Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2015–2016

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2245
Vragen van de leden Van Nispen en Gesthuizen (beiden SP) aan de Minister
van Veiligheid en Justitie en de Staatssecretaris van Financiën over de
samenwerking tussen het Openbaar Ministerie (OM) en Belastingdienst in
ontnemingskwesties (ingezonden 22 februari 2016).
Antwoord van Minister Van der Steur (Veiligheid en Justitie) mede namens
de Staatssecretaris van Financiën (ontvangen 11 april 2016).
Vraag 1
Klopt het dat in onderdeel 2.3 van het voor 1 juli 2015 geldende Besluit
Samenloop belastingheffing en strafrechtelijke ontneming (Besluit Samenloop) stond opgenomen dat het OM in een zo vroeg mogelijk stadium van
een onderzoek in contact treedt met de Belastingdienst, teneinde te kunnen
kiezen voor de meest efficiënte wijze om crimineel verkregen vermogen af te
pakken? Hoe kan het dat daar achtien jaar lang nagenoeg niets mee is
gedaan? Wat is de reden dat er pas vanaf 1 juli 2015 een nieuw protocol is
gekomen om de samenwerking te verbeteren, te weten Protocol aanmelding
en afdoening van fiscale delicten en delicten op het gebied van douane en
toeslagen (protocol AAFD)?
Antwoord 1
In het inmiddels ingetrokken Besluit Samenloop van belastingheffing en
strafrechtelijke ontneming was in onderdeel 2.3 bepaald: «Om in ontnemingszaken tot goede afstemming te komen tussen OM en Belastingdienst treedt
de Officier van justitie in een zo vroeg mogelijk stadium van een onderzoek in
contact met de Belastingdienst». Ook in de beleidsregels van het Openbaar
Ministerie (OM) met betrekking tot ontneming, «Aanwijzing ontneming en de
daarop volgende Aanwijzing afpakken», is overleg met de Belastingdienst
steeds geregeld.
Ik herken mij niet in de stelling dat er nagenoeg geen afstemming is geweest
tussen de Belastingdienst en het OM. Dat wil niet zeggen dat er geen ruimte
is voor verbetering. Tussen de Belastingdienst en het OM vindt afstemming
plaats en zij zijn daarbij steeds met elkaar in gesprek om dit proces te
verbeteren. Mede als gevolg hiervan zijn de met elkaar gemaakt afspraken

