Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

28 676

NAVO

Nr. 301

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VAN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 juni 2018
Hierbij informeren wij u, mede namens de Minister-President, over de
agenda van en de Nederlandse inzet voor de NAVO-Top van 11 en 12 juli
a.s. De Top vindt plaats in het nieuwe hoofdkwartier van de NAVO in
Brussel, België.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

kst-28676-301
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

1

1. Agenda
Op 11 en 12 juli a.s. vindt in Brussel de bijeenkomst van de NoordAtlantische Raad op het niveau staatshoofden en regeringsleiders plaats.
Tijdens deze Top zijn vier sessies voorzien. Aan de eerste sessie nemen
alleen de bondgenoten deel. Deze sessie is daarom de aangewezen plek
besluiten te nemen, waaronder over de herziening van de
NAVO-commandostructuur. Tevens ligt het in de lijn der verwachting dat
er over lastenverdeling, de staat van het bondgenootschap en het
uitbreidingsbeleid gesproken zal worden. Tijdens de tweede sessie zal in
aanwezigheid van de voorzitters van de Europese Commissie en de
Europese Raad gesproken worden over EU-NAVO samenwerking en de
gemeenschappelijke veiligheidsdreigingen, zoals het bestrijden van
terrorisme.
Op de tweede dag van de Top vindt een derde werksessie plaats met de
presidenten van Georgië en Oekraïne, waarmee wordt gesproken over de
veiligheidssituatie in de regio en het hervormingstraject in beide landen.
In aanwezigheid van de Afghaanse president Ghani en vertegenwoordigers van de operationele partners komen de NAVO-landen bijeen in een
vierde werksessie over de Resolute Support missie (RSM).
De Ministers van Buitenlandse Zaken zullen tijdens een apart diner in
aanwezigheid van hun ambtsgenoten van Irak, Tunesië en Jordanië
spreken over de uitdagingen aan de Zuidflank van het Bondgenootschap.
Het onderwerp van het werkdiner van de Ministers van Defensie staat nog
niet vast.
2. Trans-Atlantische relatie
De trans-Atlantische relatie is cruciaal voor vrede en veiligheid op het
Europese continent en daarbuiten. De huidige Amerikaanse regering heeft
het belang van de NAVO, en meer concreet die van de wederzijdse
militaire bijstandsclausule zoals geformuleerd in art. 5 van het Verdrag
van Washington, benadrukt en opnieuw bevestigd. De Verenigde Staten is
daarnaast verder gegaan met het leveren van financiële en militaire
bijdragen, zowel in NAVO-kader als via het European Deterrence
Initiative1. Dit heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de verdedigingsen afschrikkingsmogelijkheden van het Bondgenootschap. Ook levert
Amerika een cruciale bijdrage aan enhanced Forward Presence, aan de
Resolute Support missie in Afghanistan en de op te zetten NAVO-missie in
Irak. Daarnaast speelt de Verenigde Staten een leidende rol binnen de
anti-ISIS Coalitie. Het is een evident belang van Nederland dat deze
trans-Atlantische veiligheidssamenwerking intact blijft.
Tegelijkertijd kan niet worden ontkend dat de Verenigde Staten recent een
aantal teleurstellende besluiten heeft genomen. Het gaat dan onder meer
om de eenzijdige terugtrekking uit het nucleaire akkoord met Iran, de
opzegging van het klimaatakkoord van Parijs en het afkondigen van
importtarieven op staal en aluminium afkomstig uit de Europese Unie en
Canada. In deze context biedt de Top de mogelijkheid een krachtige
boodschap van eenheid binnen de belangrijkste Westerse veiligheidsorganisatie af te geven. De uitdagingen ten oosten en ten zuiden van de NAVO
vereisen bij uitstek goede trans-Atlantische samenwerking.

