Mariene Strategie voor
het Nederlandse deel van de
Noordzee 2012-2020, Deel 2
KRM-monitoringprogramma

Mariene Strategie voor
het Nederlandse deel van de
Noordzee 2012-2020, Deel 2
KRM-monitoringprogramma

2|

Samenvatting

Inleiding
Algemeen
De Europese Commissie heeft, na goedkeuring door het
Europees Parlement, in 2008 de Europese Kaderrichtlijn
Mariene Strategie (KRM, 2008) uitgevaardigd. De richtlijn
verplicht de Europese lidstaten tot het treffen van de
nodige maatregelen om in hun mariene wateren een goede
milieutoestand te bereiken en/of te behouden.
Nederland heeft de doorwerking van de richtlijn in 2010
opgenomen in het Waterbesluit onder de Waterwet.
De lidstaten zijn verplicht een Mariene Strategie op te stellen, waarover zij per afzonderlijk onderdeel aan de Europese
Commissie moeten rapporteren.
Deel 1 van deze strategie moet een initiële beoordeling van
de toestand van het mariene milieu bevatten, met daarbij
een socio-economische analyse. Verder verlangt de richtlijn
in dit deel een beschrijving van: a) wat beschouwd wordt als
een goede milieutoestand in het jaar 2020, b) de milieu‑
doelen die voor dat jaar worden nagestreefd en c) de indicatoren voor het behalen van de respectieve milieudoelen.
De KRM schrijft ook voor dat een monitoringprogramma
wordt opgesteld om de indicatoren, behorend bij de milieu‑
doelen, te kunnen meten. Dit is deel 2 van de Mariene
Strategie. Lidstaten zullen daardoor in staat zijn hun
Mariene Strategie voortgaand te beoordelen en periodiek te
actualiseren (adaptief management).
De lidstaten wordt gevraagd om in deel 3 een programma
van maatregelen op te stellen en uit te voeren om de goede
milieutoestand te bereiken en/of te behouden.

Nederland heeft op 5 oktober 2012 zijn Mariene Strategie
voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel
1 vastgesteld en aan de Europese Commissie gerapporteerd.
Hierin zijn de initiële beoordeling van het mariene milieu
voor 2012, de goede milieutoestand voor 2020 en daarbij
behorende milieudoelen en indicatoren (32 in totaal) voor
ons deel van de Noordzee omschreven en gerangschikt naar
de elf milieudescriptoren van de richtlijn.
Dit voorliggend document, de Mariene Strategie voor
het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2,
beschrijft het monitoringprogramma om de indicatoren die
behoren bij de Nederlandse milieudoelen voor de diverse
milieudescriptoren in de praktijk conform de richtlijn te
meten.
Het derde deel van de Nederlandse Mariene Strategie, het
programma van maatregelen, wordt in 2014-2015 opgenomen in de Beleidsnota Noordzee, onderdeel van het nieuwe
Nationaal Waterplan, en vanaf 2016 uitgevoerd.

Nationale aanpak
Het kabinet streeft ernaar om, voor huidige en toekomstige
generaties, een gezonde milieutoestand en biodiversiteit
van de Noordzee te hebben en veilig te stellen als een
belangrijke bron voor de economie en de voedselvoor‑
ziening.
Bij de gehele uitvoering (alle delen) van de Mariene
Strategie heeft het kabinet gekozen voor een nuchtere en
pragmatische aanpak. Het bestaande en al voorgenomen
beleid vormt de basis voor de uitvoering. Waar het beleid
onvoldoende is om de goede milieutoestand te bereiken,

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 3

wordt het aangevuld. De inzet moet zijn: effectiviteit en
efficiëntie tegen redelijke kosten.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de
Noordzee 2012-2020, Deel 2, het KRM-monitoring‑
programma
Algemeen
Het kabinet ziet dit KRM-monitoringprogramma als een sturend onderdeel van de aanpak om te komen tot een goede
toestand van het mariene milieu in het Nederlandse deel
van de Noordzee. Het KRM-monitoringprogramma is opgesteld conform artikel 11 van de richtlijn. Het programma
werkt de concrete monitoring van de 32 indicatoren uit de
Mariene Strategie Deel 1 in detail uit. Het monitoring‑
programma geeft op basis van meetgegevens inzicht in:
1. de status van de indicatoren en daarmee in de mate
waarin een milieudoel wordt bereikt (KRM, art. 10). Dit
ten behoeve van voortgaande beoordeling en periodieke
actualisering van de milieudoelen (KRM, art. 5)
2. de effectiviteit van het onder de KRM uit te voeren
programma van maatregelen.
Hoewel het KRM- monitoringprogramma zich primair richt
op de 32 indicatoren uit de Mariene Strategie Deel 1, wordt
voor de duiding van de resultaten ook gebruik gemaakt
van ondersteunende parameters, die standaard worden
meegenomen tijdens de bemonstering (zoals temperatuur,
zuurgraad, geleidendheid, saliniteit en opgelost zuurstof ).
Verder zal ten behoeve van de integrale herziening van
de Mariene Strategie in 2020 en de volgende beoordeling
van de milieutoestand in 2017-2018 ook gebruik worden
gemaakt van informatie uit de monitoring ten behoeve van
onderzoek of andere wettelijke kaders en beleidsvelden.
Hieronder vallen onder meer de informatie uit de rijksmonitoring vanuit de zwemwaterrichtlijn op het gebied
van microbiële ziekteverwekkers, de scheepvaartintensiteitsmonitoring ten behoeve van de verkeersveiligheid
voor de zeevaart, visserij-intensiteitsmonitoring en de
bathymetrische informatie uit de hydrografische metingen.
Bij het bepalen van dichtheid en frequentie van metingen is
rekening gehouden met natuurlijke variatie en de mogelijkheid om veranderingen ten opzichte van de natuurlijke
variatie te kunnen detecteren. Belangrijke parameters
voor klimaatverandering als temperatuur en pH worden
standaard meegemeten bij verschillende meetprogramma’s.
Economische gegevens worden ingezameld door het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het CBS levert de specifieke
benodigde gegevens na een gerichte aanvraag. Hiermee
wordt ook voldaan aan de vereisten van art. 8 van KRM en
het betrekken van de in bijlage III van de KRM opgenomen
indicatieve lijst van elementen.
Het KRM-monitoringprogramma levert daarmee een solide
basis voor de update van de Mariene Strategie gedurende
4|

de tweede implementatiecyclus van de KRM. Deze start met
de actualisering van de initiële beoordeling (KRM, art. 8)
en de beschrijving van de goede milieutoestand (KRM, art.
9), milieudoelen en indicatoren (KRM, art. 10) in 2018, en
loopt door tot aan de bijstelling van het programma van
maatregelen (KRM, art. 13) in 2024.
Aanpak
De aanpak van het kabinet om de Mariene Strategie ‘nuchter en pragmatisch’ te implementeren, betekent dat voor dit
KRM-monitoringprogramma zoveel mogelijk gebruik wordt
gemaakt van de monitoring die ten behoeve van diverse
beleidsterreinen al operationeel is. Het uitgangspunt
daarbij is dat gegevens eenmalig worden ingewonnen
en vervolgens beschikbaar moeten zijn voor meervoudig
gebruik. Het KRM-monitoringprogramma veroorzaakt
daardoor geen toename van de administratieve lasten voor
bedrijven of burgers en brengt evenmin enorme kosten met
zich mee. Innovatieve methoden en technieken dragen bij
aan het verder optimaliseren van de inwinning, ontsluiting
en verwerking van gegevens, wat een gunstig effect heeft op
de kosten.
Het kabinet zoekt bij de uitvoering van de KRM ook zoveel
mogelijk internationale samenwerking. Dit spitst zich
toe op samenwerking met andere EU-lidstaten aan de
Noordzee. Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland
en België hebben veel interesse in intensivering van de
operationele samenwerking en het over en weer gebruiken
van elkaars faciliteiten (zoals schepen) en gegevens. Zo
is het wellicht mogelijk de kosten verder te reduceren en
ontstaat een beter inzicht in het mariene ecosysteem en
bedreigingen daarvan die zich niet aan grenzen houden.
Verder investeert het kabinet in de ontwikkeling binnen
OSPAR en ICES van gemeenschappelijke indicatoren,
afgestemde monitoringprogrammering en samenwerking
in de uitvoering. Binnen OSPAR geeft het Joint Assessment
and Monitoring Programme (JAMP) 2014-2021 richting aan
deze gecoördineerde werkzaamheden. Op basis hiervan
voeren de OSPAR-verdragslanden in 2017 een Intermediate
Assessment uit, aan de hand van de gegevens uit de moni‑
toring van de gemeenschappelijke indicatoren. De
resultaten van dit Intermediate Assessment zal Nederland
opnemen in de actualisatie van de Mariene Strategie vanaf
2018. In 2021 wordt het OSPAR Quality Status Rapport uit
2010 integraal herzien. Kennishiaten, die de ontwikkeling
van indicatoren en operationele samenwerking hinderen,
zijn opgenomen in de OSPAR Science Agenda. Deze biedt
een gemeenschappelijk uitgangspunt voor onderzoeks‑
projecten.
Status
Dit KRM-monitoringprogramma is samen met de bijbeho‑
rende Nota van Antwoord op 11 juli 2014 door het kabinet
vastgesteld. De samenvatting van het Ontwerp KRM Moni‑
toringprogramma lag van 7 maart tot en met 17 april 2014

voor het publiek ter inzage. Het gehele document was
digitaal te raadplegen als achtergrondinformatie bij deze
samenvatting. De reacties zijn geadresseerd in de Nota van
Antwoord en hebben geleid tot tekstuele verduidelijkingen
in de samenvatting en onderhavig document.
Op 20 februari heeft de Europese Commissie de beoordeling volgens artikel 12 van de KRM gepubliceerd. Hierin
zijn de door de Europese lidstaten gerapporteerde initiële
beoordeling van het mariene milieu, beschrijvingen van de
goede milieutoestand, milieudoelen en de daarbij behorende indicatoren, beoordeeld. Voor Nederland zijn deze
rapportages opgenomen in Mariene Strategie Deel 1. Op 22
en 23 mei zijn de bevindingen van de Commissie besproken
in een regionale ambtelijke bijeenkomst met de lidstaten
van het Noordoost Atlantische zeegebieden, met als doel
de regionaal coherente en adequate implementatie van de
richtlijn in OSPAR-verband te bevorderen.
De Europese Commissie heeft in totaal acht aanbevelingen
aan Nederland gedaan om tussen 2014 en 2018 de regionaal
coherente en adequate implementatie van de richtlijn te
verbeteren. Drie van de aanbevelingen hadden consequenties voor het KRM-monitoringprogramma en zijn dienovereenkomstig verwerkt:
1. Het verhelpen van de in de initiële beoordeling
vastgestelde kennishiaten – onder meer via het monitoringprogramma in het kader van de kaderrichtlijn en
onderzoeksprogramma’s – en daarbij vooral aandacht
schenken aan als inadequaat of gedeeltelijk adequaat
beschouwde descriptoren;
2. Het verder ontwikkelen van de methoden om de effecten
van de belangrijkste belastende factoren te beoordelen
(te kwantificeren) met het oog op betere en meer
overtuigende beoordelingsresultaten in 2018;
Meer samenhang betrachten tussen de in goede milieutoestand gebruikte criteria, de effectbeoordeling en de
voorgestelde doelstellingen.

van de KRM-monitoring (Mariene Strategie, Deel 2 A) en 2 B)
Het KRM-monitoringplan (Mariene Strategie, Deel 2 B).
Het KRM-monitoringplan zal jaarlijks in een digitaal
geamendeerd supplement worden geactualiseerd aan de
hand van de laatste ontwikkelingen en inzichten op het
gebied van indicatordefinities en meetmethoden. Een
eerste complete en integrale herziening van het KRMmonitoringprogramma zal in 2020 onderdeel zijn van de
tweede KRM-cyclus.

Deel A:
Organisatie van de KRM-monitoring
De KRM-monitoringcyclus
Het KRM-monitoringprogramma wordt uitgevoerd volgens
de KRM-monitoringcyclus. Deze is uitvoerig beschreven
in Mariene Strategie, Deel 2 A (Organisatie van de KRMmonitoring) en is schematisch weergegeven in de figuur. De
cyclus doorloopt zes stappen:
A) Het vaststellen van het huidige beleid en beheer voor de
Mariene Strategie m.b.t. de milieudoelen en de bijbehorende indicatoren (2012)
B) Het vergaren van de informatiebehoefte voor de Mariene
Strategie (2012)
C) Het opstellen van een monitoringplan (dit document,
2014)
D) De feitelijke inwinning van gegevens (2014-2017)
E) Het ontsluiten van meetgegevens en de verwerking van
gegevens tot informatie (2017)
F) De rapportage voor actualisatie van de initiële beoordeling, milieudoelen en de goede milieutoestand (20172018).
Met stap F is de monitoringcyclus gesloten.

In mei 2014 is het rapport “OSPAR coordinates monitoring
in the North-East Atlantic” gereed gekomen. Dit rapport
beschrijft hoe de verdragslanden van OSPAR samen
invulling geven aan het ontwikkelen en in onderlinge
afstemming monitoren, data verzamelen (JAMP) en beoor‑
delen van gemeenschappelijke indicatoren (ten behoeve
van de Intermediate Assessment in 2017 en het volgende
Quality Status Report in 2021). De inhoud van dit KRMmonitoringprogramma is met dit gecoördineerde document afgestemd. Het OSPAR-rapport is in de bijlage 13
opgenomen en maakt daarmee integraal onderdeel uit van
het KRM-monitorinrpgramma.
Uiterlijk 15 oktober 2014 wordt over het KRM-monitoringprogramma gerapporteerd aan de Europese Commissie.

Binnen de KRM-monitoringcyclus kunnen specifieke
onderdelen kortere cycli doorlopen, zoals bij de jaarlijkse
bijstelling van de meetnetten voor de Monitoring Waterstaatkundige Toestand des Lands (MWTL) van Rijkswaterstaat of voor de Wettelijke Onderzoekstaken (WOT) van het
ministerie van Economische Zaken.

Inhoud
Dit KRM-monitoringprogramma bestaat na deze inleiding
en de algemene toelichting uit twee delen: A) Organisatie

Bij alle stappen van de uitvoering van de monitoringcyclus
wordt internationale samenwerking nagestreefd.

Een centrale rol bij het uitvoeren van de KRM-monitoring‑
cyclus – en in het bijzonder bij het bewaken van de kwali‑
teit, transparantie, beschikbaarheid en kostenefficiëntie – is
weggelegd voor het Informatiehuis Marien. Dit onder‑
steunend orgaan opereert onder een gezamenlijk opdracht‑
geverschap van de ministeries van Infrastructuur en Milieu
en Economische Zaken.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 5

Schematische weergave van de KRM-monitoringcyclus

Mariene Strategie Deel 1
- Initiële beoordeling (art. 8)
- GMT (art. 9)
- Milieudoelen en indicatoren (art. 10)
Beleid & beheer
(A)

Ontsluiten
(art. 19.3)

Data- en
informatierapportage
(F)

Gegevensontsluiting
en -verwerking
(E)

Informatievraag

KRM Monitoringprogramma
(art. 11)

Informatiebehoefte
(B)

Monitoringcyclus

Monitoringplan
(C)

Informatieaanbod

Gegevensinwinning
(D)

6|

Programma van Maatregelen (art. 13)

Deel B:
Het KRM-monitoringplan
Inleiding
Het KRM-monitoringplan 2014 (Mariene Strategie Deel 2 B)
volgt de structurering van de KRM op basis van elf descrip‑
toren (KRM, Bijlage I). Het plan geeft per descriptor
omschrijvingen van: het milieudoel, de bijbehorende
indicatoren, de informatiebehoefte per indicator, de
informatiestrategie, de functionele meeteisen, de
monitoringstrategie en het meetplan. De functionele eisen
zijn beschouwd als een technische, onderbouwende stap
om te komen tot de monitoringstrategie. Ze zijn daarom in
deze samenvatting achterwege gelaten. Voor het meetplan
wordt deels verwezen naar een kaartbeeldpresentatie in het
KRM-monitoringplan (Mariene Strategie Deel 2 B).
De meetplannen zijn in de meeste gevallen afkomstig uit
de bestaande monitoringpraktijk voor het vigerend beleid
(bijvoorbeeld ten behoeve van KRW, VHR, GVB, OSPAR),
of zijn – waar nog geen meetnet bestond – op onderdelen
aangemaakt.
Het Informatiehuis Marien zal dit KRM-monitoringplan
jaarlijks in een digitaal supplement actualiseren aan de
hand van de laatste ontwikkelingen en inzichten op het
gebied van indicatoren en meetmethoden. Voorstellen
voor aanpassingen kunnen volgen uit internationale
samenwerking op het gebied van de ontwikkeling van
gemeenschappelijke indicatoren en monitoring, zoals in
OSPAR-, ICES-, GVB- en KRW-verband. Ook veranderende
inzichten of innovatie in meetmethoden kunnen redenen
voor aanpassing zijn.
Uitwerking van het KRM-monitoringplan per descriptor
Onderstaand is de uitwerking van het KRM-monitoringplan
per descriptor weergegeven. De descriptoren 1, 3, 4 en 6 zijn
samengevoegd onder de noemer ‘marien ecosysteem’.
Monitoring van het mariene ecosysteem (descriptoren 1,
3, 4 en 6)
Het doel voor de structuur van het mariene ecosysteem
is het ombuigen van de trend van verslechtering van het
mariene ecosysteem als gevolg van schade aan bodem‑
habitat en aan de biodiversiteit, naar een ontwikkeling richting herstel. Dit is uitgewerkt in subdoelen voor benthos,
vissen, vogels, zeezoogdieren, voedselwebben en habitats.

Mariene ecosysteem: biodiversiteit, monitoring
van benthos
Milieudoelen benthos uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend voor
de informatiebehoefte):
Verbetering van de omvang, conditie en verspreiding van
populaties langlevende en/of kwetsbare (voor fysieke
beroering gevoelige) benthossoorten.
Indicator benthos: (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(1) Geaggregeerde indicatoren voor verspreiding, voor‑
komen en conditie van representanten van langlevende
en voor bodemberoering gevoelige benthossoorten en
biogene structuren.
Informatiestrategie benthos:
De monitoring richt zich op de informatiebehoefte die volgt
uit zowel de Habitatrichtlijn (HR) als de KRM. Beide richtlijnen zien toe op bescherming van de bodemhabitat van
de Noordzee. In Mariene Strategie Deel 1 heeft Nederland
besloten benthos te gebruiken voor de biodiversiteits‑
criteria uit het Commissiebesluit (COM 2010/477/EU) op
zowel soortenniveau als habitatniveau. In OSPAR-verband
en in het elektronische rapportageformat voor de EC wordt
benthos onder ‘habitats’ gerapporteerd, in aanvulling op
wat in dit monitoringplan onder ‘habitats’ wordt beschreven.
Het milieudoel vraagt om een trendbepaling: monitoring
moet duidelijk maken of in de loop van de tijd verbetering
optreedt en – zo mogelijk – in welke mate dit gebeurt.
Een geaggregeerde indicator hiervoor moet nog worden
ontwikkeld. De nulmeting en de vervolgmonitoring richten
zich op de typische soorten (conform de Habitatrichtlijn) en
op een set van soorten die indicatief zijn voor de structuur
en functie van de habitats, soorten die gevoelig zijn voor
verstoring door menselijke activiteiten en soorten die indi‑
catief zijn voor het herstel. De resultaten bieden de nood‑
zakelijke informatie voor:
-- een algemene beoordeling van de staat van instand‑
houding van de bodemdiergemeenschappen ten behoeve
van de Habitatrichtlijn
-- een beoordeling ten behoeve van de KRM van zowel de
status van gevoelige soorten als de kwaliteit van bodemhabitats
-- inzicht in de effectiviteit van genomen maatregelen.
Monitoringstrategie en Meetplan benthos:
Omwille van kostenefficiëntie en consistentie sluit het
KRM-monitoringplan zoveel mogelijk aan bij de bestaande
monitoringprogramma’s voor HR en KRW. Openstaande
monitoringvragen kunnen worden ingevuld met behulp
van het uitgebreide MWTL-benthosmeetnet, met aanvullende informatie uit de Wettelijke Onderzoekstaken (WOT)
voor de Visserij (onderdeel schelpdiersurveys) en door
aanvullende gebiedsmonitoring. De meetlocaties zijn alle

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 7

aanvullend op bestaande meetnetten in de kustzone en de
EEZ.
Voorafgaand aan de inwerkingtreding van bodembeschermende maatregelen wordt de begintoestand (nulmeting1)
bepaald van de onder de KRM en HR beschermde gebieden.
De bemonstering is gericht op de onder de HR aangewezen
beschermde gebieden en op de KRM-zoekgebieden voor
bodembescherming. Daarbinnen worden zowel gebieden
met beschermende maatregelen als relevante referentie‑
gebieden zonder beschermde maatregelen gedekt. Binnen
elk van deze gebieden zijn de meetlocaties willekeurig
verdeeld. Met uitzondering van het ‘middeldiep gemengd
zand’ van de Zuidelijke Bocht zijn daarmee tevens de in de
KRM Initiële Beoordeling gerapporteerde ‘veel voor‑
komende habitats’ op EUNIS-3 niveau gedekt. De Zuidelijke
Bocht wordt daarom – aanvullend – op dezelfde wijze als de
beschermde gebieden bemonsterd.
Uit onderzoek is gebleken dat het enige jaren duurt voordat
een bodemleefgemeenschap zich herstelt nadat de drukfactor ‘bodemberoering’ is weggenomen. Het kabinet kiest
daarom voor een meetritme van eens per drie jaar. Op basis
van de gegevens uit de nulmeting wordt geëvalueerd of de
ruimtelijke dekking voldoet om in de informatiebehoefte
te voorzien. Een dergelijke evaluatie van het meetplan zal
vervolgens elke zes jaar (de duur van de implementatiecycli van de KRM) plaatsvinden. Indien nodig wordt het
meetplan bijgesteld.
Ontwikkelingen benthos:
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 multimetrische indices voor
bentische habitats vastgesteld als gemeenschappelijke indicator voor de habitats van het gehele Noordwest-Atlantisch
gebied. Deze indicator zal naar verwachting in 2015 door de
Noordzeelanden in samenwerking worden overgenomen.
De indicator maakt het mogelijk om de toestand van gelijksoortige bodemleefgemeenschappen op regionaal niveau te
vergelijken en sluit aan bij de methoden die onder de KRW
in gebruik zijn voor de beoordeling van benthos. Daarnaast
heeft de typische soortensamenstelling de status gekregen van
‘geprioriteerde kandidaat-indicator’. Dat houdt in dat hij
over één tot twee jaar als gemeenschappelijke indicator kan
worden vastgesteld. Deze laatste indicator omvat naast ‘typische soorten’ conform de Habitatrichtlijn ook een selectie
van soorten die gevoelig zijn voor fysieke bodemberoering.
Afhankelijk van wanneer deze OSPAR-ontwikkeling tot
resultaat leidt kunnen deze indicatoren bijdragen aan het
OSPAR Intermediate Assessment in 2017 en wordt zo nodig
het Monitoringplan in 2016 aangepast voor de indicator (15)
indices voor de samenstelling van bodemleefgemeenschappen (zie

ook onder habitats). Hierbij moet worden aangesloten bij
de eisen van de Habitatrichtlijn.
Voor een deel van de monitoring van benthos wordt een
innovatieve bemonsteringsmethode toegepast die door
Nederlandse onderzoeksinstituten is ontwikkeld. De
toepassing van deze ‘deep dragging dredge’ levert aanzienlijke
efficiency op, doordat de bemonstering sneller kan worden
uitgevoerd en statistisch een hogere betrouwbaarheid
heeft dan de gangbare methode. Het samenbrengen en
waar mogelijk afstemmen van monitoringprogramma’s
in de gehele Noordzee is onderwerp van een door Europa
medegefinancierd project (JMP NS/CS2). Dit project levert
voorstellen voor coherente en efficiënte benthosmoni‑
toring. Op grond van kennis over de ruimtelijke spreiding
van benthos in relatie tot de fysieke gesteldheid van de
zeebodem kan de monitoring effectiever worden ingericht.
In OSPAR wordt deze kennis gedeeld en versterkt (in de
OSPAR Science Agenda) ten behoeve van het Intermediate
Assessment in 2017.

Mariene ecosysteem: biodiversiteit, monitoring
van visbestanden
Milieudoelen visbestanden uit Mariene Strategie Deel 1 (tevens
bepalend voor de informatiebehoefte):
Verbetering van de omvang, conditie en verspreiding van
populaties kwetsbare vissoorten, voor zover achteruitgang
door menselijke activiteiten is veroorzaakt. De doelen voor
verbetering van de toestand van de habitatrichtlijnsoorten
zijn conform de landelijke doelen van de Habitatrichtlijn.
Voor commerciële vis en schaal- en schelpdieren die onder
deze omschrijving vallen, gelden de volgende doelen:
-- de sterfte door visserij (F) blijft op de waarde of kleiner
dan de waarde die behoort bij een maximale duurzame
oogst (MSY)
-- de biomassa van paaibestanden van commercieel beviste
vis, schaal- of schelpdieren ligt boven het voorzorgniveau
Bpa
-- minimaliseren en uiteindelijk elimineren van discards bij
visserij.
Voor uitgedunde haaien- en roggenbestanden waarop de
EU-vloot vist, is het doel herstel (rebuilding) conform het
EU-haaienactieplan.
Indicatoren visbestanden (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(2) De vissterfte onder commercieel beviste soorten, of – als
hiervoor geen waarden beschikbaar zijn – de (verandering in) vangst per visserij-inspanningseenheid.

1

zoals bedoeld in de motie-Geurts/Slob (2012-2013) (Kamerstuk 32002-3 bij de behandeling van de inwerkingtreding van de
Natuurbeschermingswet 1998 in de Exclusieve Economische Zone)

2

Project ‘Towards a joint monitoring programme for the North Sea and the Celtic Sea’, ENV/PP 2012/SEA Het consortium bestaat uit 18
instanties, die verantwoordelijk zijn voor de mariene monitoring in 9 landen. Looptijd: 31 oktober 2013 – 31 maart 2015.

8|

(3) De biomassa van paaibestanden van commercieel
gevangen vis.
(4) Grootteverdeling van visbestanden van zowel commer‑
ciële vis als van kwetsbare soorten.
(5) Geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang, verspreiding en conditie van haaien en roggen, vissoorten
met een langdurige negatieve trend en trekvissen.
(6) Discards bij visserij.
Informatiestrategie visbestanden:
Per indicator is specifieke informatie nodig. De indicatoren
2 en 3 zijn bestaande ICES-indicatoren. Voor indicator 4 zijn
gegevens nodig die door onderzoeksschepen, onafhankelijk
van de visserijsector, zijn ingewonnen. Het gaat dan per
soort om de lengte en de sekse van de vis.
Indicator 5 wordt voor trekvissen gevuld door informatie
uit de passagemonitoring aan de landzijde (PASMON), voor
haaien en roggen uit de ICES-rapportages en voorts uit
bijvangstregistraties.
Om voor indicator 6 de discards te kunnen bepalen, zijn per
soort gegevens nodig over de lengte- en leeftijdsverdeling
in discards, én gegevens over de hoeveelheid discards (aantal
vissen en gewicht) per type visserij.
Monitoringstrategie en Meetplan visbestanden:
De indicatoren vissterfte (2), paaibiomassa (3) en discards
van commerciële vis (6) zijn volledig opgenomen in
bestaande monitoringprogramma’s in het kader van de
Wettelijke Onderzoekstaken Visserij (WOT) en het Data
Collection Framework (DCF, coördinatie door ICES). Alleen voor
grootteverdeling van commerciële vis (indicator 4) is nadere
analyse van bestaande gegevens nodig.
Een groot aantal van de onder indicator 5 vallende soorten
komt voor in dermate kleine aantallen dat de bestaande
monitoringprogramma’s onvoldoende informatie leveren.
Daarom wordt daarnaast gebruik gemaakt van vangst‑
registratiegegevens. De bruikbaarheid van deze gegevens
wordt beperkt door onvoldoende kennis van soortherkenningskenmerken. Dit probleem is niet tegen redelijke
kosten op te lossen door uitbreiding van de visserijonafhankelijke monitoring. Voor deze indicator wordt daarom
gebruik gemaakt van bestaande monitoring en registratie.
Wel zijn enkele administratieve bewerkingen van die
gegevens nodig.
Bestandsopnamen zijn niet gebonden aan de grenzen van
het Nederlandse deel van de Noordzee, maar dekken de
verschillende ICES-gebieden. Het Nederlandse deel van de
Noordzee valt binnen gebied IVb en IVc. Nederland voert
ook surveys uit buiten het Nederlandse deel van de Noordzee.
Omgekeerd voerenandere lidstaten surveys uit binnen de
grenzen van het Nederlandse deel van de Noordzee.
Ontwikkelingen visbestanden:
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 voor de Noordzeeregio
twee gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld, die in

2014 door de Noordzeelanden in samenwerking in praktijk
worden gebracht: de populatieomvang/ biomassa van een set van
geselecteerde soorten en het aandeel van grote vissen (bestaande
OSPAR-EcoQO’s). Beide indicatoren zullen bijdragen aan het
OSPAR Intermediate Assessment in 2017. Daarnaast heeft de
gemiddelde maximale lengte van demersale vissen (bodemvissen) en
elasmobranche soorten (vissen zonder zwemblaas, zoals haaien) de
status van geprioriteerde kandidaat-indicator gekregen. De
laatste indicator is een maat voor de demografische samenstelling van het totale visbestand. De maximale lengte die
een soort potentieel kan bereiken, is een maat voor de
demografische karakteristieken van de soort. De indicator
meet of in de totale visgemeenschap de verhouding van
kleine soorten en soorten die groot kunnen worden,
verandert. Het voorbereidend werk hiervoor vindt voor
een deel plaats in ICES-verband. De benodigde gegevens
worden al conform het meerjarenprogramma onder het
DCF verzameld (COM 2010/93/EU). Afhankelijk van wanneer
het besluit wordt genomen in OSPAR en deze indicator als
gemeenschappelijke indicator wordt vastgesteld, kan deze
indicator binnen één tot twee jaar bijdragen aan het OSPAR
Intermediate Assessment in 2017. Daarnaast zal onderzocht
worden hoe de waarde van indicator (4) zich verhoudt tot
het bereiken van MSY. Deze kennis wordt meegenomen
in het Intermediate Assessment. Nederland zal hiertoe
initiatief nemen in OSPAR. Voor de gehele Noordzee wordt
onderzocht of de dataschaarste bij zeldzame soorten
verbeterd kan worden door de resultaten van onderzoek en
reguliere monitoring bijeen te brengen (JMP NS/CS).
Afhankelijk van wanneer dit tot resultaat leidt, wordt in
2015 zo nodig het KRM-monitoringplan aangepast voor de
indicatoren (4) grootteverdeling van visbestanden en (5)
populatieomvang van kwetsbare en langlevende soorten.

Mariene ecosysteem: biodiversiteit, monitoring
van vogels
Milieudoelen vogels uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend voor de
informatiebehoefte):
De doelen voor vogels zijn conform de landelijke doelen
van de Vogelrichtlijn (VR).
De VR beoogt voor alle soorten waarvoor het Nederlandse
deel van de Noordzee van belang is, een gunstige staat van
instandhouding te creëren.
Voor pelagische zeevogels waarvoor het Nederlandse
deel van de Noordzee van belang is, maar waarvoor geen
vogelrichtlijngebieden zijn geselecteerd, is het doel om op
regionale schaal een gunstige staat van instandhouding
te realiseren. Voor soorten waarvoor dit relevant is, wordt
rekening gehouden met een afnemende beschikbaarheid
van voedsel ten gevolge van afnemende eutrofiëring en de
gefaseerde uitvoering van de verplichting om visserij‑
discards aan land te brengen.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 9

Indicator vogels (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(7) Verspreiding, omvang, conditie en toekomstperspectief
van populaties kwetsbare (inheemse) vogelsoorten op de
Noordzee en de kwaliteit van het leefgebied.
Informatiestrategie vogels:
Voor de uitwerking van de indicatoren naar parameters is de
in 2011 aangescherpte VR-rapportageverplichting leidend.
De informatiebehoefte conform de Vogelrichtlijn is:
• aantallen en trends van broedvogels en niet-broedvogels
• verspreiding (distribution map, range size, range trend) van
broedvogels
• informatie over pressures en maatregelen, niet nader
gedefinieerd.
Voor gegevens over broedvogels (aantallen en broedsucces)
kan gebruik worden gemaakt van bestaande monitoringprogramma’s.
Leefgebied
De Vogelrichtlijn verlangt op gebiedsniveau ook informatie
over het leefgebied. Er bestaat nog geen eenduidige
omschrijving van de begrippen ‘leefgebied’ en ‘draagkracht
van het leefgebied’. Uit pragmatische overwegingen is er
daarom voor gekozen de invulling van deze informatie‑
behoefte voorlopig te ontlenen aan de ecologische
vereisten voor het actuele leefgebied, zoals vastgesteld in
het Natura 2000-Profielendocument (2008).
Monitoringstrategie en Meetplan vogels:
De monitoringstrategie voor vogels op zee wordt in hoge
mate bepaald door gebiedskenmerken. Deze resulteren in
het onderscheid tussen gebied met een hoge vogeldichtheid
en veel verschillende soorten in de kustzone, gebied met
een hoge vogeldichtheid maar weinig verschillende soorten
in de (voorgenomen) vogelrichtlijngebieden in de EEZ,
en gebied met een relatief lage vogeldichtheid en weinig
diversiteit in de EEZ buiten de vogelrichtlijngebieden.
Frequentie
Jaarlijks tellen van vogels in de kustzone in de wintermaanden (november, januari en februari), en in het voorjaar en
de zomer (april, juni en augustus). In de EEZ wordt geteld
in de winter (november, januari, februari) en de zomer
(augustus).
Ruimtelijk patroon
Voor de tellingen in de EEZ kan een lagere meetdichtheid
worden aangehouden dan in de kustzone, behalve in de
gebieden Friese Front en Bruine Bank. Als deze gebieden
worden aangewezen als VR-gebied, is daar hogere ruimtelijke dekking nodig.

10 |

Methode
Soortherkenning is een functionele eis, maar de invulling
ervan kan bij waarnemingen op zee worden bemoeilijkt
door slecht zicht, te grote afstand tussen vogels en waar‑
nemer én het feit dat sommige soorten op elkaar lijken. Het
omzeilen van deze beperkingen bepaalt voor een belangrijk
deel de te kiezen telmethode. Tellingen kunnen worden
uitgevoerd vanuit vliegtuigen, vanaf schepen en vanaf de
wal. Elk gezichtspunt heeft zijn eigen mogelijkheden en
beperkingen. Vliegtuigtellingen vormen de kern van het
meetprogramma vanwege de goede kwaliteit tegen relatief
lage kosten. Laagvliegen verdient de voorkeur.
Ontwikkelingen vogels:
De OSPAR-Commissie heeft voor de Noordzeeregio twee
gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld, die tussen
2015 en 2016 gefaseerd door de Noordzeelanden in samenwerking in praktijk worden gebracht: soortspecifieke trends
in relatieve abundantie van niet-broedende en broedende mariene
vogelsoorten en het broedsucces van mariene vogelsoorten. Beide
indicatoren zullen bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assessment in 2017.
Dergelijke indicatoren hebben als voordeel dat ze een
integrale beoordeling mogelijk maken van de staat van de
diverse vogelsoorten op Noordzeeschaal. Naar verwachting leidt deze informatiebehoefte niet tot aanvullende
monitoring. Wel zal voor OSPAR een aparte rapportage met
zeevogelinformatie nodig zijn. Afhankelijk van wanneer
dit proces tot resultaat leidt, wordt het Monitoringplan
in 2015 of 2016 aangepast voor een nadere uitwerking
van de indicator (7) ‘verspreiding, omvang, conditie en
toekomstperspectief van populaties kwetsbare (inheemse)
vogelsoorten en kwaliteit van het leefgebied’. Nederland
onderzoekt de komende jaren (2014 en 2015) met het
Verenigd Koninkrijk of de broedvogelgegevens van de op
het Nederlands deel van de Noordzeevoorkomende vogelsoorten uit het Verenigd Koninkrijk te koppelen zijn aan de
Nederlandse populatieomvang en verspreidingsgegevens uit
het KRM-monitoringprogramma.
Nederland wil naar één voor het gehele Noordzeegebied
samenhangende monitoring. Hierbij moet worden
aangesloten bij de eisen van de Vogelrichtlijn. Vanaf 2014
worden nieuwe innovatieve cameratechnieken getest
die soortherkenning verbeteren en combinatie met de
monitoring van zeezoogdieren mogelijk maken, en die op
termijn tot grotere effectiviteit en efficiëntie leiden.

Mariene ecosysteem: biodiversiteit, monitoring
van zeezoogdieren
Milieudoelen zeezoogdieren uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend
voor de informatiebehoefte):
Voor de zeezoogdieren die onder de werking van de Habitat‑
richtlijn vallen (gewone en grijze zeehond en bruinvis),

zijn de doelen gelijk aan de landelijke doelen onder de
Habitatrichtlijn.
Indicator zeezoogdieren (tevens bepalend voor de informatie­
behoefte):
(8) Verspreiding, omvang en conditie en toekomstperspectief van populaties zeezoogdieren en de kwaliteit van het
leefgebied.
Informatiestrategie zeezoogdieren:
Op landelijk niveau zijn de informatiebehoeften van de
KRM en de Habitatrichtlijn dezelfde. Op gebiedsniveau
vraagt Natura 2000 wel om extra informatie, vooral om
effecten van menselijke activiteiten en mitigerende
maatregelen te volgen.
De belangrijkste informatie over zeezoogdieren bestaat
uit de omvang, verspreiding en trends van een populatie.
Voor het bepalen van de conditie van zeehonden kunnen
bestaande OSPAR-indicatoren worden gebruikt.
Monitoringstrategie en Meetplan zeezoogdieren:
Bruinvis
Voor bruinvis zijn internationaal gecoördineerde metingen,
zoals de Small Cetacean Abundance survey in the North Sea and
adjacent waters (SCANS), de meest geschikte methodes om
inzicht te krijgen in de verspreiding op Noordzeeschaal.
Nederland zal met haar Europese partners, zoals het
Verenigd Koninkrijk, trachten de frequentie van deze
internationale metingen te verhogen. Ingezet wordt op
deze internationale tellingen. Tot die tijd worden nationale
tellingen uitgevoerd. Daarbij worden specifieke bruinvis‑
tellingen en gecombineerde tellingen (met vogels)
overwogen. Tevens worden rapportages van bijvangst in
staand want meegenomen.
Gewone zeehond en grijze zeehond
De verspreiding, populatieomvang en trends voor de
gewone en de grijze zeehond zijn het best te bepalen aan de
hand van gestandaardiseerde zandplaattellingen, bij laag
water met de pup- en verhaarperiodes als meest gunstige
tijd (november-december).
Vanuit de HR en Natura 2000 gaat het bij zeehonden
om status en trendbepaling. Er is verder geen specifieke
‘maatlat’ (met uitzondering van de gewone zeehond in
Delta en Voordelta). In het kader van OSPAR bestaan zulke
maatlatten wel voor zeehonden. Voor het bepalen van de
conditie van zeehonden kan worden aangesloten bij twee
OSPAR EcoQO’s: populatietrends van zeehonden in de Noordzee
(geen afname van de populatieomvang van > 10 procent over een vijf
jaar lopend gemiddelde) en de pupproductie van grijze zee‑
honden (geen afname van > 10 procent van de pupproductie
over een vijf jaar lopend gemiddelde). Nederland bepaalt
deze EcoQO’s voor de waddenpopulatie door middel van de
huidige monitoring op de platen.

Internationale afstemming is noodzakelijk, omdat de
populaties gewone en grijze zeehonden grensover‑
schrijdend zijn. Die afstemming krijgt al vorm voor onder
meer de genoemde OSPAR EcoQO’s.
Ontwikkelingen zeezoogdieren:
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 en 2014 voor de Noordzeeregio vier gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld,
die tussen 2014 en 2016 door de Noordzeelanden in
samenwerking in praktijk worden gebracht:
1. Abundantie van grijze en gewone zeehond op plaatsen
waar ze aan land gaan en waar ze jongen werpen (voor
gewone zeehond bestaande EcoQO)
2. Pupproductie van grijze zeehonden (bestaande EcoQO)
3. Abundantie, verspreidingsgebied en verspreidingspatroon, op de relevante tijdsschaal van regelmatig
aanwezige walvisachtigen
4. Sterfte van zeehonden en walvisachtigen door bijvangst.
Van deze indicatoren zullen de eerste twee bijdragen aan
de OSPAR Intermediate Assessment in 2017, de derde zal
mogelijk kunnen bijdragen, terwijl de vierde waarschijnlijk
nog niet kan bijdragen.
Afhankelijk van wanneer dit proces tot resultaat leidt,
wordt het Monitoringplan in 2015 of 2016 aangepast voor
een nadere uitwerking van de indicator (8) Verspreiding,
omvang en conditie en toekomstperspectief van populaties
en de kwaliteit van het leefgebied. Zoals hiervoor aangegeven wil Nederland liefst naar één voor het gehele Noordzeegebied samenhangende monitoring. Hierbij dient te
worden aangesloten bij de vereisten die de Habitatrichtlijn
stelt. Er wordt de komende jaren veel verwacht van de ontwikkeling van high definition-cameratechnieken. HD-camera’s
zullen naar verwachting tot verhoogde effectiviteit en
efficiency leiden bij het tellen van vogels en zeezoogdieren
op zee.

Mariene ecosysteem: monitoring van
voedselwebben
Milieudoel voedselwebben uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend
voor de informatiebehoefte):
Het effect van menselijke interventies op interacties tussen
verschillende trofische niveaus in het voedselweb wordt
verminderd, waar deze effecten een probleem vormen.
Indicatoren voedselwebben (tevens bepalend voor de informatie‑
behoefte):
(10) Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten
uit de International Bottom Trawl Survey (IBTS): lengtefrequentieverdeling. Er is een vergelijkbare OSPAR-indicator
beschikbaar: EcoQO grotevisindicator (gewichtspercentage
van gevangen vis met een lengte van > 40 cm).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 11

(11) Indicatoren voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien
en roggen als toppredatoren. Hiervoor kunnen de onder
‘soorten’ genoemde indicatoren worden gebruikt.
(12) Voedselrelatie van sleutelsoorten (nog te ontwikkelen
indicator).
Daarnaast worden de indicatoren voor eutrofiëring gebruikt
om de ontwikkeling van drukfactoren op de basis van de
voedselketen te monitoren.
Informatiestrategie voedselwebben:
Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten (indicator 10)
Grote vissen zijn kwantitatief de belangrijkste predatoren
in de mariene voedselwebben. Voor de indicator ‘Aandeel
grote vissen in vangsten van bodemsoorten’ wordt
gebruikgemaakt van de gegevens uit de IBTS: aantallen per
soort en (in het bijzonder) de lengte-frequentieverdeling
die in het kader van de IBTS wordt bepaald. Het gaat daarbij
om het percentage exemplaren groter dan 40 centimeter
in de vangst van verscheidene soorten. Deze indicator is
in OSPAR-verband uitgewerkt en is met ICES afgestemd
en opgenomen in de OSPAR EcoQO for proportion of large fish
(LFI). In OSPAR-verband is LFI ook als gemeenschappelijke
indicator aangewezen voor vis.
Toppredatoren (indicator 11)
Ontwikkelingen in de populatieomvang van toppredatoren
(grote vissen, zeevogels, zeezoogdieren en haaien en
roggen) zijn een indicator voor de beoordeling van de
integriteit van de voedselketen.
Bij de invulling van deze indicator wordt gebruikgemaakt
van de afzonderlijke meetnetten voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien/roggen. De volgende parameters uit de
betreffende meetnetten zijn relevant:
-- voor zeevogels: omvang van populaties kwetsbare
vogelsoorten
-- voor zeezoogdieren: omvang van populaties zeezoog‑
dieren
-- omvang van populaties haaien en roggen.
Voedselrelatie van sleutelsoorten (indicator 12)
Het ecosysteem van de zuidelijke Noordzee kent een grote
biodiversiteit met veelzijdige en variable voedselrelaties.
Predatoren kunnen bijvoorbeeld bij onvoldoende aanbod
van een bepaalde prooisoort andere soorten als prooi
kiezen. Het is daarom niet goed mogelijk sleutelsoorten
voor het voedselweb aan te wijzen. Om deze indicator
operationeel te maken worden de in de Mariene Strategie
Deel 1 genoemde soorten waarvoor indicaties zijn dat zij
gevoelig zijn veranderingen in de voedselsituatie gebruikt.
In OSPAR-verband heeft Nederland samen met andere
landen deze indicator op de OSPAR Science Agenda gezet en
bekijken deskundigen de komende jaren wat hiervoor de
verdere mogelijkheden zijn.
12 |

Monitoringstrategie en Meetplan voedselwebben:
De informatie over toppredatoren wordt gehaald uit de
monitoring van vissen, zeezoogdieren en vogels. Voor de
indicator voor de voedselrelatie van sleutelsoorten worden
in Mariene Strategie Deel 1 specifiek de zwarte zee-eend, de
grote stern, de bruinvis en hun voedsel genoemd. Signalen
uit monitoring, aantallen en verspreiding van zwarte zeeeenden, omvang van broedkolonies en het broedsucces van
grote sterns, aantallen gestrande bruinvissen in combinatie
met autopsiegegevens (dikte speklaag en maaginhoud)
kunnen aanleiding zijn voor gericht onderzoek. Daarbij
kan gebruik worden gemaakt van de informatie van vis- en
benthosmonitoring.
Ontwikkelingen voedselwebben:
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 voor voedselwebben
de twee geprioriteerde kandidaat-indicatoren benoemd,
die over één tot twee jaar als gemeenschappelijke indicator
kunnen worden vastgesteld: Grootteverdeling van vissen (LFI)
en Verandering van functionele groepen in plankton. Voor de eerste
indicator kan gebruik worden gemaakt van de gemeenschappelijke indicatoren die door OSPAR en ICES worden
ontwikkeld voor vissen. Voor de planktonindicator is
monitoring van zoöplankton nodig. Op dit moment is nog
onduidelijk of de voorgestelde indexen voor zoöplankton
zinvol zijn voor het Nederlandse deel van de Noordzee.
Afhankelijk van de verdere ontwikkeling kan overwogen
worden om deel te nemen aan het Continuous Plankton
Recorder programma. Als besloten wordt deze indicatoren
als gezamenlijke indicatoren vast te stellen kunnen zij
bijdragen aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Afhankelijk van de verdere ontwikkeling van indicatoren,
wordt zo nodig het monitoringplan aangepast.

Mariene ecosysteem: monitoring van habitats
Milieudoel habitats uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend voor de
informatiebehoefte):
De verspreiding en de omvang van overheersende (predominante) habitats blijft min of meer gelijk (dat wil zeggen
binnen de grenzen van natuurlijke variatie op EUNIS-niveau
3). Voor de speciale habitattypes die onder de Habitatrichtlijn zijn beschermd, gelden de landelijke doelstellingen van
de Habitatrichtlijn.
Aanvullende doelen:
-- verbetering van de kwaliteit van de diepere slibrijke
delen en diepere niet-dynamische zandbodems op
het Nederlandse deel van de Noordzee. De kwaliteit
van habitats heeft betrekking op de fysieke structuur,
ecologische functie en de diversiteit en samenstelling van
de geassocieerde soortgemeenschappen
-- van de bodem van het Nederlands deel van de Noordzee
wordt 10 tot 15 procent niet noemenswaardig beroerd
door menselijke activiteiten.

Indicatoren habitats (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(13) verspreiding en omvang van algemeen voorkomende
habitats (EUNIS-niveau 3) en habitats onder de Habitatrichtlijn
(14) zeebodemareaal dat niet wordt verstoord
(15) indices voor de samenstelling van bodemleefgemeenschappen
(16) indicatoren voor de kwaliteit van de verschillende
habitats op EUNIS-niveau 3.
Informatiestrategie habitats:
De voor de KRM onderscheiden algemeen voorkomende
habitats omvatten zowel de waterbodem als de waterkolom.
De informatiebehoefte voor de waterkolom wordt voor
fytoplankton gedekt door de monitoring voor eutrofiëring.
Of aanvullend zoöplanktonmonitoring nuttig is hangt af
van verdere ontwikkeling van OSPAR indicatoren. Voor
zowel OSPAR als het electronische rapportageformat voor
de Europese Commissie zal de informatie genoemd onder
‘benthos’ gerapporteerd worden onder ‘habitats’.
Habitatrichtlijn en KRM zien beide toe op de bescherming
van de bodemhabitat van de zee. De monitoring richt zich
daarom op de informatiebehoefte die uit beide richtlijnen
volgt. De indicatoren zijn gebaseerd op de HR en KRM.
Voor geen van de indicatoren bestaat een overeenkomende
OSPAR-indicator. Over het geheel vragen de milieudoelen
voor habitats om een status- én trendbepaling.
Statusbepaling verspreiding en omvang habitats (indicator 13)
Het kabinet kiest ervoor de omvang en verspreiding van
habitats niet te monitoren. Bij het definiëren van de
begrenzing van de habitats en bij de aanwijzing van de
gebieden zijn de omvang en verspreiding al vastgesteld.
Naar verwachting treden hierin in de tijd geen (noemenswaardige) veranderingen op. Om deze reden is dit een
administratieve indicator.
Statusbepaling onberoerd zeebodemareaal (indicator 14)
Het kabinet beschouwt deze indicator als een administratieve indicator. Het onberoerde oppervlak van de zeebodem
wordt berekend op basis van de zandwingegevens uit de
vergunningverleningsdatabase van Rijkswaterstaat en de
visserijgegevens uit het Vessel Monitoring System (VMS).
Trendbepaling kwaliteit habitats (indicator 15 en 16)
Indicatoren 15 en 16 zijn relevant voor de habitattypen
van de Habitatrichtlijn en de verschillende habitats op
EUNIS-niveau 3 (waaronder de bodem van het Friese Front
en de Centrale Oestergronden). In OSPAR-verband worden
hiervoor de onder benthos genoemde indicatoren ‘typische
soorten’ en ‘multimetrische indices’ gebruikt.
Het kabinet kiest ervoor om voor deze indicatoren aan te
sluiten bij de monitoring van de bodemleefgemeenschappen. Hiertoe zijn, naast typische soorten, indicatorsoorten
geselecteerd, die gezamenlijk een goed (gebiedsbreed en

representatief ) beeld geven van de kwaliteit van de habitat
en die ook indicerend zijn voor bodemberoering door de
visserij en door andere drukfactoren.
De kwaliteit van pelagische habitats (de waterkolom) op
EUNIS-3 niveau wordt gevolgd door middel van de indicatoren onder eutrofiëring, vissen en voedselwebben.
Monitoringstrategie en Meetplan habitats:
De monitoringstrategie voor habitats wordt gedekt met de
in dit monitoringplan beschreven monitoringstrategieën
voor bodemdieren, vissen, eutrofiëring en voedselwebben.
Ontwikkelingen habitats:
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 twee geprioriteerde
kandidaat-indicatoren voor benthische habitats aangemerkt, die over één tot twee jaar als gemeenschappelijke
indicator kunnen worden vastgesteld: areaal aan verlies van
habitat en fysieke schade aan habitats. De indicator voor fysieke
schade aan bodemhabitats wordt in 2014 getest en kan,
afhankelijk van de resultaten en een besluit van OSPAR over
vaststelling als gemeenschappelijke indicator, bijdragen
aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017. Daarnaast
zijn twee geprioriteerde kandidaat-indicatoren aangewezen
voor pelagische habitats: Verandering van functionele groepen
in plankton en biomassa en/of abundantie van plankton. Als deze
indicatoren binnen één tot twee jaar als gemmenschappelijke indicator worden vastgesteld kunnen zij waarschijnlijk
bijdragen aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Voor de indicatoren voor pelagische habitats kan Nederland
in ieder geval de fytoplanktongegevens uit de eutrofiëringsmonitoring bijdragen. Op dit momemt is nog onduidelijk
of de voorgestelde indexen voor zoöplankton zinvol zijn
voor het Nederlandse deel van de Noordzee. Afhankelijk
van de verdere ontwikkeling kan worden overwogen deel
te nemen aan het Continuous Plankton Recorder programma.
Afhankelijk van de kans en het tijdstip waarop dit proces
tot een voor Nederland bruikbaar resultaat leidt, wordt
zo nodig in 2016 het Monitoringplan aangepast voor de
indicatoren (13) ‘verspreiding en omvang van algemeen
voorkomende habitats’ en (14) ‘zeebodemareaal dat niet
wordt verstoord’. Hierbij moet worden aangesloten bij de
eisen van Habitatrichtlijn.

Monitoring van het voorkomen van exoten
(descriptor 2)
Milieudoel exoten uit Mariene Strategie Deel 1(bepalend voor de
informatiebehoefte):
Minimaliseren van het risico van nieuwe introducties van
exotensoorten.
Het perspectief van de goede milieutoestand is dat uitheemse soorten die als gevolg van menselijk handelen zijn
geïntroduceerd, niet op een zodanig niveau voorkomen dat
ze het ecosysteem veranderen. Maar aangezien vrijwel geen

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 13

maatregelen denkbaar en/of uitvoerbaar zijn om al aan‑
wezige exoten terug te dringen, beperkt het geformuleerde
doel zich tot het terugdringen van nieuwe introducties van
exoten. De informatiebehoefte is dan ook vooral gericht op
het signaleren van nieuwe exoten en van invasieve toename
van geïntroduceerde soorten.
Indicatoren exoten (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(17) Het aantal invasieve exotensoorten
(18) Het aantal nieuwe invasieve exoten per jaar
(19) De ratio tussen dichtheden of biomassa van inheemse
soorten voor een selectie van specifieke soortengroepen
(fytoplankton, macrobenthos, vis) in Natura 2000-gebieden.
Informatiestrategie exoten:
Monitoring van exoten kan als aanvullende parameter
worden toegevoegd aan bestaande monitoring. Als bij de
determinatie van de soorten in de huidige monitoring
blijkt dat het om een exoot gaat, zal dit moeten worden
geregistreerd.
Wanneer een uitheemse soort sterk toeneemt, moet dit
worden gesignaleerd. De extra onderzoeksinspanning
waartoe dan kan worden besloten, valt buiten de reguliere
monitoring.
Monitoringstrategie en Meetplan exoten:
Aantal aanwezige invasieve exotensoorten (indicator 17)
In de reguliere vis- en bodemdierbemonstering worden alle
bemonsterde soorten geregistreerd. Aan de determinatielijsten van deze bemonstering wordt een veld ‘exoot (JA/
NEE)’ toegevoegd.
Aantal nieuwe invasieve exoten soorten per jaar (indicator 18)
Voor de gemonitorde soorten geldt hetzelfde als bij
indicator 17. Om het aantal nieuwe invasieve exotensoorten
te kunnen monitoren, is echter aanpassing nodig van de
vangstgegevens in de registratie van exoten. Ook moet
worden geregistreerd of het om al aanwezige dan wel
nieuwe invasieve soorten gaat.
Ratio invasieve exotensoorten en inheemse soorten (indicator 19)
In de vis- en benthosbemonstering is van de gevangen
soorten niet alleen de kwalificatie ‘wel of geen exoot’
nodig, maar zijn ook gegevens nodig over aantallen en/of
biomassa van zowel inheemse soorten als exoten.
Ontwikkelingen exoten:
De OSPAR-Commissie heeft in 2014 de snelheid van nieuwe
introductie van exoten (aantal nieuwe exoten per jaar), aangevuld
met parameters over de implementatie van beheersmaatregelen voor route van verspreiding van exoten, als
gemeenschappelijke indicator vastgesteld. Deze indicator
zal waarschijnlijk bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assessment in 2017. De indicator wordt momenteel getest
14 |

en afhankelijk van wanneer dit proces tot resultaat leidt,
naar verwachting 2015, wordt zo nodig het Monitoringplan
in 2015 of 2016 aangepast voor de indicator (18) het aantal
nieuwe invasieve exoten per jaar.

