Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 516

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 15 mei 2019
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft op 10 april 2019
overleg gevoerd met de heer Grapperhaus, Minister van Justitie en
Veiligheid, over:
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d.
6 november 2018 inzake WOB-verzoek over de
OM-strafbeschikking (Kamerstuk 29 279, nr. 466);
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d.
19 december 2018 inzake beleidsreactie op het rapport
«Evaluatie Wet OM-afdoening» (Kamerstuk 29 279, nr. 478);
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d.
19 december 2018 inzake reactie op verzoek commissie inzake
strafbeschikking (Kamerstuk 29 279, nr. 479);
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d.
19 december 2018 inzake besluit op grond van de Wet
openbaarheid van bestuur inzake de OM-Strafbeschikking
(Kamerstuk 29 279, nr. 480);
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d.
19 december 2018 inzake sepotbeslissingen door het Openbaar Ministerie (Kamerstuk 29 279, nr. 482);
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d. 8 april
2019 inzake reactie op verzoek commissie over het bericht
«Hoe de kritiek op onterechte straffen werd weggepoetst»
(NRC NEXT, 13 maart 2019) (Kamerstuk 29 279, nr. 500);
– de brief van de Minister van Justitie en Veiligheid d.d. 9 april
2019 inzake uitvoering moties inzake hoge en bijzondere
transacties (Kamerstuk 29 279, nr. 502).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid,
Van Meenen
De waarnemend griffier van de vaste commissie voor Justitie en
Veiligheid,
Tielens-Tripels

kst-29279-516
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

1

Voorzitter: Van Meenen
Griffier: Burger
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Buitenweg, Van Dam,
Groothuizen, Van Meenen, Van Nispen en Van Wijngaarden,
en de heer Grapperhaus, Minister van Justitie en Veiligheid.
Aanvang 10.04 uur.
De voorzitter:
Goedemorgen. Ik open de vergadering van de vaste commissie voor
Justitie en Veiligheid. Aan de orde is het algemeen overleg over
OM-afdoening. Een hartelijk welkom aan de Minister en zijn ambtenaren,
aan de leden en onze ondersteuning, en aan iedereen die dit debat volgt,
op de publieke tribune en elders. We hebben tot 13.00 uur de tijd, dus dat
betekent spreektijden van vier minuten, volgens onze eigen regels. Ik zou
u willen voorstellen om te beginnen met twee interrupties. Dan geef ik
graag als eerste het woord aan de heer Groothuizen van D66.
De heer Groothuizen (D66):
Dank u wel, voorzitter. Er zijn zorgen over onze rechtsstaat en hoewel D66
denkt dat wij een vitale rechtsstaat hebben, delen wij wel die zorgen: de
financiële problemen in de rechtspraak, bij het Openbaar Ministerie en in
de sociale advocatuur, de zorgen over hoge griffierechten en de twijfel
over de slagkracht in onze strafrechtketen. De problemen bij de
OM-strafbeschikking passen in dat rijtje. Voor het vertrouwen in de
strafrechtspleging is het essentieel dat de kwaliteit onberispelijk is, dat er
maatwerk wordt geleverd en dat overzichtelijke zaken voortvarend
worden afgedaan. Op al die fronten constateer ik dat het spaak loopt.
Die problemen zijn niet nieuw. Al in 2014 wees de procureur-generaal bij
de Hoge Raad op die problemen. Zijn conclusie, en ik citeer, dat «de
resultaten van het onderzoek aangemerkt kunnen worden als een ernstig
te nemen indicatie dat de grondigheid en de zorgvuldigheid waarmee de
schuldvaststelling dient te geschieden, bij CVOM-zaken en bij ZSM-zaken
in de praktijk te wensen overlaat», is netjes geformuleerd, maar in feite
keihard. Het is dan ook terecht dat het Openbaar Ministerie een verbeterprogramma is gestart. Er zijn zeker positieve signalen, maar wat mij
betreft ook nog heel veel zorgpunten. Het laatste rapport van de pg van
begin deze week wijst daar ook weer op, en ook de evaluatie door het
WODC is niet onverdeeld positief over dit instrument. Er zijn meer
verzetzaken dan verwacht en de inning van boetes is ook niet per se beter
geworden.
Voorzitter. Zoals bij heel veel dingen in de publieke sector ligt de sleutel
volgens mij bij kwaliteit. Beslissingen laten nemen door de juiste mensen
en zorgen voor maatwerk zal automatisch ook leiden tot minder verzetzaken en tot kortere doorlooptijden. Bij kortere doorlooptijden is er dan
ook weer minder prikkel voor mensen om in verzet te gaan, in de hoop
om strafreductie. Ik vind de Minister echter erg defensief. Bij veel
mogelijkheden schuift hij de kwestie door naar de herziening van de
Wetboek van Strafvordering. Volgens mij wordt dat project zo langzamerhand bij het departement gezien als een oplossing voor alle
problemen en dat doet geen recht aan de urgentie van deze kwestie. Ik
heb daarom een aantal concrete vragen aan de Minister.
Uit de evaluatie van de WODC blijkt dat het ontbreken van de
mogelijkheid van een voorwaardelijke of een deels voorwaardelijke
strafbeschikking een knelpunt is. Waarom kiest de Minister er niet voor
om die voorwaardelijke modaliteit nu gewoon snel in te gaan voeren,
zoals in de evaluatie is geopperd? Is het ook niet een idee om de
hoorplicht te gaan uitbreiden? Dat bevordert maatwerk, want mensen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

2

willen simpelweg worden gehoord. Dat is ook een belangrijke reden
waarom ze een zaak toch voorleggen aan de rechter. Daarnaast dient wat
mij betreft de rol van de advocatuur te worden versterkt. Er zijn al pilots
met betrekking tot ZSM. Hoe staat het daar nu mee en wanneer wordt het
betrekken van de advocatuur bij de afdoening door het OM gewoon de
standaardwerkwijze? Goede rechtsbescherming is immers essentieel,
zeker als je tegenover een instantie staat die in feite opsporing, vervolging
en uitvoering combineert, zoals nu het geval is. En wat vindt...
De voorzitter:
Een interruptie van de heer Van Nispen.
De heer Van Nispen (SP):
Een zeer terecht punt. Over het regelen van rechtsbijstand bij ZSM hebben
we het natuurlijk al heel erg lang. Dat geldt voor D66, voor ons, voor
andere partijen ook. Maar het komt maar niet van de grond. Mijn vraag is
tweeledig. Wat is de analyse van D66 waarom dat niet van de grond komt
en kan collega Groothuizen iets meer toelichten wat hij nu concreet van
de Minister wil, op welke termijn en hoe dat ingebed zou moeten gaan
worden?
De heer Groothuizen (D66):
De eerste vraag kan ik niet zo goed beantwoorden. Daarom stelde ik hem
aan de Minister. Wat ik regelmatig hoor, is dat de pilots op zich wel
positief lopen en dat eigenlijk alle partners – het OM, de advocatuur – er
ook het belang van inzien, maar dat het op een of andere manier niet lukt
om het te regelen. Misschien is dat een financiële kwestie, misschien een
organisatorische. Ik weet het niet. Ik geleid die vraag graag door naar de
Minister. En wat het tijdpad betreft: het kan wat mij betreft niet snel
genoeg gaan. Ik vind dat dit gewoon geregeld moet worden, omdat het
heel logisch is dat je standaard goeie rechtsbescherming krijgt als je daar
als burger zit en geconfronteerd wordt met een straf van het OM.
De heer Van Nispen (SP):
Ja, precies, dat is een mooi antwoord. Daar sluit ik mij ook gewoon bij
aan. Ik zal dat zo in mijn spreektekst ook zeggen. Maar we weten dat dit al
heel lang loopt, dat we het er eigenlijk allemaal over eens zijn dat het al
geregeld had moeten zijn. Er zijn pilots geweest, daar zijn allerlei
ervaringen mee opgedaan; mensen in de praktijk weten nu hoe het moet,
dus als het probleem slechts nog financieel van aard is – waarvan ik
overigens ook zal zeggen dat het op de langere termijn misschien wel
meer gaat opleveren – laten we dan inderdaad de Minister vandaag de
opdracht geven dat we dit gewoon echt gaan regelen.
De heer Groothuizen (D66):
Ik sluit mij aan bij dat pleidooi. Vandaar dat ik daarvoor pleitte voordat de
heer Van Nispen mij daar vragen over stelde. Wat mij betreft moet het
gewoon zo snel mogelijk geregeld worden.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Het komt mij zo generiek over, een soort algehele rechtsbijstandsplicht. Er
bestaat toch al een rechtsbijstandsplicht voor een aantal gevallen? Kan je
dan niet beter wat gerichter en selectiever zijn in plaats van het zo
algemeen te houden?
De heer Groothuizen (D66):
Ik weet niet zo goed wat er dan bedoeld wordt met «generiek» of
«algemeen». Nogmaals, ik vind het heel logisch dat je, als je daar zit en je
vervolgens geconfronteerd wordt met een OM dat overweegt om jou een
strafbeschikking op te leggen, meteen kunt overleggen met een advocaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

3

die jou kan adviseren, zo van «in dit geval is dit wel of geen goede optie
en dit zijn de gevolgen ervan». Wij zien in dit soort zaken ook vaak dat
mensen zich niet goed realiseren dat een strafbeschikking kan leiden tot
een aantekening op het strafblad, waar je later veel last van kunt hebben.
Ik denk eigenlijk dat dit er gewoon standaard bij hoort. Het lijkt me in de
afdoening van veelvoorkomende zaken, waarbij er sprake is van veel
bulk ...
Wilt u dat ik stop met praten vanwege de bel, voorzitter?
De voorzitter:
Dat mag u zelf bepalen.
De heer Groothuizen (D66):
Dan praat ik door de bel heen.
Het lijkt me eerlijk gezegd relatief makkelijk te organiseren dat je een
dienst hebt – politie, Reclassering en OM werken toch al samen – waarin
je de advocatuur op de een of andere manier standaard een plaats geeft,
in welke constructie dan ook. Volgens mij leven bij de advocatuur ook
allerlei ideeën over hoe je dat het beste zou kunnen inrichten.
De voorzitter:
Meneer Van Wijngaarden, laten we even het einde van de bel afwachten
voordat ik u de gelegenheid geef om te interrumperen. Voor degenen die
dat niet weten: deze bel betekent dat de vergadering in de plenaire zaal
gaat beginnen.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Volgens mij heeft de heer Groothuizen uitstekend begrepen wat ik bedoel
met «generiek» of «algemeen», namelijk «standaard in alle gevallen»; dat
gaf hij zelf net al aan. Mijn punt is dat dit grote financiële implicaties heeft.
Het kan ook implicaties hebben voor de doorlooptijden, want het maakt
het weer omslachtiger. Je kunt dus ook nadenken over de vraag of het
nou altijd in alle gevallen moet. Of zijn er gevallen die er zich meer voor
lenen dan andere? Dat is het punt.
De heer Groothuizen (D66):
Ik had het over de ZSM-zaken. Ik kan me voorstellen dat je het voor
overtredingen in zaken die door het CVOM worden afgedaan, buiten ZSM,
niet zo organiseert; dan wordt het ook ingewikkeld. Bij de ZSM-zaken
– dan gaat het om veelvoorkomende misdrijven – zou dit wat mij betreft
een logische stap zijn.
De voorzitter:
Op ditzelfde punt mevrouw Buitenweg.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik vind het een heel goed pleidooi van de heer Groothuizen; meer
betrokkenheid van de advocatuur. Is D66 er een voorstander van dat in
alle gevallen waarin sprake is van mogelijke gevolgen voor een strafblad
een advocaat wordt ingeschakeld?
De heer Groothuizen (D66):
Ik heb het beperkt tot ZSM. Alle gevallen? Ik heb niet helemaal scherp
welke categorieën van zaken die niet via ZSM worden afgedaan,
daarbuiten vallen. «Alle» is dan misschien ingewikkeld, maar in ieder
geval zaken met enig gewicht die echt een impact hebben op mensen en
die mogelijk kunnen leiden tot andere gevolgen dan alleen die boete of
die werkstraf, dus bijvoorbeeld een aantekening. Dan lijkt het mij logisch
dat die advocaat daar gewoon een rol in heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