1

Voorheen het European Reassurance Initiative genaamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

2

3. Lastenverdeling
In 2014 hebben de staatshoofden en regeringsleiders zich in Wales
gecommitteerd aan de Wales Defence Investment Pledge (het streven
naar het laten groeien van defensie-uitgaven richting 2 procent van het
bbp in 2024, met een investeringsquote van 20 procent). Sinds deze
pledge is binnen het bondgenootschap de trend van bezuinigingen
omgebogen. Steeds meer bondgenoten spenderen inmiddels 2 of meer
procent van hun bbp aan defensie (in 2018 stijgt dit aantal van 4 naar 8
bondgenoten). Nederland is en blijft gecommitteerd aan deze afspraken.
Het gaat daarbij om meer dan enkel de hoogte van die uitgaven, het gaat
om: cash, capabilities en contributions. In het verslag van de bijeenkomst
van de NAVO-Ministers van Defensie op 7 en 8 juni 2018 is de Kamer
geïnformeerd over de defensie-uitgaven van de NAVO-bondgenoten als
percentage van het bbp (Kamerstuk 28 676, nr. 293). Dit overzicht laat zien
dat de Nederlandse defensie-uitgaven niet alleen lager zijn dan de in
Wales gemaakte afspraak van 2 procent van het bbp, maar ook ruim onder
het gemiddelde van de Europese bondgenoten en Canada liggen. Het is
aannemelijk dat landen die nog niet voldoen aan de 2% doelstelling op de
Top door bondgenoten, en vooral door de VS, verder zullen worden
aangespoord. Nederland investeert fors in defensie, oplopend tot 1,5
miljard euro structureel per jaar extra en in totaal 5 miljard euro
gedurende deze kabinetsperiode. Dit is een belangrijke stap ter invulling
van de NAVO-afspraken die in 2014 zijn gemaakt in Wales en komt voort
uit de veranderende veiligheidssituatie. Desalniettemin leidt de verhoging
van het defensiebudget bij ongewijzigd beleid, mede als gevolg van de
economische groei, slechts tot een tijdelijke groei van het percentage van
het bbp dat aan Defensie wordt besteed.
Verdere investeringen zijn nodig om aan de door Nederland aanvaarde
capaciteitsdoelstellingen van de NAVO te voldoen. Mede daarom wil
Nederland in deze kabinetsperiode gestalte geven aan de langere lijnen
naar de toekomst die nodig zijn voor een stabiele financiering en
versterking van de krijgsmacht. Een stapsgewijze groei in het kader van
deze langere lijnen wordt opgenomen in de herijking van de Defensienota,
die gepland staat in 2020. Een mogelijke extra vervolgstap tijdens deze
kabinetsperiode wordt integraal, op de daartoe geëigende momenten,
bekeken in het licht van de ontwikkeling van de veiligheidssituatie, de
Rijksbrede prioriteiten en binnen de afgesproken budgettaire kaders van
de Rijksbegroting. Nederland zal het voornemen van deze herijking
gelijktijdig in Brussel en in de bilaterale contacten met de Verenigde
Staten helder naar voren brengen.
Naast de financiële component van de Wales pledge, maken ook (de
aanschaf van) militaire capaciteiten (capabilities) en bijdragen aan
NAVO-operaties en activiteiten (contributions) onderdeel uit van lastenverdeling binnen de NAVO. Over capabilities wordt uw Kamer nader
geïnformeerd aan de hand van informatie over Nederland uit het rapport
over de implementatie van de capaciteitendoelstellingen van de NAVO.
Deze informatie wordt nog voor de Top met de Kamer gedeeld (Kamerstuk
28 676, nr. 299).
Ook wat betreft contributions is Nederland een betrouwbare bondgenoot.
Zo levert Nederland in 2018 een bijdrage aan de NATO Response Force,
zoals aan uw Kamer gemeld in de Kamerbrief «inzet snelle reactiemachten» van 15 december 2017 (Kamerstuk 29 521, nr. 359). Daarnaast is
het kabinet voornemens, zoals ook aan uw Kamer gemeld in de Kamerbrief «Toekomstige Nederlandse inspanningen in missies en operaties»
van 15 juni jl. (Kamerstuk 29 521, nr. 363), tijdens de NAVO-Top een
meerjarig Nederlands mandaat (tot en met 2020, met een jaarlijks