Monitoring van eutrofiëring (descriptor 5)
Milieudoelen eutrofiëring uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend
voor de informatiebehoefte):
De concentraties van nutriënten reduceren waar deze niet
aan de KRW voldoen conform het tijdspad van de KRW.
Algenbiomassa en algenbloeien naderen de 50 procent
boven de achtergrondwaarde.
Geen verhoogd voorkomen van plaagalgen.
Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring.
Indicatoren eutrofiëring (tevens bepalend voor de informatie‑
behoefte):
(20) Gebiedsspecifieke gemiddelde winterconcentraties
(december-februari) van opgelost anorganisch stikstof
(DIN, een optelsom van nitraat, ammonium en nitriet) en
opgelost anorganisch fosfor (DIP)
(21) Concentratie van chlorofyl-a gedurende het groei‑
seizoen van fytoplankton (maart-september)
(22) Lokaal zuurstoftekort in sedimentatiegebieden en als
gevolg van massale groei van plaagalgen.
Informatiestrategie eutrofiëring:
De beleidsdoelen en daarmee samenhangende informatiebehoeften voor de KRM sluiten nauw aan bij de beleids‑
kaders die voortkomen uit EU-richtlijnen en internationale
conventies. In de zone tot 1 mijl uit de kust, waar de kaders
van KRW en OSPAR elkaar overlappen, kiest het kabinet
behalve de benodigde parameters voor de geharmoniseerde
en internationaal afgestemde beoordelingssystematiek van
de KRW ook voor die van OSPAR. Deze systematiek vraagt de
volgende parameters:
Toevoer van nutriënten
De toevoer vanaf het land (totaal P en totaal N) via rivieren
en kanalen is te berekenen door de jaarafvoeren te
vermenigvuldigen met de gemiddelde concentraties bij
de mondingen in zee. De stikstofvrachten vanuit de lucht
(atmosferische depositie) worden binnen OSPAR model‑
matig berekend.
Nutriëntenniveaus
Gebiedsspecifieke gemiddelde winterconcentraties
(december-februari) van de nutriënten opgelost anorganisch stikstof (DIN, een optelsom van nitraat, ammonium
en nitriet) en opgelost anorganisch fosfor (DIP).
Directe effecten
Het bepalen van de 90-percentielwaarde van de concentratie van chlorofyl-a gedurende het groeiseizoen van

fytoplankton (maart t/m september) en het bepalen van
phaeocystisbloeien, waarbij een bloei gedefinieerd is als
> 106 cellen/l.
Indirecte effecten
Zuurstofconcentraties worden gemeten op verschillende
dieptes in de waterkolom.
Monitoringstrategie en Meetplan eutrofiëring:
Nutriëntenniveaus (indicator 20)
Er bestaat een lineair verband tussen de saliniteit en de
nutriëntenconcentratie in water. Vanaf de kust naar dieper
water neemt de saliniteit toe en daalt de nutriëntenconcentratie. Vanwege dit verband meten we behalve de stikstofen fosforconcentraties ook saliniteit.
Bemonstering van gebiedspecifieke nutriëntenconcentraties vindt plaats in de wintermaanden december, januari en
februari. Het uitvallen van een meting in deze maanden als
gevolg van slecht weer kan worden gecompenseerd door
een extra meting in november.
Het zuurstofgehalte van het zeewater in de sedimentatie‑
gebieden (bijvoorbeeld in de Centrale Oestergronden)
wordt van maart t/m september eens in de twee maanden
op verschillende dieptes gemeten.
De metingen worden uitgevoerd op de MWTL-meetlocaties
langs de bestaande raaien.
Voor het berekenen van de vrachten totaal stikstof en
totaal fosfaat worden concentraties en afvoeren bepaald bij
Haringvliet, Nieuwe Waterweg, Noordzeekanaal, IJsselmeer
en Kanaal Gent-Terneuzen.
Directe effecten (indicator 21)
Voor deze indicator worden in het oppervlaktewater zowel
chlorofyl-a (biomassa) als algenbloeien van Phaeocystis
gemeten.
Langs de Hollandse kust is de toevoer van de nutriënten
vanuit de rivieren, en dus ook kans op algenbloei, het
grootst. Daarom worden Phaeocystisbloeien en chlorofyl-a in
de maanden maart-september in de kustzone tweewekelijks
gemeten. In de gebieden die verder uit de kust liggen is dat
eenmaal per maand, en in de verre gebieden van het Nederlandse deel van de Noordzee één keer per twee maanden.
De metingen worden uitgevoerd op de MWTL-meetlocaties
langs de bestaande raaien.
Indirecte effecten (indicator 22)
Voor het beoordelen van indirecte effecten van eutrofiëring
hanteert de KRM als parameter lokaal zuurstoftekort in
sedimentatiegebieden en onder lagen van sterke algenbloei
van Phaeocystis. Om op verschillende dieptes en nabij de
bodem het zuurstoftekort te kunnen vaststellen, is een
vergelijking nodig met de waarden waarbij het water met
zuurstof is verzadigd. Die maximale waarde is afhankelijk
van de temperatuur en de saliniteit. Daarom worden

behalve zuurstofgehalte ook temperatuur en saliniteit
gemeten.
De verticaalmetingen vinden drie of vier keer plaats in
de zomer (april t/m augustus). Dat is de periode waarin
zuurstofloosheid kan optreden.
Het zuurstofgehalte in de sedimentatiegebieden (bijvoorbeeld in de Centrale Oestergronden) wordt gemeten op de
laatste vier locaties van de Terschellingraai, 1 meter onder de
waterspiegel, op halve diepte of in de spronglaag en 1 meter
boven de bodem.
Ontwikkelingen eutrofiëring:
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 voor de Noordzeeregio
de volgende zes gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld:
input van nutriënten via water, input van nutriënten via de lucht, n
utriëntenconcentraties in de winter, chlorofylconcentraties, verandering
van soortensamenstelling/ indicatorsoort Phaeocystis en zuurstof.
Deze indicatoren zijn al operationeel in de OSPAR Common
Procedure for the identification of the eutrophication status of the maritime area (COMP). Waar nog verschillen zijn tussen landen,
wordt geprobeerd deze te harmoniseren. Mogelijkheden
voor Noordzee-brede harmonisatie worden uitgewerkt in
het project JMP NS/CS. Deze indicatoren zullen bijdragen
aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Voor het bepalen van chlorophylconcentraties wordt
gewerkt aan de ontwikkeling van innovatieve methoden
om informatie automatisch te verzamelen met boeien, aan
boord van veerdiensten en met satellietbeelden. Het meten
vanaf onderzoeksschepen kan hierdoor op termijn mogelijk
worden gereduceerd.
Het streven is de beoordelingssystematieken van KRW en
OSPAR te harmoniseren.

Monitoring van hydrografische eigenschappen
(descriptor 7)
Milieudoelen hydrografie uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend
voor de informatiebehoefte):
Menselijke activiteiten resulteren niet in permanente grootschalige negatieve effecten op het ecosysteem als gevolg van
veranderingen in de hydrografische omstandigheden.
Hieraan is het operationele doel gekoppeld dat alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van het wettelijke
regime en dat wettelijke beoordelingen zo moeten worden
uitgevoerd, dat potentiële (cumulatieve) effecten van
permanente wijzigingen in hydrografische omstandigheden
in beschouwing worden genomen op het meest geëigende
niveau (EUNIS-niveau 3, referentiejaar 2008). Daarnaast zijn
onder de KRW doelen geformuleerd om de trekmogelijk‑
heden van diadrome vissen te verbeteren.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 15

Indicatoren hydrografie (tevens bepalend voor de informatie‑
behoefte):
(23) De omvang van het beïnvloede (zeebodem)areaal
(24) De omvang van permanente veranderde habitattypen
(25) Veranderde functies van habitats.
Informatiestrategie hydrografie:
Het operationele doel wijst op de toetsing aan wettelijke
kaders voor projecten die mogelijk een verandering aan‑
brengen in de heersende hydrografische omstandigheden.
De informatie wordt voorzien uit de projectmonitoring
die initiatiefnemers moeten uitvoeren om aan de vergunningvoorschriften te voldoen. De schaal van beoordeling is
EUNIS-niveau 3.
Monitoringstrategie en Meetplan hydrografie:
Projectafhankelijk.
Ontwikkelingen hydrografie:
Er worden in OSPAR-verband geen indicatoren voor
hydrografische eigenschappen ontwikkeld.

Monitoring van vervuilende stoffen (descriptor 8)
Milieudoelen vervuilende stoffen uit Mariene Strategie Deel 1
(bepalend voor de informatiebehoefte):
Concentraties van vervuilende stoffen tegengaan, voor
zover deze niet voldoen aan de doelen binnen het gestelde
tijdpad van de KRW.
Daarnaast voorkomen dat concentraties van bekende
vervuilende stoffen die wél voldoen aan de normen van
de KRW, boven hun huidige waarden uitstijgen, en verder
reduceren van de concentraties.
Verontreinigingseffecten voorkomen van Tributyltin (TBT)
en olie.
Indicatoren vervuilende stoffen (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(23) Concentraties van vervuilende stoffen in water
(24) Concentraties van vervuilende stoffen in biota
(25) De mate van voorkomen van imposex bij zeeslakken
(26) Het percentage met olie besmeurde aangespoelde
vogels.
Informatiestrategie vervuilende stoffen:
De milieudoelen voor vervuilende stoffen vragen om een
normtoetsing (voldoen aan doelen van de KRW binnen
gesteld tijdpad) en om een trendbepaling (nagaan of
concentraties van stoffen stijgen, dan wel verder dalen).
Uitgangspunt voor een goede normtoetsing van vervuilende
stoffen is dat wordt gemeten in het meest geëigende
compartiment. Voor polaire stoffen is dat water en voor
apolaire stoffen zijn dat biota.

16 |

Monitoringstrategie en Meetplan vervuilende stoffen:
Totdat KRW en OSPAR volledig op elkaar zijn afgestemd,
wordt als volgt gemeten:
Apolaire stoffen in het overgangsgebied (tot 1 mijl uit de kust):
-- in KRW-kader in totaal water, getoetst aan KRW-normen
voor prioritaire stoffen en aan nationale normen voor
andere stoffen, met uitzondering van kwik, hexachloorbenzeen en hexachloorbutadieen (deze worden in biota
gemeten). Metalen worden na filtratie gemeten.
-- in KRM-kader in biota, getoetst aan OSPAR-assessmentcriteria. (Als alternatief kan in bepaalde gevallen worden
gemeten in sediment, zoals nu al eens per drie jaar
gebeurt. Ook passieve sampling van totaalwatermonsters
kan vanwege grotere kosteneffectiviteit en betrouwbaarheid een alternatief vormen voor metingen in biota).
Polaire stoffen worden zowel in KRM- als KRW-kader gemeten
in totaal water en getoetst aan KRW-normen.
Effecten van TBT (indicator 25)
Voor de effecten van TBT op zeeslakken (imposex en
intersex) worden de meest representatieve soorten gebruikt.
Hiervoor is aangesloten bij de methodiek volgens de in
OSPAR’s Coordinated Environmental Monitoring Programme vastgestelde EcoQO. In gebieden met veel TBT-verontreiniging
wordt intersex bij alikruiken bepaald, in de andere gebieden
de imposex bij soorten zoals gevlochten fuikhoorn, purperslak en wulk. Bij alle metingen wordt tevens de concentratie
van TBT bepaald.
Effecten van olie (indicator 26)
Voor de bepaling van olie-effecten worden de percentages
bepaald van aangespoelde dode of stervende zeekoeten die
met olie zijn besmeurd. Dit gebeurt volgens de EcoQO’s die
onder OSPAR zijn vastgelegd in het Coordinated Environmental
Monitoring Programme.
Voor het monitoren van de olie-effecten wordt langs de
gehele Nederlandse kust gemeten.
Ontwikkelingen vervuilende stoffen:
De OSPAR-commissie heeft in 2013 gezamenlijke indicatoren vastgesteld voor voor de input van de metalen kwik,
cadmium en lood via lucht en water, de concentraties van
kwik, cadmium en lood, PCB’s, PAK’s en PBDE in biota en
sediment, organotin in sediment en het voorkomen van
imposex/intersex bij mariene slakken. Deze indicatoren
zijn gebaseerd op de bestaande OSPAR monitoring- en
datarapportageprogramma’s CAMP, RID en CEMP en zullen
bijdragen aan de OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Nederland gebruikt de sedimentmetingen alleen voor
trendbepaling, niet voor beoordeling van de milieukwaliteit.
Zoals eerder aangegeven zijn de monitoring en beoordeling
al afgestemd in Europees KRW-verband en in OSPAR-

verband. Het monitoringplan wordt de komende jaren,
waar nodig, aangepast aan de hand van resultaten uit de
afstemming van de verschillende meetmethoden onder de
KRW en OSPAR, wat betreft de indicatoren (23) concentraties van vervuilende stoffen in water en (24) in biota.

Monitoring van vervuilende stoffen in vis en
visproducten (descriptor 9)
Milieudoelen vervuilende stoffen in vis en visproducten uit Mariene
Strategie Deel 1 (bepalend voor de informatiebehoefte):
Vervuilende stoffen in vis en andere visserijproducten voor
menselijke consumptie overschrijden niet de grenzen
die door communautaire wetgeving of andere relevante
normen zijn vastgesteld.
Indicatoren vervuilende stoffen in vis en visproducten (tevens
bepalend voor de informatiebehoefte):
(30-a) De frequentie van overschrijdingen van de geldende
limieten
(30-b) De werkelijke gehalten die zijn gemeten
(30-c) Het aantal vervuilende stoffen waarvan tegelijkertijd
overschrijdingen zijn gemeten
(30-d) De bron van vervuiling (geologisch versus antro‑
pogeen, lokaal versus lange afstand).
Informatiestrategie vervuilende stoffen in vis en visproducten:
De informatie wordt gehaald uit de registraties van de
Nieuwe Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA). In de
tussentijd wordt getracht een verbinding te maken met de
monitoring van stoffen in visproducten (metingen in biota
van chemische verontreiniging), zie monitoringstrategie.
Monitoringstrategie en Meetplan vervuilende stoffen in vis
en visproducten:
In Nederland worden in ongeveer twintig vis- en visserij‑
producten op structurele basis vervuilende stoffen gemeten.
Dat zijn onder andere lood, cadmium en kwik, dioxinen/
furanen en dioxineachtige en overige PCB’s (polychloorbifenylen), en benzo(a)pyreen. Voor deze stoffen heeft de EU
wettelijke maximumgehalten vastgesteld. Ook maximale
residugehalten (MRL’s) van bestrijdingsmiddelen zijn wettelijk vastgesteld. Dat geldt echter nog niet voor bestrijdingsmiddelen in vis. De Warenwetregeling bevat aanvullende
MRL’s voor enkele biociden in onder andere vis.
In het Monitoringprogramma kabeljauwlever worden monsters
verzameld op drie plaatsen op de Noordzee (zuidelijk,
centraal en noordelijk), en op locaties ten zuidwesten en
zuiden van Ierland.
Voor metingen in consumptievis en andere organismen
(zoals krabben, schelpdieren en garnalen) worden op
variërende locaties steekproefsgewijs monsters genomen.
De geografische afkomst (gebied) is wel bekend, maar niet
de exacte coördinaten. Niet alleen de locaties variëren ieder
jaar, ook de soorten wisselen. Een belangrijk criterium is
dat de verzameling representatief is voor het menselijke

consumptiepatroon. Daarnaast wordt deels gebruikgemaakt
van marktmonsters op veilingen.
Gegevens over levers van kabeljauw en heek en uit steekproeven van visserijproducten worden jaarlijks verzameld.
Ontwikkelingen vervuilende stoffen in vis en visproducten:
Monitoring en beoordeling vinden al afgestemd plaats
onder de vigerende Europese wet- en regelgeving.

Monitoring van zwerfvuil (descriptor 10)
Milieudoelen zwerfvuil uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend voor
de informatiebehoefte):
Het beleidsdoel voor zwerfvuil op de kust is afname van de
hoeveelheid zichtbaar afval. De basisreferentie daarvoor is
het gemiddelde van de jaren 2002-2007, met als kanttekening dat in de startfase nog hiaten voorkwamen in de opzet
en uitvoering.
Het doel voor zwerfvuil in mariene organismen is een
dalende trend, met als basisreferentie de gemiddelden in de
periode 2005-2009.
Indicatoren zwerfvuil (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
(31) Hoeveelheden, samenstelling, verspreiding en bronnen
van zwerfvuil op stranden
(32) Hoeveelheden plastics in de magen van noordse
stormvogels.
Informatiestrategie zwerfvuil:
De Mariene Strategie Deel 1 maakt onderscheid tussen
zwerfvuil, macro-plastic en micro-plastic. Zwerfvuil bestaat
niet alleen uit plastic, maar ook uit ander afval, zoals hout
en metaal. Het onderscheid tussen micro- en macro-plastic
is in de literatuur goed omschreven met de volgende
indeling: nanoplastic < 100 nm, microplastic < 5 mm,
mesoplastic < 20 mm, macroplastic > 20 mm.
Dit onderscheid is relevant, omdat zowel de effecten als de
bemonsteringstechnieken samenhangen met de grootte
van de plastic objecten en deeltjes. Meso- en macroplastics
zijn te monitoren op de stranden. Zwerfvuil op het strand
bevat bovendien meer dan plastic alléén. Ook bepaalde
karakteristieke mesoplastics, zoals industriële plastic
pallets, worden op het strand bemonsterd.
Afval dat drijft of in de waterkolom zweeft, belandt vroeg of
laat gedeeltelijk op het strand. Van afval dat naar de bodem
zinkt, komt maar een klein deel op de kust terecht. Voor
drijvend en zwevend afval zijn het vuil op het strand en
de microplastics in de magen van aangespoelde noordse
stormvogels een goede indicator.
De in OSPAR-verband ontwikkelde indicator ‘plastics in
magen van aangespoelde dode noordse stormvogels’ is
representatief voor vooral drijvend meso- (< 20 mm) en
macroplastic (> 20 mm). De kleinere microplasticdeeltjes

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 17

(< 5 mm) gaan door een stormvogelmaag heen. Het EcoQO
van OSPAR heeft als streefniveau dat niet meer dan
10 procent van de stormvogels meer dan 0,1 gram plastics in
de maag heeft. Monitoring geeft informatie over de trend
over de afgelopen tien jaar en langer.
Monitoringstrategie en Meetplan zwerfvuil:
Zwerfvuil op stranden
Voor de methodiek sluit het monitoringplan aan bij het
OSPAR Beach Litter Monitoring Programme. In Nederland is
gekozen voor vier referentiestranden in respectievelijk
de gemeenten Terschelling, Bergen, Noordwijk en Veere.
Onderzoekers scannen tussen duinvoet en kustlijn een
gebied van 100 meter breed in zigzagstroken van 2 meter
breed op stukjes zwerfvuil tot 2,5 cm groot. Voor afvalobjecten groter dan 50 cm wordt een vak van 1000 meter breed
gescand. Alle gevonden objecten worden geregistreerd. Het
onderzoek is primair gericht op het totale aantal afvalvoorwerpen, maar er worden ook analyses uitgevoerd naar
de meest voorkomende voorwerpgroepen. Deze analyses
tonen diverse trends in voorwerpgroepen aan die hand‑
vatten lijken te bieden voor maatregelen.
Plastics in magen van noordse stormvogels
Het plastic in de magen van dode stormvogels wordt
ingedeeld naar de categorieën industriële pallets en
gebruiksplastics. Deze zijn verder onderverdeeld in vellen,
draden, schuimplastics, scherven en overig kunststof.
Per categorie wordt het aantal deeltjes geteld en het gewicht
bepaald. De gemiddelde massa plastic in de maag wordt
bepaald over álle individuen, dus inclusief de exemplaren
die geen plastic in hun maag hebben. Om vertekening
als gevolg van fluctuaties in de aantallen in het zeegebied
aanwezige vogels over opeenvolgende jaren te verminderen, wordt het ‘huidige’ niveau berekend als het gemiddelde
over de laatste vijf jaar. Deze periode komt overeen met
de OSPAR EcoQO. Trendanalyses worden ontleend aan de
gegevens over het gewicht aan plastic in de vogelmagen
over de laatste tien jaar. Ook de langetermijntrend over de
volledige gegevensset (van 1979 tot nu) wordt op die manier
bepaald.
Ontwikkelingen zwerfvuil:
Zoals eerder aangegeven wordt in OSPAR-verband in de
Noordzeeregio al gewerkt met de internationaal afgestemde
indicatoren (31) zwerfvuil op stranden en (32) plastic in magen van
noordse stormvogels. Zwerfvuil op stranden is door de OSPARcommissie in 2013 aangewezen als gezamenlijke indicator.
De OSPAR-Commissie heeft in 2014 zwerfvuil op de zeebodem
als gemeenschappelijke indicator aangemerkt, die binnen
twee jaar operationeel moet zijn. Hiervoor is als indicator
de IBTS (International Bottom Trawl Survey) in ontwikkeling.
Hierop vooruitlopend voert Rijkswaterstaat dit onderzoek
al uit in combinatie met de ICES-vismonitoring. Afhankelijk
18 |

van wanneer dit proces tot resultaat leidt, wordt zo nodig
het KRM-monitoringplan in 2015 of 2016 aangepast.
De herkomst van zwerfvuil zal beter in kaart worden
gebracht, met name hoeveel wordt aangevoerd via de grote
rivieren. Dit zal in samenwerking gebeuren met Rivier‑
commissies. Experimenteel- en veldonderzoek draagt bij
aan de ontwikkeling van een indicator voor microplastics
in OSPAR, inclusief de beoordeling van de risico’s voor
organismen. Risico’s van nanoplastics worden eveneens in
kaart gebracht. Genoemde indicatoren, zoals voor zwerfvuil
op stranden en op de zeebodem, en resultaten van het
onderzoek zullen bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assessment in 2017 en aan het OSPAR QSR 2021.

Monitoring van onderwatergeluid (descriptor 11)
Milieudoelen geluid uit Mariene Strategie Deel 1 (bepalend voor de
informatiebehoefte):
Voor afzonderlijke gevallen: voorkómen van schadelijke
effecten op populaties of het ecosysteem, vooral op mariene
fauna, als gevolg van specifieke activiteiten zoals heien en
seismisch onderzoek.
Achtergrondgeluid en cumulatieve effecten op populaties
of het ecosysteem: op basis van de dan vergaarde kennis
kunnen hiervoor naar verwachting in 2018 doelen worden
gesteld.
Indicatoren geluid (tevens bepalend voor de informatiebehoefte):
• Spreiding in tijd en plaats van luide impulsgeluiden, met
een lage of middenfrequentie
• Ononderbroken geluid met een lage frequentie.
Informatiestrategie geluid:
Op dit moment worden via het instrument vergunningverlening negatieve effecten van specifieke activiteiten
(bijvoorbeeld het plaatsen van windturbines op zee) teruggedrongen. Er zijn echter nog geen doelen geformuleerd
voor ononderbroken achtergrondgeluid (zoals scheepvaart)
en cumulatie van impulsgeluid (heien en seismiek). Er is
een onderzoeksprogramma opgezet om bovengenoemde
indicatoren uit te werken en te meten, en meer kennis te
vergaren over het effect van genoemde soorten geluid op
het ecosysteem. De resultaten van het onderzoek dragen bij
aan de actualisatie van de beoordeling van de milieutoestand in 2018. Op basis daarvan zullen in 2018 milieudoelen
worden geformuleerd. De daaraan gekoppelde uitgewerkte
indicatoren zullen worden opgenomen in het monitoringplan.
Monitoringstrategie en Meetplan geluid:
Er wordt een kaart samengesteld die, in combinatie met
kennis over effecten op het ecosysteem, inzicht geeft in
mogelijk habitatverlies als gevolg van impulsgeluiden. De
gegevens voor deze kaart over spreiding in tijd en plaats van
luide impulsgeluiden worden betrokken uit al beschikbare

informatie over activiteiten die impulsgeluiden veroor‑
zaken. Voor het in beeld krijgen van mogelijke (cumulatieve) effecten van ononderbroken achtergrondgeluid
zullen bestaande gegevens over bijvoorbeeld scheeps‑
bewegingen, aanvullende metingen en modellering worden
gebruikt.

tieve effecten van eenzelfde drukfactor en van verschillende
drukfactoren. Als voorbeeld wordt de situatie in en rond
windparken onderzocht (2014/2015). In vervolg hierop zal
onderzoek naar de ernst van het geheel aan menselijke
drukken op grotere geografische schaal worden gestart ten
behoeve van het OSPAR QSR 2021.

Ontwikkelingen geluid:
De uitwerking van genoemde indicatoren, de onderzoeksmetingen en de beoordeling zullen in internationaal verband worden gecoördineerd. Nederland vervult samen met
het Verenigd Koninkrijk het trekkerschap van de Technical
Subgroup Noise onder de EU-Common Implementation
Strategy. De werkgroep heeft een guidance ontwikkeld voor
de uitwerking van deze indicatoren tot concrete monitoring. Voor het OSPAR-gebied wordt dit verder opgepakt door
de ICG-Underwater Noise, waarvan Nederland eveneens het
co-trekkerschap vervult. De OSPAR-commissie heeft in 2014
de indicator voor luid impulsgeluid met lage of midden‑
frequentie als gemeenschappelijke indicator vastgesteld, die
binnen een of twee jaar operationeel zal zijn voor de OSPARregio’s, waaronder de Noordzee. Naar verwachting kan in
2015 een gemeenschappelijke OSPAR-indicator worden
vastgesteld voor achtergrondgeluid. Deze indicatoren zullen
naar verwachting bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assesment.

Een bijzondere drukfactor is de verzuring van zeeën en
oceanen. Dit kan op termijn leiden tot aantasting van
kalkhoudende pantsers van zeedieren. De pH wordt routinematig bemonsterd, maar er is een tweede indicator nodig
om adequaat de veranderingen in beeld te brengen. OSPAR
en ICES werken samen aan een advies voor deze tweede
indicator, om tot een afgestemde keuze voor gemeenschappelijke monitoring te komen. Resultaten zullen van belang
zijn voor het OSPAR QSR 2021.

Gegevens over de intensiteit en over de spreiding in
ruimte en tijd van menselijke activiteiten en resulterende
drukfactoren vormen een waardevolle aanvulling op
monitoring van onderdelen van het ecosysteem. Bij het
KRM-monitoringprogramma worden expliciet de bestaande
registraties van de verschillende activiteiten op zee en
daaraan gerelateerde drukfactoren betrokken volgens de
DPSIR-systematiek. Het principe van de DPSIR-systematiek
is opgenomen in het organisatieplan. Een aantal van deze
drukfactoren is in het monitoringplan uitgewerkt. Informatie over andere drukfactoren (oa. scheepvaart, aanleg- en
productiefase windparken en offshore olie- en gaswinning,
visserij) wordt in het kader van vergunningverlening
en registraties verzameld. In het monitoringplan is per
indicator in bijlage 4 in tabelvorm opgenomen met welke
drukfactoren en daaraan gerelateerd gebruik rekening moet
worden gehouden bij de beoordeling van de gegevens uit
het monitoringprogramma. Verbeterde beschikbaarheid bij
de OSPAR-landen van deze gegevens wordt nagestreefd in
OSPAR. Het combineren van de verschillende vormen van
monitoring voor een beter begrip van causale verbanden,
het inschatten van risico’s en als informatiebasis voor
maatregelen is opgenomen als kennisvraag in de OSPAR
Science Agenda. Deze kennis zal bijdragen aan de Inter‑
mediate Assessment in 2017. Een grondigere uitwerking van
causale ketens en cumulatieve effecten wordt nagestreefd
in het OSPAR QSR 2021. Binnen OSPAR draagt Nederland bij
aan betere methoden voor het kwantificeren van cumula-

Financiële gevolgen
Voor het KRM-Monitoringprogramma wordt gebruikgemaakt van al bestaande monitoring in het kader van onder
meer het GVB, de KRW en OSPAR. Dit betreft uitgaven uit de
begrotingen van IenM en EZ. Aanvullende uitgaven gerelateerd aan de uitvoering van dit KRM-monitoringprogramma
bedragen 750.000 euro per jaar. Deze worden voor gelijke
delen opgevangen binnen de begrotingen voor de KRM
bij de ministeries van IenM en EZ. Met deze aanvullende
uitgaven wordt de thans ontbrekende monitoring voor de
VR en HR op zee structureel mogelijk gemaakt.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 19

20 |

Inhoud

1
1.1
1.2

1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8
1.9

Het KRM-monitoring Programma
Inleiding
Inkadering van het KRM-monitoringprogramma
1.2.1 De Kaderrichtlijn Mariene Strategie
1.2.2 Mariene Strategie Deel 1
1.2.3 Mariene Strategie Deel 2
Pragmatisch aansluiten bij bestaand beleid en internationale samenwerking
Innovatie
Efficiënt organiseren
Geografische afbakening
Inhoudelijke afbakening
Totstandkoming van KRM-monitoringprogramma
Leeswijzer

25
25
25
25
26
26
26
27
27
29
29
29
30

Deel A
Organisatie van de KRM-monitoring

33

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Opzet monitoringprogramma
Algemeen
Descriptoren en indicatoren
DPSIR-model
Monitoringcyclus
Aansluiting op andere monitoringprogramma’s

35
35
35
37
39
41

3
3.1
3.2

43
43

3.3

Informatiebehoefte
Vaststelling van de informatiebehoefte voor de
Overzicht van de goede milieutoestand, de milieudoelen en de indicatoren
KRM-monitoringcyclus
Organisaties betrokken bij het vaststellen van de informatiebehoefte

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

KRM-monitoringplan
Inleiding
Borging van inhoudelijke kwaliteit
Borging van organisatorische uitgangspunten
Borging van consistentie bij veranderende beleidsdoelen
Overige taken en verantwoordelijkheden

51
51
51
52
52
52

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Gegevensinwinning
Inleiding
Protocollen
Werkprocessen gegevensinwinning
Taken en verantwoordelijkheden

55
55
55
56
56

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

Gegevensontsluiting en -verwerking
Inleiding
Ontsluitings- en verwerkingsprotocollen
Dataopslag
Overzicht en selectie op maat
Toetsing en beoordeling
Taken en verantwoordelijkheden

59
59
59
59
60
60
61

43
47

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 21

7
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5

Rapportage
Inleiding
Drie manieren van rapportage
Internationale afstemming
Rapportagemomenten
Taken en verantwoordelijkheden

63
63
64
64
64
66

8
8.1
8.2
8.3

Governance
Inleiding
Borgen werking van de monitoringcyclus
Handig combineren met andere werkzaamheden op zee door RWS

69
69
69
72

Deel B
KRM-monitoringplan. Van informatiebehoefte tot meetplan

22 |

75

9
9.1
9.2

Monitoringplan
Inleiding
Van informatiebehoefte naar meetplan
9.2.1 Benthos (bodemdieren)
9.2.2 Vissen
9.2.3 Vogels
9.2.4 Zeezoogdieren
9.2.5 Voedselwebben
9.2.6 Habitats
9.2.7 Exoten
9.2.8 Eutrofiëring
9.2.9 Hydrografische eigenschappen
9.2.10 Vervuilende stoffen
9.2.11 Vervuilende stoffen in visproducten voor menselijke consumptie
9.2.12 Zwerfvuil
9.2.13 Onderwatergeluid

77
77
81
81
84
88
93
95
96
98
100
103
103
106
107
109

10

Literatuurlijst

111

11

Afkortingen

113

Bijlagen		

115

1

Indicatorsoorten per habitat

117

2

Habitattypen onderscheiden in KRM Bijlage III

119

3

Referentietabel monitoring KRM Bijlage III
Bijlage 3 tabel 1: Kenmerken
Bijlage 3 tabel 2: Belastende en beïnvloedende factoren

121
121
123

4

DPSIR relaties met GMT descriptoren
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Habitats
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Vogels
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Zeezoogdieren
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Vissen
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Commerciële vis
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Exoten
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Eutrofiëring
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Hydrografische veranderingen
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Contaminanten
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Contaminanten in vis
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Zwerfvuil
Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Onderwatergeluid

125
124
126
127
127
128
128
128
128
129
129
129
130

5

Locaties benthos

131

6

Locaties vissen

133

7

Locaties vogels

134

8

Locaties eutrofiëring

135

9

Locaties vervuilende stoffen

136

10

Locaties vervuilende stoffen in visproducten

137

11

Locaties zwerfvuil

138

12

Vragen Reportingsheet Europese Commissie 139

13

OSPAR coordinates monitoring in the North-East Atlantic

141

De Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-Monitoringprogramma | 23

24 |

Hoofdstuk 1 Het KRM-monitoring
Programma

1.1		 Inleiding
Dit KRM-monitoringprogramma vormt het tweede deel
van de Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de
Noordzee voor de periode 2012-2020, zoals is vereist volgens
artikel 11 van de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie
(KRM). Het kabinet streeft met de Mariene Strategie naar
een voor huidige en toekomstige generaties, gezonde
milieutoestand en biodiversiteit van de Noordzee. Het wil
de Noordzee veiligstellen als een belangrijke bron voor de
economie en de voedselvoorziening. Deze ambitie begint
en eindigt met monitoring. Immers, de cyclus van het
vormgeven en uitvoeren van een mariene strategie begint
met het meten van de toestand van het mariene milieu
en eindigt met het meten van de effectiviteit van beleid
en maatregelen om de milieutoestand te behouden, te
verbeteren of te bereiken. In de Mariene Strategie kiest het
kabinet voor een nuchtere en pragmatische aanpak, waarbij
het bestaande en al voorgenomen beleid en de internationale samenwerking het vertrekpunt vormen. Waar nodig
wordt dit beleid om de goede milieutoestand te bereiken
aangevuld.
Bij het opstellen van het KRM-monitoringprogramma is zo
efficiënt mogelijk gebruikgemaakt van de monitoring die
al plaatsvindt ten behoeve van diverse beleidsterreinen.
Het kabinet zet bij het vormgeven van het KRM-monitoringprogramma in op effectieve en efficiënte monitoring
tegen redelijke kosten. Sleutelwoorden zijn vraagsturing,
ecosysteembenadering, risicobenadering en voorzorgsbeginsel, eenmalige inwinning, meervoudig gebruik,

internationale afstemming en samenwerking, innovatie en
efficiënte organisatie.
Het kabinet heeft deze Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020 Deel 2, inclusief de
Nota van Antwoord, op 11 juli 2014 vastgesteld. De samenvatting van het Ontwerp KRM-monitoringprogramma lag
van 7 maart tot en met 17 april 2014 voor het publiek ter
inzage. De wijzigingen naar aanleiding van de terinzage‑
legging zijn opgenomen in de bij deze Mariene Strategie
horende Nota van Antwoord. Uiterlijk 15 oktober 2014 wordt
over het KRM-monitoringprogramma gerapporteerd aan de
Europese Commissie.
Het KRM-monitoringprogramma bestaat uit twee delen: de
Organisatie van de KRM-monitoring (Mariene Strategie Deel
2 A) en het KRM-monitoringplan (Mariene Strategie Deel 2
B). Het KRM-monitoringplan zal jaarlijks digitaal worden
geactualiseerd aan de hand van de laatste ontwikkelingen
en inzichten op het gebied van indicatoren en meet‑
methoden.

1.2 Inkadering van het
		 KRM-monitoringprogramma
1.2.1 De Kaderrichtlijn Mariene Strategie
Met de Nederlandse Mariene Strategie geeft het kabinet
invulling aan de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie
(KRM, 2008). In 2010 heeft Nederland de richtlijn verankerd
in de Waterwet. De KRM heeft als doel het mariene milieu te

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 25

beschermen en te behouden, duurzaam gebruik van de zee
te bevorderen en mariene ecosystemen in stand te houden.
Om dit te bereiken schrijft de KRM voor dat de Europese
lidstaten zich inspannen om in 2020 in hun zeeën een
goede milieutoestand te realiseren.
Hiertoe ontwikkelt elke lidstaat een Mariene Strategie die
uitgaat van een ecosysteemgerichte aanpak om menselijke
activiteiten te beheren. De totale druk van deze activiteiten
mag geen afbreuk doen aan de goede milieutoestand of
mag het bereiken ervan niet verhinderen.
Het kabinet geeft als volgt invulling aan de opeenvolgende
stappen die de KRM in de eerste implementatiecyclus tussen
2012 en 2016 voorschrijft:
-- Initiële beoordeling van het mariene milieu (art. 8 KRM),
omschrijving van de goede milieutoestand (art. 9),
milieudoelen en daarmee samenhangende indicatoren
(art. 10): Mariene Strategie Deel 1, vastgesteld door het
kabinet op 5 oktober 2012
-- Openbaarmaking van relevante informatie over mariene
beschermde gebieden (art. 13.6): opgenomen in Mariene
Strategie Deel 1
-- KRM-Monitoringprogramma (art. 11): Mariene Strategie
Deel 2, vast te stellen en uit te voeren uiterlijk 15 juli 2014
-- Programma van maatregelen (art 13): Mariene Strategie
Deel 3, uiterlijk 2015 en operationeel in 2016. Het
programma van maatregelen zal worden opgenomen in
het volgende Nationaal Waterplan.
Vanaf 2018 tot 2022 vindt de tweede implementatiecyclus
van de KRM plaats. Aan de hand van een actualisatie van de
initiële beoordeling van het mariene milieu in relatie tot
de te behalen of te behouden goede milieutoestand, wordt
bepaald of het beleid bijstelling behoeft.

1.2.3 Mariene Strategie Deel 2

1.2.2 Mariene Strategie Deel 1

1.3 Pragmatisch aansluiten bij
		 bestaand beleid en internationale
		 samenwerking

De wijze waarop het kabinet gestalte geeft aan de KRM, is
beschreven in het beleidsdocument Mariene Strategie Deel
1 dat op 5 oktober 2012 door de ministerraad is vastgesteld.
Dit document geeft een actueel beeld van de milieutoestand
van het Nederlands deel van de Noordzee en van het beleid
dat al bestaat of in voorbereiding is om de milieudoelen,
behorende bij de goede milieutoestand, te halen. Hierbij
zijn de belangrijkste risico’s en problemen voor het bereiken van de goede milieutoestand tot 2020 geïdentificeerd.
Aan de hand van deze beoordeling heeft het kabinet in de
Mariene Strategie Deel 1 voor elf descriptoren milieudoelen
voor 2020 gesteld, als afgeleide van het behalen of behouden van de goede milieutoestand. Per milieudoel zijn ook
indicatoren vastgesteld. Deze indicatoren zijn van cruciaal
belang voor het bepalen van de milieutoestand en van
het effect van maatregelen om de goede milieutoestand
te bereiken. Zij helpen de waarden te bepalen van de elf
afzonderlijke descriptoren en geven in hun geheel een
beeld van de actuele milieutoestand en de trends daarin.

26 |

Dit KRM-monitoringprogramma, Mariene Strategie Deel
2, richt zich op de operationalisering van de vastgestelde
indicatoren door daadwerkelijk te meten. Op deze wijze
wordt het mogelijk om te volgen of de milieudoelen in
2020 worden gehaald en wat de effecten zijn van beleid
en maatregelen. Monitoring levert de informatie op die
een EU-lidstaat (in dit geval Nederland) nodig heeft om
de milieutoestand van zijn mariene wateren te bepalen.
Door systematische beoordeling van deze informatie stelt
Nederland vast of het mariene milieu zich in de richting van
de beleidsdoelen beweegt en wat de effecten zijn van de
genomen maatregelen. Bij de tweede implementatiecyclus
van de KRM in 2018, wanneer de initiële beoordeling wordt
geactualiseerd, kan op deze systematische wijze voor elk van
de elf descriptoren de milieutoestand met de omschrijving
van de in 2020 te behalen goede milieutoestand worden
vergeleken. Vervolgens kan worden geconcludeerd of
bijstelling van beleid nodig is, dan wel of opnieuw naar de
doelen moet worden gekeken. Monitoring staat daarmee
aan de basis van adaptief management, een leitmotiv van de
KRM om invulling te geven aan de ecosysteembenadering
van het beheer van de zee.
Het KRM-monitoringprogramma moet volgens de richtlijn
uiterlijk 15 juli 2014 gereed en operationeel zijn. Conform
de bepalingen in de Waterwet is de minister van Infrastructuur en Milieu hiervoor verantwoordelijk, samen met de
staatssecretaris van Economische Zaken voor zover het
aangelegenheden betreft die mede tot haar verantwoordelijkheid behoren.

Monitoring op zee is een arbeidsintensieve en soms harde
bezigheid; middelen als schepen, vliegtuigen en meet‑
apparatuur kosten vaak veel geld. Tegelijkertijd neemt
echter ook de informatiebehoefte toe om beter inzicht te
krijgen in het functioneren van het ecosysteem en om beter
zicht te krijgen op bedreigingen en optredende effecten ten
gevolge van het menselijk gebruik van de zee. De financiële
middelen groeien niet mee; in de huidige economische
recessie ligt er juist een bezuinigingstaakstelling op de
uitgaven van de mariene monitoring. Om toch invulling
te kunnen geven aan de KRM, neemt de Mariene Strategie
uitdrukkelijk als vertrekpunten: het bestaand en voor‑
genomen beleid en het werken vanuit de kracht van inter‑
nationale afstemming en samenwerking. Dit is in lijn met
de vereisten van de richtlijn om aan te sluiten bij de EU-weten regelgeving, en om samen te werken bij het bereiken van
de goede milieutoestand op (sub)regionaal niveau.

De KRM schrijft voor dat relevante bepalingen met betrekking tot beoordeling en monitoring in EU-regelgeving en
internationale verdragen als vertrekpunt worden genomen
(KRM art.11). Concreet wordt in de praktijk van de KRMmonitoring aangesloten bij zowel het bestaand nationaal
beleid als de internationale verplichtingen tot monitoring
van de zoute wateren, zoals die voor de nationale visserijbelangen, de signaalfunctie van het Noordzeebeheer, de
zandwinning, de Kaderrichtlijn Water (KRW), de Vogel- en
Habitatrichtlijnen (VR en HR) en het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid (GVB). Eenmalige inwinning, meermalig
gebruik en combineren van monitoringactiviteiten leiden
tot efficiëntere inzet van middelen en mensen. De KRM
schrijft voor dat monitoringprogramma’s van landen
binnen een subregio consistent zijn (KRM art 11). Voor
Nederland is dat de Noordzee, inclusief het Kattegat en
Het Kanaal (KRM art 4). Daarnaast schrijft de KRM voor dat
gebruik wordt gemaakt van de mechanismen en structuren
van de regionale zeeverdragen, waarbij zoveel mogelijk
wordt voortgebouwd op bestaande programma’s en
activiteiten (KRM art 6). Nederland zet daarbij in op zoveel
mogelijk internationale samenwerking en afstemming bij
zowel het bepalen van de informatiebehoefte als de uitwerking hiervan in monitoringprogrammering, vooral binnen
het OSPAR-verdrag, en voor visserij in ICES-verband. De
overtuiging is dat deze aanpak niet alleen tot efficiencywinst
leidt, maar ook tot een beter begrip van het ecosysteem en
zijn bedreigingen. Dergelijke bedreigingen houden zich
immers niet aan getrokken grenzen op een zeekaart.
De internationale aanpak spitst zich toe op de ontwikkeling binnen OSPAR van gezamenlijke indicatoren voor de
descriptoren van de KRM. Concreet gaat het om verbetering
van de gezamenlijke indicatoren op het gebied van
verontreiniging, eutrofiëring en zwerfvuil. Deze maken nu
al deel uit van het OSPAR Joint Assessment and Monitoring
Programme (JAMP) en de Ecological Quality Objectives
(EcoQO’s) voor de Noordzee. Daarnaast worden gezamen‑
lijke indicatoren ontwikkeld, waarmee een zo groot
mogelijk deel van de KRM-monitoring- en beoordelingsvereisten kan worden gedekt. Besluitvorming vindt plaats in de
OSPAR-commissie op basis van consensus. In 2013 heeft de
OSPAR-commissie een eerste set van gezamenlijke indicatoren vastgesteld die uiterlijk 2016 operationeel moeten
zijn. De OSPAR-verdragspartijen maken thans afspraken
over minimumeisen aan de in te winnen gegevens en de
methoden van inwinnen, en over de afstemming en verbetering van evaluatiemethoden. Ook is een set prioritaire
kandidaat-indicatoren aangewezen die zo snel mogelijk
verder moeten worden ontwikkeld, zodat binnen twee jaar
besluitvorming over het gebruik als gezamenlijke indicator
mogelijk is. Het proces, de planning en de coördinatie
worden opgenomen in het nieuwe JAMP 2014-2021. Het
rapport waarin de coördinatie door OSPAR van monitoring
voor de KRM is beschreven is opgenomen als bijlage 13 en
maakt daarmee integraal onderdeel uit van het KRM-moni-

toringprogramma. Waar mogelijk zoekt Nederland ook de
samenwerking bij daadwerkelijke metingen op zee (zoals
het EU-project Joint Monitoring Programming in NoordzeeKeltische zee, JPI-Oceans, Doggersbank en SCANS-tellingen
van bruinvissen). Hierbij probeert Nederland optimaal
gebruik te maken van beschikbare Europese financieringsfondsen.

1.4 Innovatie
Een andere wijze om uitwerking te geven aan een zo
efficiënt mogelijke en zinvolle monitoring is het innoveren
van de meetmethoden. Niet alles hoeft per schip of
vliegtuig te worden gedaan: aan boord kunnen apparatuur
of metingen worden gecombineerd, of metingen kunnen
efficiënter (internationaal) worden georganiseerd. Ook het
toepassen van computermodellen kan worden gecombineerd. Innovatie is enerzijds een middel om monitoring
betaalbaar te houden bij een groeiende informatiebehoefte.
Anderzijds kan het een stimulans voor Nederlandse
kennisinstituten en het bedrijfsleven zijn om internationale
markten aan te boren. Het kabinet wil hier zo goed mogelijk
gebruik van maken.
In een dynamische omgeving van internationale samenwerking en afstemming, innovatie en voortschrijdend
inzicht is regelmatige bijstelling van de indicatoren en
de monitoringprogrammering onontkoombaar en zelfs
wenselijk. Invulling geven aan de KRM is hiermee een
dynamisch proces dat regelmatig leidt tot een actualisering
van het feitelijke monitoringplan en van de processen van
gegevensontsluiting en -verwerking. Aandachtspunt hierbij
is de vergelijkbaarheid van meetreeksen binnen dezelfde
descriptor.

1.5 Efficiënt organiseren
Doordat het KRM-monitoringprogramma voor het leeuwen‑
deel afhankelijk is van bestaande monitoring en het
principe nastreeft van eenmalige inwinning en meervoudig
gebruik, komen lijnen uit veel verschillende meetnetten in
het programma bij elkaar. Dit vergt een efficiënte coör‑
dinatie van de inhoudelijke vereisten, de meetwerkzaamheden en de verantwoordelijkheden van de verschillende
ministeries en kennisinstituten. Het KRM-monitoringprogramma geeft richting aan de organisatie van dit complexe
geheel van monitoringactiviteiten, en verbindt deze met de
internationale coördinatie en samenwerking. Het in 2012
door de ministeries van IenM en EZ opgerichte Informatiehuis Marien heeft hierbij een coördinerende rol.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 27

Figuur 1. Toepassingsgebied Mariene Strategie in het Nederlandse deel van de Noordzee

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

Doggersbank

!
!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Centrale Oestergronden

!
!
!
!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Klaverbank
!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

Borkumse Stenen
!

!

Friese Front

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

Noordzeekustzone
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

!

!

Bruine Bank
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Grenzen

!
!

!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!
!
!
!

!

!

! !
!

!

!

!

!

!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!
!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

Voordelta

Vlakte van de Raan
!

28 |

!

KRM toepassingsgebied
Nautische 12 mijl grens
Zoekgebied KRM bodembescherming
Vogel- en Habitatrichtlijn
Habitatrichtlijn
Mogelijk Habitatrichtlijn
Vogelrichtlijn
Mogelijk Vogelrichtlijn

1.6 Geografische afbakening
In Mariene Strategie Deel 1 is bepaald dat Nederland de
werking van de KRM toepast op het water, de zeebodem
en de ondergrond zeewaarts van de basislijn, vanwaar de
breedte van de territoriale zee wordt gemeten. De buitengrens van het toepassingsgebied wordt gevormd door de
internationale grenzen van het Nederlands Continentaal
Plat (NCP), tevens de grens van de Exclusieve Economische
Zone (EEZ).
De internationale oriëntatie van de Mariene Strategie brengt
met zich mee dat bij de monitoring de grotere Noordzee‑
regio en andere aangrenzende wateren mede in ogenschouw worden genomen. Waar nodig en mogelijk wordt
afgestemd en samengewerkt.

1.7 Inhoudelijke afbakening
Inhoudelijk beschrijft het KRM-monitoringprogramma
de organisatie en de inhoud van de monitoring van de in
de Mariene Strategie Deel 1 vastgestelde indicatoren, die
behoren bij milieudoelen voor de elf descriptoren van de
KRM om de goede milieutoestand in 2020 te bereiken of
te behouden, conform artikel 11 van de KRM. Daarnaast
worden andere kenmerken en belastende en beïnvloedende
factoren meegenomen in de monitoring, aansluitend bij
de indicatieve lijst in bijlage III van de richtlijn. Ook is het
monitoringprogramma getoetst aan de in bijlage V van de
richtlijn opgenomen bepalingen ten aanzien van monitoring.
In Mariene Strategie Deel 1 is ervoor gekozen om het KRMmonitoringprogramma volledig te laten aansluiten bij de
bestaande monitoring voor internationale verplichtingen
zoals KRW, Vogel- en Habitatrichtlijnen en GVB. Hierdoor,
en door maximaal in te zetten op zoveel mogelijk regionale
coördinatie van de monitoring in OSPAR-verband, streeft
Nederland een zo hoog mogelijke consistentie na in de
mariene regio van de Noordzee. Op deze wijze tracht ons
land zo goed mogelijk invulling te geven aan art. 11.1 en
2 van de KRM, maar vooral ook zo pragmatisch, efficiënt
en zinvol mogelijk te werken aan de monitoring van de
Noordzee.
Het KRM-monitoringprogramma vervangt niet bestaande
monitoring voor andere nationale en internationale
verplichtingen, noch stelt deze bestaande monitoring
ter discussie. Het programma probeert hier juist zoveel
mogelijk gebruik van te maken, en vult aan of modificeert
alleen daar waar nodig is om alle indicatoren van de
Mariene Strategie van monitoring te voorzien. In de
context van het KRM-monitoringprogramma leveren de
bestaande monitoringprogramma’s (voor o.a. OSPAR, VR

en HR, GVB en KRW) een onmisbare aanvullende bijdrage
voor de beoordeling van de milieutoestand in de vorm van
ondersteunende parameters uit bijlage III van de richtlijn.

1.8 Totstandkoming van
		 KRM-monitoringprogramma
Het KRM-monitoringprogramma is tot stand gebracht
door een team van experts uit de monitoringpraktijk van
de ministeries van IenM, EZ en Defensie. Het team heeft de
laatste inzichten ingewonnen bij kennisinstituten, adviesbureaus en andere organisaties met specifieke expertise. De
basis werd gevormd door de meetnetten die nationaal en
in OSPAR- en ICES-verband zijn ontwikkeld voor nationaal
beleid en internationale verplichtingen. Nederland heeft
daarnaast het initiatief genomen voor een workshop in
OSPAR-verband om de laatste inzichten op het gebied van
het opzetten van monitoringprogramma’s tussen de landen
te delen. Ook heeft Nederland door deelname aan het
opzetten van een EU-monitoring guidance bijgedragen aan
het bevorderen van internationale coherentie in de aanpak
van monitoring.
Extra inspanning is verricht voor het opzetten van benthos-,
vogel en zeezoogdierenmonitoring voor de uitvoering van
de Vogel- en Habitatrichtlijn. Omdat de Mariene Strategie
gebruikmaakt van dezelfde indicatoren, werd hiermee
tegelijkertijd voorzien in een belangrijke behoefte van het
KRM-monitoringprogramma. De expertise van het Centraal
Bureau voor de Statistiek is ingeschakeld om alle analyses
voor dit monitoringprogramma te toetsen.
Een groep van NGO’s en direct belanghebbende vertegen‑
woordigers van gebruikers van de Noordzee hebben
meegedacht en meegelezen bij de totstandkoming van
het Ontwerp KRM-monitoringprogramma. Het ontwerp
is vervolgens behandeld in het Overlegorgaan Infrastructuur en Milieu, alvorens het werd vastgesteld door de
ministerraad. Conform de procedure die de Waterwet
voorschrijft, heeft de samenvatting van het Ontwerp KRMmonitoringprogramma van 7 maart tot en met 17 april 2014
voor het publiek ter inzage gelegen. Er zijn drie zienswijzen
ingediend. Deze zienswijzen zijn geadresseerd in de bij het
monitoringprogramma horende Nota van Antwoord en
hebben geleid tot enkele tekstuele verduidelijkingen en
aanvullingen in de samenvatting en onderhavig document.
Op 20 februari heeft de Europese Commissie de beoordeling volgens artikel 12 van de KRM gepubliceerd. Hierin
zijn de door de Europese lidstaten gerapporteerde initiële
beoordeling van het mariene milieu, beschrijvingen van de
goede milieutoestand, milieudoelen en de daarbij behorende indicatoren, beoordeeld. Voor Nederland zijn deze
rapportages opgenomen in Mariene Strategie Deel 1. Op 22

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 29

en 23 mei zijn de bevindingen van de Commissie besproken
in een regionale ambtelijke bijeenkomst met de lidstaten
van het Noordoost Atlantische zeegebieden, met als doel
de regionaal coherente en adequate implementatie van de
richtlijn in OSPAR-verband te bevorderen.
De Europese Commissie heeft in totaal acht aanbevelingen
aan Nederland gedaan om tussen 2014 en 2018 de regionaal
coherente en adequate implementatie van de richtlijn te
verbeteren. Drie van de aanbevelingen hadden consequenties voor het KRM-monitoringprogramma en zijn dienovereenkomstig verwerkt:
1. Het verhelpen van de in de initiële beoordeling
vastgestelde kennishiaten– onder meer via het monitoringprogramma in het kader van de kaderrichtlijn en
onderzoeksprogramma’s – en daarbij vooral aandacht
schenken aan als inadequaat of gedeeltelijk adequaat
beschouwde descriptoren;
2. Het verder ontwikkelen van de methoden om de effecten
van de belangrijkste belastende factoren te beoordelen
(te kwantificeren) met het oog op betere en meer
overtuigende beoordelingsresultaten in 2018;
3. Meer samenhang betrachten tussen de in goede milieutoestand gebruikte criteria, de effectbeoordeling en de
voorgestelde doelstellingen.
Het kabinet heeft het definitieve KRM-monitoring‑
programma, inclusief de Nota van Antwoord, vastgesteld op
11 juli 2014. Uiterlijk 15 oktober 2014 wordt over het KRMmonitoringprogramma gerapporteerd aan de Europese
Commissie.

1.9 Leeswijzer
Het KRM-monitoringprogramma bestaat uit twee delen:
Mariene Strategie Deel 2 A beschrijft de organisatie van
de monitoring, Mariene Strategie Deel 2 B is het monitoringplan. De twee delen worden vooraf gegaan door een
algemene inleiding in Hoofdstuk 1.
Mariene Strategie Deel 2 A: Organisatie van de KRMmonitoring
Deel 2 A gaat in op de organisatiestructuur voor het
uitvoeren van het KRM-monitoringprogramma aan de hand
van de monitoringcyclus. Hoofdstuk 2 gaat over de werking
van deze cyclus. Hoofdstuk 3 behandelt het beginpunt van
de cyclus: het vaststellen van de informatiebehoefte bij
beleidmakers en bestuurders. Deze informatievraag valt
grotendeels samen met de informatiebehoefte binnen
bestaande kaders, zoals de Kaderrichtlijn Water, de Vogelen Habitatrichtlijn, Natura 2000 en het Data Collection
Framework van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid.
Hoofdstuk 4 gaat in op de beschrijvinghoe van de informatiebehoefte te komen tot een concreet meetplan. Hoofdstuk
5 handelt over de feitelijke inwinning van gegevens: hoe
30 |

valt dit zo te organiseren dat doelmatig en efficiënt gebruik
wordt gemaakt van de beschikbare middelen, terwijl aan
alle eisen wordt voldaan? Hoofdstuk 6 gaat in op het
ontsluiten van meetgegevens en de verwerking ervan tot
bruikbare en betrouwbare informatie. Hoofdstuk 7
beschrijft de rapportage. Deze kent twee niveaus: a) de
interne terugkoppeling naar de eigen nationale beleids‑
kaders en b) de verplichte periodieke rapportage aan de
EU-Commissie. Hoofdstuk 8 beschrijft de borging van de
informatiezekerheid in de monitoringcyclus en het
governance-aspect, de bestuurlijk/organisatorische context
waarbinnen het monitoring‑
programma gestalte krijgt.
Mariene Strategie Deel 2 B: Het KRM-monitoringplan
2014
In het monitoringplan (hoofdstuk 9) is per descriptor van
de KRM het werkelijk meten van indicatoren in mariene
milieuparameters anno 2014 vastgelegd. Het KRM-moni‑
toringplan geeft per indicator in detail weer: de informatiebehoefte, de informatiestrategie, de functionele meeteisen,
de monitoringstrategie en het uiteindelijke meetplan.
Het KRM-monitoringplan zal jaarlijks worden geactualiseerd aan de hand van de laatste (internationale) ontwikkelingen en inzichten op het gebied van indicatoren en
meetmethoden. De actualisaties worden digitaal gepubliceerd op de website van het Informatiehuis Marien
(www.informatiehuismarien.nl).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 31

32 |

Deel A
Organisatie van
de KRM-monitoring

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 33

34 |

Hoofdstuk 2 Opzet
monitoringprogramma

2.1 Algemeen
De opzet van het monitoringprogramma volgt de systematiek van de KRM, die werkt met zogenaamde descriptoren.
Dat zijn min of meer meetbare bouwstenen van het mariene
milieu. Voor elk van de descriptoren zijn milieudoelen
bepaald en één of meerdere indicatoren opgesteld. Bij het
bepalen van de milieudoelen voor de KRM is zoveel mogelijk aangesloten bij de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Bij het opstellen van de indicatoren is zoveel mogelijk
geprobeerd aan te sluiten bij bestaande indicatoren zoals de
EcoQO’s van OSPAR.