4

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
We hadden het net over de financiële gevolgen. In mijn eerste begrotingsbehandeling in 2017 is er juist iets van de begroting afgehaald, weet ik
nog, dat dit zou kunnen dekken, dus de advocatuur specifiek bij ZSM. De
Minister gaat dadelijk antwoorden. Ik snap heel goed dat het moeilijk is
om nu alle categorieën in beeld te hebben, maar het gaat mij een beetje
om het principe. Stel dat je een strafblad dreigt te krijgen, wat grote
implicaties kan hebben voor een stage, werk en dergelijke, dan moet je
wel goed geadviseerd zijn. Ik beluister de wens om dat zo veel mogelijk te
bereiken.
De heer Groothuizen (D66):
Dat klopt. In reactie op de heer Van Nispen en de heer Van Wijngaarden
daarvoor: natuurlijk kost dat aan de voorkant wellicht een investering,
maar ik denk dat de heer Van Nispen gelijk heeft dat je die heel snel
terugverdient, omdat mensen die goed geadviseerd worden, niet meer in
verzet gaan nadat ze een beschikking hebben geaccepteerd en uiteindelijk
bij de rechtspraak terechtkomen, wat ook weer een hoop geld kost.
Volgens mij zijn we als overheid niet zo goed in het afwegen van baten op
de langere termijn tegen de kosten op de kortere termijn. Het zou
verstandig zijn daar wat beter naar te kijken.
De voorzitter:
Gaat u verder. U heeft nog een minuut.
De heer Groothuizen (D66):
Voorzitter, dank u wel. Mijn volgende vraag is wat de Minister vindt van de
suggestie van de procureur-generaal om aan degene die de strafbeschikking afgeeft, voortaan naam en handtekening te verbinden. Dat zou
een positief effect kunnen hebben op het eigenaarschap en de controleerbaarheid van deze beschikkingen. De suggestie is meerdere malen
gedaan, maar ik zie daar geen reactie op van de Minister. Ik krijg zo’n
reactie graag.
Voorzitter, tot slot dan. Ik vind het tamelijk onlogisch dat er nog steeds
licht zit tussen de straffen die het OM oplegt in het kader van de strafbeschikking en de straffen van de rechter. Dat verhoudt zich wat mij betreft
slecht tot de keuze die is gemaakt voor de figuur van een straffend OM.
Het is denk ik ook een factor in het hoge aantal verzetszaken. Ik snap heel
goed dat, als het OM € 200 boete oplegt en de rechter doorgaans € 100,
mensen verzet gaan aantekenen op advies van hun advocaten. Dat is
immers snel verdiend. Het OM zet al een stap in de goede richting, maar
het kan wat mij betreft beter. Mijn slotvraag aan de Minister is dan ook:
waarom zijn de strafvorderingsrichtlijnen van het Openbaar Ministerie
nog steeds niet aangepast? Wanneer gaat de Minister ervoor zorgen dat
dat wel gebeurt? Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u zeer. Dan is het woord aan de heer Van Nispen van de Socialistische Partij.
De heer Van Nispen (SP):
Het rommelt in de straffabriek. Veel mensen zijn ten onrechte gestraft
door het Openbaar Ministerie, een straf zonder tussenkomst van een
rechter. Zij zijn de illusie van de waarde van grondrechten in onze
rechtsstaat armer en een strafblad rijker. Het ontbrak aan bewijs, dossiers
waren niet op orde, strafbeschikkingen zijn onbevoegd uitgevaardigd. De
SP was hier bij de invoering in 2004 al op tegen. Nu zien we helaas hoe
onzorgvuldig hiermee is omgegaan. Ik vind het ook een vorm van
klassenjustitie. Terwijl we zien dat ingewikkelde grote strafzaken op de
plank blijven liggen en frauderende bedrijven geregeld hun strafver-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

5

volging kunnen afkopen, worden veel gewone mensen hard, snel en
onzorgvuldig aangepakt. Dat is heel erg slecht voor het vertrouwen van
mensen in de rechtspleging.
Hoe heeft dit nou zo kunnen gebeuren? Waarom is dit ontstaan? Welke rol
spelen de bezuinigingen op de strafrechtketen hierbij? Journalisten van
NRC Handelsblad hebben haarfijn uiteengezet waar het allemaal misgaat
met de OM-strafbeschikking en ook hoe het VVD-ministerie van toenmalig
Minister Opstelten er werkelijk alles aan heeft gedaan om de Kamer op
het verkeerde been te zetten. Hoe kijkt de Minister hier nou op terug?
Het onderzoek dat we eergisteren kregen, concludeerde dat het OM nog
steeds de eigen richtlijnen niet heeft aangepast, waardoor het OM hoger
straft dan de rechter. Hoe kan dit? Mede daarom adviseren veel advocaten
hun cliënten om echt altijd in verzet te gaan, omdat je dan kunt rekenen
op een lagere straf. Het is hier inderdaad de overheid die ervoor zorg dat
de kosten onnodig hoog zijn: advocaatkosten, kosten voor OM en
rechtbank, door flutzaken aan te brengen en dan vrijspraak te eisen op
zitting, of zelfs niet-ontvankelijkheid vanwege de enorme achterstanden.
Dan hebben we een Minister voor Rechtsbescherming die advocaten
ervan de schuld geeft dat ze te veel procederen. Ik vind het schandelijk,
maar ook droevig tegelijk.
Het OM zou wat mij betreft voor kwaliteit moeten gaan, in plaats van voor
kwantiteit. Dat is belangrijk voor de geloofwaardigheid van de strafrechtspleging. Hoe gaan we daar nou voor zorgen? Uit het nieuwe onderzoek
blijkt dat er heel veel moet veranderen: meer geld, beter opgeleide
medewerkers, een cultuuromslag, wat gaat de Minister daarmee doen? Of
de maatregelen tot nu toe het gewenste effect hebben, valt nog niet te
zeggen. Volgens mij is er alle reden voor een nieuw groot onderzoek
– want dat was dit onderzoek niet – naar de inhoud, bijvoorbeeld weer
door de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Maar de vraag is toch wel
of we door moeten gaan op deze manier. Laten we de
OM-strafbeschikking in de huidige vorm afschaffen. Het is eigenlijk een
weeffout dat je zaak pas echt goed inhoudelijk beoordeeld wordt als je in
verzet gaat na een actieve handeling. Moeten we dat niet omdraaien?
Primair vindt er een inhoudelijke beoordeling plaats, zoals bij verzet,
behalve als iemand ervoor kiest schuld te bekennen en te betalen. Die
beoordeling zou wat mij betreft prima passen in bijvoorbeeld een Huis
van het Recht, de nabijheidsrechter, zoals ik die eerder heb voorgesteld:
een rechter in de buurt, niet te duur en onnodig ingewikkeld, maar wel
met een onafhankelijke blik en kennis van zaken. We moeten deze
beoordeling, zeker als mensen een straf krijgen met bijvoorbeeld een
strafblad als gevolg, weer onder het bereik van de rechter zien te brengen.
Graag een reactie hierop. Of zouden we vaker moeten kiezen voor het
toepassen van een transactie, in plaats van de OM-strafbeschikking? Dat is
zonder strafvervolging. Ook daarop graag een reactie. In ieder geval vind
ik dat we moeten zorgen voor veel duidelijker OM-strafbeschikkingen.
Krijg je nou wel of geen strafblad? Wat betekent verzet? Een nieuwe
beoordeling? Is de Minister bereid om toe te zeggen dat de brieven
waarmee mensen een OM-strafbeschikking krijgen in ieder geval veel en
veel duidelijker worden?
De voorzitter:
Ogenblikje. Meneer Van Dam.
De heer Van Dam (CDA):
Ik hoor de heer Van Nispen vragen: zouden we de transactie niet meer
moeten toepassen? Maar dan ben ik wel benieuwd, want uit alle
rapporten blijkt dat – het OM heeft daarmee de afgelopen jaren moeite
gehad, maar ik zie toch een beweging – die schuldvaststelling bij de
strafbeschikking eigenlijk meer inhoudelijke toetsing heeft waar het gaat
om bewijs en om andere zaken dan de transactie ooit in zich heeft gehad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

6

Dat is eigenlijk een soort afkoop, zonder dat de schuldvaststelling voorop
staat. Is dat dan een wenkend perspectief om naar terug te gaan? Ik ben
erg benieuwd hoe meneer Van Nispen daartegenaan kijkt.
De heer Van Nispen (SP):
Dat is een goede vraag. Ik heb het niet voor niks vragenderwijs gesteld. Ik
was ook niet van plan om de motie per se daarop te richten. Mijn voorstel
zit eigenlijk daarvóór en betreft het afschaffen van de OM-strafbeschikking
in de huidige vorm en het invoeren van de toetsing door de rechter. Toch
heb ik gemeend ook die vraag over de transactie wel te moeten stellen.
Dat is inderdaad zonder erkenning van schuld. Het heeft een ander
karakter. Als de heer Van Dam zegt dat er bij de OM-strafbeschikking in
ieder geval nog meer schuldvaststelling is dan bij de transactie, dan klopt
dat dus, want de transactie heeft gewoon een ander karakter. Daar kun je
voor kiezen, maar als we nu weten hoe onzorgvuldig er is omgegaan met
de OM-strafbeschikking – er zou namelijk sprake moeten zijn van
schuldvaststelling, maar dat gebeurt heel vaak niet of niet zorgvuldig
vanwege gebrek aan bewijs of gebrek aan dossiers – dan denk ik eigenlijk
dat we in ieder geval af moeten stappen van de manier waarop we dat nu
doen.
De heer Van Dam (CDA):
Ik stel de vraag omdat naast de ZSM-zaken het gros van de zaken eigenlijk
gaat om kantonovertredingen. Ik heb zelf jarenlang met niet-betaalde
transacties met verstekvonnissen op zitting gestaan, waarbij ik me ook
weleens afvroeg wat nou de inhoudelijke toetsing door de rechter daarin
was. Ik denk dus dat met name in dat spectrum de OM-strafbeschikking en
het feit dat het OM echt die schuldvaststelling moet doen, echt winst zijn.
De uitvoering blijft achter, maar door dat element denk ik: laten we het
kind niet met het badwater weggooien. Dat is de reden waarom ik u
daarop interrumpeer.
De heer Van Nispen (SP):
Ik ben er nooit voor om kinderen met het badwater weg te gooien. Daar
wil ik dus serieus over nadenken, maar als het OM die toetsing goed en
zorgvuldig doet en als iemand terecht een strafbeschikking krijgt op basis
van een goed dossier en op basis van bewijs, waarom zou iemand dan in
verzet gaan? Laat de betrokkene dan dus met een duidelijke brief duidelijk
merken wat er is gebeurd en wat er is gedaan. Advocaten hoeven hun
cliënten ook helemaal niet te adviseren in verzet te gaan als het OM
inderdaad een redelijk dossier heeft, als daar een redelijke strafbeschikking uit rolt en als mensen ervan overtuigd zijn dat in verzet gaan
helemaal niet per se zinnig is. Dus ja, dan zou dat inderdaad beter kunnen,
maar ik ben er wel voor om het principe om te draaien. Nu kijkt er
namelijk helemaal geen rechter naar, tenzij je in verzet gaat. Ik ben ervoor
om dat om te draaien, zodat er dus een inhoudelijke beoordeling
plaatsvindt, behalve als iemand ervoor kiest om schuld te bekennen en te
betalen.
De voorzitter:
Meneer Van Wijngaarden, op ditzelfde punt.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Eigenlijk op het punt daarvóór, als dat mag, voorzitter.
De voorzitter:
Ja, natuurlijk. Dat is ook goed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

