Rapport

Herziening Gewichtenregeling voor het
onderwijsachterstandenbeleid Primair
Onderwijs
w

Martine de Mooij
Wouter van Andel
Bart Bakker
Ruben van Gaalen
Rosa Meijer
Magda Slootbeek
Mersiha Tepic
Caroline van Weert

CBS Den Haag
Henri Faasdreef 312
2492 JP Den Haag
Postbus 24500
2490 HA Den Haag
+31 70 337 38 00
www.cbs.nl

projectnummer

1 december 2015
kennisgeving

De in dit rapport weergegeven opvattingen zijn die van de auteur(s) en komen niet noodzakelijk
overeen met het beleid van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Inhoud
Samenvatting

4

1.

Inleiding

6

2.

Invloed omgeving op leerprestatie

8

2.1
2.2
2.3

Individuele kenmerken
Omgevingskenmerken
Meetbare indicatoren

8
8
11

Onderzoeksmethode

13

3.1
3.2
3.3

13
19
22

3.

4.

Analysemodel: samenhang onderwijsachterstand en gezins- en omgevingsfactoren
Van analysemodel naar voorspelmodel
Van voorspelmodel naar verdeelmodel

Risico’s en voorwaarden

24

4.1
4.2

24
25

Risico’s
Voorwaarden

Bijlage 1. Literatuur

27

Bijlage 2. Overzicht indicatoren

29

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 3

Samenvatting
Het onderwijsachterstandenbeleid (OAB) is erop gericht onderwijsachterstanden van kinderen
uit zwakkere sociaaleconomische milieus te verminderen. De kern van het OAB voor het
primair onderwijs is de zogenaamde gewichtenregeling. Op dit moment houdt deze regeling in
dat basisscholen extra financiering krijgen voor leerlingen van wie de ouders een laag
opleidingsniveau hebben. Dit opleidingsniveau wordt geregistreerd door de scholen zelf.
Scholen die deze extra financiering ontvangen, krijgen daarnaast extra geld als ze in een
postcodegebied liggen waar het gemiddelde inkomensniveau laag is en de werkloosheid hoog
(de zogenaamde impulsgebieden).
Het ministerie van Onderwijs-, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft het Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS) gevraagd te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om de
gewichtenregeling te baseren op registraties die aanwezig zijn bij CBS. Het door de scholen
geregistreerde opleidingsniveau van ouders blijkt namelijk lang niet altijd correct te zijn.
Daarnaast kan zo worden onderzocht of er naast het opleidingsniveau van de ouders meer
voorspellers zijn van onderwijsachterstanden die een belangrijke rol spelen. Tenslotte heeft
OCW gevraagd in het onderzoek ook buurtkenmerken mee te nemen, zodat de huidige
financiering op basis van impulsgebieden mogelijk ook meegenomen kan worden in een nieuwe
gewichtenregeling.
Dit rapport bevat de resultaten van het vooronderzoek. In een verkennende literatuurstudie is
bekeken wat de belangrijkste voorspellers zijn van leerprestaties. Vervolgens wordt beschreven
hoe in een aantal stappen een nieuw model ontwikkeld kan worden dat kan worden gebruikt bij
het verdelen van het OAB-budget. In de bijlage wordt een overzicht gegeven van de data die
CBS kan gebruiken bij het ontwikkelen van een model.
In dit onderzoek wordt het als onderwijsachterstand beschouwd wanneer een leerling door
ongunstige omgevingsfactoren slechter presteert op school dan op grond van het potentieel
van het kind (de intelligentie) kan worden verwacht. Bij de omgevingsfactoren wordt een
onderscheid gemaakt tussen kenmerken van het gezin (zoals opleidingsniveau van de ouders,
inkomen en herkomst), van de buurt (zoals stedelijkheid en armoede) en van de school (zoals
concentratie van leerlingen uit zwakkere milieus).
De voorgestelde methode om een nieuw verdeelmodel te ontwikkelen bestaat uit drie fases. In
de eerste fase wordt onderzocht wat de samenhang is tussen verschillende individuele en
omgevingskenmerken enerzijds en leerprestaties anderzijds door het schatten van een
analysemodel. Daarbij wordt de intelligentie van het kind als kenmerk meegenomen zodat
daadwerkelijk kan worden bepaald wat de omgevingskenmerken toevoegen/afdoen aan de
verwachte leerprestatie op basis van de intelligentie van het kind. CBS kan dit analysemodel
5-18
(steekproefgegevens). Hierin is een
maken met gegevens uit het cohortonderzoek COOL
meting opgenomen van leerprestaties aan het begin van het basisonderwijs (Cito-toets in groep
2), een meting van de intelligentie (Niet-Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test in groep 5) en
het opleidingsniveau van de ouders. Dit bestand wordt aangevuld met bij CBS beschikbare
andere individuele en omgevingskenmerken. Gekozen is voor de leerprestaties in groep 2
omdat de prestaties op dat moment nog relatief weinig beïnvloed zijn door het OAB. Wel stelt
CBS voor om ook analyses uit te voeren met de leerprestaties in groep 8 (Cito-toets) om meer
inzicht te krijgen in de invloed van omgevingskenmerken aan het begin versus aan het einde van

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 4

de basisschool. Op basis van de uitkomsten kan dan een definitieve keuze worden gemaakt voor
het meetmoment van de leerprestaties.
Het analysemodel wordt in drie stappen geschat. Als eerste wordt een model gemaakt waarin
alle mogelijke invloedrijke kenmerken worden meegenomen. Daarna wordt dit model stap voor
stap teruggebracht tot een model met daarin alleen de werkelijk relevante variabelen.
Vervolgens wordt dit model vergeleken met een aantal door OCW voorgestelde, op voorhand
interessante, modellen. Bepaald zal worden hoe goed de verschillende modellen bij de data
passen en hoe goed onderwijsachterstanden ermee worden voorspeld. Deze informatie kan
worden gebruikt om een keuze te maken voor een van de modellen.
Het door OCW gekozen model wordt in fase twee gebruikt als voorspelmodel. Door de meest
recente integrale gegevens van CBS in te vullen in dit model, kan een voorspelling worden
gemaakt van de onderwijsachterstanden per school. Van ruim 40 procent van de ouders van
basisschoolleerlingen is bij CBS het opleidingsniveau niet bekend, terwijl deze variabele zeer
waarschijnlijk als belangrijke voorspeller uit de bus zal komen. Er zijn twee mogelijke
oplossingen om toch een voorspeling te kunnen doen voor deze kinderen: wegen of imputeren.
Onderzocht kan worden welke methode in de praktijk het beste uitpakt; CBS verwacht dat dit
imputatie zal zijn. Overigens zal in de toekomst van een steeds groter deel van de ouders het
opleidingsniveau bekend zijn.
De in fase twee voorspelde achterstanden per school kunnen in de derde fase worden gebruikt
om een verdeelmodel op te stellen voor het toekennen van de OAB-gelden aan scholen. Enkele
mogelijke varianten worden kort beschreven; de uiteindelijke keuze zal door OCW moeten
worden gemaakt, in overleg met het onderwijsveld.
De beschreven methode om tot een verdeelmodel te komen kent een aantal risico’s. Zo is op dit
5-18
onderzoek gemeten
moment niet bekend wat de kwaliteit is van de in het COOL
schoolprestaties en intelligentie van basisschoolleerlingen. Ook is het mogelijk dat niet voor alle
scholen het aantal achterstandsleerlingen betrouwbaar genoeg kan worden voorspeld. Een
mogelijke oplossing voor deze scholen
is het maken van een voorspelling op
schoolbestuurniveau.
Bij het ontwikkelen van een nieuw verdeelmodel is het belangrijk vooraf vast te stellen welke
verantwoordelijkheid CBS en het ministerie van OCW hebben. CBS kan op grond van empirisch
onderzoek bepalen welke kenmerken van belang zijn voor onderwijsachterstanden en wat de
omvang van die invloed is. Op basis hiervan is het aan het ministerie van OCW om te bepalen
welke kenmerken daadwerkelijk gebruikt worden in het model. CBS kan op basis van dit besluit
de geschatte leerachterstand per school berekenen. Het is vervolgens aan het ministerie van
OCW om op basis van de geschatte leerachterstand per school budget aan de scholen toe te
kennen.
Ten slotte stelt CBS voor om een klankbordgroep in het leven te roepen om ervoor te zorgen
dat de methode voor een nieuw verdeelmodel breed gedragen wordt binnen de onderwijs- en
onderzoekswereld.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 5

1. Inleiding
Nederland voert sinds de jaren zeventig beleid om de onderwijskansen voor kinderen uit
achterstandsmilieus te vergroten. Het beleid is erop gericht leerachterstanden onder
(basisschool)leerlingen ten gevolge van sociale, economische of culturele oorzaken zoveel
mogelijk te voorkomen en om eenmaal opgelopen achterstanden te verminderen. Een
belangrijk onderdeel van het onderwijsachterstandenbeleid vormt de zogenaamde
“gewichtenregeling”. Deze gewichtenregeling bepaalt hoeveel geld een basisschool krijgt om
onderwijsachterstanden weg te werken.
De gewichtenregeling is de afgelopen decennia een aantal keer van vorm veranderd. De
indicator voor achterstanden was in eerste instantie het beroep van de vader. Het beleid was er
op dat moment vooral op gericht autochtone “arbeiderskinderen” extra te stimuleren. Later
werden ook de indicatoren ”opleidingsniveau van de ouders” en “etnische herkomst” een
onderdeel van de gewichtenregeling. De huidige gewichtenregeling is volledig gebaseerd op het
opleidingsniveau van de ouders (Kloprugge en de Wit, 2015). Scholen die extra financiering
ontvangen op basis van deze regeling, krijgen daarnaast extra geld als ze in een postcodegebied
liggen waar het gemiddelde inkomensniveau laag is en de werkloosheid hoog (de zogenaamde
impulsgebieden).
Op dit moment wordt het opleidingsniveau van de ouders door scholen zelf geregistreerd. Uit
eerder onderzoek blijkt dat het geregistreerde opleidingsniveau lang niet altijd overeenkomt
met het werkelijke opleidingsniveau van de ouders, wat ertoe leidt dat het beschikbare geld
niet altijd bij de juiste scholen terecht komt.
Om de gewichtenregeling niet langer afhankelijk te maken van de registraties van de scholen,
heeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan CBS gevraagd om te
onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om (een nieuwe variant van) de gewichtenregeling te
baseren op registraties die aanwezig zijn bij CBS. Door de registratie van het opleidingsniveau
buiten de scholen te leggen, wordt de vergelijkbaarheid van de gegevens verbeterd en levert dit
daarnaast een administratieve lastenverlichting voor scholen op.
Ook als het opleidingsniveau goed geregistreerd zou worden, is er nog een tweede
aandachtspunt bij de huidige regeling. De vraag die steeds vaker opspeelt is namelijk de vraag
of de huidige regeling nog steeds de juiste regeling is om onderwijsachterstanden te bestrijden.
Is opleidingsniveau van de ouders nog steeds de beste voorspeller van onderwijsachterstanden,
of zijn er meer of andere voorspellers die ook een belangrijke rol spelen bij het tot stand komen
van achterstanden? Ook wanneer opleidingsniveau nog steeds een belangrijke voorspeller blijkt
te zijn, is het van belang om kritisch te kijken naar de definitie van de groep ouders met een
‘laag opleidingsniveau’, die bijvoorbeeld ook opgerekt zou kunnen worden naar “ouders zonder
startkwalificatie”.
Tenslotte heeft OCW gevraagd in het onderzoek ook buurtkenmerken mee te nemen, zodat de
huidige financiering op basis van impulsgebieden mogelijk ook meegenomen kan worden in een
nieuwe gewichtenregeling
Het is goed vooraf vast te stellen welke verantwoordelijkheid CBS en het ministerie van OCW
hebben. CBS kan op grond van empirisch onderzoek bepalen welke kenmerken van belang zijn

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 6

voor onderwijsachterstanden en wat de omvang van die invloed is. Op basis hiervan is het aan
het ministerie van OCW om te bepalen welke kenmerken daadwerkelijk gebruikt worden. CBS
kan op basis van dit besluit de geschatte leerachterstand per school berekenen. Het is
vervolgens aan het ministerie van OCW om op basis van de geschatte leerachterstand per
school budget aan de scholen toe te kennen.
In dit document wordt ingegaan op de mogelijkheden die CBS ziet bij het verbeteren van de
huidige gewichtenregeling. In hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van mogelijk kansrijke
voorspellers van leerprestatie die naar voren komen uit eerdere onderzoeken. In hoofdstuk 3
wordt vervolgens beschreven op welke manier deze variabelen in een statistisch model kunnen
worden gebruikt om voor basisschoolleerlingen tot een voorspelling van onderwijsachterstand
te komen en op welke manier deze voorspelling kan worden gebruikt om het
onderwijsachterstandenbudget over scholen te verdelen. Voor alle genoemde indicatoren is in
de bijlage aangegeven in hoeverre ze integraal beschikbaar zijn voor de doelgroep, wat de
bruikbaarheid is en welke bijzonderheden er zijn die gevolgen kunnen hebben voor de
toepasbaarheid.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 7

2. Invloed omgeving op leerprestatie
Naar de leerprestaties van kinderen is al veel onderzoek gedaan. In dit hoofdstuk geven we een
overzicht van eerdere onderzoeken naar de factoren die van invloed zijn op schoolprestaties.
Het doel is om vast te stellen welke factoren de meest invloedrijke voorspellers zijn van
leerprestaties bij kinderen. Het onderstaande vormt overigens geen uitputtende lijst, enkel de
in de literatuur meest voorkomende factoren worden besproken.
Het is belangrijk om een duidelijk onderscheid te maken tussen onderwijsachterstand en
leerprestatie. Onderwijsachterstand betekent in het OAB dat de schoolprestatie slechter is dan
mogelijk was gegeven de individuele potentie. In de meeste onderzoeken wordt achterstand
niet als zodanig gemeten, maar wordt van achterstand gesproken als een groep slechter
gepresteert dan gemiddeld. Het zijn dus de leerprestaties die worden gemeten, bijvoorbeeld
met de Cito toetsscore.
Leerprestaties van een kind worden op verschillende niveaus beïnvloed. Op het individuele
niveau spelen aangeboren kenmerken een rol. Aan de andere kant zijn er allerlei invloeden
waar een kind mee te maken heeft en die het kind in de loop der tijd beïnvloeden. Eén daarvan
is het gezin waarin het kind opgroeit. Daarnaast kunnen buurtkenmerken een rol spelen. Zodra
het kind naar school gaat, krijgen de schoolinvloeden ook een rol.