2.2 Descriptoren en indicatoren
De KRM heeft elf descriptoren waarvoor de goede milieutoestand (GMT) moet worden bereikt, te weten:
1. Biodiversiteit
2. Exoten
3. Commerciële vis-, schaal- en schelpdierbestanden
4. Voedselketens
5. Eutrofiëring
6. Zeebodemintegriteit
7. Hydrografische eigenschappen
8. Vervuilende stoffen
9. Vervuilende stoffen in vis en andere visserijproducten
10. Zwerfvuil
11. Energie/Onderwatergeluid

Voor elk van de descriptoren zijn één of meerdere indicatoren benoemd om de toestand van het mariene milieu te
kunnen aangeven.
Sommige descriptoren hangen onder de noemer ‘mariene
ecosysteem’ sterk met elkaar samen. Nederland heeft er
dan ook voor gekozen deze descriptoren – biodiversiteit
(1), commerciële vis-, schaal- en schelpdierbestanden (3),
voedselwebben (4) en zeebodemintegriteit (6) – samen te
voegen onder de noemer mariene ecosysteem.
Omdat een aantal indicatoren wordt gebruikt voor de
waardebepaling van meerdere descriptoren, en bovendien
een descriptor zoals biodiversiteit zelf ook is samen‑
gesteld uit meerdere onderdelen (vogels, vissen, benthos,
zeezoogdieren), beschrijft het monitoringprogramma
álle afzonderlijke descriptoren en de daarvoor gebruikte
indicatoren. Bij het verwerken van meetgegevens kan dan
later elke gewenste combinatie worden gemaakt.
Het monitoringprogramma gebruikt voor de indeling van
indicatoren dezelfde nummering als in het overzicht in
Mariene Strategie Deel 1.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 35

Nr.

Indicatoren per descriptor

		
1

Benthos
Geaggregeerde indicatoren voor verspreiding, voorkomen en conditie van representanten van langlevende en voor
bodemberoering gevoelige benthossoorten en biogene structuren

		
2

Vissen
De primaire indicator voor de visserijdruk op commerciële visbestanden is de vissterfte van commercieel gevangen
vis (= F). Waar waarden voor F niet beschikbaar zijn, kan de (verandering in) vangst per visserij-inspanningseenheid
worden genomen (Catch Per Unit of Effort)
De biomassa van de paaibestanden (SSB van commercieel gevangen vis)
Grootteverdeling van visbestanden, zowel van commerciële als van kwetsbare soorten. Per soort de 95%-percentiel
van de vislengtedistributie, waargenomen in onderzoeken van researchschepen
Geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang, verspreiding en conditie van haaien en roggen, vissoorten met een
langdurige negatieve trend en trekvissen
Discards bij visserij

3
4
5
6
		
7

Vogels
Verspreiding, omvang, conditie en toekomstperspectief van populaties kwetsbare vogelsoorten en de kwaliteit van het
leefgebied

		
8

Zeezoogdieren
Verspreiding, omvang en conditie en toekomstperspectief van populaties zeezoogdieren en de kwaliteit van het
leefgebied

		
9

Demografische kenmerken
Relevante indicatoren zijn al onder ‘soorten’ genoemd

		
10
11
12

Voedselwebben
Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten (IBTS): lengte-frequentieverdeling
Indicatoren voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien en roggen als toppredatoren
Voedselrelatie van sleutelsoorten

		
13
14
15
16

Habitats
Verspreiding en omvang van algemeen voorkomende habitats (EUNIS-niveau 3) en habitats onder de Habitatrichtlijn
Zeebodemareaal dat niet wordt verstoord
Indices voor de samenstelling van bodemleefgemeenschappen
Indicatoren voor de kwaliteit van de verschillende habitats op EUNIS-niveau 3

		
17
		
18
		
19
		

Exoten
Aantal aanwezige exoten:
het aantal aanwezige invasieve exotensoorten
Aantal nieuwe exoten:
het aantal nieuwe invasieve exotensoorten per jaar
Ratio inheems/exoot:
de ratio tussen a) dichtheden of biomassa van inheemse soorten voor een selectie van specifieke soortengroepen
(fytoplankton, macrobenthos, vis) in Natura 2000-gebieden

		
20
		
21
22

Eutrofiëring
Nutriënten:
Nutriëntenniveaus
Directe effecten
Indirecte effecten

36 |

Nr.

Indicatoren per descriptor

		
P1
P2
P3

Hydrografische eigenschappen*
Omvang van het beïnvloede (zeebodem)areaal
Omvang van permanente veranderde habitattypen
Veranderde functies van habitats

		
23
		
24
		
25
26

Vervuilende stoffen
Polaire stoffen in water:
concentraties van vervuilende stoffen
Apolaire stoffen in biota:
concentraties van vervuilende stoffen
Imposex en intersex: effecten van TBT (de mate van voorkomen van imposex bij zeeslakken)
Olievogels: effecten van olie (het percentage met olie besmeurde aangespoelde vogels)

		
27
28
29
30
31

Vervuilende stoffen in visproducten voor menselijke consumptie
De frequentie van overschrijdingen van de geldende limieten
De daadwerkelijke gehalten die zijn gemeten
Het aantal vervuilende stoffen waarvoor overschrijdingen tegelijkertijd zijn gemeten
De bron van de vervuiling: zwerfvuil
Zwerfvuil op het strand: trends in hoeveelheden, samenstelling, verspreiding en bronnen van zwerfvuil aangetroffen op
de stranden
Plastic in stormvogels: trends in de hoeveelheid en samenstelling van plastics, aangetroffen in de magen van mariene
organismen

32

		
O1
O2

Onderwatergeluid**
Spreiding in tijd en plaats van luide impulsgeluiden met een lage of middenfrequentie
Ononderbroken geluid met een lage frequentie

*De monitoring voor hydrografische eigenschappen
is slechts aan de orde, indien door (grote) ingrepen de
hydrografische eigenschappen veranderen en levert geen
structurele monitoringinspanning op voor het KRMmonitoringprogramma. In voorkomende gevallen wordt de
monitoring afgedekt met projectmonitoring voor deze ­
specifieke ingrepen.
**Daarnaast zijn er in de Mariene Strategie nog twee indicatoren voor onderwatergeluid gedefinieerd, waaraan in een
separaat onderzoeksprogramma aandacht wordt besteed.

2.3 DPSIR-model
Het DPSIR-raamwerk is een conceptueel model dat de
samenhang tussen samenleving, milieu, natuur en
natuurbeleid beschrijft. De Europese Commissie schrijft
sinds 2014 het DPSIR-raamwerk voor bij de beoordeling van
het mariene ecosysteem. Hierdoor krijgt het DPSIR-model
ook een plaats binnen de monitoring en rapportage van de
KRM over de toestand van het milieu en de biodiversiteit.
Het model geeft uiteraard een samengevat en sterk vereenvoudigd beeld van de werkelijkheid. Voor het mariene
milieu en de vele complexe en veelal nog onbekende
relaties tussen de verschillende onderdelen van het mariene
ecosysteem werkt het model nog indicatief. Het hanteren
van de systematiek van het DPSIR-model, bij de invulling
van indicatoren en voor het vaststellen van kennishiaten,
biedt echter ook de kans om op gestructureerde wijze meer
inzicht te krijgen in de verschillende causale relaties in
het ecosysteem. In figuur 2 wordt het DPSIR-model kort
uiteengezet.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 37

Drivers
Via allerlei maatschappelijke activiteiten (drivers), zoals
industrie, mijnbouw, landbouw, visserij en ruimtelijke
ordening oefent de mens invloed uit op het milieu. Ook
algemene maatschappelijke factoren, zoals demografie
en economische groei, of natuurlijke fenomenen, hebben
direct of indirect invloed op het mariene milieu en op de
mariene levensgemeenschappen.

Figuur 2. DPSIR-model
drivers

RESPONSE

Pressures
Drukfactoren (pressures) op het mariene milieu manifes‑
teren zich in verschillende vormen, zoals emissie van
voedselrijke, verzurende of verontreinigende stoffen,
onderwatergeluid en bodemverstoring.

PRESSURES

IMPACT

State
De drukfactoren kunnen de fysische, chemische en
ecologische toestand (state) van het ecosysteem veranderen.
Zoals bepaald in Deel 1 van de Mariene Strategie voor het
Nederlands deel van de Noordzee worden de status en
daarmee dus ook de goede milieutoestand afgeleid van de
in de vorige paragraaf genoemde 32 indicatoren.
Impact
De verandering in de toestand kan een maatschappelijke
impact hebben: op economie, natuur en gezondheid. In
de Noordzee kan gedacht worden aan effecten op visserij
en verandering in de mariene habitats of leefgebieden van
planten en dieren.
Response
Dit behelst de maatregelen (response) van de maatschappij
om de veranderingen in de toestand van het mariene milieu
en het verlies aan biodiversiteit te verminderen of in het
vervolg te voorkomen. Dit is gen exclusieve taak van de
overheid. Dit vereist samenwerking met diverse gebruikers
van de zee, maar ook met de diverse industrieën op het land
en het brede publiek. De respons van de samenleving valt
onder meer waar te nemen in initiatieven inzake duurzame
visserij, de duurzame ontwikkeling bij landbouw en
industrie en in natuurbeheer door natuurverenigingen.
In het onderdeel Initiële Beoordeling van de Mariene
Strategie voor het Nederlands deel van de Noordzee, Deel
1 is uitvoerig beschreven welke drivers op basis van de
huidige inzichten gerelateerd zijn aan welke drukfactoren
en welke drukfactoren naar huidig inzicht de grootste
effecten hebben op de milieutoestand (status) van onze zee.
Bij de nieuwe beoordeling van het mariene ecosysteem voor
de KRM in2018, zullen de relaties tussen drivers, pressures,
impact en state opnieuw een rol spelen. Het KRM monitoringprogramma zal dan ook bijdragen aan het verkrijgen
van meer inzicht in de causale relaties tussen het gebruik
van de zee en het mariene ecosysteem.

38 |

STATE

Gegevens over de intensiteit en over de spreiding in
ruimte en tijd van menselijke activiteiten en resulterende
drukfactoren vormen een waardevolle aanvulling op
monitoring van onderdelen van het ecosysteem. Bij het
KRM-monitoringprogramma worden expliciet de bestaande
registraties van de verschillende activiteiten op zee en
daaraan gerelateerde drukfactoren betrokken volgens de
DPSIR-systematiek. Het principe van de DPSIR-systematiek
is opgenomen in het organisatieplan. Een aantal van deze
drukfactoren zijn in het monitoringplan uitgewerkt. Informatie over andere drukfactoren (oa. scheepvaart, aanleg- en
productiefase windparken en offshore olie- en gaswinning,
visserij) wordt in het kader van vergunningverlening
en registraties verzameld. In het monitoringplan is per
indicator in bijlage 4 in tabelvorm opgenomen met welke
drukfactoren en daaraan gerelateerd gebruik rekening moet
worden gehouden bij de beoordeling van de gegevens uit
het monitoringprogramma. Verbeterde beschikbaarheid bij
de OSPAR-landen van deze gegevens wordt nagestreefd in
OSPAR. Het combineren van de verschillende vormen van
monitoring voor een beter begrip van causale verbanden,
het inschatten van risico’s en als informatiebasis voor
maatregelen is opgenomen als kennisvraag in de OSPAR
Science Agenda. Deze kennis zal bijdragen aan de Intermediate Assessment in 2017. Een grondigere uitwerking van
causale ketens en cumulatieve effecten wordt nagestreefd
in het OSPAR QSR 2021. Binnen OSPAR draagt Nederland bij
aan betere methoden voor het kwantificeren van cumulatieve effecten van eenzelfde drukfactor en van verschillende
drukfactoren. Als voorbeeld wordt de situatie in en rond
windparken onderzocht (2014/2015). In vervolg hierop zal
onderzoek naar de ernst van het geheel aan menselijke
drukken op grotere geografische schaal worden gestart ten
behoeve van het QSR 2021.

Een bijzondere drukfactor is de verzuring van zeeën en
oceanen. Dit kan op termijn leiden tot aantasting van kalk‑
houdende pantsers van zeedieren. De pH wordt routinematig bemonsterd, maar er is een tweede indicator nodig
om adequaat de veranderingen in beeld te brengen. OSPAR
en ICES werken samen aan een advies voor deze tweede
indicator, om tot een afgestemde keuze voor gemeenschappelijke monitoring te komen. Resultaten zullen van belang
zijn voor het OSPAR QSR 2021.

2.4 Monitoringcyclus
Het KRM-monitoringprogramma vormt Deel 2 van de
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noord‑
zee 2012-2020, conform artikel 11 van de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie. Het KRM-monitoring‑
programma werkt de 32 indicatoren uit naar concrete
monitoring op zee en bepaalt op basis daarvan:
1. in welke mate de gestelde doelen uit de Mariene Strategie
Deel 1 worden bereikt (KRM, art. 10)
2. de effectiviteit van de onder de KRM genomen maat‑
regelen.
Daarmee voorziet het programma in de informatiebehoefte
van beleid en beheer.
Het KRM-monitoringprogramma levert daarmee een solide
basis voor de update van de initiële beoordeling (KRM, art.
8) en beschrijving van de goede milieutoestand (KRM, art.
9) en milieudoelen en indicatoren (KRM, art. 10) die in 2018
zal plaatsvinden. Om dit te realiseren is een cyclisch proces
vereist waarin een aantal stappen wordt doorlopen. Dit is de
KRM-monitoringcyclus, welke is weergegeven in figuur 3.
Informatiebehoefte
Voor de hele monitoringcyclus is het nauwkeurig vaststellen
van de informatiebehoefte van de beleidmakers en beheerders van cruciaal belang. De doelen en indicatoren uit de
beleidsopgave (Mariene Strategie Deel I) moeten daarom
nader worden gespecificeerd. Ze zijn namelijk op een
hoog abstractieniveau beschreven. De informatiebehoefte
moet zó specifiek zijn, dat deze kan worden vertaald in een
meetstrategie en meetnetontwerp. De formulering van de
hieraan gestelde eisen moet bovendien zo scherp zijn, dat
voor de uitvoering (deels) een systeemgerichte contractbeheersing kan worden toegepast. Dat is een betrekkelijk
nieuwe vorm van contractmanagement die de uitvoerder
zoveel mogelijk vrijheid geeft om de opdracht efficiënt uit
te voeren. Dat stelt extra hoge eisen aan het ‘functioneel
specificeren’ van wat aan de uitvoerder wordt gevraagd.
Bij het specifiek maken van de informatievraag komt de
relatie met andere beleidskaders, zoals de Kaderrichtlijn
Water (KRW), de Vogel- en/of Habitatrichtlijn en het OSPARverdrag sterk naar voren (zie daarover ook 1.5).

Monitoringplan
Het monitoringplan beschrijft (als onderdeel van het
monitoringprogramma) de te leveren meetinspanning. Dat
gebeurt – uitgaande van de informatiebehoefte – door de
planmatige, efficiënte en doelmatige keuze van parameters,
locaties en frequenties. De analyse van de informatiebehoefte moet zoveel mogelijk door de uiteindelijke gebruiker
van de gewenste informatie worden uitgevoerd. Bij het
opstellen van het monitoringplan is rekening gehouden
met gebiedsverschillen, ervarings- en gebiedskennis,
resultaten van meetnetevaluaties of -optimalisaties en, niet
in de laatste plaats, gezond verstand.
Gegevensinwinning
Deze stap behelst het daadwerkelijk meten, bemonsteren,
tellen of op andere wijze vergaren van gegevens. De
gegevensinwinning moet verlopen volgens adequate proto‑
collen die garant staan voor de goede keuze van meetlocaties, representatieve monsters, juiste metingen, kortom:
voor volledigheid en betrouwbaarheid van de ingewonnen
gegevens. Het hele proces moet transparant en herleidbaar
zijn.
Gegevensopslag, -ontsluiting en verwerking
Deze stap vertaalt de ingewonnen gegevens naar de gewen‑
ste rapportage. Chemische en ecologische analyses (of
determinaties) leveren een massa getallen op voor allerlei
parameters. Deze basisgegevens moeten worden geanaly‑
seerd en verwerkt tot informatie. Omdat gegevens uit
verscheidene meetnetten afkomstig zijn, is het van belang
dat de verschillende monitorende instanties gebruikmaken
van afgestemde definities, gegevensstructuren en methodieken. Eveneens van belang is dat zij afspraken maken
over het opslaan van begeleidende gegevens, bijvoorbeeld
weersomstandigheden bij het tellen van vogels. De data zijn
op die manier gemakkelijk uitwisselbaar, eenduidig interpreteerbaar en geschikt voor (gecombineerde) verwerking
voor gebruik op beleidsniveau. Mogelijke (sub)stappen in
dit proces zijn controle (validatie) en opslag, interpretatie,
statistische analyse en normtoetsing. Het toetsen en beoordelen (assessment) van de gegevens maakt deel uit van deze
stap. Bij het assessment wordt rekening gehouden met de
effecten van (wijzigingen in intensiteiten van) het gebruik
van de zee en de daaraan gerelateerde drukfactoren.
Rapportage
Rapportage en overdracht van monitoringinformatie maken
de monitoringcyclus rond. De rapportage geeft aan in welke
mate het mariene ecosysteem van het Nederlands deel van
de Noordzee voldoet aan de goede milieutoestand en de
daartoe in 2020 te behalen doelen. De rapportage kent twee
niveaus. Er zijn rapportages die antwoorden geven op de
beleidsvragen die onder de KRM op nationaal niveau leven.
Daarnaast zijn er de verplichte rapportages aan de Europese
Commissie.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 39

Figuur 3. Schematische weergave van de KRM-monitoringcyclus

Mariene Strategie Deel 1
- Initiële beoordeling (art. 8)
- GMT (art. 9)
- Milieudoelen en indicatoren (art. 10)
Beleid & beheer
(A)

Ontsluiten
(art. 19.3)

Data- en
informatierapportage
(F)

Gegevensontsluiting
en -verwerking
(E)

Informatievraag

KRM Monitoringprogramma
(art. 11)

Informatiebehoefte
(B)

Monitoringcyclus

Monitoringplan
(C)

Informatieaanbod

Gegevensinwinning
(D)

40 |

Programma van Maatregelen (art. 13)

2.5 Aansluiting op andere 		
		 monitoringprogramma’s
Het kabinet zet bij het vormgeven van het KRM-monitoring‑
programma in op effectieve monitoring tegen zo laag
mogelijke kosten. Zoveel mogelijk aansluiting zoeken bij
de monitoringprogramma’s van de buurlanden in onze
mariene regio ligt dan ook voor de hand. Dat streven spoort
ook met de wens van de EU-Commissie om indicatoren,
methoden en strategieën zoveel mogelijk gezamenlijk te
ontwikkelen.
Een andere aansluiting komt voort uit het beginsel dat de
KRM zoveel mogelijk steunt op al bestaand beleid. Dat
betekent dat KRM-monitoring voortbouwt op monitoring
die al wordt uitgevoerd voor andere nationale en internationale verplichtingen.
Habitatrichtlijn (HR)
De HR kent een directe verplichting tot het monitoren van
de staat van instandhouding van alle habitattypen (zoals
genoemd in HR Bijlage I) en soorten (zoals genoemd in HR
Bijlage II, IV en V) (Artikel 11 HR).
De Habitatrichtlijnsoorten worden beoordeeld op verspreidingsgebied, populatie, omvang en kwaliteit van het
leefgebied (habitat) en toekomstperspectief.
De beoordeling van de habitattypen berust op: verspreiding,
oppervlakte, structuur en functie (inclusief typische
soorten) en toekomstperspectief.
Typische soorten zijn relevant voor de beoordeling van
de structuur en functie van een habitattype. Hoewel in de
profielen een lijst van typische soorten is opgenomen voor
elk habitattype, wil dit niet zeggen dat alle soorten ook
werkelijk in alle Natura 2000-gebieden aanwezig moeten
zijn. De lijsten zijn op nationaal niveau samengesteld en
worden ook op dit niveau beoordeeld.
Wel is van belang om te weten welke soorten binnen een
Natura 2000-gebied aanwezig zijn, en hoe elke soort is
verspreid. De natuurkwaliteit op gebiedsniveau wordt
namelijk afgemeten aan het aantal verschillende typische
soorten en de gemiddelde verspreiding.

Kaderrichtlijn Water (KRW)
Deze richtlijn legt Nederland diverse monitoringtaken op
die met elkaar een samenhangend totaalbeeld geven van de
chemische en ecologische toestand per stroomgebieds‑
district. De werking van de KRW strekt zich voor de ecologische kwaliteit uit tot 1 mijl in zee vanaf de basiskustlijn en
12 mijl voor de chemische kwaliteit (prioritaire stoffen).
Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB)
Op het Nederlandse deel van de Noordzee geldt het Europese Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB). Het GVB heeft
tot doel in Europese wateren de visserij te reguleren en
visbestanden verantwoord te beheren. Informatie over de
toestand van visbestanden en ecosystemen heeft een sterk
sturende werking op het visserijbeleid. De nodige gegevens
worden verzameld in het kader van de Datacollectieverordening. Het verantwoordelijke Ministerie van EZ voert
dit grotendeels uit binnen de Wettelijke Onderzoekstaken
Visserij (WOT Visserij).
OSPAR
Het OSPAR-verdrag, een combinatie van de Oslo Convention uit 1974 en de Paris Convention uit 1978, is in 1998
ingevoerd met als doel het mariene ecosysteem in het
Noordoost-Atlantisch gebied te beschermen. OSPAR doet
dat onder meer door overeenkomsten te sluiten ter bestrijding van het lozen van verontreinigende stoffen. Daarnaast
verzetten de verdragspartners in OSPAR veel werk voor het
ontwikkelen en verbeteren van monitoringprogramma’s
en worden gezamenlijke beoordelingen op (sub)regionaal
niveau gemaakt. Het meest recente assessment, het Qualty
Status Report 2010 is gebruikt voor de initiële beoordeling
in Mariene Strategie Deel 1. Breed geaccepteerde indicatoren zijn en worden vastgelegd in het Joint Assessment and
Monitoring Program (JAMP) van OSPAR. Daarnaast kent
OSPAR het Pilot Project on Monitoring Marine Beach Litter
en de Ecological Quality Objectives (EcoQO’s).

Vogelrichtlijn (VR)
Over ontwikkelingen onder de vogelrichtlijnsoorten moe‑
ten worden gerapporteerd: omvang en trends in de
verspreiding van broedparen, en omvang en trends van
populaties van alle inheemse soorten (broed- en nietbroedvogels). Daarnaast is een inschatting per biografische
regio verplicht van het deel van de populaties dat zich in het
Natura 2000-netwerk ophoudt. Van de afzonderlijke Natura
2000-gebieden moet ook de ontwikkeling in de omvang en
kwaliteit van het leefgebied worden aangegeven.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 41

42 |

Hoofdstuk 3 Informatiebehoefte

3.1 Vaststelling van de 			
		 informatiebehoefte voor de
		 KRM-monitoringcyclus
Aan de basis van een betrouwbare en efficiënt uitgevoerde
monitoringcyclus ligt een nauwkeurige bepaling van de
informatiebehoefte van beleidsmakers. Het doel van het
KRM-monitoringprogramma is het leveren van informatie
ten behoeve van het bepalen van de mate waarin de goede
milieutoestand binnen bereik is en het bepalen van de
effectiviteit van de daartoe te nemen maatregelen. De
informatiebehoefte is daarmee direct gekoppeld aan de
beleidsopgave en de daarvoor geselecteerde indicatoren in
de Mariene Strategie Deel 1.
De beschrijving van de indicatoren in dit Deel 1 hebben een
te hoog abstractieniveau om er direct de indicatorspecifieke
informatiebehoefte aan te kunnen ontlenen. Om deze
reden is aan de meeste indicatoren in nationaal, dan wel
OSPAR-verband nog een verdere uitwerking gegeven. Om
in de informatiebehoefte over de specifieke indicatoren te
kunnen voorzien, is voor iedere indicator een informatiestrategie uitgewerkt en zijn de functionele eisen vastgesteld.
Indien uit de informatiestrategie blijkt dat daadwerkelijke
monitoring vereist is, wordt een monitoringstrategie
bepaald, die uiteindelijk het meetplan voor de desbetreffende indicator oplevert.
Het KRM-monitoringprogramma plaatst daarom voor elke
indicator de informatiebehoefte steeds in een indicator‑
specifieke context, die per indicator uitvoerig is omschreven
in deel B.

In de Mariene Strategie Deel 1 zijn ook indicatoren
opgenomen waarvoor geen doelen en beleidsopgaven zijn
geformuleerd. Dit zijn de indicatoren voor onderwater‑
geluid. Omdat voor deze indicatoren nog nader onderzoek
wordt gedaan en wordt bekeken of, en op welke wijze, in
de volgende KRM-cyclus doelen en beleidsopgaven moeten
worden geformuleerd, vallen ze vooralsnog buiten het
KRM-monitoringprogramma. Voor deze indicatoren zijn
separate onderzoekstrajecten opgezet. Volledigheidshalve
is er in het monitoringplan wel een korte beschrijving en
verwijzing naar de onderzoeksinspanning op dit terrein
opgenomen.

3.2 Overzicht van de goede 		
		 milieutoestand, de milieudoelen
		 en de indicatoren
Om de samenhang weer te geven tussen de omschrijvingen
van de indicatoren – die de basis vormen voor de informatiebehoeften voor dit KRM-monitoringprogramma – en de
milieudoelen, de goede milieutoestand en de descriptoren
uit de Mariene Strategie Deel I, is een overzicht gemaakt in
tabel 1.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 43

Tabel 1. KRM-descriptoren, milieudoelen en indicatoren
Descriptor

Milieudoel

Mariene ecosysteem (D1Biodiversiteit,
D3 Commerciële vis,
D4 Voedselwebben,
D6 Integriteit van de zeebodem)

Hoofddoel
Het tussendoel voor 2020 is de trend van
verslechtering van het mariene ecosysteem
als gevolg van schade aan bodemhabitat en
aan de biodiversiteit om te buigen naar een
ontwikkeling in de richting van herstel.
Dit is een eerste stap naar een situatie waarin
het mariene ecosysteem in het Nederlandse
deel van de Noordzee op langere termijn
(deels) kan herstellen. Het toekomstbeeld is
een structuur waarbij relatieve verhoudingen
van de ecosysteemcomponenten (habitats
en soorten) in overeenstemming zijn met die
welke behoren bij de heersende fysiografische,
geografische en klimatologische omstandigheden.

44 |

Indicator

Subdoelen
1. Soorten
Benthos
a) Verbetering van de omvang, conditie en
verspreiding van populaties langlevende
en/of kwetsbare (voor fysieke beroering
gevoelige) benthossoorten.

Benthos
1. Geaggregeerde indicatoren voor verspreiding, voorkomen
en conditie van representanten van langlevende en voor
bodemberoering gevoelige zoöbenthossoorten en biogene
structuren.

Vissen
b) Verbetering van de populatieomvang,
		 -conditie en verspreiding van kwetsbare
vissoorten, voor zover achteruitgang
door menselijke activiteiten is veroorzaakt. Hieronder vallen vissoorten met
een langdurige negatieve trend in de
populatieomvang en vissoorten met een
laag reproductief vermogen (roggen en
haaien). De doelen voor verbetering van
de toestand van de habitatrichtlijnsoorten zijn conform de landelijke doelen van
de Habitatrichtlijn. Voor commerciële vis
en schaal- en schelpdieren die onder deze
omschrijving vallen, gelden subdoelen c
en d.
c) Voor ieder commercieel bevist visbestand
en schaal- of schelpdierbestand geldt
dat de sterfte door visserij (F) op de
waarde of kleiner dan de waarde blijft
die behoort bij een maximale duurzame
oogst (Maximum Sustainable Yield,
MSY): F≤Fmsy
d) De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock Biomass of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of schelpdieren
ligt boven het voorzorgniveau Bpa.
e) Minimaliseren en uiteindelijk elimineren
van discards bij visserij.

Vissen
2. De primaire indicator voor de visserijdruk op commerciële
visbestanden is de vissterfte van commercieel gevangen
vis (= F). Waar waarden voor F niet beschikbaar zijn, kan
de (verandering in) vangst per visserij-inspanningseenheid
worden genomen (Catch Per Unit of Effort).
3. De biomassa van de paaibestanden (SSB van commercieel
gevangen vis).
4. Grootteverdeling van visbestanden, zowel van commerciële als van kwetsbare soorten. Per soort de 95%-percentiel
van de vislengtedistributie, waargenomen in onderzoeken
van researchschepen.
5. Geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang, verspreiding en conditie van haaien en roggen, vissoorten met
een langdurige negatieve trend en trekvissen.
6. Discards bij visserij.

Descriptor

Milieudoel

Indicator

Vogels
f) De doelen voor vogelrichtlijnsoorten
zijn conform de landelijke doelen van de
Vogelrichtlijn. Voor pelagische zeevogels,
waarvoor het Nederlandse deel van de
Noordzee van belang is maar waarvoor
geen vogelrichtlijngebieden zijn geselecteerd, is het doel om op regionale schaal
een gunstige staat van instandhouding
te realiseren. Voor soorten waarbij dit
relevant is, wordt rekening gehouden
met een afnemende beschikbaarheid van
voedsel ten gevolge van afnemende visserijdiscards en afnemende eutrofiëring.

Vogels
7. Verspreiding, omvang, conditie en toekomstperspectief
van populaties kwetsbare vogelsoorten en de kwaliteit van
het leefgebied.

Zeezoogdieren
g) Voor de zeezoogdieren die onder de
werking van de Habitatrichtlijn vallen
(gewone en grijze zeehond en bruinvis),
zijn de doelen gelijk aan de landelijke
doelen onder de Habitatrichtlijn.

Zeezoogdieren
8. Verspreiding, omvang en conditie en toekomstperspectief van populaties zeezoogdieren en de kwaliteit van het
leefgebied.

Demografische kenmerken
h) De demografische karakteristieken van
vis-, vogel- en zeezoogdierpopulaties zijn
kenmerkend voor veerkrachtige populaties, bijvoorbeeld natuurlijke grootte- en
leeftijdsgroepen, sekseverhoudingen,
reproductie en sterfte. Voor commercieel
beviste vissoorten dragen de subdoelen c
en d bij aan dit subdoel.

Demografische kenmerken
9. Relevante indicatoren zijn al onder ‘soorten’ genoemd.

2. Voedselwebben
i) Het effect van menselijke interventies op
interacties tussen verschillende trofische
niveaus in het voedselweb wordt verminderd, daar waar er een probleem is.

Voedselwebben
10. Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten
(IBTS): lengte-frequentieverdeling.
11. Indicatoren voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien en
roggen als toppredatoren.
12. Voedselrelatie van sleutelsoorten.

3. Habitats
j) De verspreiding en de omvang van overheersende (predominante) habitats blijft
min of meer gelijk (dat wil zeggen binnen
de grenzen van natuurlijke variatie op
EUNIS-niveau 3).
k) Voor de speciale habitattypen die onder
de Habitatrichtlijn beschermd zijn, gelden
de landelijke doelstellingen van de Habitatrichtlijn.
l) Aanvullend hierop verbetering van de
kwaliteit van de diepere slibrijke delen en
diepere niet-dynamische zandbodems op
het Nederlandse deel van de Noordzee.
De kwaliteit van habitats heeft betrekking op de fysieke structuur, ecologische
functie en de diversiteit en structuur van
de geassocieerde soortgemeenschappen.
m) Van de bodem van het Nederlands deel
van de Noordzee wordt 10 tot 15 procent
niet noemenswaard beroerd door menselijke activiteiten.

Habitats
13. Verspreiding en omvang van algemeen voorkomende
habitats (EUNIS-niveau 3) en habitats onder de Habitat‑
richtlijn.
14. Zeebodemareaal dat niet wordt verstoord.
15. Indices voor de samenstelling van bodemleefgemeenschappen.
16. Indicatoren voor de kwaliteit van de verschillende habitats
op EUNIS-niveau 3.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 45

Descriptor

Milieudoel

Indicator

Exoten (D2)

Het risico van nieuwe introducties van exotensoorten minimaliseren.

Aantal aanwezige exoten
Het aantal aanwezige invasieve exotensoorten.

Het risico van nieuwe introducties van exotensoorten minimaliseren.

Aantal nieuwe exoten
Het aantal nieuwe invasieve exotensoorten per jaar.

Het risico van nieuwe introducties van exotensoorten minimaliseren.

Ratio inheems/exoot
De ratio tussen a) dichtheden of biomassa van inheemse
soorten voor een selectie van specifieke soortengroepen (fytoplankton, macrozoöbenthos, vis) in Natura 2000-gebieden.

De concentraties van nutriënten reduceren
waar deze niet aan de KRW voldoen conform
het tijdspad van de KRW.

Nutriënten
Nutriëntenniveaus.

Algenbiomassa en -bloeien naderen de
50 procent boven achtergrondwaarde.

Directe effecten

Geen verhoogd voorkomen van plaagalgen.
Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring.

Indirecte effecten

Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de
eisen van het bestaande wettelijke regime, en
wettelijke beoordelingen moeten zo worden
uitgevoerd dat potentiële (cumulatieve) effecten van permanente wijzigingen in hydrografische omstandigheden in beschouwing worden
genomen op het meest geëigende niveau
(EUNIS-niveau 3, referentiejaar 2008). Daarnaast zijn onder de KRW doelen geformuleerd
om de trekmogelijkheden van diadrome vissen
te verbeteren.

Omvang van het beïnvloede (zeebodem)areaal

De concentraties van vervuilende stoffen
tegengaan, waar deze niet aan de doelen van
de KRW voldoen, conform het tijdspad van de
KRW.

Polaire stoffen in water
Concentraties van vervuilende stoffen.

Concentraties van andere bekende stoffen,
waar deze voldoen aan de normen van de
KRW, niet boven de huidige concentraties laten
uitstijgen en zo mogelijk verder reduceren.

Apolaire stoffen in biota
Concentraties van vervuilende stoffen.

Specifiek voor TBT en olie, waarvan nu verontreinigingseffecten worden waargenomen, is
het doel deze te voorkomen.

Imposex en intersex
Effecten van TBT (de mate van voorkomen van imposex bij
zeeslakken).

Specifiek voor TBT en olie, waarvan nu verontreinigingseffecten worden waargenomen, is
het doel deze te voorkomen.

Met olie besmeurde vogels
Effecten van olie (het percentage met olie besmeurde aangespoelde vogels).

Vervuilende stoffen in
vis(producten) (D9)

De niveaus voor vervuilende stoffen in vis en
visproducten uit de Noordzee overschrijden
de normen van nationale en internationale
wetgeving niet.

Visproducten
De frequentie van overschrijdingen van de geldende limieten,
de daadwerkelijke gehalten die zijn gemeten, het aantal
vervuilende stoffen waarvoor overschrijdingen tegelijkertijd
zijn gemeten, de bron van de vervuiling (geologisch versus
antropogeen, lokaal versus lange afstand).

Zwerfvuil (D10)

De hoeveelheid zwerfvuil op de kust is afgenomen (basisreferentie 2002-2009).

Zwerfvuil op het strand
Trends in hoeveelheden, samenstelling, verspreiding en
bronnen van zwerfvuil aangetroffen op de stranden.

Eutrofiëring (D5)

Hydrografische
eigenschappen (D7)

Vervuilende stoffen (D8)

46 |

Omvang van permanente veranderde habitattypen
Veranderde functies van habitats

Descriptor

Onderwatergeluid (D11)

Milieudoel

Indicator

Er is een dalende trend in de hoeveelheid
zwerfvuil in mariene organismen (basisreferentie 2005-2009).

Plastic in stormvogels
Trends in de hoeveelheid en samenstelling van plastics, aangetroffen in de magen van mariene organismen.

Individuele gevallen: voorkomen van schadelijke effecten op populaties of het ecosysteemniveau, met name op mariene fauna, als
gevolg van specifieke activiteiten, zoals heien
en seismisch onderzoek.

Spreiding in tijd en plaats van luide impulsgeluiden met een lage of
middenfrequentie

Achtergrondgeluid en cumulatie van effecten
op populaties of het ecosysteem: doelen in
2018, als er meer kennis is.

Ononderbroken geluid met een lage frequentie

Hoewel het monitoringprogramma zich primair richt op
de 32 indicatoren uit de Mariene Strategie Deel I, wordt
voor de duiding van de resultaten ook gebruikgemaakt van
ondersteunende parameters, die standaard deel uitmaken
van de bemonstering (zoals onder meer temperatuur,
zuurgraad, geleidendheid, saliniteit en opgelost zuurstof ).
Verder zal ten behoeve van de integrale herziening van
de Mariene Strategie in 2020 en de volgende beoordeling
van de milieutoestand in 2017-2018 ook gebruik worden
gemaakt van informatie uit de monitoring ten behoeve van
onderzoek of vanuit andere wettelijke kaders en beleids‑
velden. Hieronder vallen onder meer de informatie over de
visserijintensiteiten op het Nederlandse deel van de Noordzee, informatie op het gebied van microbiële ziekteverwekkers uit de rijksmonitoring vanuit de Zwemwaterrichtlijn,
de scheepvaartintensiteitsmonitoring ten behoeve van de
verkeersveiligheid voor de zeevaart en de bathymetrische
informatie uit de hydrografische metingen. In bijlage 3 is
de herkomst weergegeven van gegevens over de kenmerken
en drukfactoren, zoals opgesomd in Annex III van de KRM.
Economische gegevens worden ingezameld door het
Centraal Bureau voor de Statistiek. Hiermee wordt voldaan
aan de vereisten van art. 8 van KRM en het betrekken van de
in Annex III van de richtlijn opgenomen indicatieve lijst van
elementen.

3.3 Organisaties betrokken bij het
		 vaststellen van de informatie‑
		 behoefte
De minister van IenM is eerst verantwoordelijke voor de
implementatie van de Mariene Strategie. Zij stelt de producten van de Mariene Strategie samen met de staatssecretaris
van Economische Zaken vast, voor zover het aangelegenheden betreft die mede tot verantwoordelijkheid van die
laatste behoren.

Het Directoraat-Generaal Ruimte en Water (I en M) is eerst
verantwoordelijke voor de implementatie van de KRM en
is samen met het Directoraat-Generaal Natuur & Regio (EZ)
verantwoordelijk voor de beleidsimplementatie. Beide
beleids-DG’s zijn verantwoordelijk voor het helder formuleren en vaststellen van de informatiebehoefte.
Samenwerking
Er zijn meerdere diensten binnen IenM en meerdere
departementen betrokken bij de uitvoering van de KRM. Als
onderwerpen van de Mariene Strategie raken aan wettelijke verantwoordelijkheden die voortkomen uit staand
nationaal beleid van andere directies bij IenM of andere
departementen, wordt samenwerking of afstemming
gezocht, zonder in elkaars verantwoordelijkheden te treden.
Dit geldt in het bijzonder voor de hiervoor beschreven
opgaven voor beleid, indicatoren, monitoring en kennis
op het gebied van zwerfvuil/(micro)plastics en milieu.
Binnen IenM wordt samenwerking gezocht op het gebied
van beleid ten aanzien van bronnen (zoals scheepvaart,
industrie, burgers) en stroomgebieden. Binnen EZ gaat het
om samenwerking rond natuur- en biodiversiteitsbeleid
zoals dat voortvloeit uit de Vogelrichtlijn (VR), Habitatrichtlijn (HR) en Natura 2000 en ook het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid (GVB). Ook zijn er raakvlakken met de thema’s
‘invasieve exoten’ en ‘onderwatergeluid’ (zowel onderzoek
als bronnen zoals windenergie en seismisch onderzoek).
Verder wordt nauw afgestemd met de ministeries van
Defensie (onderwatergeluid), VWS (voedselveiligheid) en
OC&W (fundamenteel onderzoek, archeologie/wrakken).
Daar waar de KRM gebruikmaakt van doelen en indicatoren
onder het beleid van voornoemde rijkspartners, wordt ook
bij het vaststellen van de informatiebehoefte met deze
partners afgestemd.
Internationale afstemming
Doel van de KRM is het bereiken en behouden van de goede
milieutoestand op het niveau van de mariene regio en
subregio (KRM, art. 1, 2 en 3). Voor Nederland zijn dit het

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 47

Noordoost-Atlantisch gebied, respectievelijk de Noordzee,
inclusief Het Kanaal en het Kattegat (KRM, art. 4). Monito­
ringprogramma’s moeten binnen de mariene (sub-)regio
consistent zijn. Vertrekpunt voor de monitoring zijn
relevante bepalingen uit de EU-regelgeving en afspraken
voortkomend uit internationale verdragen. De KRM-monitoring bouwt hierop voort (KRM, art. 11). Een belangrijke
rol in de internationale afstemming is weggelegd voor de
regionale zeeverdragen, i.c. OSPAR (KRM, art. 5 en 6).
De Nederlandse inzet is om de verdere uitwerking van
de Mariene Strategie (ontwikkeling indicatoren, monitoring- en kennisprogrammering en maatregelen) voor
een belangrijk deel in internationaal verband (vooral EU,
OSPAR, stroomgebieden) op te pakken. Dit om de vereiste
samenhang te bereiken en effectiever en efficiënter te zijn
conform de opdracht uit de richtlijn. De focus voor Nederland ligt daarbij op de landen in het zuidelijke deel van de
Noordzee: Frankrijk, België, Verenigd Koninkrijk, Duitsland
en Denemarken. Richtinggevend voor de internationale
afstemming en samenwerking zijn:
1. de Common Implementation Strategy van de Europese
Commissie (EU-CIS): een informeel werkverband tussen
de lidstaten en de Europese Commissie, in het leven
geroepen door de Commissie om een internationale
coherente implementatie van de KRM te bevorderen. De
regie is in handen van het Mariene Directeurenoverleg,
bijgestaan door de Marine Strategy Coordination Group
(MSCG) en enkele (technische) werkgroepen.
2. de Intersessional Correspondence Group on MSFD van
OSPAR (ICG-MSFD): deze coördinerende groep van
KRM-projectleiders in het OSPAR-verdragsgebied heeft de
opdracht om in synergie met het reguliere werk van de
regionale zeeconventie de (sub)regionale implementatie
van de KRM te bevorderen, onder regie van de OSPARCoordination Group (CoG). Dit sluit aan bij de opdracht
van de KRM om zo goed mogelijk gebruik te maken
van de regionale zeeconventies binnen het Europese
grondgebied.
3. Verder ligt er een belangrijke relatie met het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) in relatie tot verduurzaming van de visserij en bodembescherming. Ook de
werkzaamheden ter voorbereiding van de actualisatie
van het integrale Noordzeebeleid in de opvolger van het
NWP kunnen niet los worden gezien van de buurlanden
en de Europese context van het Geïntegreerd Maritiem
Beleid (waaronder ontwikkelingen rondom een eventuele
richtlijn voor Marine Spatial Planning en Integral Coastal
Zone Management).
IDON
Het Interdepartementale Directeuren Overleg Noordzee
(IDON) fungeert als coördinerend orgaan voor Noordzeezaken. Het is uitdrukkelijk een overleggroep om beleid en
beheer op elkaar af te stemmen. Het IDON bereidt richtinggevende besluiten voor over het beleid en beheer voor de
48 |

Noordzee. Het legt relaties tussen onderwerpen die elkaar
raken, met als doel het beleid en beheer voor de Noordzee
binnen de rijksoverheid af te stemmen en dit beleid helder
naarbuiten uit te dragen. Het voorzitterschap voor het
IDON berust bij het ministerie van IenM/DGRW, directeur
Gebieden en Projecten. In het IDON zijn de volgende
ministeries vertegenwoordigd: Economische Zaken (EZ),
Defensie (DEF), Buitenlandse Zaken (BZ), Financiën (FIN),
Infrastructuur en Milieu (IenM).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 49

50 |

Hoofdstuk 4 KRM-monitoringplan

4.1 Inleiding
In het vorige hoofdstuk is de informatiebehoefte beschreven op basis van de doelen en indicatoren uit de Mariene
Strategie Deel 1. De indicatoren uit dit Deel 1 zijn veelal op
een hoog abstractieniveau omschreven. Om ze concreter te
maken, wordt de informatiebehoefte, gelet op de doelen,
verder gespecificeerd. De volgende stap is het bepalen van
de informatiestrategie, waarbij wordt bezien op welke wijze
de informatie het beste te verkrijgen is. Dit hoeft namelijk
niet altijd op basis van monitoring te gebeuren, maar kan
ook door gebruik te maken van bepaalde modellen of door
een administratieve bewerking op al voor een ander doel
gegenereerde gegevens. Vervolgens worden de functionele
eisen bepaald voor de te genereren informatie. Daarna
wordt de monitoringstrategie bepaald. Die geeft aan hoe,
waar en hoe vaak moet worden gemeten. Dat gebeurt op
basis van gespecificeerde functionele eisen, inzicht in de
eigenschappen van het systeem waarin wordt gemeten en
statistische onderbouwing. Het resultaat van deze analyse
krijgt een plaats in het meetplan voor iedere indicator.
Voor elk doel van de Mariene Strategie is de keten van
informatiebehoefte naar meetplan echter onderhevig aan
veranderingen. Dat vraagt om een zodanige organisatie
van de monitoringcyclus, dat effecten van veranderingen
tijdig kunnen worden beoordeeld en adequate maatregelen
mogelijk zijn om te blijven voldoen aan de informatie‑
behoefte van de KRM.
De KRM-monitoringcyclus is een repeterende aaneen‑
schakeling van veel verschillende handelingen die elk op

zich en in hun totaliteit bruikbaar en betrouwbaar moeten
zijn.
Elk facet in de cyclus kent kwaliteitscriteria die goed moeten
zijn geborgd. Van de hele cyclus moet zijn gewaarborgd dat
de vereiste rapportages op de juiste momenten beschikbaar
zijn. Omwille van de kosteneffectiviteit moet het uitgangspunt: ‘één meting voor meervoudig gebruik’ in de hele
cyclus zijn doorgevoerd.

4.2 Borging van inhoudelijke
		 kwaliteit
De borging van inhoudelijke kwaliteit heeft vier pijlers:
• gebruikmaken van OSPAR-standards en dat ook aangeven
• verankeren van kwaliteit in opdrachtverlening/contractmanagement/kwaliteitssystemen zoals ISO 17025/9001
• beschrijven van transparante methodieken
• autoriteit – expert judgement.
Los van de soliditeit die deze pijlers met zich meebrengen,
zorgt het Informatiehuis Marien voor uniforme werkwijzen,
eenheid in de presentatie van gegevens en controle op
gegevens uit de meetnetten.
Het IHM heeft daarnaast een ondersteunende functie voor
het opvullen van leemtes en een signalerende functie voor
fricties tussen informatiebehoeften en de beschikbaarheid
van gegevens. Nederland geeft bijvoorbeeld in de Mariene
Strategie Deel 1 nog niet duidelijk aan wat het wil met het

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 51

in beeld brengen van trends. In de Nederlandse monitoringpraktijk ligt de nadruk steeds meer op het meten van
de actuele toestand in relatie tot het bereiken van beleidsdoelen, terwijl de KRM ook belang hecht aan het in beeld
brengen van trends in het ecosysteem van de Noordzee, met
het oog op duurzaam gebruik. Met procesafspraken voor
het bijstellen van deze accenten wordt geborgd dat in de
monitoringcyclus voldoende lerend vermogen aanwezig is
en dat er ruimte is voor inpassing van nieuwe kennis, zodat
meer informatie en inzicht uit de metingen kan worden
gehaald.

4.3 Borging van organisatorische
		 uitgangspunten
Het IHM houdt er als secretariaat toezicht op dat de
informatiestromen in de monitoringcyclus ook werkelijk
blijven stromen, ofwel: dat alle werkprocessen waarvoor
een structuur is ontwikkeld, ook daadwerkelijk volgens
planning en met de beoogde kwaliteit verlopen. In verband
hiermee is het van belang dat al goed functionerende
informele structuren en werkwijzen formeel/bestuurlijk
worden vastgelegd.
Het uitgangspunt ‘eenmaal meten voor meervoudig
gebruik’ kan het best worden geborgd door de belang‑
hebbende partijen al in de fase van het formuleren van de
informatiebehoefte bij de monitoringcyclus te betrekken
en hen consequent in alle volgende stappen mee te nemen.
Van grote betekenis is de overzichtswebsite van het IHM.
Het daar gegeven overzicht helpt alle partijen die binnen (of
in opdracht van) de overheid zijn betrokken bij de mariene
monitoring, efficiënt te werk te gaan en maakt aan de
vraagzijde meervoudig gebruik daadwerkelijk mogelijk.

4.4 Borging van consistentie bij
		 veranderende beleidsdoelen
KRM-monitoring steunt voor een belangrijk deel op
bestaande monitoringprogramma’s. De beleidsdoelen
waarvoor deze in het leven zijn geroepen, kunnen veranderen. De informatiebehoefte van een ‘toeleverancier’ aan
de KRM verandert dan mee. Ook kan de verhouding tussen
de monitoringkosten en het beschikbare budget wijzigen,
waardoor een meetneteigenaar besluit zijn data-inwinning
af te slanken. Daarnaast kunnen ontwikkelingen in internationale samenwerking en technische ontwikkelingen
aanleiding zijn om een wijziging aan te brengen in de monitoring die toeleverend is aan het KRM-monitoringplan. De
monitoringcyclus van de KRM moet zó zijn georganiseerd
dat in alle voorkomende gevallen maatregelen mogelijk zijn
52 |

om ongewenste effecten van veranderingen op de KRMrapportages uit te sluiten.
Actualiseren één keer per jaar
Een eerste maatregel om goede regie te kunnen houden
op (wensen tot) veranderingen in meetprogramma’s, is de
afspraak om herziening van de monitoring te beperken tot
één keer per jaar. Die frequentie sluit aan op de praktijk in
de WOT Visserij, alle meetnetten van Rijkswaterstaat en het
Nationaal Ecologisch Meetnet (NEM).
Het actualiseren van deze meetnetten gebeurt in het najaar.
Grondige effectanalyse
Onderdeel van de vaste cyclus voor het doorvoeren van
veranderingen is het doorlopen van een procedure voor de
beoordeling van de effecten van een voorstel tot wijziging.
Die beoordeling moet voor eigen doelen plaatsvinden door
de organisatie die als monitoringpartner het desbetreffende
meetnet beheert. Daarnaast moet omwille van de consistentie in de KRM-monitoringcyclus een centraal orgaan met
beslissingsbevoegdheid de effecten van een wijziging op
het KRM-monitoringplan en de KRM-informatiebehoefte
beoordelen. Een werkbare vorm voor deze twee-sporen‑
opzet ontstaat als het Informatiehuis Marien alle wijzigingen signaleert en het interdepartementale directeuren‑
overleg KRM op strategisch niveau eventuele geschillen en
belangenconflicten oplost.

4.5 Overige taken en 			
		 verantwoordelijkheden
Behalve het Informatiehuis Marien, waarvan rol en taken
hierboven zijn beschreven, spelen ook andere onderdelen
van de rijksoverheid een belangrijke rol als opdrachtgever
en/of meetneteigenaar. Opdrachtgever voor dit monitoringprogramma en daarmee ook voor het monitoringplan zijn
DG Ruimte en Water (IenM) en DG Natuur & Regio (EZ). Deze
organisaties zijn dan ook verantwoordelijk voor het (laten)
opstellen van het monitoringplan voor de KRM.
Directoraat-Generaal Ruimte en Water
DG Ruimte en Water (DGRW) van het ministerie van Infrastructuur en Milieu draagt onder andere bij aan duurzame
kwaliteit van de ruimtelijke inrichting en doelmatig gebruik
van het bodem- en watersysteem van de Noordzee. DGRW
is verantwoordelijk voor het integraal Noordzeebeleid
en daarmee voor de implementatie van onder andere de
KRM, de KRW, de richtlijn Marine Spatial Planning en de
beleidsvorming en samenwerking van de Noordzeelanden
in OSPAR. Daarmee is DGRW ook opdrachtgever voor de
monitoring die uit deze onderdelen van het Noordzeebeleid
voortkomt.

DG Natuur & Regio
Het DG Natuur & Regio (DGN&R), met name de directie
Natuur en Biodiversiteit (N&B) van het ministerie van
Economische Zaken, is systeemverantwoordelijk voor
natuur en biodiversiteit, en zorgt ervoor dat Nederland
voldoet aan haar internationale verplichtingen op het
gebied van biodiversiteit. De directie stimuleert dat
natuur een rol speelt bij afwegingen in het economisch en
maatschappelijk proces. Internationale overeenkomsten,
zoals de Convention on Biological Diversity (CBD) en de
EU-Biodiversiteitsstrategie voor 2020, geven de overheid
belangrijke kaders voor nationale en internationale
activiteiten. Daarmee is DGN&R ook verantwoordelijk voor
de borging van de monitoring die uit deze onderdelen van
het Natuur & Biodiversiteitsbeleid voortvloeit, waaronder
de monitoring voor de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn.
DGN&R is opdrachtgever van het programma van Wettelijke
Onderzoekstaken voor de Natuur (WOT Natuur & Milieu)
en verantwoordelijk voor de coördinatie en uitvoering
van dit programma. De WOT Natuur draagt zorg voor een
deskundige en betrouwbare uitvoering van de Wettelijke
Onderzoekstaken op het beleidsterrein Natuur, waaronder
de internationale natuurrapportages. Deze taken worden
uitgevoerd voor en gefinancierd door het ministerie van
Economische Zaken (EZ). Ook is DGN&R opdrachtgever van
de afdeling Natuurstatistiek van het Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS) en hoofdopdrachtgever van het Netwerk
Ecologische Monitoring (NEM).

rijkspartners en in afstemming met alle belanghebbenden.
Structurele langjarige monitoring ten behoeve van beheer
en beleid wordt ondergebracht in het MWTL en LMW.
Daarnaast voert RWS ook tijdelijke projectmonitoring uit
en levert kennis en advies aan rijkspartners over monitoring
die past bij de beleids- en informatiebehoefte, over landelijke meetnetten en over projectmatige gegevensinwinning.