7

De heer Van Wijngaarden (VVD):
Het gaat namelijk toch weer een beetje terug naar vroeger: de strafbeschikking afschaffen en alles weer naar de rechter. Als ik de heer Van
Nispen zo beluister, is de daaraan ten grondslag liggende analyse dat we
hier nu zo’n beetje in een bananenrepubliek leven waarin de rechtsstatelijkheid ver te zoeken is. Ik wil er toch wel even op wijzen dat die rechtsstatelijkheid in Nederland nooit is betwijfeld door nationale of internationale
gerechtelijke instanties, ook niet door de procureur-generaal bij de Hoge
Raad of door wetenschappers die de Wet OM-afdoening hebben
geëvalueerd. Ik vind dus niet dat uw conclusies worden gedragen door de
onderzoeken die we hebben gezien naar de praktijk van de afgelopen tien
jaar. Ik wijs er ook op dat de vraag hoe we de rechter kunnen ontlasten, al
honderd jaar oud is. Er wordt ook al honderd jaar geroepen dat de
rechtsstaat dan wordt afgeschaft en dat dan de bijl aan de wortel van de
rechtsstaat wordt gezet.
De voorzitter:
En uw vraag aan de heer Van Nispen luidt daarom ...
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Wat is uw onderbouwing? Want ik vind het schromelijk overdreven.
De heer Van Nispen (SP):
Wat die onderbouwing betreft: ik kan in vier minuten spreektijd niet gaan
uitleggen wat er in al die rapporten staat die we in 2015 hebben gekregen
en die we in 2017 hebben gekregen. We hebben de nulmeting van het
Openbaar Ministerie gekregen. Er is een 1-meting geweest, waarvan de
Minister vervolgens zegt dat je daar eigenlijk geen inhoudelijke conclusies
aan kunt verbinden, omdat dat een intern kwaliteitsinstrument en een
discussiestuk was. Nou, die discussie over die kwaliteit heeft uiteindelijk
helemaal nooit plaatsgevonden. Er liggen dus eigenlijk stapels met
rapporten; de heer Groothuizen heeft ze hier allemaal liggen. Als je die
bekijkt, dan is er toch wel voldoende onderbouwing. Lees ook het
onderzoek dat de NRC daarnaar heeft gedaan. Dat is toch echt voldoende
onderbouwing om te kunnen staven dat de manier waarop op dit moment
wordt omgegaan met de OM-strafbeschikking, niet zorgvuldig is en echt
dringend verbetering behoeft. Ik ben erg benieuwd naar uw voorstel op
dat punt, want ik kan me niet voorstellen dat u zegt: ik negeer die
rapporten en ik wacht totdat Nederland wel een keer wordt veroordeeld
door een internationaal hof. Het lijkt mij niet wenselijk om daarop te gaan
zitten wachten als we nu in de praktijk kunnen zien wat er allemaal fout
gaat. Als je kijkt naar al die percentages van zaken die uiteindelijk worden
voorgelegd aan een rechter, die niet-ontvankelijk worden verklaard en
waarin mensen lagere straffen krijgen of in het geheel geen straffen maar
vrijspraak, dan val je toch van je stoel? Dan denk je toch dat we niet goed
bezig zijn? Daarom is mijn pleidooi dat we op de huidige voet niet verder
kunnen gaan. Ik snap dat ik een vergaand voorstel doe door voor te
stellen om dit in de huidige vorm af te schaffen en het principe inderdaad
om te draaien, maar als we er vandaag met elkaar in slagen om verbeteringen te eisen in hoe het nu gaat, dan komen we al wel een stapje verder.
Ik hoop echt dat u dat in ieder geval ook gaat doen. Als je doet alsof er
niks aan de hand is, dan heb je echt de stukken niet gelezen.
De voorzitter:
Dank u wel. Meneer Van Wijngaarden.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
«Een stapje verder komen en verbeteringen doorvoeren waar dat kan»
klinkt al een stuk redelijker dan «helemaal terug naar vroeger en de hele
strafbeschikking afschaffen». Ik ben blij met die nuancering. Ik wil de heer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

8

Van Nispen wel vragen hoe hij dan aankijkt tegen het feit dat de verzetspercentages als zodanig niet heel veel afwijken van de beroepspercentages bij de rechterlijke afdoening.
De heer Van Nispen (SP):
U heeft mij niet horen zeggen dat ik terug wil naar vroeger. Die tekst heb
ik niet uitgesproken. Ik heb wel uitgelegd wat ik op dit moment mis zie
gaan bij de OM-strafbeschikking en dat ik vind dat we in ieder geval niet
door kunnen gaan met de OM-strafbeschikking in de huidige vorm.
Daarom kom ik met minstens vier voorstellen.
Tot slot over de verzetspercentages. Ik denk dat het probleem is dat voor
heel veel mensen de termijn heel kort is en de brieven niet duidelijk zijn,
en dat zij zich niet goed realiseren wat de gevolgen kunnen zijn van het
betalen van een OM-strafbeschikking. Dat is best ingewikkeld. Niet
iedereen is een doorgewinterd jurist. Dat mensen een strafblad krijgen
staat niet eens in de OM-beschikking. Dat staat er gewoon niet in. Mensen
kunnen dus vaak de gevolgen niet overzien. Ik denk ook niet dat iedereen
in verzet gaat. Dat percentage zegt mij dan ook niet zo heel erg veel.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Groothuizen wil nog op hetzelfde punt of op het
vorige punt interrumperen.
De heer Groothuizen (D66):
Ja, voorzitter, een vergelijkbaar punt. Ik meen dat ik de heer Van Nispen
hoorde zeggen dat de strafbeschikking misschien nog wel zou kunnen als
de mensen schuld bekennen, maar dat die zonder zo’n duidelijke
bekentenis niet gehanteerd zou moeten worden. De procureur-generaal
heeft daar in zijn laatste rapport ook iets over gezegd. Hij zegt eigenlijk
ook dat het een beetje onwenselijk is: zou het niet zo moeten zijn dat
overzichtelijke zaken toch gewoon afgedaan moeten worden en zit de
sleutel niet meer in de kwaliteit? Ik snap de zoektocht van de heer Van
Nispen. Ik vraag mij gewoon af hoe hij daartegenaan kijkt.
De heer Van Nispen (SP):
Ja.
De voorzitter:
Meneer Van Nispen, enigszins beknopt graag.
De heer Van Nispen (SP):
Nog beknopter? Dit is een terechte vraag. Met die zoektocht zijn we
inderdaad bezig. Het sluit ook aan op het vorige punt, over de verzetspercentages. Ik denk dat heel veel mensen niet goed snappen of niet goed
kunnen doorgronden wat zo’n OM-strafbeschikking inhoudt. Daarom stel
ik het volgende voor. Als iemand zegt «dit is terecht, het is een goed
dossier, ik beken schuld en ik betaal», dan is zo’n OM-strafbeschikking
denk ik op zijn plaats. Als dat niet zo is en mensen de gevolgen niet goed
kunnen overzien, dan lijkt het mij goed dat zo’n zaak kan worden
voorgelegd aan, bij voorkeur, een rechter in de buurt, ingebed in de lokale
omgeving, die daar een professioneel inhoudelijk oordeel over kan vellen.
De voorzitter:
De heer Groothuizen? Nee. Meneer Van Nispen, u heeft nog 40 seconden.
Maar u bent denk ik al een hoop kwijtgeraakt in de interrupties.
De heer Van Nispen (SP):
Dat klopt, voorzitter. Ik was gebleven bij het punt van de veel duidelijkere
brieven. Daarop krijg ik graag een reactie. Daarnaast vindt natuurlijk ook
de SP, net als D66 en GroenLinks, dat we de rechtsbijstand veel beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

9

moeten gaan regelen. Er moet standaard een advocaat aan tafel zitten,
bijvoorbeeld bij de ZSM-afdoening. Het punt dat het mogelijk op de
langere termijn geld gaat opleveren hebben we al besproken. Maar
belangrijker nog dan het geld: het is rechtvaardiger. Want nu gaat het niet
zorgvuldig.
Ten slotte denk ik dat we de mensen de kans moeten geven om oude
gevallen tegen het licht te houden. Moeten we geen herziening mogelijk
maken voor mensen die mogelijk ten onrechte zijn veroordeeld en een
strafblad hebben, zelfs als dat een wetswijziging zou vergen? Als mensen
in de knel komen door handelen van de overheid, dan moet dat naar mijn
mening herstelbaar zijn. Ook dat is in het belang van het vertrouwen.
Graag een reactie.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Buitenweg van GroenLinks.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Mag ik aan de bode vragen om de twee
geanonimiseerde beschikkingen die ik vasthoud rond te delen? Ze zijn van
dit jaar.
De voorzitter:
Dat mag.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Als je deze beschikkingen leest, dan zie je dat de teksten nog steeds niet
duidelijk maken dat betaling van een beschikking kan leiden tot een
strafblad en dat dit gevolgen kan hebben voor het verkrijgen van een
verklaring omtrent het gedrag. Mijn collega zei het ook. Ja, er zijn kleine
lettertjes. Daarin staat onder andere: heeft u volledig aan de strafbeschikking voldaan, dan is de strafvervolging hiermee beëindigd. Voor een
jurist mag dit duidelijk zijn, maar wat denkt een normaal mens die ik dit de
afgelopen dagen ook heb laten lezen? Een normaal mens denkt: nou,
strafvervolging beëindigd; gelukkig, daar ben ik vanaf. In iets wolliger
bewoordingen staat er ook dat je schuld bekent als je betaalt. Maar ook
dat zegt niks over de enorme impact die deze OM-beschikkingen kunnen
hebben op het leven van mensen. Als je bij een stoplicht door rood rijdt
en wordt aangehouden, betaal je ook een boete. Daarmee beken je ook
schuld. Daarmee ben je vervolgens ook van strafvervolging af. Maar er is
een groot verschil tussen het betalen van een verkeersboete en het
betalen van een boete voor het geven van een klap aan de buurman of
voor het in bezit hebben van tien pillen ecstasy. Want bij die laatste twee
heb je ineens een strafblad zonder tussenkomst van de rechter en soms
zelfs zonder dat je je dat realiseert. Zo’n strafblad kan er bijvoorbeeld voor
een leidster van een kinderdagverblijf ineens toe leiden dat ze wordt
ontslagen.
In de tweede beschikking wordt wel iets gezegd over een strafbeschikking:
«Het is mogelijk dat van deze strafbeschikking een aantekening wordt
gemaakt in de justitiële documentatie. Meer informatie hierover vindt u op
www.cjib.nl/strafblad.» Daar ben ik ook eens gaan kijken. Ik stel me zo
voor dat de Minister wil dat je daarheen surft voordat je een boete gaat
betalen. Wat lees je dan onder het kopje «Wanneer krijg ik een
strafblad?»? «Dat is een vraag die niet makkelijk te beantwoorden is. Wilt
u weten hoe het in uw geval is, dan kunt u het beste inzage vragen in uw
justitiële documentatie.» Maar die had ik toch nog helemaal niet? Want ik
had nog geen strafblad. Hoe kan ik nou, zo net voor het betalen van een
boete, achterhalen wat de gevolgen zijn? Heel graag krijg ik een antwoord
van deze Minister over dit gevalletje kastje-muur. Mensen moeten weten
of de beschikking tot een strafblad leidt, want de implicaties voor stages
of werk zijn simpelweg te groot. Daarom wil mijn fractie, net als mijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

10

collega van de SP, dat zodra een aantekening dreigt, iemand altijd een
advocaat raadpleegt. Hoe staat de Minister hierin?
Voorzitter. In de afgelopen jaren zijn duizenden mensen ten onrechte
bestraft. Ik weet niet of ze of schuldig waren, maar hun schuld staat niet
wettelijk en overtuigend vast. Daarmee zijn ze onterecht gestraft volgens
de regels van onze rechtsstaat. De Minister lijkt het gewoon niet zo heel
erg te vinden, want hij verliest zich alleen maar in institutionele
antwoorden. Nergens in de brieven die we hebben gelezen, maar dan ook
echt nergens, staat iets over de mensen die het is overkomen. Wat wil de
Minister tegen hen zeggen? Misschien hebben mensen inderdaad wel hun
baan verloren, bijvoorbeeld als ze werken in de kinderopvang – dat
voorbeeld noemde ik net – omdat daar een permanente screening geldt.
Wat biedt de Minister aan deze mensen, ook nu nog met terugwerkende
kracht? Ze zijn er later achter gekomen dat ze een strafblad hadden. Ze
waren hier niet op voorbereid. Wat biedt de Minister hun?
Voorzitter. Het OM was tegen de wet die het OM een aanklager én rechter
ineen maakte. Daar was het OM op tegen, net als inderdaad SP en
GroenLinks. Dat bleek ook terecht, want je kan ook niet in alle redelijkheid
verwachten dat iemand ’s ochtends rechter is en ’s middags aanklager en
dat dit geen effect heeft op hoe je die functies uitoefent. Dat leidt er
gewoon toe dat de straffen van het OM hoger uitpakken dan die van de
rechter. Daarom vraag ik me af of het niet een idee is dat er bijvoorbeeld
aparte afdelingen komen binnen het OM waar mensen alleen afdoeningen
doen. Ik weet niet of dat een goed idee is, maar ik ben heel erg aan het
zoeken. Ik heb inderdaad ook graag zo’n rechterlijke toets, maar ik denk
een beetje mee hoe we dit in ieder geval nog beter kunnen maken. Zijn
mensen er wel voldoende voor opgeleid? Inderdaad, op dit moment is
niet altijd duidelijk welke medewerker het besluit heeft genomen dat tot
een strafblad leidt. Dat is toch wel gebruikelijk. Bij het College voor de
Rechten van de Mens, waar ikzelf werkte, moet je een handtekening
zetten. Waarom is dat nog niet het geval bij het OM?
Voorzitter. Kortom, ik heb veel vragen. Ik ben ervan geschrokken dat het
nog steeds niet duidelijk is wanneer mensen een strafblad krijgen. Ik vind
dat wel echt een fundamenteel vereiste. Ik hoop dat dit echt heel snel ten
einde komt.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Van Dam van het CDA.
De heer Van Dam (CDA):
Voorzitter, dank u wel. Onlangs ontving ik een mail van een gespecialiseerde strafrechtadvocaat, die mij meldde dat hij de afgelopen vijf jaar 25
keer namens een cliënt verzet had ingesteld tegen een strafbeschikking.
Vijf keer werd de zaak alsnog geseponeerd, acht keer werd de cliënt
vanwege gebrek aan bewijs vrijgesproken, in twaalf zaken viel de
uiteindelijke straf substantieel lager uit dan de oorspronkelijke strafbeschikking en in één geval bleef de strafbeschikking overeind. De advocaat
sluit zijn mail af met: «U begrijpt wel dat ik iedere cliënt adviseer in verzet
te gaan.» De mail dateert van 16 februari 2019, zo’n vijf jaar na het
verschijnen van het eerste rapport.
Voorzitter. Wat is er hard gewerkt binnen het OM. Dat kunnen we lezen in
alle rapporten die zijn verschenen over hoe van de transactiepraktijk te
groeien naar een volledige schuldvaststelling om alle formele problemen
op te lossen. Complimenten daarvoor. Maar is het voldoende? Mag ik er
eens naar kijken vanuit het burgerperspectief? Want daar zit ik hier toch
voor. Laat ik dan beginnen bij het advies van de advocaat die zegt: ga
vooral in verzet. Waar je zou hopen dat het werk van het OM boven iedere
twijfel verheven is, ontstaat kennelijk het beeld dat het OM geen kwaliteit
levert en dat het werk van het OM ter discussie staat door de vele
herbeoordelingen na verzet, dat het OM niet zeker is van zijn zaak en dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