2.1 Individuele kenmerken
De schoolprestatie van een kind hangt voor een deel samen met het aangeboren
intelligentieniveau van het kind. Onderzoek onder autochtone leerlingen laat zien dat 'nietschoolse cognitieve capaciteiten' (een grove maat voor intelligentie) de grootste bijdrage aan de
verklaring van leerprestatie leveren (Mulder et al., 2014).
Er zijn ook andere individuele kenmerken die een rol kunnen spelen. De leerprestatie is
mogelijk mede-afhankelijk van het geslacht: meisjes doen het vaak beter op school dan jongens.
Daarnaast kan de gezondheid en het sociaal-emotioneel functioneren van een leerling van
invloed zijn op de schoolprestaties.

2.2 Omgevingskenmerken
2.2.1 Gezin
Naast de biologische kenmerken, zoals de intelligentie van het kind, zijn er tal van factoren die
de leerprestatie van het kind beïnvloeden (Mulder et al., 2014). Het gezin is een van de
belangrijkste invloedsferen van het kind en daarmee medebepalend voor de leerprestatie. In dit
kader wordt er vaak gesproken over sociaaleconomische achtergrond of milieu van herkomst:
dit geeft een indicatie van de economische en sociale positie van een individu of gezin in de
maatschappij. De drie meest voorkomende componenten die in dit verband in de literatuur
worden genoemd zijn: de opleiding van de ouders, het beroep of de beroepsstatus van de
ouders en het inkomen van het gezin (Reynders et al., 2005). Deze indicatoren worden meestal
gezamenlijk gehanteerd om de sociaaleconomische achtergrond weer te geven. Van deze drie
blijken opleiding en beroep de meeste voorspellende waarde te hebben (Reynders et al., 2005).

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 8

De leerprestatie van een kind wordt bepaald door een combinatie van verschillende factoren
(Mulder et al., 2014). Veel van deze factoren vormen onderdeel van gezinsomstandigheden.
Problematische omstandigheden komen vaker voor in gezinnen met een lage
sociaaleconomische status of in een achterstandsmilieu. Uit onderzoek naar autochtone
leerlingen met laag opgeleide ouders blijkt dat deze leerlingen relatief vaak opgroeien in een
taalarme omgeving, minder ouderlijke hulpbronnen hebben, vaker uit multi-probleem gezinnen
komen, over minder niet-schoolse capaciteiten beschikken en minder vaak een voor- en
vroegschoolse educatie( vve) instelling bezoeken. Ook gezinnen met één ouder of een groot
aantal kinderen, psychische problemen van de opvoeder, huwelijksproblemen, een autoritaire
opvoedingsstijl en ingrijpende gebeurtenissen als ontslag en ziekte van gezinsleden verhogen
het risico tot laag presteren, zeker wanneer ze in combinatie met elkaar voorkomen (Leseman,
2007).
Deze kenmerken hebben te maken met de stabiliteit en capaciteit van de ouders om een
stimulerende omgeving aan hun kind te bieden. Hierbij zijn de opvoedingsprincipes die een
positieve invloed hebben op de cognitieve ontwikkeling en een betere voorbereiding op het
basisonderwijs van belang. Een belangrijk principe hierbij is ‘informeel leren’, zoals
taalspelletjes of klokkijken: dit verhoogt het kennisniveau van kinderen en stimuleert hun leeren denkvermogen (Mesman, 2011). Bij de stimulering is de kind-ouder interactie van belang. Bij
het voorlezen gaat het dan bijvoorbeeld om napraten over het voorgelezen verhaal of samen
met het kind reflecteren op bijvoorbeeld de functie van bepaalde lettertekens (Vedder &
Bekkers, 1993). De verschillen in informeel leren in gezinnen met een andere
sociaaleconomische achtergrond leiden tot grote verschillen in het cognitieve functioneren op
vierjarige leeftijd (Meijnen, 2003). Opvoeders in middenklassenmilieus blijken hun kinderen
meer te stimuleren tot abstract en symbolisch denken dan opvoeders in de lagere sociale
milieus, die vaker concrete opdrachten geven of handelingen zelf uitvoeren. Daarnaast geven
opvoeders uit de middenklassenmilieus vaker verbale en expliciete instructies en suggesties
met specialistische woorden, terwijl dit bij de opvoeders uit de lagere sociale milieus vaker op
non-verbale manier gebeurt, bijvoorbeeld door dingen aan te wijzen of minder specialistische
woorden te gebruiken (Leseman, 2007).
Verder stellen Mulder et al. (2014) dat de ouderlijke betrokkenheid bij het onderwijs een deel
van de taal- en rekenachterstand verklaart. Interviews onder directeuren en leerkrachten wijzen
op de cognitieve aspecten binnen het gezin als verklaringen voor prestatie. Als onderdeel
hiervan worden (taal)vaardigheden genoemd, maar ook betrokkenheid en ambities van de
ouders en problemen in het gezin.
Hoger opgeleide ouders zijn vaker in staat een stimulerende omgeving voor de kinderen te
creëren (Dronkers, 2007; Meijnen, 2003). Volgens Fettelaar en Smeets (2013) laat het
opleidingsniveau als afzonderlijke indicator de hoogste voorspellende waarde in groep 8 en
groep 5 zien: in deze groepen wordt 13 tot 14 procent van de variantie in leerlingresultaten
verklaard door het opleidingsniveau van de ouders. Herkomst als afzonderlijke indicator
voorspelt het best de leerresultaten in groep 2 (ruim 9 procent). Inkomen en herkomst hebben
meer voorspellende waarde in de lagere groepen (groep 2 en groep 5) dan in groep 8: deze
kenmerken verklaarden samen 11 procent van de verschillen in leerprestaties in groep 2, 10
procent in groep 5 en ruim 5 procent in groep 8. Het opleidingsniveau van de ouders hangt
sterker samen met verschillen in leerresultaten op het gebied van taalvaardigheid dan met
rekenvaardigheid. Dit is nog meer het geval voor herkomst: allochtone ouders hebben immers
zelf vaak een taalachterstand (Fettelaar en Smeets, 2013).

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 9

Factoren als armoede en slechte woonomstandigheden zijn ook risicofactoren die tot lagere
leerprestaties kunnen leiden (Leseman, 2007). Het gegeven of een leerling in een impuls- of
armoedeprobleemaccumulatiegebied woont is echter, evenals het gestandaardiseerd inkomen
van het huishouden, als een afzonderlijke indicator een veel minder goede voorspeller van
leerresultaten, dan bijvoorbeeld opleidingsniveau. Wel kan de combinatie van inkomen en
herkomst gebruikt worden om leerprestaties te voorspellen, waarbij geldt dat deze combinatie
een beter voorspeller is voor de verschillen op taalgebied dan op rekengebied (Fettelaar en
Smeets, 2013).
Het achterblijven van veel allochtone kinderen hangt in het algemeen samen met hun relatief
gedepriveerde sociaaleconomische achtergrond. Veel niet-westerse immigranten behoren tot
de lagere sociale milieus. Het niveau van de opleiding van de ouders speelt hierbij een rol en de
daarmee gepaard gaande beperkte begeleiding en stimulatie van het kind. Een andere
risicofactor is het feit dat Nederlands niet de moedertaal van deze kinderen is. Onder andere
Driessen (2003) concludeert dat een betere taalbeheersing van de ouders een positief effect
heeft op de taalprestatie van kinderen en dat een andere thuistaal dan het
Standaardnederlands meestal een negatief effect heeft. Taalbeheersing neemt gemiddeld
genomen af naarmate het opleidingsniveau van de ouders lager is en in de lagere sociale
milieus wordt minder vaak standaard Nederlands gesproken.
Uit grootschalige studies blijkt echter dat er toch grote prestatieverschillen zijn tussen
autochtone en allochtone kinderen van ouders met een vergelijkbaar opleidingsniveau (Ledoux
et al., 2015). Dit wijst erop dat herkomst op zichzelf een invloedrijke factor voor leerprestatie is.
Kloprogge en de Wit (2015) geven daarnaast aan dat behalve de verschillen in prestaties, ook de
vraag gesteld kan worden of de oorzaken van minder presteren bij beide groepen wel dezelfde
zijn en of er verschillende beleidsingrepen nodig zijn om onderprestatie aan te pakken.
2.2.2 Buurt/regio
In het onderzoek van Mulder et al. (2014) wordt in interviews met directeuren en leerkrachten
ook gewezen op de rol van de omgeving. Kenmerken van de omgeving die een rol kunnen
spelen betreffen de aanwezigheid van laagopgeleiden, werkloosheid, taalarmoede en een
belemmerende dorps/straatcultuur (Mulder et al., 2014). Daarnaast kan onveiligheid van de
omgeving een rol spelen (Leseman, 2007). Het is met name een opeenstapeling van deze
aspecten die negatief uitpakt voor leerlingen. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap kijkt voor het onderwijsachterstandenbeleid in het voortgezet onderwijs dan ook
naar armoedeprobleemcumulatiegebieden (apc-gebieden). Dit zijn gebieden waarin een
opeenstapeling van ‘negatieve’ effecten/factoren voorkomt. Apc-gebieden zijn namelijk
gebieden waar mensen met lage inkomens, niet-westerse allochtonen en uitkeringsontvangers
een aanzienlijk deel van de bevolking vormen.
Onderzoek onder autochtone laag presterende leerlingen wijst uit dat de prestaties van
leerlingen het hoogst zijn in het noorden en het laagst in het westen van het land. Deze
resultaten hangen samen met de stedelijkheid van de omgeving. In zeer stedelijke gebieden
staan de meeste scholen waar autochtone leerlingen slecht presteren, terwijl zich in de
plattelandsregio’s de meeste scholen bevinden waar de leerlingen juist goed presteren. Scholen
in stedelijke gebieden hebben gemiddeld genomen meer voorzieningen (schakelklassen, VVE)
maar een complexere samenstelling (o.a. grotere diversiteit aan herkomstgroepen) van
leerlingen. Scholen in plattelandsregio’s hebben minder vaak te maken met een complexe

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 10

leerlingsamenstelling, maar meer met taalproblemen en lage verwachtingen (Mulder et al.,
2014).
2.2.3 School
De omgeving van het kind is vaak beperkt tot het gezin en de buurt waarin het gezin woont
totdat het kind naar school gaat. Op dat moment beginnen de invloeden van de school een rol
te spelen. Scholen kunnen de bestaande verschillen in cognitieve vaardigheden tussen kinderen
vergroten of verkleinen (Van Rooijen en Zoon, 2012). Onderzoek onder autochtone leerlingen
met lage leerprestaties laat zien dat deze leerlingen vaker op een school met ongunstige
kenmerken zitten (Mulder et al., 2014). Dit zijn vaak kleine scholen en scholen met een
concentratie van leerlingen met lage leerprestaties. Vaak hebben de leerkrachten relatief lage
verwachtingen van deze leerlingen en tonen hun ouders minder betrokkenheid bij het
onderwijs (Mulder et al., 2014). Volgens het onderzoek van Mulder et al. (2014) dragen de
verwachtingen van de leerkrachten ook sterk bij aan de verklaring van leerprestaties van
kinderen.
De omgeving van een school is vaak bepalend voor de samenstelling van de school en de klas
waarin het kind zich bevindt. Segregatie is dan ook een belangrijke risicofactor op schoolniveau
(Van Rooijen en Zoon, 2012). Vaak gaat het om concentratie van allochtone leerlingen
waardoor ook wel de zogenoemde ‘zwarte scholen’ ontstaan. Zoals eerder beschreven, is het
opleidingsniveau van (niet-westerse) allochtone ouders vaak laag. Mede daardoor kampen
allochtone kinderen voorschools al met achterstanden op het gebied van bijvoorbeeld
taalvaardigheden, wat zich kan uiten in lagere leerprestaties. De concentratie van deze
leerlingen op ‘zwarte scholen’ versterkt het negatieve effect van herkomst op leerprestatie. De
mechanismen die op scholen (in groepen) een rol spelen, pakken voor deze groep negatief uit.
Er zijn bijvoorbeeld onvoldoende mogelijkheden om te ‘mobiliseren’ ofwel om over te gaan
naar een betere groep. De stimulans van goede leerlingen ofwel leerlingen die het goede
voorbeeld geven, ontbreekt. Daarnaast stellen de leraren de doelstellingen naar beneden bij in
een dergelijke omgeving, waardoor ook de druk om te presteren wordt afgezwakt. Ook is het
zelden het geval dat de beste leerkrachten worden ingezet voor de zwakste niveaugroep (Van
Rooijen en Zoon, 2012; Houtveen et al., 2011).

