Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
>

Retouradres Postbus 1 3720 BA Biithoven

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Directoraat Generaal Bereikbaarheid
Directie Luchtvaart
Dhr. Drs. R.W.
Postbus 20901
2500 EX Den Haag

A. van Leeuwenhoekiaan 9
3721 MA Bifthoven
Postbus 1
3720 BA Blithoven
www.rivm.ni
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
F 030 274 29 71
awacs@rivm.ni
Behandeld door

Datum
Betreft

16 oktober 2014
Aanbieding beleidsaanbevelingen Gezondheidsonderzoek
Vliegbasis Geilenkirchen

Ons kenmerk
121/2014/M&V JR/RvP/afz

Bij lage(n)
RIVM-brief

Geachte heer lHet RIVM is op basis van het bovengenoemde onderzoek en een aantal andere
RIVM-onderzoeken rondom de vliegbasis Geilenkirchen tot een aantal
an uw directie
beleidsaanbevelingen gekomen. Op verzoek van de heer N
toe.
deze
brier
stuur ik u deze beleidsaanbevelingen in de vorm van
Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
Met vn ndlijke groet

Dr. J.M. Roels,
Waarnemend directeur Milieu en Veiligheid,

Pagwa 1 van 4

Beleidsaanbevelingen naar aanleiding van het Gezondheidsonderzoek
Vliegbasis Geilenkirchen
Inleiding
Op verzoek van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) heeft het RIVM
een welzijn- en gezondheidsonderzoek uitgevoerd onder bewoners in de
Nederlandse regio rond de vliegbasis Geilenkirchen. Het RIVM heeft hiertoe een
onderzoeksvoorstel opgesteld. Hierin wordt een gefaseerd onderzoek naar de
invloed van de lange termijnblootstelling aan (piek)geluid van passages van
militair vliegverkeer op verschillende welzijns- en gezondheidseindpunten van de
bevolking in de Nederlandse regio rond de vliegbasis Geilenkirchen voorgesteld.
Dit onderzoeksvoorstel is voorafgaand aan het onderzoek met de regio besproken.
Vervolgens is in de eerste fase gekeken naar de invloed van vliegverkeer op
geluidhinder, ervaren gezondheid, leesprestatie, verhoogde bloeddruk, hart- en
vaatziekten en vroegtijdige sterfte op basis van bestaande gegevens (‘desk
research’). Deze eerste fase is uitgevoerd in de periode juni 2012 en juni 2014.
Het onderzoek is gerapporteerd in ‘Gezondheidsonderzoek Vliegbasis
Geilenkirchen”.

Datum
16 oktober 2014
Ons kenmerk
121/2014/M&V JR/Rvp/arz

Op verzoek van IenM zijn naar aanleiding van de onderzoeksbevindingen alleen
aanbevelingen voor vervolgonderzoek (wat zou je kinnen doen in fase 2) in de
rapportage opgenomen.
Hieronder volgen enkele beleidsaanbevelingen die het RIVM op basis van de
bevindingen uit het genoemde ‘desk research’ onderzoek maar ook op basis van
de resultaten van eerder onderzoek rond de vliegbasis heeft opgesteld
. Er wordt
2
onderscheid gemaakt tussen mitigerende activiteiten gericht op hinder en die op
gezondheid.
Hinder
De geluidhinder door (vooral AWACS-)vliegtuigen is nog steeds hoog, ondanks het
feit dat tussen 2002 en 2012 de hinder is gehalveerd.
Als de rijksoverheid toe wil naar minder geluidgehinderden dan wordt aanbevolen
twee sporen te bewandelen, namelijk een spoor gericht op (blootstelling aan)
geluid en daarmee op beleving (en op gezondheid); en anderzijds een spoor
gericht op niet-akoestische factoren.
Voor de blootstelling aan geluid van militaire vliegtuigen geldt dat er een
duidelijke samenhang is tussen de blootstelling aan vliegtuiggeluid en mate waarin
hinder ervaren wordt. Aan de basis van de ervaren hinder ligt de blootstelling aan
geluid, geur en trillingen als gevolg van grondactiviteiten op de basis en het
militair vliegverkeer. De blootstelling (aan geluid) verklaart weliswaar slechts een
deel van de ervaren hinder, maar bij vermindering van de blootstelling zal de
ervaren hinder afnemen. Mogelijke aangrijpingspunten zijn:
vervanging van de huidige motoren (ondanks het huidige NATO-standpunt in
deze);
1

van Poll, R., Ameling, C., Breugelmans, 0., Houthuijs, 0., van Kempen, E. Marra, M., Swart,
W. (2014). Gezondheidsonderzoek Vliegbasis Geilenkirchen (Desk research) 1.
Hoofdrapportage: samenvatting, conclusies en aanbevelingen Gezondheidsonderzoek
Vliegbasis Geilenkirchen. RIVM-rapport 63002801, Bilthoven.
2
van Poll, R., Breugelmans, 0,, Dreijerink, L. (2008). Belevingsonderzoek vliegbasis
Geilenkirchen. Percepties van inwoners in Nederland. RIVM-rapport 630301002, Bilthoven.
Pagina 2 van 4

• het reduceren van emissies (geluid, geur, trillingen) als gevolg van
grondactiviteiten op de vliegbasis;
• het toepassen van geluidsisolatie van woningen;
• het terugbrengen van het aantal (oefen)vluchten;
• het aanpassen van vliegpaden en/of vliegtijden, waar een mitigerende werking
van uit zou kunnen gaan en
• het bevorderen van de voorspelbaarheid van het geluid, bijvoorbeeld door aan te
kondigen hoe vaak en wanneer de militaire vliegtuigen vliegen (vandaag zoveel,
zo laat) zodat bewoners weten wat ze kunnen verwachten en hun activiteiten
kunnen aanpassen.