11

het soms de kans neemt dat het wel goed komt. Als we krantenartikelen
lezen, wordt dat beeld bevestigd. Het is voor mij een grote zorg dat deze
praktijk rond de strafbeschikking ook gaat kleven aan het beeld van het
Openbaar Ministerie. Graag een reactie van de Minister hierop.
Voorzitter. Terug naar de mail van de advocaat. Hij schrijft: het grootste
probleem zit ’m in de mensen die op het politiebureau geen advocaat in
de arm nemen. Ik ben zo vrij op dit punt mijn spreektekst te beperken en
te verwijzen naar datgene wat anderen ook gezegd hebben: ik hoor van
harte van de Minister hoe wij binnen ZSM, passend bij Salduzbijstand,
passend bij verhoorbijstand, ook tot een afdoeningsbijstand kunnen
komen. En dan niet in iedere zaak, want als een zaak later nog aan de
rechter wordt voorgelegd, kan dat prima daar. Het gaat om zaken waar
mensen aan blijven hangen, als ik dat zo mag zeggen.
Een ander punt is de nabijheid van de rechter. Uit de mail van de advocaat
– ik las die net voor – blijkt dat twaalf zaken door de rechter van een lager
prijskaartje zijn voorzien dan door het OM. Uit alle rapportages wordt
duidelijk dat tijdsverloop hier de grootste boosdoener is. Korting door
tijdsverloop. Dat alleen al vormt aanleiding om in verzet te gaan. Het idee
om de rechter dichter bij ZSM te positioneren, is al jaren oud en zou ook
heel goed passen in het streven van de rechtspraak om maatschappelijk
relevante rechtspraak te leveren. Het kost niets meer, want die rechters
moeten die verzetten toch een keer op zitting behandelen. Sterker nog: ik
denk dat als het zo dichtbij is, de animo van een aantal mensen om in
verzet te gaan, zal dalen. We hebben al snelrecht en supersnelrecht. Graag
zou ik zien dat er ook voor dit soort strafbeschikkingen een vorm van
snelrecht komt. Graag een reactie van de Minister hierop.
Voorzitter. Terug naar mijn burgerperspectief. Op de agenda staat vandaag
ook het rapport van het parket-generaal over de sepots. Ik dank de
Minister dat hij de Kamer zo goed bediend heeft met dit glasheldere
rapport. Ik dank hem in mindere mate voor het beeld dat daarmee
ontstaat. De groei in sepotbeslissingen tussen 2007 en 2016 is fors te
noemen. Er is sprake van zo’n 50% stijging. Dat komt voor een belangrijk
deel door allerlei registratiezaken, dingen wel en niet registreren, de
komst van ZSM. Ik juich het toe dat vanaf 2019 alle sepots ingeschreven
worden in de OM-systemen. Ik neem voor lief dat daarmee het sepotcijfer
omhoog zal gaan. Zelf verwacht ik dat het op ergens rond de 40% zal
uitkomen. Maar geen dubbele of onduidelijke boekhoudingen meer! Dat
zal bijdragen aan het vertrouwen dat we kunnen hebben in de organisaties die zich hiermee bezighouden.
Maar daarmee is nog helemaal niets feitelijk gedaan. Laat ik dan
inzoomen op één belangrijk sepot: dat van oud feit. Het is toch te erg voor
woorden dat zo veel strafzaken om die reden geseponeerd worden! Dat
heeft in hoge mate te maken met de beschikbaarheid van personeel
binnen het OM, maar ook van rechters. Deze Minister gaat over het OM.
Daarom mijn vraag aan deze Minister: wat gaat hij daaraan doen? Hoe
waardeert hij die situatie?
Voorzitter. Ik rond af. Terug naar de mail van mijn advocaat. Hij eindigt
met het pleidooi dat de bijstand van een advocaat cruciaal is in het kader
van equality of arms. Mijn vraag aan de Minister luidt: hebben wij het
Openbaar Ministerie niet te veel in zijn eentje voor deze klus gezet?
Zouden wij er niet veel meer voor moeten zorgen dat het OM ook een
beroep kan doen op de advocatuur en op de rechter om de taak die het
gekregen heeft, op een volwassen, fatsoenlijke manier te doen? Graag een
reactie van de Minister. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u zeer. Dan is ten slotte het woord aan de heer Van Wijngaarden van
de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

12

De heer Van Wijngaarden (VVD):
Voorzitter. We moeten het instrument van de strafbeschikking niet
idealiseren maar ook niet demoniseren. Het is geen toverstaf. Niet alle
rechtspraak hoeft van de VVD steeds sneller en steeds goedkoper. Het
recht heeft nu eenmaal een prijs. Daarom vraag ik de Minister, in
navolging van de evaluatie die de procureur-generaal bij de Hoge Raad
heeft gedaan, hoe hij van plan is om een evaluatie op een dergelijk niveau
in de toekomst te blijven herhalen.
Verder wil ik een paar voorstellen doen. Het eerste voorstel is: tref
criminelen vaker en harder in hun vermogen. Het is nu al mogelijk om bij
strafbeschikking gevaarlijke voorwerpen zoals drugs en wapens te
onttrekken aan het verkeer. Echter, een onttrekking aan het verkeer treft de
crimineel niet in zijn vermogen. Een verbeurdverklaring doet dat
daarentegen wel. In navolging van de onttrekking aan het verkeer wil ik de
Minister bij dezen mede namens de SGP oproepen en aanmoedigen om
de officier van justitie bij wet in staat te stellen, ook de verbeurdverklaring
via een strafbeschikking op te leggen voor een limitatieve lijst van
lucratieve delicten zoals drugscriminaliteit, fraude en handel en gestolen
goederen.
Ook ten aanzien van voorwaardelijke sancties wil ik de Minister mede
namens de SGP vragen om een zelfstandige bevoegdheid aan het OM te
attribueren. Door het creëren van de bevoegdheid om voorwaardelijke
sancties op te leggen, kan het OM passender straffen opleggen. Het OM
mag nu wel onvoorwaardelijke sancties opleggen. Waarom mag het OM
dan niet het mindere doen? Denk aan een voorwaardelijke rijontzegging in
plaats van de onvoorwaardelijke. Het OM moet nu dus om een lichtere
sanctie op te leggen, een zwaardere procedure bij de rechter volgen. Die
gang naar de rechter moet nu dus bijvoorbeeld in verkeerszaken gevolgd
worden. Denk aan first offenders terwijl zwaardere verkeerszaken tegen
recidivisten wel voortvarend met een strafbeschikking kunnen worden
afgedaan.
In de besloten rechterlijke raadkamerprocedure die de Minister overweegt
voor hoge transacties, verdienen naast het OM en de verdachte ook de
belangen van slachtoffers een prominentere plek. Hoe kijkt de Minister
aan tegen een hoorplicht voor de rechter om bij deze procedure zo
mogelijk een partij te horen die het belang dient van de slachtoffers van
bijvoorbeeld fraude?
Schikkingen met frauderende bedrijven waarin de betrokken werknemers
vrijgesteld worden van rechtsvervolging, blijven bij ministeriële
aanwijzing verboden en mogen, wat de VVD betreft, van rechtswege
nietig worden. Graag een reactie op dit punt.
De Minister komt met een marginale rechterlijke toets van hoge en
bijzondere transacties. Hoe borgt de Minister dat dit geen onnodig lange
doorlooptijden oplevert? Het mag verder niet geheim blijven in het kader
van welk strafbaar feit een hoge of bijzondere transactie is gesloten. In de
VS is dit al praktijk. Kan dit ook in Nederland het geval worden?
Tot slot, voorzitter. De VVD begrijpt de lokroep die uitgaat van het
Amerikaanse plea bargaining. De VVD zal onder andere letten op de
rechtspositie van slachtoffers en nabestaanden, de beleidsvrijheid en
grenzen die zouden gelden voor het OM en de mate van verantwoording
en controle. Kan de Minister deze aspecten meenemen in zijn nog te
ontvangen reactie?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dat was uw bijdrage?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

13

De voorzitter:
Er zijn volgens mij interrupties. Ik heb gemist wie het eerst was. Volgens
mij mevrouw Buitenweg.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik mis ook in het betoog van de VVD toch heel wat. Ik denk dat het niet is
gelukt in die vier minuten en dat dit een goed moment is om daar wat
ruimte voor te geven. De belangrijkste vraag is wat de VVD ervan vindt
dat er mensen zijn die nu een strafblad hebben zonder dat ze dat wisten.
Zij hadden namelijk iets misdaan of in ieder geval zei het OM dat ze iets
hadden misdaan. Dat gaat bijvoorbeeld om een ruzie met de buurman,
waarbij klappen zijn gevallen. Dan moet je op een gegeven moment naar
het politiebureau, waar wordt gevraagd of je gaat schikken voor € 250.
Dan denk je, niet wetend dat dat tot een strafblad leidt: dan ben ik er in
ieder geval vanaf. Wat vindt de VVD daarvan?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik denk dat dat een terecht punt is. Wij delen de zorg daarover. Ik denk dat
hier al goede gedachtes zijn gewisseld over het verbeteren van de
communicatie. Dat geldt overigens ook voor de communicatie over wat
nou eigenlijk de gevolgen zijn van het hebben van zo’n strafblad, want
daar zitten ook weer heel veel gradaties in: waar kan je dan nog wel
werken en waar niet? Ik denk dat daar wel echt een opgave ligt, juist als je
het hebt over de rechtsstatelijkheid. Een onderdeel van de rechtsstatelijkheid is dat mensen ook weten waar ze aan toe zijn en wat de gevolgen
zijn van hun handelen, zodat ze die kunnen overzien. Dat is volgens mij bij
uitstek een grondbeginsel van ons strafrecht.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dan zie ik in ieder geval één stapje, namelijk dat de VVD er waarschijnlijk
ook voorstander van is dat bij zo’n beschikking heel helder moet zijn of je
een strafblad krijgt of niet en dat de communicatie in die zin dus moet
worden aangepast. Maar wat betekent dat bijvoorbeeld voor het hebben
van een advocaat? We lezen in al die rapporten dat het OM harder straft,
hogere straffen oplegt en soms straffen oplegt wanneer een rechter dat
misschien niet zou hebben gedaan. Is de VVD er ook voor dat, wanneer
een strafblad dreigt, iemand altijd een advocaat mag raadplegen of dat er
geadviseerd wordt om een advocaat te raadplegen?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Er wordt gezegd «we lezen in al die rapporten dit en dat», maar ik lees
daar ook in dat de mensen van het OM een gigantische verbeterslag
hebben gemaakt. Dat was ook dringend nodig, maar ik sluit me geheel
aan bij de woorden van collega Van Dam: een groot compliment aan het
OM voor de verbeterslagen die daar zijn gemaakt. Het is helder dat we er
nog niet zijn, maar ik heb ook aangegeven dat we hier niet moeten gaan
overdrijven alsof het daar één grote ketterij is en alsof er maar een beetje
willekeurig straf wordt uitgesproken. Dat is niet het geval. Ik vind dus ook
dat we niet moeten doorschieten in de voorstellen die we vervolgens op
basis van de verkeerde veronderstellingen doen. Als het gaat om meer
rechtsbijstand, denk ik dus dat we daar heel gericht en gedoseerd naar
moeten kijken en daarbij ook de kosten die dat met zich meebrengt,
moeten afwegen.
De heer Van Dam (CDA):
Ik wil ook even reageren op mijn collega van de VVD, want volgens mij
sprak hij als enige over de hoge transacties en voorstellen om daar ook
een soort rechterlijke toets op los te laten. Wat vindt mijn collega van de
VVD van het feit dat die procedure er eigenlijk al is, namelijk gewoon een
artikel 12-strafvorderingsprocedure bij het hof? Ook bij geringere feiten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