2.3

Meetbare indicatoren
Vaak wordt in onderzoek gesproken over factoren die een effect hebben, maar niet direct
gemeten kunnen worden. Ook in dit hoofdstuk hebben we factoren in dit licht besproken, en
niet zozeer de werkelijk meetbare indicatoren. In bijlage 2 geven we een overzicht van
meetbare indicatoren die mogelijk geschikt zijn om in ons uiteindelijke statistisch model op te
nemen.
Per meetbare indicator wordt in de bijlage het volgende overzicht gegeven:
Indicator

Naam indicator

Definitie

Wat is de definitie van de betreffende indicator?

Bron

De naam van de bron die nodig is voor het samenstellen van deze
indicator. Dit kunnen ook meerdere bronnen zijn.

Beschikbaarheid

Hier wordt aangegeven voor welke jaren de gegevens, die nodig zijn

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 11

voor de indicator, beschikbaar zijn op moment van schrijven
(november 2015). Ook wordt beschreven hoe compleet de data is
en wat de dekking is (representativiteit).
Bijzonderheden

Als er verder nog bijzonderheden zijn worden die in deze rubriek
vermeld. Bijvoorbeeld wat betreft de kwaliteit of aansluiting op de
afbakening.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 12

3. Onderzoeksmethode
Het uiteindelijke doel van het te ontwikkelen verdeelmodel is om geld dusdanig over de
basisscholen in Nederland te verdelen dat de aanwezige onderwijsachterstanden zoveel
mogelijk worden verkleind. Hoewel het moeilijk is om een eenduidige definitie van
“onderwijsachterstanden” te geven, zullen wij ons in dit stuk baseren op het rapport van
Kloprugge en de Wit (2015), waarin wordt gesproken van onderwijsachterstanden wanneer
“leerlingen door een ongunstige economische, sociale of culturele omgeving (m.n. de
thuissituatie) op school slechter presteren dan ze bij een gunstiger situatie zouden kunnen”.
“Kunnen” wijst hierbij op het potentieel van leerlingen en daarmee vooral naar hun
intelligentie. Daarbij wordt dus teruggegrepen naar het concept van verborgen talent zoals dat
bij de aanvang van het onderwijsachterstandenbeleid reeds werd gebruikt (zie voor dit concept
Van Heek, et al., 1968)
Om op basis van deze definitie tot een juiste verdeling van het beschikbare geldbedrag te
komen, moeten verschillende stappen gezet worden.
1. Allereerst moet worden onderzocht op welke manier onderwijsachterstand
samenhangt met gezins- en omgevingsfactoren. Om deze samenhang in kaart te
brengen zullen we een analysemodel opstellen waarmee we de leerprestatie (de
zogenaamde afhankelijke variabele) schatten op basis van zowel gezins- en
omgevingsfactoren (de onafhankelijke variabelen) als van intelligentie. Intelligentie van
het kind wordt meegenomen om in kaart te brengen wat de omgevingsvariabelen
toevoegen/afdoen aan de leerprestatie die je zou verwachten op basis van de
aangeboren potentie van het kind. Op deze manier wordt aan de hand van de
omgevingsvariabelen dus daadwerkelijk de eerder gedefinieerde onderwijsachterstand
geschat.
2. Wanneer het analysemodel is ontwikkeld, moet er een model komen dat voor alle
kinderen in het basisonderwijs een schatting kan maken van onderwijsachterstand (of
leerprestatie, als wordt besloten intelligentie buiten beschouwing te laten) op basis
van de gezins- en omgevingsfactoren. Hiervoor is een voorspelmodel nodig. Dit
voorspelmodel zal sterk lijken op het eerder ontwikkelde analysemodel, maar het kan
voorkomen dat er in het analysemodel variabelen zijn meegenomen die niet in het
uiteindelijke voorspelmodel zullen worden opgenomen. Dit zijn bijvoorbeeld
variabelen waarin we op zichzelf niet geïnteresseerd zijn, maar die ervoor zorgen dat
we het effect van de variabelen die er echt toe doen nauwkeuriger kunnen schatten.
3. Uiteindelijk zal op basis van de leerling-populatie en de geschatte
onderwijsachterstand per leerling, voor een school als geheel moeten worden bepaald
hoeveel extra geld er naar deze school toe moet. Op basis van de uitkomsten van het
voorspelmodel moet er dus een verdeelmodel worden ontwikkeld dat, gegeven de
voorspelde leerachterstanden binnen de school, een geldbedrag aan de school
toekent. Welke bedragen uiteindelijk worden uitgekeerd aan de scholen is een
politieke beslissing. Gegeven de politieke beslissing kan CBS op basis van data uit
registers de bedragen per school uitrekenen.
In het vervolg van deze methodebeschrijving wordt op de drie stappen verder ingegaan.

3.1 Analysemodel: samenhang onderwijsachterstand en gezins- en
omgevingsfactoren

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 13

Met het analysemodel wordt onderzocht hoe we de leerprestatie kunnen schatten met zowel
gezins- en omgevingsfactoren als intelligentie. Om het analysemodel te kunnen ontwikkelen is
een dataset nodig waarin zowel de waarden van de onafhankelijke als van de afhankelijke
variabelen bekend zijn. We kiezen ervoor om dit model te ontwikkelen op basis van de data die
5-18
zijn verzameld tijdens het cohortonderzoek COOL (CohortOnderzoek OnderwijsLoopbanen
van 5 tot 18 jaar) (Driessen en anderen, 2009). In deze dataset zijn leerprestaties op
verschillende momenten tijdens de basisschoolperiode gemeten en zijn ook gegevens over het
opleidingsniveau van de ouders opgenomen. Omdat CBS niet over integrale gegevens over
5-18
opleidingsniveau beschikt is het een voordeel dat deze gegevens in de COOL cohortstudie
apart zijn verzameld. De validiteit en volledigheid van deze gegevens is echter niet op voorhand
vast te stellen, omdat het gaat om gegevens op basis van door de ouders ingevulde vragenlijst,
indien nodig aangevuld door de schooladministratie.
5-18

Ook is er in de COOL cohortstudie per kind een maat voor “aangeboren intelligentie”
beschikbaar op basis van de in groep 5 afgenomen Niet-Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test
(NSCCT; Van Batenburg & Van der Werf, 2004). Deze test is speciaal ontwikkeld om leerlingen
op te kunnen sporen die onder hun niveau presteren. In de komende paragraaf zal verder
worden ingegaan op de voor- en nadelen van het gebruiken van deze informatie.

Leerprestatie
Voor de afhankelijke variabele, oftewel leerprestatie, zijn op basis van de literatuur, in principe
drie mogelijkheden:
- de Cito-score in groep 2,
- de Cito-score in groep 5,
- de Cito-score in groep 8, en
- het schoolniveau, zoals gemeten in de derde klas van de middelbare school.
De laatste twee variabelen worden het vaakst genoemd, maar wanneer we één van deze twee
variabelen als uitkomstvariabele nemen lopen we tegen het probleem aan dat het huidige
achterstandenbeleid invloed heeft op deze uitkomsten. In het hypothetische geval dat het
achterstandenbeleid de volledige onderwijsachterstanden weg weet te werken - met als
resultaat dat ook kinderen met lager opgeleide ouders goed scoren op de Cito toets - zal
opleidingsniveau van de ouders niet meer als relevante voorspeller van onderwijsachterstand
naar voren komen, terwijl het dit wel is.
De Cito-score in groep 8 is in dit licht nog te verkiezen boven het schoolniveau op de
middelbare school, omdat er op de middelbare school weer andere invloeden zijn die de
onderwijsachterstanden beïnvloeden.
Om een uitkomstvariabele te hebben die niet of nog slechts in geringe mate is beïnvloed door
het huidige onderwijsachterstandenbeleid, zou je een meting van prestatie willen hebben op
het moment dat het kind voor het eerst naar school gaat of een moment dat daar in de buurt
5-18
ligt. In het COOL cohortonderzoek is al in groep 2 een Cito toets afgenomen die
leerprestaties meet.
Omdat deze toets zo vroeg in de basisschoolperiode is afgenomen is het waarschijnlijk dat het
huidige achterstandenbeleid nog geen grote invloed op deze uitkomsten zal hebben. Precies om
deze reden stellen we voor om voor het ontwikkelen van het analysemodel (en het

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 14

bijbehorende voorspel- en verdeelmodel) de Cito toets in groep 2 als maat voor leerprestaties
te gebruiken.
Deze Cito toets bestaat uit twee onderdelen, te weten het onderdeel Taal voor Kleuters en het
onderdeel Ordenen. In de toets Taal voor Kleuters zijn aspecten van de taalontwikkeling
(conceptueel bewustzijn) en de ontluikende geletterdheid (metalinguïstisch bewustzijn)
opgenomen. In de toets Ordenen worden drie vaardigheden getoetst: classificeren, seriëren en
vergelijken en tellen. Een aandachtspunt is de betrouwbaarheid van deze vroege meting. Het
zou kunnen dat de leerprestaties pas betrouwbaar geschat kunnen worden op latere leeftijd.
Ook is het goed om stil te staan bij de vraag of deze toets echt de leerprestatie toetst, of dat ze
eigenlijk grotendeels intelligentie toetst.
Om een inschatting te kunnen maken van de impact die de keuze van de afhankelijke variabele
heeft op het uiteindelijke model, is er de mogelijkheid om een model te maken waarin naast de
Cito score in groep 2 ook de score in groep 8 wordt meegenomen, en eventueel de score in
groep 5. Op deze manier kan bekeken worden of de gezins- en omgevingsfactoren op dezelfde
manier doorwerken in onderwijsachterstand in groep 2 als in onderwijsachterstand in groep 8
(en groep 5). Het is niet onwaarschijnlijk dat er factoren zullen zijn die meer invloed hebben in
groep 2 dan in groep 8 en omgekeerd. Hoewel de insteek in de eerste plaats zou zijn om het
daadwerkelijke verdeelmodel te baseren op Cito scores in groep 2, geeft een breder
analysemodel inzicht in onderwijsachterstand en kan zo’n model ook gebruikt worden om de
keuze voor een afhankelijke variabele niet slechts op theoretische argumenten te baseren,
maar ook te kijken naar de uitwerking daarvan in de analyses. Het CBS raadt aan om deze
uitgebreidere analyse uit te voeren.

