Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Ministerie van Defensie
—

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bllthoven
Postbus 1
3720 BA Elithoven
www.iivm.nI

—•

—

Postbus 20701
2500 ES Den Haag
•

,

KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11

•

ilihilhilhil , leliliHu
ii t
tilt
t t t t 1

F 030 274 29 71
inforivm.ni

Ons kenmerk
300/2016 DG AvdZ/RvdG
Behandeld dnn,

Datum
Betreft

14 september 2015
Media aandacht PX-1O
Kopie aan
RvT-PJVM

BIjlage(n)
1

Geachte heer A
In mijn brief van 17 februari jongstleden (Ons kenmerk: 057/2015 DG
AvdZ/RvdG/rvp) heb ik u geïnformeerd over het Inhoudelijk gesprek over PX-10
dat is gevoerd met Prof Dr. J. Tytgat. De afgelopen dagen is er wederom aandacht
geweest voor het onderzoek naar de gezondheidseffecten van PX-10 dat het RIVM
heeft uitgevoerd in opdracht van uw Ministerie.
Onafhankelijkheid, wetenschappelijke kwaliteit en integriteit zijn belangrijke
kernwaarden voor het RIVM. De wetenschappelijke kwaliteit werd opnieuw ter
discussie gesteld tijdens de uitzendingen op 4, 5 en 8 september 2015 van het
televisieprogramma EenVandaag over PX-10. Aan de uitzending op 5 september
heeft Prof. Dr. E. Lebret, Chief Science Officer Integrale Risicobeoordeling van het
RIVM en hoogleraar Environmental Health Impact Assessment aan de Universiteit
Utrecht namens het RIVM deelgenomen. Bij de andere uitzendingen is het RIVM
niet vooraf of tijdens de uitzending in staat gesteld te reageren.
Tijdens de uitzendingen is op verschillende punten, door een niet correcte
weergave van de feiten, een foutief beeld gecreëerd van het onderzoek zoals
uitgevoerd en beschreven in het RIVM rapport Ook op de website van
EenVandaag is dergelijke onjuiste informatie te lezen.
Ten onrechte werd in de uitzending van 4 september als nieuw feit gebracht dat
mensen regelmatig zonder beschermingsmaatregelen hebben gewerkt. Dat was al
bekend en was een uitgangspunt van het onderzoek. Ook zou het percentage
benzeen veel hoger zijn dan hetgeen werd gebruikt voor de beoordeling, dat
piekbelastingen genegeerd zouden zijn en dat het RIVM geen benzeen zou hebben
onderzocht. Verder werd in de verschillende uitzendingen onterecht gesteld dat
1

Schram-Bijkerk, D, (ed.), Tongeren, M. van, Vermeulen, R.C.H., Exposure and potentiai
health effects assoclated with the use of PX-1O in the Dutch Armed Forces, RIVM report
609037002/2011

Versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 1 van 6

1,7 miljoen mensen met PX-1Q zouden hebben gewerkt. Juist deze gegevens die
feitelijke onjuist zijn vormden de basis voor het ter discussie stellen van het
onderzoek en de vraag of er nieuw onderzoek zou moeten komen. Ik hecht er aan
om u te informeren over de correcte feiten, zoals die ook staan beschreven In het
rapport. De door EenVandaag gepresenteerde, onjuiste, informatie geeft dan ook
Wetenschappelijk gezien geen aanleiding om het onderzoek opnieuw uit te voeren.