Directie Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn (DAD)
De DAD van DG Agro van het ministerie van Economische
Zaken draagt zorg voor de vormgeving van duurzame
visserij op zee, kust- en binnenwateren, met inbegrip van
een duurzame aquacultuur. Verder voert de directie de
nationale en internationale visserijwet- en regelgeving uit.
De directie draagt zorg voor de implementatie en uitvoering
van Europese verordeningen voor het visserijbeleid en
coördineert de monitoring voor de Europese Datacollectieverordening. In dat kader is de DAD eindverantwoordelijk
voor de coördinatie en uitvoering van een programma van
Wettelijke Onderzoekstaken voor de visserij (WOT Visserij)
en daarmee ook eigenaar van dit meetnet.
Rijkswaterstaat (RWS)
Rijkswaterstaat is coördinerend beheerder van de Noordzee
en monitort de chemische, ecologische, hydraulische
(waterbeweging) en hydrografische (bodemeigenschappen)
kwaliteit van het watersysteem en de zeebodem, door middel van de MWTL (Monitoring Waterstaatkundige Toestand
des Lands) en het LMW (Landelijk Meetnet Water). RWS
reguleert en monitort als bevoegd gezag en gebiedsbeheerder het gebruik van de Noordzee en stelt voor het beheer
van de Noordzee als geheel, en de Natura 2000-gebieden
en KRM-gebieden in het bijzonder, beheer- en monitoringplannen op. Dat gebeurt in samenwerking met de relevante
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 53

54 |

Hoofdstuk 5 Gegevensinwinning

5.1 Inleiding
Deze stap in de monitoringcyclus van het KRM-monitoringprogramma behelst het daadwerkelijk bemonsteren,
meten, tellen of op andere wijze vergaren van gegevens.
De gegevensinwinning is het fundament voor alle verdere
acties in de monitoringcyclus en moet daarom voldoen aan
harde eisen van bruikbaarheid en betrouwbaarheid. De
gegevens moeten:
• onbetwist zijn
• voldoen aan de functionele eisen van alle indicatoren
waarvoor ze van betekenis zijn
• (internationaal) uitwisselbaar zijn tussen de nationale en
internationale meetnetten en databanken
• worden opgeslagen en (behoudens specifieke uitzonderingen) voor iedereen toegankelijk zijn, waardoor
meervoudig gebruik mogelijk wordt.
Het inwinnen van gegevens, in het bijzonder bij metingen
op zee met schepen of vliegtuigen, kan een kostbare
aangelegenheid zijn. Bij mariene monitoring is het daarom
van groot belang dat er wordt gestuurd op een zo efficiënt
mogelijke inwinning en uitvoering. De gegevensinwinning
levert uiteindelijk onbetwiste basisgegevens op.

5.2 Protocollen
Elke actie om gegevens in te winnen heeft een welomschreven doel. In het verlengde daarvan worden kwaliteitseisen
gesteld, waaraan de gegevens en daarmee ook de inwinning

van die gegevens moeten voldoen. Om de kwaliteit te
borgen, is voor iedere vorm van gegevensinwinning een
protocol opgesteld. Daarin is vastgelegd hoe de meting
en eventuele verwerkingen in het laboratorium moeten
worden uitgevoerd. Op deze wijze wordt de kwaliteit
geborgd van alle activiteiten die bij de gegevensinwinning
en het vastleggen van meetgegevens plaatsvinden.
Iedere activiteit voor de gegevensinwinning ten behoeve
van een parameter die bijdraagt aan een indicator, moet
zijn eigen protocol hebben. Waar dat nog niet het geval
is, wordt dit in orde gemaakt. Tot de relevante informatie
behoren in ieder geval beschrijvingen van:
• de aanduiding van het meetnet of de combinatie van
meetnetten
• de programma’s (beleidskaders) waarvoor de betreffende
parameter of indicator van belang is
• de te volgen meetmethode
• de meetlocaties (XY-coördinaten)
• de meetperioden en -frequenties
• de relevante metadata voor het verwerken van de meet‑
gegevens tot geïnterpreteerde informatie en rapportages.
De voorgeschreven werkwijzen voor het inwinnen van gegevens worden vastgelegd in protocollen. Deze zijn openbaar,
waardoor het proces transparant is en herleidbare gegevens
oplevert.
Wijzigingen in de informatiebehoefte en/of monitoringstrategie, die leiden tot veranderingen in de functionele
eisen, worden eenmaal per jaar verwerkt in de update

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 55

van het monitoringplan en indien noodzakelijk ook in de
protocollen.

5.3 Werkprocessen 			
		 gegevensinwinning
Zowel de onder 5.1 genoemde eisen als het naleven van de
protocollen moeten goed zijn belegd in de werkprocessen
van de gegevensinwinning. Monitoringactiviteiten
worden deels uitgevoerd door overheidsorganisaties, deels
door marktpartijen. In beide gevallen is sprake van een
opdrachtgever-opdrachtnemerverhouding. Volgens het
beginsel van systeemgerichte contractbeheersing ligt het
zwaartepunt van de kwaliteitsborging bij de uitvoerende
partijen. Dat vraagt om heldere specificaties (onder andere
via de protocollen) in het programma van eisen, en om
duidelijke toetspunten in de toegepaste systematiek.
Als uitvoerende partijen tevens meetneteigenaren zijn,
dragen zij de verantwoordelijkheid voor het onbetwist zijn
en het duurzaam opslaan van de data.

5.4 Taken en verantwoordelijkheden
Omdat de Noordzee vanaf 1 kilometer uit de kust niet
gemeentelijk of provinciaal is ingedeeld, vallen beleid en
beheer onder de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid.
Ook binnen 1 km uit de kust worden de monitoringtaken
onder verantwoordelijkheid van het rijk uitgevoerd. Binnen
de rijksoverheid zijn er verschillende samenwerkings‑
verbanden rondom beleid en beheer van de Noordzee die
hun doorvertaling kennen naar de inwinning van gegevens.
Het gaat hier om onderdelen van de ministeries van
Economische zaken, Infrastructuur en Milieu en Defensie.
In deze paragraaf volgt een nadere toelichting op de
onderdelen van deze departementen.
Directie Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn (DAD)
Zoals in 4.5 beschreven is de DAD meetneteigenaar van de
WOT Visserij. Gegevens worden ingewonnen voor de
Datacollectieverordening en deels voor eigen strategische
beleidsinformatie. De DAD voert de monitoring niet zelf uit,
maar geeft daarvoor opdrachten aan bevoegde instituten.
De DAD hanteert daarbij de systematiek van systeemgerichte
contractbeheersing ten behoeve van het waarborgen van de
kwaliteit van de inwinning.
DGN&R
Zoals in 4.5 beschreven stuurt DGN&R de WOT Natuur en
Milieu aan. Vanuit de WOT N&M vindt ook de monitoring in
het kader van het Trilaterale Waddenverdrag (TMAP) plaats.
DGN&R voert zelf geen monitoring uit, maar zet daarvoor

56 |

opdrachten uit bij bevoegde instituten of via het Netwerk
Ecologische Monitoring.
Netwerk Ecologische Monitoring (NEM)
Het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) is het samen‑
werkingsverband van overheidsorganisaties voor de
monitoring van de natuur in Nederland. Het doel is om de
verzameling van gegevens af te stemmen op de informatiebehoefte van de overheid. Het NEM volgt de trends en
de verspreiding van vrijwel alle belangrijke soortgroepen,
zoals vogels, vlinders en planten. Daarmee is het NEM de
ruggengraat van de monitoring van de terrestrische natuur
in Nederland. Voor een beperkt aantal indicatoren is ook de
KRM-monitoring, waaronder de monitoring van kust- en
zeevogels, afhankelijk van het NEM.
De meetnetten van het NEM worden in principe beheerd
door Particuliere Gegevensbeherende Organisaties (PGO’s).
Soms gebeurt dit samen met RWS en soms met de provincies. Het CBS verwerkt de gegevens tot natuurstatistieken.
Zo worden de natuur en de resultaten van het beleid op de
voet gevolgd.
In het NEM werken samen:
• het ministerie van Economische Zaken
• het ministerie van Infrastructuur en Milieu
• Rijkswaterstaat
• de provincies
• het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
• het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
EZ is hoofdopdrachtgever voor de NEM-monitoring.
Nederlands Hydrografisch Instituut (NHI)
Het Nederlands Hydrografisch Instituut (NHI) bestaat sinds
1 juli 1986 en is een samenwerkingsverband van de Dienst
der Hydrografie van de Koninklijke Marine en Rijkswater‑
staat, met als gemeenschappelijk belang een veilige,
gezonde en rendabele Noordzee. Dit NHI waarborgt hierbij
vooral efficiënte en gecoördineerde inzet van publieke
middelen, uniforme normen en standaarden, kennisuit‑
wisseling en innovatie op het gebied van zeebodemonderzoek, zeebodemmonitoring en nautische kartering.
Rijkswaterstaat
RWS is eigenaar van de meetnetten voor het overgrote deel
van de Noordzeemonitoring (als onderdeel van het MWTL)
en de projectmonitoring. RWS voert een deel van deze
monitoring ook in eigen beheer uit. Voor de monitoring die
zij niet zelf uitvoert, hanteert de organisatie de systematiek
van systeemgerichte contractbeheersing ten behoeve van
het waarborgen van de kwaliteit van de inwinning.
Daarnaast stuurt RWS het beheer en de inzet van de
rijksvloot aan. Voor het inwinnen van gegevens voor de
rijksoverheid wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van

schepen van de Rijksrederij en van andere rijksmiddelen die
al voor taken op de Noordzee worden ingezet, bijvoorbeeld
als het gaat om hydrografische, inspectie-, markerings- en
onderhoudswerkzaamheden. RWS heeft daardoor het over‑
zicht wanneer en waar welke monitoring- en andere activiteiten voor de rijksoverheid op de Noordzee plaatsvinden.
RWS krijgt dan ook de taak om tot een zo efficiënt mogelijke
combinatie van monitoringtaken voor de KRM met andere
werkzaamheden op zee én met monitoringwerkzaamheden
van onze buurlanden te komen. Dit leidt tot de grootst
mogelijke kosteneffectiviteit in de uitvoering van werkzaamheden op zee. Daarom wordt met het vaststellen van
dit KRM-monitoringprogramma ook de coördinerende rol
van Rijkswaterstaat in de uitvoering van werkzaamheden op
zee expliciet vastgelegd (zie hoofdstuk 8).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 57

58 |

Hoofdstuk 6 Gegevensontsluiting
en -verwerking

6.1 Inleiding
De KRM noodzaakt tot het bijeenbrengen van een enorme
hoeveelheid mariene data, waarvan een aanzienlijk deel
al wordt verzameld in bestaande meetnetten of projecten.
Voor de beoordeling van het mariene milieu voor de KRM
worden dus al bestaande data gebruikt. Op onderdelen
is aanvullende monitoring noodzakelijk. Het efficiënt
samenbrengen van deze datastromen vraagt om een
goed afgestemd proces dat is gericht op de ontsluiting en
verwerking van gegevens.

6.2 Ontsluitings- en verwerkings		 protocollen
De verschillende meetnetten maken bij de gegevens‑
inwinning hun ruwe metingen in het veld of in het
laboratorium geschikt om ze op te slaan als zogenaamde
(gevalideerde) basisdata. Controle op de kwaliteit van de
ingewonnen data is door de opdrachtgever belegd bij de
data-inwinner.
De basisdata geven stuk voor stuk een waarde aan, maar
bevatten nog geen informatie als antwoord op een
informatievraag. Informatie ontstaat pas na de twee stappen ontsluiting en verwerking.
Voor de ontsluiting van gegevens is het Informatiehuis
Marien aan zet. Om dit proces te stroomlijnen, is een
protocol Mariene Data ontwikkeld, dat als basis dient

voor de te gebruiken methodieken om data op te slaan en
beschikbaar te maken. Dit protocol staat op de website van
het IHM en is voor elke KRM-data-inwinner een kader dat
later probleemloze ontsluiting mogelijk maakt.
Het IHM ontsluit de KRM-data door uit de diverse bestanden
gegevens samen te voegen tot één basisdatabestand voor de
KRM. Dit bestand bevat alle data die voor de KRM relevant
zijn. Het IHM functioneert vervolgens als een verkeersplein
voor het in alle richtingen distribueren van gegevens. Bij
het ontsluiten doet het Informatiehuis Marien een beperkte
check op plausibiliteit. Deze check wordt voornamelijk
automatisch softwarematig uitgevoerd. Signaleert het IHM
onverklaarbare opvallende waarden in de data, dan koppelt
het die observatie terug naar de bronhouder (de datainwinner of diens opdrachtgever).
Het uitgangspunt is dat opgeslagen gegevens voor iedereen
toegankelijk zijn, behalve in situaties die bijvoorbeeld
privacy of sectorale belangen raken en waarvoor regelingen
zijn getroffen. Zo is voor onderdelen van de WOTmonitoring een beperkend juridisch kader vastgelegd.
Deze uitzonderingen moeten in de protocollen worden
beschreven.

6.3 Dataopslag
De bronhouders slaan data in verschillende stadia van
verwerking op: als losse ruwe ongevalideerde gegevens, als
losse gevalideerde gegevens (basisgegevens), als geaggregeerde gegevens (bijvoorbeeld de 90-percentielwaarden),

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 59

als data verkregen uit een correctieslag (bijvoorbeeld
toepassing van stroomgegevens op eutrofiëringsdata), of als
gegevens die zijn samengesteld uit meerdere verschillende
metingen (bijvoorbeeld voor indicatoren als habitat of
voedselweb). Behoudens privacygevoelige data geldt dat alle
data, gegenereerd met publiek geld, ook publiek toegankelijk moeten zijn.

6.4 Overzicht en selectie op maat
In zijn coördinerende en faciliterende rol heeft het Informatiehuis Marien ook in deze fase van de monitoringcyclus een
belangrijke taak.
• Het IHM stelt beschikbare data van alle bronhouders
in een overzicht- en selectietool beschikbaar aan alle
gebruikers met een informatievraag. De tool die daarvoor
wordt ontwikkeld, bevat een aantal filters waarmee uit
de veelheid van data precies die informatie kan worden
geselecteerd die relevant is voor een specifieke indicator
en/of voor een bepaalde rapportage. Van alle gegevens
zijn ook de metadata, zoals herkomst, locatie, tijdstip,
meetnet en gebruikte methode aangegeven. Dit is van
belang voor het opstellen van rapportages.
• Het IHM werkt bij de controle en het ontsluiten van
de gegevens nauw samen met het CBS dat indexen kan
berekenen voor complexe indicatoren.
Het IHM geeft naast de directe ontsluiting van gegevens met
zijn selectietool tevens een goed beeld van de omvang en
organisatie van alle Nederlandse monitoringinspanningen
en de aparte onderdelen ervan. Dit is van groot belang bij
het overleg met andere Noordzeestaten over de best mogelijke aansluiting op elkaars inspanningen. Zo kan worden
toegegroeid naar het einddoel van een geharmoniseerde
Noordzeemonitoringpraktijk. Naast de 32 indicatoren uit
het monitoringplan worden ook andere gegevens over
kenmerken van het mariene ecosysteem ontsloten, evenals
belastende en beïnvloedende factoren voor ander beleid of
voor beheertaken. Deze gegevens kunnen conform artikel 11
en Bijlage III van de KRM worden gebruikt voor de actualisatie van de initiële beoordeling van het ecosysteem, de
beschrijving van de goede milieutoestand en het bijstellen
van de initiële beoordeling in de volgende KRM-cyclus in
2018. Een overzicht van de wijze waarop deze gegevens
worden ingewonnen, is als bijlage 3 opgenomen bij het
KRM-monitoringplan.

6.5 Toetsing en beoordeling
De gegevens in het basisdatabestand worden gebruikt
om per indicator bijvoorbeeld indexen te berekenen of
trends vast te stellen. Zo ontstaat basisinformatie voor de
KRM-rapportage, die via de website van het IHM openbaar
60 |

is. Deze werkwijze biedt een eerste waarborg voor een
transparant en herleidbaar rapportageproces.
Vervolgens worden de indexen getoetst aan een norm of
maatlat en beoordeeld door experts die er per indicator
conclusies aan verbinden. Voor de KRM bestaan nog
geen beoordelingsniveaus zoals die bijvoorbeeld worden
toegepast voor de Kaderrichtlijn Water. Dit deel van de
KRM-monitoringcyclus is de komende jaren in ontwikkeling. Waar in OSPAR-verband gemeenschappelijke
indicatoren zijn benoemd of in ontwikkeling zijn, vindt
dit proces plaats in het kader van het Joint Assessment and
Monitoring Programme (JAMP). Doel is om in 2017 voor
deze gemeenschappelijke indicatoren een Intermediate
Assessment uit te voeren. De OSPAR-verdragspartijen die
tevens EU-lidstaat zijn, kunnen deze gezamenlijke beoordeling in 2018 opnemen in hun nationale rapportages over
de actualisatie van de initiële beoordeling. Dit draagt bij
aan meer internationale coherentie en efficiency in de
beoordeling van het mariene ecosysteem. In 2021 volgt
een integrale actualisatie van het OSPAR Quality Status
Report (QSR) van het Noordoost-Atlantische gebied. De
ervaringen die opgedaan worden met de eerste beoordeling
in 2018, zullen nationaal en Europees bijdragen aan het
verbeteren van harmoniseren van de beoordelingsniveaus.
Bij het toetsen en beoordelen wordt zover mogelijk het
DPSIR-model gebruikt. Dit betekent dat bij de beoordeling
van de resultaten rekening gehouden wordt met de drivers
(veranderingen in gebruik) en daarbij behorende druk‑
factoren. In bijlage 4 is opgenomen met welke drukfactoren
rekening moet worden gehouden bij de beoordeling van de
32 indicatoren uit de Mariene Strategie, Deel1.
Het KRM-monitoringprogramma biedt ruimte voor verdere
optimalisatie in de toekomst. Het proces dat moet worden
ingericht om nieuwe inzichten in de KRM-monitoring door
te voeren, begint met een overzicht van alle data die voor
het monitoringprogramma relevant zijn. In dit overzicht
zijn alleen meetnetten, locaties en meetperioden/momenten opgenomen die, voor zover nu bekend, data opleveren
die essentieel zijn voor de KRM-rapportage. Gedurende
het rapportageproces wordt het daadwerkelijk gebruik van
de data en de voor interpretatie benodigde aanvullende
gegevens bijgehouden. Deze informatie is de basis voor de
optimalisatie van het dataoverzicht en daarmee voor het
monitoringprogramma.
Het IHM heeft weliswaar en coördinerende rol, maar voert
de toetsing en beoordeling niet zelf uit. Eindverantwoordelijke voor toetsing en beoordeling is de desbetreffende
beleidsdirectie. De uitvoerende taken zijn belegd bij IenM
en EZ. Hieronder volgt een overzicht van waar de uitvoerende taken zijn belegd.

6.6 Taken en verantwoordelijkheden
Informatiehuis Marien
Het Informatiehuis Marien (IHM) is een samenwerkings‑
verband van de ministeries van Infrastructuur en Milieu,
Economische Zaken en Defensie. Het IHM maakt gebruik
van de kennis- en beheerstructuren binnen deze departe‑
menten en krijgt een coördinerende rol binnen de
monitoringcyclus voor de KRM. Dit monitoringprogramma
is het uitgangspunt voor het uitvoeren van deze taak. Het
IHM coördineert het afgesproken proces en signaleert
afwijkingen en risico’s. Het IHM heeft daarmee een centrale
positie:
-- als serviceverlener bij het vertalen van informatiebehoeften en achterliggende doelen naar een transparant en
openbaar overzicht van KRM-data
-- voor een geautomatiseerde check op plausibiliteit van
aangeleverde data
-- voor ontsluiting van de opgeslagen meetgegevens
-- als secretariaat voor het overleg op operationeel niveau
en de besluitvorming op directie-/bestuurlijk niveau.
Het IHM ontwikkelt en onderhoudt een centraal overzicht
van mariene meetnetten die toeleverend zijn aan de KRM.
Door dit centrale overzicht en de bijbehorende KRM-data te
ontsluiten, faciliteert het IHM het principe van eenmalige
gegevensinwinning en meervoudig gebruik.
Voor de KRM treedt het IHM verder op als gemandateerd
opdrachtgever voor het toetsen en beoordelen ten behoeve
van de beleidsevaluatie van de KRM en van assessments in
het kader van OSPAR.
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
Het CBS is de statistische autoriteit van de rijksoverheid en
heeft tot taak het publiceren van betrouwbare en samen‑
hangende statistische informatie waaraan de samenleving
behoefte heeft. Het CBS is verantwoordelijk voor de productie van nationale (officiële) én van Europese (communautaire) statistieken. Het CBS vervult ook een cruciale rol in
de be- en verwerking van natuurstatistieken van het NEM,
waaronder het uitvoeren van datavalidaties en het berekenen van indexen en trends. Het CBS werkt daarbij niet alleen
samen met andere overheidsinstellingen, maar ook met
PGO’s. Het CBS beschikt over een hoogwaardige statistische
productieomgeving, waarin statistische berekeningen en
bewerkingen geautomatiseerd plaatsvinden.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 61

62 |

Hoofdstuk 7 Rapportage

7.1 Inleiding
Volgens de monitoringcyclus volgt de rapportage op de stap
van gegevensontsluiting en -verwerking. Het gaat hier om
het daadwerkelijk overdragen of ter beschikking stellen van
gegevens of veredelde gegevens (informatie).
Op drie niveaus worden gegevens gerapporteerd:
1. basisgegevens (gevalideerde data)
2. gegevens verwerkt in indicatoren (KRM, art. 19.3 rappor­
tage KRM)
3. rapportages na toetsing en beoordeling (KRM, art. 17).
Feitelijk is de inhoud van de rapportage op het eerste
niveau het resultaat van de stap gegevensinwinning uit
de monitoringcyclus. De inhoud van de rapportages van
het tweede en derde niveau is het resultaat van de stap
gegevensontsluiting en -verwerking. Het is evident dat de
overdracht van de gegevens en informatie tussen deze
stappen van de monitoringcyclus al eerder plaatsvindt,
omdat de basisgegevens uit de inwinning nodig zijn om de
stap van ontsluiten en verwerken te kunnen zetten.
Volgens de KRM-systematiek worden de basisgegevens uit
de inwinning omgewerkt tot de indicatorinformatie voor de
art. 19.3-rapportage. Voor de zesjaarlijkse actualisatie van de
initiële beoordeling (KRM, art. 17) worden de verschillende
min of meer samenhangende indicatoren samengevoegd
tot grotere gehelen die iets zeggen over de toestand
van een bepaald aspect van het zeemilieu, de zogenaamde
descriptoren. Zo zijn er voor de descriptor ‘vissen’ vijf
indicatoren en voor de descriptor ‘vervuilende stoffen’
drie. De art. 17-rapportage moet antwoord geven op de

nationale mariene beleidsvragen die voor de KRM relevant
zijn. De rapportage bevat de beoordeling van het mariene
ecosysteem van het Nederlands deel van de Noordzee in
relatie tot de gestelde doelen die in samenhang de goede
milieutoestand beogen, en evalueert de effectiviteit van
genomen maatregelen. Uit deze rapportage haalt het
kabinet de informatie die leidt tot continuering, uitbreiding
of wijziging van beleid en informatiebehoefte, waarnaeen
nieuwe cyclus begint.
In figuur 4 wordt de opbouw van de verschillende rappor‑
tagevormen voor de KRM in beeld gebracht.
De reden waarom in de KRM-monitoringcyclus expliciet
aandacht wordt besteed aan het rapporteren en/of ter
beschikking stellen van gegevens, ligt in het feit dat de
KRM voorschrijft dat op elk van de drie niveaus de gegevens
reproduceerbaar en opvraagbaar moeten zijn.
Om dit te bewerkstelligen, moeten de gegevens en
informatie zogenaamd zijn ‘bevroren’, of is er een sluitend
versiebeheer. In ieder geval moet op elk moment inzichtelijk zijn op welke metingen de gegevens en informatie
betrekking hebben. Als broneigenaren de gegevens niet
‘bevriezen’, neemt het IHM die taak op zich.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 63

Figuur 4. Rapportageniveaus
Rapportage
art. 17

GMT 1

GMT 2

Toetsen en
beoordelen
Rapportage
art. 19.3

Indicator 1

Indicator 2

Indicator 3

Ontsluiten en
1e bewerking

Basisgegevens

Parameter 1

Parameter 2

Parameter 3

Parameter 4

Parameter 5

Inwinning &
validatie
Mariene systeem

7.2 Drie manieren van rapportage
Er zijn drie manieren van rapporteren te onderscheiden:
1. Directe actieve rapportage
2. Directe passieve rapportage
3. Indirecte rapportage.
Onder directe actieve rapportage wordt verstaan het direct
toesturen van de rapportage of reporting sheets aan de
beleidskern of de Europese Commissie. De voorkeursvorm
daarvoor is een elektronisch XML-bericht.
Onder directe passieve rapportage wordt verstaan dat de
gegevens of informatie ter beschikking worden gesteld
op een databaseportal of website, waar degene met de
informatiebehoefte zelf de informatie in de gewenste vorm
(XML) kan ophalen.
Indirecte rapportage staat voor het rapporteren via een
ander platform of via een verwijzing naar een andere
rapportage. Hierbij valt te denken aan rapportage via OSPAR
of het indirect rapporteren via de rapportage voor een
andere richtlijn, zoals de KRW of de Vogel- en de Habitatrichtlijn.
De Europese Commissie staat voor het rapporteren over de
getoetste en beoordeelde monitoringresultaten alle drie
rapportagemanieren toe.

7.3 Internationale afstemming
Voor de rapportage aan de Europese Commissie zijn in
Europees verband rapportageschema’s ontwikkeld. Om in
64 |

regionaal verband coherentie te bevorderen tussen de nationale monitoringprogramma’s heeft Nederland in OSPAR
bijgedragen aan de totstandkoming van een zogenaamd
‘roof report’ waarnaar landen in hun rapportage aan de
Commissie kunnen verwijzen. Tevens zijn binnen OSPAR
factsheets ontwikkeld die de regionale coherentie per
onderdeel van het nationale monitoringprogramma staven.

7.4 Rapportagemomenten
Rapportages aan beleidsverantwoordelijken
Om de voortgang in de richting van de goede milieutoestand te kunnen volgen en zo nodig te kunnen bijsturen, is
het van belang dat de beleidsverantwoordelijke departe‑
menten jaarlijks worden geïnformeerd over de (tussen)
resultaten uit het monitoringprogramma over de voortgang
op de (doel)indicatoren. Daarbij moet in ogenschouw
worden genomen dat voor bepaalde indicatoren de
monitoring niet jaarlijks plaatsvindt en dat de (lab)analyse
en verwerking van de monsters en gegevens uit de monitoring een aantal maanden nodig heeft voordat zij bruikbaar
voor deze rapportage zijn. De jaarlijkse rapportage wordt in
ieder geval ter beschikking gesteld aan de opdrachtgevers
van de KRM en aan Rijkswaterstaat als gebiedsbeheerder van
de Noordzee.
Verder is het van belang dat de KRM-, VR- en HR-rapportages
die worden opgesteld op grond van de richtlijnverplich‑
tingen, uiterlijk zes maanden voor de uiterlijke rapportage‑
datum aan de commissie, worden voorgelegd aan de
opdrachtgevers van de KRM en aan Rijkswaterstaat als
gebiedsbeheerder van de Noordzee.

Tabel 2. Rapportages aan beleidsverantwoordelijken
Rapportage

Wanneer

Leverancier

KRM-/VR- en HR-systeemvoortgangsrapportage

Jaarlijks
medio juli

Informatiehuis Marien

KRM art. 11. EC-rapportage monitoring‑
programma’s. Beschikbaar stellen gegevens en
informatie

15 april 2014

Informatiehuis Marien

KRM art. 9 EC-rapportage toetsing
eerste beoordeling en vaststelling goede
milieutoestand

15 april 2018

Informatiehuis Marien

KRM art. 13 EC-rapportage programma van
maatregelen

30 september 2015

IenM DGRW

Rapportage voor intermediate assessment
Ospar

1 juni 2016*

Informatiehuis Marien

KRM art. 10 Toetsing milieudoelen

15 april 2018

Informatiehuis Marien

Beschikbaar stellen gegevens en informatie
afkomstig van KRM art. 8-beoordeling

15 oktober 2018

Informatiehuis Marien

KRM art 18. Tussentijdse verslagen voortgang
maatregelen

31 december 2018

Informatiehuis Marien

VR art. 12-rapportage Vogelrichtlijn*

31 december 2018

Informatiehuis Marien voor data Noordzeedeel

HR art. 12-rapportage Habitatrichtlijn**

30 juni 2018

Informatiehuis Marien voor data Noordzeedeel

*

Deze datum is indicatief en afhankelijk van de nog nader te bepalen aanleverdatum in Osparverband.

**

Het gaat hier om het ter beschikking stellen van de aan de Noordzee gerelateerde gegevens voor de rapportage. De uiteindelijke rapportage is een landelijke
rapportage waar de Noordzee een beperkt onderdeel van is.

Tabel 3. Rapportages aan Europese Commissie
Rapportage

Wanneer

Verantwoordelijk

KRM art. 11-rapportage
Monitoringprogramma

15 oktober 2014 (art. 11.3)

IenM DGRW

KRM art. 13-rapportage programma van
maatregelen

31 maart 2016 (art. 13.9)

IenM DGRW

Toetsing eerste beoordeling en vaststelling
goede milieutoestand

15 oktober 2018 (art. 9.2)

IenM DGRW

Toetsing milieudoelen

15 oktober 2018 (art. 10.2)

IenM DGRW

KRM art. 18. Tussentijdse verslagen voortgang
maatregelen

31 december 2018

IenM DGRW

Beschikbaar stellen gegevens en informatie
afkomstig van art. 8-beoordeling

15 April 2019

IenM DGRW

VR art. 12-rapportage Vogelrichtlijn

31 december 2019

EZ DGN&R

HR art. 12-rapportage Habitatrichtlijn

30 juni 2019

EZ DGN&R

Toetsing monitoringprogramma’s

15 oktober 2020 (art. 11.3)

IenM DGRW

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 65

In Tabel 3 staan de formele rapportagemomenten op basis
van de KRM en VR en HR.
De rapportages zullen voor het overgrote deel op de actieve
directe wijze aan de Europese Commissie worden aangeleverd. Voor het beschikbaar stellen van de gegevens die
gebruikt zijn voor de KRM art. 8-beoordeling wordt passief
direct gerapporteerd. Deze gegevens worden op het portaal
van het Informatiehuis Marien beschikbaar gemaakt voor de
Europese Commissie. Om te voorkomen dat zaken dubbel
worden gerapporteerd, zal in de KRM-rapportage worden
verwezen naar de VR- en HR-rapportages of omgekeerd.

7.5 Taken en verantwoordelijkheden
Beleidsdirectoraten IenM en EZ
DGRW van IenM is primair beleidsverantwoordelijk voor de
implementatie van de KRM en eindverantwoordelijk voor
de verantwoording aan de Europese Commissie. DGRW
werkt op beleidsniveau voor de KRM nauw samen met DG
N&R van EZ.
DG N&R van EZ is op zijn beurt primair beleidsverantwoordelijk voor de implementatie van de Vogelrichtlijn en de
Habitatrichtlijn en de implementatie van Natura 2000 en
daarmee voor de verantwoording aan de Europese Commissie. DGN&R werkt op beleidsniveau voor de (mariene)
natuurwetgeving nauw samen met DGRW van IenM.
DG Agro van EZ is primair beleidsverantwoordelijk voor de
implementatie van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid
en eindverantwoordelijk voor de verantwoording aan de
Europese Commissie. DG Agro werkt op beleidsniveau voor
de (zee)visserij nauw samen met DGN&R van EZ en DGRW
van IenM.
De samenwerking tussen deze beleids-DG’s maakt het ook
vanzelfsprekend dat de hiervoor beschreven rapportages
aan de beleidsverantwoordelijken ter beschikking worden
gesteld aan zowel DGRW, DGN&R en DG Agro. Het is de
verantwoordelijkheid van de beleids-DG’s om op basis
van de ter beschikking gestelde gegevens en informatie
beleidswijzigingen door te voeren.
Rijkswaterstaat
Rijkswaterstaat is als rijksuitvoeringsorganisatie verant‑
woordelijk voor het (coördinerend) beheer van de
rijkswateren, waaronder ook het Nederlands deel van de
Noordzee. Rijkswaterstaat geeft daarbij uitvoering aan het
rijksbeleid op het gebied van onder andere natuur, ecologie,
waterkwaliteit en waterkwantiteit en ruimtelijke ordening.
Rijkswaterstaat stemt als coördinerend beheerder alle
beheer- en uitvoeringstaken af met het overige bevoegde
gezag op de Noordzee. RWS treedt namens de rijksoverheid
66 |

op als voortouwnemer bij het opstellen van de beheer‑
plannen op de Noordzee. Voor het beheer van de Noordzee
en de daarin gelegen KRM- en Natura 2000-gebieden is het
van belang dat de KRM-, VR- en HR- en GVB-rapportages
worden gedeeld met Rijkswaterstaat, zodat RWS ze kan
gebruiken bij de evaluatie van beheerplannen en de daarin
opgenomen maatregelen en andere beheervraagstukken,
bijvoorbeeld in het kader van de vergunningverlening.
Informatiehuis Marien
Het Informatiehuis Marien is primair verantwoordelijk voor
het (laten) opstellen en aan de beleids-DG’s beschikbaar
stellen van de KRM-rapportages en de aan de Noordzee
gerelateerde VR- en HR-rapportages. En ook voor het
permanent beschikbaar houden van de onderliggende data
op de IHM-website.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 67

68 |

Hoofdstuk 8 Governance

8.1 Inleiding
Beleid en beheer van de Noordzee vallen onder de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid. Ondanks het feit dat
het aantal partijen dat is betrokken bij dit monitoring‑
programma daardoor overzichtelijk is, zijn er verschillende
rollen, taken en verantwoordelijkheden te onderkennen,
die per stap in de KRM-monitoringcyclus ook weer kunnen
verschillen.
Binnen de rijksoverheid bestaat al een sterke inhoudelijke
verbondenheid tussen de verschillende beheer- en beleids‑
terreinen voor de Noordzee. Het gezamenlijk beheerplan
voor de Noordzee (thans het IBN 2015), bevat een uniform
afwegingskader voor de vergunningverlening. In het
beheerplan is ook de samenwerking tussen alle rijkspartijen
vastgelegd. Sinds een aantal jaren is bovendien sprake van
een sterke organisatorisch-operationele verbondenheid
voor de monitoring van de Noordzee. Rijksdiensten werken
op dit terrein samen, maken gebruik van elkaars monitoringprogramma’s en -gegevens, en bouwen samen verder
aan het Informatiehuis Marien.
Er is een toename van internationale verplichtingen die
voortkomen uit EU-beleid en internationale verdragen.
Daardoor ontstaat ook behoefte aan meer internationale
coherentie van beleid en beheer. Tegelijkertijd zijn er
bezuinigingen op de rijksbegroting. Departementen kijken
daarom nog meer dan voorheen naar mogelijkheden tot
samenwerken en het delen van elkaars faciliteiten. Om
in de informatiebehoefte te kunnen voorzien is het van

belang dat de monitoringcyclus gesloten blijft en dat alle
betrokken partijen bij iedere stap hun verantwoordelijkheid
nemen. In dit hoofdstuk wordt de borging van de cyclus als
geheel uiteengezet.

8.2 Borgen werking van de 		
		 monitoringcyclus
Zoals uit de beschrijvingen van de taken en verantwoordelijkheden in de vorige hoofdstukken naar voren is gekomen,
zijn er per stap in de monitoringcyclus verschillende
rollen, taken en verantwoordelijkheden te benoemen. Zo
zijn de beleidsdirecties verantwoordelijk voor het scherp
formuleren van het beleid en de daaraan gekoppelde de
informatiebehoefte. Beleid en uitvoering werken samen
aan de concretisering van informatiebehoefte in het
monitoringplan. Dit plan wordt ingepast in een meetnet
en de meetneteigenaar zorgt voor het voldoen aan de eisen
uit het monitoringplan. Bij het ontsluiten en verwerken
komt de inspanning uit de vorige stappen samen en wordt
de informatie ‘bevroren’ en omgewerkt tot de informatie
die voorziet in de behoefte. Om ervoor te zorgen dat de
monitoringcyclus gesloten blijft, zijn voor iedere stap in de
cyclus de taken en verantwoordelijkheden beschreven.
De rijksoverheid werkt op deze wijze op efficiënte wijze
samen, en hanteert daarbij het principe van eenmalige
inwinning en meervoudig gebruik van de beschikbare
gegevens. Het Informatiehuis Marien speelt een belangrijke
verbindende en coördinerende rol (zie figuur 5). Goede
afstemming aan het begin van de monitoringketen

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 69

voorkomt dubbel werk en maakt kostenefficiënte uitvoering
mogelijk, in combinatie met andere werkzaamheden
op zee. In lijn met deze ontwikkeling steunt de KRMmonitoring dan ook zoveel mogelijk op de bestaande
departementale meetnetten.
Veranderende beleidsdoelen en budgetten
De beleidsdoelen waarvoor deze departementale meetnetten in het leven zijn geroepen, kunnen veranderen. Ook
kan de verhouding tussen kosten en beschikbaar budget
wijzigen. Om in zo’n veranderingsproces zo kostenbewust
mogelijk te kunnen werken, moeten ook de extra kosten
worden meegerekend die een wijziging van een meetnet
voor andere rijkspartners met zich meebrengt. Diensten
die voor een ander departement worden uitgevoerd,
moeten daarom zoveel mogelijk met de daarbij behorende
financiële dekking in afspraken worden vastgelegd. Deze
zakelijke werkwijze zorgt ervoor dat bij ombuigingen met
alle relevante rijksbelangen rekening kan worden gehouden. Dit draagt bij aan de uitwerking van het principe één
rijksoverheid.

beter worden vergeleken en is het makkelijker om ook
operationeel te gaan samenwerken (bijvoorbeeld in de
werkvorm van Joint Programme Initiatives, die door de EC
wordt gefaciliteerd). Omwille van de vergelijkbaarheid kan
het nodig zijn de uitwerking van de KRM-indicatoren in het
monitoringplan in de loop van de jaren aan te passen.
Borging dekking informatiebehoefte
Er kunnen meerdere redenen zijn om een meetnet tussen‑
tijds te wijzigen. Te denken valt aan wijzigingen in zaken als
locaties, frequentie, methode of te meten parameters. Dat
verzwaart de noodzaak om de dekking van de informatiebehoefte voor de KRM-doelen en andere departementale
doelen goed te borgen. Veranderingen in de meetnetten
mogen geen ongewenste effecten hebben op de KRMrapportages aan de Europese Commissie en binnen andere
beleidskaders, zoals de KRW, de VR en HR en het GVB.
Borging gebeurt door:
• niet meer dan één keer per jaar te actualiseren
• met toepassing van een grondige effectenanalyse
• en een centrale rol van het Informatiehuis Marien.

Internationale ontwikkelingen
De behoefte aan samenwerking is er niet alleen bij de
rijkspartijen in eigen land, maar in toenemende mate
ook bij de ons omringende lidstaten in de Noordzeeregio.
Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en België
hebben veel interesse in intensivering van de operationele
samenwerking en het over en weer gebruiken van elkaars
faciliteiten en gegevens. Zo is het mogelijk de kosten nog
verder te drukken en ontstaat een beter inzicht in het
mariene ecosysteem en bedreigingen daarvan die zich niet
aan grenzen houden. Concreet zoeken Nederland en het
Verenigd Koninkrijk naar mogelijkheden voor gezamenlijke
monitoring of coördinatie van de inzet van materieel, dan
wel bilaterale samenwerking en gegevensuitwisseling op
het gebied van zeezoogdieren en zeevogels. Verder wisselen
Nederland en het Verenigd Koninkrijk de ervaringen en
de methoden uit voor de monitoring van bodemdieren,
pelagische habitats en exoten. Ook met België, Duitsland
en Denemarken zal Nederland het initiatief nemen om
operationele samenwerking en samenwerking op het
gebied van methoden en de uitwisseling van gegevens te
bewerkstelligen.

Actualiseren één keer per jaar
Een eerste maatregel om goede regie te kunnen houden
op (wensen tot) veranderingen in meetprogramma’s is
de afspraak om één keer per jaar het monitoringplan
te herzien. Die frequentie sluit aan op de praktijk in de
WOT Visserij, alle meetnetten van Rijkswaterstaat en het
Nationaal Ecologisch Meetnet (NEM).

Ontwikkelingen in de internationale samenwerking
kunnen aanleiding zijn om iets te veranderen in een
meetnet dat bron is voor de KRM-monitoring. Om internationale samenwerking te vergemakkelijken investeren
alle OSPAR-landen in de ontwikkeling van zogenaamde
gemeenschappelijke indicatoren. Deze indicatoren zijn een
nadere, internationaal eenduidig afgestemde uitwerking
van indicatoren uit de Mariene Strategieën van in OSPAR
samenwerkende landen. Door toepassing van common
indicators kunnen monitoringresultaten van OSPAR-staten

Centrale rol Informatiehuis Marien
Centraal faciliteren van het proces van effectanalyse maakt
het mogelijk het goede verloop van dit proces te bewaken.
Het Informatiehuis Marien heeft daarom een coördinerende
rol, en faciliteert daarbij als secretaris alle rijkspartijen die
gebruikmaken van mariene monitoring. In deze constructie
dient een rijksorganisatie die een wijziging wil doorvoeren
in een marien meetnet, een wijzigingsverzoek in bij het
Informatiehuis Marien. Het Informatiehuis Marien deelt het

70 |

Grondige effectanalyse
Een vaste cyclus voor het doorvoeren van veranderingen
maakt het ook noodzakelijk om in geval van een wijzigings‑
voorstel een procedure te doorlopen om de effecten van
de wijziging te kunnen beoordelen. Het principe van
eenmalige inwinning en meervoudig gebruik noopt alle
rijkspartijen die gebruikmaken van mariene monitoringinformatie ertoe om voor hun eigen organisatie na te gaan
of een voorgestelde wijziging (negatieve) invloed heeft op
het voorzien in hun eigen informatiebehoefte, in relatie tot
hun beleidsveld of beheertaken.
Het Informatiehuis Marien zal toetsen of het wijzigingsverzoek (negatieve) invloed heeft op de informatiebehoefte
voor de KRM.

Figuur 5. Borgingsproces KRM-monitoringcyclus

Wijzigingsvoorstel

IHM

Wijzigingsvoorstel kan
worden ingediend door
iedere meetneteigenaar,
beleidsdirectie of door IHM

Wijzigingsvoorstel
naar iedere
KRM partner

Impactanalyse KRM
partner voor eigen
informatiebehoefte
AFGEWEZEN

Impactanalyse
IHM voor KRM

Impactanalyse

IHM

BEZWAAR
GEEN BEZWAAR
Strategisch
overleg KRM

Indien nodig kunnen
geschillen op directeurenniveau worden besproken

GOEDGEKEURD
Aanpassing
KRM
Monitoringsplan

voorstel met alle betrokken rijkspartners en verzamelt en
verwerkt de reacties op het wijzigingsvoorstel.
Daarnaast analyseert het Informatiehuis Marien zelf de
impact van de voorgestelde wijziging op de informatie‑
behoefte voor de KRM. Op basis van de verzamelde reacties
van de rijkspartners en de eigen impactanalyse rapporteert
het informatiehuis aan de indiener van het wijzigingsverzoek of de wijziging zonder problemen kan worden
doorgevoerd, dan wel welke consequenties moeten worden
overkomen. Het Informatiehuis Marien krijgt daarmee een
signalerende en secretariële rol bij alle wijzigingen.

Als over wijzigingsvoorstellen geschillen ontstaan die niet
op medewerkersniveau in overleg zijn op te lossen, kan het
Informatiehuis Marien een strategisch overleg op directeurenniveau bijeenroepen om tot een besluit te komen. Dit
directeurenberaad bestaat in de kern uit de opdrachtgevers
van het Informatiehuis Marien (de ministeries van IenM
en EZ) en zal afhankelijk van de onderliggende casus met
andere belanghebbende directeuren worden uitgebreid.
Het Informatiehuis Marien vervult de secretarisrol voor het
strategische directeurenoverleg.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 71

Kwaliteitsbewaking door CBS
Een belangrijk product dat het CBS jaarlijks oplevert als
kwaliteitsbewaker van de NEM-meetnetten, is een rapport
over de ontwikkeling van de kwaliteit van de meet‑
programma’s. Het CBS heeft een belangrijke rol gespeeld in
de kwaliteitsbewaking van de statistische analyses die zijn
uitgevoerd voor de samenstelling van dit monitoringplan,
zoals weergegeven in deel B. De komende jaren wordt
gewerkt aan het organiseren van een vergelijkbare vorm van
kwaliteitscontrole op het KRM-monitoringplan als nu geldt
voor het NEM. Zo kan het CBS voor ieder monitoringplan
beoordelen in hoeverre de toeleverende meetnetten van het
KRM-monitoringprogramma de gestelde meetdoelen weten
te bereiken en op welke punten verbetering nodig is.
De kwaliteitsbeoordeling is een combinatie van:
• meetbare criteria (bijvoorbeeld het percentage soorten
dat goed in het meetprogramma zit)
• de expertkennis van de PGO’s, overheidsdiensten of
andere instituten die verantwoordelijk zijn voor de
uitvoering van de meetnetten.

8.3 Handig combineren met andere
		 werkzaamheden op zee door RWS
Rijkswaterstaat voert als gebiedsbeheerder van de Noordzee
inspectie- en handhavingstaken, monitoring, lodings‑
werkzaamheden, vaarwegmarkering en scheepvaartverkeersbegeleiding uit op zee. Rijkswaterstaat levert en
coördineert verder de scheepsinzet van de Rijksrederij voor
de gehele rijksoverheid en is dienstverleningsopdrachtgever
voor de Kustwacht. Dit maakt dat Rijkswaterstaat een
natuurlijke afstemmingspartner is en als spin in het web
fungeert binnen de rijksoverheid voor alle overheidstaken
en activiteiten op zee.
Rijkswaterstaat heeft de opdracht om de monitoringtaken
voor de KRM zo efficiënt mogelijk te combineren met
andere werkzaamheden op zee én met monitoringwerkzaamheden van onze buurlanden. Dit leidt tot de grootst
mogelijke kosteneffectiviteit wat betreft de uitvoering van
werkzaamheden op zee. Daarom wordt bij het vaststellen
van dit KRM-monitoringprogramma de coördinerende rol
van Rijkswaterstaat in de uitvoering van werkzaamheden op
zee expliciet vastgelegd.

8.4 Financiële dekking
De rijksuitgaven voor de implementatie van de Mariene
Strategie van 2012 tot 2020 zijn in totaal ongeveer 26 miljoen euro. De bedragen zijn al opgenomen in de meerjarenbegroting van de ministeries van Infrastructuur en Milieu en
72 |

van Economische Zaken. De uitgaven hebben alleen betrekking op datgene wat bovenop het huidige en voorgenomen
beleid en bestaande wettelijke verplichtingen nodig is om
de KRM te implementeren. Deze middelen zullen worden
ingezet op basis van nadere voorstellen die zijn gericht op
de uitwerking van de bodembescherming Friese Front en
Centrale Oestergronden, beleidsintensivering op het gebied
van zwerfvuil (inclusief microplastics), de ontwikkeling
van nieuwe indicatoren en kennisprogrammering en het
genereren van informatie uit het monitoringprogramma.
Het kabinet heeft met de vaststelling van de Mariene
Strategie Deel 1 voor de ontwikkeling van dit KRM-monitoringprogramma als randvoorwaarde gesteld dat het totale
pakket van monitoringverplichtingen op de Noordzee niet
duurder mag worden. Ingezet moet worden op de synergie
tussen de verschillende meetinspanningen, op innovatie en
op internationale samenwerking in de Noordzee-subregio.
Dit monitoringprogramma maakt optimaal gebruik van
de monitoring voor het bestaande beleid dat bijdraagt aan
de opgave voor de KRM, maar dat al binnen bestaande
wettelijke kaders vigerend is of wordt voorgenomen (zoals
KRW, Natura 2000, ASCOBANS, MARPOL). De kosten van
deze bestaande monitoring zijn niet in deze begrote
rijksuitgaven opgenomen. Uitzondering daarop zijn de
aanvullende uitgaven die zijn gerelateerd aan de invulling
van de nog ontbrekende monitoring voor de VR en HR
op het Nederlands deel van de Noordzee. De uitvoering
van deze monitoring is onder dit monitoringprogramma
gebracht. De kosten bedragen 750.000 euro per jaar en
worden voor gelijke delen opgevangen binnen de huidige
begroting voor de KRM bij de ministeries van IenM en EZ.
De monitoring omvat ook de nulmeting van benthos in
2015 in relatie tot het nemen van bodembeschermende
maatregelen in Natura 2000-gebieden, zoals bedoeld in de
motie-Geurts/Slob (Kamerstuk 32002-3 bij de behandeling
van de inwerkingtreding van de Natuurbeschermingswet
1998 in de Exclusieve Economische Zone).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 73

74 |

Deel B
KRM-monitoringplan
Van informatiebehoefte tot meetplan

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 75

76 |

Hoofdstuk 9 Monitoringplan

9.1 Inleiding
Het monitoringplan beschrijft de monitoringcyclus vanaf
informatiebehoefte tot en met meetplan. De opzet van het
monitoringplan weerspiegelt het pragmatische karakter van
de KRM. Gebruikmaken van al bestaand beleid (KRW, VR en
HR, OSPAR) impliceert immers dat de monitoring voor de
KRM aansluit bij de monitoringpraktijk die deel is van de
uitvoering van het bestaand beleid.
Paragraaf 9.2 beschrijft per clusters van indicatoren de
opeenvolgende stappen om te komen tot een uitvoerbaar
en betaalbaar meetplan. De indeling sluit aan bij de
beschrijving van milieudoelen en indicatoren in Deel 1
van de Mariene Strategie en volgt de descriptoren voor de
goede milieutoestand uit KRM Annex 1. De descriptoren
biodiversiteit, commerciële vis, schelp- en schaaldieren,
voedselwebben en zeebodemintegriteit zijn samen‑
genomen onder de noemer mariene ecosysteem. De indicatoren voor het mariene ecosysteem zijn onderverdeeld
in clusters voor soortgroepen, voedselwebben en habitats.
Startpunt voor het cluster van indicatoren is steeds de al in
Mariene Strategie Deel 1 gegeven trits: milieudoel, informatiebehoefte en indicator(en), gevolgd door een uitwerking
van de informatiestrategie, een overzicht van de functionele
eisen, de monitoringstrategie en tot slot het meetplan.
Niet alle groepen van samenhangende indicatoren zijn
even uitvoerig uitgewerkt. Monitoringinspanningen voor
indicatoren die al operationeel zijn, hebben immers minder
uitleg en onderbouwing nodig dan de keuzes en uitvoering

van nieuwe indicatoren. Indicatoren uit de al bestaande
praktijk worden dus wel genoemd, maar niet of slechts
summier verklaard.
Verder is een aantal indicatoren nog in ontwikkeling. Ze
komen niet gereed voor de eerste editie van het monitoringplan. Een voorbeeld daarvan zijn de gemeenschappelijke
OSPAR-indicatoren waarvoor nog verdere internationale
ontwikkeling en afstemming nodig is. Factoren die van
groot belang zijn voor de ontwikkeling van deze indicatoren
zijn in de desbetreffende paragrafen toegelicht.
Het in dit deel beschreven KRM-monitoringplan zal
jaarlijks in een digitaal geamendeerd supplement worden
geactualiseerd, aan de hand van de laatste ontwikkelingen
en inzichten op het gebied van indicatoren en hun meet‑
methoden. Een eerste complete en integrale herziening van
het KRM-monitoringprogramma zal plaatsvinden in 2020,
als onderdeel van de tweede KRM-cyclus 2018-2024.
Hoewel het monitoringprogramma zich primair richt op
de 32 indicatoren uit de Mariene Strategie Deel I, wordt
voor de duiding van de resultaten ook gebruikgemaakt
van een aantal ondersteunende parameters, die standaard
deel uitmaken van de bemonstering (zoals temperatuur,
zuurgraad, geleidendheid, saliniteit en opgelost zuurstof ).
Verder zal ten behoeve van de integrale herziening van
de Mariene Strategie in 2020 en de volgende beoordeling
van de milieutoestand in 2017-2018 ook gebruik worden
gemaakt van informatie uit de monitoring en registraties
ten behoeve van onderzoek of andere wettelijke kaders en
beleidsvelden. Hieronder vallen onder meer de informatie

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 77

over de visserijintensiteiten en scheepvaartintensiteiten op
het Nederlands deel van de Noordzee, informatie op het
gebied van microbiële ziekteverwekkers uit de rijks‑
monitoring voor de Zwemwaterrichtlijn, de scheepvaart‑
intensiteitsmonitoring ten behoeve van de verkeersveiligheid voor de zeevaart en de bathymetrische informatie uit
de hydrografische metingen. In bijlage 3 is de herkomst van
gegevens over de kenmerken en drukfactoren, opgesomd

in bijlage III van de KRM, weergegeven. In bijlage 4 is verder
opgenomen met welke drukfactoren rekening moet worden
gehouden bij de beoordeling van de 32 indicatoren uit de
Mariene Strategie, Deel1.
Hieronder staat een refentietabel die overzicht geeft van de
32 indicatoren uit de Mariene Strategie, Deel1, waarvoor de
monitoring in dit monitoringplan wordt uitgewerkt.

Tabel 5. Quick reference voor alle indicatoren
Descriptor/indicator

Relevante meetnetten

Parameters

Gebied

1. Benthos

Bodemfauna Noordzee (MWTL)

Het aantal individuen, de individuele lengte (alleen grotere
soorten of exemplaren van
een soort, zoals tweekleppige
schelpdieren) en de biomassa

Friese Front, habitat typen
H1110B, H1110C en H1170,
Oestergronden en Zuidelijke
Bocht

Sterfte per leeftijdcategorie
0- en 1-jarige tong en schol
en garnalen in de continentale
kustgebieden van de Noordzee
en aangrenzende estuaria

Noordzee

Monitoring schelpdierbestanden (WOT)

2, 3, 4 en 6. Commerciële vis,
schaal- en schelpdieren

ICES-schattingen over de sterfte per leeftijdscategorie en paaibestanden
Makreel en horsmakreel ei-surveys
Akoestische surveys blauwe wijting

Aantal haringlarven
Haring-echosurveys (NHAS)
International Bottom Trawl Surveys

Jaarklassterkte van tong en
schol op 1-, 2- en 3-jarige
leeftijd

Beam Trawl Survey
Demersal Young Fish Survey

Lengte- en leeftijdsamenstelling van bestand blauwe
wijting

Platvissurveys-SNS
Kwetsbare soorten (haaien en roggen)

Lengte en/of leeftijd van aangevoerde vis
Schattingen paaibestand
Visserijonafhankelijke schat‑
tingen van de dichtheid van
commerciële soorten, waar‑
onder tong en schol
Voorkomen kwetsbare soorten

5. Vissen

Actieve vismonitoring
Ankerkuilbemonste-ring
Beam Trawl Survey
Demersal Young Fish Survey
International Bottom Trawl Survey
Oeverbemonstering IJsselmeer en Markermeer
Passieve Monitoring (PASMON)
Registratie migrerende en diadrome vis

78 |

Haaien en roggen, vissoorten
met een langdurige negatieve
trend en trekvissen

Noordzee
Binnenwater (trekvissen)

Descriptor/indicator

Relevante meetnetten

Parameters

Gebied

Alle soorten, deel monitoring
is specifiek gericht op zeeeenden

Kustzone en NCP

Walvisachtigen op soortniveau
geregistreerd

NCP

Platvissurveys-SNS
Survey IJsselmeer en Markermeer
Discards-waarnemerprogramma
Discards-zelfbemonsterings-programma.
7. Vogels

Tellingen vogels & zeezoogdieren NCP
Boottellingen NCP
Aanvullende zeetrektellingen

8. Zeezoogdieren

Tellingen vogels & zeezoogdieren NCP
Monitoring zeehonden Delta
Gecombineerde telling Provincie Zeeland/
MWTL zeezoogdieren Voordelta

Voordelta
Waarnemingen gewone en
grijze zeehond
Gestrande walvisachtigen

EU survey SCANS en SCANSII walvisachtigen
Nederlandse strandingennetwerk

Incidentele bijvangst zee‑
zoogdieren

De Noordzee, Kattegat,
Skagerrak, de westelijke
Oostzee, Het Kanaal en de
Keltische zee
Nederlandse stranden

Zeehondentellingen Waddenzee

Waddenzee

Discardbemonstering op hektrawlers

Noordzee

9. Demografische kenmerken

Zie 5, 7 en 8

Zie vissen, vogels en zee‑
zoodieren

Noordzee

10, 11 en 12. Voedselwebben

ICES-data over Noordzeeregio

Lengte-frequentieverdeling
in IBTS

Noordzee

Bestandsopnamen op zee (WOT-05 Visserij‑
onderzoek EL&I)
International Bottom Trawl Surveys

Populatieomvang zeevogels,
zeezoogdieren en haaien en
roggen als toppredatoren
Schatting bestand haring,
sprot, kabeljauw, schelvis,
wijting, kever

13, 14, 15 en 16. Zeebodem‑
integriteit

Bodemfauna Noordzee

Beroering zeebodem door
visserij en of zandwinning

Noordzee

Monitoring schelpdierbestanden
Vissserijstatistiek

Aantasting benthos door
bodemberoering

Overzicht zandwinning
17, 18 en 19. Exoten

International Bottom Trawl Surveys

Aantal exoten en nieuwe
exoten

Noordzee

Beam Trawl Survey
Demersal Young Fish Survey
Platvissurveys-SNS
Bodemfauna Noordzee (MWTL)
Monitoring schelpdierbestanden

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 79

Descriptor/indicator

Relevante meetnetten

Parameters

Gebied

20, 21 en 22. Eutrofiëring

MWTL-meetnet oppervlaktewater
(chemische stoffen in water)

• DIN en DIP worden in
gefiltreerde watermonsters
bepaald
• Kwantitatieve determinatie
phaeocystis
• Vaststellen lokaal zuurstofgebrek d.m.v. verticaalmetingen
• MWTL-meetnet oppervlaktewater (chemische stoffen
in water)

MWTL-punten Noordzee voor
oppervlaktewater
MWTL-meetpunten Noordzee
voor oppervlaktewater

23, 24, 25 en 26. Vervuilende
stoffen

• Vervuilende stoffen:
• concentraties van vervuilende polaire
stoffen
• concentraties van vervuilende apolaire
stoffen in biota
• imposex en intersex: effecten van TBT
• het percentage met olie besmeurde aan‑
gespoelde vogels

Meetnet JAMP bot (chemische
stoffen in biota)

Voor bot en mariene slak:
Hollandse kust

Onderzoek mariene slak
(alikruik, fuikhoorn)

Voor aangespoelde met olie
besmeurde vogels: Nederlandse stranden

27, 28, 29 en 30. Vervuilende
stoffen in vis en andere visserijproducten

Monitoring contaminanten in Nederlandse
vis en visserijproducten

(zware) metalen, bestrijdingsmiddelen, dioxines, dioxineachtige en indicator PCB’s,
BFR’s en PFAS’s

Noordzee

31 en 32. Zwerfvuil

OSPAR Beach litter Monitoring Programme

Aantallen objecten (<50 cm)
per 100 meter strand en aantal
objecten (>50 cm) per 1000
meter strand

Nederlandse stranden
Terschelling, Bergen, Noordwijk en Veere.