Intelligentie
Het voorstel is om in het model de factor intelligentie, zoals gemeten door de in groep 5
afgenomen Niet-Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test (NSCT), in het analysemodel op te
nemen. Op deze manier kan een inschatting gemaakt worden van de, op basis van intelligentie,
te verwachten leerprestatie. Deze kan dan worden vergeleken met de werkelijke leerprestatie
om tot een maat van onderpresteren/overpresteren te komen. Een dergelijke analyse sluit heel
mooi aan bij het beoogde doel van het onderwijsachterstandenbeleid: het beschikbaar stellen
van extra geld voor kinderen die, ongeacht hun prestatieniveau, onderpresteren. In de huidige
onderzoeken naar het effect van gezins- en omgevingsfactoren op
onderwijsachterstand/leerprestatie, is deze aanpak echter ongebruikelijk.
Een mogelijk risico van de voorgestelde aanpak is dat het zou kunnen dat de NSCCT niet slechts
aangeboren, niet-schoolse, intelligentie meet, maar ook “schoolse vaardigheden” zoals
leesvaardigheid. Wanneer een intelligent kind niet in staat is de testvragen te begrijpen, omdat
de in de vraag voorkomende woorden bij hem/haar niet bekend zijn, kan ten onrechte
geconcludeerd worden dat dit kind niet over de juiste potentie beschikt en dus geen extra
aandacht (en geld) nodig heeft. Mede doordat de test is afgenomen in groep 5, kan de testscore
mede beïnvloed zijn door het eerder gevolgde onderwijs. Statistisch gezien kan men dit
opvatten als een meetfout. De testscore heeft dan een meetfout waardoor de correlatie met de
werkelijke intelligentie lager dan 1 zal zijn.
Dit risico moet afgewogen worden tegen het nadeel van het niet meenemen van deze
variabele. In dat geval is de enige overgebleven relevante uitkomstmaat immers de

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 15

“leerprestatie”. Het achterstandenbeleid zal dan in de eerste plaats gericht zijn op het extra
financieel ondersteunen van slecht presterende kinderen, ongeacht of deze kinderen de
potentie hebben om beter te presteren. Wanneer de factoren die van invloed zijn op “slecht
presteren” vergelijkbaar zijn met de factoren die van invloed zijn op “onderpresteren”, zullen
ook kinderen die gemiddeld tot goed presteren, maar niet hun maximale niveau halen,
profiteren van het beleid, maar of dit daadwerkelijk het geval zal zijn is van tevoren niet in te
schatten.
Om een model te kunnen maken dat daadwerkelijk aansluit op de achterliggende gedachte van
het onderwijsachterstandenbeleid, heeft het onze voorkeur om de NSCCT score wel mee te
nemen. In het vervolg van dit stuk zullen we daarom uitgaan van een analyse waarin
intelligentie, zoals gemeten door de NSCCT, wordt meegenomen. Het is eenvoudig om de
analyse alsnog uit te voeren zonder deze variabele of zowel de variant mét als de variant zonder
deze variabele te bekijken.
Populaties
5-18

Binnen de COOL cohortstudie worden leerlingen uit groep 2, 5 en 8 door de jaren heen
gevolgd. Tot nu toe zijn in de schooljaren 2007/2008, 2010/2011 en 2013/2014 metingen
verricht in groep 2, 5 en 8. Omdat wij in ons model voor iedere leerling zowel de Cito score in
groep 2 als de score op de Niet-Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test in groep 5 willen
gebruiken, kunnen we slechts 2 cohorten in onze studie meenemen, namelijk de leerlingen die
in schooljaar 2007/2008 of 2010/2011 in groep 2 zaten. Van deze leerlingen hebben we immers
ook de gegevens uit groep 5, afgenomen in respectievelijk schooljaar 2010/2011 en 2013/2014.
Wanneer we in ons model ook het verband tussen Cito score in groep 2 en groep 8 mee willen
nemen kunnen we alleen het cohort dat in 2007/2008 in groep 2 zat gebruiken. De groep-2cohorten uit 2007/2008 en 2010/2011 bestaan uit respectievelijk 13.842 en 11.995 leerlingen.
Het aantal wat hiervan daadwerkelijk kan worden gebruikt om het model te schatten zal echter
een stuk lager liggen, omdat we alleen kinderen mee kunnen nemen die ook in groep 5 (en
eventueel groep 8) in de COOL studie aanwezig waren.
Uit de eerste twee edities van de COOL studie blijkt dat ongeveer de helft van de voormalige
COOL1 leerlingen niet meer bij COOL2 betrokken is. Zo blijkt dat van 13.842 groep 2 leerlingen
die in 2007/2008 in de studie zaten, er in 2010/2011 nog 5877 worden teruggevonden in de
tweede COOL studie. In het technisch rapport dat bij de tweede meting hoort wordt hiervoor de
volgende verklaring gegeven: “Dat komt deels door de uitval van scholen en deels doordat
leerlingen in de tussentijd zijn blijven zitten, naar een andere basisschool zijn gegaan of naar het
speciaal (basis)onderwijs zijn verwezen. (...) Deze ‘verdwenen’ leerlingen worden in ieder geval
via het Onderwijsnummer en zo mogelijk via de nieuw school verder gevolgd. Ook de leerlingen
die zijn uitgevallen omdat de school niet meer aan COOL mee wilde doen, worden via het
Onderwijsnummer verder gevolgd. De uitgevallen leerlingen blijven hier verder buiten
beschouwing; er wordt in een aparte rapportage aandacht aan deze groep leerlingen besteed.”
Het is in deze fase van het onderzoek bij CBS nog niet duidelijk hoeveel informatie er
daadwerkelijk beschikbaar is over de uitgevallen leerlingen. Ook is het ons nog niet bekend
e
hoeveel leerlingen die in 2010/2011 in groep 2 zaten, terug te vinden zijn in groep 5 bij de 3
meting. Voordat we de gegevens gaan gebruiken, evalueren we de selectiviteit van de
beschikbare informatie. Indien nodig worden de beschikbare data gewogen om deze
representatief te maken.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 16

In eerste instantie stellen we voor om bij het ontwikkelen van het analysemodel zoveel mogelijk
informatie mee te nemen, ook als dat betekent dat er kinderen uit verschillende cohorten
worden meegenomen. Het zou echter kunnen dat het verband tussen de afhankelijke en
onafhankelijke variabelen over de tijd verandert. Dit is te onderzoeken door per cohort een
model te maken en deze modellen vervolgens met elkaar te vergelijken. Op deze manier kan
ook een inschatting gemaakt worden van de toekomstbestendigheid van het uiteindelijke
model.
Op basis van het analyse model zal een voorspelmodel worden ontwikkeld dat gebruikt zal
worden om aan het begin van het schooljaar voor alle kinderen die op een reguliere basisschool
zitten een voorspelling van onderwijsachterstand te doen. Deze voorspellingen zullen daarna in
het verdeelmodel gebruikt worden om tot een bedrag per school te komen.
Peilmoment
De onafhankelijke variabelen (zoals het opleidingsniveau van de ouders, het gezinsinkomen, et
cetera) kunnen op meerdere momenten gemeten worden. In het huidige model, waarin alleen
het opleidingsniveau van de ouders wordt gebruikt, wordt dit opleidingsniveau gemeten op het
moment dat het kind voor het eerst naar school gaat of op het moment dat het kind van school
verandert.
Voor het nieuwe voorspel- en verdeelmodel stellen we wederom voor om de onafhankelijke
variabelen op een vast moment te meten, namelijk op het moment dat het kind voor het eerst
naar school gaat. Ook voor kinderen in hogere klassen, of kinderen die van school veranderen,
gaan we uit van de waardes van de onafhankelijke variabelen toen het kind in groep 1 zat.
In het analysemodel zullen we ook uitgaan van onafhankelijke variabelen die zijn gemeten op
het moment dat het kind in groep 1 zat. Deze onafhankelijke variabelen zullen uit CBS
registraties komen. Een uitzondering zal het opleidingsniveau van de ouders vormen. In de CBS
5-18
registers is dit gegeven niet voor iedereen bekend, terwijl het in de COOL cohortstudie apart
is gemeten. Om voor het analysemodel over zo compleet mogelijke data te kunnen beschikken,
zullen we dus voor het opleidingsniveau van de ouders van de COOL-gegevens uitgaan
(gemeten in groep 2). Ter controle kunnen we deze gegevens nog naast de bij CBS aanwezige
gegevens over opleidingsniveau leggen.
Om ook veranderingen in de onafhankelijke variabelen mee te kunnen nemen (te denken valt
bijvoorbeeld aan echtscheidingen of een veranderd gezinsinkomen) zou ook een dynamisch
model kunnen worden ontworpen waarin veranderingen van de gezinssituatie tijdens de
schooltijd kunnen worden meegenomen. Zo’n model zou in dat geval wel gemaakt moeten
worden met een afhankelijke variabele die aan het eind van de basisschoolperiode gemeten
wordt, omdat eventuele veranderingen in de thuissituatie invloed moeten kunnen hebben op
deze variabele. Een dergelijk dynamisch model heeft dus het nadeel dat het alleen gemaakt kan
worden op basis van een variabele die al is beïnvloed door het huidige achterstandenbeleid (zie
ook paragraaf 1.3). Verder is het een complex model om te ontwerpen. We stellen dit voorlopig
dan ook alleen voor als mogelijke uitbreiding in een later stadium wanneer er al een eerste
model is ontwikkeld op basis van gezins- en omgevingsfactoren zoals gemeten aan het begin
van de basisschoolperiode.
3.1.1 Onderliggende structuur analysemodel

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 17

Het voorgestelde analysemodel is schematisch als volgt weer te geven:

Aangeboren
intelligentie

Opleidingsniveau

Testscore

Testscore

ouders

groep 2

groep 8

Overige buurt- en
gezinseffecten

In eerste instantie zal er worden gekeken naar de effecten die zijn weergegeven als
doorgetrokken lijnen. Het gaat dan dus om een (regressie)model waarin Cito scores in groep 2
worden voorspeld aan de hand van intelligentie, opleidingsniveau van de ouders en overige
buurt- en gezinseffecten. Wat betreft de buurt- en gezinseffecten komen alle variabelen die uit
het literatuuronderzoek naar voren zijn gekomen als potentiële voorspellers van
leerprestatie/onderwijsachterstand (zie hoofdstuk 2), in aanmerking om in het analysemodel
opgenomen te worden.
In het schema zijn ook stippellijnen opgenomen. De bijbehorende verbanden hebben geen
direct effect op de vervolgmodellen (dat wil zeggen het voorspelmodel en het verdeelmodel)
maar geven wel meer inzicht in het onderliggende fenomeen onderwijsachterstand. Wanneer
blijkt dat er buurt- en gezinseffecten zijn die anders doorwerken op de Cito scores in groep 2
dan op de Cito scores in groep 8, zou dit bovendien reden kunnen zijn om de keuze om in de
eerste plaats Cito scores in groep 2 te voorspellen te heroverwegen.

3.1.2 Opbouw en keuze voor specifiek analysemodel
Om alle effecten te kunnen schatten, moet vervolgens het juiste regressiemodel gekozen
worden. In een standaard regressiemodel wordt er vanuit gegaan dat alle waarnemingen
onafhankelijk zijn. In ons geval verwachten we dat twee kinderen uit hetzelfde gezin, dezelfde
buurt of van dezelfde school meer overeenkomsten vertonen dan twee willekeurig gekozen
kinderen, waardoor deze aanname van onafhankelijkheid niet langer opgaat. Daardoor worden
de varianties foutief geschat en worden effecten te gemakkelijk significant verklaard. Om voor
die afhankelijkheden te corrigeren wordt een clustercorrectie uitgevoerd.
Omdat we de invloed van gezins- en buurtfactoren op onderwijsachterstand willen schatten,
zullen we al deze factoren als onafhankelijke variabelen in het regressiemodel opnemen.
Wanneer we alleen deze omgevingsfactoren in het model opnemen is er echter een kans dat
het werkelijke omgevingseffect overschat wordt, omdat er een onderliggende variabele bestaat
die zowel invloed heeft op de omgevingsfactor als op de leerprestatie. Een dergelijke variabele

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 18

wordt binnen de statistiek een “confounder” genoemd. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat,
omdat het kind ernstige gedragsproblemen heeft, de ouders minder gaan werken. Hierdoor zal
het gezinsinkomen omlaag gaan. Het kind presteert vervolgens slecht op school, voornamelijk
door de gedragsstoornis. Omdat de variabele gedragsstoornis niet in ons model is opgenomen,
maar gezinsinkomen wel, lijkt het nu of de schoolprestatie wordt beïnvloed door het
gezinskomen, terwijl het in feite door de gedragsstoornis wordt beïnvloed.
Om de werkelijke effecten van omgevingsvariabelen op onderwijsachterstand te kunnen
schatten, zullen mogelijke confounders dus meegenomen moeten worden in het model. Hierbij
dient te worden opgemerkt dat er van tevoren goed nagedacht moet worden over welke
mogelijke confounders er zijn, omdat het willekeurig toevoegen van variabelen ook het
omgekeerde effect kan hebben en er juist toe kan leiden dat de werkelijke omgevings- en
gezinseffecten onderschat worden. Ook is er de optie om bijvoorbeeld zorgleerlingen buiten de
analyse te houden, om effecten op die manier zuiverder te kunnen schatten.
Uiteindelijk zal het model in meerdere fases worden geschat:
1. Allereerst zal een zo volledig mogelijk model worden geschat waarin alle mogelijke
invloedrijke variabelen worden meegenomen. Omdat veel van deze variabelen in de
praktijk toch weinig invloed zullen hebben, of sterk gecorreleerd zullen zijn met andere
variabelen, zal dit model zeer waarschijnlijk te uitgebreid zijn.
2. In de volgende stap zal het model stap voor stap teruggebracht worden tot een model
waarin alleen de werkelijk relevante variabelen overblijven.
3. Dit model zal vervolgens vergeleken worden met een aantal, op voorhand
interessante, deelmodellen. De deelmodellen waar in ieder geval naar gekeken zal
worden zijn de door het ministerie van OCW voorgestelde modellen met de volgende
variabelen (+ clustercorrectie, eventuele confounders en intelligentie):
1. Opleidingsniveau en inkomen
2. Opleidingsniveau en herkomst
3. Opleidingsniveau, inkomen en herkomst
4. Opleidingsniveau, inkomen, herkomst en buurtgegevens
5. Opleidingsniveau, inkomen, buurtgegevens en verblijfsduur en status
6. Inkomen, herkomst, buurtgegevens
7. Inkomen, herkomst, buurtgegevens en verblijfsduur en status.
Voor deze deelmodellen zal gekeken worden of ze net zo goed schatten als het voorgestelde
model in stap 2. Dit wordt beoordeeld aan de hand van een goodness of fit test waarin wordt
bepaald hoe goed een model bij de gegevens past en aan de hand van de grootte van de
verklaarde variantie in de afhankelijke variabele.
Om een beter inzicht te krijgen in de betekenis van het uiteindelijke analysemodel, zal
nagedacht worden over visualisaties waarin inzichtelijk wordt gemaakt welke factoren nu
precies leiden tot onderwijsachterstanden, en hoe dat terug te zien is wanneer de leerprestaties
van verschillende groepen kinderen met elkaar worden vergeleken.

