbevelingen aan ProRail en het
ministerie. In het vervolg van deze brief geef ik u mijn appreciatie van het
rapport, de aanbevelingen en ga ik in op de te nemen vervolgstappen. Ik
vind het voor de veiligheid van de omgeving en het goed functioneren
van de haven en spoorgoederenvervoer van groot belang dat er sprake is
van een robuuste, goed onderhouden en beschikbare Havenspoorlijn.
Met deze brief zend ik u ook de managementreactie van ProRail op dit
rapport. Daarin onderkent ProRail de bevindingen en geeft ProRail aan
hoe opvolging gegeven zal worden aan de aanbevelingen.
Besluit aanleg van calamiteitenwegen op emplacement Kijfhoek
Op 5 oktober 2020 heb ik met de betrokken partijen, i.c. de bestuurders
van de gemeente Zwijndrecht, ProRail, veiligheidsregio Zuid-Holland-Zuid
en DB Cargo (als enige gebruiker van de rangeerheuvel) een definitief
besluit genomen over de te nemen maatregelen om de beschikbaarheid
van en de bereikbaarheid voor de hulpdiensten op Kijfhoek verder te
verbeteren. Ik ben verheugd dat we in constructieve samenwerking tot dit
besluit zijn gekomen en zo een gezamenlijk belang, namelijk de veiligheid

kst-29893-248
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 893, nr. 248

1

van (onder andere) de hulpverleners op en om het emplacement Kijfhoek,
nog beter kunnen borgen.
Het besluit maakt mogelijk dat gestart kan worden met de aanleg van
calamiteitenwegen op het emplacement Kijfhoek en met de aanschaf van
schuimblusvoertuigen. Met deze maatregelen zullen hulpdiensten in staat
zijn om calamiteiten sneller en effectiever te bestrijden. Zo kunnen de
hulpdiensten bij noodsituaties alle wagons die op emplacementsporen
staan, goed bereiken. ProRail en de veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid zijn
gestart met de voorbereidende werkzaamheden. Naar verwachting wordt
de aanleg van de calamiteitenwegen door ProRail eind 2022 afgerond.
Medio 2021 maakt ProRail een definitieve planning. Ook heeft de
samenwerking tussen de bedrijfsbrandweer van ProRail en de brandweer
van de veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid een adequate invulling
gekregen.
Rotterdamse havenemplacementen
In mijn brief van 16 juni jongstleden ben ik ingegaan op de aanpak van de
knelpunten op emplacementen aan de Havenspoorlijn in de Stuurgroep
Infra op Orde. Deze aanpak richt zich op het voorkomen van storingen, het
verminderen van incidenten en, indien er toch verstoringen optreden, het
in werking treden van afgestemde «contingency»-plannen inclusief de
communicatie daarover. Tot nu toe zijn de volgende resultaten geboekt:
• De 17 infrastructurele knelpunten die in 2019 werden geconstateerd,
zijn in dat jaar verholpen.
• Voor Waalhaven-Zuid wordt hard gewerkt aan de blusvoorziening.
Deze voorziening is uiterlijk aan het einde van het eerste kwartaal van
2021 gerealiseerd, zodat het rangeren met gevaarlijke stoffen weer
gedeeltelijk mogelijk wordt.
• De knelpunten ten aanzien van het niet voldoen aan vergunningsvereisten en de daarmee samenhangende Lasten onder Dwangsom
(LoD’s), zijn grotendeels weggenomen en resterende aandachtspunten
worden voortvarend aangepakt.
• ProRail heeft oplossingen aangedragen voor de omgevingsveiligheid
van het spoor.
Alhoewel ProRail met deze resultaten laat zien dat er veel werk is en wordt
verzet, omvat het plan van aanpak nog meer uitdagingen en zal de
uitvoering daarvan nog enige tijd vergen. Dat doet zij in goede samenwerking met de vervoerders en het havenbedrijf in de Stuurgroep Infra op
Orde. Ook is er sprake van een constructieve dialoog en afstemming met
het bevoegd gezag met behoud van de integrale veiligheidsverantwoordelijkheid van ProRail. Naar verwachting zal met de uitvoering van het plan
van aanpak de staat van de Havenspoorlijn over vier jaar weer op orde
zijn.
Op 9 juli 2020 (Kamerstuk 29 893, nr. 247) heb ik u geïnformeerd over de
LoD die de ILT heeft opgelegd aan ProRail met betrekking tot Kijfhoek,
vanwege vastgestelde overtredingen van de Spoorwegwet en andere
wetgeving, in relatie tot het onderhoud van de infrastructuur op Kijfhoek.
ProRail herkent zich in de strekking van de LoD, voelt de noodzaak om op
deze punten te verbeteren en heeft op formele grond bezwaar gemaakt op
enkele onderdelen van de LoD. ProRail en de ILT zijn hierover constructief
in gesprek. Ook heeft ProRail de ILT geïnformeerd hoe zij op de korte en
middellange termijn de veilige berijdbaarheid op Kijfhoek borgt en de
kwaliteit van de infrastructuur gaat verbeteren. ProRail heeft voor de LoD
een plan van aanpak met concrete maatregelen opgesteld. Deze maatregelen sluiten aan op reeds eerder ingezette landelijke verbeteringen.
ProRail pakt de maatregelen met de hoogste prioriteit op. De ILT zal hier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 893, nr. 248