Datum
14 september 2015
Ons kenmerk
300/2015 DGAVdZ/RvdG

Tijdens de uitzendingen en op de website kwamen verschillende onderwerpen aan
de orde. Schrijnende persoonlijke situaties maar ook wetenschappelijk
inhoudelijke punten. In de bijlage bij deze brief ga ik op verschillende inhoudelijke
punten uitgebreider in. Hieronder vat ik de hoofdlijn samen.
1. Geen nieuwe feiten
Gesuggereerd werd dat het RIVM bij de beoordeling verkeerde informatie heeft
gebuikt. Het RIVM zou gewerkt hebben met een niet onderbouwde, te lage
aanname van het benzeen gehalte, het RIVM zou tolueen hebben onderzocht in
plaats van benzeen en er zouden veel meer mensen zouden hebben gewerkt met
PX-10. Uit het rapport van het onderzoek blijkt dat deze suggesties van
EenVandaag onjuist zijn.
Op basis van productveiligheldsbladen is tijdens het onderzoek In 20092
geconcludeerd dat de PX-10 tot 0,2% benzeen kan hebben bevat, maar
waarschijnlijk niet meer dan 0,1%. De blootstelling aan benzeen Is onderzocht,
daarvoor zijn dan ook experimenten met benzeen uitgevoerd. Het misverstand
over het grote aantal mensen dat volgens EenVandaag met PX-10 heeft gewerkt
komt mogelijk doordat EenVandaag uitgegaan Is van een ander product. In de
uitzending werden blikken wapenolie getoond, een ander product. De blikken die
ons als gevolg daarvan na de uitzending zijn aangeboden betreffen ook wapenolie,
geen PX-1Q.
2. Geen betere methoden
Er is geen informatie uit de uitzendingen naar voren gekomen die

wetenschappelijk een ander beeld geeft van de onderzochte situaties ten aanzien
van de meest blootgestelde groepen. Ook zijn er geen nieuwe wetenschappelijke
methoden naar voren gekomen die een betere (kwantitatieve) schatting kunnen
geven van het leukemierisico. Ook niet in de gesprekken met prof. Tytgat. Ook zijn
er geen overtuigende nieuwe gegevens gepresenteerd over afwijkende gehaltes
benzeen In PX1O. Daarom zien wij geen aanleiding om het onderzoek opnieuw uit
te voeren. Anders gezegd bij gelijkblijvende vraagstelling zouden wij het
onderzoek vanuit wetenschappelijk perspectief op dezelfde manier uitvoeren. Wel
zouden wij, in dit tljdsgewricht, de belanghebbenden (nog) actiever trachten te
betrekken bij de vraagstelling, de onderzoeksopzet en het maatschappelijk duiden
van de wetenschappelijke conclusies.
3. Onafhankelijke beoordeling
Prof. Tytgat stelt voor een onafhankelijke deskundige het rapport te laten
beoordelen. Juist vanwege de belangen hebben wij het rapport laten beoordelen
door onafhankelijke buitenlandse deskundige wetenschappers voordat het werd
uitgebracht.

2

Belle N3CV Janssen N. Evaluatie van het PX-10 rapport van het ministerie van Defensie.
Bilthoven: National Institute for Public Health and the Environment 2010. Report No.:
609037001,

Versie: 0.1

Status: Deflritief

Pagina 2 van 6

4. Wij voorzien de volgende vervolg acties:
a. Wij hebben contact opgenomen met EenVandaag om Inzage te krijgen in de
achtergronden bij de verklaring dat een PX-10 monster zou zijn onderzocht
door het TNO corroslelaboratorium en dat op het etiket van die verpakking
stond dat het 4,3 liter benzeen per 20 liter bevatte. Wij hebben tot op he
den nog geen rapport ontvangen noch hebben wij de contactgegevens van
de persoon In de uitzending mogen ontvangen. Zodra wij meer zicht hebben
op de achtergrond zullen wij dat melden.
b. Wij blijven actief volgen of er alsnog PX-1O beschikbaar komt naar aanlei
ding van de oproep door EenVandaag. Indien deze beschikbaar komt zullen
wij de samenstelling onderzoeken.
c. Mocht daartoe behoefte zijn, dan staan wij open voor een gesprek met be
langhebbenden en inhoudelijk betrokkenen. Mogelijke gespreksonderwerpen
kunnen zijn de vragen en zorgen ten aanzien van PX-10, het onderzoek en
de duiding van de resultaten, maar ook hoe antwoorden kunnen worden
verkregen op resterende Individuele inhoudelijke vragen waar de mensen
mee leven.