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

3

ijkmoment) aan de vooruitgeschoven NAVO-aanwezigheid in Litouwen
aan te kondigen. Hierover, en over de geïntensiveerde Nederlandse
bijdragen aan de Resolute Support missie in Afghanistan, is uw Kamer
reeds separaat geïnformeerd (Kamerstuk 27 925, nr. 630).
4. Deterrence & Defence
In het licht van de verder verslechterde veiligheidssituatie zal afschrikking
en verdediging uitvoerig worden besproken tijdens de Top. Daarbij gaat
het deels om de implementatie van de afspraken die in 2016 in Warschau
werden gemaakt. Bovendien komen het functioneren van het NAVO
hoofdkwartier, de aanpassing van de NAVO-commandostructuur (NCS) en
het reactievermogen van de NAVO aan bod.
Door de verslechterende en minder voorspelbare veiligheidssituatie is ook
de aandacht toegenomen voor de nucleaire afschrikking die de NAVO
biedt. Een robuuste en geloofwaardige nucleaire capaciteit draagt bij aan
de algehele afschrikking en helpt daarmee agressie tegen het bondgenootschap te voorkomen. Samen met conventionele wapens en raketverdediging vormen nucleaire wapens de kern van de NAVO-capaciteiten op
het gebied van afschrikking en verdediging. De NAVO ziet erop toe dat het
haar mix van nucleaire en conventionele capaciteiten voortdurend
beoordeelt in het licht van de veranderende veiligheidsomgeving.
Daarmee worden de geloofwaardigheid van deze afschrikking en de
veiligheid van het Bondgenootschap als geheel gewaarborgd. Tijdens de
Top zal de NAVO helder en ondubbelzinnig de gezamenlijke vastberadenheid en steun uiten voor het bondgenootschappelijke nucleaire en
conventionele afschrikkingsbeleid.
Tegelijkertijd is het in het veiligheidsbelang van het bondgenootschap om
zich openlijk uit te spreken en in te zetten voor wapenbeheersing,
ontwapening en non-proliferatie. Juist in de huidige veiligheidssituatie
kan de NAVO bijdragen aan stabiliteit, voorspelbaarheid en vertrouwen.
Een actief beleid maakt de NAVO veiliger. Nederland zet voor het
Communiqué van de Top in op passages over pragmatische stappen
(zoals nucleaire ontwapeningsverificatie en het proces tot een Splijtstofstopverdrag) die de vereiste voorwaarden scheppen voor nucleaire
ontwapening. Prioriteit voor Nederland is een bevestiging van de
bestaande committering van de NAVO aan Artikel VI van het
Non-Proliferatie Verdrag (NPV), dat de verdragspartijen verplicht te
onderhandelen over effectieve maatregelen om de nucleaire wapenwedloop te beëindigen en ontwapening te bewerkstelligen.
In opdracht van de Secretaris-Generaal van de NAVO wordt gewerkt aan
een herziening van het functioneren van het hoofdkwartier in het licht van
de nieuwe veiligheidssituatie (de functional review of NATO HQ). Daarbij
worden alle functies en processen binnen het hoofdkwartier geanalyseerd
die nodig zijn om de benodigde output van de NAVO te optimaliseren, in
vredestijd, crisis en oorlog. In aanloop naar de 70e verjaardag van de
NAVO in 2019 wordt een implementatieplan met verbeteringen opgesteld.
Conform eerdere toezeggingen aan uw Kamer (Kamerstuk 28 676, nr. 283)
zal u nader worden geïnformeerd over de exacte personele en financiële
implicaties van de aanpassing van de NCS voor Nederland. De aangepaste NCS legt een grotere nadruk op maritieme veiligheid, logistieke
ondersteuning inclusief militaire mobiliteit, strategische communicatie en
cyberverdediging. In juni hebben de Ministers van Defensie ingestemd
met het overkoepelend implementatieplan ten behoeve van de aangepaste commandostructuur, dat in de komende drie jaar moet worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