ah-tk-20152016-2245
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

1

over afstemming inzake voordeelsontneming opgenomen in het AAFDprotocol1 (hierna ook: het Protocol).
Zoals ik in mijn brief van 9 december 2015 heb aangegeven heeft de
Onderzoekscommissie Ontnemingsschikking in haar rapport terecht gewezen
op het belang van nauwe samenwerking tussen het OM en de Belastingdienst.2 Naar aanleiding van de aanbevelingen van de Onderzoekscommissie
herziet het College van procureurs-generaal de Aanwijzing en de Instructie
afpakken. Bij die herziening worden ook nadere regels gegeven voor de
afstemming met de Belastingdienst. Ook het eerdergenoemde Protocol zal
naar aanleiding van de hierop betrekking hebbende aanbevelingen worden
verduidelijkt en waar nodig, in overleg met de Belastingdienst, worden
aangepast.
Ik verwijs in dit verband mede naar de brief – die ik op korte termijn aan uw
Kamer zal sturen, zie ook het antwoord op vraag 7 – inzake de aanbevelingen
op dit terrein.
Vraag 2
Waarom is bij het actualiseren van het Besluit Samenloop in 2002 door de
Staatssecretaris van Financiën niet gekeken naar de praktische uitwerking van
de samenwerking tussen OM en Belastingdienst in het belang van ontneming, ondanks dat in hetzelfde besluit in onderdeel 2.2. stond dat de
Staatssecretaris van Financiën zich nader zal beraden hoe met betrekking tot
de wederzijdse beïnvloeding van het strafrecht en het fiscale recht dient te
worden gehandeld wanneer daar meer ervaring mee was opgedaan? Wat is
er met de laatstgenoemde passage gedaan? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 2
In het Besluit Samenloop van 1 december 1997 (nr. AFZ97/2041M) was
aangegeven dat de Staatssecretaris van Financiën zich nader zou beraden
hoe met betrekking tot de wederzijdse beïnvloeding van het strafrecht en het
fiscale recht dient te worden gehandeld wanneer daar meer ervaring mee
was opgedaan. Nadien zijn geen ervaringen opgedaan die leidden tot
aanpassing van het in genoemd besluit geformuleerde beleid. Derhalve is de
desbetreffende passage in het Besluit Samenloop 2002 gehandhaafd.
Het Besluit Samenloop van belastingheffing en strafrechtelijke ontneming is
bij besluit van 19 juni 20153 ingetrokken in verband met de inwerkingtreding
per 1 juli 2015 van het Protocol AAFD. Dit Protocol ziet mede op de afstemming tussen OM en Belastingdienst in het kader van samenloop tussen
bestuurlijke boeten en strafrechtelijke afdoening en over het samengaan van
voordeelsontneming en het heffen en innen van belastingen. Daarmee is de
afstemming die op deze specifieke samenloop ziet nadrukkelijker gepositioneerd in het structureel plaatsvindende afstemmingsoverleg van de Belastingdienst, de FIOD en het OM, zoals in het Protocol genoemd. Dit kan verder
bijdragen aan de genoemde wederzijdse beïnvloeding.
Vraag 3
Wat zijn de redenen dat er zo lang onduidelijkheid heeft kunnen bestaan over
de afstemming en de samenwerking tussen het OM en de Belastingdienst
waar het gaat om afpakken van crimineel vermogen, terwijl in ieder geval uit
fiscale vakliteratuur, jurisprudentie en de praktijk bleek dat hiermee problemen werden ervaren met de nodige negatieve gevolgen van dien waar het
gaat om efficiënt en effectief afromen van crimineel vermogen?
Antwoord 3
In de regelgeving van de Belastingdienst en het OM is steeds aangegeven
wanneer er in overleg met de andere instantie kan worden getreden, teneinde
het overheidsoptreden zo efficiënt mogelijk te laten verlopen. De onduidelijkheid die de vragenstellers veronderstellen, herken ik niet. De Belastingdienst
en het OM overleggen geregeld over casus, zodat eventuele uitvoeringsproblemen kunnen worden besproken en opgelost.

1

nr. BLKB/2015/572M
Kamerstukken II 2015/16, 34 362, nr. 2
3
nr. BLKB/2015/571M
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