Monitoring and assessment
of the proportion of oiled
Common Guillemots from
beached bird surveys in The
Netherlands

Daarnaast zijn er in de Mariene Strategie nog twee indica‑
toren voor onderwatergeluid gedefinieerd die in een
separaat onderzoeksprogramma nader worden uitgewerkt.

Tabel 6. Indicatoren onderwatergeluid
Descriptor/indicator

Relevante meetnetten

Parameters

Gebied

O1 Onderwatergeluid

-

Spreiding in tijd en plaats van
luide impulsgeluiden met een
lage of middenfrequentie

Noordzee

O2 Onderwatergeluid

-

Ononderbroken geluid met
een lage frequentie

Noordzee

80 |

9.2 Van informatiebehoefte naar
		 meetplan
Dit hoofdstuk is opgebouwd uit afzonderlijke paragrafen
per cluster van indicatoren. Deze onderdelen hebben een
gelijke structuur (doelen > informatiebehoefte > infor‑
matiestrategie > functionele eisen > monitoringstrategie
> meetplan). Dit is de standaardaanpak binnen het rijk om
vanuit de beleidsbehoefte (informatiebehoefte) te komen
tot een meetplan.
De paragrafen vertonen soms grote verschillen qua omvang
en detailniveau. De belangrijkste oorzaak ligt in het sterk
uiteenlopende karakter van de descriptoren. Een andere
reden is het feit dat een deel van de gebruikte indicatoren
al operationeel is (bijvoorbeeld binnen de kaders van KRW,
VR, GVB en OSPAR), terwijl andere indicatoren nog worden
ontwikkeld en daarom meer toelichting nodig hebben.

9.2.1 Benthos (bodemdieren)
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
• Verbetering van de omvang, conditie en verspreiding van
populaties langlevende en/of kwetsbare (voor fysieke
beroering gevoelige) benthossoorten.
• Daarnaast hebben bodemdieren een belangrijke plaats in
de doelen voor voedselwebben (zie 9.2.5) en habitats (zie
9.2.6).
Indicatoren
1 Geaggregeerde indicatoren voor verspreiding, voorkomen
en conditie van representanten van langlevende en voor
bodemberoering gevoelige benthossoorten en biogene
structuren

De indicator is niet alleen gebaseerd op de KRM, maar ook
op de HR (zie hoofdstuk 1). Voor de HR zijn bodemdieren
onderdeel van de ‘structuur en functie’ van de habitattypen.
De aanwezigheid en verspreiding van bodemdieren zegt
iets over de aanwezigheid, de verspreiding en de kwaliteit
van habitats. Deze indicator wordt ook gebruikt voor het
bepalen van de mate van herstel van de bodemleefgemeenschap en daarmee ook voor het bepalen van de effectiviteit
van de te nemen maatregelen.
Uitwerking informatiestrategie
De monitoring richt zich op de informatiebehoefte die volgt
uit zowel de HR als de KRM. Beide richtlijnen beschermen
de bodemhabitat van de zee.
KRM
De aanwezigheid, verspreiding, dichtheid en demografische
samenstelling van specifieke soorten bodemdieren geven

informatie over de kwaliteit van habitats. In het geval van
organismen die biogene substraten vormen, levert dit
ook informatie op over de aanwezigheid en verspreiding
van deze specifieke habitats. Het monitoringplan moet
zo zijn ingericht dat het inzicht biedt in de verandering in
de aanwezigheid en verspreiding van de indicatorsoorten.
Gegevens over dichtheden en grootteverdeling worden mee
verzameld. In OSPAR-verband en in het elektronische rapportageformat voor de Europese Commissie wordt benthos
onder ‘habitats’ gerapporteerd, in aanvulling op wat in dit
monitoringplan onder ‘habitats’ wordt beschreven.
Habitatrichtlijn (HR)
Informatie over de indicator voor bodemdieren wordt
gebruikt voor drie structurele informatiebehoeften: de
landelijke EU-rapportage, de gebiedsrapportage aan de EU
(Natura 2000-gebieden) en voor het opstellen/evalueren
van beheerplannen. Voor de landelijke rapportage moet
uit de monitoring blijken in hoeverre de gunstige staat van
instandhouding van een habitattype wordt of is bereikt en
behouden blijft. Op het niveau van een Natura 2000-gebied
(voor gebiedsrapportage en beheerplannen) moet worden
aangetoond in hoeverre de instandhoudingsdoelstelling
van een habitattype wordt of is gehaald.
Elk van deze niveaus vraagt een bepaald detailniveau van de
informatie in ruimte en tijd. Het voorliggende monito‑
ringplan kiest een ruimtelijke dekking die toereikend is
voor alle drie de informatiebehoeften. Dat betekent dat het
monitoringplan zó moet zijn ingericht, dat het inzicht biedt
in
-- landelijk: de gemiddelde landelijke verspreiding van
‘typische soorten’, op basis waarvan kan worden
vastgesteld dat de soort landelijk niet is uitgestorven of
dreigt uit te sterven
-- Natura 2000-gebied: het aantal aanwezige ‘typische
soorten’ en een eventuele verandering in dat aantal
-- beide: de ontwikkeling van de kenmerken van een goede
‘structuur en functie’ van het habitattype, bijvoorbeeld
door een verandering in het aantal en/of de verspreiding
van indicatorsoorten.
Geaggregeerde indicator
Het milieudoel vraagt om een trendbepaling: monitoring
moet duidelijk maken of in de loop van de tijd verbetering
optreedt en in welke mate dit gebeurt. Een geaggregeerde
indicator hiervoor moet nog worden ontwikkeld. De
nulmeting en de eerste tranche van de monitoring richten
zich op de typische soorten en een set van indicatorsoorten.
De resultaten van deze monitoring zullen leiden tot een
algemene beoordeling van de staat van instandhouding
van de bodemdiergemeenschap. In internationaal verband
zal naar verwachting binnen drie jaar een geaggregeerde
indicator worden ontwikkeld die het mogelijk maakt om
gelijksoortige bodemgemeenschappen internationaal te
vergelijken.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 81

De geselecteerde soorten zijn weergegeven in bijlage 1. Bij
de selectie golden de volgende eisen:
-- de aanwezigheid en/of de populatieontwikkelingen van
de indicatorsoort zijn goed te volgen met een monitoringprogramma en
-- de indicatoren gezamenlijk geven een goed beeld van
1) de structuur en functie van de habitat, 2) de mate van
fysieke verstoring/ bodemberoering en 3) de mate van
herstel van de habitat na het wegnemen of verminderen
van de fysieke verstoring/ bodemberoering en/of
-- de soort is een karakteristieke of exclusieve ‘typische
soort’ voor een habitattype van de Habitatrichtlijn.

2000 (HR)-gebieden, de KRM-bodembeschermingsgebieden
en een gebied zoals de Zuidelijke Bocht.
Het minimaal aantal vereiste meetlocaties is bepaald op
basis van statistische analyse. Daarbij is uitgegaan van het
minimaal aantal meetpunten dat nodig is om uitspraken te
kunnen doen over de landelijke ontwikkeling van de onder
KRM en HR beschermde habitats. Ook moet er voldoende
informatie zijn om uitspraken te doen over de ontwikkeling binnen de bodembeschermingsgebieden en over de
effectiviteit van de beheermaatregelen.

Functionele eisen

Vanwege kostenefficiëntie sluit het monitoringplan zo veel
mogelijk aan bij de bestaande monitoringprogramma’s.
Monitoringleemtes kunnen worden gevuld door uitbreiden
van het MWTL-benthosmeetnet, het betrekken van aanvullende informatie uit de WOT-Visserij schelpdiersurveys, en
door aanvullende gebiedsmonitoring. De meetlocaties zijn
alle aanvullend op bestaande meetnetten in de kustzone en
de EEZ.

Er gelden geen geregistreerde kwaliteitseisen voor de
monitoring van bodemdieren en biogene structuren. Het
voorliggende monitoringplan neemt op basis van trefkans
minimaal een 50 procent-verandering in ruimtelijke
verspreiding waar tussen twee meetmomenten, met een
betrouwbaarheid van 95 procent. Op basis van deze gekozen
methode, met de hieronder genoemde ruimtelijke en
temporele dekking, zal in 80 procent van de gevallen de
conclusie naar verwachting juist zijn.
Ruimtelijke en temporele dekking
Eens in de zes jaar, bij de actualisering van de initiële beoordeling (KRM art. 8) in de Mariene Strategie of een daaraan
voorafgaande gezamenlijke OSPAR-beoordeling, moet
het mogelijk zijn in de vastgestelde indicatoren eventuele
trends over een periode van twaalf jaar te beoordelen. Aan
de hand hiervan moet ook kunnen worden bepaald of de
gestelde milieudoelen worden bereikt en of uiteindelijk de
goede milieutoestand is bereikt of behouden.
De KRM en de HR schrijven niet voor met welke ruimtelijke
en temporele dekking monitoring vereist is.
In de rapportage van de initiële beoordeling worden in het
Nederlandse deel van de Noordzee zes ‘meest voorkomende
habitats’ op EUNIS-3 niveau onderscheiden. Onder ‘bijzondere habitats’ zijn de Natura 2000-gebieden in de Noordzee
gerapporteerd. Daarnaast zijn de KRM-zoekgebieden
voor bodembescherming gerapporteerd als ‘habitats die
speciale aandacht verdienen’. Voor elk van deze habitats
zijn benthosgegevens nodig voor beoordeling van de
ontwikkeling van de kwaliteit van deze habitats. De EUNIS-3
habitats dekken de totale oppervlakte van het Nederlandse
deel van de Noordzee. De andere gerapporteerde habitats
overlappen de EUNIS-3 habitats. Door bemonstering van de
HR-gebieden en de KRM-zoekgebieden voor bodembescherming komen gegevens beschikbaar over de meeste EUNIS-3
habitats Dit is niet het geval in de Zuidelijke Bocht. Voor
voldoende ruimtelijke dekking van het monitoringplan
moeten bodemdieren worden bemonsterd in de Natura

82 |

Monitoringstrategie

Nulmeting en eerste tranche van de monitoring
Bij de inwerkingtreding van bodembeschermende maatregelen wordt de begintoestand bepaald van de onder
de KRM en HR beschermde gebieden. Deze nulmeting
wordt ingepast in het bestaande benthosmeetnet (MWTL)
en richt zich op representanten van langlevende en voor
bodemberoering gevoelige bodemdieren (‘typische soorten’
en indicatorsoorten). Ook de metingen in de eerste tranche
van de monitoring richten zich op deze dieren. Op basis van
de gegevens die worden ingewonnen zal periodiek worden
bepaald of bijstelling van het aantal meetpunten nood‑
zakelijk is om in de informatiebehoefte te voorzien.
De eerste tranche van de monitoring richt zich niet op de
zeldzame noordkromp en de biogene structuren. Over‑
weging hierbij is dat de vorming van substantiële populaties
noordkrompen en biogene structuren minimaal zal zijn
zolang er bodemberoerende visserij plaatsvindt.
Op basis van veranderingen in verspreiding (en indien
mogelijk abundantie) van indicatorsoorten wordt de toestand van de habitat, het doelbereik en de effectiviteit van
de maatregelen beoordeeld. Aanvullend worden alle andere
in de individuele monsternames aangetroffen soorten
geregistreerd, waaronder de voor habitattypen typische
soorten. Bij elke monstername wordt zo mogelijk en
indien relevant van elke soort (ook niet-indicatorsoorten)
geregistreerd:
-- het aantal individuen
-- de individuele lengte (alleen grotere soorten of grotere
exemplaren van een soort, zoals tweekleppige schelp‑
dieren)
-- de biomassa.

Ruimtelijke en temporele dekking
Op basis van statistische analyse is bepaald hoeveel
monsters van welk type er per te beoordelen habitat nodig
zijn (zie specificatie in tabel 7). Waar relevant is hierbij ook
rekening gehouden met het voorkomen van onderscheidbare bodemlevensgemeenschappen binnen die habitats
en zones met gerichte bodembeschermingsmaatregelen.
Binnen deze gebieden zijn de meetlocaties willekeurig ver‑
deeld (stratified random sampling). Daarnaast zijn met het oog
op de continuïteit en de mogelijkheid tot vergelijking met
in het verleden verzamelde gegevens een aantal boxcorer be‑
monsteringen uit het MWTL behouden (rest NCP in tabel 7).
Uit onderzoek is gebleken dat het enige jaren duurt voordat
een bodemlevensgemeenschap herstelt nadat de drukfactor
bodemberoering is weggenomen3. Het kabinet kiest daarom
voor een meetritme van eens per drie jaar. Op basis van de
ingewonnen gegevens wordt geëvalueerd of de ruimtelijke
dekking voldoet om in de informatiebehoefte te voorzien.
Een dergelijke evaluatie van het meetplan zal elke zes jaar
(in het ritme van de beleidscyclus van de Mariene Strategie)
worden uitgevoerd. Indien nodig wordt het meetplan
bijgesteld.
Methode
Niet elk meetinstrument kan in elke habitat worden
gebruikt. Ook kunnen niet met elk meetinstrument alle
grootteklassen van bodemdieren worden bepaald.
Het monitoringplan voor bodemdieren maakt daarom
gebruik van verschillende meetinstrumenten:
-- boxcorer: geschikt voor de kleinste indicatorsoorten in
fijn sediment
-- bodemschaaf: geschikt voor de grotere indicatorsoorten
in fijn sediment (vanaf 5 mm)
-- bodemhapper: geschikt voor grof sediment (zoals grind)
-- video: geschikt voor soorten geassocieerd met riffen van
open zee.
Meetplan
Dit is de concrete uitwerking van de monitoringstrategie,
gelet op de functionele eisen. Zie tabel 7.
Met deze meetinspanning wordt voldoende informatie
verzameld om uitspraken te doen over de landelijke ont‑
wikkeling van de onder KRM en HR beschermde habitats.
Ook levert het meetplan voldoende informatie op om
uitspraken te doen over de ontwikkeling binnen de

bodembeschermingsgebieden en over de effectiviteit van de
beheermaatregelen.
Ontwikkelingen
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 multimetrische indices voor
bentische habitats vastgesteld als gemeenschappelijke indicator voor de habitats van het gehele Noordwest-Atlantisch
gebied. Deze indicator zal naar verwachting in 2015 door de
Noordzeelanden in samenwerking worden overgenomen.
De indicator maakt het mogelijk om de toestand van gelijksoortige bodemleefgemeenschappen op regionaal niveau te
vergelijken en sluit aan bij de methoden die onder de KRW
in gebruik zijn voor de beoordeling van benthos. Daarnaast
heeft de typische soortensamenstelling de status gekregen van
‘geprioriteerde kandidaat-indicator’. Dat houdt in dat hij
over één tot twee jaar als gemeenschappelijke indicator kan
worden vastgesteld. Deze laatste indicator omvat naast ‘typische soorten’ conform de Habitatrichtlijn ook een selectie
van soorten die gevoelig zijn voor fysieke bodemberoering.
Afhankelijk van wanneer deze OSPAR-ontwikkeling tot
resultaat leidt kunnen deze indicatoren bijdragen aan het
OSPAR Intermediate Assessment in 2017 en wordt zo nodig
het Monitoringplan in 2016 aangepast voor de indicator (15)
indices voor de samenstelling van bodemleefgemeenschappen (zie
ook onder habitats). Hierbij moet worden aangesloten bij
de eisen van de Habitatrichtlijn.
Voor een deel van de monitoring van benthos wordt een
innovatieve bemonsteringsmethode toegepast die door
Nederlandse onderzoeksinstituten is ontwikkeld. De
toepassing van deze ‘deep dragging dredge’ levert aanzienlijke
efficiency op, doordat de bemonstering sneller kan worden
uitgevoerd en statistisch een hogere betrouwbaarheid
heeft dan de gangbare methode. Het samenbrengen en
waar mogelijk afstemmen van monitoringprogramma’s
in de gehele Noordzee is onderwerp van een door Europa
medegefinancierd project (JMP NS/CS4). Dit project levert
voorstellen voor coherente en efficiënte benthosmonitoring. Op grond van kennis over de ruimtelijke spreiding
van benthos in relatie tot de fysieke gesteldheid van de
zeebodem kan de monitoring effectiever worden ingericht.
In OSPAR wordt deze kennis gedeeld en versterkt (in de
OSPAR Science Agenda) ten behoeve van het Intermediate
Assessment in 2017.

3

De hersteltijd verschilt per soort en hangt onder andere af van de reproductiesnelheid en de aanwezigheid van bronpopulaties in de (directe)
omgeving. Het kan daardoor tien tot zelfs tientallen jaren duren voordat een bodemleefgemeenschap zich volledig heeft hersteld in een nieuw
evenwicht.

4

Project ‘Towards a joint monitoring programme for the North Sea and the Celtic Sea’, ENV/PP 2012/SEA Het consortium bestaat uit 18
instanties, die verantwoordelijk zijn voor de mariene monitoring in 9 landen. Looptijd: 31 oktober 2013 – 31 maart 2015.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 83

Tabel 7. Overzicht van het aantal monsterlocaties ter bepaling van de toestand, per meetinstrument per
(deel)gebied en, indien van toepassing, per habitattype.
Relevante meetnetten
Habitat/gebied
H1110B

H1110C

Boxcorer
Voordelta
Vlakte van de Raan
Noordzeekustzone
overige kustzone

Klaverbank

Oestergronden

Centrale oestergronden
overige oestergronden

Bodemschaaf

totaal

16
8
16
16
56

83 (*)
39 (78)
66 (132)
77
265 (210*)

totaal

20
2
22

14 (63)
2
16 (63)

Doggersbank
overige Doggersbank

H1170

Bodemhapper

17 (42)

totaal

16 (39)

18
24
42

12
0
12

Friese Front

Friese Front

9

15

Zuidelijke Bocht

Bruine Bank

7

9

Rest NCP

overige offshore
overige: Klaverbank

27
1
28

0
0
0

totaal

Video

Tussen haken het aantal monsterlocaties inclusief monitoring ter bepaling van de effectiviteit van de bodembeschermingsmaatregelen.
Aantallen zijn gebaseerd op Wijnhoven et al. (2013), Troost et al. (2013) en Van Kooten (2013).
* Voor de Voordelta wordt aangesloten bij het aantal dat voortkomt uit de evaluatie van het beheerplan Voordelta en de compensatiemaat‑
regelen in het kader van de aanleg van de Tweede Maasvlakte. Dit aantal is nog niet bekend en is daarom ook niet opgenomen in het hier
gepresenteerde totaalaantal.

9.2.2 Vissen
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
-- Verbetering van de populatieomvang, -conditie en verspreiding van kwetsbare vissoorten, voor zover achteruitgang door menselijke activiteiten is veroorzaakt. Hieronder
vallen vissoorten met een langdurige negatieve trend in de
populatieomvang en vissoorten met een laag reproductief
vermogen (roggen en haaien). De doelen voor verbetering
van de toestand van de Habitatrichtlijnsoorten zijn conform de landelijke doelen van de Habitatrichtlijn.
-- Voor commerciële vis en schaal- en schelpdieren die onder
deze omschrijving vallen, gelden de volgende doelen:
• Voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of
schelpdierbestand geldt dat de sterfte door visserij (F) op
de waarde of kleiner dan de waarde blijft die behoort bij
een maximale duurzame oogst (Maximum Sustainable
Yield, MSY): F≤Fmsy
• De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock
Biomass of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of
schelpdieren ligt boven het voorzorgniveau Bpa

84 |

• Minimaliseren en uiteindelijk elimineren van discards bij
visserij.
-- Voor uitgedunde haaien- en roggenbestanden waarop de
EU-vloot vist, is het doel herstel (rebuilding) conform het
EU-haaienactieplan. Dit is een procesdoel. Het doelbereik
is bovendien niet alleen van Nederland afhankelijk, maar
ook van vele andere lidstaten.
Indicatoren
2 De vissterfte onder commercieel beviste soorten of, als
hiervoor geen waarden beschikbaar zijn, de (verandering
in) vangst per visserij-inspanningseenheid
3 De biomassa van paaibestanden van commercieel gevangen vis
4 Grootteverdeling van visbestanden van zowel commerciële
vis als van kwetsbare soorten
5 Geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang, verspreiding en conditie van haaien en roggen, vissoorten met
een langdurige negatieve trend en trekvissen
6 Discards bij visserij

Uitwerking informatiestrategie
Per indicator is specifieke informatie nodig.
Indicator 2: vissterfte van commerciële vissoorten (F) of (verandering
in) vangst per visserij-inspanningseenheid (Catch Per Unit of Effort).
Dit zijn bestaande ICES-indicatoren. Om de sterfte onder
bestanden van commercieel beviste vis (F) voor elke soort
te kunnen bepalen, zijn per soort gegevens nodig uit de
visserij-afhankelijke monitoring over:
-- de leeftijdsverdeling van de gevangen vissen
-- de aantallen per leeftijd.
Daarnaast moet een aanname worden gedaan over de
natuurlijke sterfte per leeftijdscategorie.
Voor het berekenen van de vangst per visserij-inspanningseenheid zijn gegevens nodig over aantal en lengte van
gevangen vis per soort en over de duur of afgelegde afstand
van de trek.
Hiervoor worden ICES-data gebruikt die op het schaalniveau
van de gehele Noordzee worden verzameld en gerapporteerd. Inzicht in de vissterfte op het schaalniveau van het
Nederlandse deel van de Noordzee heeft geen toegevoegde
waarde, aangezien vispopulaties grensoverschrijdend zijn
en regulering op internationale schaal via het GVB plaatsvindt.
Indicator 3: paaibiomassa
Ook dit is een bestaande ICES-indicator. De paaibiomassa
(spawning stock biomass (SSB) in ton) van een soort wordt
bepaald met de volgende gegevens uit de visserij-afhankelijke en -onafhankelijke monitoring:
-- de leeftijdsverdeling van de gevangen vissen
-- de aantallen per leeftijd
-- het gemiddelde gewicht per leeftijd en geslacht
-- informatie over de seks-ratio en geslachtsrijpheid.
Daarnaast worden aannames gedaan over visserijsterfte
voordat wordt gepaaid en de natuurlijke sterfte van de
vissen voordat ze kuit schieten. ICES berekent de SSB op
stockniveau (hele Noordzee).
De bestaande OSPAR EcoQO aantal bestanden met SSB>Bpa
maakt gebruik van dezelfde gegevens.
Indicator 4: grootteverdeling5
Vereist is per soort de 95e percentiel van de vislengtedistributie, waargenomen in onderzoeken van researchschepen.
Om die grootteverdeling te kunnen bepalen, zijn de
volgende gegevens uit de visserij-onafhankelijke bemon‑
steringen (surveys) noodzakelijk per soort:
-- vislengte
-- sekse (bij sommige soorten verschillen mannetjes en
vrouwtjes aanzienlijk in grootte bij dezelfde leeftijd).

5

Van kwetsbare soorten (onder andere haaien en roggen)
kan de grootteverdeling over alle soorten samen worden
genomen, omdat er doorgaans te weinig exemplaren per
soort worden gevangen om relevante informatie op te
leveren.
Overigens spreken de experts over lengteverdeling, niet over
grootteverdeling.
Indicator 5: Geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang,
verspreiding en conditie van haaien en roggen, vissoorten met een
langdurige negatieve trend en trekvissen.
Deze geaggregeerde indicatoren zijn nog in ontwikkeling.
Onderstaande informatiebehoefte is gebaseerd op de ana‑
lyse van vereisten en mogelijkheden in Van der Sluis et al.
Voor het bepalen van omvang, verspreiding en conditie van
populaties zijn de volgende gegevens nodig: soort, aantal,
geografische locatie, lengte en leeftijd.
Op internationaal niveau zijn gegevens over haaien en roggen beschikbaar uit de surveys en uit de beperkte informatie
over commerciële aanlandingen. De ICES-werkgroep
Elasmobranche vissen (WGEF) voert om het jaar een
assessment uit over de status van de bestanden van haaien
en roggen en hun verspreiding. Over haaien en roggen zijn
niet veel gegevens beschikbaar. Over het algemeen zijn de
vangsten binnen de surveys laag en aanlandingsgegevens
zijn vaak slechts beperkt bruikbaar, omdat soorten niet op
soortniveau worden gedetermineerd of geheel niet worden
aangeland. Trends in surveyvangsten, veranderingen in
verspreidingsgebied en veranderingen in de lengtesamenstelling van de vangsten kunnen wel worden geanalyseerd,
maar een kwantitatieve populatieomvang kan niet worden
bepaald.
Voor trekvissen zijn gegevens uit de passieve monitoring
in het zoete water (MWTL PASMON en aanvullende
fuikenbemonstering aan de randen van het land) het meest
geëigend. In de surveys op zee worden trekvissen te weinig
gevangen, met uitzondering van de fint. De verspreiding
van de fint kan worden bepaald op basis van gecombineerde
gegevens uit de zoetwatermonitoringprogramma’s en de
IBTS en DYFS.
Voor andere vissen met een langdurige negatieve trend kunnen de gegevens uit de mariene surveys worden gebruikt.
Indicator 6: discards
Soorten die relevant zijn voor de indicator discards zijn de
soorten die overboord worden gegooid en niet worden
aangeland. Dit zijn soorten die commercieel niet of minder
interessant zijn, maar het kunnen ook soorten zijn waarvan
de quota al zijn bereikt of kleine exemplaren van commercieel wel interessante soorten (zogenaamde ‘ondermaatse’

waar in de Mariene Strategie grootteverdeling van vis is genoemd wordt lengteverdeling bedoeld

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 85

vissen). Over het algemeen is de overlevingskans van de
overboord gezette vis/organismen zeer klein.
De volgende gegevens zijn noodzakelijk om de discards te
kunnen bepalen per soort:
-- lengte- en leeftijdsverdeling van discards
-- aantallen discards per type visserij.
Omdat sommige van deze soorten niet vooraf kunnen worden bepaald (in hoeverre een soort commercieel interessant
is ten opzichte van een andere soort, kan afhangen van
bijvoorbeeld marktwerking), worden voor deze indicator
alle soorten meegenomen waarvan discard-gegevens
beschikbaar zijn.
Op basis van het DCF moet 90 procent van de Nederlandse
visserij worden gedekt door een bemonsteringsprogramma.
Deze programma’s hebben tot doel inzicht te krijgen in
zowel omvang als samenstelling van de discards, tenzij deze
minder dan 5 procent bedragen. Daarnaast moet op basis
van EU-Verordening 812/2004 onderzoek worden gedaan
naar de bijvangsten van cetaceans (walvisachtigen).
Ook voor de bemonsteringsprogramma’s geldt dat een
aanzienlijk deel van de gegevens buiten het NCP wordt
verzameld.
Vissen van de Habitatrichtlijn
Voor de Nederlandse Noordzee zijn vier HR-soorten, alle
trekvissen, relevant: fint, elft, zeeprik en rivierprik. De
informatie behoefte is in indicator 5 opgenomen.
Als graadmeter voor de kwaliteit van de HR-habitattypen
zijn ‘typische soorten’ geselecteerd, waaronder vissen. De
monitoring van deze soorten moet plaatsvinden in het desbetreffende habitattype. Dat mag ook buiten de begrenzing
van de Natura 2000-gebieden. Een van de randvoorwaarden
voor de selectie van de typische vissoorten was dat voldoende gegevens beschikbaar zijn uit de bestaande surveys.
Het is van belang aan te kunnen tonen of soorten aanwezig
zijn. Voor mobiele soorten als vissen is verspreiding binnen
een Natura 2000-gebied minder relevant.
Functionele eisen
De indicatoren voor commerciële vis zijn opgenomen in
monitoringprogramma’s, die worden uitgevoerd in het
kader van de Wettelijke Onderzoekstaken Visserij (WOT)
en het Data Collection Framework (DCF). Deze wettelijke
kaders leggen de functionele eisen vast voor monitoring van
commerciële vis. Het DCF stelt een jaarlijkse tot driejaarlijkse rapportage verplicht.
Ruimtelijke en temporele dekking
Eens in de zes jaar, bij de actualisering van de Mariene
Strategie Deel 1, moet aan de hand van de indicatoren
kunnen worden beoordeeld of de gestelde milieudoelen
worden bereikt of behouden. De Habitatrichtlijn verplicht

86 |

de lidstaten van de EU elke zes jaar te rapporteren over de
voortgang van de implementatie ervan.
Qua ruimtelijke dekking is in principe een uitspraak over
het NCP als geheel voldoende. Voor mobiele soorten als
vis worden echter gegevens gebruikt op het niveau van
de Noordzee (ICES-data). Deze geven meer inzicht dan
gegevens die op het NCP worden verzameld, omdat vissen
zich nu eenmaal niet aan grenzen houden.
Monitoringstrategie
Indicator 2: vissterfte
Dataverzameling over vissterfte als gevolg van de visserij (F),
nodig voor KRM-monitoring, vindt volledig plaats binnen
de uitvoering van het DCF. Alle door de lidstaten aan ICES
geleverde data worden samengevoegd en op basis daarvan
wordt F berekend.
Indicator 3: paaibiomassa
Ook dataverzameling over de paaibiomassa – spawning
stock biomass (SSB) in tonnen – van commerciële vissoorten, nodig voor KRM-monitoring, geschiedt volledig binnen
de uitvoering van het DCF. Alle data die de lidstaten aan
ICES leveren, worden samengevoegd en op basis daarvan
wordt SBB berekend.
Indicator 4: grootteverdeling
De grootteverdeling wordt niet standaard weergegeven in
de verslagen van de surveys, maar deze gegevens zijn wel
beschikbaar. Voor deze indicator is alleen aanvullende
analyse van deze gegevens nodig.
Indicator 5: haaien, roggen, trekvissen en andere vissen met een
langdurige negatieve trend
Deze indicator is nog in ontwikkeling. Behalve gegevens
die worden verzameld binnen het DCF, zijn voor trekvissen
gegevens uit de passieve monitoringprogramma’s in het
zoete water nodig.
Indicator 6: discards
Dataverzameling over discards, nodig voor KRM-monitoring, gebeurt volledig binnen de uitvoering van het DCF.
Vissen van de Habitatrichtlijn
Het voorkomen van typische soorten wordt niet standaard
weergegeven in de verslagen van de huidige surveys, maar
deze gegevens zijn wel beschikbaar. Voor de indicator is
alleen aanvullende analyse van deze gegevens nodig.
De verspreiding van typische soorten binnen de habitat is
voor mobiele soorten zoals vissen weinig relevant.
Samenvattend volgt hieruit dat de indicatoren vissterfte,
paaibiomassa en discards van commerciële vis volledig
zijn opgenomen in monitoringprogramma’s die worden
uitgevoerd in het kader van de Wettelijke Onderzoekstaken

Visserij (WOT) en het Data Collection Framework (DCF).
Alleen voor grootteverdeling van commerciële vis is nadere
analyse van bestaande gegevens nodig.
Verder leveren de bestaande monitoringprogramma’s
voldoende informatie op over de typische soorten van de
Habitatrichtlijn. Hiervoor is echter wel nadere analyse van
gegevens nodig.

Typische soorten
Informatie over het voorkomen van typische soorten
(Habitatrichtlijn) wordt niet standaard gerapporteerd,
maar de gegevens zijn wel beschikbaar uit de surveys die
plaatsvinden in het kader van het DCF. Aanvullend is dus
een analyse van de gegevens nodig.
Ontwikkelingen

Ruimtelijke en temporele dekking
Bestandsopnamen zijn niet gebonden aan de grenzen
van het NCP, maar richten zich op de verschillende
ICES-gebieden. Het Nederlandse deel van de Noordzee valt
binnen gebied IVb en IVc. Nederland voert ook surveys
buiten het eigen deel van de Noordzee uit, en omgekeerd
voerenandere lidstaten surveys uit binnen de grenzen van
het Nederlandse deel van de Noordzee.
Methode
De Mariene Strategie Deel 1 schrijft voor dat bij de specificaties en methodologische standaarden voor monitoring
rekening moet worden gehouden met monitoring die al
wordt uitgevoerd voor andere nationale en internationale
verplichtingen. Verder moet het monitoringprogramma
internationaal consistent zijn met de andere monitoringprogramma’s in de mariene subregio Noordzee. Aangezien
de monitoring van commerciële vis haar oorsprong vindt in
het Gemeenschappelijk Visserijbeleid en goed binnen ICES
wordt afgestemd, wordt aan deze specificatie van de KRM
voldaan.
Elk jaar worden met behulp van onderzoeksvaartuigen op
standaardwijze bestandsopnamen gemaakt op zee. Het toepassen van standaardmethodieken maakt het mogelijk om
de resultaten te vergelijken met die uit voorgaande jaren.
Bestandsopnamen geven, onafhankelijk van informatie uit
de visserij, een beeld van de ontwikkeling van (delen van) de
visstand.
Alle bestandsopnamen die binnen de Wettelijke Onderzoekstaken Visserij (WOT) en het Data Collection Framework
(DCF) worden uitgevoerd, maken deel uit van een internationaal gecoördineerd programma waaraan ook buitenlandse
onderzoeksinstituten deelnemen.
Meetplan
Grootteverdeling
Grootteverdeling wordt niet standaard weergegeven, maar
de gegevens zijn wel beschikbaar dankzij de surveys die
plaatsvinden in het kader van het DCF. Aanvullend is dus
een analyse van de gegevens nodig. Beschikbare gegevens
kunnen uit de huidige database worden gehaald en op basis
hiervan kan de grootteverdeling worden bepaald.

De geaggregeerde indicatoren voor populatieomvang,
verspreiding en conditie van haaien en roggen, vissoorten
met een langdurige negatieve trend en trekvissen zijn nog
in ontwikkeling.
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 voor de Noordzeeregio
twee gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld, die
tussen 2014 door de Noordzeelanden in samenwerking in de
praktijk zullen worden gebracht: de populatieomvang/ biomassa
van een set van geselecteerde soorten en het aandeel van grote vissen
(bestaande OSPAR-EcoQO’s). Beide indicatoren zullen
bijdragen aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Daarnaast heeft de gemiddelde maximale lengte van demersale
vissen (bodemvissen) en elasmobranche soorten (vissen zonder zwemblaas, zoals haaien) de status van geprioriteerde kandidaatindicator gekregen. De laatste indicator is een maat voor
de demografische samenstelling van het totale visbestand.
De maximale lengte die een soort potentieel kan bereiken,
is een maat voor de demografische karakteristieken van de
soort. De indicator meet of in de totale visgemeenschap de
verhouding van kleine soorten en soorten die groot kunnen
worden, verandert. Het voorbereidend werk hiervoor
vindt voor een deel plaats in ICES-verband. De benodigde
gegevens worden al conform het meerjarenprogramma
onder het DCF verzameld (COM 2010/93/EU). Afhankelijk
van wanneer het besluit wordt genomen in OSPAR en deze
indicator als gemeenschappelijke indicator wordt vastgesteld, kan deze indicator binnen één tot twee jaar bijdragen
aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017. Daarnaast
zal onderzocht worden hoe de waarde van indicator (4) zich
verhoudt tot het bereiken van MSY. Deze kennis wordt meegenomen in het Intermediate Assessment. Nederland zal
hiertoe initiatief nemen in OSPAR. Voor de gehele Noordzee
wordt onderzocht of de dataschaarste bij zeldzame soorten
verbeterd kan worden door de resultaten van onderzoek
en reguliere monitoring bijeen te brengen (JMP NS/CS).
Afhankelijk van wanneer dit tot resultaat leidt, wordt in
2015 zo nodig het KRM-monitoringplan aangepast voor de
indicatoren (4) grootteverdeling van visbestanden en (5)
populatieomvang van kwetsbare en langlevende soorten.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 87

9.2.3 Vogels
Doelen en Informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
De doelen voor vogelrichtlijnsoorten zijn conform de landelijke doelen van de Vogelrichtlijn.
Voor pelagische zeevogels waarvoor het Nederlandse deel van
de Noordzee van belang is, maar waarvoor geen Vogelrichtlijngebieden zijn geselecteerd, is het doel om op de schaal van
het NCP een gunstige staat van instandhouding te realiseren.
Voor soorten waarvoor dit relevant is, wordt rekening
gehouden met een afnemende beschikbaarheid van voedsel
ten gevolge van afnemende visserijdiscards en afnemende
eutrofiëring.
Informatiebehoefte
Uit de bovenomschreven doelen vloeit voort dat informatie
moet worden ingewonnen over álle vogelsoorten waarvoor
het NCP van belang is.
De Vogelrichtlijn verplicht niet alleen tot een rapportage op
landelijk niveau (VR, art. 12), maar verlangt ook informatie
over gebieden (VR, art. 4.3) die specifiek zijn aangewezen
voor een selectie van vogelsoorten (Annex I uit VR). Dit om te
kunnen toetsen of de milieutoestand in deze gebieden zich in
de richting beweegt van de instandhoudingsdoelstellingen,
en of de daarvoor getroffen maatregelen het beoogde effect
hebben of moeten worden bijgesteld.
Indicator
7 Verspreiding, omvang, conditie en toekomstperspectief
van populaties kwetsbare (inheemse) vogelsoorten op de
Noordzee en de kwaliteit van het leefgebied.

Uitwerking informatiestrategie
Voor de vogeldoelen omschreven in de Mariene Strategie
Deel 1 is conform KRM art. 11 de Vogelrichtlijn (VR) het
vertrekpunt. Daarnaast is voor pelagische zeevogels
waarvoor het Nederlandse deel van de Noordzee van belang
is, maar waarvoor geen VR-gebieden zijn geselecteerd,
het doel om op regionale schaal een gunstige staat van
instandhouding te realiseren. De voor Nederland relevante
regionale schaal is de Noordzee, inclusief Het Kanaal en het
Kattegat (KRM art. 4). Voor soorten waarvoor dit relevant is,
wordt rekening gehouden met een afnemende beschikbaarheid van voedsel ten gevolge van afnemende visserijdiscards
en afnemende eutrofiëring. De VR heeft als doel voor alle
inheemse soorten een gunstige staat van instandhouding
te realiseren. Voor de uitwerking van de indicatoren naar
parameters is de in 2011 aangescherpte rapportageverplichting leidend.
Vogelrichtlijn – landelijk niveau
De rapportageverplichtingen onder de Vogelrichtlijn zijn in
2011 (EC, 2011) gewijzigd. Voorheen moest eens in de drie
jaar aan de Europese Commissie worden gerapporteerd over
de staat van instandhouding en de effectiviteit van maat‑
regelen op landelijk niveau. Nu geldt een rapportagefrequen88 |

tie van eens in de zes jaar volgens aangescherpte rapportage-eisen (vergelijkbaar met die voor de Habitatrichtlijn).
De informatiebehoefte is nu als volgt:
-- aantallen broedvogels en niet-broedvogels
-- verspreiding (distribution map, range size, range trend) van
broedvogels
-- informatie over drukfactoren, bedreigingen en maat‑
regelen, alleen voor soorten waarvoor gebieden worden
of zijn aangewezen
-- leefgebied en toekomstperspectief hoeven niet langer op
landelijk niveau te worden gerapporteerd.
Voor gegevens over broedvogels (aantallen en broedsucces)
kan gebruik worden gemaakt van bestaande monitoringprogramma’s.
Vogelrichtlijn – beschermde gebieden
Op de Noordzee vallen de Natura 2000-gebieden Noordzeekustzone en Voordelta onder de speciale beschermde
gebieden voor de Vogelrichtlijn. Per 1 januari 2014 geldt de
Natuurbeschermingswet op de gehele EEZ en kan ook het
Friese Front als Vogelrichtlijngebied worden aangewezen. Er
wordt nog onderzocht of de Bruine Bank voor aanwijzing in
aanmerking komt.
De informatiebehoefte betreft aantallen en trends van
broedvogels, niet-broedvogels en leefgebied.
Leefgebied
De Vogelrichtlijn verlangt op gebiedsniveau – behalve
informatie over aantallen en trends – ook informatie
over het leefgebied. Nog altijd is er geen eenduidige
omschrijving van de begrippen ‘leefgebied’ en ‘draagkracht
van het leefgebied’. Een uniforme aanpak is daardoor nog
niet mogelijk. De soortspecifieke eigenschappen van het
leefgebied vragen bovendien om een benadering per soort.
Uit pragmatische overwegingen is er daarom voor gekozen
deze informatiebehoefte voorlopig te ontlenen aan de
ecologische vereisten voor het actuele leefgebied, zoals
vastgesteld in het Natura 2000-Profielendocument (2008).
Deze benadering wordt voor de monitoring van vogels
ook al toegepast in de beheerplannen voor aangewezen
Natura-2000 gebieden. Het betreft dan de aspecten: omvang
van het actuele leefgebied van een soort binnen het Natura
2000-gebied, mate van geschiktheid van de biotoop voor
de soort, foerageermogelijkheden en rust c.q. aanwezige
slaapplaatsen. Dat gaat deels via expertkennis, en voor
een belangrijk deel door gebruik te maken van bestaande
metingen. Voor de in dit kader relevante zee- en kustvogels
zijn onder meer waterdiepte, stroming, temperatuur, zoutgehalte, doorzicht, en het vóórkomen en de bereikbaarheid
van benthos en vis van belang. Deze parameters worden al
gemeten voor andere beleidskaders of andere onderdelen
van de Mariene Strategie of voor beleid dat onder de
Mariene Strategie is gebracht.

Om deze redenen worden de kenmerken van het leef‑
gebied niet verder uitgewerkt als aparte parameter voor de
indicator ‘vogels’.
OSPAR
In OSPAR-verband wordt onderzocht of voor de KRM een
geharmoniseerde indicator voor zeevogels is op te stellen.
Een dergelijke indicator heeft als voordeel dat een assessment mogelijk is over de staat van de diverse vogelsoorten
op Noordzeeschaal. De informatiebehoefte voor dit assessment zal vermoedelijk betrekking hebben op gegevens over
aantallen en verspreiding van een nog nader te bepalen
aantal soorten. Naar verwachting leidt deze informatie‑
behoefte niet tot aanvullende monitoring. Wel zal op
termijn wellicht een aparte rapportage met zeevogelinformatie nodig zijn voor OSPAR.
Functionele eisen
In OSPAR-verband zijn nog geen specifieke eisen
geformuleerd over frequentie en ruimtelijke dekking. De
hierna geformuleerde eisen zijn ontleend aan de nationale
uitwerking van KRM/VR.
Meetfrequentie
Voor alle vogels waarvoor het Nederlands deel van de
Noordzee van belang is, moet voor de KRM en VR-rapportage eens in de zes jaar per soort een beeld worden gegeven
van de trends in populatieomvang (en van broedvogels
ook de verspreiding). Voor de specifiek aangewezen Natura
2000-gebieden moet per beheerplanperiode voor het
betreffende gebied de populatieomvang van de relevante
doelvogelsoorten kunnen worden gevolgd. Dit om evaluatie
van doelbereik en effectiviteit van maatregelen te kunnen
beoordelen.
Jaarlijkse metingen van alle soorten voor landelijke rapportage
(aantallen en trends)
De Vogelrichtlijn stelt in beginsel geen eisen aan de
meetfrequentie, maar vraagt wel informatie over trends op
de korte termijn (afgelopen twaalf jaar) en over een langere
termijn (vanaf cira 1980).
Evenmin stelt de VR concrete eisen aan de nauwkeurigheid
van de gegevens. Wel moet worden aangegeven wat de
kwaliteit van de gegevens is waarop de informatie over de
aantallen is gebaseerd: volledige tellingen of een statistisch
robuuste schatting, een schatting gebaseerd op gedeeltelijke tellingen of expert oordeel.
Op basis van een gegevensanalyse (SOVON en CBS, 2013)
blijkt dat verschillende vogelsoorten een grote jaar-opjaar variatie vertonen in aantallen en verspreiding en
dat jaarlijks monitoren gewenst is om veranderingen in
aantallen en verspreiding voldoende te kunnen detecteren.
Vogels spelen altijd een grote rol in de maatschappelijke
discussie over de natuur en het milieu van de Noordzee.

Daarom wordt gekozen voor een jaarlijkse meetfrequentie.
Die frequentie is ook van belang voor de kaders Beheer en
Projecten, waarvoor de kaarten actueel moeten zijn. Als de
aantallen en de verspreiding van vogels jaar op jaar stabiel
zouden zijn, dan zou een langere periode tussen de verschillende updates mogelijk zijn. Gezien de veranderingen in de
omstandigheden op de Noordzee is dit nu niet het geval.
Metingen van soorten in Natura 2000-gebieden (aantallen en
leefgebied)
Omdat de KRM de beleidsdoelen van de Vogelrichtlijn volgt,
moet in de landelijke rapportage ook worden aangegeven
welk deel van de waargenomen vogels in (al vastgestelde
en toekomstige) Natura 2000-gebieden verblijft. Voor het
bepalen daarvan kan worden aangesloten op de Leidraad
bepaling significantie van het Steunpunt Natura 2000. Deze
gaat voor het beschrijven van de actuele situatie uit van
een langjarig gemiddelde over de meest recente vijf jaren.
Metingen in één seizoen zeggen namelijk weinig over de
kwaliteit van het leefgebied van niet-broedvogels, gelet
op de aanzienlijke verschillen van jaar tot jaar door onder
andere strengheid van de winter en verschillen in voedselbeschikbaarheid.
De instandhoudingsdoelstellingen in de Aanwijzingsbesluiten zijn deels kwantitatief, deels kwalitatief geformuleerd.
De kwantitatieve doelen moeten worden geëvalueerd via
seizoensgemiddelden (gebaseerd op voldoende representatieve metingen per jaar), seizoensmaximum (minimaal
één meting per jaar), of midwinteraantallen. Alleen in
de Noordzeekustzone gelden verder nog doelen voor de
broedvogels bontbekplevier, strandplevier en dwergstern
(gebaseerd op aantallen broedparen). De doelen voor Friese
Front (en Bruine Bank) zijn nog niet vastgesteld.
Ruimtelijke dekking
Er moet worden gerapporteerd over actueel voorkomen
(‘distribution’) en grens van verspreidingsgebied (‘range’).
Voor de wijze van aanleveren van deze gegevens zijn wel
standaarden (bijvoorbeeld verspreidingskaart als een
GIS-bestand met 10x10 km gridcellen), maar aan de nauwkeurigheid van de gegevens worden geen concrete eisen
gesteld. Wel moet in de rapportage worden aangegeven of
de gegevens waarop de tellingen zijn gebaseerd, verkregen
zijn uit volledige tellingen, of gedeeltelijke tellingen in
combinatie met expert oordeel, of alleen op expert oordeel.
Betrouwbaarheid
De zesjaarlijkse VR/KRM-rapportage verlangt een opgave
van populatieomvang en -verspreiding per afzonderlijke
vogelsoort. Dat vereist in de monitoringstrategie en het
meetplan een methodiek die waarborgt dat bij de waarnemingen afzonderlijke soorten goed van elkaar zijn te
onderscheiden.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 89

Monitoringstrategie
De monitoringstrategie bepaalt het optimale meetplan,
rekening houdend met gebiedskenmerken, soortkenmerken, beschikbare telmethoden en de functionele eisen.
Gebiedskenmerken
De monitoringstrategie wordt in hoge mate bepaald door
gebiedskenmerken.
De kustzone heeft een hoge vogeldichtheid. Er komen veel
verschillende soorten voor, die als gevolg van de gradiënten
in bijvoorbeeld waterdiepte, doorzicht en saliniteit, een
relatief kleinschalige ruimtelijke variatie vertonen. De
kustzone wordt bovendien gekenmerkt door veel menselijke activiteiten (verstoring).
Ook de Natura 2000-gebieden in de EEZ hebben een hoge
vogeldichtheid. In tegenstelling tot de kustzone zien we
hier echter weinig soorten. De gradiënten in het gebied
zijn veel minder bepalend dan in de kustzone, waardoor
vogelsoorten minder nadrukkelijk ruimtelijk zijn gevarieerd. Afgezien van de visserij is in deze gebieden weinig
menselijke activiteit.
De EEZ buiten de Natura 2000-gebieden heeft een relatief lage
vogeldichtheid. Ook de diversiteit aan soorten is gering. Er
zijn maar weinig gradiënten, zodat daar ook vrijwel geen
invloed van uitgaat op de variatie in soorten.
Soortkenmerken
De soorten verschillen in hun ruimtelijke verspreidingspatroon. De zee-eenden (toppereend, zwarte zee-eend en
eidereend) komen sterk geconcentreerd voor. Ze vormen
een beperkt aantal grote groepen in een relatief klein
gebied binnen de kustzone. De andere vogelsoorten komen
veel meer verspreid voor, in lagere dichtheden.
De verschillende soorten vertonen sterke seizoenspatronen
en die patronen verschillen tussen soorten. Sommige
gebruiken de Noordzee in de winter, andere vooral in de
zomer (Sovon 2013). Gelet op de rapportageverplichtingen,
maar ook voor beheer en projecten zijn gegevens uit de
piekperiode het belangrijkst.
Methoden
Soortherkenning is een functionele eis, maar de invulling
ervan kan bij waarnemingen op zee worden bemoeilijkt
door slecht zicht, te grote afstand tussen vogels en waar‑
nemer én het feit dat een aantal soorten op elkaar lijkt. Het
omzeilen van deze beperkingen bepaalt voor een belangrijk
deel de te kiezen telmethode.
Tellingen kunnen worden uitgevoerd vanuit vliegtuigen,
vanaf schepen en vanaf de wal. Elke telmethode heeft zijn
eigen mogelijkheden en beperkingen.
Vliegtuigtellingen
Tellingen vanuit een vliegtuig zijn snel en kunnen over
het gehele NCP worden uitgevoerd. Er is echter een groot
90 |

verschil tussen relatief hoog vliegen (boven 150 meter)
en laagvliegen (80 meter). Hoger vliegend bestrijkt een
waarneming een groter gebied. Het onderscheiden van
sommige sterk op elkaar lijkende soorten (bijvoorbeeld
roodkeelduiker en parelduiker, of zeekoet en alk) kan echter
door de afstand problemen opleveren.
Laagvliegen biedt betere mogelijkheden voor soorten‑
herkenning en kwantificering. Voor de implementatie
van het monitoringplan is inzet van de methodiek van
laagvliegen dan ook wenselijk, omdat de herkenbaarheid
en kwantificeerbaarheid van soorten toeneemt. Laagvliegen
brengt wel meer risico met zich mee en is daarom gebonden
aan strengere veiligheidsregels die doorwerken in organisatie en contracten.
Zeevogels worden vanuit de lucht doorgaans geteld door
met constante snelheid over vaste transecten te vliegen.
Hierbij wordt bij voorkeur gebruikgemaakt van distance
sampling, een methode die correcties mogelijk maakt op
onvolledige detectie en verschillen tussen weersomstandigheden en waarnemers. Daarnaast kan de stripbreedte groter
worden gekozen, omdat deze niet hoeft te worden beperkt
tot de strook waarin men alle aanwezige vogels denkt te
kunnen waarnemen. Hiermee worden ook het onderzochte
oppervlak en het aantal waargenomen vogels groter, wat de
informatiewaarde van het meetnet ten goede komt.
Het tellen van sterk geclusterd voorkomende vogels, zoals
zee-eenden, vraagt om een andere methode. Ze kunnen
alleen goed worden geteld door de groepen op te zoeken
en voor een totale telling rond te cirkelen. Dit betekent dat
voor het tellen van zee-eenden het beste aparte vluchten
kunnen worden gemaakt.
Tellingen vanaf een schip
Waarnemingen vanaf een schip bieden betere mogelijkheden voor soortherkenning dan waarneming vanuit een
vliegtuig. Zij leveren een ‘ground-truth’ verkenning van de
relatieve aantallen van moeilijk herkenbare soorten (bijvoorbeeld alk en zeekoet) en hebben daarmee een belangrijke ondersteunende functie voor de interpretatie van de
data van de gelijktijdig uitgevoerde vliegtuigtellingen. Dat
geldt zelfs bij bemonstering van een kleine ruimtelijke
steekproef langs een vast transect over het NCP.
Een ander pluspunt is dat vanaf een schip tegelijkertijd de
relevante kenmerken van het leefgebied, zoals zoutgehalte,
watertemperatuur, doorzicht en andere abiotische en
biotische kenmerken zijn te bepalen. Die gegevens zijn van
belang bij de evaluatie van de realisatie van de instand‑
houdingsdoelstellingen in de aangewezen Natura
2000-gebieden. Een telling vanaf een schip kost echter veel
meer tijd en de kosten ervan liggen aanzienlijk hoger.
Het is dan ook praktijk dat vogeltellingen worden uitgevoerd vanaf schepen die al met andere meetopdrachten over
vaste transecten varen. De verschillende belangen en ook
de eisen die aan de uiteenlopende monitoringopdrachten

zijn gesteld (seizoen, weersomstandigheden, vaarsnelheid,
transecten), moeten goed op elkaar worden afgestemd.
Monitoring van kolonievogels die van de Noordzee afhankelijk zijn
Verscheidene vogelsoorten die de kustzone gebruiken,
broeden in kolonies langs de kust (bijvoorbeeld grote
stern, kleine mantelmeeuw, aalscholver). Door te tellen in
de kolonies kunnen trend (en aantallen) van soorten die
voor hun voedselvoorziening van de Noordzee afhankelijk
zijn, goed worden gesignaleerd (bepaald). In aanvulling
op de zeevogelkolonietellingen is het ook nodig tellingen
op de Noordzee zelf uit te voeren. Zo ontstaat zicht op de
aantallen niet-broeders in de omgeving van de kolonies
en de (veranderingen in) geschiktheid als leefgebied. Deze
tellingen vinden al plaats als onderdeel van de noodzakelijke monitoring voor de beheerplannen van andere Natura
2000-gebieden, zoals het beheerplan Deltawateren.
Zeetrektellingen vanaf de kust door vrijwilligers
De door vrijwillige vogelaars uitgevoerde tellingen van
zeetrek staan garant voor een goede soortherkenning. Deze
tellingen geven een goed beeld van de relatieve aantallen
van soorten die in de kustzone onderweg zijn. Voor een
aantal kustsoorten (roodkeelduiker, dwergmeeuw, mogelijk
parelduiker) en sommige schaarse soorten (pijlstormvogels,
jagers) kunnen op basis hiervan indexen worden verkregen
van trendverloop, die voor de Vogelrichtlijnrapportage
zijn te gebruiken. Dit kan overigens pas na correctie voor
ruisfactoren zoals weersomstandigheden, datum en tijd van
de dag. De afstand tot waar trekvogels vanaf de kust nog
waarneembaar zijn, is echter beperkt. Een ander minpunt
is dat tellingen op basis van vrijwilligheid minder zekerheid
op het aanleveren van gegevens bieden dan tellingen in
opdracht. Uit ervaringen tot nu toe blijkt dat dit bezwaar
minder weegt in de belangrijke doortrekmaanden,
wanneer een grote teldekking wordt bereikt. Het gebruik
van de door vrijwilligers verkregen data moet worden
geregeld in overleg met de Club van Zeetrekwaarnemers en
www.trektellen.nl.
Nieuwe methode
Een methode die voor vogeltellingen nog in ontwikkeling
is, is het tellen op basis van fotobeelden die met high
definition camera’s vanuit een vliegtuig zijn gemaakt. Door
de fotobeelden te ijken met behulp van tellingen van
vogelwaarnemers is een hoge mate van precisie te bereiken.
Bovendien zijn vogeltellingen te combineren met het tellen
van zeezoogdieren. Het is nog niet bekend wanneer deze
methode operationeel en kostenefficiënt kan zijn.
Monitoringstrategie
Vanwege de hoge kosten van het tellen op zee, de eerder
genoemde verschillen tussen gebieden en soorten, het
probleem van soortherkenning, het grote beleidsmatige/

maatschappelijke belang dat aan vogels wordt gehecht
en de beschikbaarheid van uiteenlopende telmethoden is
advies gevraagd over een monitoringstrategie. Het advies
(Sovon 2013) geeft een aantal scenario’s die zijn beoordeeld
op:
-- eisen met betrekking tot landelijke rapportage
-- eisen die samenhangen met de beschermde gebieden
-- eisen afgeleid uit ‘Beheer en projecten’
-- stroomlijning met internationale tellingen.
Het resultaat van deze toets is de volgende monitoring‑
strategie:
Frequentie
Jaarlijks tellen van vogels in de kustzone in de wintermaanden (november, januari en februari), en in het
voorjaar (april, juni en augustus). November kent wat
lagere aantallen dan de andere genoemde maanden in het
winterhalfjaar.
In de EEZ wordt geteld in de winter (november, januari,
februari) en de zomer (augustus). In augustus zijn de aantallen zeekoeten met jongen het hoogst.
Ruimtelijk patroon
Het tellen in de kustzone heeft een relatief hoge ruimtelijke
dekking vanwege het grote aantal soorten, de ruimtelijke
variatie in voorkomen en het intensieve menselijke gebruik.
Voor de tellingen in de EEZ kan een lagere resolutie dan
in de kustzone worden aangehouden, behalve in het
Friese Front en de Bruine Bank, als deze gebieden worden
aangewezen als VR-gebied; dan is daar hogere ruimtelijke
dekking nodig.
In vergelijking met de huidige meetpraktijk betekent deze
keuze:
-- voor de kustzone: eenzelfde telfrequentie, echter niet elke
twee maanden, maar drie maanden in de winter en drie
in het voorjaar, en met een hogere ruimtelijke dekking
dan nu (2012)
-- voor de EEZ: vier, in plaats van de huidige zes tellingen, en
niet elke twee maanden, maar in de piekmaanden: drie
tellingen in winter en één in zomer; ook hier met een fors
hogere ruimtelijke dekking dan nu, vooral op Friese Front
en Bruine Bank (mits aangewezen).
Methode
Vliegtuigtellingen vormen de kern van het meetprogramma
vanwege de goede kwaliteit tegen relatief lage kosten.
Laagvliegen verdient de voorkeur. De keuze tussen hoog- en
laagvliegen wordt bepaald door de eisen met betrekking
tot betrouwbaarheid (soortherkenning, kwantificering),
beschikbare middelen en de precieze te kiezen ruimtelijke
dekking. Daarnaast is een beperkt aantal scheepstellingen
nodig voor betere soortherkenning.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 91

Combineren van vogels en zeezoogdieren
Bij de uitwerking van de meetplannen voor vogels zal
moeten worden bezien of en in welke mate (gedeeltelijke)
combinatie mogelijk is met het tellen van zeezoogdieren.
De bij IMARES en Sovon ingewonnen adviezen voor het
opstellen van dit monitoringprogramma voorzien dat dit
niet eenvoudig is binnen de eisen van de Vogelrichtlijn
en de Habitatrichtlijn. Echter, omdat combineren minder
kostbaar is dan apart tellen, is een nadere verkenning van
deze optie toch zinvol.