4

uitgevoerd. Tijdens de Top in Brussel wordt de aanpassing van de NCS
officieel verwelkomd.
Ook zal een nieuwe procedure omtrent het leveren van gemeenschappelijk gefinancierde capaciteiten worden aangenomen. De verbetervoorstellen zien met name op het aanpakken van problemen op het gebied van
bestuur en management. Nederland legt binnen de NAVO de nadruk op
transparantie, aansprakelijkheid, kostenbeheersing en het verbeteren van
bestuur en is dan ook verheugd met deze ontwikkeling.
Ten slotte zijn er verschillende initiatieven om het reactievermogen van de
NAVO te verbeteren. Om effectief te kunnen handelen moet in ieder geval
de besluitvorming versneld worden, zowel militair, politiek, nationaal en
binnen de NAVO. Daarnaast moet de gereedheid, verplaatsingen en
versterking van troepen worden verbeterd. Hiervoor heeft de VS het
zogenoemde «4x30-initiatief» gelanceerd. Dit houdt in dat de
NAVO-landen gezamenlijk vanaf 2020 binnen dertig dagen, dertig
gemechaniseerde bataljons, dertig squadrons gevechtsvliegtuigen en
dertig oorlogsschepen naar een artikel-5 situatie of een crisis moet
kunnen sturen. Hier informeerden wij u over in het verslag van de
bijeenkomst van de Ministers van Defensie op 7 en 8 juni jl. (Kamerstuk
28 676, nr. 293)
Tijdens de Top zal naar verwachting het «4x30-initiatief» door staatshoofden en regeringsleiders worden verwelkomd. Meerdere landen zullen
tijdens de Top eenheden aanbieden ten behoeve van dit initiatief. Zoals in
de Defensienota is gesteld (Kamerstuk 34 919, nr. 1), staat voor het kabinet
de gereedheid van de krijgsmacht voorop. Mede in dat licht onderzoekt
Nederland in hoeverre een Nederlandse bijdrage aan het 4x30-initiatief
mogelijk is. De insteek daarbij is het leveren van een realistische en
haalbare bijdrage, waarbij keuzes gemaakt moeten worden gelet op
schaarste aan eenheden met een hoge gereedheid en de mogelijke impact
op de basisgereedheid.
Binnen de NAVO wordt voorts gewerkt aan een integrale strategie voor de
potentiële versterking van het verdragsgebied. Het gaat bijvoorbeeld om
het kunnen versterken van de vooruitgeschoven aanwezigheid in het
Balticum. Hiervoor is militaire mobiliteit belangrijk, een onderwerp
waarop Nederland de voortrekkersrol heeft.
5. Militaire mobiliteit
De huidige veiligheidssituatie kan snelle verplaatsing van militair
personeel en materieel naar en door Europa vereisen. Voor geloofwaardige afschrikking en verdediging van de NAVO moeten de obstakels
voor militaire mobiliteit worden weggenomen en wet- en regelgeving en
procedures worden vereenvoudigd. Dit draagt bij aan de gereedheid en
daarmee aan de verdedigingstaak van de NAVO.
Nederland heeft zich er in het afgelopen jaar op nationaal en internationaal vlak sterk voor ingezet om concrete stappen te zetten om militaire
mobiliteit te verbeteren. Nederland verwelkomt de geboekte voortgang en
betrokkenheid van het Europees Defensie Agentschap, de Europese
Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger, de lidstaten in PESCOverband en de NAVO. Tijdens de NAVO-Top zet Nederland in op het
maken van concrete afspraken op het gebied van militaire mobiliteit.
Deze afspraken moeten volgens Nederland concrete korte en lange
termijn doelstellingen bevatten om de obstakels voor militaire mobiliteit
weg te nemen, zoals afspraken over de afgifte van diplomatieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