2

actief op toezien. Daarnaast hebben twee bestuurlijke gesprekken tussen
de ILT en ProRail plaatsgevonden met als doel te onderzoeken hoe er
sturing op strategisch, tactisch en operationeel niveau wordt gegeven om
de veiligheid te borgen. Uiteraard zal ik in mijn periodieke gesprekken met
ProRail eveneens toezien op de voortgang.
Resultaten extern onderzoek
ProRail heeft eind vorig jaar opdracht gegeven aan het onderzoeksbureau
Crisislab om een onafhankelijk onderzoek te doen naar de gebeurtenissen
op de Rotterdamse Havenspoorlijn en daarbij een landelijke verbreding
aan te brengen of genoemde gebeurtenissen ook op andere plekken in
Nederland in de goedereninfrastructuur zichtbaar zijn. Met deze brief zend
ik u het rapport «Toevallig non-conform of voorspelbaar ongeschikt»1.
Eerst ga ik in op de conclusie van het rapport gevolgd door de aanbevelingen en mijn reactie daarop.
Conclusie rapport
Geconstateerd wordt dat ProRail in de regio Randstad-Zuid onvoldoende
is ingericht om met afwijkingen, zoals de opgetreden knelpunten en de
LoD’s, om te gaan. Knelpunten werden al veel eerder geconstateerd en
aan LoD’s werd geen tijdige opvolging gegeven. Er is geen georganiseerde veerkracht binnen de organisatie om knelpunten die inzet vergen
van meerdere bedrijfsonderdelen, eensluidend, adequaat en met helder
mandaat aan te pakken. Mede dankzij de inzet van hoog gemotiveerde
medewerkers, die «door roeien en ruiten gaan», worden knelpunten wel
opgelost. Dat zij daarbij «buiten de lijntjes kleuren» wordt in de organisatie maar beperkt gewaardeerd. Hierachter liggen een gebrek aan
sturingsvermogen, een tekort aan kennis en te weinig lange termijn
denken en doen. Daarnaast wordt geconstateerd dat de oprichting,
bestaan en opheffing van Keyrail – een aparte spoorbeheerder voor de
Betuweroute (de Havenspoorlijn en A15 tracé) – tot coördinatieproblemen
leidden die medeoorzaak zijn van het ontstaan en het uitblijven van een
tijdige aanpak van de infrastructuurknelpunten. Het rapport concludeert
ook dat de organisatieproblemen herkend worden bij andere regio’s met
wie zij gesprekken hebben gevoerd. Dit leidt niet tot problemen omdat er
voldoende tijd is om afwijkingen aan te pakken.
Aanbevelingen voor ProRail
Het rapport bevat drie aanbevelingen aan ProRail. De eerste is om op
regionaal niveau een integraal verantwoordelijk management in te richten
om sturing te verbeteren. Bevoegdheden zouden zo decentraal mogelijk
op een bij de taak passend niveau moeten worden neergelegd met
adequate kaders van het topmanagement voor het decentraal handelen.
Als tweede wordt aanbevolen een keuze te maken om ofwel een primair
inhoudelijke ofwel primair procesmatige beheerorganisatie te zijn. De
derde aanbeveling is het inrichten van goed projectmanagement zodat er
meer aandacht is voor de lange termijn in denken en doen. In de
managementreactie die ProRail heeft opgesteld (zie bijlage)2, onderschrijft
ProRail de problematiek en geeft zij aan hoe met de aanbevelingen zal
worden omgegaan. Ik stel vast dat ProRail processen in gang heeft gezet
om de aanbevelingen op te pakken. Ik steun de lijn van ProRail in de
managementreactie. Ik zal de opvolging van de aanbevelingen ook
monitoren.