Figuur 6. Ruimtelijke resolutie en dekking van vliegtuigtellingen

Bepaling van de vliegroutes voor verschillende tellingen
De precieze ruimtelijke uitwerking van de positie van de
verschillende teltransecten moet onderdeel zijn van de
verdere uitwerking van het meetplan. Hierbij moet ook
rekening worden gehouden met windmolenparken (waar
niet laag mag worden gevlogen) en ‘no fly’-zones waarvoor
in principe het beste ontheffing kan worden aangevraagd.
Het Friese Front bevindt zich in zo’n zone, maar is ook een
belangrijk meetdoel. Figuur 6 geeft een voorlopige weergave van de vliegroutes voor vogeltellingen op het NCP. Het
onderscheid in matig-hoge of hoge ruimtelijke resolutie is
nog geen precieze concrete ruimtelijke uitwerking.
Meetplan
Het meetplan is opgesteld aan de hand van de monitoringstrategie en een afweging van de kosten. Het dekt volgens
Sovon in voldoende mate de informatiebehoeften voor de
verplichte rapportage voor de Vogelrichtlijn, Natura 2000 en
de Natura 2000-beheerplannen.
Vliegtuigtellingen vormen de belangrijkste telmethode.
Voor soortherkenning en het verzamelen van informatie
over leefgebieden kunnen ter aanvulling tellingen vanaf een
schip worden uitgevoerd.
Frequentie
Zee-eenden
De zee-eenden worden elk jaar geteld in november, januari
en februari. Er wordt geteld volgens de cirkelmethode: een
vast zigzagpatroon om groepen op te sporen en dan cirkelen
rond de groep voor de daadwerkelijke telling.
Overige soorten
In de kustzone en de EEZ wordt elk jaar geteld, in de
kustzone zes maal, en in de EEZ vier maal per jaar (vliegtuig,
schip).
De telmaanden voor de kustzone zijn: november, januari,
februari, en april, juni en augustus. De telmaanden voor de
EEZ zijn november, januari, februari en augustus.
Ruimtelijke dekking
Het meetplan zal een gedetailleerde uitwerking bevatten
van de vliegroutes. In de kustzone en de EEZ wordt de
ruimtelijke dekking hoger dan nu. De dichtheid voor de
92 |

kustzone blijft hoger dan die voor de EEZ, dit met het oog
op de Natura 2000-gebieden, relatief grote ruimtelijke
variatie en de hoge aantallen individuen en soorten. De
Natura 2000-gebieden Friese Front en Bruine Bank krijgen
een hogere dekking dan de overige delen van de EEZ.
Methode
In principe heeft laagvliegen de voorkeur. De keuze kan
echter op hoogvliegen vallen, bijvoorbeeld om redenen
van kosten, het al of niet combineren met het tellen van
zeezoogdieren of nieuwe methodiekontwikkeling (met
HD-camera).
Boottellingen
Er worden in de EEZ vier boottellingen uitgevoerd langs
de zogenaamde Terschellingraai uit het MWTL-meet‑
programma van RWS voor eutrofiëring. De telling valt in
dezelfde maanden als de vliegtuigtellingen. De Terschelling‑

raai doorkruist het Natura 2000-gebied Friese Front,
aangewezen voor de zeekoet; met deze telling kunnen alk
en zeekoet worden onderscheiden.
Ontwikkelingen
De OSPAR-Commissie voor de Noordzeeregio twee gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld, die tussen 2014 en
2016 gefaseerd door de Noordzeelanden in samenwerking
in praktijk worden gebracht: soortspecifeke trends in relatieve
abundantie van niet-broedende en broedende mariene vogelsoorten en
het broedsucces van mariene vogelsoorten.
Deze indicatoren hebben als voordeel dat een integrale
beoordeling mogelijk is van de staat van de diverse
vogelsoorten op Noordzeeschaal, in overeenstemming met
het in Mariene Strategie Deel 1 gestelde doel voor pelagische
zeevogels. Naar verwachting leidt deze informatiebehoefte
niet tot aanvullende monitoring. Wel zal een aparte
rapportage met zeevogelinformatie nodig zijn voor OSPAR.
Afhankelijk van wanneer dit proces tot resultaat leidt, wordt
het monitoringplan in 2015 of 2016 aangepast voor een
nadere uitwerking van de indicator (7) verspreiding, omvang,
conditie en toekomstperspectief van populaties kwetsbare (inheemse)
vogelsoorten en kwaliteit van het leefgebied. Nederland onderzoekt de komende jaren (2014 en 2015) met het Verenigd
Koninkrijk of de broedvogelgegevens van de op het
Nederlands deel van de Noordzeevoorkomende vogelsoorten uit het Verenigd Koninkrijk te koppelen zijn aan de
Nederlandse populatieomvang en verspreidingsgegevens uit
het KRM-monitoringprogramma. Zoals hiervoor aan‑
gegeven wil Nederland naar één voor het gehele Noordzeegebied samenhangende monitoring. Hierbij dient te
worden aangesloten bij de vereisten die de Vogelrichtlijn
stelt. De komende jaren worden testen uitgevoerd met
nieuwe innovatieve cameratechnieken, die soortherkenning verbeteren en combinatie met de monitoring van
zeezoogdieren mogelijk maken en op termijn tot grotere
effectiviteit en efficiëntie leiden.

9.2.4 Zeezoogdieren
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
• Voor de zeezoogdieren die onder de werking van de
Habitatrichtlijn vallen (gewone en grijze zeehond en bruinvis), zijn de doelen gelijk aan de landelijke doelen onder de
Habitatrichtlijn
Indicatoren
8 Verspreiding, omvang en conditie en toekomstperspectief
van populaties zeezoogdieren en de kwaliteit van het
leefgebied

Uitwerking informatiestrategie
Op landelijk niveau zijn de informatiebehoeften vanuit de
KRM en de Habitatrichtlijn grotendeels gelijk. Deel 1 van de
Mariene Strategie vraagt ter voldoening aan de KRM ook om
informatie over de conditie van de zeehondenpopulaties.
Voorts vraagt Natura 2000 op gebiedsniveau om extra
informatie, vooral om effecten van menselijke activiteiten
en mitigerende maatregelen te kunnen volgen.
De belangrijkste informatie over zeezoogdieren bestaat uit
de omvang, verspreiding en trends van een populatie.
KRM
Voor het bepalen van de conditie van zeehonden kunnen
bestaande OSPAR-indicatoren worden gebruikt:
• EcoQO populatietrends van gewone en grijze zeehond
(geen afname van de populatieomvang van > 10 procent
over een vijf jaar lopend gemiddelde)
• EcoQO pupproductie grijze zeehond (geen afname van
>10 procent van de pupproductie over een vijf jaar lopend
gemiddelde); EcoQO bijvangst bruinvis (<1,7 procent van
de populatie).
De indicatoren voor bruinvis moeten nog worden ontwikkeld in de context van het Bruinvisbeschermingsplan.
Habitatrichtlijn
Informatie over de indicator voor zeezoogdieren wordt
gebruikt op zowel nationaal als gebiedsniveau (zie uitleg
Habitatrichtlijn onder paragraaf 7.2.2). Dat betekent dat er
informatie nodig is die inzicht biedt in:
• landelijk: de staat van instandhouding van de soorten
en habitattypen. Over soorten vraagt de EC de volgende
informatie: verspreiding (km2), status en trend van
de populatieomvang, kwaliteit en omvang van het
leefgebied, status en trend van toekomstperspectief
ofwel behoud-/herstelmogelijkheid, en informatie over
effectiviteit van maatregelen.
• Nederland geeft hier zo goed mogelijk, maar ook
pragmatisch invulling aan (zie PvE monitoring landelijke
doelen, Min. EL&I 2009).
• Natura 2000-gebied: naast het volgen van populatieontwikkelingen wordt een inschatting gevraagd van de
effectiviteit van beheermaatregelen die worden genomen
om de instandhoudingsdoelen te bereiken. Daarbij moet
ook inzicht komen in de invloed van menselijke activiteiten op het behalen van de doelen. Dit onderdeel wordt op
gebiedsniveau uitgewerkt (in de beheerplannen).
GVB
Als onderdeel van het visserijbeleid worden afspraken
gemaakt over de maximaal toegestane bijvangst van
bruinvissen als percentage van de populatie. Dit vereist
dat er inzicht is in de omvang van de populatie. Gezien
de mobiliteit van vissen en bruinvissen is inzicht nodig in
de populatieomvang op het niveau van de hele Noordzee

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 93

en een schatting van het Nederlandse aandeel in deze
populatie.
Functionele eisen
Ruimtelijke en temporele dekking
De Mariene Strategie sluit aan op de landelijke doelstellingen onder de Habitatrichtlijn. Daarmee komen de
eisen die worden gesteld aan ruimtelijke en temporele
dekking, overeen met die van de Habitatrichtlijn. Wel zijn er
verschillen in de rapportageperioden, maar dit heeft geen
consequenties voor de monitoring.
De Habitatrichtlijn schrijft voor dat Nederland eens per
zes jaar aan de EC rapporteert over gewone zeehond, grijze
zeehond en bruinvis; het gaat hierbij om de landelijke staat
van instandhouding en de effectiviteit van maatregelen.
Daaronder valt ook de bijdrage die Natura 2000-gebieden
hieraan leveren. Verder dient het standaardgegevensformulier (SDF) van de EC te worden geactualiseerd als er
relevante veranderingen hebben plaatsgevonden. Voor het
rapporteren volgens artikel 17 van de Habitatrichtlijn moet
worden aangegeven op welke soort data de rapportage is
gebaseerd: 1) alles geteld, 2) verantwoorde steekproef, al of
niet met modelondersteuning, 3) expertkennis. Voor het
invullen van het SDF geldt die eis niet. De informatie voor
het invullen van dit formulier mag bij gebrek aan gegevens
een ‘deskundigenoordeel’ als basis hebben.
Doordat bruinvissen zeer mobiel zijn en in uitgestrekte
gebieden trekken, overschrijdt hun leefgebied in ruime
mate de begrenzing van het Natura 2000-gebied en het NCP.
Het Bruinvisbeschermingsplan stelt, om de gunstige staat
van instandhouding te halen, generieke maatregelen in het
leefgebied van de bruinvis boven gebiedsmaatregelen. Wel
van belang is de kwaliteit van het leefgebied, ofwel het hele
Natura 2000-gebied.
De tellingen worden uitgevoerd op het niveau van het NCP
en internationaal afgestemd.
Methode
De KRM schrijft voor dat bij de specificaties en methodologische standaarden voor monitoring rekening moet worden
gehouden met de bestaande verplichtingen (zoals KRW, VR
en HR en GVB). Verder moet het monitoringprogramma
internationaal consistent zijn met de andere monitoringprogramma’s in de mariene subregio Noordzee.
Staat van instandhouding
De Habitatrichtlijn stelt geen eisen aan de manier van
monitoren om de landelijke staat van instandhouding
te bepalen. De instandhoudingsdoelstellingen in de
Aanwijzingsbesluiten voor de Natura 2000-gebieden zijn
kwalitatief: er worden geen aantallen genoemd. Alleen in
de Voordelta wordt een kwantitatief doel gesteld voor de
94 |

gewone zeehond (‘Behoud omvang en verbetering kwaliteit
leefgebied voor uitbreiding populatie ten behoeve van
een regionale populatie van ten minste 200 exemplaren in
het Deltagebied’). De richtlijn definieert niet hoe dit moet
worden berekend.
Voor monitoring van HR-soorten geldt:
-- omvang van de populatie ‘fysiek’ monitoren
-- voor het leefgebied (onderbouwd) kiezen wat, en met
welke intensiteit, relevant is om te volgen.
Effecten van maatregelen en activiteiten
De evaluatie van effecten van maatregelen en activiteiten
mag zijn gebaseerd op fysieke metingen of op deskundigenoordeel. Uiteraard vormt de monitoring van de instand‑
houdingsdoelstelling hiervoor een belangrijke basis.
Monitoringstrategie
Bruinvis
Voor bruinvis zijn SCANS-metingen de meest geschikte
methode om inzicht te krijgen in de verspreiding op
Noordzeebrede schaal. Deze zijn vooralsnog echter te
weinig frequent om trends te kunnen bepalen, en op NCPniveau te weinig gedetailleerd om ruimtelijke patronen te
bepalen. Nederland zal met haar Europese partners, zoals
het Verenigd Koninkrijk, trachten de frequentie van deze
internationale metingen te verhogen. Mogelijk volstaan
voor het bepalen van (temporele) trends en verspreiding op
open zee SCANS-surveys (mits frequenter uitgevoerd) plus
aanvullende zeezoogdierwaarnemingen bij vogeltellingen
voor HR en KRM. Bovendien levert rapportage van de
bijvangst van staand want belangrijke data.
Gewone zeehond en grijze zeehond (verspreiding, populatieomvang en
trends)
Evenals bruinvissen zijn zeehonden mobiele soorten.
Doordat ze langere tijd onder water zwemmen, zijn ze
vaak niet goed zichtbaar. Zij brengen echter een belangrijk
deel van hun tijd door op de zandplaten. Het is daarom
goed mogelijk om aan de hand van zandplaattellingen de
verspreiding, populatieomvang en trends voor de gewone
zeehond en de grijze zeehond te bepalen. Om de meest
realistische schattingen te kunnen maken, is het nodig om
plaattellingen gestandaardiseerd uit te voeren. Internationaal is afgesproken dit te doen als de meeste zeehonden op
de banken liggen. Dit is in ieder geval bij laag water, met de
pup- en verhaarperiodes als meest gunstige tijd.
Op nationaal niveau geven tellingen van zeehonden die
in de Waddenzee, Delta en Voordelta op de platen liggen
een goed beeld van de populatieomvang van de gewone
zeehond.
Tellen op de platen volstaat voor het waarnemen van trends
en maar ten dele om de verspreiding van zeezoogdieren

te bepalen. De methode voldoet niet voor het bepalen
van de absolute omvang van populaties. Het is ook nodig
om inzicht te krijgen in de leefpatronen van zeehonden
in de Noordzee. Als grote veranderingen in gebruik van de
Noordzee effecten hebben op zeehonden, kunnen deze
worden waargenomen met de huidige monitoring van
tellingen op de platen. Door het ontbreken van monitoring
op zee blijven de oorzaken echter onbekend.
Conditie zeehonden
Voor het bepalen van de conditie van zeehonden kan
worden aangesloten bij de OSPAR EcoQO ‘Gezonde
zee‑hondpopulaties’. Deze omvat twee verschillende
indicatoren: ‘pupproductie van grijze zeehonden (geen
afname van > 10 procent van de pupproductie over een vijf
jaar lopend gemiddelde)’ en ‘populatie gewone zeehonden
(geen afname van de populatieomvang van > 10 procent
over een vijf jaar lopend gemiddelde)’. Nederland bepaalt
deze EcoQO’s voor de waddenpopulatie door middel van de
huidige monitoring op de platen.
Internationale afstemming is noodzakelijk omdat de
populaties gewone en grijze zeehonden grensoverschrijdend zijn. Die afstemming krijgt al vorm voor onder meer
de OSPAR EcoQO ‘Gezonde zeehondpopulaties’.

6. Pupproductie van grijze zeehonden (bestaande EcoQO)
7. Abundantie, verspreidingsgebied en verspreidingspatroon, op de
relevante tijdsschaal van regelmatig aanwezige walvisachtigen
8. Sterfte van zeehonden en walvisachtigen door bijvangst.
Van deze indicatoren zullen de eerste twee bijdragen aan
de OSPAR Intermediate Assessment in 2017, de derde zal
mogelijk kunnen bijdragen, terwijl de vierde waarschijnlijk
nog niet kan bijdragen.
Afhankelijk van wanneer dit proces tot resultaat leidt, wordt
het Monitoringplan in 2015 of 2016 aangepast voor een
nadere uitwerking van de indicator (8) Verspreiding, omvang
en conditie en toekomstperspectief van populaties en de kwaliteit van
het leefgebied. Zoals hiervoor aangegeven wil Nederland liefst
naar één voor het gehele Noordzeegebied samenhangende
monitoring. Hierbij dient te worden aangesloten bij de
vereisten die de Habitatrichtlijn stelt.Er wordt de komende
jaren veel verwacht van de ontwikkeling van high definitioncameratechnieken. HD-camera’s zullen naar verwachting
tot verhoogde effectiviteit en efficiency leiden bij het tellen
van vogels en zeezoogdieren op zee.

9.2.5 Voedselwebben
Doelen en informatiebehoefte

Meetplan
Van de volgende meetnetten kan gebruik worden gemaakt
om aan de informatiebehoefte te voldoen:
• MWTL vogels & zeezoogdieren NCP: voor waarnemingen
van vogels en alle soorten walvisachtigen
• EU-survey SCANS en SCANSII walvisachtigen Noordzee
c.s.: waarnemingen van alle soorten walvisachtigen
• Nederlands strandingennetwerk: meldingen van alle
soorten gestrande walvisachtigen
• WOT N&M Zeehondentelling Waddenzee: tellingen van
gewone en grijze zeehonden op de platen bij laag water
• MWTL zeezoogdieren Voordelta: tellingen van gewone en
grijze zeehonden op de platen
• Gezamenlijke telling MWTL/provincie Zeeland van
gewone en grijze zeehonden op de platen in de Voordelta
(en Delta)
• Monitoring van bijvangst van zeezoogdieren in de
pelagische visserij (onderdeel van WOT Visserij discardsbemonstering).

Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
Het effect van menselijke interventies op interacties tussen
verschillende trofische niveaus in het voedselweb wordt verminderd waar deze effecten een probleem vormen.
Indicatoren
10 Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten(IBTS):
lengte-frequentieverdeling. Er is een vergelijkbare OSPARindicator beschikbaar: EcoQO grotevisindicator (gewichtspercentage van gevangen vis met een lengte van > 40 cm).
11 Indicatoren voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien
		 en roggen als toppredatoren. Hiervoor kunnen de onder
‘soorten’ genoemde indicatoren worden gebruikt.
12 Voedselrelatie van sleutelsoorten (nog te ontwikkelen
indicator)

Daarnaast worden de indicatoren voor eutrofiëring gebruikt
om de ontwikkeling van drukfactoren op de basis van de
voedselketen te monitoren.
Uitwerking informatiestrategie

Ontwikkelingen
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 en 2014 voor de Noordzeeregio vier gemeenschappelijke indicatoren vastgesteld,
die tussen 2014 en 2016 door de Noordzeelanden in
samenwerking in praktijk worden gebracht:
5. Abundantie van grijze en gewone zeehond op plaatsen waar ze
aan land gaan en waar ze jongen werpen (voor gewone zeehond
bestaande EcoQO)

Aandeel grote vissen in vangsten van bodemsoorten (indicator 10)
Grote vissen zijn kwantitatief de belangrijkste predatoren
in de mariene voedselwebben. Voor de indicator ‘Aandeel
grote vissen in vangsten van bodemsoorten’ wordt
gebruikgemaakt van de gegevens uit de International Bottom
Trawl Survey (IBTS): aantallen per soort en (in het bijzonder)
de lengte-frequentieverdeling die in het kader van de
IBTS wordt bepaald. Het gaat daarbij om het percentage

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 95

Doelen en informatiebehoefte

Figuur 7. EUNIS niveau 3 habitattypen en sedimentsamenstelling (De Jong, 1999) (Lindeboom et al., 2008). Bron: Mariene
Strategie
2°E

3°E

4°E

5°E

6°E

7°E

IMAR E S
Wa g en in g en U R

Doggersbank

6100000

Voedselrelatie van sleutelsoorten (indicator 12)
Het ecosysteem van de zuidelijke Noordzee kent een grote
biodiversiteit met veelzijdige en variable voedselrelaties.
Predatoren kunnen bijvoorbeeld bij onvoldoende aanbod
van een bepaalde prooisoort andere soorten als prooi
kiezen. Het is daarom niet goed mogelijk sleutelsoorten
voor het voedselweb aan te wijzen. Om deze indicator
operationeel te maken worden de in de Mariene Strategie
Deel 1 genoemde soorten waarvoor indicaties zijn dat zij
gevoelig zijn veranderingen in de voedselsituatie gebruikt.
In OSPAR-verband heeft Nederland samen met andere
landen deze indicator op de OSPAR Science Agenda gezet en
bekijken deskundigen de komende jaren wat hiervoor de
verdere mogelijkheden zijn.

9.2.6 Habitats

55°N

Centrale Oestergronden
6000000

Toppredatoren (indicator 11)
Ontwikkelingen in de populatieomvang van toppredatoren
(grote vissen, zeevogels, zeezoogdieren en haaien en
roggen) zijn een indicator voor de beoordeling van de
integriteit van de voedselketen.
Bij de invulling van deze indicator wordt gebruikgemaakt
van de afzonderlijke meetnetten voor zeevogels, zeezoogdieren en haaien en roggen. De volgende parameters uit de
betreffende meetnetten zijn relevant:
-- voor zeevogels: omvang van populaties kwetsbare
vogelsoorten
-- voor zeezoogdieren: omvang van populaties zeezoog‑
dieren
-- omvang van populaties haaien en roggen.
Deze parameters zijn beschreven in de voorgaande
paragrafen: vogels (3.3), zeezoogdieren (3.4), en haaien en
roggen(3.2).

indicator kan gebruik worden gemaakt van de gemeenschappelijke indicatoren die door OSPAR en ICES worden
ontwikkeld voor vissen. Voor de planktonindicator is
monitoring van zoöplankton nodig. Op dit moment is nog
onduidelijk of de voorgestelde indexen voor zoöplankton
zinvol zijn voor het Nederlandse deel van de Noordzee.
Afhankelijk van de verdere ontwikkeling kan overwogen
worden om deel te nemen aan het Continuous Plankton
Recorder programma. Als besloten wordt deze indicatoren
als gezamenlijke indicatoren vast te stellen kunnen zij
bijdragen aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Afhankelijk van de verdere ontwikkeling van indicatoren,
wordt zo nodig het monitoringplan aangepast.

Klaverbank

54°N

Friese Front

Noordzeekustzone
5900000

exemplaren groter dan 40 centimeter in de vangst van
verscheidene soorten. Deze indicator is in OSPAR-verband
uitgewerkt en is met ICES afgestemd en opgenomen in de
OSPAR ‘EcoQO for proportion of large fish (LFI)’, common indicator
D1 Fish Ceph 2.
Voor de NCP-relevante-ICES-vakken, kan deze specifieke
informatie bij ICES worden opgehaald.

53°N

Habitattypes (ecotopen)

52°N

Ontwikkelingen
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 voor voedselwebben
de twee geprioriteerde kandidaat-indicatoren benoemd,
die over één tot twee jaar als gemeenschappelijke indicator
kunnen worden vastgesteld: Grootteverdeling van vissen (LFI) en
Verandering van functionele groepen in plankton. Voor de eerste
96 |

diep, fijn en grof zand
diep, slibrijk
grind
middeldiep gemengd zand
ondiep fijn zand

Voordelta
Vlakte van de Raan
2°E

3°E
500000

4°E

600000

5°E

6°E
700000

7°E

800000

5700000

Omdat de monitoring voor voedselwebben meeloopt met
de monitoring van bodemdieren, vis, vogels en
zeezoogdieren, is geen specifiek meetplan nodig voor het
monitoren van voedselwebben.

5800000

Meetplan

Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
De verspreiding en de omvang van overheersende (predominante) habitattypen blijft min of meer gelijk (dat wil zeggen
binnen de grenzen van natuurlijke variatie op EUNIS-niveau 3).
Voor de speciale habitattypen die onder de Habitatrichtlijn
zijn beschermd, gelden de landelijke doelstellingen van de
Habitatrichtlijn.
Aanvullend hierop: verbetering van de kwaliteit van de diepere
slibrijke delen en diepere niet-dynamische zandbodems op
het Nederlandse deel van de Noordzee. De kwaliteit van
habitats heeft betrekking op de fysieke structuur, ecologische
functie en de diversiteit en samenstelling van de geassocieerde soortgemeenschappen.
Van de bodem van het Nederlands deel van de Noordzee
wordt 10 tot 15 procent niet noemenswaardig beroerd door
menselijke activiteiten.
Indicatoren
13 Verspreiding en omvang van algemeen voorkomende
habitats (EUNIS-niveau 3) en habitats onder de Habitat‑
richtlijn
14 Zeebodemareaal dat niet wordt verstoord
15 Indices voor de samenstelling van bodemleefgemeenschappen
16 Indicatoren voor de kwaliteit van de verschillende habitats
op EUNIS-niveau 3

Uitwerking informatiestrategie
De voor de KRM onderscheiden algemeen voorkomende
habitats omvatten zowel de waterbodem als de waterkolom.
De informatiebehoefte voor de waterkolom wordt voor
fytoplankton gedekt door de monitoring voor eutrofiëring.
Of aanvullend zoöplanktonmonitoring nuttig is hangt af
van verdere ontwikkeling van OSPAR indicatoren. Voor
zowel OSPAR als het elektronische rapportageformat voor
de Europese Commissie zal de informatie genoemd onder
‘benthos’ gerapporteerd worden onder ‘habitats’.
Habitatrichtlijn (HR) en KRM beschermen allebei de
bodemhabitat van de zee. De monitoring richt zich daarom
op de informatiebehoefte die uit beide richtlijnen volgt. De
indicatoren zijn gebaseerd op de HR en KRM. Voor geen van
de indicatoren bestaat een overeenkomende OSPAR-indicator, hoewel ontwikkeling hiervan vergevorderd is. Er zal
zoveel mogelijk worden aangesloten bij overeengekomen
OSPAR-indicatoren. Over het geheel vragen de milieudoelen
voor habitats om een status- én trendbepaling.
Statusbepaling verspreiding en omvang habitats (indicator 13)
Het kabinet kiest ervoor de omvang en verspreiding van
habitats niet te monitoren. Bij het definiëren van de
begrenzing van de habitats en bij de aanwijzing van de
gebieden zijn de omvang en verspreiding al vastgesteld.
Naar verwachting treden hierin in de tijd geen (noemens-

waardige) veranderingen op, en áls dit gebeurt, wordt dit
gesignaleerd met de standaard lodingen die Rijkswaterstaat
en Defensie uitvoeren. Om deze reden is dit een administratieve indicator.
In OSPAR-verband worden vier hieraan te relateren indicatoren ontwikkeld, die samen de ruimtelijke verspreiding, het
verspreidingspatroon en het habitatoppervlak van overheersende en geregistreerde (HR- en OSPAR-)habitats omvatten.
Statusbepaling onberoerd zeebodemareaal (indicator 14)
Het kabinet beschouwt deze indicator als een administra‑
tieve indicator. Het oppervlak van de zeebodem dat
onberoerd wordt, moet berekend worden op basis van
zandwingegevens en VMS-data. Deze indicator behoeft geen
eigen monitoring.
In OSPAR-verband wordt één vergelijkbare indicator ontwikkeld: ‘Area of habitat damaged’.
Trendbepaling kwaliteit habitats (indicator 15 en 16)
Indicatoren 15 en 16 zijn relevant voor de habitattypen van
de Habitatrichtlijn (zie tabel 8) en de verschillende habitats
op EUNIS-niveau 3 en de bodem van het Friese Front en
de Centrale Oestergronden. Voor deze indicatoren wordt
aangesloten bij de monitoring van de bodemleefgemeenschappen. Hiertoe zijn indicatorsoorten geselecteerd die
gezamenlijk een goed (gebiedsbreed en representatief )
beeld geven van de kwaliteit van het habitat en die ook
indicerend zijn voor bodemberoering door de visserij en
andere drukfactoren. Naast de indicatorsoorten zijn voor
de habitattypen van de Habitatrichtlijn ook de ‘typische
soorten’ relevant. Deze ‘typische soorten’ zijn onder andere
bodemdieren en vissen. Paragraaf 9.2.1 beschrijft in meer
detail de informatiestrategie voor bodemdieren; paragraaf
9.2.2 doet hetzelfde voor vissen. Monitoringgegevens
worden niet alleen gebruikt voor de indicatorsoorten en
‘typische soorten’, maar ook om op termijn een multimetrische index te ontwikkelen, zoals de BEQI-2 voor de KRW.
De kwaliteit van pelagische habitats (de waterkolom) op
EUNIS-3 niveau wordt gevolgd door middel van de indicatoren onder eutrofiëring, vissen en voedselwebben.
In OSPAR-verband wordt één met indicator 15 vergelijkbare
indicator ontwikkeld: ‘Multimetrische indices om de
relatieve omvang van benthische soorten of soortgroepen te
kwantificeren’.

Tabel 8 Habitattypen van de Habitatrichtlijn die in
het werkingsgebied van de KRM voorkomen
H1110B Permanent overstroomde zandbanken, subtype
		 Noordzee-kustzone
H1110C Permanent overstroomde zandbanken, subtype
		 Doggersbank
H1170 Riffen van open zee

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 97

Functionele eisen
Niet verstoorde zeebodem (indicator 14)
Voor het bepalen van het areaal zeebodem dat niet wordt
verstoord door bodemberoerende activiteiten, moet
worden geregistreerd waar en wanneer zandwinning en
-suppletie worden uitgevoerd. Ook moet de frequentie
van de uitgezonden VMS-signalen zó zijn, dat kan worden
bepaald of een vissersschip vist of vaart zonder netten in het
water.
Kwaliteitbepaling habitats (indicator 15 en 16)
De aanwezigheid en verspreiding van de geselecteerde
indicatorsoorten zegt iets over de kwaliteit van EUNIS-3
habitats (zie pararaaf 3.4 en bijlage 1). De kwaliteit van de
habitattypen van de Habitatrichtlijn wordt bepaald door
deze geselecteerde indicatorsoorten (als onderdeel van
‘overige kenmerken van structuur en functie’) en door de
zogenaamde typische soorten.
In paragraaf 9.2.1. worden de functionele eisen beschreven
waarmee het monitoringplan voorziet in de informatie‑
behoefte voor bodemdieren. Paragraaf 9.2.2. beschrijft die
voor vissen. Wanneer er aan deze functionele eisen wordt
voldaan, wordt ook voldaan aan de functionele eisen voor
habitats.
Monitoringstrategie
Dit is de uitwerking van de monitoring, gelet op de functio‑
nele eisen. De monitoringstrategie voor habitats wordt
gedekt met de monitoringstrategieën voor bodemdieren en
vissen (indicatoren 15 en 16).
Meetplan (indicatoren 15 en 16)
Voor habitats wordt geen eigen meetplan opgesteld, maar wordt
aangesloten bij de meetplannen voor bodemdieren en vissen (zie
paragraaf 9.2.1 en 9.2.2). Met de meetinspanning die wordt geleverd
voor bodemdieren en vissen wordt voldoende informatie verzameld
om uitspraken te doen over de landelijke ontwikkeling van de onder
KRM en HR beschermde habitats. Ook leveren beide meetplannen
voldoende informatie om uitspraken te doen over de ontwikkeling
binnen de bodembeschermingsgebieden en over de effectiviteit van de
beheermaatregelen.
Ontwikkelingen
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 twee geprioriteerde
kandidaat-indicatoren voor benthische habitats aangemerkt, die over één tot twee jaar als gemeenschappelijke
indicator kunnen worden vastgesteld: areaal aan verlies van
habitat en fysieke schade aan habitats. De indicator voor fysieke
schade aan bodemhabitats wordt in 2014 getest en kan,
afhankelijk van de resultaten en een besluit van OSPAR over
98 |

vaststelling als gemeenschappelijke indicator, bijdragen
aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017. Daarnaast
zijn twee geprioriteerde kandidaat-indicatoren aangewezen
voor pelagische habitats: Verandering van functionele groepen
in plankton en biomassa en/of abundantie van plankton. Als deze
indicatoren binnen één tot twee jaar als gemmenschappelijke indicator worden vastgesteld kunnen zij waarschijnlijk
bijdragen aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Voor de indicatoren voor pelagische habitats kan Nederland
in ieder geval de fytoplanktongegevens uit de eutrofiëringsmonitoring bijdragen. Op dit momemt is nog onduidelijk
of de voorgestelde indexen voor zoöplankton zinvol zijn
voor het Nederlandse deel van de Noordzee. Afhankelijk
van de verdere ontwikkeling kan worden overwogen deel
te nemen aan het Continuous Plankton Recorder programma.
Afhankelijk van de kans en het tijdstip waarop dit proces
tot een voor Nederland bruikbaar resultaat leidt, wordt
zo nodig in 2016 het Monitoringplan aangepast voor de
indicatoren (13) ‘verspreiding en omvang van algemeen
voorkomende habitats’ en (14) ‘zeebodemareaal dat niet
wordt verstoord’. Hierbij moet worden aangesloten bij de
eisen van Habitatrichtlijn.

9.2.7 Exoten
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoel uit Mariene Strategie deel 1
‘Het risico van nieuwe introducties van exotensoorten minimaliseren’.
Indicatoren
17 Het aantal aanwezige invasieve exotensoorten
18 Het aantal nieuwe invasieve exoten per jaar
19 De ratio tussen a) dichtheden of biomassa van invasieve
exotensoorten en b) dichtheden of biomassa van inheemse
soorten voor een selectie van specifieke soortengroepen
(fytoplankton, macrobenthos, vis) in Natura 2000gebieden

Uitwerking informatiestrategie
Invasieve exoten kunnen, door onder meer concurrentie,
predatie of verspreiding van ziekten, de populaties van
inheemse soorten, de samenstelling van natuurlijke levensgemeenschappen en de voedselrelaties in het ecosysteem
verstoren.
Omdat eenmaal gevestigde invasieve exoten in het mariene
milieu over het algemeen niet meer zijn te verwijderen, is
het beleid gericht op het voorkomen van nieuwe introducties.
Het milieudoel ‘Het risico van nieuwe introducties van
exoten soorten minimaliseren’ is hieraan gekoppeld.
De belangrijkste routes waarlangs exoten in onze mariene
regio terechtkomen zijn: import van schelpdieren (vooral

bodemdieren en parasieten en andere ziekteverwekkers),
ballastwater van schepen (vooral plankton, inclusief
larvale stadia van bodemdieren en vissen) en aangroei aan
scheepshuiden (vooral vastzittende bodemdieren en algen).
Exoten kunnen in alle soortengroepen en habitats terechtkomen. Dit maakt gerichte monitoring moeilijk, dan wel
zo omvangrijk dat het niet uitvoerbaar is. Monitoring van
exoten kan als aanvullende parameter worden toegevoegd
aan bestaande monitoring. Als bij de determinatie van de
soorten in de huidige monitoring blijkt dat het om een
exoot gaat, zal dit moeten worden gemarkeerd. Voor alle
meetnetten geldt dat het van belang is alert te zijn op het
herkennen van nieuwe exoten.
Voor de indicatoren wordt informatie gevraagd over
invasieve exoten. Of een uitheemse soort invasief is, zal niet
altijd direct duidelijk zijn. Bovendien kan de status in de
loop van de tijd veranderen. Het is daarom van belang dat
alle exoten worden geregistreerd. Het vaststellen van de
invasiviteit van een uitheemse soort is geen expliciet doel
van de monitoring, maar wanneer een uitheemse soort
sterk toeneemt, moet dit wel worden gesignaleerd. De extra
onderzoeksinspanning waartoe dan kan worden besloten,
bijvoorbeeld voor een risicobeoordeling door de NVWA, valt
buiten de reguliere monitoring. Voor het maken van een
beoordeling aan de hand van de indicatoren moet een lijst
worden gemaakt waarin staat welke uitheemse soorten als
invasief worden beschouwd.
Indicator 17 Het aantal aanwezige invasieve exoten soorten en
indicator 18 Het aantal nieuwe invasieve exoten per jaar kunnen
worden bepaald met de volgende gegevens:
• aanwezigheid uitheemse soort
• aantal exemplaren of dichtheid per soort.
Deze laatste informatie kan worden gebruikt voor het
bepalen van het invasieve karakter van de soort.
Voor indicator 19 De ratio tussen a) dichtheden of biomassa van
invasieve exotensoorten en b) dichtheden of biomassa van inheemse
soorten voor een selectie van specifieke soortengroepen (fytoplankton,
macrobenthos, vis) in Natura 2000-gebieden, zijn de volgende
gegevens nodig:
• aanwezigheid uitheemse soort
• aantal exemplaren of dichtheid per soort
• parameter voor omrekening naar biomassa
• aantallen van inheemse soorten
• parameter voor omrekening naar biomassa.
Bij de omschrijving van indicator 19 in Deel 1 van de
Mariene Strategie is er al van uitgegaan dat gebruikt zal
worden gemaakt van monitoring die om andere redenen
wordt uitgevoerd. In de indicatoromschrijving worden de
soortengroepen fytoplankton, macrobenthos en vis
genoemd. Inzameling van de voor deze indicator benodigde
gegevens kan worden toegevoegd aan de verschillende
meetnetten en surveys genoemd onder benthos en onder

commerciële bestanden van vis, schaal- en schelpdieren. In
de vissurveys is daarbij ook de registratie van ongewervelden
van belang. De in OSPAR-verband afgestemde methodiek
voor het beoordelen van eutrofiëring (COMMP) is echter in
de tussentijd veranderd, waardoor nog slechts één plaagalg
gemeten hoeft te worden. Een analyse van de soorten‑
samenstelling van het fytoplankton vindt daarom niet
langer plaats in de eutrofiëringsmonitoring. Voor indicator
19 kan dus geen gebruik meer worden gemaakt van het
fytoplanktonmeetnet.
In de omschrijving van indicator 19 worden specifiek Natura
2000-gebieden genoemd. De reden dat deze inperking
is genoemd, is dat over deze gebieden meer informatie
beschikbaar is dan over het gebied daarbuiten. Deze
inperking is niet gerelateerd aan vereisten uit KRM of HR
en dus niet essentieel. Door de keuze gebruik te maken van
data van benthos- en visserijmeetnetten die ook het gebied
buiten Natura 2000-gebieden dekken, ligt een inperking tot
N2000-gebieden niet langer voor de hand.
Functionele eisen
KRM
Indicatoren
De KRM schrijft voor dat bij de specificaties en methodologische standaarden voor monitoring rekening wordt
gehouden met de bestaande verplichtingen (zoals KRW, HR,
en GVB en op termijn bovengenoemde Verordening). Verder
moet het monitoringprogramma internationaal consistent
zijn met de andere monitoringprogramma’s in de mariene
subregio Noordzee.
Invulling indicatoren
Ten aanzien van de invulling van deze indicatoren zijn in
de Mariene Strategie geen aanvullende (functionele) eisen
gesteld.
Monitoringstrategie
Aantal aanwezige invasieve exotensoorten (indicator 17)
In de reguliere vis- en bodemdierbemonstering worden alle
bemonsterde soorten op naam gebracht. Aan de determinatielijsten van deze bemonstering wordt een veld ‘exoot (JA/
NEE)’ toegevoegd.
Aantal nieuwe invasieve exotensoorten per jaar (indicator 18)
Voor de gemonitorde soorten geldt hetzelfde als bij
indicator 17. Om het aantal nieuwe (invasieve) exotensoorten te kunnen monitoren, is echter aanpassing nodig van de
vangstdata in de huidige registratie van exoten. Ook moet
worden geregistreerd of aangetroffen exoten al aanwezige
dan wel nieuwe (invasieve) soorten zijn.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 99

De ratio tussen a) dichtheden of biomassa van invasieve exotensoorten
en b) dichtheden of biomassa van inheemse soorten voor een selectie
van specifieke soortengroepen (indicator 19).

9.2.8 Eutrofiëring
Doelen en Informatiebehoefte

In de vis- en benthosbemonstering is van de gevangen
soorten niet alleen de kwalificatie of een soort exoot is of
niet nodig, maar zijn ook gegevens nodig over aantallen
en/of biomassa van zowel inheemse soorten als exoten. De
ratio inheems/exoot is een grootheid die op basis van de
indicatoren 17 en 18 kan worden berekend.
Uit de gegevens van de verschillende meetnetten kan
zonder problemen informatie worden herleid voor alle drie
de indicatoren.

Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
De concentraties van nutriënten reduceren waar deze niet
voldoen aan de KRW, conform het tijdspad van de KRW.

Meetplan

Geen verhoogd voorkomen van plaagalgen.

Voor het meetplan wordt verwezen naar de relevante meetplannen van benthos en vis. Tellingen en determinaties van
exoten dienen apart te worden genoteerd op de invul‑
formulieren bij de analyses voor de betreffende parameters.
Het extra veld in de monitoringsheets voor benthos en
vissen wordt in de meetplannen en de bijbehorende pro‑
tocollen voor benthos en vissen vastgelegd.
Ontwikkelingen
Op termijn zal een Verordening ten aanzien van exoten6 van
kracht worden. Deze zal het vigerend beleid ondersteunen
(en mogelijk aanscherpen).
De OSPAR-Commissie heeft in 2014 de snelheid van nieuwe
introductie van exoten (aantal nieuwe exoten per jaar), aangevuld
met parameters over de implementatie van beheersmaatregelen voor route van verspreiding van exoten, als
gemeenschappelijke indicator vastgesteld. Deze indicator
zal waarschijnlijk bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assessment. De indicator wordt momenteel getest en
afhankelijk van wanneer dit proces tot resultaat leidt, naar
verwachting 2015, wordt zo nodig het Monitoringplan in
2015 of 2016 aangepast voor de indicator (18) het aantal nieuwe
invasieve exoten per jaar.

6

Algenbiomassa en -bloeien naderen de 50 procent boven achtergrondwaarde. De concentratie van chlorofyl-a gedurende
het groeiseizoen van fytoplankton (maart-september) die
behoort bij de goede milieutoestand, ligt niet hoger dan 50
procent boven de achtergrondwaarde, conform de doelen van
de KRW (tot 1 zeemijl vanaf de basislijn) en OSPAR (daar‑
buiten).

Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring.
Indicatoren
20 Nutriëntenniveaus
		 Gebiedsspecifieke gemiddelde winterconcentraties
(december-februari) van nutriënten: dissolved inorganic
nitrogen (DIN, een optelsom van nitraat, ammonium en
nitriet) respectievelijk phosphorus(DIP) zijn niet hoger dan
50 procent boven achtergrondwaarden (OSPAR). Uit deze
concentraties kan de verhouding stikstof-fosfor worden
afgeleid. Dat is van belang voor het inzicht in de groei van
giftige algen.
21 Directe effecten
		 Concentratie van chlorofyl-a gedurende het groeiseizoen
van fytoplankton (maart-september)
22 Indirecte effecten
		 Lokaal zuurstoftekort in sedimentatiegebieden en onder
massale groei van plaagalgen.

Uitwerking informatiestrategie
De informatiestrategie voor de KRM is grotendeels een
gegeven. Dat komt doordat zowel de te behalen beleids‑
doelen als de daarmee samenhangende informatiebehoeften voor de KRM zoveel mogelijk aansluiten bij bestaande
beleidskaders die voortkomen uit EU-richtlijnen en
internationale conventies. Niet alle kaders hanteren echter
dezelfde systematiek en hebben dezelfde werkingsgebieden.
Dat leidt tot een overlap in de zone vanaf de basiskustlijn
tot 1 zeemijl uit de kust. De KRM stelt dat in die zone wordt
voldaan aan de Europese richtlijnen (KRW, Natura 2000),
maar ook dat wordt voortgebouwd op de programma’s
en activiteiten van de regionale zeeconventies (OSPAR).
Voor de feitelijke monitoring komt de OSPAR-systematiek
grotendeels overeen met de eisen van de KRW. Anders ligt
het met de beoordelingssystematiek. De kans bestaat dat
beoordeling van de eutrofiëringstoestand van de kustzee

In september 2013 heeft de EC een voorstel voor een ‘Verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende preventie en beheer
van de introductie en verspreiding van invasieve uitheemse soorten’ uit doen komen. In oktober 2013 heeft deze ter beoordeling gelegen bij de
lidstaten. Het is nog niet bekend wanneer de verordening van kracht wordt.

100 |

tot 1 zeemijl op grond van zowel de KRW- als OSPAR-methodieken tot verschillende uitkomsten leidt. Het streven is de
beide internationaal afgestemde beoordelingssystematieken te harmoniseren.

gemeten tijdens de periode waarin zuurstofgebrek of
zuurstofloosheid kunnen voorkomen.

1. De toevoer van nutriënten. De toevoer vanaf het land (totaal
P en totaal N) via rivieren en kanalen is te berekenen door
de jaarafvoeren te vermenigvuldigen met de gemiddelde
concentraties bij de mondingen in zee. De stikstofvrachten
vanuit de lucht (atmosferische depositie) worden binnen
OSPAR modelmatig berekend.

Nauwkeurigheid en betrouwbaarheid
Alle bepalingen moeten voldoen aan hoge kwaliteitseisen.
De metingen moeten worden ingewonnen volgens het
OSPAR Background Document on Eutrophication. De technische
specificaties van de methodes worden beschreven in de
OSPAR JAMP Eutrophication Monitoring Guidelines. De meet‑
onzekerheid wordt bepaald volgens de Guidelines for estimation
of a measure for uncertainty in OSPAR monitoring.
De metingen moeten tevens voldoen aan de technische
specificaties van de Richtlijn 2009/90/EG van de Commissie
(KRW-methode). Volgens de analysemethode voor het bepalen van de nutriëntenconcentratie mag de meetonzeker‑
heid maximaal 50 procent zijn. De bepalingsgrens van de
methode mag maximaal 30 procent van de relevante milieu‑
kwaliteitsnorm zijn. Parameters voor de KRW-toetsingen
moeten voldoen aan de voorwaarden die zijn vastgelegd in
het Protocol Toetsen en Beoordelen.

2. Nutriëntenniveaus. Gebiedspecifieke gemiddelde winter‑
concentraties (december–februari) van nutriënten: opgelost
anorganisch stikstof (DIN, een optelsom van nitraat, ammonium en nitriet) en opgelost anorganisch fosfor (DIP).

Frequentie/meetvenster
Voor alle bepalingen moet de meest geschikte periode in
het jaar worden gekozen om zo goed mogelijk de effecten
van eutrofiëring te kunnen meten.

3. Directe effecten. Het bepalen van de 90-percentielwaarde
van de concentratie van chlorofyl-a gedurende het
groeiseizoen van fytoplankton (maart t/m september) en
het bepalen van phaeocystisbloeien, waarbij een bloei
gedefinieerd is als 106 cellen/l.

Nutriëntenniveaus
Gebiedsspecifieke gemiddelde winterconcentraties van
nutriënten DIN en DIP moeten jaarlijks in de winter
(december-februari) één keer per maand worden gemeten.

Parameters
Een verschil tussen de beoordelingssystematiek van KRW en
OSPAR is dat de Comprehensive Procedure van OSPAR (OSPARCOMP) behalve het meten van de drie hierboven genoemde
indicatoren, óók voorschrijft dat de toevoer van nutriënten
en de phaeocystisbloeien moeten worden bepaald. De
beoordelingssystematiek OSPAR-COMP vraagt de volgende
parameters:

Monitoringstrategie
4. Indirecte effecten. Zuurstofconcentraties worden gemeten
op verschillende dieptes in de waterkolom.
Functionele eisen
Een deel van de functionele eisen ligt vast in de systematiek
van de meetprogramma’s die al bestaan onder de KRW en in
OSPAR-verband.
Ruimtelijke en temporele dekking
Door monitoring ingewonnen data moeten een goede
ruimtelijke (hele NCP) en temporele dekking hebben en
data in de gehele mariene regio moeten vergelijkbaar zijn.
In de OSPAR-COMP is die afstemming bereikt. Daarin ligt
ook vast met welke frequenties de parameters moeten
worden gemeten.
Specifiek voor directe effecten geldt dat de concentraties van
chlorofyl-a en jaarlijks gedurende het groeiseizoen van
phaeocystis (maart-september) moeten worden gemeten.
Het indirecte effect ‘lokaal zuurstoftekort in sedimentatie‑
gebieden met een verhoogd risico op zuurstoftekort’ (zoals
de Oestergronden), moet jaarlijks in de zomer worden

In deze paragraaf worden de informatiestrategie en de
functionele eisen vertaald naar een monitoringstrategie per
indicator.
Nutriëntenniveaus (indicator 20)
Er bestaat een lineair verband tussen de saliniteit en de
nutriëntenconcentratie in water. Vanaf de kust naar dieper
water neemt de saliniteit toe en daalt de nutriëntenconcentratie. Vanwege dit verband meten we behalve de DIN
(dissolved inorganic nitrogen, een optelsom van nitraat,
ammonium en nitriet) en DIP (dissolved inorganic phosphorus,
orthofosfaat) ook saliniteit. De DIN- en DIP-concentraties
worden daarom gemeten langs de raaien loodrecht op de
kust. De bepalingen vinden plaats na filtratie en worden
genoteerd in mg/l.
Frequenties
De maandelijkse bemonstering van gebiedsspecifieke
nutriëntenconcentraties in de winter (december en
januari/februari van het jaar daarop) kan als gevolg van
weeromstandigheden worden verstoord. Een extra meting

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 101

in november waarborgt dat de beoordeling kan worden
gedaan.
Het zuurstofgehalte van het zeewater in de sedimentatiegebieden (Centrale Oestergronden) wordt op verschillende
dieptes gemeten. In de maanden maart-september gebeurt
dat één keer per twee maanden.
Locaties
De metingen worden uitgevoerd op de MWTL-meetlocaties
langs de bestaande raaien.
Voor het berekenen van de vrachten totaal stikstof en
totaal fosfaat worden concentraties en afvoeren bepaald bij
Haringvliet, Nieuwe Waterweg, Noordzeekanaal, IJsselmeer
en Kanaal Gent-Terneuzen.

plaagalgen. Anoxische omstandigheden, veroorzaakt door
het massaal afsterven van algen, kunnen op de Nederlandse Noordzee voorkomen, maar alleen direct onder de
algenlaag. Deze zuurstofloosheid geeft dan ook geen risico
voor het bodemleven.
In gebieden waar ’s zomers stratificatie van het zeewater
voorkomt, bijvoorbeeld de Centrale Oestergronden,
kunnen bij de bodem wél zuurstoftekort en zuurstofloosheid optreden. Deze toestand heeft echter hydrografische
oorzaken en heeft niets met eutrofiëring van doen.
Om op verschillende dieptes en nabij de bodem het zuurstoftekort te kunnen vaststellen, is een vergelijking nodig
met de waarden waarbij het water met zuurstof is verzadigd.
Die maximale waarde is afhankelijk van de temperatuur en
de saliniteit. Daarom worden behalve zuurstofgehalte ook
temperatuur en saliniteit gemeten.

Directe effecten (indicator 21)
Parameters/compartimenten
Voor deze indicator worden in het oppervlaktewater zowel
chlorofyl-a (biomassa) als phaeocystis gemeten. Er zijn
aanwijzingen dat de bloeien van phaeocystis talrijker zijn
en langer duren bij verhoogde nutriëntenconcentraties.
De frequentie van phaeocystisbloeien is daarom een goede
indicator voor de directe effecten van eutrofiëring. Deze
indicator wordt gebruikt bij de beoordeling volgens de
systematieken van OSPAR en KRW en is daarom aanvullend
opgenomen voor de KRM.
Volgens OSPAR is sprake van een verhoogd niveau van
phaeocystis als langer dan dertig dagen meer dan 106 cellen
per liter water worden aangetroffen. Voor de KRW betekent
die hoeveelheid phaeocystiscellen per liter ‘een natuurlijke
bloei’. De KRW geeft de duur van een bloei aan in het aantal
maanden per jaar dat de bloei is geconstateerd, uitgedrukt
als een percentage.
Frequenties
Langs de Hollandse kust is de toevoer van de nutriënten
vanuit de rivieren het grootst en dus ook kans op algenbloei. Daarom worden phaeocystisbloeien en chlorofyl-a in
de maanden maart-september in de kustzone tweewekelijks
gemeten. In de gebieden die verder uit de kust liggen, is dat
eenmaal per maand en in de verre gebieden van het NCP
één keer per twee maanden.
Locaties
De metingen worden uitgevoerd op de MWTL-meetlocaties
langs de bestaande raaien.
Indirecte effecten (indicator 22)
Parameters/compartimenten
Voor het beoordelen van indirecte effecten van eutrofiëring
hanteert de KRM als parameter lokaal zuurstoftekort in
sedimentatiegebieden en onder lagen van sterke bloei van
102 |

Frequenties
De verticaalmetingen vinden drie à vier keer plaats in de
zomer (april t/m augustus). Dat is de periode waarin zuur‑
stofloosheid optreedt.
Locaties
Het zuurstofgehalte wordt in de sedimentatiegebieden
(Centrale Oestergronden) gemeten. Hiervoor worden de
laatste vier locaties van de Terschellingraai genomen.
Het zuurstofgehalte wordt op drie plekken in de verticaal
gemeten: 3,5 meter onder de waterspiegel, op halve diepte
of spronglaag en 3 meter boven de bodem. Dit heeft te
maken met stratificatie.
Meetplan
Het meten van de nutriëntenniveaus (indicator 20), directe
effecten (indicator 21) en indirecte effecten (indicator
22) sluit aan bij de huidige MWTL-monitoring van deze
parameters. Zie voor de uitwerking van locaties voor deze
parameters bijlage 8.
Ontwikkelingen
De OSPAR-Commissie heeft in 2013 voor de Noordzeeregio
de volgende zes gemeenschappelijke indicatoren vast‑
gesteld:
-- Input van nutriënten via water
-- Input van nutriënten via de lucht
-- Nutriëntenconcentraties in de winter
-- Chlorofylconcentraties
-- Verandering van soortensamenstelling/ indicator soort Phaeocystis
en
-- Zuurstof.
Deze indicatoren zijn al operationeel in de OSPAR Common
Procedure for the identification of the eutrophication status of the maritime area (COMP). Waar er nog verschillen zijn tussen landen,
wordt geprobeerd verder te harmoniseren. Mogelijkheden

voor Noordzee-brede harmonisatie worden uitgewerkt in
het project JMP NS/CS. Deze indicatoren zullen bijdragen
aan het OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Voor het bepalen van chlorophylconcentraties wordt
gewerkt aan de ontwikkeling van innovatieve methoden om
op geautomatiseerde wijze informatie te verzamelen met
boeien, aan boord van veerdiensten en met satellietbeelden, waardoor metingen met onderzoekschepen op termijn
mogelijk kunnen worden gereduceerd.
Het streven is de beoordelingssystematieken van KRW en
OSPAR te harmoniseren.