5

toestemming en toestemming weggebruik, het instellen van enkelvoudige
contactpunten, het vaker beoefenen van militaire mobiliteit in Europa en
het ontwikkelen van nationale plannen. Ook moeten landen, de EU en de
NAVO en de private sector nauwer samenwerken om regelgeving en
afspraken te stroomlijnen en duplicatie te voorkomen. Mede daarom zet
Nederland in op een soortgelijke afspraak van EU lidstaten tijdens de
Raad Buitenlandse Zaken en de Europese Raad op respectievelijk 25 en
28 juni.
6. Rusland
De relatie tussen de NAVO en Rusland blijft problematisch. Ook in de
afgelopen maanden heeft Rusland er geen blijk van gegeven constructief
te willen bijdragen aan het vinden van een politieke oplossing voor het
conflict in het oosten van Oekraïne. Rusland volhardt in de illegale
annexatie van de Krim en gaat door met de verdere opbouw van zijn
strijdkrachten langs de grenzen van de NAVO, in het Arctisch gebied en in
de Baltische en Zwarte Zee regio’s. Het assertieve Russische gedrag dat
zich uit in nucleaire retoriek, de plaatsing van dual capable (conventioneel/
nucleair) raketsystemen in Kaliningrad en het gebrek aan transparantie
over militaire oefeningen en andere activiteiten blijven zorgwekkend,
evenals Russisch optreden in het hybride domein. Rusland blijft onverminderd doorgaan met pogingen de interne politieke besluitvormingsprocessen in de EU(-lidstaten) en NAVO(-bondgenoten) te beïnvloeden, o.a.
door de verspreiding van desinformatie. Hierover is uw Kamer reeds
eerder geïnformeerd. De Skripal-zaak heeft bijgedragen aan een verdere
ondermijning van het vertrouwen in Rusland.
Met het oog op deze Russische opstelling hebben de bondgenoten reeds
tijdens de NAVO-Top in Warschau (juli 2016) besloten dat de relatie met
Rusland gebaseerd moet zijn op dialoog enerzijds en geloofwaardige
afschrikking anderzijds. Om een geloofwaardige afschrikking te realiseren
is onder andere de NATO Response Force versterkt, de Very High
Readiness Joint Task Force opgericht en besloten tot de vooruitgeschoven
NAVO-aanwezigheid (de enhanced Forward Presence) in de Baltische
Staten en Polen. Nederland levert aan deze afschrikwekkende maatregelen een bijdrage. Over de concrete invulling van deze Nederlandse
bijdrage wordt uw Kamer jaarlijks, middels de Kamerbrief «inzet snelle
reactiemachten», geïnformeerd. De brief met daarin de inzet voor 2019 zal
uw Kamer in het najaar van 2018 toegaan.
Gelet op de Russische opstelling is er binnen de NAVO geen aanleiding
om de relatie met Rusland te normaliseren. De militaire en praktische
samenwerking blijft daarom opgeschort. Wel blijft Nederland aandringen
op het voeren van een periodieke en betekenisvolle politieke dialoog met
Rusland, mede vanuit het belang het risico op incidenten te verminderen.
Op 31 mei jl. kwam de NAVO-Rusland Raad, voor de eerste keer in 2018,
op ambassadeursniveau bijeen. Deze bijeenkomst heeft niet geleid tot een
toenadering als het gaat om de situatie in Oekraïne. Belangrijk is wel dat
bondgenoten en Rusland hebben gesproken over militaire oefeningen die
zij zullen houden in de tweede helft van 2018. Nederland is van mening
dat de NAVO Rusland Raad hiermee een bijdrage levert aan wederzijdse
transparantie op dit gebied. Ten slotte stelden NAVO-bondgenoten de
Russische pogingen tot inmenging in de binnenlandse aangelegenheden
aan de orde. Er werden diverse voorbeelden gegeven van dergelijke,
onwenselijke activiteiten en NAVO-bondgenoten riepen Rusland dit soort
activiteiten te staken. Daarmee werd een heldere boodschap afgegeven.
Van Russische zijde werd niet inhoudelijk op deze voorbeelden in gegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