1
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 893, nr. 248

3

Aanbeveling voor IenW
De vierde aanbeveling richt zich tot het ministerie. Het rapport onderstreept net als ik het belang om geharmoniseerde voorzieningen en
maatregelen ter bestrijding van incidenten met gevaarlijke stoffen op
emplacementen te borgen om zo de veiligheid op en om de emplacementen te verzekeren en beveelt aan deze voorzieningen en maatregelen
vast te leggen in een ministeriële regeling onder de Omgevingswet.
Tegelijkertijd wordt geconstateerd dat er verschil van inzicht bestaat in de
eisen die de regionale en lokale bevoegde instanties stellen ten opzichte
van de geharmoniseerde kaders die daarvan afwijken.
Wat betreft de harmonisering van de voorzieningen en maatregelen ter
bestrijding van incidenten met gevaarlijke stoffen op emplacementen zijn
reeds bestuurlijke afspraken gemaakt over een landelijk geharmoniseerd
systeem voor de categorisering van de emplacementen en een bijbehorend pakket van voorzieningen en maatregelen. Op dit moment worden
deze afspraken wettelijk verankerd in een regeling onder de
Omgevingswet.
Systeemverantwoordelijkheid ministerie
In de rapportage wordt ook aandacht besteed aan de systeemverantwoordelijkheid van het ministerie voor het spoorvervoer in Nederland. Het
rapport geeft aan dat de manier waarop de huidige sturingsrelatie tussen
het ministerie en ProRail is ingericht van invloed is geweest op de focus
van ProRail op beschikbaarheid in plaats van de staat van het onderhoud.
De huidige sturing is gebaseerd op drie samenhangende elementen:
a) prestatieafspraken, prestatie-indicatoren en programma’s in de
beheerplancyclus;
b) het voor de instandhouding benodigde budget via de subsidiecyclus
(elke vier jaar herijking van benodigde budgetten) en;
c) de rapportage over de staat van de infrastructuur die ProRail minimaal
eens per drie jaar oplevert.
Ik stel vast dat er verbeteringen mogelijk zijn in de signaalfunctie van de
prestatie-indicatoren voor het goederenvervoer en de aandacht voor de
staat van het onderhoud, zowel binnen als buiten het stelsel. In het kader
hiervan zie ik mogelijkheden om bij de op dit moment lopende herijking
van de set van prestatie-indicatoren van ProRail voor de periode
2022–2025 (Kamerstuk 29 984, nr. 898) in samenspraak met ProRail en de
spoorgoederensector verbeterde en/of nieuwe prestatie-indicatoren
ontwikkelen, die meer recht doen aan de operationele prestaties van de
infrastructuur voor de goederensector, zodat het functioneren daarvan
goed in beeld is.
Daarnaast zal ik ProRail vragen om in de rapportages over de staat van de
infrastructuur voortaan de instandhoudingsopgave zodanig te beschrijven
dat hierbij de opgave zoals deze zich in de praktijk voordoet, gecombineerd wordt met de opgave die voortvloeit uit de theoretische levensduur
van de infrastructuur. Dit laatste was vooral de wijze die in voorgaande
rapporten is opgenomen. Ik verwacht dat hiermee een beter inzicht kan
worden gegeven van de knelpunten die de beschikbaarheid van het spoor
op de korte of lange termijn daadwerkelijk onder druk kunnen zetten.
In het kader van de omvorming van ProRail tot ZBO wordt toegewerkt
naar de aansturing in de zogeheten ZBO-driehoek. Daarin stuurt de
eigenaar op de continuïteit en de doelmatigheid van de taakuitvoering en
de opdrachtgever op prestaties. Tegelijkertijd wordt ProRail als ZBO
gepositioneerd als professionele uitvoerder. De evenwichtige aansturing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 893, nr. 248