9.2.9 Hydrografische eigenschappen
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
Menselijke activiteiten resulteren niet in permanente grootschalige negatieve effecten op het ecosysteem als gevolg van
veranderingen in de hydrografische omstandigheden. Hieraan
is het operationele doel gekoppeld dat alle ontwikkelingen
moeten voldoen aan de eisen van het wettelijke regime en dat
wettelijke beoordelingen zo moeten worden uitgevoerd dat
potentiële (cumulatieve) effecten van permanente wijzigingen
in hydrografische omstandigheden in beschouwing worden
genomen op het meest geëigende niveau (EUNIS-niveau 3,
referentiejaar 2008). Daarnaast zijn onder de KRW doelen
geformuleerd om de trekmogelijkheden van diadrome vissen
te verbeteren.
Indicatoren
Projectmatig
Projectmatig
			
Projectmatig

de omvang van het beïnvloede (zeebodem)
areaal
de omvang van permanente veranderde
habitattypen
veranderde functies van habitats

Uitwerking informatiestrategie
Het operationele doel wijst op de toetsing aan wettelijke
kaders voor projecten die mogelijk een verandering teweegbrengen in de heersende hydrografische omstandigheden.
De informatie moet komen uit de projectmonitoring die
initiatiefnemers moeten uitvoeren om aan de vergunning‑
voorschriften te voldoen. De schaal van beoordeling is
EUNIS-niveau 3.
Monitoringstrategie
Projectafhankelijk. Er kan daarbij gebruik worden gemaakt
van het standaard lodingenprogramma dat Rijkswaterstaat
en Defensie uitvoeren.

Ontwikkelingen
Er worden in OSPAR-verband geen indicatoren voor
hydrografische eigenschappen ontwikkeld.

9.2.10 Vervuilende stoffen
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
Concentraties van vervuilende stoffen tegengaan, voor zover
deze niet voldoen aan de doelen, binnen het gestelde tijdpad
van de KRW.
Daarnaast voorkomen dat concentraties van bekende vervuilende stoffen die wél voldoen aan de normen van de KRW
boven hun huidige waarden uitstijgen, en verder reduceren
van de concentraties.
Verontreinigingseffecten van TBT en olie voorkomen.
Indicatoren
23 Voor polaire stoffen in water
		 Concentraties van vervuilende stoffen
24 Voor apolaire stoffen in biota
		 Concentraties van vervuilende stoffen
25 Voor effecten van TBT
		 De mate van voorkomen van imposex bij zeeslakken
26 Voor effecten van olie
		 Het percentage met olie besmeurde aangespoelde vogels

Uitwerking informatiestrategie
De milieudoelen voor vervuilende stoffen vragen om een
normtoetsing (voldoen aan doelen van de KRW binnen
gesteld tijdpad) en om een trendbepaling (nagaan of
concentraties van stoffen niet stijgen, respectievelijk verder
dalen).
Normtoetsing voor polaire en apolaire stoffen (indicatoren 23 en 24)
Uitgangspunt voor een goede normtoetsing van vervuilende
stoffen is dat wordt gemeten in het meest geëigende compartiment (zie functionele eisen). Voor de polaire stoffen is
dat het compartiment water en voor apolaire stoffen is dat
het compartiment biota.
Totdat KRW en KRM volledig op elkaar zijn afgestemd,
meten we voorlopig nog als volgt:
• apolaire stoffen in het overlapgebied:
• (In KRW-kader in totaal water, getoetst aan KRW-normen
voor prioritaire stoffen en aan nationale normen voor
andere stoffen) met uitzondering van kwik, hexachloorbenzeen en hexachloorbutadieen die in biota worden
gemeten. Metalen worden na filtratie gemeten in KRMkader in biota, getoetst aan OSPAR-assessmentcriteria.)
• polaire stoffen worden zowel in KRM- als KRW-kader
gemeten in totaal water en getoetst aan KRW-normen.

Meetplan
Projectafhankelijk.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 103

Overlapgebied
De richtlijnen KRM en KRW hebben verschillende werkingsgebieden: de KRW geldt in mariene wateren vanaf de basislijn
tot maximaal 12 zeemijl uit de kust voor prioritaire stoffen en
tot 1 mijl uit de kust voor overige stoffen. OSPAR en de KRM
dekken vanaf de basislijn het gehele Nederlands Continentaal
Plat. Er is dus een overlapgebied (de 12-mijlszone) waar voorlopig nog verschillende beoordelingen plaatsvinden.
De verschillen tussen de beoordeling volgens KRM en KRW,
hebben een signaalfunctie in de richting van de KRW, het
kader waarin de concrete maatregelen tot stand komen. Er
wordt naar gestreefd om op termijn op één manier te beoordelen in dit overlapgebied.

Meest geëigende compartiment
Voor apolaire stoffen zijn biota en sediment de meest geëigende compartimenten. Maar op Europees niveau worden
geen normen voor sediment afgeleid, waardoor deze niet zijn
te toetsen. Voor een compliance check zullen daarom biota worden gebruikt, ook omdat hierin de effecten het best meetbaar
zijn. Wel kunnen sedimentmetingen worden gebruikt voor
trendbepaling. Passive sampling kan eventueel als alternatief
voor biota worden gebruikt.
Voor polaire stoffen, die goed oplosbaar zijn, is water het
meest geëigende compartiment.

ken van de gebruikte analysemethoden zijn gebaseerd op
een meetonzekerheid van maximaal 50 procent, geschat op
het niveau van de relevante milieukwaliteitsnorm, en een
bepalingsgrens van maximaal 30 procent van de relevante
milieukwaliteitsnorm. Parameters voor de KRW-toetsingen
moeten voldoen aan de voorwaarden, vastgelegd in het
Protocol Toetsen en Beoordelen.
De metingen in biota, en de bepaling van effecten van TBT
worden ingewonnen volgens de OSPAR-methoden.
De technische specificaties van de methodes zijn beschreven
in de volgende OSPAR Guidelines: JAMP Guidelines for
monitoring contaminants in biota, JAMP Guidelines for
Contaminant-Specific Biological Effects, OSPAR Agreement
2008-09.
De meetonzekerheid wordt bepaald volgens de Guidelines
for estimation of a measure for uncertainty in OSPARmonitoring.
De effecten van olie worden bepaald volgens de OSPARmethode beschreven in Oiled-Guillemot-EcoQO Implementation document.

Functionele eisen
In de Mariene Strategie Deel 1 is bepaald dat wordt voldaan
aan de Europese richtlijnen (KRW, Natura 2000 en Richtlijn
Prioritaire Stoffen) en tegelijkertijd wordt voortgebouwd op
de programma’s en activiteiten van de al geldende regionale
zeeconventies (OSPAR).
Compartimentkeuze (indicatoren 23 en 24)
Voor een goede normtoetsing en een betrouwbare trendweergave van vervuilende stoffen moet voor het inwinnen
van gegevens worden gemeten in het meest geëigende
compartiment. Dit betekent dat polaire stoffen in het
compartiment water worden gemeten en apolaire stoffen in
het compartiment biota.
Ruimtelijke en temporele dekking
De indicatoren hebben als functie om bij de zesjaarlijkse
actualisering van de Mariene Strategie te kunnen
beoordelen of de gestelde milieudoelen worden bereikt
en of uiteindelijk de goede milieutoestand is bereikt of
behouden. De data moeten daartoe een goede ruimtelijke
(hele NCP) en temporele dekking hebben. De data moeten
in ieder geval in de gehele mariene regio vergelijkbaar zijn
(internationaal afgestemd).
Nauwkeurigheid en betrouwbaarheid
Voor alle bepalingen gelden hoge kwaliteitseisen. De
metingen in totaal water worden ingewonnen volgens de
technische specificaties van de Richtlijn 2009/90/EG van de
Commissie (KRW-methode). De minimale prestatiekenmer104 |

Frequentie
Concentraties van vervuilende stoffen (indicatoren 23 en 24)
De KRW schrijft voor dat minstens één keer per zes jaar in
totaalwater prioritaire stoffen maandelijks, en specifieke
verontreinigende stoffen één keer per kwartaal moeten
worden gemeten.
OSPAR Coordinated Environmental Monitoring Programme
schrijft voor dat vervuilende stoffen in biota jaarlijks, maar
minimaal één keer per drie jaar moeten worden gemeten.
Effecten van TBT (indicator 25)
OSPAR Coordinated Environmental Monitoring Programme schrijft
voor dat imposex bij zeeslakken één keer per jaar wordt
gemeten.
Effecten van olie (indicator 25)
OSPAR schrijft voor dat het percentage met olie besmeurde
aangespoelde vogels één keer per jaar wordt gemeten.
Meetvenster
Voor alle metingen wordt de meest geschikte periode in
het jaar gekozen om zo goed mogelijk het effect te kunnen
bepalen. Deze eis heeft vooral betrekking op metingen in
biota en effectmetingen van TBT en olie.
De bemonstering van vis voor het bepalen van de contami‑
nanten in biota moet plaatsvinden in de periode van
stabiele fysiologische status, in elk geval buiten de paai‑
periode. Voor bot is de geschikte bemonsteringsperiode
augustus en september. Bovendien moet elk jaar binnen die
periode dezelfde tijd worden gekozen.

De bemonstering van de marine slakken voor de bepaling
van TBT en de effecten van TBT wordt uitgevoerd in de
periode april-juli. Deze bemonstering wordt gecombineerd
met schelpdieronderzoek dat in opdracht van het ministerie
van Economische zaken wordt uitgevoerd.
Volgens de bepalingen in de EcoQO voor de effecten van
olie moeten met olie besmeurde zeekoeten in de winter
(november-april) worden verzameld.

Concentraties van vervuilende stoffen in totaal water (indicator 23)
De stoffen zoals genoemd in de Regeling Milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen oppervlaktewateren worden
in KRW-kader gemeten binnen de 12-mijlszone op de
aangewezen meetlocaties van de KRW-waterlichamen. Ze
worden gemeten met een frequentie van vier tot twaalf
keer per jaar. De frequenties zijn vastgelegd in het Protocol
Toetsen en Beoordelen. Zie bijlage 9 voor de locaties voor
deze parameters.

Monitoringstrategie
Zolang in het overlapgebied van KRM en KRW nog verschillende beoordelingen plaatsvinden, wordt voorlopig nog als
volgt gemeten:
- apolaire stoffen in het overgangsgebied:
‑	 in KRW-kader in totaal water, getoetst aan KRWnormen voor prioritaire stoffen en aan nationale
normen voor andere stoffen
‑	 in KRM-kader in biota, getoetst aan OSPAR-assessmentcriteria (als alternatief kan in bepaalde gevallen worden
gemeten in sediment, zoals nu al eens per drie jaar
gebeurt)
- polaire stoffen worden zowel in KRM- als KRW-kader
gemeten in totaal water en getoetst aan KRW-normen.
Effecten van TBT (indicator 25)
Voor de effecten van TBT op zeeslakken (imposex en
intersex) worden de meest representatieve soorten gebruikt.
Hiervoor is aangesloten bij de methodiek volgens de in
OSPAR’s Coordinated Environmental Monitoring Programme vastgestelde EcoQO. In gebieden met veel TBT-verontreiniging
wordt intersex bij alikruiken bepaald, in de andere gebieden
de imposex bij andere soorten, zoals gevlochten fuikhoorn,
purperslak en wulk. Bij alle metingen wordt tevens de
concentratie van TBT bepaald.
Effecten van olie (indicator 26)
Voor de bepaling van olie-effecten worden de percentages
bepaald van aangespoelde dode of stervende zeekoeten die
met olie zijn besmeurd. Dit gebeurt volgens de EcoQO dat
onder OSPAR is vastgelegd in het Coordinated Environmental
Monitoring Programme.
Voor het monitoren van de olie-effecten wordt langs de
gehele Nederlandse kust gemeten. De sterk toegenomen
predatiedruk door vossen maakt het bemonsteren van de
Hollandse en Zeeuwse kust minder zinvol omdat slechts
een deel van de dode zeekoeten wordt gevonden. Op de
Waddeneilanden komen geen vossen voor. Daar zijn de
verzamelde data dus betrouwbaar. Er wordt binnen OSPAR
gezocht naar alternatieve methoden.
Meetplan
Dit is de concrete uitwerking van de monitoringstrategie,
gelet op de functionele eisen.

Concentraties van vervuilende stoffen in biota (indicator 24)
Voor monitoring van apolaire stoffen in biota binnen
de 12-mijlszone kan worden aangesloten bij de huidige
monitoring van stoffen in zeeslakken en bot langs de Nederlandse kust. De meetfrequentie is één keer per jaar. Voor
de monstername buiten de 12-mijlszone wordt meegelift
met het monitoringprogramma voor vervuilende stoffen
in visproducten voor menselijke consumptie. Zie voor de
parameters het OSPAR Coordinated Environmental Monitoring
Programme (OSPAR-CEMP) en bijlage 9 voor de locaties.
Imposex bij zeeslakken (indicator 25)
Hier kan worden aangesloten bij de bestaande monitoring
van imposex in zeeslakken. De meetfrequentie is één keer
per jaar. Er wordt gebruikgemaakt van de bestaande OSPARlocaties. Voor de bepaling van de TBT-effecten worden
de slakken in zeven gebieden langs de Nederlandse kust
verzameld. Zie voor de locaties bijlage 9.
Percentage met olie besmeurde aangespoelde vogels (indicator 26)
Voor deze parameter kan het monitoringprogramma aansluiten bij
bestaande monitoring van het percentage met olie besmeurde vogels
(Beached birds surveys). De meetfrequentie is maandelijks in de periode
november-april. Zie bijlage 9 voor de locaties.
Ontwikkelingen
De OSPAR-commissie heeft in 2013 gezamenlijke indicatoren vastgesteld voor voor de input van de metalen kwik,
cadmium en lood via lucht en water, de concentraties van
kwik, cadmium en lood, PCB’s, PAK’s en PBDE in biota en
sediment, organotin in sediment en het voorkomen van
imposex/intersex bij mariene slakken. Deze indicatoren
zijn gebaseerd op de bestaande OSPAR monitoring- en
datarapportageprogramma’s CAMP, RID en CEMP en zullen
bijdragen aan de OSPAR Intermediate Assessment in 2017.
Nederland gebruikt de sedimentmetingen alleen voor
trendbepaling, niet voor beoordeling van de milieu‑
kwaliteit.
Zoals eerder aangegeven zijn de monitoring en beoordeling
al afgestemd in Europees KRW-verband en in OSPARverband. Het monitoringplan wordt de komende jaren,
waar nodig, aangepast aan de hand van resultaten uit de
afstemming van de verschillende meetmethoden onder de
KRW en OSPAR, wat betreft de indicatoren (23) concentraties
van vervuilende stoffen in water en (24) in biota.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 105

9.2.11 Vervuilende stoffen in visproducten voor
		 menselijke consumptie
De indicatoren in de Mariene Strategie Deel I zijn door de
ministerraad vastgesteld. Dit deel van de informatiebehoefte is dus al ingevuld en is voor Deel 2 een uitgangspunt.
Doelen en informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
Vervuilende stoffen in vis en andere visserijproducten voor
menselijke consumptie overschrijden niet de grenzen die door
communautaire wetgeving of andere relevante normen zijn
vastgesteld.
De niveaus van vervuilende stoffen in vis en visproducten uit
de Noordzee overschrijden de normen van nationale en internationale wetgeving niet. (Commissiebesluit, criterium 9.1)
Indicatoren
27 De frequentie van overschrijdingen van de geldende
		 limieten
28 De werkelijke, gemeten gehalten
29 Het aantal vervuilende stoffen waarvan overschrijdingen
tegelijkertijd zijn gemeten
30 De bron van de vervuiling (geologisch versus antropogeen,
lokaal versus lange afstand)

De genoemde indicatoren zijn bestaande operationele
indicatoren.
Uitwerking informatiestrategie
Niet van toepassing.
Functionele eisen
Door de keuze van de indicatoren in Mariene Strategie Deel
I is een deel van het programma van eisen al vastgelegd.
Hierdoor is de keuzevrijheid in de monitoring ingeperkt.
De te analyseren vissen moeten representatief zijn voor het
menselijk consumptiepatroon. De samenstelling van te
analyseren vissen kan jaarlijks wijzigen.
Monitoringstrategie
Er bestaan in Nederland twee programma’s voor het meten
van vervuilende stoffen in vis(producten) voor menselijke
consumptie:
-- monitoring Nederlandse visserijproducten
-- kabeljauwlever- en heekleverprogramma.

Monitoring Nederlandse visserijproducten
In Nederland worden in ongeveer twintig visserijproducten
op structurele basis vervuilende stoffen gemeten.
Stoffen die hierin gemeten worden zijn: polychloorbi‑
fenylen (PCB’s), organochloor pesticiden (OCP’s),
tris(4-chloor)phenylmethaan en -methanol (TCPM(e)),
dioxines en dioxine-achtige PCB’s, cadmium, lood, kwik,
zink en seleen, PAK’s en PBDE’s en perfluorverbindingen,
waarvoor de EU wettelijke maximumgehaltes heeft
vastgesteld. Ook maximale residugehalten (MRL’s) van
bestrijdingsmiddelen zijn wettelijk vastgesteld. Dat geldt
echter nog niet voor bestrijdingsmiddelen in vis.
Kabeljauwlever- en heekleverprogramma
In het kabeljauwlever- en heekleverprogramma wordt
jaarlijks op drie locaties kabeljauw en heek bemonsterd. De
stoffen die in de levers worden gemeten, zijn PCB’s, OCB’s
en toxafeen. Het kabeljauwlever- en heekleverprogramma
wordt gebruikt om trends te kunnen vaststellen van bio‑
accumulerende stoffen als Persistant Organic Pollutants (POP’s)
in vis.
Frequenties en locaties
Monitoring Nederlandse visserijproducten
Voor metingen in consumptievis en andere organismen
(zoals krabben, schelpdieren en garnalen) worden van
aangelande vis steekproefsgewijs monsters afkomstig van
variërende locaties genomen. De geografische afkomst
(gebied) is wel bekend, maar niet de exacte coördinaten. De
vis kan zowel uit het Nederlandse deel van de Noordzee als
daarbuiten afkomstig zijn. Niet alleen de locaties variëren
ieder jaar, ook de soorten wisselen. Een belangrijk criterium
is dat de verzameling representatief is voor het menselijke
consumptiepatroon. De monstername vindt eens per jaar
plaats.
Kabeljauwlever- en heekleverprogramma
In het kabeljauwlevermonitoringprogramma worden monsters verzameld van drie plaatsen uit de Noordzee (zuidelijk,
centraal en noordelijk), en van locaties ten zuidwesten
en zuiden van Ierland (valt buiten het KRM-gebied). De
monstername vindt eens per jaar plaats.
Meetplan
In Nederland monitoren het Instituut voor Voedselveiligheid RIKILT en IMARES sinds 2000 ongeveer twintig
visserijproducten op structurele basis binnen het WOTprogramma Monitoring contaminanten in Nederlandse vis
en visserijproducten.
In de steekproefsgewijze monitoring van visserijproducten
worden in de eetbare gedeeltes van vissen, garnalen of
mosselen de volgende stoffen gemeten:

106 |

• zware metalen
• dioxines en dioxineachtige stoffen
• OCP’s
• PCB’s
• TCPM(e) (Tris(4-chlorophenyl)methanol en -methaan).
Het kabeljauwlevermonitoringprogramma meet de
volgende stoffen:
• zware metalen
• dioxineachtige stoffen
• organochloorbestrijdingsmiddelen
• PCB’s
• TCPM(e) (Tris(4-chlorophenyl)methanol en -methaan)
• gebromeerde vlamvertragers en
• PAK’s (polycyclische aromatische koolwaterstoffen).
Zie voor de parameters, frequenties en locaties het
programma in bijlage 10.
Ontwikkelingen
Monitoring en beoordeling vinden al afgestemd plaats
onder de vigerende Europese wet- en regelgeving. In het
meetprogramma krijgt jaarlijks een specifieke groep relatief
onbekende contaminanten aandacht om zicht te krijgen op
de aanwezigheid van deze stoffen.
Voor de beoordeling van verontreinigende stoffen in het
mariene milieu worden ook stoffen in vis gemeten (zie
onder vervuilende stoffen). Er wordt onderzocht of er
synergievoordelen te behalen zijn door deze bemonsteringsprogramma’s te combineren.

9.2.12 Zwerfvuil

Uitwerking informatiestrategie
In de afgelopen jaren zijn forse stappen gezet om aard,
hoeveelheid, eigenschappen en herkomst van zwerfvuil
beter in beeld te krijgen. (Van Franeker 2013; Dagevos et al.,
2013). Afval dat drijft of in de waterkolom zweeft, belandt
vroeg of laat gedeeltelijk op het strand. Van afval dat naar de
bodem zinkt, komt maar een klein deel op de kust terecht.
Voor drijvend en zwevend afval zijn het vuil op het strand en
de plastic deeltje in de magen van aangespoelde storm‑
vogels een goede indicator. Voor afval op de zeebodem is de
indicator in ontwikkeling.
Beleidskaders
In OSPAR-verband zijn de indicatoren zwerfvuil op stranden
en plastic in magen van dode noordse stormvogels ontwikkeld. De laatste indicator heeft de status van OSPAR Ecological
Quality Objective (EcoQO) en is indicatief voor de hoeveelheid
drijvend plastic op zee.
Nederland heeft deze beide indicatoren opgenomen in het
OSPAR-monitoringprogramma.
Plastics in de magen van mariene organismen
De in OSPAR-verband ontwikkelde indicator plastics in
magen van aangespoelde dode noordse stormvogels is
representatief voor vooral drijvend meso- (< 20 mm) en
macro-plastic (> 20 mm). De kleinere microplastic deeltjes
(< 5 mm) gaan door een stormvogelmaag heen. Het EcoQO
van OSPAR heeft als streefniveau dat niet meer dan 10
procent van de stormvogels meer dan 0,1 gram plastics in de
maag heeft. Monitoring geeft informatie over de trend over
de afgelopen tien jaar en langer.
Primaire parameter is het totale gewicht aan partikels van
industrieel en gebruiksplastic in de magen.

Doelen en Informatiebehoefte
Milieudoelen uit de Mariene Strategie Deel 1
Het beleidsdoel voor zwerfvuil op de kust is: afname van de
hoeveelheid zichtbaar afval. De basisreferentie daarvoor is het
gemiddelde van de jaren 2002-2007, met als kanttekening
dat in de startfase nog hiaten voorkwamen in de opzet en
uitvoering.
Het doel voor zwerfvuil in mariene organismen is een dalende
trend met als basisreferentie de gemiddelden in de periode
2005-2009.
Indicatoren
31 Voor de trends in de hoeveelheid
		 zwerfvuil op het strand
		 - Hoeveelheden, samenstelling, verspreiding
			 en bronnen van zwerfvuil op stranden
32 Voor de trends in de hoeveelheid en samenstelling van
plastics in de magen van mariene organismen
		 - Hoeveelheden plastics in de magen van noordse
			 stormvogels

Zwerfvuil op stranden
De Mariene Strategie maakt onderscheid tussen zwerfvuil,
macro-plastic en micro-plastic. Zwerfvuil bestaat niet
alleen uit plastic, maar ook uit ander afval, zoals hout en
metaal. Het onderscheid tussen micro- en macro-plastic is
in de literatuur goed omschreven: nano-plastic < 100 nm,
micro-plastic < 5 mm, meso-plastic < 20 mm, macro-plastic
> 20 mm.
Dit onderscheid is relevant, omdat zowel de effecten als de
bemonsteringstechnieken samenhangen met de grootte
van de plastic objecten en deeltjes. Meso- en macroplastics
zijn te monitoren op de stranden. Zwerfvuil op het strand
bevat bovendien meer dan plastic alléén. Bepaalde karakteristieke meso-plastics, zoals industriële plastic pellets,
worden op het strand ook bemonsterd.
Functionele eisen
Het is van belang om de basisreferentie van de beide afvalindicatoren gelijk te maken voor een periode van vijf dezelfde

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 107

jaren. Verder is het wenselijk om deze basisreferentie‑
periode van vijf jaar te harmoniseren voor alle biologische,
chemische en fysische indicatoren.
Frequentie, locaties en methodiek
Plastics in de magen van mariene organismen
Voor de indicator plastics in magen van noordse storm‑
vogels worden dode stormvogels het hele jaar door
verzameld, maar vooral in de winter, omdat de vogels dan
zwak zijn en het meest kwetsbaar. Het beoordelen van de
waarnemingen gebeurt volgens de methodiek die onder
OSPAR is ontwikkeld.
Zwerfvuil op stranden
Naar de huidige inzichten wordt zwerfvuil op het strand
ieder jaar vier keer bemonsterd. Deze frequentie is nodig
omdat de hoeveelheden in de tijd sterk variëren. Referentielocaties zijn uitgezet langs de hele Nederlandse kust. Elk
afvalitem dat op de referentiestranden wordt aangetroffen, moet worden geteld en benoemd door middel van
uniforme tellijsten.
Monitoringstrategie
Plastics in magen van noordse stormvogels
Vrijwilligers van de Nederlandse Zeevogelgroep (NZG)
verzamelen de aangespoelde dode stormvogels. De
onderzoekers zeven de inhoud van beide vogelmagen (klieren spiermaag) over een 1 mm maas en analyseren onder een
binoculair de inhoud. Het plastic dat zij in de maag vinden,
wordt ingedeeld naar de categorieën industriële pellets en
gebruiksplastics. Deze zijn verder onderverdeeld in vellen,
draden, schuimplastics, scherven en overig kunststof.
Per categorie tellen de onderzoekers het aantal deeltjes en
het gewicht. De gemiddelde massa plastic in de maag wordt
bepaald over álle individuen, dus inclusief de exemplaren
die geen plastic in hun maag hadden. Om vertekening
als gevolg van fluctuaties in het aantal in het zeegebied
aanwezige vogels over opeenvolgende jaren te verminderen, wordt het ‘huidig’ niveau berekend als het gemiddelde
over de laatste vijf jaar. Deze periode komt overeen met
de OSPAR EcoQO. Trendanalyses worden ontleend aan de
gegevens over het gewicht aan plastic in de vogelmagen
over de meest recente tien jaar. Ook de langetermijntrend
over de volledige dataset (van 1979 tot nu) wordt op die
manier bepaald.
Zwerfvuil op stranden
Voor de methodiek sluit het monitoringplan aan bij het
OSPAR Beach Litter Monitoring programme. In Nederland is
gekozen voor vier referentiestranden in respectievelijk de
gemeenten Terschelling, Bergen, Noordwijk en Veere. Het
onderzoek is primair gericht op het totale aantal afvalitems,
maar er worden ook data-analyses uitgevoerd naar de meest
108 |

voorkomende itemgroepen. Deze laatste analyses tonen
diverse trends in itemgroepen aan die handvatten lijken te
bieden voor maatregelen. Het onderzoek wordt uitgevoerd
door een meetploeg van Stichting De Noordzee, die op vier
referentiestranden tussen duinvoet en kustlijn een gebied
van 100 meter breed in zigzagstroken van 2 meter breed
scant op stukjes vuil tot 2,5 cm groot. Voor afvalobjecten
groter dan 50 cm wordt een vak van 1000 meter breed
gescand. Alle gevonden objecten worden geregistreerd. Een
recente review van het meetnet door Van Franeker (2013)
heeft aangetoond dat het meetnet een goede kwaliteit
heeft, en zorgvuldig door Stichting De Noordzee wordt
uitgevoerd.
Meetplan
Zie voor de parameters, frequentiesFraneker 2013/Dagevos
et al., 2013. Voor locaties zie bijlage 11.
Ontwikkelingen
Zoals eerder aangegeven wordt in OSPAR-verband in de
Noordzeeregio al gewerkt met de internationaal afgestemde
indicatoren (31) zwerfvuil op stranden en (32) plastic in magen
van noordse stormvogels. Zwerfvuil op stranden is door de
OSPAR-commissie in 2013 aangewezen als gezamenlijke
indicator. De OSPAR-Commissie heeft in 2014 zwerfvuil op
de zeebodem als gemeenschappelijke indicator aangemerkt,
die binnen twee jaar operationeel moet zijn. Hiervoor is als
indicator de IBTS (International Bottom Trawl Survey) in ontwikkeling. Hierop vooruitlopend voert Rijkswaterstaat dit
onderzoek al uit in combinatie met de ICES-vismonitoring.
Afhankelijk van wanneer dit proces tot resultaat leidt,
wordt zo nodig het KRM-monitoringplan in 2015 of 2016
aangepast. De herkomst van zwerfvuil zal beter in kaart
worden gebracht, met name hoeveel wordt aangevoerd via
de grote rivieren. Dit zal in samenwerking gebeuren met
Riviercommissies. Experimenteel- en veldonderzoek draagt
bij aan de ontwikkeling van een indicator voor microplastics in OSPAR, inclusief de beoordeling van de risico’s voor
organismen. Risico’s van nanoplastics worden eveneens in
kaart gebracht. Genoemde indicatoren, zoals voor zwerfvuil
op stranden en op de zeebodem, en resultaten van het
onderzoek zullen bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assessment in 2017 en aan het OSPAR QSR 2021.

9.2.13 Onderwatergeluid 		
Doelen en Informatiebehoefte
Milieudoelen uit Mariene Strategie Deel 1
1. Individuele gevallen: voorkomen van schadelijke effecten
op populaties of op het ecosysteemniveau, met name op
mariene fauna, als gevolg van specifieke activiteiten zoals
heien en seismisch onderzoek
2. Achtergrondgeluid en cumulatie van effecten op populaties of het ecosysteem: doelen in 2018, als er meer kennis
is
Indicatoren
O1 Spreiding in tijd en plaats van luide impulsgeluiden met
een lage of middenfrequentie
O2 Ononderbroken geluid met een lage frequentie

Strategy. De werkgroep heeft een guidance ontwikkeld voor
de uitwerking van deze indicatoren tot concrete monitoring. Voor het OSPAR-gebied wordt dit verder opgepakt door
de ICG-Underwater Noise, waarvan Nederland eveneens het
co-trekkerschap vervult. De OSPAR-commissie heeft in 2014
de indicator voor luid impulsgeluid met lage of midden‑
frequentie als gemeenschappelijke indicator vastgesteld, die
binnen een of twee jaar operationeel zal zijn voor de OSPARregio’s, waaronder de Noordzee. Naar verwachting kan in
2015 een gemeenschappelijke OSPAR-indicator worden
vastgesteld voor achtergrondgeluid. Deze indicatoren zullen
naar verwachting bijdragen aan het OSPAR Intermediate
Assesment.

Uitwerking informatiestrategie
Buiten het tegengaan van negatieve effecten van specifieke
activiteiten zijn er nog geen operationele doelen voor
ononderbroken achtergrondgeluid (zoals scheepvaart) en
cumulatie van impulsgeluid (heien en seismiek) geformuleerd. De belangrijkste reden hiervoor is het ontbreken
van voldoende kennis of en in welke mate deze vormen
van geluid schadelijk zijn voor het ecosysteemniveau van
de Noordzee en op welke wijze deze vormen van geluid
gemeten moeten worden. Er is een onderzoeksprogramma
opgezet om ten behoeve van de actualisatie van de
beoordeling van de milieutoestand in 2018 bovengenoemde
indicatoren uit te werken en te meten, aangevuld met
kennisontwikkeling over het effect op het ecosysteem. Op
basis daarvan zullen in 2018 milieudoelen worden geformuleerd en de daaraan gekoppelde uitgewerkte indicatoren
worden opgenomen in het monitoringplan.
Monitoringstrategie
Over de spreiding in tijd en plaats van luide impulsgeluiden
wordt uit de nu beschikbare informatie over activiteiten
waarbij impulsgeluiden vrijkomen een kaart samengesteld.
Deze geeft, in combinatie met kennis over effecten op
het ecosysteem, inzicht in mogelijk habitatverlies. Voor
het in beeld krijgen van mogelijke (cumulatieve) effecten
van ononderbroken achtergrondgeluid zullen bestaande
gegevens over bijvoorbeeld scheepsbewegingen, aanvullende metingen en modellering worden gebruikt.
Ontwikkelingen
De uitwerking van genoemde indicatoren, de onderzoeksmetingen en de beoordeling zullen in internationaal verband worden gecoördineerd. Nederland vervult samen met
het Verenigd Koninkrijk het trekkerschap van de Technical
Subgroup Noise onder de EU-Common Implementation
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 109

110 |

Hoofdstuk 10 Literatuurlijst

Wijnhoven, S., Duineveld, G., Lavaleye, M., Craeymeersch,
J., Troost, K., van Asch, M., Kaderrichtlijn Marien indicatoren Noordzee; Naar een uitgebalanceerde selectie van
indicator soorten ter evaluatie van habitats en gebieden
en scenario’s hoe die te monitoren. Monitor Taskforce
Publication Series 2013 – 02. NIOZ, Den Hoorn & Yerseke,
Nederland. (2013)

J.A. van Franeker, 2013. Survey of Methods and data analyses
in the Netherlands OSPAR Beach Litter Monitoring Program.
Imares, unpublished report.

Troost, K., van Asch, M., Craeymeersch, J., Duineveld, G.,
Escaravage, V., Goudswaard, K., Lavaleye, M., Wijnhoven, S.,
Monitoringplan T0 VR en HR gebieden Noordzee. IMARES
Wageningen UR, Rapport C049/13 (2013)

J.J. Dagevos, M. Hougee, J.A. van Franeker, B. Wenneker,
W.M.G.M. van Loon, A. Oosterbaan, 2013. OSPAR Beach
Litter Monitoring in the Netherlands. First annual report
2002-2012.

Van Kooten, T., Briefrapportage. IMARES Wageningen UR,
brief met kenmerk 13.IMA0620 JS-bc (2013)

Hal van R., Vries de M., Pilot: Collecting Marine litter during
regular fish surveys, IMARES (Wageningen, 2013).

Lindeboom, H.J., Witbaard, R., Bos, O.G., Meesters, H.W.G.,
Gebiedsbescherming Noordzee; Habitattypen, instandhoudingsdoelen en beheersmaatregelen, 2008, Wageningen,
IMARES

Franeker, J.A. van, Fulmar Litter EcoQO Monitoring along
Dutch and North Sea coast –Update 20011 and 2012. Report
C076/13, IMARES (Wageningen,2013).

Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, WOT werk‑
document 114 , 33 blz. 8 fig.; 4 ref. (2008)
van Roomen M., Stahl J., Schekkerman H., van Turnhout
C., Vogel R.L., Advies ten behoeve van het opstellen van een
monitoringplan voor vogels in het Nederlandse Noordzeegebied, 2013, Sovon Vogelonderzoek Nederland.

B. Wenneker, J. Dagevos, M. Hougee, W. van Loon en A.
Oosterbaan, 2013. Monitoring van zwerfvuil op de Nederlandse stranden 2005-2010. Intern RWS werkdocument.

C.J. Camphuysen, 2013. Monitoring and assessment of the
proportion of oiled Common Guilemots from beached bird
surveys in the The Netherlands: update winter 2012/13.
Franeker, 2013,
Geelhoed, S., Scheidat, M., Monitoring harbour porpoise
abundance and distribution in Dutch waters, 2013,
IJmuiden, IMARES

JRC, MSFD Monitoring Guidance, 2013, Brussels, European
Commission
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 111

112 |

Hoofdstuk 11 Afkortingen

ASCOBANS Agreement on the Conservation of Smal Cetaceans
BDC
Biodiversity convention
BEQI-2
Benthische ecosysteemkwaliteitsindex-2
Bpa
Spawning Stock Biomass precautionary assessment
BSK
Bestuurskern van IenM
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
CIS
Common Implementation Strategy van de EU voor de KRM
COBAM
De intersessional correspondentiegroep voor de coördinatie van biologische monitoring binnen OSPAR
(ICG-COBAM)
CoG
Coordination Group of OSPAR
COMPP
Common Procedure for the Identification of the Eutrophication Status of the OSPAR Maritime Area (2005)
DPSIR
Drivers Pressure State Impact Response (ecologisch model)
EC
Europese Commissie
EcoQO
Ecological Quality Objective: ecologische kwaliteitstreefwaarde binnen OSPAR
EEG
Europese Economische Gemeenschap
EG
Europese Gemeenschap
EEZ
Exclusieve Economische Zone
EU
Europese Unie
EUCC
European Coastal & Marine Union
EUNIS
European Nature Information System
EUROSTAT Bureau voor de Statistiek van de EU, gevestigd in Luxemburg
EZ
Ministerie van Economische Zaken
Ff-wet
Flora- en faunawet
FIMPAS
Fisheries Measures in Marine Protected Areas
FMSY
Fish Mortality at MSY
Fte
fulltime equivalent
GES
Good Environmental Status
GMT
Goede milieutoestand
GVB
Gemeenschappelijk Visserijbeleid
HR
Habitatrichtlijn
IB
Initiële Beoordeling
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 113

IBN
Integraal Beheerplan Noordzee 2015
ICES
International Council for the Exploration of the Sea
IDON
Interdepartementaal Directeurenoverleg Noordzee
I&M
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
IHM
Informatiehuis Marien
IMO
International Maritime Organization
IPPC
Intergovernmental Panel on Climate Change
JAMP
Joint Assessment and Monitoring Program (OSPAR)
JMP NS/CS Project ‘Towards a joint monitoring programme for the North Sea and the Celtic Sea’
JRC
Joint Research Centre of the EU
KRM
Kaderrichtlijn Mariene strategie
KRW
Kaderrichtlijn Water
KW
Kilowatt is 1000 watt
LEI
Landbouw Economisch Instituut
MARPOL International Convention for the Prevention of Pollution from Ships
MER
Milieueffectrapport (het rapport met de beschrijving van de milieueffecten)
m.e.r.
milieueffectrapportage (de procedure)
MRL
Maximale Residu Limiet
MSFD
Marine Strategy Framework Directive
MSY
Maximal Sustainable Yield / Maximaal Duurzame Oogst
MTR
Maximaal Toelaatbaar Risico
MW
Megawatt, 1 miljoen Watt
MWTL
Monitoring van de Waterstaatkundige Toestand des Lands (RWS)
NAP
Nieuw Amsterdams Peil, referentie voor de waterstand in Nederland
Nb-wet
Natuurbeschermingswet 1998
NCP
Nederlands Continentaal Plat
NEM
Netwerk Ecologische Monitoring
NHI
Nederlands Hydrografisch Instituut
NGO
Niet-gouvernementele Organisatie
NWP
Nationaal Waterplan
OIM
Overleg Infrastructuur en Milieu
OSPAR
Oslo-Parijs Conventie. OSPAR-Verdrag: verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het
noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan
PAC’s
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
PASMON Passagemonitoring (voor trekvissen)
PCB
Polychloorbifenyl
PBL
Planbureau voor de Leefomgeving
PGO
Particuliere Gegevensbeherende Organisatie
Plan-MER Milieueffectrapport (het rapport met de beschrijving van de milieueffecten dat onderdeel is van een
milieuplan of -programma)
PUR
Polyurethaan
QSR
Quality Status Report van OSPAR
RWS
Rijkswaterstaat
SCANS
Small Cetacean Abundance survey in the North Sea and adjacent waters
SSB
Spawning Stock Biomass
TCPM
Tris(4-chlorophenyl)methanol en -methaan
TBT
Tributyltin
TMAP
Trilateral Monitoring and Assessment Programme (Waddenzee)
UNCLOS
United Nations Convention on the Law of the Sea
UNECE
United Nations Economic Commission for Europe
VR en HR Vogel- en Habitatrichtlijn
VN
Verenigde Naties
VR
Vogelrichtlijn
WOT
Wettelijke OnderzoeksTaken (EZ)
XML
Extensible Markup Language
Zbt
Zoute baggertoets
114 |

Bijlagen

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 115

116 |

Bijlage 1 Indicatorsoorten per
habitat

Habitattype 1110B ‘Permanent overstroomde
zandbanken, Noordzeekustzone’
* Macoma balthica
* Lanice conchilega
* Echinocardium cordatum
* Spisula subtruncata
* Pagurus bernhardus
* Ophiura ophiura
* Pontocrates altamarinus
Habitattype 1110C ‘Permanent overstroomde zand‑
banken, Doggersbank’
* Sigalion mathildae
* Bathyporeia elegans
* Bathyporeia guilliamsoniana
* Iphinoe trispinosa
* Euspira pulchella
* Lanice conchilega
* Acrocnida brachiata
* Gari fervensis
* Ensis ensis
* Ensis siliqua
* Corystes cassivelaunus
* Psammechinus miliaris
* Nephtys assimilis
Habitattype 1170 ‘Riffen van de open zee’
* Sabellaria spinulosa
* Chone duneri
* Galathea intermedia
* Pododesmus patelliformis

* Lithothamnion sonderi
* Alcyonium digitatum
* Urticina sp.
* Hydrozoa
Oestergronden
* Callianassa subterranea
* Upogebia stellata
* Brissopsis lyrifera
* Corbula gibba
* Acanthocardia echinata
* Turritella communis
* Amphiura filiformis
Friese Front
* Amphiura filiformis
* Callianassa subterranea
* Upogebia deltaura
* Thracia convexa
* Goneplax rhomboides
* Corystus cassivelaunus
* Nephtys incisa
Zuidelijke Bocht (Bruine Bank)
* Donax vittatus
* Ensis spp.
* Ophiura ophiura
* Thia scutellata
* Nephtys cirrosa

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 117

118 |

Bijlage 2 Habitattypen
onderscheiden in KRM Bijlage III

Habitattypen onderscheiden in KRM bijlage III tabel 1.
Predominant habitats - De meest voorkomende
habitattype(n) van de zeebodem en de waterkolom, met een
beschrijving van hun karakteristieke fysische en chemische
kenmerken, zoals diepte, temperatuurverloop, stromingen
en andere waterbewegingen, saliniteit, structuur en
samenstelling van de zeebodem.
Special habitats - Inventarisatie en kartering van bijzondere
habitattypen, met name die welke onderwerp zijn van,
of zijn aangewezen krachtens communautaire wetgeving
(Habitatrichtlijn en Vogelrichtlijn) of internationale
verdragen, omdat zij in wetenschappelijk opzicht of voor de
biodiversiteit van bijzonder belang zijn.
Habitats meriting particular reference - Habitats in gebieden
die wegens hun karakteristieken, ligging of strategisch
belang specifieke aandacht verdienen. Het kan gaan om
gebieden die blootstaan aan intense of specifieke belasting,
dan wel om gebieden die een specifiek beschermingsregime
vereisen.

Habitattypen in de Nederlandse elektronische rapportage
aan de Europese Commissie:
Predominant habitats (bodem en waterkolom gecombineerd!)
Ondiep fijn zand
Middeldiep gemengd zand
Doggersbank / Middeldiep fijn zand
Diep fijn en grof zand
Diepe slibrijke bodem
Middeldiep grind en stenen
Special habitats:
Doggersbank
Friese Front
Noordzeekustzone
Voordelta
Vlakte van de Raan
Klaverbank
Habitats meriting particular reference:
Zoekgebieden bodembescherming Friese Front en Centrale
Oestergronden

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 119

Relatie tussen KRM predominant habitattypen met HR-habitattypen, Natura 2000-gebieden (= KRM special habitats),
aanvullende KRM-zoekgebieden voor bodembescherming en de EUNIS 3-indeling van habitats in bodem en water‑
kolom in de KRM elektronische rapportage.
Predominant habitattype
Mariene Strategie Deel 1

Locatie

HR- type

Natura 2000- gebied/
KRM- zoekgebied
bodembescherming

Eunis-3 bodem
reportingsheets KRM

Eunis-3 water
reportingsheets
KRM

1 Ondiep fijn zand

Brede kuststrook

H1110B

Noordzeekustzone
Voordelta
Vlakte van de Raan

Shallow sublittoral sands

Marine coast

2 Middeldiep gemengd
		 zand

Zuidelijke bocht

Shelf sublittoral sand

Marine shelf

3 Middeldiep fijn zand

Doggersbank

Shelf sublittoral sand

Marine shelf

4 Diep fijn en grof zand

Oestergronden,
zandige delen

Shelf sublittoral sand

Marine shelf

5 Diepe slibrijke bodem

Oestergronden,
slibrijke delen

Centrale Oestergronden
Friese Front

Shelf sublittoral mixed
sediment

Marine shelf

6 Middeldiep grind en
		 stenen

Klaverbank

Klaverbank

Shelf sublittoral coarse
sediment

Marine shelf

120 |

H1110C

H1170

Doggersbank

Bijlage 3 Referentietabel
monitoring KRM Bijlage III

Bijlage 3 tabel 1: Kenmerken
Onderdeel

Kenmerken

Verbinding met KRM monitoringprogramma

Fysische en chemische
kenmerken.

Reliëf van de zeebodem en bathymetrie.

Deze informatie is beschikbaar via dienst hydrografie.

Fysische en chemische
kenmerken.

Jaarlijks en seizoengerelateerd temperatuurverloop en
ijsbedekking, stroomsnelheid, upwelling, golfbloot­
stelling, mengkarakteristieken, troebelheid, verblijftijd.

Basisdata over temperatuur, stroming, golven, troebelheid e.d. worden verzameld via de MWTL. Een selectie
van deze gegevens is beschikbaar via http://www.rws.nl/
water/waterdata_waterberichtgeving/watergegevens/
index.aspx.

Fysische en chemische
kenmerken.

Verdeling in ruimte en tijd van de saliniteit.

Saliniteit wordt als ondersteunende parameter gemeten
voor de descriptor eutrofiëring.

Fysische en chemische
kenmerken.

Verdeling in ruimte en tijd van nutriënten (DIN, TN, DIP,
TP, TOC) en zuurstof.

Voor de descriptor eutrofiering worden nutriënten en
zuurstof gemeten.

Fysische en chemische
kenmerken.

pH, pCO2-profielen of gelijkwaardige gegevens die
gebruikt zijn om de verzuring van de zee te meten.

In het monitoringplan worden pH en pCO2-profielen niet
afzonderlijk genoemd.

Habitattypes.

De meest voorkomende habitattype(s) van de zee‑
bodem en de waterkolom, met een beschrijving van
hun karakteristieke fysische en chemische kenmerken,
zoals diepte, temperatuurverloop, stromingen en andere
waterbewegingen, saliniteit,structuur en samenstelling
van de zeebodem.

De Mariene strategie deel 1 geeft in paragraaf 2.2.1 een
beschrijving van karakteristieke waterbodemhab‑
itats (blz. 25). Hierbij wordt ingegaan op de diepte, het
temperatuurverloop, stromingen, saliniteit en de structuur en samenstelling van de zeebodem. Er wordt van
uitgegaan dat deze factoren als continue beschouwd
kunnen worden. In het monitoringplan zijn deze parameters daarom niet opgenomen. In bijlage 2 van het KRM
monitoringplan staat een overzicht van de voorkomende
habitattypen.
Veranderingen in habitattypen (voorkomen en verspreiding) worden niet voorzien.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 121

Onderdeel

Kenmerken

Verbinding met KRM monitoringprogramma

Habitattypes.

Inventarisatie en kartering van bijzondere habitattypes,
met name die welke onderwerp zijn van, of zijn aangewezen krachtens communautaire wetgeving (Habitatrichtlijn en Vogelrichtlijn) of internationale verdragen omdat
zij in wetenschappelijk opzicht of voor de biodiversiteit
van bijzonder belang zijn.

De Mariene strategie deel 1 geeft in paragraaf 2.2.1
een beschrijving van karakteristieke waterbodemhabitats (blz. 25). Een selectie van deze habitats heeft een
bijzondere status volgens de vogel en habitatrichtlijn en
de KRM. Er wordt van uitgegaan dat er geen tussentijdse
statuswijzigingen plaatsvinden.

Habitattypes.

Habitats in gebieden die wegens hun karakteristieken,
ligging of strategisch belang specifieke aandacht verdienen. Het kan gaan om gebieden die blootstaan aan
intense of specifieke belasting, dan wel om gebieden die
een specifiek beschermingsregime vereisen.

Idem. Hieronder vallen zoekgebieden voor aanvullende
bodembescherming (Centrale Oestergronden en Friese
Front).

Biologische kenmerken.

Een beschrijving van de levensgemeenschappen die met
de meest voorkomende habitats van de zeebodem en
de waterkolom zijn geassocieerd. Dit omvat informatie
over fytoplankton- en zoöplanktongemeenschappen,
met inbegrip van soorten en geografische spreiding en
seizoenvariabiliteit.

Meetnetten met relatie biodiversiteit: BIOMON, WOT-05
Visserij en schelpdierenonderzoek EZ, MWTL meetnet
oppervlaktewater. Zoöplankton wordt niet gemeten.
De Mariene Strategie Deel 1 geeft aan dat er voor de
toestand van het zoöplankton geen wetenschappelijk
onderbouwd beoordelingskader voorhanden is. In
OSPAR-verbandwordt gewerkt aan een kader. Qua
handelingsperspectief kun je eigenlijk alleen eutrofiëring
beïnvloeden. Deze wordt in beeld gebracht en aangepakt.

Biologische kenmerken.

Informatie over angiospermen, macroalgen en ongewervelde benthische fauna, inclusief soortensamenstelling, biomassa, productiviteit en variabiliteit op jaar- en
seizoenbasis.

Meetnetten met relatie biodiversiteit: BIOMON, WOT05 schelpdier visserijonderzoek EL&I. Angiospermen
en macro-algen komen van nature niet voor in het
Nederlandse toepassingsgebied van de KRM. Voor deze
groepen is daarom geen specifieke monitoring voorzien.

Biologische kenmerken.

Informatie over de structuur van vispopulaties, met
inbegrip van de dichtheid, verspreiding en leeftijds en
lengteverdeling daarvan.

Meetnetten WOT-visserij; wordt bijna volledig afgedekt
via ICES. Voor trekvissen vindt monitoring plaats in
zoetwater (PASMON).

Biologische kenmerken.

— Een beschrijving van de populatiedynamiek en de
natuurlijke en feitelijke verspreiding en de toestand van
zeezoogdieren- en reptielensoorten die in de regio of
subregio voorkomen.

Zeezoogdieren worden geïnventariseerd. Meetnetten zijn
benoemd in het KRM monitoringplan.

Biologische kenmerken.

— Een beschrijving van de populatiedynamiek en de
natuurlijke en feitelijke verspreiding en de toestand van
zeevogelsoorten die in de regio of subregio voorkomen.

Het KRM monitoringplan bevat de volgende vogelmeetnetten: Vliegtuigtellingen kustzone, MWTL Vliegtuig‑
tellingen NCP, Boottellingen NCP, Aanvullende zeetrektellingen. Aanvullende gegevens over broedsucces e.d.
komen beschikbaar via het NEM. Een OSPAR-indicator is
nog in ontwikkeling.

Biologische kenmerken.

— Een beschrijving van de populatiedynamiek en de
natuurlijke en feitelijke verspreiding en de toestand van
andere in de regio of subregio voorkomende soorten
die onder communautaire wetgeving of internationale
overeenkomsten vallen.

Er zijn geen soorten in deze categorie benoemd.

Biologische kenmerken.

— Een inventaris van het voorkomen in de tijd, de
dichtheid en de verspreiding van niet inheemse soorten
(exoten) of, indien relevant, de genetisch afwijkende
vormen van inheemse soorten die in de regio of subregio
worden aangetroffen.

Het voorkomen van exoten wordt geregistreerd in de
meetnetten voor benthos en visserij. Fytoplankton wordt
niet op soort gedetermineerd waardoor registratie van
exoten niet mogelijk is.

Biologische kenmerken.

— Een beschrijving van de toestand qua chemische stoffen, met inbegrip van zorgwekkende chemische stoffen,
verontreiniging van sedimenten, „hot spots”, volksgezondheidsproblemen, verontreiniging van biota (in het
bijzonder biota voor menselijke consumptie).

MWTL meetnetten oppervlaktewater, biota, sediment en
metingen in visserijproducten.

122 |

Onderdeel

Kenmerken

Verbinding met KRM monitoringprogramma

Andere kenmerken.

— Een beschrijving van andere kenmerken, typische of
bijzondere eigenschappen van de regio of subregio.

Niet van toepassing.

Bijlage 3 tabel 2: Belastende en beïnvloedende factoren
Onderdeel

Belastende en beïnvloedende factoren

Verbinding met KRM monitoring

Fysieke vernietiging.

Verstikking (b.v. door kunstmatige structuren, storten van
baggerspecie).

Maakt geen deel uit van het KRM monitoringprogramma

Fysieke vernietiging.

Afdichting (b.v. door permanente constructies).

Maakt geen deel uit van het KRM monitoringprogramma

Fysieke beschadiging.

Veranderingen in slibafzetting (b.v. door lozingen, toegenomen afstroming, baggeren/ storten van baggerspecie).

Gegevens beschikbaar via fysische en hydrografische
meetnetten.

Fysieke beschadiging.

Abrasie (b.v. invloed op de zeebodem van commerciële
visserijactiviteiten, plezierboten, ankers).

Vissserijstatistiek (WOT-05 Visserijonderzoek EL&I) en
registratie zandwinning

Fysieke beschadiging.

Selectieve onttrekking (b.v. door exploratie en
exploitatie van levende en niet-levende rijkdommen op
de zeebodem en de ondergrond).

Vissserijstatistiek (WOT-05 Visserijonderzoek EL&I) en
registratie zandwinning

Andere fysieke
verstoringen.

Onderwatergeluid (b.v. door scheepvaart, akoestische
instrumenten voor toepassingen onder water).

Deze indicator is in ontwikkeling en maakt daarom nog
geen deel uit van het KRM monitoringplan.

Andere fysieke
verstoringen.

Zwerfvuil op zee.

Meetnetten: OSPAR Beach litter Monitoring programme
en OSPAR Plastic Particles in Fulmar Stomachs.

Interferentie met
hydrologische processen.

Significante veranderingen in het temperatuurregime
(b.v. lozingen van energiecentrales).

Via MWTL-meetnetten (vaste meetstations)

Interferentie met
hydrologische processen.

Significante veranderingen in het saliniteitsregime (b.v.
door constructies die de waterbeweging belemmeren,
waterwinning).

In KRW-kader is per KRW-waterlichaam gerapporteerd
over onomkeerbare ingrepen in de hydromorfologie ten
behoeve van onder andere scheepvaart, waterbeheersing
en bescherming tegen hoogwater.

Verontreiniging met
gevaarlijke stoffen.

Toevoer van synthetische stoffen (b.v. prioritaire stoffen
in de zin van Richtlijn 2000/60/EG, die voor het mariene
milieu relevant zijn, zoals pesticiden, aangroeiwerende
middelen, geneesmiddelen, b.v. door verliezen uit diffuse
bronnen, verontreiniging door schepen, atmosferische
depositie) en biologisch actieve stoffen.

Via MWTL-meetnetten (oppervlaktewater, biota) en
metingen in visserijproducten.

Verontreiniging met
gevaarlijke stoffen.

Toevoer van van nature voorkomende stoffen en verbindingen (b.v. zware metalen, koolwaterstoffen, b.v. door
verontreiniging door schepen, exploratie en exploitatie
van olie, gas en mineralen, atmosferische depositie, door
aanvoer via rivieren).

Via MWTL meetnetten (oppervlaktewater, biota) en
metingen in visserijproducten. Monitoring and assessment
of the proportion of oiled Common Guillemots from beached bird
surveys in The Netherlands.