Datum
16 oktober 2014
Ons kenmerk
121/2014/M&V JR/RvP/afz

Contextuele en persoonlijke factoren (niet-akoestische factoren) kunnen een
rol spelen bij de beleving van het geluid van de AWACS en dus bij het
verminderen van de geluidhinder. Voor dit spoor doen we de volgende
aanbevelingen:
Onderzoek de mogelijkheid voor compensatie
Er bestaat draagvlak voor compensatie onder een deel van de bevolking. Het is
echter nog niet duidelijk welke vorm, omvang of duur een vorm van compensatie
zou moeten hebben. Voordat overgegaan wordt tot compensatie zou de wijze
waarop wordt gecompenseerd, wie wordt gecompenseerd en voor hoe lang
moeten worden onderzocht. Overleg met stakeholders uit de regio (gemeente-,
provinciaal bestuur, vliegbasis, burgerbelangen organisatie) hierover is aan te
bevelen.
Verbeter de informatievoorziening naar de inwoners
De informatiebehoefte is groot en de suggesties zijn concreet. Bijvoorbeeld:
aankondigingen van drukke (vlieg) periodes, informatie over het standpunt van de
Nederlandse overheid wat betreft de vliegbasis, over veranderingen op de basis
terugkoppeling over afspraken en over het vliegtuiggeluid, zoals bepaald met
permanente metingen (hiermee is wel al gestart).
Wees duidelijk over wat de inwoners in de toekomst kunnen verwachten
Inwoners serieus nemen en beloftes nakomen schept vertrouwen. Bijvoorbeeld,
wat kunnen de inwoners wel of niet verwachten naar aanleiding van de resultaten
van dit onderzoek?
Voorkom of verminder angstgevoelens en bezorgdheid
Angst en bezorgdheid beïnvloeden geluidshinder. Het kan daarbij gaan om
angstreacties op geluid (schrikken, bang worden, of hartkloppingen krijgen), angst
voor het neerstorten van vliegtuigen en bezorgdheid over (gezondheidseffecten
van) luchtverontreiniging. Geef omwonenden hierover de gewenste informatie,
goed toegankelijk en begrijpelijk.
Herwin het vertrouwen van de bevolking
Het vertrouwen in vooral de overheid en de vliegbasis is laag. Er is een aantal
aspecten dat van invloed kan zijn op het vertrouwen. Eerlijkheid en empathie zijn
aspecten die voor de inwoners een rol spelen met betrekking tot het vertrouwen in
de instanties. Door eerlijk te zijn over wat plaatsvindt en mee te leven met de
ervaringen van bewoners, zou wellicht vertrouwen herwonnen kunnen worden.
Gezondheid
Verlaging van het aantal mensen dat risico loopt
Pagina 3 van 4

Maatregelen gericht op de vermindering van de blootstelling aan militair
vliegtuiggeluid, leiden naar aller waarschijnlijkheid tot een verlaging van het
aantal mensen dat risico loopt op een gezondheidseffect, zoals een verminderde
leesprestatie bij schoolkinderen, verhoogde bloeddruk en/of een hartinfarct. Deze
effecten kennen een drempelwaarde, dat wil zeggen: een waarde waarboven pas
kans op een effect is. Wanneer de blootstelling wordt verminderd zal het aantal
mensen dat blootgesteld wordt aan een geluidniveau dat boven de drempelwaarde
komt afnemen en neemt het aantal mensen af dat risico loopt op een effect. Het is
onduidelijk of de vermindering van deze risico’s ook met beïnvloeding van de nietakoestische factoren kan worden gerealiseerd.

Datum
16 oktober 2014

Ons kenmerk
121/2014/M&V JR/RvP/afz

Volg hinder en gezondheid in de tijd
Tot slot de aanbeveling om de invloed van het vliegverkeer op hinder en
gezondheid te volgen in de tijd (monitoring). Met monitoring van de hinder en de
gezondheid kan de overheid een vinger aan de pols houden. Het kan een indicatie
geven of ingezet beleid ter vermindering van de blootstelling en de overlast het
beoogde resultaat heeft en of er bijstelling van beleid dient plaats te vinden.
Tevens kunnen de resultaten gebruikt worden voor de informatievoorziening
richting burgers en bestuurders.
De hinder kan worden gevolgd met de Gezondheidsenquête zoals die periodiek
door de Nederlandse GGD Zuid Limburg wordt uitgevoerd. Het is aan te bevelen
hierover afspraken te maken met de gemeenten in Zuid-Limburg (als
opdrachtgevers van de GGD), bijvoorbeeld te borgen dat vragen over hinder in de
Gezondheidsenquête blijven staan en de steekproefgrootte rondom de vliegbasis
voldoende opgehoogd blijft.
Omdat de resultaten van dit onderzoek geen afdoende uitsluitsel geven over
vroegtijdige sterfte als gevolg van beroerte is het raadzaam dit signaal over
enkele jaren opnieuw te onderzoeken, waarbij rekening kan worden gehouden
met ‘life-style’ factoren (eet-, drink en rookgedrag).
Vervolgonderzoek naar leesprestatie, verhoogde bloeddruk of hartinfarct lijkt op
basis van de resultaten van dit gezondheidsonderzoek niet zinvol.

Pagina 4 van 4