6

Nederland zal tijdens de Top naar voren brengen dat de NAVO stevig
moet blijven inzetten op het openhouden van de militaire communicatiekanalen met Rusland. Dit is essentieel bij eventuele crisissituaties.
Daarnaast zal Nederland blijven pleiten, in OVSE-kader en elders, voor de
modernisering van het Weens Document, zodat de transparantie rondom
militaire oefeningen verbeterd wordt. Ook het goed functioneren van het
Open Skies verdrag is in dat opzicht van belang.
7. Zuidflank en terrorismebestrijding
Aan de zuidflank van het bondgenootschap blijft de NAVO geconfronteerd
met politieke en sociale instabiliteit en terroristische dreigingen. De
inspanningen die geleverd worden om deze dreigingen aan te pakken zijn
breed. Grofweg worden ze ingedeeld in drie deels overlappende werkgebieden binnen de NAVO, namelijk Framework for the South, Projecting
Stability en de Fight against Terrorism. Het eerste omvat de activiteiten in
het kader van NAVO’s verdediging en afschrikking, bijvoorbeeld het in
kaart brengen van de smokkelroutes op de Middellandse Zee. Projecting
Stability zijn de activiteiten gericht op het stabiliseren van partnerlanden,
waaronder de landen aan de Zuidflank, alsook de politieke dialoog met
deze landen. De terrorismebestrijdingsagenda is zowel gericht op het
uitwisselen van expertise tussen bondgenoten onderling, als het trainen
en adviseren van partnerlanden.
Nederland vindt het belangrijk dat de NAVO een bijdrage levert aan
internationale inspanningen aan de Zuidflank. Versterking van de
stabiliteit en weerbaarheid van de landen in dit gebied is immers in het
belang van de veiligheid van de alliantie. Dit geldt specifiek voor inzet die
tot doel heeft de terrorismedreiging voor het bondgenootschap terug te
dringen. Nederland ziet een niche-capaciteit voor de NAVO in de opbouw
van een sterke en integere veiligheidssector.
Defence Capacity Building (DCB) is een belangrijk instrument om
uitvoering te geven aan NAVO’s zuidelijke agenda. In dit kader zal tijdens
de Top naar verwachting steun aan Tunesië in de vorm van een
DCB-pakket worden aangekondigd. Nederland heeft zich hard gemaakt
voor sterke coördinatie met andere actoren, met name de EU. Tunesië is
mede dankzij de Nederlandse inzet aangemerkt als één van de twee pilot
countries voor EU-NAVO samenwerking. Nederland zou graag zien dat de
NAVO aansluit bij het G7+-overleg in Tunis, waar CT capaciteitsopbouw
wordt afgestemd, om complementariteit te waarborgen.
De huidige trainingsactiviteit in Irak wordt omgevormd tot een capaciteitsopbouwmissie (de NATO Training and Capacity Building Mission in Iraq).
De missie moet bijdragen aan stabilisatie van post-ISIS Irak en het
versterken en verbeteren van de capaciteiten van de Iraakse veiligheidssector. Het kabinet onderzoekt of een proportionele Nederlandse bijdrage
met individuele trainers en adviseurs mogelijk is, zoals gemeld in de
Kamerbrief over toekomstige Nederlandse inzet in missies en operaties
van 15 juni jl. (Kamerstuk 29 521, nr. 363).
Op de speciale NAVO bijeenkomst van 25 mei 2017 is het actieplan
terrorismebestrijding aangenomen. Tijdens de Top zal de voortgang op
enkele focusgebieden tegen het licht gehouden worden. Het actieplan legt
de nadruk op drie pijlers, namelijk steun aan de anti-ISIS Coalitie, het
versterken van de capaciteit van partners en het uitwisselen van kennis en
expertise tussen bondgenoten onderling. Nederlandse inspanningen zijn,
naast genoemd steunpakket voor Tunesië, o.a. gericht op het maken van
duidelijke afspraken over het delen van biometrische gegevens die
verzameld zijn in gebieden waar NAVO-militairen actief zijn. Nationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

7

besluitvorming over welke gegevens worden gedeeld blijft vooropstaan.
Een tweede initiatief behelst het versterken van de terrorismebestrijdingscapaciteiten van de special forces van partnerlanden die NAVO’s steun
hierin hebben gevraagd.
8. Open Deur
De staatshoofden en regeringsleiders zullen de voortgang van de aspirant
bondgenoten bespreken, te weten Georgië, Macedonië, en BosniëHerzegovina. Nederland steunt de uitgangspunten van het Open Deur
beleid van de NAVO, dat in het verleden een belangrijke bijdrage heeft
geleverd aan stabiliteit en veiligheid op het Europese continent.
Om het succes van het Open Deur beleid te blijven garanderen, is het
noodzakelijk dat de toetredingseisen strikt worden nageleefd. Het gaat
hierbij primair om het doorvoeren van hervormingen op het gebied van
democratie en rechtsstaat, bescherming van mensenrechten, waaronder
die van minderheden, evenals democratisch toezicht op de veiligheidssector, zoals de strijdkrachten en inlichtingendiensten. Daarnaast moeten
kandidaten bijdragen aan de veiligheid van het Noord-Atlantisch gebied,
conform art. 10 van het Verdrag van Washington.
Het is positief dat Macedonië en Griekenland een oplossing lijken te
hebben gevonden over de naamskwestie. Dit betekent dat het land een
uitnodiging kan krijgen om toetredingsonderhandelingen te starten.
Nederland staat hier positief tegenover. Toetreding van Macedonië zal
bijdragen aan de stabiliteit en veiligheid van het Bondgenootschap.
Voordat het land lid kan worden zullen tijdens de toetredingsonderhandelingen nadere afspraken worden gemaakt. Nederland zal er nauw op
toezien dat er afspraken over de implementatie van hervormingen inzake
de vrijheid van media, de rechtsstaat en de positie van minderheden
worden vastgelegd. Het eventuele toetredingsprotocol zal te zijner tijd ter
ratificatie aan de nationale parlementen worden voorgelegd.
Bosnië-Herzegovina is nog niet in staat gebleken om het zogenaamde
Tallinn criterium volledig te implementeren. Het betreft hier het registeren
van militaire onroerende goederen onder het gezag van de centrale
regering in Sarajevo. Het land heeft de meeste militaire onroerende
goederen inmiddels geregistreerd, maar nog geen enkele in de BosnischServische entiteit. Een groeiend aantal bondgenoten wil toch nu al
Membership Action Plan-status verlenen (officiële voorportaal van
lidmaatschap) om te voorkomen dat het pro-Russisch Servisch deel
toenadering tot de NAVO de-facto tegenhoudt. Nederland heeft begrip
voor deze argumentatie. Nederland zet wel in op het behoud van de
Tallinn-voorwaarde in het verdere toetredingstraject van Bosnië tot de
NAVO, dat naar verwachting nog jaren zal duren. Daarnaast is Nederland
voorstander van betere ondersteuning van de NAVO aan Bosnië in het
doorvoeren van noodzakelijke hervormingen. Hierbij kan worden gedacht
aan advisering op het gebied van militaire training en capaciteitsopbouw,
het assisteren in het tegengaan van desinformatie, en het bevorderen van
cyberveiligheid en veilige wapenopslag.
Tijdens de bijeenkomst met de presidenten van Georgië en Oekraïne zal
worden ingegaan op de veiligheidssituatie in de regio. Beide landen
hebben te maken met militaire agressie en andere vormen van destabilisatie door Rusland. Het is voor Nederland evident dat de soevereiniteit en
territoriale integriteit van beide landen gerespecteerd dient te worden.
Beide landen bepalen dan ook zelf van welke internationale organisaties
of bondgenootschappen zij deel willen uitmaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