2

Vraag 4
Wat is ondernomen na de conclusie van de landelijke procesdeskundige van
de Belastingdienst dat het OM zelden contact opnam met de Belastingdienst
waar het gaat om de heffing van crimineel vermogen, met als gevolg dat
zelden tot een afstemming is gekomen tussen het OM en de Belastingdienst?4
Antwoord 4
Er is sprake van een persoonlijke opvatting. Dat wil niet zeggen dat er geen
ruimte is voor verbetering. Tussen de Belastingdienst en het OM vindt
afstemming plaats en zij zijn daarbij steeds met elkaar in gesprek om dit
proces te verbeteren. Mede als gevolg hiervan zijn de met elkaar gemaakte
afspraken over afstemming inzake voordeelsontneming opgenomen in het
AAFD-protocol.
Vraag 5
Hoe kan het dat er na achtien jaar een nieuw protocol moet komen om de
samenwerking tussen opsporing en Belastingdienst te verbeteren en te
verduidelijken, terwijl de toenmalige Minister van Financiën in antwoord op
Kamervragen aangaf dat er in de praktijk wel degelijk sprake was van
concrete informatie-uitwisseling tussen OM en Belastingdienst waar het gaat
om samenloop van belastingheffing en strafrechtelijke ontnemingen?5
Antwoord 5
Het Protocol is een vervolg op eerdere afspraken tussen de Belastingdienst
en het OM, waar de Minister van Financiën naar heeft verwezen. Er is steeds
sprake geweest van regelgeving met betrekking tot overleg tussen de
Belastingdienst en het OM. In de overwegingen die in het Protocol zijn
opgenomen, is beschreven wat de aanleiding was de bestaande afspraken te
actualiseren. De werkafspraken over afstemming tussen de Belastingdienst en
het OM worden periodiek aangepast.
Vraag 6
Kunt u reageren op de uitspraak van de heer Van Den Heuvel6, te weten dat
het protocol AAFD niets meer is dan een wassen neus? Kunt u daarbij ingaan
op de wijze waarop het OM en de Belastingdienst uitvoering geven aan dit
protocol, vooral voor wat betreft de samenwerking en afstemming ten
behoeve van het ontnemen?
Antwoord 6
De heer Van den Heuvel heeft zijn column gebaseerd op de scriptie van een
medewerker van de politie, getiteld «Het Blauwe Afpakhuwelijk». In het
mondelinge vragenuur van 3 november 2015 heeft het lid Van Nispen vragen
gesteld naar aanleiding van diezelfde scriptie. Ik heb hem geantwoord dat er
wel degelijk wordt samengewerkt tussen de Belastingdienst en het OM en dat
ook andere partijen een rol spelen bij het afpakken van crimineel vermogen.
Er is tussen de Belastingdienst (inclusief Douane) en het OM regelmatig
overleg over zaken, met name in het zogenoemde tripartite overleg. Met
betrekking tot georganiseerde criminaliteit wordt overlegd in RIEC- en
LIEC7-verband.
Het Protocol AAFD is zeker geen wassen neus. Het is het instrument om in
afstemming tussen de Belastingdienst, de FIOD en het OM fiscale fraudezaken te selecteren voor strafrechtelijke afdoening. Ook ten aanzien van
ontnemen (afpakken) vindt in dit overleg afstemming tussen de betrokkenen
plaats. Ik spreek liever van afpakken dan ontnemen. Ontnemen is de
strafvorderlijke term, terwijl er in het genoemde overleg een afweging wordt
gemaakt tussen strafvorderlijke mogelijkheden om wederrechtelijk verkregen
voordeel te ontnemen en de bestuursrechtelijke mogelijkheden van de
Belastingdienst. Voor dit totaalpakket wordt de term afpakken gebruikt.

4

A.M. Hamers, «Handboek aanpak (beroeps)criminelen en vrijplaatsen», 2013
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/ah-tk-20062007-619.html
6
«Amper afstemming tussen fiscus en recherche», Telegraaf, 28 januari 2016
7
Regionaal en landelijk informatie- en expertise centrum
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