Verontreiniging met
gevaarlijke stoffen.

Toevoer van radionucliden.

In MWTL-meetnet (oppervlaktewater, biota) worden
radionucliden gemeten.

Stelselmatige en/of
opzettelijke lozing van
stoffen.

Toevoer van andere stoffen in vaste, vloeibare of gasvorm, in mariene wateren, door de stelselmatige en/of
opzettelijke lozing in het mariene milieu, zoals toegestaan overeenkomstig andere communautaire wetgeving
en/of internationale verdragen.

MWTL meetnet verontreinigde stoffen WOT meetnet
verontreinigingen in visserijproducten

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 123

Onderdeel

Belastende en beïnvloedende factoren

Verbinding met KRM monitoring

Verrijking met organische
stoffen en nutriënten.

Aanvoer van kunstmeststoffen en andere stikstof- en
fosforrijke stoffen (b.v. afkomstig van punt- en diffuse
bronnen, m.i.v. landbouw, aquacultuur, atmosferische
depositie).

Eutrofiëring, MWTL meetnet oppervlaktewater (chemische stoffen in water). Vrachtberekening nutriënten voor
aantal locaties.

Verrijking met organische
stoffen en nutriënten.

— Toevoer van organische stoffen (b.v. rioleringen,
mariene aquacultuur, aanvoer via rivieren).

Eutrofiëring, MWTL meetnet oppervlaktewater (chemische stoffen in water). Vrachtberekening nutriënten voor
aantal locaties.

Biologische verstoring.

Introductie van microbiële ziekteverwekkers.

Zwemwaterlocaties worden op bacteriële verontreiniging
onderzocht.

Biologische verstoring.

Introductie van niet-inheemse soorten en translocaties.

Via meetnetten, benthos, visserij wordt inzicht verkregen
in abundantie exoten

Biologische verstoring.

Selectieve onttrekking van soorten, met inbegrip van
incidentele bijvangsten (b.v. commerciële en recreatieve
visserij).

WOT-visserij. Geeft inzicht in zowel commerciële en
recreatieve visserij. Onderdeel KRM-monitoring.

124 |

Bijlage 4 DPSIR relaties met
GMT descriptoren

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Habitats
Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verant‑
woordelijk voor drukfactor

Monitoringsprogramma/ informatie‑
bronnen drukfactor en actitiviteit

Monitoringsprogramma/
informatiebron effecten

Fysiek verlies - permanente
verandering

landaanwinning

vergunningverlening

milieu effect rapportage,
monitoringsprogramma Maasvlakte 2

zandwinning (diep)

vergunningverlening

onderzoek Ecological landscaping of
extraction sites

Fysieke beschadiging abrasie/bodemberoering

visserij (bodemberoerend)

OSPAR/ICES indicator op basis VMS en
logboekdata (In testfase), onderzoeken
verschillende vistuigen

KRM monitoringsprogramma benthos,
monitoring natuurcompensatie
Maasvlakte 2, onderzoeken
verschillende vistuigen

Fysieke beschadiging verplaatsing zand/slib

kustverdediging
(zandsuppleties)

vergunningverlening, metingen
bathymetrie, modellering en meting
sedimenttransport

milieu effect rapport, onderzoek in
monitoring en evaluatie programma
vergunning

zandwinning

vergunningverlening, metingen
bathymetrie, modellering en meting
sedimenttransport

milieu effect rapport, onderzoek in
monitoring en evaluatie programma
vergunning

baggeren

vergunningverlening, metingen
bathymetrie, modellering en meting
sedimenttransport

milieu effect rapport, onderzoek in
monitoring en evaluatie programma
vergunning

baggeren

vergunningverlening, milieu
effect rapport, modellering pluim
gesuspendeerd materiaal

milieu effect rapport, onderzoek in
monitoring en evaluatie programma
vergunning

kustverdediging/
landaanwinning

vergunningverlening, modellering en
meting sedimenttransport langs de kust

milieu effect rapport, onderzoek in
monitoring en evaluatie programma
vergunning

Interferentie met
hydrologische processen doorzicht

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 125

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Habitats (vervolg)
Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verant‑
woordelijk voor drukfactor

Monitoringsprogramma/ informatie‑
bronnen drukfactor en actitiviteit

Monitoringsprogramma/
informatiebron effecten

Biologische verstoring onttrekking van soorten

visserij (demersaal)

zie bodemberoering

zie bodemberoering

Biologische verstoring
- introductie van nietinheemse soorten

scheepvaart (ballastwater,
aangroei scheepshuid)

OSPAR indicator monitoring in havens
in ontwikkeling (test 2014 in havens
Rotterdam)

KRM monioringsprogramma, OSPAR
indicator monitoring in havens in
ontwikkeling (test 2014 in havens
Rotterdam)

aquacultuur (import
schelpdieren)

vergunningverlening (monitoring
herkomstgebied, bemonstering
geïmporteerd materiaal)

vergunningverlening (monitoring
bestemmingsgebied), KRM
monitoringsprogramma benthos

activiteiten op land (landbouw,
urbaan, industrie)

OSPAR RID rapportage (Input via
water uit concentratie en debieten bij
instroompunten zoetwater naar zee
en directe lozingen) + OSPAR CAMP
rapportage (input via lucht uit modellen
met input en calibratiemetiingen.
Herleiding tot bronactiviteiten (NL) uit
emissieregistratie.

KRM monitoringsprogramma
eutrofiëring

scheepvaart (via lucht)

Berekend uit scheepvaartdata voor EU
verplichting broeikasgassen emissies.
Ook in OSPAR CAMP

KRM monitoringsprogramma
eutrofiëring

klimaatverandering

temperatuur MWTL

KRM monitoringsprogramma’s
biodiversiteit

visserij (staand want)

geen monitoring

geen monitoring

hernieuwbare energie
(windmolens)

Methoden in ontwikkeling, opgenomen
in monitoring en evaluatie programma
in vergunningen. Schatting op basis
van modellen en radar en visuele
waarnemingen

Methoden in ontwikkeling, opgenomen
in monitoring en evaluatie programma
in vergunningen. Schatting op basis
van modellen en radar en visuele
waarnemingen

onttrekking van soorten
(via voedselweb)

visserij (discards, Spisula,
zandspiering, sprot)

Datacollectie GVB, WOT visserij, WOT
schelpdieren

onderzoek relatie zeeeenden en
schelpdieren, onderzoek discards en
zeevogels, onderzoek en monitoring
relatie vis en vogels in Voordelta in
natuurcompensatie Maasvlakte 2

interferentie met
hydrologische processen

kustverdediging/landwinning

metingen en modellering
gesuspendeerd materiaal
(doorzichtvermindering)

onderzoeken opgenomen in
monitoring en evaluatie programma in
vergunningen

fysieke verstoring

toerisme/recreatie

lokale monitoring verstoring
rustgebieden voordelta (monitoring
natuurcompensatie Maasvlakte 2)

opgenomen in monitoringprogramma
natuurcompensatie Maasvlakte 2

visserij (incl recreatief)

lokale monitoring verstoring
rustgebieden voordelta (monitoring
natuurcompensatie Maasvlakte 2)

opgenomen in monitoringprogramma
natuurcompensatie Maasvlakte 2

kustverdediging
(zandsuppleties)

opgenomen in monitoring en evaluatie
programma in vergunningen

opgenomen in monitoring en evaluatie
programma in vergunningen

Eutrofiëring

Temperatuurstijging

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Vogels
onttrekking van soorten
(directe sterfte)

126 |

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Vogels (vervolg)
Relevante drukfactoren

verontreiniging - olie
(operationele lozingen en
incidenten)

Gebruik/activiteit verant‑
woordelijk voor drukfactor

Monitoringsprogramma/ informatie‑
bronnen drukfactor en actitiviteit

Monitoringsprogramma/
informatiebron effecten

hernieuwbare energie
(windmolens)

opgenomen in monitoring en evaluatie
programma in vergunningen

opgenomen in monitoring en evaluatie
programma in vergunningen

scheepvaart

monitoring olievlekken op zee door
kustwachtvliegtuig, rapportage
scheepvaartincidenten

monitoring olieslachtoffers onder
aangespoelde dode vogels op het
strand

olie en gas

monitoring vlekken op zee door
kustwachtvliegtuig; rapportage sector
aan OSPAR

monitoring olieslachtoffers onder
aangespoelde dode vogels op het
strand

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Zeezoogdieren
onttrekking van soorten
(directe sterfte)

visserij (staand want)

gegevens gebruik en type staand want

onderzoeksprogramma met
cameramonitoring

onderwatergeluid (luid
impulsief geluid en
achtergrondgeluid)

hernieuwbare energie (heien
windmolens)

geluidsregister in ontwikkeling. Data uit
vergunningverlening

onderzoeken opgenomen in
monitoring en evaluatieprogramma
in vergunningen, waaronder
vliegtuigtellingen zeezoogdieren,
gezenderde zeehonden, hydrofoons.

olie en gas (seismische
exploratie)

geluidsregister in ontwikkeling. Data uit
vergunningverlening

defensie (sonar, ruiming
explosieven)

geluidsregister in ontwikkeling. Data
van Defensie.

scheepvaart

geluidsregister in ontwikkeling.
Data met behulp van AIS data en
scheepseigenschappen uit Lloyds
scheepvaartdatabase (KustwachtMARIN). Gegevens over productie
onderwatergeluid door schepen
bij kustsuppleties en aanleg
windmolenparken in vergunningen.

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Vissen
onttrekking van soorten
(sterfte)

visserij

DCF en WOT visserij

ICES berekeningen visserijdruk en
bestanden

interferentie met hydrolo‑
gische processen (migratie‑
barrieres zoet-zout)

kustverdediging

registratie barrieres en maatregelen in
KRW.

monitoring effecten van maatregelen
in KRW. Monitoring trekvissen in KRM/
KRW monitoringprogramma vissen.

inrichting rivieren

registratie barrieres en maatregelen
in KRW. Monitoring effcetn van
maatregelen in KRW.

monitoring effecten van maatregelen
in KRW. Monitoring trekvissen in KRM/
KRW monitoringprogramma vissen.

onderwatergeluid (luid
inpulsief)

hernieuwbare energie (heien
windmolens)

geluidsregister in ontwikkeling. Data uit
vergunningverlening

laboratoriumonderzoek naar effecten
op vislarven en juveniele vis in
monitoring en evaluatieprogramma in
vergunningen

temperatuurstijging

klimaatverandering

temperatuur MWTL

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 127

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Commerciële vis
Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verant‑
woordelijk voor drukfactor

Monitoringsprogramma/ informatie‑
bronnen drukfactor en actitiviteit

Monitoringsprogramma/
informatiebron effecten

onttrekking van soorten
(sterfte)

visserij

DCF en WOT visserij

ICES berekeningen visserijdruk en
bestanden

scheepvaart (ballastwater,
aangroei)

OSPAR indicator monitoring in havens
in ontwikkeling (test 2014 in havens
Rotterdam)

KRM monioringsprogramma, OSPAR
indicator monitoring in havens in
ontwikkeling (test 2014 in havens
Rotterdam)

aquacultuur (import
schelpdieren)

vergunningverlening (monitoring
herkomstgebied, bemonstering
geïmporteerd materiaal)

vergunningverlening (monitoring
bestemmingsgebied), KRM
monitoringsprogramma benthos

activiteiten op land (landbouw,
urbaan, industrie)

Totale aanvoer via rivieren RID; via lucht
in CAMP. Zijn operationeel onderdeel
van OSPAR JAMP. RID metingen debiet
en concentratie. CAMP metingen
en modelberekeningen. Bronnen
(activiteiten) via emissieregistratie.

KRM monitoringsprogramma
eutrofiëring

scheepvaart

emissieregistratie: NOx naar lucht
berekend op basis van AIS en
scheepvaartdatabase.Is onderdeel
van EU rapportage emissie van
broeikasgassen.

KRM monitoringsprogramma
eutrofiëring

baggeren

vrachtberekeningen in
vergunningverlening

KRM monitoringsprogramma
eutrofiëring

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Exoten
introductie van nietinheemse soorten

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Eutrofiëring
input N en P

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Hydrografische veranderingen
verandering bathymetrie
en stroming

verandering van slibgehalte

temperatuurstijging

128 |

landaanwinning

JARKUS metingen en modellen, extra
monitoring in vergunning Maasvlakte 2.

kustverdediging

JARKUS metingen en modellen, extra
monitoring in vergunningen suppletie
en zandmotor en bij aanleg hoofden.

baggeren (verhoging door
verspreiding)

vergunningverlening, milieu
effect rapport, modellering pluim
gesuspendeerd materiaal

kustverdediging (verhoging
tijdens suppleties)

vergunningverlening, berekenen van
veranderingen slibgehalte in kustzone
via modellen en remote sensing

havens (verlaging door
sedimentatie)

MWTL metingen gesuspendeerd
materiaal

klimaatverandering

temperatuur MWTL

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Contaminanten
Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verant‑
woordelijk voor drukfactor

Monitoringsprogramma/ informatie‑
bronnen drukfactor en actitiviteit

verontreiniging door
schadelijke stoffen (incl
olie, acute incidenten en
radioactieve stoffen)

activiteiten op land (landbouw,
urbaan, industrie)

OSPAR RID rapportage (Input via
water uit concentratie en debieten bij
instroompunten zoetwater naar zee
en directe lozingen); OSPAR CAMP
rapportage (input via lucht uit modellen
met input en calibratiemetiingen;
Herleiding tot bronactiviteiten (NL) uit
emissieregistratie.

baggeren

data uit vergunningverlening. Uit
metingen wordt een vrachtbepaling per
locatie (loswal) berekend voor OSPAR
rapportage

scheepvaart incl visserij

emissieregistratie: modelberekening
emissies uit coatings, anodes en
lozingen met behulp van AIS data
en scheepseigenschappen uit
Lloyds scheepvaartdatabase. (niet
standaard, is in 2010 gedaan);
monitoring olievlekken op zee door
kustwachtvliegtuig

olie en gas

Sector levert aan OSPAR, ook
radioactieve stoffen en olie; Monitoring
vlekken op zee door kustwachtvliegtuig

Monitoringsprogramma/
informatiebron effecten

MWTL imposex/intersex bij mariene
slakken

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Contaminanten in vis
verontreiniging door
schadelijke stoffen

zie contaminanten

zie contaminanten

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Zwerfvuil
zwerfvuil

scheepvaart

monitoring aangespoeld afval op strand
(incl herleiding bron); monitoring afval
zeebodem in IBTS (getest, binnenkort
operationeel)

toerisme en recreatie

monitoring aangespoeld afval op strand
(incl herleiding bron); monitoring afval
zeebodem in IBTS (getest, binnenkort
operationeel)

visserij

monitoring aangespoeld afval op strand
(incl herleiding bron); monitoring afval
zeebodem in IBTS (getest, binnenkort
operationeel)

activiteiten op land (urbaan,
industrie)

monitoring aangespoeld afval op strand
(incl herleiding bron); monitoring afval
zeebodem in IBTS (getest, binnenkort
operationeel)

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 129

Ecosysteemkenmerk/Descriptor: Onderwatergeluid
Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verant‑
woordelijk voor drukfactor

Monitoringsprogramma/ informatie‑
bronnen drukfactor en actitiviteit

luid impulsief geluid

hernieuwbare energie (heien)

geluidsregister in ontwikkeling. Data uit
vergunningverlening

olie en gas (seismische
exploratie)

geluidsregister in ontwikkeling. Data uit
vergunningverlening

defensie (sonar, ruiming
explosieven)

geluidsregister in ontwikkeling. Data
van Defensie.

scheepvaart

geluidsregister in ontwikkeling.
Data met behulp van AIS data en
scheepseigenschappen uit Lloyds
scheepvaartdatabase (KustwachtMARIN).

achtergrondgeluid

Toelichting
Voor een beschrijving van het DPSIR model zie hoofdstuk 2.2. Door de
aard en opzet van de KRM wijkt de invulling van de DPSIR onderdelen
iets af van de gebruikelijke. De volgende invulling is in het Common
Implementation Strategie proces overeengekomen: Pressures (drukfactoren) zijn in lijn gebracht met de beïnvloedende factoren zoals omschreven
in KRM Annex III tabel 2. Drivers zijn de voor deze drukfactoren verantwoordelijke menselijke gebruiken en activiteiten en zijn in lijn gebracht
met de lijsten voor electronische rapportage aan de Europese Commissie
van KRM art 8. Impacts betreffen de goede milieutoestand (GMT) zoals
die centraal staat in de KRM en hebben geen betrekking op ecosysteemdiensten. Impacts overlappen daardoor met State veranderingen en
worden daarom samengenomen in de electronische monitoringrapportage. Response komt aan de orde in 2015 in mariene strategie deel 3, het
programma van maatregelen.
130 |

Monitoringsprogramma/
informatiebron effecten

Bijlage 5 Locaties benthos

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

Meetpunten benthos / habitats
Toestand

!

!

!
!
!

!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

Boxcorer

!

!

!

!
!

!

!

!

! !

!

!

!

!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!
!

!

Schaaf
Hamonhapper
Video

!

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 131

Bijlage 5 Locaties benthos (vervolg)

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Meetpunten benthos / habitats

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Effectiviteit maatregelen

!

!
!
!

!

!
!
!

!
!
!

!
!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

!

!

Boxcorer
Schaaf

!

!

!

! !

Hamonhapper

!

!

!

!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!
!

132 |

Video

Bijlage 6 Locaties vissen

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Meetgebieden vismonitoring

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Demersal Fish Survey (DFS)

!

!
!
!

!

!
!
!

!
!
!

!

International Bottom Trawl Survey (IBTS)

!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

!

!

Sole Net Survey (SNS)

Beam Trawl Survey (BTS) Isis (platvis)

!

!

!

! !

Beam Trawl Survey (BTS) Tridens (rondvis)

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

Haringlarvensurvey

!

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 133

Bijlage 7 Locaties vogels

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!
!

!

o
!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

o
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

o
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

Bruine Bank

!

!

!
!

!

!
!

!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

!

Vliegtranssecten vogeltellingen
Friese Front
Kustzone

!

!

!

! !
!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!
!

134 |

o
!

NCP
Aanvliegroute

Bijlage 8 Locaties eutrofiëring

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!
!

!

!

!

!
!
!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

! !

!

!
!

!

!
!
!
!

!

!

!

Meetpunt

!

!

!

!

!

Meetpunten eutrofiëring

!

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 135

Bijlage 9 Locaties vervuilende
stoffen

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!
!

!

!

!

Meetpunten vervuilende stoffen

!

!
!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

Sediment

!

!

!

! !

Water

!

!

!
!

!
!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!
!

136 |

Biota

Bijlage 10 Locaties vervuilende
stoffen in visproducten

´

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!
!

!

!

!

Meetgebieden vervuilende stoffen

!
!
!

!
!

!

in visproducten

!

!
!

!

!

!

!

Centrale Noordzee

!

!
!
!

!

!

!

! !

Zuidelijke Noordzee

!

!

!

!

!
!
!

!

!
!

!

Zeeland-IJmuiden-Den Helder (6-12 mijl)

!

!

!

!

!
!

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 137

Bijlage 11 Locaties zwerfvuil
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!Terschelling
!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!Bergen

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!Noordwijk

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

!
!
!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

! !

!Veere

Meetpunten zwerfvuil

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!
!

138 |

!

Strandpaal

Bijlage 12 Vragen Reportingsheet
Europese Commissie

Algemeen niveau

Sub-Programmaniveau

1. Vormt het monitoringprogramma als een geheel een
goed raamwerk om aan de verplichtingen van de KRM te
voldoen? Zo niet, wat is er verder nodig?
-- Significante gaten en plannen om deze te vullen?
-- Welke doelen zijn niet geadresseerd?
-- Welke Annex III elementen zijn niet geadresseerd?
2. Is er publieke consultatie geweest en wanneer?
3. Waar kan aanvullende informatie worden gevonden over
-- Regionale samenwerking (art 6)
-- Transboundary impacts (art 11.2b)
-- Major environmental changes & emerging issues (Annex V.11)
-- Sources of contaminants in seafood (Annex V.5)
-- Access and use rights (art 19.3).

4. Metadata (code, temporele en geografische scope, doel,
link naar bestaande monitoring)
9. Hoe wordt er gezorgd voor consistentie en vergelijkbaarheid, in het bijzonder:
-- Parameters
-- Methodes (verwijzing naar methode, geen beschrijving)
-- QA/QC procedures
-- Monitoring dichtheid
-- Monitoring frequentie
10.Op welke schaal kunnen de data worden geaggregeerd
(subregio, regio, EU, anders)?
-- Hoe wordt de toegang tot de data geregeld (art 19.3)?

Programmaniveau
4. Metadata (naam, code, beschrijving, verantwoordelijke
organisatie)
5. Link met art 9 GMT (relevante descriptoren, criteria en
indicatoren, features en pressures, adequaatheid voor het
beoordelen van voortgang richting GMT)
6. Link met art 10 Doelen (relevante doelen, adequaatheid
voor het beoordelen van het behalen van de doelen)
7. Link met art 13-maatregelen (link naar relevante activiteiten en drukken, adequaatheid voor het beoordelen van
de effectiviteit van maatregelen)
8. Link naar bestaande monitoring (compatibiliteit
met bestaande monitoringprogramma’s onder andere
verplichtingen).

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 139

140 |

Bijlage 13 OSPAR coordinates
monitoring in the North-East
Atlantic
OSPAR-publicatie juli 2014 (integraal overgenomen)

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 141

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

EXECUTIVE SUMMARY

Récapitulatif

his report describes the monitoring
coordination provided by the OSPAR
Commission in relation to the
requirements of the EU Marine Strategy
Framework Directive (MSFD).
This publication describes the collective
elements of how Contracting Parties / EU
Member States in the North-East Atlantic
undertake the EU-wide recommendations on
monitoring that were agreed in May 2013,
and is intended to serve as a monitoring
‘roof report’.

e présent rapport décrit la coordination
de la surveillance réalisée par la
Commission OSPAR dans le cadre des
impératifs de la Directive cadre “stratégie
pour le milieu marin” (MSFD). Il détermine
les points communs que présentent les
processus permettant aux Parties
contractantes / Etats membres de l’UE dans
l’Atlantique du Nord-Est de donner suite aux
recommandations à l’échelle de l’UE, dans le
domaine de la surveillance, qui ont été
convenues en mai 2013 et il servira de
« rapport faîtier » pour la surveillance.

T

Coherence and compatibility of marine
monitoring (and assessment) are at the heart
of the work of the OSPAR Commission.
A process of identifying ‘common indicators
and associated monitoring needs’ for MSFD
purposes was carried out in various OSPAR
groups, focusing in particular on the
assessment requirements as perceived by the
Contracting Parties. The OSPAR Committees
and their supporting groups continue to (1)
document and discuss the existing relevant
monitoring efforts; (2) discuss scope for
enhancing compatibility and consistency.
Where coordinated monitoring is not yet in
place, as is the case for many biodiversity
features or newly recognised pressures such
as underwater noise, OSPAR Contracting
Parties are endeavouring to hasten the
transition from ‘data collection for scientific
research’ to ‘routine monitoring and
assessment’.

142 |

2

L

La cohérence et la compatibilité de la
surveillance (et de l’évaluation) marine sont
au centre des travaux de la Commission OSPAR.
Divers groupes OSPAR ont lancé un processus
de détermination « d’indicateurs communs
et de besoins en surveillance correspondants
» aux fins de la MSFD, en se focalisant en
particulier sur les exigences des évaluations
perçues par les Parties contractantes.
Les Comités OSPAR et leurs groupes
sous-jacents continuent (1) à documenter et
à s’entretenir des efforts de surveillance
pertinents; (2) à s’entretenir des possibilités
de promouvoir la compatibilité et la cohérence.
Lorsqu’une surveillance coordonnée n’est pas
encore en place, comme c’est le cas pour de
nombreuses caractéristiques de la
biodiversité ou pour des pressions reconnues
récemment, telles que celles exercées par les
bruits sous-marins, les Parties contractantes
OSPAR veillent à précipiter la transition entre
« le recueil des données aux fins de la
recherche scientifique » et « la surveillance et
l’évaluation de routine ».

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

1. Introduction

M

arine environmental monitoring and
assessment work best when
undertaken in an internationally
coordinated way (see sections 1 and 2 in
OSPAR, 2012 ). This third OSPAR publication
on the Marine Strategy Framework Directive
(MSFD) details the OSPAR Commission’s role in
providing a platform for cooperation and
coordination of monitoring and assessment
activities in line with MSFD articles 6 and 11.
OSPAR Contracting Parties intend to organise
future OSPAR monitoring using the identified
‘common indicators’. These have been chosen
on the basis of the information provided by
Contracting Parties’ implementation of Articles
8, 9 and 10 which reflect their Assessment of
Art. 8, the determination of Good Environmental
Status (Art.9) and the way in which they wish to
track progress towards it (‘targets and associated
indicators’, Art. 10).

MSFD the ‘common indicators’ were identified
to cover the Criteria and Indicators of the
Commission Decision (2010/477/EU), the
Characteristics, Pressures and Impacts of
Annex III of the MSFD and the targets and
associated indicators of Art. 10 of the MSFD.
After a main initial agreement in 2013 and
further updating in 2014, this process is still
ongoing. The results presented here are based
on the work undertaken in the period 2012 –
2014. Annex 2 gives an overview of the agreed
common indicators, and (priority) candidate
indicators.
>> ‘Joint documentation’ on OSPAR coordinated monitoring is available
in fact sheets for the common indicators for which coordinated OSPAR
monitoring already exists in 2014:
http://www.ospar.org/content/content.asp?menu=01520838000000_
000000_000000
>> Further developments of OSPAR coordination on monitoring are
taking place for the other agreed common indicators. For these
indicators, in particular the OSPAR Biodiversity Committee (BDC) and
the Environmental Impacts of Human Activities Committee (EIHA) are
taking forward the development of monitoring and assessment tools
so that these indicators can be become operational at the earliest
opportunity and used to inform the updating, in 2018, of the MSFD
Art. 8 assessments. OSPAR intends to publish an Intermediate
Assessment 2017 to support this.

This document aims to provide a regional
overview of the OSPAR application of the basic
monitoring principles for the establishment of
monitoring programmes under the MSFD as
set out in the Marine Strategy Coordination
Group (MSCG) Recommendations of May 2013
(see Annex 1).
The OSPAR maritime area largely encompasses
the MSFD ‘North-East Atlantic Ocean’ Region,
and in particular its sub-regions ‘Greater North
Sea’, ‘Celtic Seas’, ‘Bay of Biscay and ‘Iberian
Coast’. A process of identifying ‘common
indicators and associated monitoring needs’
for MSFD purposes was carried out in various
OSPAR groups, focusing in particular on the
assessment requirements as perceived by the
Contracting Parties with waters in those three
sub-regions . To fulfil the requirements of the

OSPAR, 2012. Finding Common Ground - Towards regional
coherence in implementing the Marine Strategy Framework
Directive.

1

Norway was voluntarily associated with the work on
indicators for the Greater North Sea. The Portuguese involvement
was mainly focused on the coastal waters of mainland Portugal
in the ‘Bay of Biscay and Iberian Coast’ sub-region. Waters of
the OSPAR Regions ‘Arctic Waters’ (OSPAR Region I) and
‘Wider Atlantic’ (OSPAR Region V) were not directly concerned
by this process on ‘common indicators and associated
monitoring needs’.

2

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 143

3

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

The Marine Strategy Framework Directive
The MSFD (2008) outlines a transparent, legislative framework for an ecosystem-based
approach to the management of human activities which supports the sustainable use of
marine goods and services. The overarching goal of the Directive is to achieve
‘Good Environmental Status’ (GES) by 2020 across Europe’s marine environment.
In order to achieve GES in a coherent and strategic manner, the MSFD establishes four
European Marine Regions, based on geographical and environmental criteria. The North East
Atlantic Marine Region is divided into four subregions. Each Member State is required to
develop a marine strategy for their waters, in coordination with other countries within the
same marine region or subregion. This coordination is to be achieved through the Regional
Seas Conventions, of which the OSPAR Convention is one.
Member States needed to determine by 2012 what GES means for their waters in a
(sub-)regional context on the basis of eleven high-level descriptors (see simplified schematic).
Member States are formulating their monitoring programmes (2014), followed by programmes
of measures to achieve GES (2015).

Biological
diversity

Non-indigenous
species

Population of
commercial
fish/shellfish

Elements of marine
food webs

1.

2.

3.

4.

Eutrophication

Sea floor integrity

Alteration of
hydrographical
conditions

Contaminants

5.

6.

7.

8.

Good Environmental
Status

Contaminants in
fish/seafood for
human consumption

Marine litter

Introduction of
energy including
underwater noise

9.

10.

11.
Based on a diagram by STAGES

144 |

4

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

2. How the requirements of the Directive are being addressed
in the North-East Atlantic Region

T

he OSPAR Convention 1992 already
required Contracting Parties to undertake
and publish regular assessments of the
status of the North-East Atlantic, on the basis
of monitoring programmes they had developed
(see OSPAR 2012, sections 1 and 2).
Furthermore, considerable progress has
already been made in developing common
programmes and assessment tools which
provide robust assessments of regional status
for several of the MSFD descriptors. The MSFD
has provided further impetus for cooperation
and coordination, in particular for the
‘biodiversity and ecosystems’ descriptors, and
for issues beyond the traditional contaminants
and eutrophication monitoring.

OSPAR Contracting Parties have coordinated
their efforts to ‘reconfigure’ their existing
monitoring programmes, and have identified
common monitoring development needs.
The international coordination provided by the
OSPAR Commission gives Member States an
opportunity to jointly develop monitoring and
reporting tools and to adapt them to progress
in a cost-effective way.
OSPAR helps to facilitate the project for a Joint
Monitoring Programme for the North Sea and
Celtic Sea (JMP NS/CS) - see Text Box (pg 6).

©John Dunn

Coherence and compatibility of marine
monitoring (and assessment) is at the heart
of the work of the OSPAR Commission. The
regular preparation of assessment reports acts
as the ‘feedback loop’ to the organisation of

monitoring. In the context of the ‘common
indicator’ process, the OSPAR Commission has
instructed its Committees and their supporting
groups to (1) document and discuss the
existing relevant monitoring efforts;
(2) discuss scope for enhancing compatibility
and consistency.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 145

5

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

Pilot Project Towards a Joint Monitoring Programme for the North Sea and Celtic Sea
(JMP NS/CS; reference EU PP/ENV/SEA 2012)

The main objective of this EU co-funded project is to develop options for joint monitoring in the North Sea
and the Celtic Sea. It will investigate whether joint monitoring results in increased efficiency and reduced
costs. It thereby contributes to better integration and coherence across disciplines and countries. The project
is undertaken by a consortium of 18 institutes that are responsible for marine monitoring in all countries
bordering the North Sea and Celtic Sea. It runs from 1 October 2013 to 31 March 2015.
The project started with an inventory of existing monitoring programmes (metadata) and monitoring needs,
using the Marine Strategy Framework Directive as a starting point and taking into account other policy
frameworks as well. A database and web portal were developed, based on the structure of WG DIKE (Working
Group for Data, Information and Knowledge Exchange) reports on monitoring. This database enables updating
after the project has ended and has the potential to contribute to the OSPAR Information Strategy.
In the next phase current monitoring platforms (e.g. ships, planes, satellites, buoys) and options for multiple
use of platforms will be investigated. Operational experience with fish surveys carrying out monitoring for
additional indicators is brought into the project through the JPI Oceans Pilot Initiative “Multi use of
Infrastructure for Monitoring in the North Sea”. Lessons learnt from other integrated surveys will also be
taken into account.
For selected OSPAR common indicators in-depth analyses of current monitoring programmes versus options
for joint monitoring will be carried out, including an evaluation of the resulting outcome of monitoring with
regard to the assessment of Good Environmental Status. These case studies are:
1. Eutrophication: chlorophyll
Investigates current monitoring methods and develops a ‘standardised approach’ for chlorophyll sampling
and analysis to improve consistency of Descriptor 5 Good Environmental Status outcomes. Investigates
potential incorporation of innovative sampling techniques. Investigates background of the current
situation. Compares current situation against ‘standardised approach’ and estimates costs and benefits.
In consultation with OSPAR ICG-EUT (Intersessional Correspondence Group – Eutrophication).
2. Fish indicators for Biodiversity (D1)
Focus on demersal elasmobranch fish species with reference to the IUCN list of threatened and declining
species and the development of OSPAR biodiversity indicators. Data scarcity is the main issue.
Optimal use of national and international survey data, taking into account various monitoring platforms,
is the main challenge. In consultation with ICG-COBAM (ICG -Coordination of Biodiversity Assessment
and Monitoring).
3. Benthos multi-metric indices
Investigates ways to improve effectiveness and efficiency of monitoring programmes on benthos
indicators and, taking account of national and international surveys. Evaluates the potential of
complementarity of monitoring designs (cross-boundary) throughout the North Sea (and Celtic Sea,
if data become available). Explores the possibilities to integrate the sampling effort (minimally) needed
into multidisciplinary monitoring campaigns. In consultation with ICG-COBAM and ICES BEWG
(Bentos Ecology Working Group).
Opportunities and challenges for sub-regional co-operation will be discussed in workshops involving experts
and managers in monitoring, and policy makers. The project aims to create a constructive network between
institutions responsible for fisheries and environmental monitoring that will last after the project has ended.
The consortium will actively seek options for knowledge transfer of the project outcomes to other (sub)
regions. OSPAR offers a platform for exchange with Contracting Parties in the wider OSPAR area. Furthermore,
working relationships with the other projects under the same EU funding scheme (BALSAM in the Baltic Sea
and IRIS-SES in the Mediterranean and Black Sea) provide opportunities for comparison and shared outcomes.

146 |

6

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

deliver an assessment for the next initial
assessment. Significant progress is being made
for the biodiversity related descriptors (D1, 2,
4 and 6) where opportunities for coordinating
monitoring are being examined to ensure the
timely and effective delivery of assessments.
OSPAR welcomes the MSFD impetus to the
broadening of coordinated monitoring
programmes.
©Cefas

The OSPAR monitoring programmes in existence
prior to 2012 mainly address sub-programmes
related to determinants relevant for GES
Descriptors (5) eutrophication; (8) hazardous
substances in marine matrices; and (10) litter.
Intensive efforts are resulting in further
monitoring coordination for determinants
relevant to (11) Noise where work has focused
on the development of common monitoring for
the impulsive noise indicator to ensure it can

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 147

7

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

3. OSPAR countries collectively act on the 2013
recommendations from the Marine Strategy Coordination
Group on monitoring programmes
Recommendation 1:
the establishment and implementation of
coordinated monitoring programmes
This Recommendation reflects the OSPAR
Convention requirement that “the Contracting
Parties shall, (…): (a) undertake and publish at
regular intervals joint assessments of the
quality status of the marine environment and
of its development, for the maritime area or
for regions or sub-regions thereof; (b) include
in such assessments both an evaluation of
the effectiveness of the measures taken and
planned for the protection of the marine
environment and the identification of priorities
for action.“ and that: “the Contracting Parties
shall: (a) cooperate in carrying out monitoring
programmes and submit the resulting data to
the Commission.” Wherever the OSPAR
Commission has organised monitoring
programmes, the availability of suitable
‘assessment criteria’ has been one of
the factors determining the status of
the monitoring.
OSPAR has considerable experience in
assessing progress towards fulfilling its vision
of achieving a clean, healthy and biologically
diverse North-East Atlantic Ocean, used
sustainably. Periodic assessments are
published every few years (see the landmark
‘Quality Status Reports’ (OSPAR 2000, OSPAR
2010) and further updates are planned through
more regular assessments and assessment
sheets for some indicators. Most of the
Contracting Parties / Member States referred
to the relevant components of the Joint
Assessment and Monitoring Programme
(JAMP) in their MSFD initial assessments.

148 |

8

OSPAR Contracting Parties are now
endeavouring to speed up the transition from
‘data collection for scientific research’ to
‘routine monitoring and assessment’.
It was clear in 2012 when Member States were
determining the ‘good environmental status’
that the ability to monitor and assess a
number of environmental features varies
across the range of Descriptors, and that there
were large gaps for ‘biodiversity’ assessment.
It has been acknowledged therefore that swift
testing of new approaches would be required
to improve this situation.
The OSPAR work on common and candidate
indicators (especially for biodiversity) is
intended to progress through ‘testing of
indicators’ with ‘trial assessment of available
data’ before these can become based on
routine agreed monitoring. This allows the
proper prior preparation of all monitoring and
assessment tools and associated QA/QC
procedures so that the resource requirements
of actual monitoring can be optimised.
In practice, this will imply that for some
indicators, commitment to routine monitoring
will not be made until the results of the ‘trial
assessment’ are known.

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

The OSPAR Commission is providing the fora for
collaboration between the Contracting Parties’
experts with a view to bringing the relevant
indicators and monitoring to maturity at the
earliest opportunity. Also, the OSPAR QSR 2010
recognised that in order to give a holistic
assessment of progress towards its vision, the
cumulative effects of pressures also need to be
considered in the context of sustainable use.
OSPAR is working to develop this issue
particularly in its Environmental Impact of
Human Activities Committee through an
Intercessional Correspondence Group on
Cumulative Effects.

Recommendation 2:
Monitoring programmes have to be
“coordinated”, “compatible”, “coherent”,
“consistent” and “comparable”
OSPAR has been providing its Contracting
Parties with active, hands-on support for
their monitoring coordination since the
establishment of a ‘joint monitoring
programme’ (joint between the Contracting
Parties and between the Oslo Convention
and the Paris Convention) in 1978.
Thematic monitoring programmes were agreed
within an umbrella ‘Joint Assessment and
Monitoring Programme’ (JAMP) that also
described the assessment process and the
target assessments. A key function of the JAMP
is to ensure that the monitoring programmes
which Contracting Parties use are coordinated,
compatible, coherent, consistent and
comparable. In this respect, monitoring
programmes are underpinned by agreed
methodologies (JAMP Guidelines, Guidance
notes, assessment tools etc.) and require an
adequate provision of QA/QC.
Whilst consistency and comparability are key
aims, experience has shown that, due to the
different characteristics of the ecosystems in
marine waters in the North-East Atlantic, it has
sometimes been necessary to develop
region-specific assessment criteria for some
indicators. The implementation of agreed
monitoring is reviewed by specialist groups
which are usually also in charge of the
assessment of the resulting data.
The cooperation is thus organised in a very
efficient and effective way.

©NOAA

The OSPAR monitoring programmes are well
coordinated, reflect the state of the art for the
indicators involved, take account of regional
differences where necessary and have robust
internationally recognised QA and QC
procedures which provide confidence in the
results. However, some monitoring programmes
are more developed than others, particularly
those where there are well-understood ‘causeeffect’ pathways (contaminants, eutrophication,
selective extraction etc.), and where monitoring
has been established for many years.
More challenging are the programmes needed
to assess the features and systemic
properties related to overall ‘biodiversity’
(e.g., ‘food webs’) which have to be determined
from a combination of monitoring data.
This is recognised by the fact that a number
of the common and candidate indicators for
Descriptors 1, 4 and 6 which OSPAR has agreed
to take forward are still not yet operational,
and for some, a considerable amount of further
development work will be needed both within
OSPAR and in the research community.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 149

9

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

The main OSPAR monitoring programmes and
the overall JAMP are kept under regular
review. One of the main reasons for their
current (2013-2014) review is to take account
of Contracting Parties’ MSFD requirements and
check that they are coordinated, compatible,
coherent, consistent and comparable as far as
possible. After a thorough review, OSPAR 2014
agreed to the Joint Assessment and
Monitoring Programme for 2014-2021.
The main operational objectives of the OSPAR
Joint Assessment and Monitoring Programme
for the period 2014-2021 are:
a. the implementation and further
development of existing OSPAR monitoring
programmes and, where necessary, the
development of additional coordinated
monitoring programmes. OSPAR monitoring needs to respond to relevant assessment
requirements (see Annex 1).
These requirements include the MSFD
criteria, methodological standards and
indicators used by Contracting Parties for the
assessment of environmental status and the
pressures and impacts of human activities.
b. the development of tools and the collection
of further data and information required for
the delivery of integrated environmental
assessments of the marine environment in
the OSPAR maritime area or its regions;
c. the development of new tools to support
the development of an understanding of
emerging issues in the marine environment;
d. the publication of an Intermediate
Assessment in 2017;
e. the publication of a Quality Status Report
in 2021.
The long-term objectives of the JAMP are
to provide the strategic direction to: (1) the
preparation of integrated environmental
assessments of the status of the marine

150 |

10

environment of the OSPAR maritime area or its
regions, including the exploration of new
or emerging problems in the marine
environment of the North-East Atlantic, and
(2) the preparation of assessments of the
implementation of the North-East Atlantic
Environment Strategy, based on the
assessment of the effects of relevant
measures, including OSPAR measures, on the
improvement of the quality of the marine
environment. These assessments will help
inform the development and implementation
of further measures to protect the marine
environment where required.
Recommendation 3:
Build upon and integrate as much as possible,
existing well-established monitoring
programmes and relevant guidance under
Habitats and Birds Directives, the
Water Framework Directive and other
relevant EU legislation as well as under
Regional Sea Conventions and other
international agreements
In respect of the 3rd MSCG recommendation,
OSPAR’s main focus has been building on and
integrating work on the monitoring
programmes it has developed over the years
and on the identification of common indicators
which have been identified as being of
particular relevance to the 11 MSFD Descriptors.
However, as part of this process, consideration
has also been given to monitoring programmes
used by Member States for relevant EU
legislation. Several of the recently revised
OSPAR monitoring guidelines refer to the
relevant EU legislation (e.g. monitoring of
contaminants and eutrophication).
3
The term integrated environmental assessment refers to
assessments that link human activities, their pressures, the state
of the marine environment and management responses with the
inclusion of the relevant physics, chemistry and/or biology.

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

Recommendation 4:
Data and information resulting from the
monitoring programmes should be made
available in a comparable format and for
interoperable use taking into account the
“Marine Knowledge 2020” process
The OSPAR Commission has long recognised
the necessity for collecting data provided by
Contracting Parties from its various
monitoring programmes and storing it in
accessible databases to increase transparency
and make assessments more straightforward.
OSPAR recently endorsed the data and
information management strategy which
builds on current work and aims to establish
a long-term strategy for the management
of OSPAR data and information to ensure its
availability and accessibility. OSPAR Secretariat
staff actively engage with the development of
data management and sharing arrangements
as under development in WG DIKE. The OSPAR
Commission and the European Environment
Agency (EEA) are working together to arrange
use of OSPAR data streams for the purpose
of the MSFD. The EEA has in the past already
relied on OSPAR monitoring data and
assessment results, such as for contaminants
assessment , for its indicator “Hazardous
substances in marine organisms (MAR 001)” .
OSPAR has also provided its views on the
Marine Knowledge 2020 initiative, the results
of which were published in Spring 2013,
“welcoming the EC efforts to maximise the
synergies between EMODnet and the reporting
and data sharing arrangements for the MSFD.
OSPAR is in the process of revising its data
and information management and is
examining options for elaborating a new
OSPAR Information System that would be
adequate for present and future needs and
that would take account of, and if possible
contribute to, the EU data and information
exchange developments. Modifying reporting
procedures of OSPAR is done by consensual
agreement of the Contracting Parties involved,
and the aspiration of the Marine Directors
(harmonising reporting under MSFD with that
of other EU Directives and policies

(e.g. for Regional Sea Conventions) to both
avoid duplication of reporting and to maximise
synergies between different policy instruments)
necessitates clarification on how we can engage
with the EU process (WISE-Marine development
including EMODnet for data sharing and
assembly of data layers). As the EU is a
Contracting Party to OSPAR, we would
welcome interaction from the EU and EEA in
the OSPAR Information System development so
that changes of arrangements in OSPAR are fully
informed of the EU developments. We invite
the European Commission services and the EEA
to share information inside OSPAR on ongoing
developments and where they see implications
for OSPAR reporting procedures.”

©Ministry of the environment EIRE

4

Green Paper: Marine Knowledge 2020: from seabed mapping to
ocean forecasting COM(2012)473

5

See OSPAR 2013 Summary Record (OSPAR 13/21/1, § 9.12 and
Annex 10).

6

http://dome.ices.dk/osparmime/main.html

7

http://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/hazardous-substances-in-marine-organisms/hazardous-substances-inmarine-organisms-3

8

Through a coordinated contribution at the level of the OSPAR
Coordination Group (November 2012), included in: http://
ec.europa.eu/maritimeaffairs/mk2020_consultation/replies_to_
questions.htm (compilation; find term: ‘OSPAR’)

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 151

11

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

OSPAR data and information management
OSPAR have endorsed a data and information
management strategy in order to establish a
long term strategic approach to the
management of OSPAR data and information,
ensuring discoverability, accessibility and
usefulness. A key stage of the delivery of this
strategy is the development of an online
interface to facilitate access to data and
information – the OSPAR Data and Information
Management System (ODIMS).
The two-year project for the development and
implementation of ODIMS began in May 2014.
The OSPAR Commission endorsed the data and
information management strategy which aims
to establish a long term strategy for the
management of OSPAR data and information
to ensure its availability and accessibility.

Developing a shared data and information system between the EU and the
Regional Sea Conventions
The European Commission contribution to the development of an OSPAR Data and Information Management
System is through the service request “Development of a shared data and information system between the EU
and the Regional Sea Conventions”, undertaken by a consortium led by Deltares and including SYKE, AZTI and
HCMR. This 18-month project, which began in January 2014, falls under the agreement of the “framework
contract for services related to development of methodological standards in relation to good environmental
status of the seas under MSFD”. The overall aim of the project is to support data and information
management for the European Seas at the regional level within the Regional Seas Conventions and to
support the reporting requirements of Member States; this will be achieved through a number of objectives.
The initial objectives i.e. to review the existing and anticipated data and information flows from Contracting
Parties to OSPAR and the potential contribution of these data to MSFD implementation requirements, and
review of the processes and systems for acquiring, managing and making available these data and information
and to identify where these could be improved, including streamlining and harmonisation between
Contracting Parties, RSCs and the EU/EEA in the MSFD and other relevant marine policy context have begun.
An initial overview of D5 (Eutrophication) and D8 (Hazardous Substances) parameters has been compiled and
tabulated alongside data available from OSPAR on an individual Contracting Party level and the frequency of
reporting. The project will include a pilot study to test the proposed model for improving data flows.
The details of this pilot study will be elaborated collaboratively between OSPAR and the contractors.

152 |

12

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

Recommendation 5:
Monitoring programmes need to be adaptive
to enable appropriate reaction on e.g. changes
in the marine environment, new understanding
and emerging issues

the issues affecting the marine environment
across the OSPAR maritime area, reflecting
that the assessment needs, and hence the
monitoring, are different in the different
OSPAR Regions.

One of the principles of the OSPAR JAMP is
that it is responsive to new knowledge and
understanding regarding the marine ecosystem
and emerging pressures that could affect the
status of the North-East Atlantic. OSPAR has
generally encouraged its Contracting Parties to
work together to develop robust monitoring
methods (guidelines, quality assurance
procedures) and assessment criteria before
making more binding commitments to joint
monitoring in its Coordinated Environmental
Monitoring Programme (‘pre-CEMP’ preceding
‘CEMP’ monitoring). For example, OSPAR and
ICES are developing guidance on monitoring
and assessment for ocean acidification, starting with a phase building on measurements
already being taken by Contracting Parties.
Where risk assessment indicates that a
particular type of monitoring is no longer
useful, OSPAR allows that monitoring efforts
are reduced or stopped (for example in the
monitoring programme for quantifying the
annual inputs of chemicals to the North-East
Atlantic, Contracting Parties will decide to stop
monitoring particular chemicals if the
concentrations are consistently less than the
detection limit).

OSPAR uses the risk-based approach as one
of the principles in the development of its
monitoring programmes. For example there
are a number of instances in the North-East
Atlantic Environment Strategies where risk is
specifically mentioned e.g. in the Hazardous
Substances and the Eutrophication Strategy
principles: “the scientific assessment of risks
should be used as a tool for setting priorities
and developing action programmes.”
Examples of this are the development of the
OSPAR Lists of Priority Hazardous Substances
(OSPAR Agreement 2004-12) and List of
Substances of Possible Concern (OSPAR
Agreement 2002-17) which, through looking at
the toxicity, persistence and bioaccumulation
potential of the whole universe of chemicals,
and through the examination of use patterns
and exposure routes to the marine
environment, was able to develop a priority list
on which OSPAR measures and monitoring work
could focus. Also, screening exercises have
been carried out as part of the development of
particular monitoring programmes in order to
focus effort on those areas which are
demonstrating problems and where monitoring
needs to be done with a higher intensity.

The adoption of the Joint Assessment and
Monitoring Programme 2014-2020 also
signals OSPAR’s intention to develop further
coordinated monitoring for the parameters
that underpin the agreed common
indicators, taking account of the
monitoring that is already in place.

The precautionary principle is a guiding
principle in the OSPAR Convention and in the
North-East Atlantic Environment Strategy.
It is one of the drivers to enhance
understanding and the ability to improve
monitoring and assessment, and experience
e.g. in one OSPAR Region can help in setting
up arrangements in other Regions.

Recommendation 6:
Linking monitoring to assessment needs,
including the use of risk-based approach and
the precautionary principle , as the basis of a
flexible monitoring design

Information on OSPAR methods and
approaches has been made available for the
drafting of the (JRC-led) Guidance document
on monitoring.

The OSPAR Commission approach to the
environmental monitoring coordination takes
account of the large geographic differences,
and differences in scientific understanding of

9

See COM (2000) 1 on the precautionary principle
http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.
do?uri=COM:2000:0001:FIN:en:PDF

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 153

13

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

Recommendation 7:
Take account of the differences in scientific
understanding for each descriptor in the
monitoring programmes
The OSPAR JAMP is designed to take account of
the differences in understanding of the various MSFD descriptors. For example, for some
of the indicators which OSPAR has identified
as being relevant for MSFD monitoring, the
degree of knowledge and understanding is
less developed, and they have been given the
status of “candidate indicator”. This means
that more work, and in some cases, further
research is needed before they can become
operational. This is particularly relevant to
descriptors 1, 2, 4, 6 and 11 on biodiversity and
habitats, non-indigenous species, food webs
and noise, which are relatively new in terms of
scientific understanding compared to the more
mature indicators associated with contaminants,
litter and eutrophication.
©IFREMER

154 |

14

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

Annex 1
Seven European recommendations on
monitoring programmes
Issued by the Marine Strategy
Coordination Group in May 2013
Recommendation 1: The core purpose for
the establishment and implementation of
coordinated monitoring programmes is the
“ongoing assessment of the environmental
status” and related environmental targets in
accordance with the MSFD strategies and
management cycles. All other elements of
Article 11 (1) and (2) and Annex V are detailed
specifications or conditions.
Recommendation 2: The monitoring
programmes have to be “coordinated”,
“compatible”, “coherent”, “consistent”
and “comparable”
Recommendation 3: Build upon and integrate
as much as possible, existing well-established
monitoring programmes and relevant guidance
under Habitats and Birds Directives, the Water
Framework Directive and other relevant EU
legislation as well as under Regional Sea
Conventions and other international
agreements.

Recommendation 5: Monitoring programmes
need to be adaptive to enable appropriate
reaction on e.g. changes in the marine
environment, new understanding and
emerging issues.
Recommendation 6: Linking monitoring to
assessment needs, including the use of
risk-based approach and the precautionary
principle, as the basis of a flexible
monitoring design.
Recommendation 7: Take account of the
differences in scientific understanding for each
descriptor in the monitoring programmes.

Green Paper: Marine Knowledge 2020: from seabed mapping
to ocean forecasting COM(2012)473
11
See COM (2000) 1 on the precautionary principle
http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.
do?uri=COM:2000:0001:FIN:en:PDF
10

©Cefas

Recommendation 4: Data and information
resulting from the monitoring programmes
should be made available in a comparable
format and for interoperable use taking
into account the “Marine Knowledge 2020”
process.

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 155

15

OSPAR Coordinates Monitoring in the North-East Atlantic

Annex 2
COMMON INDICATORS AND CANDIDATE INDICATORS
‘OSPAR-wide’ common indicators
D1/6 BentHab2
D5 nutr conc
D5 chlorophyll
D5 oxygen
D8 metals (biota)
D8 metals (sedim)
D8 PCBs (biota)
D8 PCBs (sedim)
D8 PAHs (sedim)
D8 PAHs (biota)
D8 Organotin (sedim)
D8 PBDE (biota)
D8 PBDE (sedim)
D8 imposex
D10 on beach
D10 on seabed
D11 impulsive noise

Multi-metric indices
Winter nutrient concentrations
Chlorophyll concentration
Oxygen
Metal (Hg, Cd, Pb) concentrations in biota
Metal (Hg, Cd, Pb) concentrations in sediment
PCB concentrations in biota
PCB concentrations in sediments
PAHs concentrations in sediments
PAHs concentrations in biota other than fish
Organotin concentrations in sediments
PBDE concentrations in biota
PBDE concentrations in sediments
Imposex/intersex
Beach litter
Litter on the seabed
Impulsive noise

Additional OSPAR common indicators for Regions
Region IV – Bay of Biscay and Iberian Coast
D4 FoodWeb 4
D1 PelHab 1
D1 PelHab 3
D5 input water

Changes in average trophic level of marine predators (cf MTI)
Changes of plankton functional types (life form) index Ratio
Changes in biodiversity index (s)
Waterborne nutrient inputs

Region III – Celtic Seas
D1 Birds 1
D1 Fish Ceph 1
D1 Fish Ceph 2
D1 Fish Ceph 8
D1 PelHab 1
D4 FoodWeb 3

Species-specific trends in relative abundance of non-breeding and breeding marine bird species
Population abundance/biomass of a suite of selected species
OSPAR EcoQO for proportion of large fish (LFI)
Distributional pattern within range of a suite of selected species
Changes of plankton functional types (life form) index Ratio
Size composition in fish communities (LFI)

Region II – Greater North Sea
D1 Mammals 3
D1 Mammals 41
D1 Mammals 5
D1 Mammals 6
D1 Birds 1
D1/6 Birds3
D1 Fish Ceph 1
D1 Fish Ceph 2
D1 PelHab 2
D5 input water
D5 input air
D5 Phaeocystis
D8 input metal
D10 in Fulmar

156 |

16

Abundance of grey and harbour seal at haul-out sites & within breeding colonies
Abundance at the relevant temporal scale of cetacean species regularly present
(incorporating previous D1 M2 “Distributional range and pattern of cetaceans species regularly present”)
Harbour seal and Grey seal pup production
Numbers of individuals within species being bycaught in relation to population
Species-specific trends in relative abundance of non-breeding and breeding marine bird species
Breeding success/failure of marine birds
Population abundance/biomass of a suite of selected species
OSPAR EcoQO for proportion of large fish (LFI)
Plankton biomass and/or abundance
Waterborne nutrient inputs
Atmospheric nutrient inputs
Species shift/indicator species: Nuisance species Phaeocystis
Inputs of Hg, Cd and Pb via water and air
Fulmar litter ingestion (impact and floating litter)

OSPAR Commission
Victoria House
37-63 Southampton Row
London WC1B 4DA
t: +44 (0)20 7430 5200
f: +44 (0)20 7430 5225
e: secretariat@ospar.org
www.ospar.org

OSPAR’s vision is of a clean, healthy and biologically diverse
North-East Atlantic used sustainably

ISBN 978-1-909159-55-6
Publication Number: 622/2014
© OSPAR Commission, 2014. Permission may be granted by the publishers for the report to be wholly or
partly reproduced in publications provided that the source of the extract is clearly indicated.
© Commission OSPAR, 2014. La reproduction de tout ou partie de ce rapport dans une publication peut
être autorisée par l’Editeur, sous réserve que l’origine de l’extrait soit clairement mentionnée.

Illustration cover page: Chris Moulton

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 157

158 |

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 - KRM-monitoringprogramma | 159

Colofon
Dit is een publicatie van het Ministerie
van Infrastructuur en Milieu in
samenwerking met het Ministerie van
Economische Zaken.
Meer informatie over de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie is te vinden op het
Noordzeeloket: www.noordzeeloket.nl. Op
dit loket is ook een pdf-versie van dit
document te downloaden.
Beeldmateriaal:
Rijkswaterstaat
Juli 2014

160 |

Dit is een publicatie van

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Postbus 20901 | 2500 ex Den Haag
www.rijksoverheid.nl/ienm
In samenwerking met

Ministerie van Economische Zaken
Postbus 20401 | 2500 ek Den Haag
www.rijksoverheid.nl/ez
Juli 2014