14

kan, als een transactie wordt opgelegd, een slachtoffer daarnaartoe. Vindt
hij dat daar een aparte procedure voor moet komen of kan hij met mij
meevoelen dat we daarvoor misschien al de juiste procedure in huis
hebben?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik voel eerlijk gezegd mee met dat laatste. Zoals ik heb aangegeven, vind
ik het alleen een belangrijk punt dat nu soms geheim blijft in het kader
van welk feit een bijzondere transactie is gesloten. Tenminste, zo heb ik
dat begrepen. Ik hoop dat het CDA het met mij eens is dat we daarvan af
moeten en dat we wat dat betreft meer het Amerikaanse voorstel moeten
gaan volgen. Bedrijven kopen op die manier ook enorme reputatieschade
af. Ik denk wel dat het in het belang van de samenleving is om ook te
weten wat er ergens precies is misgegaan.
De heer Van Dam (CDA):
Dat ben ik geheel en al met de heer Van Wijngaarden eens. Ik zie
overigens wel dat er juist bij de laatste hoge transacties enorm veel werk
van wordt gemaakt om met persberichten uit te leggen wat er allemaal
aan de hand is en hoe het allemaal zit. Ik denk dat mijn zorg dus wat
minder op dat punt ligt. Ik dank hem voor zijn reactie.
De heer Groothuizen (D66):
De heer Van Wijngaarden zegt: we moeten niet demoniseren. We moeten
wel de problemen onder ogen zien. In antwoord op vragen van mevrouw
Buitenweg komt hij dan toch wel ook iets meer in de kritische stand, maar
ik vind het nog steeds wel wat mager. Dus ik wil de heer Van Wijngaarden
dit vragen. Ik heb op een gegeven moment vragen gesteld en antwoorden
gekregen dat 16% van de strafbeschikkingen na verzet alsnog wordt
geseponeerd en dat in zaken die dan vervolgens wel voor de rechter
komen 24% leidt tot een vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging en
6% tot een schuldigverklaring zonder straf. Vindt de heer Van Wijngaarden
dan dat we lekker bezig zijn met die strafbeschikking, of is er toch wel iets
meer zorg dan hij in zijn eerste termijn net uitte?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik denk dat wij vandaag deze Minister absoluut moeten uitdagen op dit
punt en de vraag hoe die verzetspercentages omlaag zullen gaan. Dus ik
denk dat we die ambitie delen. Maar tegelijkertijd – we hadden het al over
het kind met het badwater weggooien – denk ik dat we ook wel moeten
koesteren wat we hebben opgebouwd. We hebben namelijk de rechter
ontlast. We hebben ervoor gezorgd dat de rechter niet verwordt tot een
stempelmachine die ook niet in staat is om al die enorme zaken te doen. Ik
denk dat je meerdere rechtbanken erbij zou moeten zetten als je ál het
werk zou willen gaan verzetten wat het OM afgelopen jaren heeft gedaan.
Dus we hebben hier gewoon met elkaar ook iets heel moois neergezet.
Het is goed om kritisch te zijn, maar we moeten ook niet alleen maar gaan
zitten somberen en alleen maar aangeven wat niet goed is. Dus waar die
verzetspercentages omlaag kunnen, moeten we dat zeker doen. Ik geef
alleen wel aan dat dit natuurlijk wel intrinsiek zaken zijn waar je geschillen
over kan hebben. Dus er zullen altijd verzetspercentages zijn, ook als je
het bij de rechter zou doen.
De heer Groothuizen (D66):
Terecht zegt de heer Van Wijngaarden dat het OM heel veel werk heeft
verzet en dat we daarmee de rechter in ieder geval een beetje hebben
ontlast. Maar erkent de heer Van Wijngaarden daarmee ook dat we dus
een enorme klus bij het OM op het bordje hebben geschoven in precies
dezelfde tijd dat het OM ook werd geraakt door een bezuiniging van 25%?
Hoe kijkt hij daar dan tegenaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

15

De heer Van Wijngaarden (VVD):
Terechte vraag. Er ligt veel op het bord van het OM. Ik ben ook benieuwd
hoe de Minister daartegenaan kijkt, want ik vind dat we altijd goed
moeten kijken naar de haalbaarheid van zaken. Ik wijs er ook op als het
gaat over bezuinigingen dat we uit een van de grootste naoorlogse
economische crises komen die Nederland heeft gekend, dat er een
gigantische opgave lag en dat vrijwel iedereen daar een bijdrage aan
heeft moeten leveren. Dus ik begrijp dat het nu ook logisch is dat deze
vraag gesteld wordt. Dat vind ik ook zeer terecht. Maar ik vind het wel
belangrijk om die context te blijven schetsen dat we, doordat we in
Nederland maatregelen hebben genomen, niet het scenario achterna zijn
gegaan wat sommige Zuid-Europese landen hebben gekend.
De heer Van Nispen (SP):
Ik vroeg me een beetje af of wij wel bij hetzelfde debat zaten toen ik de
bijdrage van de heer Van Wijngaarden hoorde. Want ik hoorde eigenlijk
geen woord over de gevolgen voor mensen. Die medewerker van een
kinderdagverblijf die ten onrechte beschuldigd was, die zei: «Het voelde
alsof ons leven in een week uit elkaar viel. Foutje, bedankt.» Geen woord
over dossiers met gebrek aan bewijs; onvolledig, onbevoegd uitgevaardigd. Geen woord over het feit dat de Kamer door de VVD-Minister
jarenlang eigenlijk verkeerd is geïnformeerd. Sussende woorden. Veel
aandacht voor «hoe verpakken we de boodschap zo dat de Kamer niet
gaat piepen» en heel weinig aandacht voor de gevolgen voor mensen die
ten onrechte zijn gestraft.
De voorzitter:
Wilt u een vraag gaan stellen?
De heer Van Nispen (SP):
Begrijp ik het nou zo dat de heer Van Wijngaarden zegt: ik wil eigenlijk
gewoon dat de rol van het OM nóg groter wordt, dat we daar meer
bevoegdheden naartoe gaan schuiven en dat de rol van de rechter het
liefst klein blijft. Is dat eigenlijk de inbreng van de VVD? Want zó begreep
ik het uit de voorstellen waar de heer Van Wijngaarden zijn betoog mee
startte.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Voorzitter. Ik heb duidelijk aangegeven dat het recht een prijs heeft. Ik heb
stilgestaan bij het belang van slachtoffers. Ik vind het een beetje kinderachtig om dan hier te gaan zitten opnoemen wat ik allemaal niet heb
gezegd. Ik hoor de heer Van Nispen ook altijd aangeven dat er keihard
moet worden opgetreden tegen overtreders en criminelen. Daar hebben
we het OM gewoon vervolgens ook keihard bij nodig. Wat ik heb
voorgesteld, zijn inderdaad twee zaken die de bevoegdheden van het OM
uitbreiden, omdat ik vind dat vertrouwen in het OM op zijn plaats is. Ik
vind dat kritiek aan de ene kant heel goed gepaard kan gaan met het
geven van meer vertrouwen. Het is niet binair, het is niet of, of.
De voorzitter:
Overigens, voordat u verdergaat, ik zou u willen vragen om in het vervolg
niet meer woorden als «kinderachtig» over een collega te gebruiken. We
zijn niet van suiker, maar dat voegt weinig toe.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Voorzitter, een punt van orde. Ik had het niet over de collega, maar over de
bijdrage van de collega.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

16

De voorzitter:
Nou, ik ben geen jurist, maar het klonk toch heel erg alsof u het over een
collega had.
De heer Van Nispen (SP):
Ik zet me daarover heen. Daar kan ik tegen. En het klopt niet.
De voorzitter:
U kunt wel wat hebben, u deelt zelf ook uit. Ik wil u vragen wel een korte
vraag te stellen.
De heer Van Nispen (SP):
Over dat punt van de bezuinigingen. We kunnen nu een heel verhaal gaan
houden over de financieel-economische crisis en dat het zo hard nodig
was. We verschillen van mening of het wel zinnig was om inderdaad een
kwart van het budget van het OM weg te bezuinigen. Maar als we nu zien
welke problemen het OM heeft, doordat er geen geld bijkomt voor het OM
voor de komende jaren en we zien dat de heer Van Wijngaarden hier nu
weer een pleidooi durft te houden voor taken en bevoegdheden van het
OM uit te breiden, vraag ik me wel af hoe dat zich tot elkaar verhoudt.
Welk prijskaartje koppelt de heer Van Wijngaarden daar dan aan? Wat
moet er de komende jaren gebeuren met het budget van het Openbaar
Ministerie?
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Ik denk dat we dit stap voor stap moeten doen: eerst wil ik de Minister en
de partijen die hier zitten vragen te kijken of het niet zinvol is om het OM
ook die lichtere, voorwaardelijke sancties en de verbeurdverklaring te
kunnen laten opleggen. Daarmee doen we iets wat we allemaal willen: het
ontlasten van de rechter. Dat is ook een rechtsstatelijke discussie: als we
zelfstandige bevoegdheden toekennen aan het OM, dan is dat nogal wat.
Dus ik denk dat we het eerst moeten hebben over de wenselijkheid
daarvan, waarna we moeten praten over de benodigde capaciteit en het
prijskaartje. Maar wel in de juiste volgorde.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee eindigt de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
We gaan straks naar de Minister luisteren, en wel vanaf kwart over elf. Ik
schors de vergadering tot dat moment.
De vergadering wordt van 10.52 uur tot 11.15 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de Minister van Veiligheid en Justitie. Nee, Justitie en
Veiligheid. Sorry. Hoeveel heeft dat ook alweer gekost?
Minister Grapperhaus:
Dat heeft 2 miljoen euro gekost.
De voorzitter:
2 miljoen. Nou, dan moet ik het wel goed zeggen. De Minister van Justitie
en Veiligheid dus.
Minister Grapperhaus:
Ik heb al uitgelegd waarom dat verstandig was.
De voorzitter:
Ja, dat hoeft u niet nog een keer te doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