4

binnen de ZBO-driehoek waarbij rekening wordt gehouden met de
ervaringen van de opdrachtnemer uit de dagelijkse praktijk helpt om meer
balans te vinden in de sturing. Daarnaast helpt het meerjarenplan van het
ZBO, anders dan het huidige jaarlijkse beheerplan om de focus binnen de
driehoek te verschuiven naar de middellange termijn.
Tot slot
Ik heb de rapportage besproken met de goederenvervoerders, havenbedrijf Rotterdam, de veiligheidsregio’s, betrokken bestuurders en toezichthouders. Het geschetste beeld in het rapport is herkenbaar voor alle
partijen. In genoemde overleggen is de zorg geuit dat op korte termijn de
kwaliteit van de infrastructuur nog onvoldoende is om het logistieke
proces altijd goed doorgang te laten vinden. De prijs-kwaliteit verhouding
van de havenspoorlijn is voor de goederenvervoerders daarmee niet in
balans. Tegelijkertijd is er ook bestuurlijke zorg over het tempo waarin kan
worden voldaan aan gestelde externe veiligheidseisen.
Ik zal samen met ProRail kijken naar de kostenontwikkeling van het
spoorgoederenvervoer, mede in het licht van de huidige economische
situatie. Hierover beoog ik u na de spoorgoederentafel van 2 december
nader te informeren. Daarnaast heb ik u eerder geïnformeerd over de
compensatieregeling van ProRail voor de Waalhaven Zuid (Kamerstuk
29 893, nr. 245 en Kamerstuk 29 984, nr. 889). ProRail is op dit moment
met de vervoerders in gesprek over de werking en uitvoering van deze
regeling.
Voor wat betreft de borging van de externe veiligheid is dit jaar een
Bestuurlijke Kopgroep Rotterdamse Havenemplacementen onder leiding
van de gemeente Rotterdam gestart die stuurt op heldere afspraken en
planning. In deze Kopgroep zitten de betrokken bestuurders, veiligheidsregio’s, toezichthouders, ProRail en het Ministerie van IenW.
Daarnaast is in het gesprek met bestuurders, veiligheidsregio’s en
toezichthouders afgesproken om de bevindingen in het Crisislab-rapport
met betrekking tot de externe veiligheidseisen en de noodzaak tot
harmonisatie ervan, nader te bespreken in een bestuurlijk overleg. Partijen
hebben daarbij ook aangegeven de behoefte te hebben om in dit overleg
ook op strategisch niveau het gesprek te voeren over het goederenvervoer
en de veiligheid op de emplacementen. Ik onderschrijf deze behoefte en
heb de burgemeester van Barendrecht, de heer Jan van Belzen, gevraagd
als voorzitter van dit te initiëren bestuurlijk overleg, gezien zijn eerdere
betrokkenheid en ervaring bij o.a. het landelijk emplacementenproject. De
ervaringen van zowel de Bestuurlijke Kopgroep Rotterdamse Havenemplacementen als de Bestuurlijke Kopgroep Kijfhoek kunnen daarin ook
worden ingebracht.
Alhoewel het rapport stevige kritiek bevat, is het goed dat dit nu op tafel
ligt. Het maakt transparant waar het aan schort en hoe een en ander
structureel opgelost kan worden. Daarmee kunnen we gezamenlijk komen
tot een beter functionerende infrastructuur, in het bijzonder voor
spoorgoederenvervoer, dat voor het bereiken van de doelstellingen van
het Maatregelenpakket Spoorgoederenvervoer een noodzakelijke
voorwaarde is. Duidelijk is wel dat de problematiek niet van vandaag op
morgen is opgelost: zoals het rapport ook benoemt, is dit een proces van
lange adem. Tegelijkertijd voel ik ook de urgentie en betrokkenheid bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 893, nr. 248

5

eenieder om op korte termijn stappen te zetten. Dit proces gaan we samen
in met ProRail, goederenvervoerders, bestuurders, havenbedrijf
Rotterdam, veiligheidsregio’s en toezichthouders.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 893, nr. 248

6