Parket-Generaal
Bijdrage OM rondetafelgesprek opsporing zware en ondermijnende criminaliteit
Operaties als Encrochat (2020) en Ennetcom (2018) en moorden zoals op de broer van een
kroongetuige (2018) en op advocaat Wiersum (2019) hebben een criminele wereld zichtbaar
gemaakt die ons land tot voor kort voor onmogelijk hield. We hebben het concreet over
liquidaties uitgevoerd door onervaren loopjongens, ambtelijke corruptie en grote sommen
crimineel geld die de wereld over gaan. Wij waarderen dan ook de steun van de minister van
JenV en de Kamer voor de versterking van de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Met
deze middelen, zoals in het Breed Offensief Tegen Ondermijnende Criminaliteit (BOTOC),
hebben politie en OM reeds ingezette verbeteringen in de opsporing kunnen versnellen.
De problemen zijn echter groot. Politie en OM hebben er alle redenen toe om hard te blijven
werken om deze het hoofd te bieden. Politie en OM zijn een goede weg ingeslagen, met andere
ketenpartners, en hebben ruimte nodig om met verbeteringen aan de slag te gaan. Toch is het
ook goed om te noemen dat er de afgelopen jaren betere resultaten worden gehaald. Zo is het
aantal strafrechtelijke onderzoeken naar criminele samenwerkingsverbanden (csv’s) in de
afgelopen vijf jaar met dertig procent toegenomen (in 2019 2.300 strafrechtelijke onderzoeken,
in 2015 1.765 strafrechtelijke onderzoeken). Er lopen verschillende grote projectmatige
onderzoeken zoals Marengo (rondom de groep van verdachte Ridouan T.) en Eris (rondom
verdachte kopstukken van Caloh Wagoh).
Speerpunten in de aanpak van zware ondermijnende criminaliteit
In de aanpak van ondermijnende criminaliteit staat het opsporen, oprollen en ontmantelen van
criminele organisaties centraal. Het gaat om het oppakken en financieel ‘kaalplukken’ van
criminele kopstukken, het oprollen van criminele samenwerkingsverbanden en het voorkomen
van (verdere) investeringen van crimineel geld. Misdaad mag niet lonen; financieel
rechercheren is een belangrijk speerpunt. Ambtelijke corruptie wordt niet geduld. De aanpak
van ondermijnende criminaliteit vergt een toegewijde, langjarige en innovatieve inzet.
De strafrechtelijke en financiële aanpak door politie, Fiod en OM staat niet op zichzelf. Een
integrale aanpak moet het uitgangspunt zijn. Versterking van de strafrechtelijke aanpak gaat
hand in hand met versterking van o.a. de bestuurlijke aanpak en preventie op lokaal en
nationaal niveau. De huidige integrale aanpak van outlaw motor gangs - met als resultaat een
veranderd straatbeeld - is daar een voorbeeld van. Het is ook duidelijk dat daarmee het
probleem met OMG’s niet structureel is opgelost, want er moeten vervolgonderzoeken komen
en dat kost capaciteit van de strafrechtketen.
Ondermijnende criminaliteit is naast een strafrechtelijk probleem ook een maatschappelijk
probleem. Het OM is voorstander van een preventieve aanpak door politie, gemeenten en
onderwijs in wijken en het in de kiem smoren van (prille) criminele carrières. Het OM vindt dat
er naast meer structureel geld voor de strafrechtketen, ook meer structureel geld moet komen
voor politiecapaciteit in de wijk, preventie - en wijkenaanpak. De huidige integrale
versterkingsplannen die gefinancierd worden uit het eenmalige Ondermijningsfonds zijn een
goed uitgangspunt. Het feit dat ondermijnende criminaliteit ook een maatschappelijk probleem
is, maakt commitment van de ministeries van Binnenlandse Zaken, Sociale Zaken, Onderwijs
en Financiën nodig.
Wat is nodig voor een betere opsporing van ondermijnende criminaliteit
De aanpak van regionale en (inter)nationale georganiseerde criminaliteit door politie en OM
moet zich richten op netwerken, fenomenen, geldstromen en grote projectmatige onderzoeken,
en in mindere mate op kleinere en geïsoleerde zaken. Deze probleemgestuurde opsporing
vraagt om meer en andere politiecapaciteit, maar vraagt vooral óók om een betere
informatiepositie, innovatie en een andere manier van werken.
De politie moet zich door de aard van haar werkzaamheden grotendeels richten op incidenten
die een groot beroep doen op recherchecapaciteit. Bijvoorbeeld vanwege Teams Grootschalig
Optreden (TGO’s) bij een liquidatie of aanwezigheid van politie bij demonstraties. Door de
schaarse capaciteit, blijft er onvoldoende capaciteit over voor ander of projectmatig
rechercheonderzoek. Dit knelpunt kan kleiner worden door voldoende, goed opgeleide en
gelabelde structurele recherchecapaciteit die lange tijd inzetbaar is. Een meerjarig stabiel
financieel beleid voor de politie en OM om dit te bewerkstellingen is een randvoorwaarde.