Datum
14 aeptember 20L5
Ona kenm.rk
OO/2O15 00 AvdZjRvdG

Ik sluit af met de diepe wens dat wij samen met alle belanghebbenden, en verte
genwoordigers daarvan, kunnen werken aan het Inhoudelijk duidelijkheid geven
aan de mensen die met PX-10 hebben gewerkt. Wij hebben In reactie op de recen
te uitzending mensen gesproken dle zich zorgen maken over hun gezondheid,
mensen die hebben gewerkt met PX-1O, en mensen die onjuiste berichten lezen
over het onderzoek van het R.IVM. Ik doe een appèl aan alle betrokkenen om het
gesprek aan te gaan om helderheid te geven en misverstanden te voorkomen. Wij
staan open om kritiek te bespreken, maar zoals u van ons terecht verwacht dat
wij zorgvuldig zijn, moeten wij ook kritiek eerst zorgvuldig beoordelen of deze
terecht Is en deze ter harte nemen.
Ik hoop ii hiermee voldoende geTnformeercl te hebben.

der Zande
Prof. Dr. A..
Directeur-Generaal

Versie: 0,1

Status: DeliriltIel

Pagina 3 van 6

Bijlage: Verduidelijking naar aanleiding van de uitzendingen van Een Vandaag van
4, 5 en 8 september.

Tijdens de uitzendingen van 4, 5 en 8 september en op de website van EenVandaag komen verschillende punten aan de orde. In deze bijlage wordt nader inge
gaan op de belangrijkste punten die onjuist zijn weergegeven of die bron kunnen
zijn van misverstanden. Voor alle duidelijkheid: alleen bij de uitzending op 5 sep
tember is het RIVM in staat gesteld te reageren. Bij de overige uitzendingen, maar
ook bij de op de website gepresenteerde informatie, is het RIVM niet in staat ge
steld vooraf te reageren om onjuiste weergave van de informatie te voorkomen.

Datum
14 september 2015
Ons kenmerk
312O15 Dc AvdZ/RvdG

Vrijdag 4 september
In de uitzending wordt een inspectie document uit 1986 besproken waaruit blijkt
dat destijds (persoonlijke) beschermingsmaatregelen die waren voorgeschreven
door medewerkers in de praktijk niet (altijd) werden toegepast. Voor het RIVM
was dit bekende informatie die werd bevestigd tijdens de focusgroepgesprekken,
Die Informatie is, zoals beschreven in het rapport, gebruikt bij de beoordeling.

Zaterdag 5 september
1. Volgens EenVandaag zouden 1,7 miljoen mensen die bij Defensie hebben ge
werkt en met PX-10 in aanraking zijn geweest. EenVandaag toont daarbij beelden
van een ander product, een wapenolie: geen PX-10. Wapenolie werd breder ge
bruikt dan PX-10. Volgens het ministerie van Defensie hebben hooguit enkele dui
zenden mensen gewerkt In de functies die uit het onderzoek als meest blootge
steld naar voren kwamen.
Uit de risico analyse komt naar voren dat onder defensiepersoneel dat vele jaren
dagelijks intensief met PX-10 werkte, er volgens de berekeningen sprake is van
0,03 extra gevallen per 1.000 mannen. Het is daarom onwaarschijnlijk dat er
daadwerkelijk extra gevallen van leukemie zijn opgetreden, zelfs als een paar
duizend werknemers langdurig in hoge mate zijn blootgesteld aan PX-10.
Het vertonen van de blikken met wapenolie heeft ertoe geleId dat wij veel blikken
met vermeende PX-10 aangeboden krijgen. Wij nemen dan contact op om, op
basis van de aanwezige codering, te achterhalen of het mogelijk PX-10 Is of een
ander product zoals wapenolie. Bij twijfel zullen wij het nader onderzoeken. Tot nu
toe blijkt het om wapenolie te gaan. Als EenVandaag een gesloten blik weet te
vinden, zullen zij contact met ons opnemen om het gecontroleerd te analyseren.
2, In de uitzending werd vermeld dat het RIVM bij het onderzoek naar PX-10 uit
%. Dat is niet correct. Zoals in het RIVM
gaat van een benzeenpercentage van 5
rapport is beschreven, is op basis van diverse productbladen in beeld gebracht wat
het benzeen gehalte van PX-10 is geweest.
De belangrijkste bestanddelen van PX-10 waren terpentine, minerale oliën en en
kele additieven. Het benzeen in PX-10 is afkomstig uit de terpentine. Het gehalte
benzeen In terpentine en daarmee in PX-10 is in de loop van de jaren afgenomen.
Zie onderstaande tabel.
versie: 0.1