17

Minister Grapperhaus:
Voorzitter. Het is goed dat we vandaag met elkaar over dit belangrijke
onderwerp spreken. Ik dank de Kamerleden, de woordvoerders, voor hun
vragen. Het is goed om met elkaar inhoudelijk op de materie in te gaan,
want de strafbeschikking is een belangrijk iets in ons rechtsstelsel. Het is
te zien als de opvolger van de transactie. Door te voldoen aan de
transactie vervalt het recht tot strafvordering, maar als er niet wordt
ingegaan op het transactievoorstel, dan moet het OM overgaan tot
dagvaarding. Dat was in het oude systeem zo. Dat leidde tot lange
doorlooptijden en tot spookzittingen waarin verdachten niet kwamen
opdraven. Het was ook een weinig doelmatig systeem. Met de in 2006
aangenomen en in 2008 in werking getreden Wet OM-afdoening is het
initiatief bij de verdachte komen te liggen. Pas als die in verzet komt,
wordt de zaak aan de rechter voorgelegd.
Het is goed om hier nog eens te zeggen dat deze systeemwijziging niet
licht tot stand is gekomen. Ik meen dat ik in een van mijn brieven aan uw
Kamer er nog eens op gewezen heb dat de discussie hierover in
Nederland al in 1994 plaatsvond in de academische en rechterlijke kring.
Er is uitvoerig over gedebatteerd in wetenschappelijk-juridische uitgaven
en er is een lange discussie over geweest in het parlement. Het beeld dat
een aantal maanden geleden door een enkeling uit die tijd is geschetst,
namelijk dat er een weinig inhoudelijke stemming in de Tweede of de
Eerste Kamer is geweest, wil ik wat dat betreft echt bestrijden. Als u de
parlementaire geschiedenis erop terugleest, dan ziet u dat uitvoerige
debat terug.
Doordat de strafbeschikking qua rechtsgevolg meer gelijk is aan of meer
overeenkomsten vertoont met een rechterlijke uitspraak zijn er aan die
strafbeschikking ook strengere eisen te stellen. Zo moet de schuld door
het Openbaar Ministerie zijn vastgesteld. Dat is strikter dan bij de
transactie. De procedure die in de wet is neergelegd, kent een stevigere
juridische grondslag en meer rechtsbescherming voor de verdachte dan
de transactie. Zo zijn er afhankelijk van de aard van de sanctie verplichtingen tot het horen van verdachten en de mogelijkheid van rechtsbijstand. Ook de mogelijkheid tot verzet als de verdachte het niet eens is met
een uitgevaardigde strafbeschikking is in dit stelsel van groot belang. Als
er verzet wordt ingesteld, dan wordt de zaak in zijn volle omvang opnieuw
door de strafrechter beoordeeld. De positie van de strafrechter in het
strafproces is daarmee ook behouden. Strafzaken hoeven in dit systeem
alleen bij de strafrechter terecht te komen als daar gelet op de aard van
het feit, de gewenste justitiële reactie dan wel een verschil van opvatting
tussen de verdachte en het Openbaar Ministerie – lees: dan gaat die
verzetprocedure lopen – aanleiding toe is.
Even voor de mensen die dit debat meekijken en misschien minder in de
materie thuis zijn: er is een onderzoek gedaan vanuit de Universiteit van
Amsterdam en dat heeft een rapport opgeleverd, namelijk Evaluatie Wet
OM-afdoening. De slotconclusie daarvan is onder meer dat de juridische
grondslag met de strafbeschikking ten opzichte van de transactie is
verbeterd. Ik verwijs voor het gemak naar bladzijden 266 en 267 van de
evaluatie, waar dat nog eens is samengevat. Dat is een belangrijk
rechtsstatelijk aspect. Dat was ook een van de vragen die aan de onderzoekers was voorgelegd.
De strafbeschikking heeft naar mijn oordeel en naar dat van de onderzoekers een blijvende plek veroverd in het Nederlandse sanctiebestel. Ik
ga straks op alle vragen in, maar ik wil voor de discussie toch even wat
langer stilstaan bij die achtergrond, ook om duidelijk te maken waarom ik
het een belangrijk en nuttig middel vind. Het versterkt in de eerste plaats
de juridische grondslag van de buitengerechtelijke afdoening. Dat moeten
we ons echt even heel goed realiseren. Het biedt dus meer rechtswaarborgen dan de oude transactie. Het vergroot in beginsel ook de doelmatigheid bij de toepassing, met behoud van rechtswaarborgen. Dat er op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

18

dat onderdeel verbeterpunten zijn, blijkt uit de evaluatie, maar ook uit de
rapportages van deze week van de procureur-generaal bij de Hoge Raad.
Even voor alle duidelijkheid: de procureur-generaal bij de Hoge Raad is de
toezichthouder in het stelsel op het werk van het Openbaar Ministerie. Dat
neemt niet weg dat we het in dit debat moeten hebben over de zaken
waarover zorgen bestaan en die beter kunnen. Daarbij staat centraal hoe
de kwaliteit van de toepassingspraktijk van de Openbaar Ministeriestrafbeschikking, de OM-strafbeschikking, kan worden verbeterd. Dat is
overigens in lijn met de constante aandacht die daar de afgelopen jaren
voor is geweest. Ik wil dat hardop zeggen, omdat dat niet de verdienste is
van deze Minister, maar onder vorige Ministers al is ingezet. U ziet dat
terug in de aandacht voor het onderwerp in de opeenvolgende rapporten
van de procureur-generaal bij de Hoge Raad, die, zoals gezegd, dat
toezicht houdt.
Het OM heeft bij een strafbeschikking een andere rol dan bij een transactie, wat ook heel duidelijk naar voren komt in de rapporten van de
procureur-generaal. Dat vergt van het OM – excuseert u mij voor het
anglicisme – een andere mindset, een wat andere instelling. Die is
gegroeid in de afgelopen jaren. Ik zal overigens vanuit mijn rol in overleg
treden met het college, maar streef ernaar om uw Kamer uiterlijk volgend
jaar te kunnen informeren over de uitkomst van de kwaliteitsmeting, de
zogeheten 2-meting, zodat we ook dan weer met uw Kamer over de
kwaliteit kunnen spreken. Maar ik wil alvast verklappen dat ik straks zal
ingaan op de vraag van de heer Van Nispen over een uitgebreider
onderzoek van de procureur-generaal. Daarmee verklap ik al iets van de
plot van het verhaal, maar het is wel goed om dat hier alvast te zeggen.
Ik zal zo dadelijk ingaan op die zorgen en op uw vragen, maar ik wil vooraf
nog iets benadrukken. Dat rapport van de procureur-generaal kwam
afgelopen maandag pas, dus ik kan me voorstellen dat de Kamer dat nog
nauwelijks echt tot zich heeft kunnen nemen, maar dat is even niet anders.
Maar er zijn ook Kamerleden die wel degelijk in staat zijn om in zo korte
tijd een dergelijk dik rapport volledig tot zich te nemen. Toevallig zitten er
daarvan een stuk of zes voorbeelden hier; u ook, voorzitter. In ieder geval
hecht ik eraan om te benadrukken dat de rapporten van de procureurgeneraal bij de Hoge Raad én de kwaliteitsmetingen van het OM én het
evaluatierapport laten zien dat de werkwijze van het OM zeker voor
verbetering vatbaar is, maar dat het Openbaar Ministerie wel echt op de
goede weg is.
Ten slotte wil ik, voor ik op de vragen inga, nog wijzen op een rapport van
de Raad van Europa, dat ik sinds een aantal maanden regelmatig aan
mensen aanbied of uitdeel. Het is niet door mij geschreven en ik heb er
ook helemaal geen bemoeienis mee gehad. In dat rapport wordt gekeken
naar de uitgaven per burger aan de instituties van de rechtsstaat in alle
landen die zijn aangesloten bij de Raad van Europa. Daaruit blijkt dat
Nederland echt bovenaan staat als het gaat om de uitgaven per hoofd van
de bevolking aan de rechtsstaat. Dat moeten we ons wel echt goed
realiseren. We zien in deze samenleving met z’n allen het belang van de
rechtsstaat en hebben daar ook een belangrijk budget voor over. Dat
betekent ook – het is terecht dat we het daar vandaag over hebben – dat
we kritisch moeten kijken of die uitgaven daadwerkelijk een bijdrage
leveren aan de rechtsstaat.
Ik zal zo dadelijk beginnen met de themagewijze beantwoording.
De voorzitter:
Er is eerst een interruptie van de heer Groothuizen.
De heer Groothuizen (D66):
Van die ranglijstjes word ik in toenemende mate wat kriegelig, want die
lijken vaak toch langs de werkelijkheid heen te gaan of in ieder geval maar
een gedeelte daarvan weer te geven, maar daar gaat mijn vraag niet over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

19

Ik hoor de Minister een soort college geven over de oorsprong van de
strafbeschikking, maar ik heb het idee dat hij daar nogal selectief in is.
Laat ik mijn vraag toespitsen op twee dingen. De strafbeschikking was in
zekere zin ook een belangrijke breuk ten opzichte van de transactie, want
de consensus stond niet meer centraal, zoals bij de transactie wel het
geval was. Het is een eenzijdige strafoplegging door het Openbaar
Ministerie, waarbij dan ook nog eens drie functies worden opgestapeld,
namelijk toezicht op de opsporing, de vervolging en de tenuitvoerlegging.
Hoe kijkt de Minister daartegenaan? Kan hij daarop ingaan? Vindt hij die
ontwikkeling, in het licht van de hedendaagse discussie over de rechtsstaat, niet ook wat zorgelijk?
Minister Grapperhaus:
Voorzitter. Ik heb dat in mijn inleiding ook al gezegd. Overigens verwees ik
niet naar ranglijstjes. Ik ben hier toch even kritisch op. Dit rapport van de
Raad van Europa moeten we allemaal tot ons nemen. Het gaat niet over
ranglijstjes; het gaat over uitgaven per hoofd van de bevolking. Dan kun je
keihard, heel droog, zien hoeveel er in Nederland en in andere landen in
de rechtsstaat wordt geïnvesteerd.
Dan de vraag. Ik onderschrijf wat de onderzoekers van de UvA in hun
rapport constateren, namelijk dat de strafbeschikking rechtsstatelijk beter
voldoet, ondanks de verbeterpunten en de kritiekpunten die er nog zijn
– laat dat duidelijk zijn – op hoe de doelmatigheid tot haar recht komt en
hoe de uitvoering plaatsvindt. Bij de oude transactie had je helemaal niet
de mogelijkheid om bij de rechter in verzet te gaan, was er helemaal geen
schuldvaststelling door het OM en was er ook geen weging mogelijk van
alle omstandigheden van het geval; dat weet iedereen die in het verleden
weleens een transactie aangeboden heeft gekregen. De strafbeschikking
daarentegen is een afgewogen systeem, waarin de rechten van de
justitiabelen aan wie een strafbeschikking wordt opgelegd, goed zijn
meegenomen en waarin kritisch naar de uitvoeringspraktijk wordt
gekeken; ik heb gezegd dat dat de afgelopen jaren ook gedaan is en dat er
ook echt nog wel verbeteringen mogelijk zijn. Maar ik constateer
persoonlijk als Minister – ik heb dit systeem niet ingevoerd; dat is lang
voor mijn tijd geweest, in 2008 – dat onderzoekers, de procureur-generaal
en iedereen zegt: de rechtsstatelijkheid is hierdoor toegenomen. Straks
kom ik op die 2-meting door het OM en misschien nog nader onderzoek
door de procureur-generaal, maar ik vind wel – dan geef ik nog een
verlengd antwoord aan de heer Groothuizen – dat we met elkaar heel
goed moeten kijken of de rechtsstatelijke toevoegingen die dit systeem
heeft, de waarborgen ten opzichte van de oude transactiepraktijk, in de
uitvoeringspraktijk echt helemaal tot hun recht komen, zodat we kunnen
zeggen dat we met het systeem in alle opzichten een verbetering te
pakken hebben. Misschien blijkt straks onverhoopt dat dit niet zo is, maar
op dit moment zijn die indicaties er wat mij betreft niet. Mocht uit nadere
onafhankelijke onderzoeken in de toekomst blijken dat dit toch zo is, dan
moet je daar natuurlijk wel kritisch op in kunnen haken.
De heer Groothuizen (D66):
Een lijstje waarin staat hoeveel je per hoofd van de bevolking uitgeeft en
waarin Nederland dan bovenaan staat, lijkt mij een ranglijst, maar daar zal
ik niet verder over discussiëren met de Minister. Het punt is dat er door
die strafbeschikking heel veel functies zijn verzameld bij het Openbaar
Ministerie. Ik ben het met de Minister eens dat de transactie niet ideaal
was en ik zie daar ook wel de verbetering in, maar dat neemt niet weg dat
er volgens mij een bepaald ongemak leeft in de samenleving, dat ik wel
deel, dat er een organisatie is die zo veel zaken bij elkaar voegt. Is dat op
zichzelf niet een reden om dat nog eens kritisch tegen het licht te houden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