3

Vraag 7
Wat is de stand van zaken van de uitvoering van de aanbevelingen van de
commissie-Oosting met betrekking tot dit onderwerp, zoals beloofd in uw
reactie op hetzelfde rapport?8 Kunt u uw antwoord per aanbeveling toelichten?
Antwoord 7
Ik verwijs hiervoor naar de brief die ik op korte termijn aan uw Kamer zal
sturen.
Vraag 8
Wat is de stand van zaken van de uitvoering van de aanbevelingen van het
rapport van de heer Van Laar9, zoals beloofd in uw reactie op mondelinge
vragen?10 Kunt u uw antwoord per aanbeveling toelichten?
Antwoord 8
Deze aanbevelingen worden bezien in samenhang met de aanbevelingen van
de Onderzoekscommissie Ontnemingsschikking. Ik verwacht uw Kamer na de
zomer daarover nader te kunnen informeren.
Vraag 9, 10
Wat is er nog meer ondernomen na het verschijnen van het onderzoek van
de heer Van Laar en het rapport van de commissie-Oosting? Welke ontwikkelingen zijn er sindsdien op het gebied van de verbetering van de samenwerking tussen het OM en de Belastingdienst?
Zijn de paragrafen 4 en 5 van het protocol AAFD inmiddels dusdanig
verduidelijkt en aangepast, zodat het een versteviging is in de samenwerking
tussen het OM en de Belastingdienst, vooral met betrekking tot ontnemingskwesties? Zo ja, wat zijn de ervaringen van het OM en de Belastingdienst tot
nu toe? Zo nee, waarom niet? Op welke manier en wanneer wordt het
protocol aangepast?
Antwoord 9, 10
Zoals ik in mijn brief aan uw Kamer d.d. 9 december 2015 in reactie op het
rapport van de Onderzoekscommissie Ontnemingsschikking schreef, herziet
het College van procureurs-generaal de Aanwijzing en de Instructie afpakken.
Bij die herziening worden ook nadere regels gegeven voor de afstemming
met de Belastingdienst.
Op grond van deze aanwijzing en instructie, in combinatie met het Protocol
AAFD, is duidelijk in welke gevallen afgestemd moet worden tussen het OM
en de Belastingdienst. Er is overleg tussen de Belastingdienst en het OM om
er voor te zorgen dat deze afspraken in de praktijk ook soepel en zonder
rechtmatigheidsrisico’s kunnen worden gerealiseerd.
Vraag 11
Wordt de nauwe samenwerking zoals die plaatsvindt in Brabant en Zeeland
tussen onder andere opsporingsdiensten en Belastingdienst in integrale
ondermijningsteams landelijk uitgerold? Herinnert u zich uw voornemen om
samen met het Ministerie van Financiën het initiatief te nemen met betrokken
ketenpartners te bezien of en hoe een voldoende harde business case kan
worden opgesteld op dit punt? Wat is daar concreet uit voortgekomen?11
Antwoord 11
In Noord-Brabant en Zeeland werken ketenpartners in de aanpak van
ondermijning samen in de Taskforce Brabant Zeeland. Deze Taskforce stuurt
een Integraal Afpakteam Brabant Zeeland aan, waarin de partners en het
bestuur samenwerken bij de aanpak van ondermijning.
Daarnaast zijn er meerdere ondermijningsteams van het OM en de politie in
Noord-Brabant, Zeeland en Limburg in het kader van het tweejarig project
Intensivering Zuid Nederland. Deze teams van OM en politie werken samen

8

Kamerstuk 34 362 nr. 2, pagina 3 en 4
«Het Blauwe Afpakhuwelijk», mr. Van Laar, najaar 2015
10
Tweede Kamer, Handelingen, vergaderjaar 2015–2016, nr. 19, item 3
11
Tweede Kamer, Handelingen, vergaderjaar 2015–2016, nr. 19, item 3
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