Status: Definitief

Pagina 4 van 6

Periode
oor 1970
1970-1980
l980enverder

% Benzeen in terpentine
3este schatting
Bovengrens schatting
).1
0.2
0.1
).03
).01
0.03

Datum
14 septerriber 2015
Ons kenmerk
300/2015 DG AvdZ/RvdG

Ter vergelijking, benzine aan het tankstation bevatte tot 2000 tot 5% benzeen.
Momenteel mag er niet meer inzitten dan 1 procent.
3. Enkele experts gaven in de uitzending kritiek op de onderzoeksbenadering. Zij
hebben in de kern niet zozeer kritiek op het uitgevoerde onderzoek naar de extra
risico’s voor verschillende meest blootgestelde groepen, maar geven aan dat als je
Iets over de Individuele ziektegevalien wil kunnen zeggen dat je dan naar de af
zonderlijke persoonlijke situatie moet kijken. Daarbij komt dan ook aan de orde
welke andere activiteiten de persoon heeft verricht die tot de betreffende gezond
heidsaandoeningen kunnen hebben geleid en naar mogelijke intrinsieke (erfelijke)
bijzondere gevoeligheid. Dat was echter niet de vraag die is gesteld aan het RIVM.
Wanneer uitgegaan wordt van individuele ziektegevallen worden alleen die ziektegevallen onderzocht waarvan de patiënt of familie menen dat de arbeidssituatie
een mogelijke oorzaak van ziekte zou zijn. Het RIVM onderzoek was breder en
gericht op het bepalen van mogelijke leukemie risico onder medewerkers met
relatief hoge blootstelling, ongeacht hun gezondheidstoestand.
4. In de uitzending suggereren enkele experts dat het RIVM geen rekening heeft
gehouden met kortstondige hoge blootstelling aan benzeen afkomstig uit PX-10 en
het feit dat benzeen ook bij zeer lage concentraties kankerverwekkend kan zijn.
Dit is een herhaling van eerdere argumenten maar omdat uit de uitzendingen en
de daaropvolgende reactie blijkt dat niet iedereen daarvan kennis heeft genomen
herhaal ik hetgeen ik daarover eerder heb bericht (14 oktober 2014, 322/2014 DG
AvdZ/RvdG/rb).
Een en andermaal heeft het RIVM aangegeven (zoals ook uitvoering in het rapport
beschreven is) dat enzeen wordt gezien als een genotoxische kankerverwekken
de stof waarvoor geen internationaal erkende veilige ondergrens aan te geven is
waar beneden geen risico’s optreden. De hoogte van de risico’s hangt af van de
duur en de hoogte van de blootstelling; een langdurig hoge blootstelling geeft een
hoger risico dan kortdurende lage blootsteiling. Dat is het uitgangspunt geweest
.
3
bij het onderzoek. Deze informatie is via de RIVM website expliciet verduidelijkt
Het RIVM heeft bij de beoordeling verder gebruik gemaakt van de meest recente
beschikbare wetenschappelijke informatie over het verband tussen de blootstelling
aan benzeen in de werksituatie en de kans op leukemie. Die informatie is geba
seerd op tientallen wetenschappelijke onderzoeken in arbeidssituaties waarbij ook
kortstondige hoge piekblootstellingen optraden. veelal aanmerkelijk hoger dan bij
gebruik van PX-10. Het risico dat samenhangt met dergelijke piekblootstellingen is
dus in de beoordeling verwerkt.