20

Minister Grapperhaus:
Het is een beetje een herhaling van het vorige antwoord. Je moet dat
even afzetten tegen de waarborgen die daarin zitten. Laten we wel wezen:
bij een bestuurlijke boete legt ook een bestuursorgaan de straf op. Omdat
die strenge eisen aan schuldvaststelling er zijn en omdat die verzetmogelijkheid er is, is het OM in beginsel qua deskundigheid bij uitstek degene
die daarvoor toegerust is. Maar ik zeg nogmaals tegen de heer Groothuizen – daar eindigde ik net ook mee – dat ik wel vind dat we naar de
effecten moeten kijken. Als we volgend jaar de resultaten hebben van een
grondige 2-meting en – ik zeg er al steeds meer over – misschien ook van
nader onderzoek door de procureur-generaal van de Hoge Raad naar de
effecten, want dat onderzoek heeft hij nu niet duidelijk gedaan, dan
moeten we met elkaar de discussie aangaan. Vinden we dan, na inmiddels
twaalf jaar, dat de effecten van die rechtsstatelijke verbetering die in het
systeem bedoeld was en waarvan de UvA tot nu toe zegt dat die ook
wordt waargemaakt, duidelijk zichtbaar zijn? Samenvattend: ik vind het
feit dat een instantie ook betrokken is bij twee verschillende fases geen
probleem als er een goed controlemechanisme is. Dat is er overigens niet
alleen door de mogelijkheid van verzet, maar ook door het toezicht in
macro-opzicht door de procureur-generaal.
De voorzitter:
De heer Van Nispen op het zelfde punt?
De heer Van Nispen (SP):
Ja. Kijk, de Minister citeert nu eigenlijk vooral uit de wetsevaluatie, en dat
begrijp ik. Maar al bij de invoering is de OM-strafbeschikking bijvoorbeeld
door de advocatuur een naar haar aard gevaarlijk model genoemd. Als we
kijken naar de rapporten die er ook liggen, Beproefd Verzet, Beschikt en
Gewogen, de nulmeting en de 1-meting, dan zijn dat toch allemaal ook
serieuze rapporten waaruit je kunt afleiden dat het niet allemaal zo gaat
zoals de Minister lijkt te suggereren, namelijk dat de rechtsstatelijke
waarborgen zijn toegenomen en dat het zo goed en zorgvuldig gaat. De
Minister moet niet alleen kijken naar de wetsevaluatie, maar nadrukkelijk
ook naar al die andere rapporten, waarover onder andere door de NRC
uitgebreid is gepubliceerd. Anders hebben we hier vandaag geen goed
debat.
Minister Grapperhaus:
Voorzitter. Bij de beantwoording van de vragen kom ik op die andere
rapporten. Ik kom dan zeker ook op het NRC-artikel en op de brief die ik
daarover aan uw Kamer heb geschreven op 19 december vorig jaar en die
nog niet is genoemd. Daar kom ik zo dadelijk zeker nog op terug. Maar de
heer Van Nispen kent mij uit deze debatten en weet dus dat ik natuurlijk
niet selectief winkel, maar al die onderzoeken bij elkaar oppak, al was het
maar omdat dat allemaal ook gewoon in het openbare domein plaatsvindt. We kunnen geen goed, kritisch debat met elkaar voeren als ik alleen
de stukken noem die gunstig waren. Ik wil echt benadrukken dat ik hier
niet ben om een reclamespot te maken voor de strafbeschikking, ik vind
juist dat we met elkaar het debat moeten hebben en moeten zeggen: oké,
hoe gaan we verder om te zien dat het volgend jaar ook echt zodanig
beter is dat we hierover veel minder debatten hebben.
De heer Van Nispen (SP):
Exact, want het gaat uiteindelijk om die mensen, het gaat uiteindelijk om
die medewerker van dat kinderdagverblijf, van wie het leven in een week
tijd geruïneerd is, het gaat om die gepensioneerde ambtenaar die zijn
vuilniszak buiten op de stoep had gezet, vervolgens ook een strafbeschikking krijgt en een strafblad. Het gaat over die mensen. De
voorbeelden haal ik ook uit het NRC-artikel, welk artikel ons is toegestuurd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

21

door advocaten. Deze mensen zijn gewoon onevenredig getroffen
vanwege onzorgvuldige praktijken. Ligt dat niet deels ook in de aard van
dit model besloten, omdat het Openbaar Ministerie verantwoordelijk is
voor de vervolging, de bestraffing en de tenuitvoerlegging? Is dat principe
wel juist? Hebben we waarborgen daaromheen wel zo georganiseerd dat
dit zorgvuldig gaat? Want als je kijkt naar die percentages, die de Minister
ook noemt in antwoord op Kamervragen, dan zie je het volgende: van de
mensen die in verzet gaan, leidt 24% tot vrijspraak of ontslag van alle
rechtsvervolging. Daarnaast wordt het Openbaar Ministerie ook nog eens
heel erg vaak niet-ontvankelijk verklaard. Dan kunnen we hier toch niet
zeggen dat de rechtsstatelijke waarborgen op papier in orde waren en dat
dit model in alle vezels verdedigd moet worden? Want er zitten toch
gewoon heel grote risico’s aan die we in de praktijk gewoon zien?
Minister Grapperhaus:
Dan ga ik toch een beetje zondigen, daarbij toch even ingaand op een
punt dat door de heer Van Nispen en mevrouw Buitenweg terecht is
aangevoerd, anders is het niet meer te volgen. Dat is dat punt van die
brieven aan burgers, die duidelijk moeten zijn. Brieven van de overheid
moet iemand kunnen begrijpen, zeker als het om zoiets belangrijks gaat
als een strafbeschikking.
De voorzitter:
Ogenblik. Ik doe dit niet vaak, maar dit is volgens mij niet de vraag van de
heer Van Nispen. Die vraag gaat veel meer over het systeem dan over
brieven. Misschien kan meneer Van Nispen zijn vraag nog even heel kort
herhalen. Anders krijgen we hier een spraakverwarring.
De heer Van Nispen (SP):
Dank, voorzitter. Het punt van die brieven vind ik erg belangrijk, maar dan
we alles door elkaar gooien. Het gaat me veel meer over het systeem en
over het principe. Het Openbaar Ministerie doet de vervolging, de
bestraffing en de tenuitvoerlegging. Als we kijken hoe dat in de praktijk
uitpakt voor die mensen en als we kijken naar de cijfers die ik net noemde,
daar gaat het om.
Minister Grapperhaus:
Voorzitter. Ik vind het vervelend dat ik dat zo moet zeggen, maar dat door
elkaar heen lopen komt helaas ook door die verschillende rollen, waarover
ik al iets heb gezegd. Dat wilde ik niet gaan herhalen. Laat ik in ieder geval
herhalen dat de strafbeschikking, blijkt uit alle door de heer Van Nispen
genoemde rapporten, wel degelijk een toevoeging is aan ons stelsel. De
strafbeschikking heeft van de drie doelen die destijds zijn gesteld, er twee
zonder meer gehaald, zeggen de onderzoekers. De discussie spitst zich
vooral toe op de vraag naar de hoeveelheid verzetszaken. Daar zal ik zo
meteen op ingaan. Op de vraag naar de zorgvuldigheid en de aanwezigheid van waarborgen van de huidige uitvoeringspraktijk...
De voorzitter:
Ik stel voor dat we daar nu naar toe gaan. Dit was het algemene deel, nu
komen we toe aan de vragen.
Minister Grapperhaus:
Voorzitter. Ik loop de vragen toch even onderwerpsgewijs langs. Tegen de
heer Van Nispen: als aan het eind blijkt dat de beantwoording nog
onvoldoende was, zal ik daar nog iets over zeggen.
Allereerst vroegen de heer Van Nispen en Groothuizen of het OM de
richtlijnen gaat aanpassen, zodat de straffen, opgelegd door het OM
zoveel mogelijk in lijn zijn met de straffen die zijn opgelegd door de
rechter. Het college heeft mij aangegeven, de aanbevelingen op dit punt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

22

van de procureur-generaal bij de Hoge Raad over afstemming met de
rechterlijke straftoemetingspraktijk volledig te onderschrijven. Hij heeft in
de OM-aanwijzing uitdrukkelijk bepaald dat bij de strafbeschikking in het
bijzonder rekening wordt gehouden met de rechterlijke straftoemetingspraktijk. Die wijziging is op 1 januari jongstleden in werking getreden. Dat
is een vrij prille opname in de aanwijzing, dus over de uitwerking daarvan
valt op dit moment nog niet alles te zeggen. Maar ik zei in mijn inleiding
al, en ik herhaal dat, dat ik met het OM ga bespreken hoe we de effecten
van die gewijzigde richtlijn mee kunnen nemen in de vervolgmeting naar
de kwaliteit van de OM-strafbeschikking.
De heer Groothuizen vroeg waarom niet in de wet wordt opgenomen dat
een strafbeschikking wordt ondertekend door degene die haar uitvaardigt.
In de systemen van het OM is herleidbaar wie de beslissing bij de
OM-strafbeschikking heeft genomen. Dus in de praktijk wordt op dat punt
al tegemoetgekomen aan het door de procureur-generaal uitgebrachte
advies. Aanpassing van de wijze van ondertekening zou allerlei belangrijke ICT-implicaties met zich meebrengen, niet alleen voor het OM, maar
ook voor het CJIB en de politie.
De heer...
De voorzitter:
Ogenblikje. Meneer Groothuizen.
De heer Groothuizen (D66):
Dan toch maar even over die richtlijnen. Ik pak het laatste rapport van de
pg erbij. Op pagina 18 staat onderaan de bovenste alinea samengevat dat
de pg eens heeft gekeken naar de oriëntatiepunten van de rechtspraak en
de strafvorderingsrichtlijnen van het OM. Die lopen niet een-op-een, daar
zit aanzienlijk wat licht tussen. In 2016 heeft het OM al gezegd eens te
gaan bekijken of dit probleem kan worden aangepakt. Dan stel ik daar een
vraag over en dan verwijst de Minister naar het feit dat per 1 januari van
dit jaar die aanwijzing is aangepast, wat mij overigens al bekend was. Dat
is toch geen antwoord op de vraag? De vraag is gewoon: drie jaar geleden
was dit al de bedoeling, iedereen constateert dat dit onhandig is, omdat
het ten eerste slecht past in het systeem en ten tweede aanleiding geeft
tot heel veel verzetszaken. De heer Van Dam heeft daaruit geciteerd en er
is volgens mij geen enkele advocaat of iemand uit de praktijk die niet weet
dat dit een probleem is. En dan komt de Minister met zo’n vaag antwoord.
Ik kan hier helemaal niets mee, en het past ook helemaal niet bij wat de pg
in zijn laatste rapport zegt.
Minister Grapperhaus:
Over de kwalificatie van mijn antwoord verschillen we van mening. De pg
zegt aan het eind van zijn rapport nog eens – dat blijkt door het rapport
heen – dat het college de meeste conclusies en aanbevelingen onderschrijft en maatregelen ter verbetering heeft getroffen. De vraag is
uiteindelijk of het verbeteringsprogramma het gewenste effect zal
sorteren. Hij wijst er dan op, wat ik in mijn inleiding al zei, dat dit een
andere mind-set vergt. Ik ga met het college in gesprek. Het is niet zo dat
ik het rapport van de pg alleen maar als een goednieuwsshow beschouw,
ik ga in gesprek met het college om te kijken hoe we er daadwerkelijk op
gaan toezien dat het in de praktijk ook daadwerkelijk zo gebeurt.
De heer Groothuizen (D66):
Maar zegt de Minister hiermee: ik ga ervoor zorgen dat de richtlijnen die
het OM hanteert gewoon niet parallel lopen met de oriëntatiepunten, voor
zover die er zijn, van de rechtspraak? Dat is uiteindelijk wat de aanbeveling van de pg is. Als dit drie jaar geleden beloofd is, is het hoog tijd om
het een keer te gaan doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