3.2 Van analysemodel naar voorspelmodel
3.2.1 Onbekende of ongewenste factoren niet meenemen.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 19

Om van het uiteindelijke analysemodel tot een voorspelmodel te komen, willen we alleen de
variabelen uit het analysemodel behouden die we zowel willen als kunnen gebruiken in het
voorspelmodel. Wanneer we in het analysemodel confounders zouden hebben opgenomen, die
op zichzelf geen gezins- of omgevingsfactor zijn, willen we deze variabelen niet in het
voorspelmodel meenemen. Deze confounders waren immers alleen in het analysemodel
opgenomen om de werkelijke effecten van de gezins- en omgevingsfactoren goed te kunnen
schatten.
Ook intelligentie is een factor die waarschijnlijk wel in het analysemodel is meegenomen, maar
die niet meegenomen hoeft te worden in het voorspelmodel. Ten eerste kan deze variabele niet
worden meegenomen voor nieuwe leerlingen omdat hij niet bekend is voor leerlingen die niet
5-18
binnen de COOL cohortstudie vielen. Ten tweede zal het voorspelmodel zonder deze factor
precies onderwijsachterstand schatten (en dus niet langer leerprestatie) omdat de
regressiecoëfficiënten in het analysemodel gecorrigeerd zijn voor intelligentie. Het
overgebleven voorspelmodel zal dus precies het deel van de leerprestatie voorspellen dat uit
gezins- en omgevingsfactoren en niet uit intelligentie verklaard kan worden. Een negatieve
waarde zal dus duiden op een omgeving die leidt tot onderpresteren, terwijl een positieve
waarde duidt op een kind dat beter presteert dan alleen op basis van intelligentie te
verwachten valt.

3.2.2 Onvolledigheid van opleidingsniveau
Het is zeer waarschijnlijk dat het uiteindelijke analysemodel het opleidingsniveau van de ouders
als onafhankelijke variabele zal bevatten. Ditzelfde zal dan gelden voor het voorspelmodel. Om
met dit voorspelmodel voor nieuwe kinderen een voorspelling te kunnen doen over de mate
van onderwijsachterstand zal het opleidingsniveau van de ouders dus nodig zijn.
Omdat het analysemodel wordt gemaakt met behulp van de COOL data, waarin (voor zover we
nu weten) opleidingsniveau van de ouders per kind bekend is, is er tijdens het maken van het
analysemodel nog geen probleem met missende waardes. In de voorspelfase zal echter, voor
nieuwe kinderen, CBS registerdata gebruikt worden om per kind het voorspelmodel in te vullen.
Opleidingsniveau is bij CBS helaas niet voor iedereen bekend. De reden van een onbekend
opleidingsniveau is dat het diploma behaald is voordat de behaalde diploma´s integraal
geregistreerd werden, of omdat de ouders hun opleiding in het buitenland hebben afgerond.
Voor de ouders van kinderen die op dit moment op de basisschool zitten is van ruim 40% geen
opleidingsniveau bij CBS bekend. Wel zien we dat voor jongere kinderen het opleidingsniveau
van hun ouders steeds beter bekend is.
Om toch een voorspelling te kunnen doen voor kinderen van wie het opleidingsniveau van één
of beide ouders onbekend is, zijn er twee mogelijke oplossingen, te weten wegen of imputeren.
Wegen
Het achterliggende idee van wegen is om per school alleen voor de leerlingen waarvan het
opleidingsniveau van de ouders wel bekend is, de onderwijsachterstand te schatten. Van deze
schattingen wordt vervolgens een gewogen som genomen om tot een verdeling van
onderwijsachterstand op schoolniveau te komen welke zou moeten lijken op de verdeling die je

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 20

had gehad wanneer je wel voor alle leerlingen alle informatie over het opleidingsniveau van de
ouders zou hebben. Het idee is dus niet om per kind alsnog een schatting voor opleidingsniveau
van de ouders en leerprestatie te hebben, maar om op schoolniveau een goed beeld te krijgen
van het aantal leerlingen met een onderwijsachterstand en van de omvang van die
onderwijsachterstand.
Per kind van wie het opleidingsniveau van de ouders bekend is, moet dus een “gewicht”
bepaald worden. Op die manier worden kinderen van wie het opleidingsniveau van de ouders
onbekend is, gerepresenteerd door andere kinderen die “op hen lijken” en waarvoor het
opleidingsniveau van de ouders en daarmee ook de onderwijsachterstand bekend is. De
effectiviteit van een wegingsprocedure staat of valt met de beschikbaarheid van geschikte
hulpvariabelen. Tijdens de weging wordt gezorgd dat de waargenomen data na weging
representatief zijn voor de gekozen hulpvariabelen, in de verwachting dat dat ook leidt tot
representatieve uitkomsten voor de doelvariabele (in dit geval onderwijsachterstand).
Hulpvariabelen moeten variabelen zijn waarvoor we op schoolniveau weten hoe de verdeling is,
en waarvan we verwachten dat ze sterk gecorreleerd zijn met de doelvariabele. Beschikbare
hulpvariabelen zijn bijvoorbeeld het gestandaardiseerd huishoudensinkomen, de herkomst van
het kind en de duur van het verblijf in Nederland (van de ouders en/of het kind).

Het is in dit stadium van het onderzoek nog niet in te schatten hoe goed een weegprocedure zal
werken. Wanneer er scholen zijn waar voor vrijwel geen enkele leerling iets bekend is over het
opleidingsniveau van de ouders, zal het voor deze scholen onmogelijk zijn om een
weegprocedure toe te passen. Ook voor kleine scholen zal een weegprocedure lastig
uitvoerbaar zijn. Aangezien het aantal leerlingen per basisschool op dit moment varieert van 5
tot 1105 is het niet makkelijk om iets te voorspellen voor “een gemiddelde school”. Voor kleine
scholen (zeg scholen met minder dan 100 leerlingen, wat geldt voor ongeveer 20% van de
Nederlandse scholen) zal het bij een weegprocedure waarschijnlijk nodig zijn om meerdere
scholen samen te nemen en dan op dat overkoepelende niveau het aantal en de omvang van
leerachterstanden te schatten.
Imputeren
Waar bij wegen de nadruk niet ligt op het schatten van de missende opleidingsniveaus, maar op
het direct schatten van de onderwijsachterstanden op schoolniveau, wordt bij imputeren wel
eerst een schatting gemaakt van het missende opleidingsniveau om daarna per kind een
schatting van onderwijsachterstand te kunnen maken.
Voor ieder kind van wie het opleidingsniveau van één of beide ouders ontbreekt, wordt dit
opleidingsniveau dus geschat/geïmputeerd. Deze schatting kan op verschillende manieren tot
stand komen. Net als bij de schatting van onderwijsachterstand, kan er ook voor
opleidingsniveau een regressiemodel gemaakt worden dat op basis van verschillende
onafhankelijke variabelen (vergelijkbaar met de hulpvariabelen in de weegprocedure) een
schatting maakt van de missende waarde voor opleidingsniveau. Ook zijn er varianten denkbaar
waarbij voor een leerling met een ontbrekend opleidingsniveau van de ouders wordt gezocht
naar een leerling die “vergelijkbaar” is en waarvoor dit opleidingsniveau wel bekend is, om
vervolgens voor beide leerlingen met dit bekende opleidingsniveau verder te rekenen.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 21

Net als bij het weegmodel is het wederom niet op voorhand in te schatten hoe goed een
imputatiemethode zal werken. Voor beide varianten zal getest moeten worden hoe goed het in
de praktijk uitpakt.

3.2.3 Testen van het voorspelmodel
Bij het opstellen van het analysemodel is gekeken hoe goed leerprestaties te voorspellen zijn op
basis van intelligentie en gezins- en omgevingsfactoren. Op basis van de voorspellende waarde
op de COOL dataset is vervolgens een keuze gemaakt voor “het best voorspellende model”. Het
is echter nodig om ook inzicht te hebben in de voorspellende waarde van het model wanneer
het gebruikt wordt op een dataset waarin andere leerlingen zitten dan de leerlingen die
gebruikt zijn om het model te ontwikkelen.
Om te kunnen zien hoe goed een model voorspelt, is het nodig om de voorspelling naast een
werkelijke waarde te kunnen leggen. Omdat we voor nieuwe leerlingen niet op de hoogte zijn
van hun Cito scores in groep 2, kunnen we het model alleen valideren met behulp van de COOL
data. Om te zorgen dat de data niet dubbel gebruikt worden, dus zowel om het model te maken
als om het model te testen, is het mogelijk om de data op te delen in test data en training data.
Met de training data wordt het model gemaakt, terwijl het model getest wordt op de test data.
Om niet te afhankelijk te zijn van één willekeurige opdeling in training en test data, kan deze
stap verschillende keren herhaald worden.
Omdat het voorspelmodel onderwijsachterstand voorspelt (en dus niet leerprestatie) en de
werkelijke onderwijsachterstand niet gemeten is, kan voor dit model de voorspelling niet direct
naast de werkelijke waarde gelegd worden. Wel kan ook hier uitgegaan worden van de
voorspellende waarde van het analysemodel, maar dan in de situatie waarin het
opleidingsniveau van de ouders niet voor iedereen bekend zal zijn. Om een realistische dataset
te hebben waarin de Cito scores in groep 2 wel voor iedereen bekend zijn, maar de
5-18
opleidingsniveaus van de ouders niet, kan het opleidingsniveau uit de COOL cohortstudie
vervangen worden door de opleidingsniveau-gegevens van CBS. Op deze manier zal er een
patroon van missende waarden ontstaan dat ook representatief is voor kinderen die niet in de
5-18
COOL cohortstudie zijn opgenomen. Op deze manier kan worden gekeken hoe goed de
voorspellingen op basis van weging/imputatie in de buurt komen van de echte Cito-scores en
ook in hoeverre ze afwijken van de voorspellingen op basis van complete data.
Als blijkt dat de voorspellingen op basis van bekende opleidingsniveaus van de ouders veel
beter zijn dan de voorspellingen op basis van geïmputeerde waarden of op basis van een
weging, kan er besloten worden om alsnog voor een analyse- en voorspelmodel te kiezen
waarin opleidingsniveau van de ouders geen rol speelt. Ook kan er mogelijk nagedacht worden
over een variant waarin voor de ene leerling opleidingsniveau van de ouders wel wordt
meegenomen en voor de andere niet.

3.3 Van voorspelmodel naar verdeelmodel
Wanneer er een voorspelling van onderwijsachterstand op kindniveau (in het geval van
imputatie) of schoolniveau (in het geval van een weging) gemaakt kan worden, moet er
vervolgens nog bepaald worden hoeveel geld er precies naar elke school toe moet gaan.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 22

De manier om van een voorspelling van onderwijsachterstand tot een geldbedrag te komen, is
zeker niet eenduidig en uiteindelijk een politieke keuze. Het is immers niet wetenschappelijk
vastgesteld hoeveel geld het kost om onderwijsachterstanden daadwerkelijk weg te werken.
Hoewel de definitieve keuze voor een verdeelmodel dus niet door CBS genomen zal worden,
zullen we hieronder kort enkele mogelijke varianten bespreken.
Een vrij simpele manier zou zijn om de (gewogen) voorspelde onderwijsachterstanden voor alle
kinderen in Nederland in te delen in decielgroepen. Op die manier kan per kind bepaald worden
in welke decielgroep het valt. Per school kan vervolgens bepaald worden hoeveel kinderen er in
de verschillende decielgroepen vallen, en per decielgroep kan er een gewicht/bedrag worden
vastgesteld. Voor kinderen in de eerste decielgroep, dus kinderen behorende tot de laagst
scorende 10% (waar een lagere score wil zeggen dat het gaat om een grotere
onderwijsachterstand), kan vervolgens een bepaald bedrag worden uitgetrokken. Ook kan er
bijvoorbeeld naar de tweede en derde decielgroep gekeken worden, maar voor deze kinderen
zal waarschijnlijk een minder hoog bedrag nodig zijn.
In plaats van naar decielgroepen kan ook naar kleinere of grotere percentielgroepen gekeken
worden. Ook moet de keuze gemaakt worden of het geld volledig verdeeld wordt over de
slechtst scorende groep, of dat het wordt besteed aan verschillende percentielgroepen.
Een andere mogelijkheid, meer in lijn met de huidige gewichtenregeling, zou zijn om de
belangrijkste voorspellende variabelen uit het voorspelmodel te pakken en kinderen op basis
daarvan te classificeren in groepen waarvoor een grote, middelmatige of geen
onderwijsachterstand wordt verwacht. Op basis van een aantal eenvoudige beslisregels (ieder
voor zich vergelijkbaar met de huidige beslisregel waarin uit het opleidingsniveau van de ouders
direct het gewicht van het kind kan worden bepaald) zou dan bepaald kunnen worden welk
extra geldbedrag er voor een kind moet worden gereserveerd.
In bovenstaande varianten wordt geopperd om aan groepen kinderen hetzelfde gewicht (en
bijbehorende geldbedrag) toe te kennen, maar het is ook mogelijk om unieke kindgewichten te
berekenen op basis van de eveneens unieke voorspellingen van onderwijsachterstand.
Bovenstaande lijst is zeker niet compleet en moet slechts beschouwd worden als stof tot
nadenken, niet als een waardeoordeel van CBS. Uiteindelijk gaat het hier om een keuze die het
ministerie van OCW zal moeten maken, in overleg met het onderwijsveld.
Het effect van het uiteindelijke verdeelmodel zal niet direct te toetsen zijn. Mocht het model
daadwerkelijk ingevoerd worden, dan kan het effect van het nieuwe beleid op langere termijn
worden vergeleken met de effecten van het huidige beleid.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 23

4. Risico’s en voorwaarden
4.1 Risico’s
Het voorgestelde plan van aanpak is niet zonder risico’s. Hieronder wordt kort ingegaan op een
aantal mogelijke risicofactoren:
1.