4

met andere overheidspartners en de Taskforce, maar bestaan uitsluitend uit
politie-rechercheurs van de regionale eenheden en de Landelijke Eenheid. Ze
zijn in tegenstelling tot het Integraal Afpakteam Brabant Zeeland qua
samenstelling dus niet integraal en richten zich voornamelijk op de bestrijding van synthetische drugs en precursoren en georganiseerde hennepteelt.
Ook in de rest van Nederland wordt in RIEC-verband tussen de genoemde
overheidspartners nauw samengewerkt om een zo effectief mogelijke aanpak
van ondermijning te realiseren. Het integraal afpakken van crimineel
vermogen is hiervan een vast onderdeel. Over de resultaten van deze
samenwerking informeer ik uw Kamer jaarlijks door toezending van het
Jaarverslag LIEC-RIEC.
Aangezien de overheidspartners in alle regio’s en op landelijk niveau reeds
samenwerken bij het afpakken van crimineel vermogen, zie ik geen noodzaak
tot een landelijke uitrol van integrale ondermijningsteams. Ik wil er juist op
sturen dat de samenwerking binnen bestaande structuren, zoals in RIECverband, plaatsvindt en – indien de problematiek daarom vraagt – wordt
geïntensiveerd. Of daarbij nog integrale teams, zoals een integraal afpakteam,
moeten worden ingericht, is een maatwerkkeuze die op regionaal niveau
moet worden gemaakt. Daar is kennis voorhanden over de aard en omvang
van de ondermijnings-problematiek en over de meest effectieve aanpak.
Zoals ik aan uw Kamer eerder heb laten weten12, heeft het Ministerie van
Financiën eind 2015 een werkgroep ingesteld die als opdracht heeft te bezien
of een voldoende harde businesscase kan worden uitgewerkt die laat zien dat
een intensivering van het integraal afpakken uit de daaruit te verwachten
meeropbrengsten kan worden gefinancierd. In de werkgroep zijn onder meer
het OM, de Belastingdienst en het Bureau Regioburgemeesters vertegenwoordigd. De opbouw, werkwijze en ervaringen van het hiervoor genoemde
Integraal Afpakteam Brabant Zeeland worden in de businesscase nadrukkelijk
meegenomen. Naar verwachting zal de werkgroep voor de zomer het
eindverslag aan de Minister van Financiën en mijzelf opleveren, met een
advies over eventuele vervolgstappen.
Vraag 12
Herinnert u zich uw antwoord op mondelinge vragen waarin u hebt aangegeven de zorgen over de beperkte samenwerking tussen OM en Belastingdienst
met betrekking tot ontnemingen door middel van een gesprek onder de
aandacht te brengen bij het OM? Wat is daar concreet uit voortgekomen?13
Antwoord 12
Naar aanleiding van het verschijnen van het rapport van de Onderzoekscommissie ontnemingsschikking heb ik uw Kamer laten weten14 dat de samenwerkingsafspraken, instructies en beleidsregels over onder meer de afstemming tussen de Belastingdienst en het OM nader moet worden bezien en
waar nodig aangepast. Het OM werkt hier vanzelfsprekend actief aan mee. Ik
verwijs in dit verband naar het antwoord op vraag 7.
Vraag 13
Op welke manier bent u van plan om de Kamer te informeren over de
voortgang in de verbetering van de afstemming en samenwerking op het
gebied van afpakken van crimineel verkregen vermogen, zoals eerder door u
beloofd?15
Antwoord 13
Zoals mijn voorganger en ik de afgelopen jaren hebben gedaan, zal ik uw
Kamer in de voortgangsbrief over de rijksbrede aanpak van fraude informeren over de resultaten van het strafrechtelijk afpakken van crimineel
vermogen en over het bestuurlijk en fiscaal terugvorderen bij fraude. Ik zal
daarbij ook de samenwerking tussen het OM en de Belastingdienst op dit
punt betrekken.

12

Tweede Kamer, Handelingen, vergaderjaar 2015–2016, nr. 154
Tweede Kamer, Handelingen, vergaderjaar 2015–2016, nr. 19, item 3
14
Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 362, nr. 2
15
Tweede Kamer, Handelingen, vergaderjaar 2015–2016, nr. 19, item 3
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

5

Vraag 14
Klopt het dat investeringen en meer opsporingscapaciteit in de witwasketen
nog altijd meer crimineel vermogen oplevert? Zo nee, waarom niet? Zo ja,
hoeveel meer, wat kost dat, welke investeringen zouden daarvoor nodig zijn
en waar zijn deze op dit moment het hardste nodig? Kunt u uw antwoord
cijfermatig toelichten?
Antwoord 14
Het OM heeft de ambitie om, in samenwerking met andere ketenpartners, het
afnemen van crimineel vermogen verder te intensiveren door onder meer te
investeren op het thema witwassen. In de begroting van het Ministerie van
Veiligheid en Justitie zijn gelden gereserveerd voor intensivering van de
fraudebestrijding16.

16

Tweede Kamer 34 300 VI, nr. 23, blz 8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

6