8

Nederland zal tijdens deze bijeenkomst de boodschap afgeven dat
Oekraïne en Georgië vooralsnog niet in aanmerking komen voor het
Membership Action Plan (MAP). Hiertoe zijn verdere hervormingen in de
veiligheidssector nodig, zoals versterkt democratisch toezicht en
verbeteringen ten opzichte van integriteit en corruptiebestrijding.
Nederland zal aan dit hervormingsproces bijdragen door de financiële
ondersteuning van NAVO Trustfunds en andere programma’s. Ook hier
geldt dat aspirant bondgenoten in staat moeten zijn een bijdrage te
leveren aan de Euro-Atlantische veiligheid, zoals geformuleerd in art. 10
van het Verdrag van Washington.
9. EU-NAVO Samenwerking
Nederland is voorstander van een nieuwe politieke verklaring door de
Secretaris-Generaal van de NAVO en de presidenten van de Europese
Raad en Europese Commissie over EU-NAVO samenwerking. Hiermee
wordt het belang van deze samenwerking en de gerealiseerde voortgang
sinds de NAVO-Top van 2016 op het hoogste niveau onderstreept.
Nederland is er voorstander van om de samenwerking tussen de EU en de
NAVO verder uit te diepen en te concretiseren. Daarbij ziet Nederland met
name kansen op het gebied van militaire mobiliteit (zie onder punt. 5),
capaciteitsopbouw in derde landen en cyber.
Tunesië en Bosnië Herzegovina zijn reeds door de EU en de NAVO als
pilotlanden geïdentificeerd voor nauwere samenwerking op het gebied
van capaciteitsopbouw. Gezien de risico’s van instabiliteit en stagnerende
hervormingen ligt intensiveren en coördineren van capaciteitsopbouw in
deze landen voor de hand. Capaciteitsopbouw dient zich volgens
Nederland te richten op strategische communicatie, adviseren en
ondersteunen van het hervormingsproces en donorcoördinatie.
Inzake cybersamenwerking is Nederland voorstander van betere coördinatie van diplomatiek-politieke respons op kwaadwillende cyberactiviteiten die de EU, de NAVO en/of hun lidstaten raken.
10. Cyber
Tijdens de Top in 2016 erkende de NAVO cyberspace als vijfde operationeel domein. Sindsdien is gewerkt aan een mechanisme voor de
integratie van militaire cybereffecten. Hierdoor kunnen door bondgenoten
geleverde cybereffecten worden ingezet in operaties en missies.
Nederland ontwikkelt cybercapaciteiten en het Kabinet is bereid om,
conform de vastgestelde principes die leidend zijn bij een eventuele inzet
van cybereffecten in een operationele context, Nederlandse cybercapaciteiten in te zetten in het kader van de eigen en bondgenootschappelijke verdediging.
Ook wordt de balans opgemaakt met betrekking tot de verwezenlijking
van de in 2016 aangenomen Cyber Defence Pledge. Ondanks de uitdagingen die er nog zijn, kan worden geconstateerd dat er belangrijke
stappen zijn gezet. Het proces van de Pledge heeft onder de bondgenoten
bijgedragen aan het nationaal onder de (politieke) aandacht brengen van
cyberveiligheid, en daarnaast aan de coherentie van capaciteitsontwikkeling in de lidstaten. Het eindverslag van de Pledge heeft dit jaar
voornamelijk laten zien dat de lidstaten hebben geïnvesteerd in beleidskaders, capaciteiten en de effectiviteit van de organisatie-inrichting.
Nederland is verder van mening dat het bondgenootschap in staat moet
zijn om zich te weren tegen het volledige, brede spectrum aan vijandige
cyberoperaties. Dit betreft dus niet alleen tegen die cyberoperaties die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