2.

3.

4.

5.

6.

In deze methodebeschrijving is er vanuit gegaan dat we de beschikking zullen hebben
5-18
over de (in eerste instantie niet geanonimiseerde) datasets van de COOL
cohortstudie. Alhoewel we verwachten dat we met deze data zullen mogen werken,
zijn deze data niet in beheer van CBS en zal er aparte toestemming voor gegeven
moeten worden.
Omdat we de COOL data nog niet hebben kunnen inzien, is het op dit moment niet
mogelijk om een uitspraak te doen over de kwaliteit van deze data. Met name de
kwaliteit van de variabele “opleidingsniveau van de ouders” is nog onduidelijk. Uit de
technische rapporten behorende bij de eerste twee studies (in 2007/2008 en
2010/2011) valt af te leiden dat het opleidingsniveau van de ouders niet altijd door de
ouders is verstrekt en dat de school ook uitgaat van eigen administratie op dit gebied.
Uit eerder onderzoek naar de functionaliteit van de huidige gewichtenregeling kwam al
naar voren dat de gegevens uit deze schooladministratie niet altijd overeenkomen met
de werkelijke situatie. De data zullen naast de eigen CBS data gelegd moeten worden
om een inschatting te kunnen maken van de betrouwbaarheid ervan.
Wanneer de data onbetrouwbaar blijken zou wellicht toch gebruik gemaakt kunnen
worden van de bij CBS aanwezige informatie over opleidingsniveau. In dat geval kan
ervoor worden gekozen om het analysemodel alleen te schatten op basis van kinderen
waarvan de opleidingsniveaus van beide ouders bekend zijn. Deze data zal dan wel
worden gewogen om representativiteit te kunnen garanderen.
Op dit moment is er door CBS nog geen uitgebreid (literatuur)onderzoek gedaan naar
de bruikbaarheid van de Cito score in groep 2 als maat voor leerprestatie en naar de
NSCT score als maat voor intelligentie.
Het is op dit moment nog niet duidelijk hoeveel kinderen we mee kunnen nemen in het
schatten van het analysemodel. Dit hangt er vanaf hoeveel kinderen in 2 (of zelfs 3)
opeenvolgende COOL studies aanwezig waren. Alhoewel de verwachting is dat er
genoeg gegevens zullen zijn om het analysemodel goed te schatten, is dit niet met
100% zekerheid te zeggen.
Het is op voorhand niet goed te voorspellen hoe betrouwbaar de uiteindelijke
voorspellingen zullen zijn. Dit is van verschillende factoren afhankelijk, waaronder de
uiteindelijke keuze voor het beste model, de kwaliteit van de weging/het
imputeermodel en van de verdeling van het aantal missende opleidingsniveaus per
school. Het is zeer goed mogelijk dat de voorspelling van het aantal
achterstandsleerlingen per decielgriep op schoolniveau niet altijd betrouwbaar genoeg
zal zijn om de daadwerkelijke geldverdeling op te baseren. In dat geval moet gekeken
worden naar de mogelijkheid om deze aantallen niet op schoolniveau maar op
bijvoorbeeld schoolbestuursniveau aan te leveren.
Er is een grote kans dat het percentage verklaarde variantie van het uiteindelijke
analysemodel aan de lage kant zal zijn. Zo blijkt uit het recent gepubliceerde artikel van
Driessen (2015) dat een model met Cito score in groep 2 als afhankelijke variabele en
de (op basis van significantie geselecteerde) belangrijkste drie gezinsfactoren als
onafhankelijke variabelen nog geen 10% van de totale variantie verklaarde. Eenzelfde

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 24

7.

soort percentage (14%) kwam ook uit een eerder onderzoek van CBS naar de invloed
van gezinsfactoren op leerprestatie (van Gaalen et al., 2014). Hoewel deze modellen
niet 1 op 1 vergelijkbaar zijn met het door ons voorgestelde model, is er een reële kans
dat ook in ons onderzoek slechts een klein percentage van de variantie van
leerprestatie/onderwijsachterstand verklaard zal kunnen worden. Toch hoeft dit op
zichzelf zeker geen teleurstellende conclusie te zijn, omdat het leidt tot dieper inzicht
in de mogelijkheden om onderwijsachterstanden te voorspellen uit gezins- en
omgevingsvariabelen.
Een ander punt van aandacht is de toekomstbestendigheid van het te ontwikkelen
model. Uit het artikel van Geert Driessen (2015) blijkt dat de correlatie tussen
gezinsvariabelen en leerprestaties over de loop van de jaren sterk is teruggelopen.
Wanneer dit een trend is die zich voortzet, is het mogelijk dat het door ons
ontwikkelde model over de loop der jaren aan voorspelkracht inboet. Wel moet hierbij
opgemerkt worden dat daarmee niet gezegd is dat het model op dat moment
aangepast moet worden. Het kan immers zo zijn dat de in het model meegenomen
variabelen nog steeds de beste voorspellers voor onderwijsachterstand zijn, ook al is
onderwijsachterstand steeds slechter te voorspellen op basis van omgevingsfactoren.

4.2 Voorwaarden
Daarnaast zullen op het onderzoek een aantal voorwaarden van toepassing zijn:
1.

2.

3.

4.

5.

Bij de ontwikkeling van een nieuw verdeelmodel is het van groot belang dat de nieuwe
methode breed gedragen wordt binnen de onderwijs- en onderzoekswereld. CBS stelt
daarom voor dat het ministerie van OCW bij aanvang van het onderzoek een
klankbordgroep in het leven roept met daarin experts op het gebied van
onderwijskunde en sociologie en vertegenwoordigers uit het onderwijsveld. CBS kan
desgewenst een voorstel doen voor de bemensing van de klankbordgroep.
CBS gaat ervanuit dat scholen geen bezwaar hebben tegen berekening van een
voorspelde leerachterstand per school en verstrekking van die gegevens aan het
ministerie van OCW en/of publicatie. In dat geval ziet CBS geen belemmering in de
levering van gegevens aan het ministerie van OCW.
CBS levert geen gegevens aan het ministerie waaruit informatie over individuele
(ouders van) leerlingen kan worden afgeleid. CBS kan daarom geen voorspelde
leerachterstand leveren voor scholen met zeer weinig (gewichten)leerlingen.
CBS kan op grond van empirisch onderzoek bepalen welke kenmerken van belang zijn
voor onderwijsachterstanden en wat de omvang van die invloed is. Op basis hiervan is
het aan het ministerie van OCW om te bepalen welke kenmerken daadwerkelijk
gebruikt worden. CBS kan op basis van dit besluit de geschatte leerachterstand per
school berekenen. Het is vervolgens aan het ministerie van OCW om op basis van de
geschatte leerachterstand per school budget aan de scholen toe te kennen.
Bij het bepalen van de geschatte leerachterstand zal CBS onder andere uitgaan van de
inschrijvingen in het basisonderwijs die DUO jaarlijks aanlevert aan CBS. CBS ontvangt
de inschrijvingen in het basisonderwijs gedurende het schooljaar. Het is dus niet
mogelijk om al voorafgaand aan het schooljaar de geschatte leerachterstand per school
te bepalen. De geschatte leerachterstand die CBS per school levert aan het ministerie
van OCW zal dus betrekking hebben op het voorgaande schooljaar of het jaar
daarvoor.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 25

6.

De actualiteit van de in het model gebruikte gegevens kan per variabele verschillen. Er
wordt naar gestreefd om voor alle onafhankelijke variabelen de waarde van deze
variabele te gebruiken uit het jaar dat het kind in groep 1 zat. Mocht het echter
voorkomen dat deze waardes nog niet beschikbaar zijn op het moment dat de
onderwijsachterstand geschat moet worden, dan kan ervoor gekozen worden om de
waardes van een voorgaand jaar te nemen.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 26

Bijlage 1. Literatuur
Batenburg, T. van, & Werf, M. van der (2004). NSCCT: Verantwoording, normering
en handleiding. Groningen: GION.
Driessen, G. (2003). Family and Child characteristics, Child-Rearing Factors, and Cognitive
Competence of Young Children. Early Child Development and Care, vol. 173, 323-339.
Driessen, G. (2015) De wankele empirische basis van het onderwijsachterstandenbeleid. Mens
& Maatschappij, vol 90, nr 3.
Driessen, G., Mulder, L., Ledoux, G., Roeleveld, J. en van der Veen, I. (2009) Cohortonderzoek
5-18
COOL . Technisch rapport basisonderwijs, eerste meting 2007/08. ITS.
Dronkers, J. (2007). Ruggengraat van ongelijkheid: Beperkingen en mogelijkheden om ongelijke
onderwijskansen te veranderen. Amsterdam: Mets & Schilt uitgevers/Wiardi Beckman Stichting.
Fettelaar, D. & Smeets, E. (2013). Mogelijke indicatoren van schoolgewichten. Onderzoek naar
de voorspellende waarde. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Gaalen, R. van, Bakker, B., Laan, J. van der, Westerman, S. en Scholtus, S. (2014) Hoeveel
ouderlijk gezang klinkt door in het gepiep van de jongen? Den Haag: CBS.
Heek, F. van, et al. (1968), Het verborgen talent. Milieu, schoolkeuze en schoolgeschiktheid
(Meppel: Boom)
Houtveen. A.A.M. & Van der Velde, V., m.m.v. Van Niekerk, J.C.A. (2011). Opbrengst van
taalbeleid: Eindrapportage pilots taalbeleid onderwijsachterstanden. Utrecht: Hogeschool
Utrecht/Zuidam en Uithof Utrecht BV.
Kloprogge, J. & de Wit, W. (2015). Het onderwijsachterstandenbeleid na 2015. Literatuurstudie
t.b.v. expertbijeenkomst OAB september 2015. Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek.
Ledoux, G., Roeleveld, J., Veen, A., Karssen, M., van Daalen, M., Blok, H., Kuiper, E. & Dikkers, L.
(2015). Het onderwijsachterstandenbeleid onderzocht. Werkt het zoals bedoeld? ITS, Radboud
Universiteit Nijmegen | Kohnstamm Instituut Amsterdam.
Leseman, P.P.M. (2007). Achterstandenbeleid: voorbij de voor- en vroegschoolse periode. In
P.A.H. Van Lieshout, M.S.S. Van der Meij & J.C.I. De Pree (Red.), Bouwstenen voor betrokken
jeugdbeleid. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Meijnen, G.W. (2003). Onderwijsachterstanden in basisscholen. Leuven: Garant.
Mesman, J. (2011). Oud geleerd, jong gedaan. Het Jonge Kind, 11, 9-12.
Mulder, L., Fettelaar, D., Schouwenaars, I., Ledoux, G., Dikkers, L. & Kuiper, E. (2014). De
achterstand van autochtone doelgroepleerlingen. Oorzaken en aanpak. Nijmegen: ITS, Radboud
Universiteit Nijmegen.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 27

Reynders, T., Nicaise, I. & Van Damme, J. (2005). Longitudinaal onderzoek in het basisonderwijs.
De constructie van een SES-variabele voor het SiBO-onderzoek. LOA-rapport nr. 31. Leuven:
SIBO.
Rooijen, K. van & Zoon, M. (2012). Risicofactoren voor Onderwijsachterstanden. Nederlands
Jeugd Instituut:
http://www.nji.nl/nji/dossierDownloads/Risicofactoren_Onderwijsachterstanden.pdf
Vedder, P. & Bekkers, B. (1993). Opstap: Onderzoek en praktijk. Amsterdam: Averroès Stichting.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 28

Bijlage 2. Overzicht indicatoren
Overzicht indicatoren ten behoeve van het onderzoek gewichtenregeling basisonderwijs op
basis van registers binnen CBS. De beschikbaarheid die is vermeld geldt op 30 november 2015.