RIVM Onderzoek PX-10; blootstelling aan benzeen en leukemie risico. Het PX-10 rapport
uit 2011 puntsgewijs samengevat, Prof.Dr,Ir. Erik Lebret, 17-10-14, www.rivm.ni,
Versie: 0.1

Status: DetnitieF

Pagina S van 6

Overigens, ook buiten de arbeidssituatles worden mensen in het dagelijks leven
blootgesteld aan benzeen bijvoorbeeld afkomstig van benzine, sigarettenrook en
producten met oplosmiddelen.
5. Er wordt in de uitzending melding gemaakt van een vat van 20 liter waarin 4,3
liter benzeen zou zitten. Dat zou onderzocht zijn bij het TNO corrosle laboratorium
(bestaat inmiddels niet meer). Wij hebben contact opgenomen met EenVandaag
en verzocht om het rapport. Tot op heden hebben wij dat nog niet mogen ontvan
gen.

Datum
14 september 2015
Ons kenmerk
300/201500 AvdZ/RvdG

6. In de diverse uitingen van EenVandaag wordt (onterecht) gesteld dat er 1,7
miljoen militairen met PX-10 in aanraking zijn geweest. Ook wordt gesteld dat, in
het onderzoek, de 23 militairen waarmee is gesproken representatief wordt geacht
voor deze 1,7 miljoen en dat dat methodisch onjuist zou zijn. In werkelijkheid
gaat het om enkele duizenden militairen dle met enige regelmaat met PX-10 in
aanraking zijn geweest. Focusgroep gesprekken als onderzoeksinstrument hebben
als doel zoveel mogelijk aanvullende informatie te verkrijgen, bijvoorbeeld over de
vraag of er ook daadwerkelijk persoonlijke bescherming werd toegepast. De 23
medewerkers die deelnamen aan de focusgroepgesprekken zijn gevraagd vanwege
hun persoonlijke werkervaring met werkzaamheden waarbij de hoogste blootstel
lingen aan PX-10 werden verwacht. Het gaat dus niet om het verkrijgen van een
representatieve steekproef van de Defensie medewerkers.
7. Prof. Tytgat geeft aan dat een onafhankelijke onderzoeker naar het rapport zou
moeten kijken. Na afronding van he rapport heeft het RIVM twee onafhankelijke
buitenlandse onderzoekers het laten beoordelen. Ook Prof. Tytgat heeft het be
oordeeld en gaf aan dat hij ook geen betere methode kende voor het betreffende
onderzoek naar de betekenis voor de groep meest blootgestelden.

Dinsdag 8 september

Tijdens de EenVandaag uitzending wordt gesteld dat niet benzeen maar tolueen is
onderzocht, Op de website wordt gesteld dat het PX-10-onderzoek is uitgevoerd
met andere stof dan benzeen. Het RIVM is niet in staat gesteld om vooraf of tij
dens de uitzending te reageren.
Uit het rapport blijkt duidelijk dat EenVandaag een onjuiste en onkundige weerga
ve geeft van het onderzoek. Dat blijkt juist ook uit de paragraaf 4.1.4 (blz. 25 en
26) waarnaar EenVandaag verwijst. Uit die paragraaf heeft EenVandaag een frag
ment verkeerd vertaald en zonder context weergegeven. Door de kleine vertaal
fout wordt de zinsnede die specifiek de voorbereidende experimenten betreft,
Onjuist veralgemeniseerd naar het brede onderzoek.
In dle paragraaf staat beschreven dat tijdens voorbereidende experimenten met
tolueen Is gekeken naar hoe de beweging van de vloeistof tijdens schoonmaken
Invloed heeft op verdamping. Vervolgens zijn experimenten uitgevoerd met ben
zeen om de daadwerkelijke verdamping te onderzoeken.

Versie: 0.1

Status: Deflnltlef

Pagina 6 van 6