9

gelijk staan aan een gewapende aanval maar ook die operaties die
bijvoorbeeld onderdeel zijn van een hybride campagne en zich in het lager
gedeelte van het geweldsspectrum bevinden. Daartoe zal NAVO een breed
keuzemenu bestaande uit technische, diplomatieke, politieke en militaire
responsopties van verschillende intensiteit ontwikkelen, ook om potentiële tegenstanders af te schrikken. Nederland beschouwt publieke
attributie als een mogelijkheid om de kosten voor de plegers van
dergelijke aanvallen te verhogen.
11. Afghanistan
Tijdens de werksessie met de Afghaanse president Ghani en de operationele partners van de Resolute Support missie (RSM) zal worden
ingegaan op politieke en militaire ontwikkelingen in Afghanistan, zoals de
geplande parlements- en districtsverkiezingen, de hervormingsagenda
van de regering en de stand van de missie. Daarnaast zal tijdens de Top,
in vervolg op de bijeenkomst van de NAVO-Ministers van Defensie op 7
en 8 juni jl., worden gesproken over het vullen van capaciteitstekorten
binnen RSM. Sinds de aankondiging van de nieuwe Zuid-Azië strategie
van de Amerikaanse regering in augustus 2017 hebben de VS hun inzet in
Afghanistan geïntensiveerd, onder meer door een verhoging van de
bijdrage aan RSM met 3.000 troepen. De meerderheid van de bondgenoten, waaronder Duitsland, heeft de bijdrage aan RSM verhoogd.
Hierdoor zijn de capaciteitstekorten binnen de missie verminderd, maar
nog niet volledig ondervangen.
Op verzoek van de NAVO, de VS en Afghanistan, en in nauwe samenwerking met Duitsland, heeft het kabinet besloten de Nederlandse
bijdrage aan Resolute Support nog in 2018 te intensiveren met ongeveer
zestig militairen ter begeleiding van de Afghan Special Security Forces
(ASSF), zoals reeds aan uw Kamer gemeld (Kamerstuk 27 925, nr. 630).
Deze bijdrage wordt tijdens de Top formeel aangekondigd. De bijdrage is
een onderdeel van het Nederlandse geïntegreerde Afghanistanbeleid,
waar ook het uitoefenen van stevige diplomatieke druk op voortgang in
het politieke proces deel van uitmaakt. Een politieke oplossing is immers
noodzakelijk voor duurzame stabiliteit in Afghanistan. Nederland
benadrukt daarbij dat een uiteindelijke deal de rechten van alle Afghanen,
vrouwen en mannen, moet respecteren.
Via het ANA Trust Fund leveren 33 NAVO-bondgenoten en partners
financiële assistentie aan de Afghaanse regering bij investeringen in de
verdere verzelfstandiging van de Afghaanse veiligheidssector. Naar
verwachting zullen de NAVO-bondgenoten tijdens de NAVO-top in juli
aankondigen deze assistentie voort te zetten tot in ieder geval 2024.
Nederland behoort tot de top zes donoren van het fonds en het kabinet
continueert de huidige bijdrage van 5 miljoen euro per jaar uit het
Stabiliteitsfonds tot 2024.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 28 676, nr. 301

10