Schoolprestaties
1. Cito score groep 2
2. Cito score groep 5
3. Citoscores van groep 8
Kenmerken van kind/ouders/huishouden
4. Opleidingsniveau (vader, moeder)
5. Inkomen (vader, moeder, huishouden)
6. SEC (vader, moeder)
7. NSCCT (Niet-Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test) groep 5
8. Leeftijd moeder van leerling
9. Leeftijd leerling
10. Geslacht leerling
11. Gescheiden ouders
12. Overlijden ouders
13. Type huishouden
14. Herkomst
15. Vluchtelingkind
16. Generatie leerling
17. Verblijfsduur
18. Verblijfstatus
19. Thuistaal
20. Taalbeheersing ouders
21. Schuldsanering ouders
22. Ouders ooit verdacht van misdrijf
23. Indicatie leerlinggebonden financiering (LGF)
24. Ontvangen jeugdzorg (leerling)
25. Gebruikte zorg onder basisverzekering Zvw (leerling, ouders)
26. Verstrekte geneesmiddelen (leerling, ouders)
27. Ziekenhuisopnamen (leerling, ouders)
28. Indicatie / gebruik langdurige zorg (leerling, ouders)
29. Melding kindermishandeling
Kenmerken buurt
30. Armoede
31. Woningkenmerken
32. Cultureel aanbod
33. Stedelijkheid
34. Veiligheid
Kenmerken van de school
35. Groepsgrootte
36. Cumulatie

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 29

Schoolprestaties
Indicator

1. Cito score groep 2

Definitie

De score die een leerling heeft gehaald op de Citotoets Ordenen en
Citotoets Taal voor kleuters in groep 2 van de basisschool.

Bron

Cito-Leerlingvolgsysteem

Beschikbaarheid

Vanaf schooljaar 2007/2008 tot schooljaar 2013/2014. Het bestand
bevat alleen gegevens van groep-2-leerlingen die deelnamen aan
het Cito-Leerlingvolgsysteem, van scholen die meedoen aan de
steekproef. Het gaat hierom een steekproef voor groep 2:
referentiesteekproef: 10069 leerlingen en totale steekproef groep 2:
13842 leerlingen.

Detailniveau
Bijzonderheden

Variabele komt uit het COOL-onderzoek en CBS beschikt nog niet
over deze data.

Indicator

2. Cito score groep 5

Definitie

De score die een leerling heeft gehaald op de Citotoets Ordenen en
Citotoets Taal voor leerlingen in groep 5 van de basisschool.

Bron

Cito-Leerlingvolgsysteem

Beschikbaarheid

Vanaf schooljaar 2007/2008 tot schooljaar 2013/2014. Het bestand
bevat alleen gegevens van groep-5-leerlingen die deelnamen aan
het Cito-Leerlingvolgsysteem, van scholen die meedoen aan de
steekproef. Het gaat hierom een steekproef voor groep 5:
referentiesteekproef: 9288 leerlingen en totale steekproef groep 8:
12609 leerlingen.

Detailniveau
Bijzonderheden

Variabele komt uit het COOL-onderzoek en CBS beschikt nog niet
over deze data.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 30

Indicator

3.Citoscore groep 8

Definitie

De standaardscore die een leerling heeft gehaald op de Citotoets in
groep 8 van de basisschool.

Bron

Eindtoets basisonderwijs Cito

Beschikbaarheid

01-09-2005 tot 1-9-2014 (schooljaar 2013/2014).

Detailniveau

De Citostandaardcode kan nog uitgesplitst worden naar de score
voor rekenen, studievaardigheden en wereldoriëntatie( de laatste is
optioneel omdat dit onderdeel niet verplicht is).

Bijzonderheden

Het bestand bevat alleen gegevens van groep-8-leerlingen die
deelnamen aan de Citotoets. De school moet toestemming hebben
gegeven aan Cito om de data te leveren aan CBS. Dus leerlingen op
scholen die niet mee doen of geen toestemming geven zitten niet in
dit bestand. Gebruik van de Cito data door CBS kan in overleg met
Cito.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 31

Kenmerken van kind/ouders/huishouden
Indicator

4.Opleidingsniveau (vader, moeder)

Definitie

Gedetailleerde typering van hoogst behaalde opleiding of hoogst
gevolgde opleiding op peilmoment (laatste vrijdag van september
van jaar JJJJ), dit is het opleidingsnummer.

Bron

Opleidingsniveaubestand. Doelpopulatie is GBA-bevolking op
peilmoment. Bron bevat alleen records van personen waarvan de
hoogste opleiding bekend is. De informatie is voor een deel van de
bevolking integraal en voor de overige personen op steekproefbasis.
Naast het GBA, is voor het COOL-onderzoek in een vragenlijst aan de
ouders van de gevolgde leerlingen gevraagd naar het
opleidingsniveau (gevolgd en behaald).

Beschikbaarheid

Het opleidingsbestand is beschikbaar vanaf 24-9-1999. Meest
recente dataset is 2013 (definitief).
Opleidingsniveaubestand is deels op steekproefbasis, oorzaak:
Aangezien vooral de onderwijsregistraties nog niet zo heel lang
bestaan, ontbreekt er helaas registerinformatie over veel oudere
Nederlanders. Ook particuliere opleidingen vallen buiten het bereik
van de onderwijsregisters. Daarnaast is van veel allochtonen die hun
opleiding in het buitenland hebben gevolgd op dit moment (nog)
onvoldoende betrouwbare registerinformatie beschikbaar. Dit
betekent
dat
er
voor
het
samenstellen
van
het
Opleidingsniveaubestand een aanvullend beroep moet worden
gedaan op de EBB. Anders dan bij de onderwijsregistraties zijn de
gegevens van de EBB alleen op steekproefbasis beschikbaar. Er
wordt dus gebruik gemaakt van gewichten.
Bij leerlingen die 1 jaar staan ingeschreven, is van 66,7% van de
moeders en 56,6% van de vaders het opleidingsniveau bekend. Bij
leerlingen die 8 jaar staan ingeschreven, is van 51,5% van de
moeders en 46,2% van de vaders is het opleidingsniveau bekend.
Van leerlingen in groep 1 is het opleidingsniveau dekking van de
ouders al 10-15% beter dan van leerlingen in groep 8.

Bijzonderheden

De data over opleidingsniveau uit het COOL-onderzoek is nog niet
beschikbaar bij CBS.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 32

Indicator

5. Inkomen (vader, moeder, huishouden)

Definitie

Persoonlijk: Bruto-inkomen van een persoon uit de volgende
bestandsdelen:
-

inkomen uit arbeid
inkomen uit eigen onderneming
uitkering inkomensverzekeringen
uitkering sociale voorzieningen (m.u.v. kinderbijslag).

Huishouden: Het bruto inkomen van het huishouden is gelijk aan het
primair inkomen plus het overdrachtsinkomen. Voor alle personen
in het huishouden worden het primair inkomen en het
overdrachtsinkomen samengeteld. Vervolgens worden deze
inkomens geaggregeerd op huishoudensniveau om zo het bruto
inkomen van het huishouden te bepalen.
Bron

Persoonlijk inkomen bestand (vader en moeder apart).
Huishoudinkomen bestand (huishouden op jaarbasis).
Bestanden zijn gebaseerd op voornamelijk registers afkomstig van
de Belastingdienst (fiscaal basisregister) en de bevolkingsregisters
van gemeenten (GBA). Daarnaast worden gegevens verzameld uit de
registraties van de studiefinanciering van de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO).

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 01-01-2003. Meest recente dataset is
2014 (voorlopig). Bestanden betreft personen die behoren tot de
Nederlandse bevolking, ingeschreven in de gemeentelijke
bevolkingsregisters, op 31 december van een onderzoeksjaar. In de
bevolkingsregisters zijn niet opgenomen de in Nederland wonende
personen waarvoor uitzonderingsregels gelden met betrekking tot
opneming in de bevolkingsregisters (bijvoorbeeld asielzoekers,
diplomaten en NAVO militairen) en personen die niet legaal in
Nederland verblijven.

Bijzonderheden

Persoonlijk inkomen afgekapt op +/- 1 miljoen euro.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 33

Indicator

6.SEC Sociaal economische categorie ouders

Definitie

Sociaal economische categorie in een bepaalde maand

Bron

Meerdere inkomensbronnen

Beschikbaarheid

01-09-2005 tot 1-9-2014 (schooljaar 2013/2014). Alle personen die
zijn ingeschreven in het GBA, en personen die niet in GBA zijn
ingeschreven maar die wel een bekend onderwijsnummer of
sofinummer hebben.

Detailniveau

Uit te splitsen naar de volgende kernmerken:
11 Werknemer
12 Directeur-grootaandeelhouder
13 Zelfstandige
14 Overig actief
21 Ontvanger werkloosheidsuitkering
22 Ontvanger bijstandsuitkering
23 Ontvanger uitkering sociale voorz.overig
24 Ontvanger uitkering ziekte/AO
25 Ontvanger pensioenuitkering
26 Nog niet schoolg./schol./stud. met ink.
31 Nog niet schoolg./schol./stud. geen ink.
32 Overig zonder inkomen

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

7. NSCCT (Niet-Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test) groep 5

Definitie

Toets die is bedoeld om leerkrachten op de basisscholen een
objectieve second opinion te geven over de niet-schoolse
capaciteiten van hun leerlingen.

Bron

COOL-bestand.

Beschikbaarheid

Vanaf schooljaar 2007/2008 tot schooljaar 2013/2014. Het bestand
bevat alleen gegevens van groep-5-leerlingen van scholen die
meedoen aan de steekproef. Het COOL-bestand bevat voor groep 5
gegevens van 9288 leerlingen in de referentiesteekproef en 12609 in
de totale steekproef. In de referentiesteekproef heeft 95.1% van de
leerlingen aan de testafname meegedaan en in de totale steekproef
90.1%.

Detailniveau
Bijzonderheden

Variabele komt uit het COOL-onderzoek en CBS beschikt nog niet
over deze data.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 34

Indicator

8. Leeftijd moeder van leerling

Definitie

Leeftijd moeder op een bepaald tijdstip.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

Vanaf 1-1-1995 tot en met 2014.

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

9.Leeftijd leerling

Definitie

Indicatie leeftijd basisschoolleerling op een bepaald tijdstip.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 1-10-1994. Meest recente versie 2015
(voorlopig), 2014 (definitief).

Bijzonderheden

Geen

Indicator

10.Geslacht leerling

Definitie

Geslacht basisschoolleerling.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 1-10-1994. Meest recente versie 2015
(voorlopig), 2014 (definitief).

Detailniveau

Man/vrouw

Bijzonderheden

Geen

Indicator

11.Gescheiden ouders

Definitie

Burgerlijke staat: Formele positie van een persoon waarbij wordt
verwezen naar het huwelijk en het geregistreerd partnerschap. Per 1
januari 1998 is het geregistreerd partnerschap ingevoerd.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)
Vragenlijst COOL-onderzoek.

Beschikbaarheid

01-01-1995 tot en met 2014

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

12.Overlijden ouders

Definitie
Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

01-01-1995 tot en met 2014

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 35

Indicator

13.Type huishouden

Definitie

Typering van een huishouden op basis van de onderlinge relaties van
de personen binnen het huishouden.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 1 oktober 1994. Meest recente versie
2014 (definitief).

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

14.Herkomst (vader, moeder, kind)

Definitie

Land waarmee persoon verbonden is op basis van het geboorteland
van de ouders of van zichzelf.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 1-10-1994. Meest recente versie 2015
(voorlopig), 2014 (definitief).

Bijzonderheden

De publicatie van landen moet volgens een standaard
landenpublicatielijst plaatsvinden. Deze lijst bevat per publicatiejaar
de actuele landen. De geboortelandencodes moeten worden
gehercodeerd naar deze landenlijst, met een referentiebestand (bij
CBS aanwezig).

Indicator

15.Vluchteling kind

Definitie

Indicatie of een basisschoolleerling een vluchtelingkind is.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Operationalisering

Indien uitgegaan wordt van niet in GBA ingeschreven maar wel in
INSCHRWPO (basisschool, doorgaans kinderen tot en met 12 jaar)
en het land van herkomst/geboorteland tot een oorlogsgebied
behoort, dan mag men deze leerling als vluchteling beschouwen.
Het percentage kinderen in het basisonderwijs dat niet in het GBA
staat ingeschreven wisselt per jaar. Ter indicatie: in het jaar 2013
komt 99,6% van de basischoolleerlingen voor in het GBA.

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 1-10-1994. Meest recente versie 2015
(voorlopig), 2014 (definitief).

Samenstellen indicator

Op basis van GBA gegevens land van herkomst/geboorteland

Detailniveau

Indeling naar landen

Bijzonderheden

Geen

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 36

Indicator

16.Generatie

Definitie

Tot welke generatie (allochtoon) behoort de basisschoolleerling.

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA)

Beschikbaarheid

01-09-2005 tot 1-9-2014 (schooljaar 2013/2014)

Bijzonderheden

Autochtoon: Persoon van wie de beide ouders in Nederland zijn
geboren.
Eerstegeneratieallochtoon: Persoon die in het buitenland is geboren
met ten minste één in het buitenland geboren ouder.
Tweedegeneratieallochtoon: Persoon die in Nederland is geboren
met ten minste één in het buitenland geboren ouder.
Er is ook de derde generatie; persoon in Nederland geboren maar
ten minste één in het buitenland geboren grootouder. Derde
generatie valt wel onder autochtoon.