Belangrijk is dat er in de hele keten wordt geïnvesteerd.
De politie werkt aan een organisatie waar informatie en actuele beelden vanuit (landelijke en

regionale) informatieorganisaties en specialistische opsporing eerder en beter ontsloten worden
voor de tactische opsporing. Op basis van informatie kunnen politie en OM juiste keuzes maken
voor de inzet van de recherche op fenomenen en projectmatige onderzoeken. De politie heeft in
deze transitie goede stappen gezet; op basis van informatie kan sneller worden gehandeld en
dat leidt tot resultaten. Bij het verder oppakken zien we echter ook dat er vertraging komt in de
rest van de keten. De strafrechtketen loopt echter vast. Voor deze problematiek moet een
oplossing komen.
Een voorbeeld van een innovatieve fenomeenaanpak is het volgende initiatief bij de Landelijke
Eenheid. Een andersoortige instroom van personeel (hoogopgeleide experts ‘van buiten’,
werkzaam bij Team High Tech Crime) heeft geleid tot een innovatieve manier van opsporen,
met gebruik van high tech-expertise en publiek-private samenwerking. Het Encrochatonderzoek en de Ennetcom-zaak zijn daar voorbeelden van. In plaats van te rechercheren op
basis van signalen, is het doel om zicht te krijgen op platforms waarop criminelen met elkaar
communiceren. Dit levert bruikbare informatie op voor lopende onderzoeken (zoals Marengo),
maar leidt ook tot de start van nieuwe onderzoeken.
Het Multidisciplinair Interventieteam (MIT) is een ander initiatief om inhoud te geven aan een
innovatieve manier van de fenomeenaanpak. Politie, Fiod, KMar, Douane, Belastingdienst en
OM werken momenteel aan het vormgeven van het MIT. Het MIT zal data en informatie moeten
samen brengen, op basis waarvan fenomeen-onderzoeken gestart kunnen worden die criminele
bedrijfsprocessen duurzaam kunnen ontwrichten en daarmee criminele kopstukken onderuit
kunnen halen. Het is ook de bedoeling dat financiële en digitale facilitators met deze werkwijze
systematische kunnen worden aangepakt. Het MIT zal met deze werkwijze een belangrijke
sleutel kunnen worden in de aanpak van fenomeenonderzoeken.
Welke ontwikkelingen zijn verder nodig
De aanpak van ondermijnende criminaliteit door de politie kan nog een impuls krijgen als de
politie haar inrichting en sturing zou veranderen. Het OM steekt hier ook de hand in eigen
boezem. De ervaring is momenteel dat besluitvorming door de politie over opsporingscapaciteit
niet altijd doorzichtig is, waardoor onduidelijk is of capaciteit van recherche optimaal wordt
benut. Een beter inzicht van de schaarse inzet van de recherchecapaciteit door de politie en
gezamenlijke uitgangspunten over de inzet, in overleg met de gezagen, zouden helpen. Op
deze wijze zouden tijdelijke en plaatselijke capaciteitsproblemen beter opgevangen kunnen
worden. Daarvoor is ook uniformering van landelijke processen nodig.
Welke wet- en regelgeving is nodig
Een verbeterde strafrechtelijke en financiële aanpak van ondermijnende criminaliteit door politie
en OM valt of staat met een goede informatiepositie. Daarbij is in de aanpak van
ondermijnende criminaliteit de weg ingeslagen dat organisaties integraal werken en dus
informatie met elkaar moeten delen, zodat de meest effectieve aanpak gekozen kan worden.
Voorbeeld is het RIEC. Er moet geen belemmering meer zijn om op basis van informatie en
data fenomenen in beeld te brengen, op basis waarvan geselecteerd kan worden. Bij
samenwerkingsverbanden is echter vaak onduidelijkheid welke informatie wel of niet gedeeld
mag worden. De Wet gegevensuitwisseling samenwerkingsverbanden (WGS) moet duidelijkheid
geven.
Het is lastig vermogen te plaatsen bij verdachten omdat dit vaak niet op naam staat of omdat
vermogen door witwassen niet te herleiden is tot een delict. Naar Italiaans/Brits voorbeeld kan
object-gebaseerde opsporing worden verricht: non-conviction based confiscation. Het brengt
snelheid in het afpakken van crimineel geld omdat men niet start bij een verdachte, maar bij
een verdacht object verkregen uit een crimineel feit.
Proces- en vonnisafspraken moeten mogelijk zijn om doorlooptijden in het strafrecht te
verkorten. Het OM wil hiermee starten, in overleg met de betrokken partijen. Voor
vonnisafspraken moet de wet gewijzigd worden.
Het OM wil uitbreiding van de kroongetuigeregeling: effectief ook 100 procent strafkorting moet
mogelijk zijn of een financiële tegemoetkoming. Uiteraard is daarbij ook Getuigenbescherming
en Bewaken en Beveiligen van belang. Binnen het Breed Offensief Tegen Ondermijnende
Criminaliteit (BOTOC) is al extra financiering beschikbaar. Ook een aparte detentievoorziening
voor bijzondere getuigen is belangrijk.