Indicator

17.Verblijfsduur (vader, moeder, kind)

Definitie

De periode dat een persoon, die niet in Nederland is geboren, in
Nederland
staat
ingeschreven
bij
de
gemeentelijke
basisadministratie (GBA).

Bron

Gemeentelijke basisadministratie (GBA), versie met migratie
kenmerken

Beschikbaarheid

01-09-2005 tot 1-9-2014 (schooljaar 2013/2014)

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

18.Verblijfsstatus

Definitie

In de bevolkingsregisters van Nederlandse gemeenten ingeschreven
immigranten met een buitenlandse nationaliteit.

Bron

In de bevolkingsregisters van Nederlandse gemeenten ingeschreven
immigranten met een buitenlandse nationaliteit. Afkomstig van
gegevens van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) van het
ministerie van Veiligheid en Justitie. Tot en met 2003 was deze
informatie ontleend aan het Centraal Register Vreemdelingen (CRV)
van de IND, een registratie met gegevens over alle in Nederland
wonende niet-Nederlanders. Vanaf 2004 zijn de gegevens ontleend
aan INDIS, het informatiesysteem van de IND.

Beschikbaarheid

01-09-1999 tot en met 2012.
Van een aantal niet-Nederlandse immigranten is het migratiemotief
van de IND niet bekend of niet ingevuld. Deze ‘onbekende motieven’
worden bijgeschat op basis van de verdeling van de bekende
motieven. Bij deze schatting is uitgegaan van de variabelen die het
sterkst samenhangen met het migratiemotief, te weten geslacht,
leeftijd, burgerlijke staat, het jaar van vestiging in Nederland en

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 37

geboorteland.
Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

19.Thuistaal

Definitie

De taal/talen die een basisschoolleerling thuis spreekt.

Bron

Eindtoets basisonderwijs Cito

Beschikbaarheid

01-09-2005 tot 2014 (definitief) Voor de jaren 2012, 2013 en 2015
niet gemeten, 2014 niet betrouwbaar.

Bijzonderheden

Het bestand bevat alleen gegevens van leerlingen op scholen die
toestemming hebben gegeven aan Cito om de data te leveren aan
CBS. Gebruik van de Cito data door CBS kan in overleg met Cito.

Indicator

20.Taalbeheersing ouders

Definitie

De taal/talen beheersing van de ouders van een basisschoolleerling.

Bron

COOL-bestand (vragenlijst)

Beschikbaarheid

Vanaf schooljaar 2007/2008 tot schooljaar 2013/2014. Het bestand
bevat alleen gegevens van ouders van leerlingen op scholen die
meedoen met de steekproef en die de vragenlijst hebben ingevuld.

Bijzonderheden

De data van het COOL-project zijn nog niet beschikbaar bij CBS.

Indicator

21.Schuldsanering ouders

Definitie

Betrokkenheid ouders van de leerlingen in het basisonderwijs bij
een schuldsanering in een bepaald jaar.

Bron

Register waarin opgenomen alle natuurlijk personen die een
bepaald jaar in de schuldsanering hebben gezeten.

Beschikbaarheid

Vanaf 01-01-1998 tot en met 2014

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

22. Ouders ooit verdacht van misdrijf

Definitie

Indicator of ouders verdachte zijn geweest bij een misdrijf waarvoor
een proces-verbaal is opgemaakt.

Bron

Register herkenningsdienstsysteem (HKS) van de politie

Beschikbaarheid

Vanaf 1-1-1996 tot en met 2014

Bijzonderheden

Toestemming voor deze data moet CBS intern worden verkregen.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 38

Gezondheid
Indicator

23.Indicatie leerlinggebonden financiering (LGF)

Definitie

Leerlingen met een indicatie binnen het basisonderwijs

Bron

Inschrijvingen in het basisonderwijs

Beschikbaarheid

01-09-2008 tot 1-9-2014. Dit bestand bevat alleen leerlingen die in
een schooljaar (speciaal) basisonderwijs volgen, en niet leerlingen
die in een schooljaar uitsluitend speciaal onderwijs volgen. De
bestanden over 2008/'09 en 2009/'10 zijn niet volledig gevuld. Vanaf
2010/'11 worden de scholen bekostigd op basis van de
onderwijsnummerbestanden en zijn de bestanden volledig.

Detailniveau

00 Leerling heeft geen LGF
11 onderwijs aan visueel gehandicapte leerlingen
12 onderwijs aan visueel gehandicapte leerlingen die tevens zeer
moeilijk lerend zijn
21 onderwijs aan dove kinderen
22 onderwijs aan slechthorende kinderen
23 onderwijs aan kinderen met ernstige spraakmoeilijkheden
24 onderwijs aan dove kinderen die tevens zeer moeilijk lerend
zijn
25 onderwijs aan slechthorende kinderen die tevens zeer
moeilijk lerend zijn
26 Doof/visueel gehandicapt [WEC]
31 onderwijs aan langdurig zieke kinderen met een lichamelijke
handicap
32 onderwijs aan lichamelijk gehandicapte kinderen
33 onderwijs aan zeer moeilijk lerende kinderen
34 onderwijs aan kinderen met een lichamelijke handicap die
tevens zeer moeilijk lerend zijn
35 Syndroom van Down
40 cluster 4: onderwijs aan langdurig zieke kinderen anders dan
met een lichamelijke handicap of aan zeer moeilijk
opvoedbare kinderen of kinderen in scholen verbonden aan
pedologische instituten
44 Justitiële Jeugdinrichting
13 Blind
14 Slechtziend

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 39

Indicator

24.Ontvangen jeugdzorg (leerling)

Definitie

Ontvangen zorg in het kader van de Wet op de jeugdzorg (t/m 2014)
resp. de Jeugdwet (vanaf 2015)

Bron

Registraties door Bureaus Jeugdzorg en jeugdzorgaanbieders (t/m
2014) resp. organisaties Jeugd en Opvoedhulp en gecertificeerde
instellingen (vanaf 2015)

Beschikbaarheid

Wet op de jeugdzorg 1-1-2011 tot en met 2014; Jeugdwet eerste
half jaar 2015

Detailniveau

Jeugdhulp, jeugdbescherming, jeugdreclassering.

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

25. Gebruikte zorg onder basisverzekering Zvw (leerling, ouders)

Definitie

Door de basisverzekering van de Zorgverzekeringswet (Zvw)
vergoede zorg

Bron

Registratie door Vektis C.V.

Beschikbaarheid

2009 tot en met 2013

Detailniveau

Per zorgvorm

Bijzonderheden

Per jaar wordt de inhoud van het basispakket, hetgeen vergoed
wordt in het kader van de basisverzekering, door de politiek
vastgesteld.

Indicator

26. Verstrekte geneesmiddelen (leerling, ouders)

Definitie

Verstrekte geneesmiddelen (vergoed door de
verstrekkingen in ziekenhuizen en verpleeghuizen

Bron

Registratie door Zorginstituut Nederland

Beschikbaarheid

2006 tot en met 2013

Detailniveau

Naar ATC-code, eerste 4 digits

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

27. Ziekenhuisopnamen (leerling, ouders)

Definitie

Ziekenhuisopnamen en diagnoses

Bron

Registraties door DHD

Beschikbaarheid

1995 tot en met 2012

Detailniveau

Diagnoses op gedetailleerd ICD-niveau

Bijzonderheden

Medio 2016 komen ziekenhuisopnamen van 2013 en 2014
beschikbaar. In de loop van 2016 komen daarnaast DBC’s voor

Zvw);

excl.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 40

medisch specialistische zorg en GGZ beschikbaar.

Indicator

28. Indicatie / gebruik langdurige zorg (leerling, ouders)

Definitie

Indicatie voor / gebruik van AWBZ-zorg (t/m 2014) resp. ontvangen
zorg Wlz (vanaf 2015)

Bron

Registraties door CIZ, BJZ’s en CAK en Vektis (t/m 2014) resp. SVB

Beschikbaarheid

AWBZ-zorg 2009 tot en met 2014

Detailniveau

AWBZ-zorg: grondslag zorgfuncties (zorg
zorgzwaartepakketten (zorg met verblijf)

Bijzonderheden

Gebruik van AWBZ-zorg alleen vanaf 18 jaar. Ook gegevens
beschikbaar over Wmo-zorg. Gegevens over Wlz-zorg 2015 komen
naar verwachting in 2016 beschikbaar; waarschijnlijk is de registratie
dan nog niet compleet.

Indicator

29. Melding kindermishandeling (leerling)

Definitie

Melding van kindermishandeling

Bron

Registratie door AMK’s

Beschikbaarheid

2011 tot en met 2014

Detailniveau

Individuele meldingen

Bijzonderheden

Deze gegevens zijn recent beschikbaar gekomen en naar
verwachting begin 2016 bruikbaar voor onderzoek.

zonderverblijf)

en

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 41

Kenmerken van de buurt
Indicator

30.Armoede

Definitie

Gemiddeld inkomen huishoudens op buurtniveau

Bron

De Inkomensstatistiek. De Inkomensstatistiek maakt gebruik van
gegevens die ontleend zijn aan administraties, waarvan de
belangrijkste dataleverancier de Belastingdienst is

Beschikbaarheid

Bestand is beschikbaar vanaf 01-01-2003. Meest recente dataset is
2014 (voorlopig). Bestanden betreft personen die behoren tot de
Nederlandse bevolking, ingeschreven in de gemeentelijke
bevolkingsregisters, op 31 december van een onderzoeksjaar. In de
bevolkingsregisters zijn niet opgenomen de in Nederland wonende
personen waarvoor uitzonderingsregels gelden met betrekking tot
opneming in de bevolkingsregisters (bijvoorbeeld asielzoekers,
diplomaten en NAVO militairen) en personen die niet legaal in
Nederland verblijven. Gemiddeld persoonlijk inkomen van een buurt
kan afgeleid worden van de persoonlijke inkomens.

Bijzonderheden

De Inkomensstatistiek maakt gebruik van gegevens die ontleend zijn
aan administraties, waarvan de belangrijkste dataleverancier de
Belastingdienst is.

Indicator

31.Woningkenmerken

Definitie

Kenmerken van de woning van de leerling (koop of huur, aantal
kamers, type woning, vierkante meters, etc.)

Bron

Registers woningvoorraad, type woning en WOZ-waarde

Beschikbaarheid

Registers zijn gelijktijdig beschikbaar van 1-1-1999 tot en met 2011.

Detailniveau

Bouwjaar, oppervlakte, status verblijfsobject, type woning, WOZwaarde, aantal kamers, soortwoonruimte etc.

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

32.Cultureel aanbod

Definitie

Cultureel aanbod in de nabijheid van de woning van de leerling.

Bron

Register over afstand van woning tot cultuur en vrijetijdsbesteding.
De voorzieningen betreffen bibliotheken, musea, podiumkunsten,
poppodia, bioscopen. attracties, sauna, zwembaden, kunstijsbanen,
zonnebanken.

Beschikbaarheid

Geldig vanaf 1-1-2006. Meest recente versie 2012 (definitief). Voor
minder dan 0.1% van de bewoonde objecten is geen afstand
opgenomen. Het betreft hier de afstand vanaf alle objecten met
herkomst BAG of historisch objecten, voor zover het bewoonde
objecten betreft volgens de GBA.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 42

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

33.Stedelijkheid

Definitie

Indeling van gemeenten naar stedelijkheid is gebaseerd op de
omgeving-adressendichtheid van de gemeente. De vijf
stedelijkheidsklassen zijn gebaseerd op klassegrenzen van 2500,
1500, 1000 en 500 adressen per km².

Bron

Registers regionale indelingen

Beschikbaarheid

Vanaf 2010

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

34.Veiligheid

Definitie

Aantal incidenten in een buurt

Bron

Incidentenbestanden afkomstig van politieregistraties.

Beschikbaarheid

Vanaf 1-1-2005 tot en met 2012. Het bestand betreft alle personen
die slachtoffer zijn geworden van een misdrijf dat in het betreffende
jaar is gepleegd en dat op enig moment bij de politie is gemeld.

Detailniveau

Op persoonsniveau zijn de incidenten geregistreerd, aggregatie naar
buurt niveau is mogelijk.

Bijzonderheden

Plek van het misdrijf is niet per definitie in de buurt van de
verblijfplaats van de persoon.

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 43

Schoolkenmerken
Indicator

35.Groepsgrootte

Definitie

Groepsgrootte van het basisonderwijs

Bron

Inschrijvingen in het basisonderwijs.

Beschikbaarheid

01-09-2008 tot 1-9-2014. Van alle leerlingen in het basisonderwijs
wordt op basis van registratie de groepsgrootte meegenomen.

Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Indicator

36.Cumulatie

Definitie

Samenvattende indicatoren per school, zoals gemiddeld inkomen
van de ouders, gemiddeld opleidingsniveau, etc.

Bron
Beschikbaarheid
Bijzonderheden

Geen bijzonderheden

Herziening Gewichtenregeling voor het onderwijsachterstandenbeleid Primair Onderwijs 44