23

Minister Grapperhaus:
U zei «ervoor zorgen dat het níét gelijk loopt», maar ik denk dat u
bedoelde te vragen of ik ervoor ga zorgen dat het wel gelijk loopt.
De heer Groothuizen (D66):
Correct.
Minister Grapperhaus:
Dan wil ik daar kort op antwoorden: ja. Ik begrijp dat punt van wrevel van
de heer Groothuizen. Ik vind alleen dat gegeven het feit dat de procureurgeneraal in ieder geval duidelijk aangeeft dat de conclusies grotendeels
zijn overgenomen en dat het college van pg ermee aan de slag is, ik met
het college moet gaan zitten en moet bespreken hoe we het laatste licht
wegnemen tussen wat in de gewijzigde richtlijnen staat en in de praktijk
nog niet helemaal gebeurt zoals het zou moeten gebeuren. Het korte
antwoord is dus ja, zoals ik al zei.
Voorzitter. Ik ga verder met de vraag van de heer Groothuizen over de
voorwaardelijke strafbeschikking. Ook anderen vroegen daarnaar; ik meen
de heer Van Wijngaarden en mevrouw Buitenweg. De mogelijkheid en
uitvoerbaarheid van de voorwaardelijke sanctiemodaliteit worden
onderzocht in het kader van het wetsvoorstel dat ik voorbereid naar
aanleiding van de evaluatie. Ik benadruk even dat het wetsvoorstel
waarmee ik kom, los van de modernisering Strafvordering in procedure
wordt gebracht. Ik verwacht dat ik het komend najaar in consultatie zal
kunnen geven. Er valt bijvoorbeeld te denken aan het opleggen van een
voorwaardelijke ontzegging van de bevoegdheid motorrijtuigen te
besturen in een strafbeschikking. Bij dezen zeg ik dat ik in het najaar in
consultatie kom met dat wetsvoorstel.
De heer Van Wijngaarden vroeg of de mogelijkheid van verbeurdverklaring kan worden toegevoegd. Het is een begrijpelijke wens van het
Openbaar Ministerie om voorwerpen die in beslag zijn genomen in de
strafbeschikking verbeurd te kunnen verklaren. Ook dat betrek ik nu bij het
onderzoek, namelijk of dat rechtens in het stelsel zou passen. Als dat zo is,
zou het meegenomen kunnen worden in de consultatie dit najaar.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Even voor mijn begrip: de Minister kwalificeert het idee als een begrijpelijke wens en komt er in het najaar op terug. In een onderzoek of in een
wetsvoorstel? Ik heb het niet helemaal goed begrepen.
Minister Grapperhaus:
Ik heb gezegd dat ik dat punt nu mee ga nemen in het onderzoek naar wat
er gewijzigd kan worden in het vooruitgeschoven wetsvoorstel. Als het
juridisch goed inpasbaar is, komt het mee met het wetsvoorstel dat in
consultatie gaat. Een wetsvoorstel moet, zoals u weet, in consultatie gaan,
onder andere langs de Raad van State.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Grapperhaus:
Ik wil mevrouw Buitenweg zeggen dat de medewerkers die voor het OM
de strafbeschikking uitvaardigen, in voldoende mate opgeleid en
gekwalificeerd zijn om die taak uit te voeren. Ik zal in mijn gesprek met het
college dit punt nog separaat op de agenda zetten ter verificatie. Het is
belangrijk dit voortdurend te waarborgen.
Mevrouw Buitenweg vroeg zich af of er een aparte afdeling bij het OM zou
moeten komen voor de afdoening van de OM-strafbeschikkingen. Nou
heeft het OM zich nog maar een aantal jaren geleden omgevormd tot een
organisatie met vijf werkomgevingen. Naast dat het niet gewenst is om nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

24

weer een reorganisatie door te voeren, worden de meeste strafbeschikkingen uitgevaardigd in de ZSM-praktijk en dus in de interventiewerkomgeving van het OM. Een nieuwe reorganisatie zou op dit moment niet op
de weg liggen om de kwaliteit van die uitvaardiging op te hogen. Ik zou
mij wel kunnen voorstellen dat we, als er straks die tweemeting is en
mogelijk een nader onderzoek door de procureur-generaal, met elkaar ook
dit aspect meenemen. Maar op dit moment zie ik daar geen aanleiding
voor.
Voorzitter. Dan had ik een aantal vragen rondom het sepot van de heren
Van Nispen en Van Dam.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik dacht ik wacht even, want ik hoopte dat de Minister ook iets zou zeggen
over de ondertekening door OM-medewerkers, omdat ik dat een beetje in
dezelfde lijn vond liggen.
De voorzitter:
Dat is al gebeurd.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
O, daar gaat hij dus niks aan doen?
De voorzitter:
Ik ga het antwoord niet helemaal herhalen, maar daar kwam het op neer.
Minister Grapperhaus:
Voorzitter, ik heb het zojuist uitgelegd. Het is iets meer dan dat ik er niets
aan ga doen.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dan is het goed dat ik een interruptie heb. In het rapport Wordt vervolgd,
dat we allemaal toegestuurd hebben gekregen, wordt wel degelijk, ook
door de procureur-generaal, voorgesteld dat er hogere opleidingseisen
worden gesteld. Dat staat op pagina 21. Ik begrijp dat de Minister dus
zegt: onzin, dat is niet zo’n goed idee van de procureur-generaal. Over het
tweede voorstel van de procureur-generaal, dat er toch gedacht kan
worden aan de ondertekening van OM-strafbeschikkingen, zegt de
Minister kennelijk ook: onzin, maar verder wel bedankt voor het rapport.
Minister Grapperhaus:
Ik heb in een vorig juridisch beroep geleerd dat het woord «onzin»
misschien iets te ver gaat om te hanteren, maar goed, dat is natuurlijk niet
aan mij. Ik heb zeker niet bedoeld «onzin» uit te spreken. De procureurgeneraal zegt op bladzijde 21 dat we voorzichtigheid moeten betrachten
bij de interpretatie van de resultaten van die collegiale metingen en
dergelijke. Hij zegt dat niet valt uit te sluiten dat het verbeterprogramma
uiteindelijk niet voldoende zal blijken te zijn. Zo is het de vraag of
daarvoor niet ook een verandering van de financiële en organisatorische
randvoorwaarden nodig is. Daarbij kan gedacht worden aan het stellen
van hogere opleidingseisen aan de parketmedewerkers die met de
beoordeling zijn belast. Dat is wat anders dan dat hij zegt dat die mensen
niet hoog genoeg zijn opgeleid. Hij stelt de vraag aan de orde of het in het
kader van een verbeterprogramma mogelijk wenselijk zou kunnen zijn om
hogere opleidingseisen te stellen. Toen dit antwoord eerder aan de orde
kwam, zei ik dat ik dat iets vind om op enig moment met het college te
bespreken. Maar op dit moment zijn de mensen voldoende gekwalificeerd
en opgeleid om dit werk goed te kunnen verrichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

25

Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ik begrijp dat ze volgens de huidige maatstaven voldoende opgeleid zijn.
Maar het is niet zo dat er geen reden is dat de procureur-generaal dit zegt.
Als ik vervolgens naar het begin van het rapport kijk, zegt hij bij de
conclusies dat op dit moment het bewijs waarop de uitvaardiging van de
OM-strafbeschikking is gebaseerd, in veel gevallen onder de maat blijkt te
zijn, zodat het risico dat iemand ten onrechte is bestraft onaanvaardbaar
groot is. Ik heb het idee dat de Minister dit een beetje bagatelliseert. Dit
zijn vrij grote woorden. Er worden in Nederland door deze manier van
opereren dus ten onrechte mensen bestraft, met alle gevolgen. Dat is
mede de aanleiding voor de procureur-generaal om een aantal voorstellen
te doen. Die voorstellen kun je natuurlijk op verschillende manieren
wegen, maar ik denk wel dat de vraag om meer opleidingseisen daaruit
voortkomt. Ook wil men weten wie wat heeft ondertekend, zodat er veel
meer aan intervisie kan worden gedaan. Ik hoop dat de Minister daar toch
wat meer op wil reflecteren.
Minister Grapperhaus:
Ja, dat wil ik hier doen en dat ga ik doen, maar ik hoop dat duidelijk is
geworden – dit rapport is twee dagen oud – dat ik op een aantal dingen
die hier gezegd worden ook zeker met het college ga reflecteren en dat ik
daar bij u op terugkom. Agendatechnisch was het allemaal iets te kort om
dat nog te regelen. U zou het als Kamer ook niet zinvol geacht hebben als
ik had gezegd: we hebben hier gisteravond nog even naar zitten kijken
met elkaar. Ik kom daar dus nog bij u op terug.
Even terug naar de punten die de procureur-generaal aansnijdt. Ik citeer
hem opnieuw: of het bedoelde verbeterprogramma het gewenste effect
zal sorteren is een vraag die niet op basis van dit onderzoek kan worden
beantwoord. Dan komt hij met een aantal gedachten van waar je naar zou
kunnen kijken. Ik vind dat ik met het college moet gaan zitten over hoe we
hier in samenhang naar kijken. Vinden we bijvoorbeeld dat er inderdaad
een verandering van bepaalde organisatorische randvoorwaarden moet
komen? Zo ja, zou de verandering dan zijn dat je alleen nog maar zeer
hoog gekwalificeerde mensen dat laat doen? Daar moeten we met elkaar
over spreken. Daar kom ik bij u op terug, want dan hebben we het ook in
samenhang besproken.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Mag ik even?
De voorzitter:
Dat mag.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Precies dit punt. De Minister haalt wel de financiële en organisatorische
randvoorwaarden aan, maar een belangrijk punt is juist een mogelijke
cultuuromslag. Dat heeft weer alles te maken met die verschillende rollen
ineen. Als dat ook meegenomen wordt, zullen we er op een later tijdstip
verder over praten.
Minister Grapperhaus:
Ik onderschrijf het punt van mevrouw Buitenweg. Het is inderdaad niet
geciteerd, maar daar zat geen verkeerde bedoeling achter. Ik heb het
Engelse woord «mindset» gebruikt. De procureur-generaal zegt in zijn
rapporten dat men echt op de goede weg is maar dat je je moet afvragen
of er niet nog aanvullende maatregelen nodig zijn om die nieuwe mindset
die hiervoor nodig is goed te verankeren in de organisatie. Ik neem dat
serieus, al was het maar omdat ik vind – u hebt mij dat een paar keer
horen zeggen – dat uit de rapporten van de procureur-generaal maar ook
uit het evaluatieonderzoek blijkt dat de strafbeschikking zich een degelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

26

plaats verworven heeft in ons stelsel, maar dat ik er als Minister voor
moet zorgen dat ze ook optimaal functioneert. Daar hoort dit ook bij.
De heer Van Dam (CDA):
Ik wil toch aan de Minister vragen hoe wij verdergaan. Sinds 2014 zijn er
allerlei rapporten verschenen. Vlak voor dit AO is er ook nog een
verschenen. Ik begrijp natuurlijk dat de Minister dat met het college moet
bespreken en daar van alles mee moet, maar tegelijkertijd kunnen we er
toch niet omheen dat er bepaalde gebreken of verbetermogelijkheden zijn
die we inmiddels redelijk goed in beeld hebben? Ik wil een beetje voelen
hoe hij in dit debat zit. Verplaatsen we alles weer naar de toekomst, of
wordt het in zijn beleving tijd om bepaalde conclusies te trekken en te
zeggen: hier staan we?
Minister Grapperhaus:
Heel concreet: ik vind, nogmaals, dat de strafbeschikking binnen ons
rechtsstelsel echt werkt op twee heel belangrijke punten. Eén punt is het
beter kanaliseren van zaken waarmee je onnodig de capaciteit van de
zittende magistratuur zou belasten. Daarnaast moet er een betere
rechtsstatelijke waarborg zijn voor de burger dan in de oude transactiepraktijk. Ik zie heel duidelijk dat er in de uitvoeringspraktijk gebreken zitten
die verbetering behoeven en waar de afgelopen jaren ook verbetering is
opgetreden, zo zegt de procureur-generaal, maar waar echt nog meer
verbetering mogelijk is. Ik vind dat we dat de komende twaalf maanden
echt moeten zien. Ik beantwoord maar meteen de vraag van de heer Van
Nispen op dit punt. Ik vind dat het OM een 2-meting moet uitvoeren naar
de kwaliteitsverbetering. Ik zeg hierbij toe dat ik met de procureurgeneraal bij de Hoge Raad zal bespreken of hij na afronding van het
kwaliteitsprogramma van het Openbaar Ministerie opnieuw een meting
kan doen om te zien of de benodigde verbeteringen daadwerkelijk zijn
bereikt.
Even voor de mensen thuis: de procureur-generaal heeft nu alleen
gekeken – dat schrijft hij ook in het slot van zijn rapport – of de verbetermaatregelen zijn doorgevoerd en hij heeft nog niet gekeken of de
gewenste effecten echt zijn opgetreden. Daarover wil ik het volgende
toezeggen, want anders krijgen we een spanning op de discussie die wat
mij betreft niet nodig is omdat we het meer met elkaar eens zijn dan u
misschien denkt of anderen misschien denken. We doen die twee dingen,
dus een tweede meting door het Openbaar Ministerie en een onderzoek
van de procureur-generaal. Daarna moeten we kijken, zeg ik tegen de heer
Van Dam, of onze eindconclusie op dat moment is dat de strafbeschikking
alles afwegende ook echt ons rechtsstelsel heeft versterkt en verbeterd.
«Alles afwegende» zijn niet alleen de rechtsstatelijke voordelen die ik
steeds benadruk, maar ook een goede uitvoeringspraktijk. Zien we, als het
antwoord op a «ja» is, dan b nog mogelijkheden om het verder te
verbeteren, dus misschien nog meer rechtsstatelijkheid en doelmatigheid
toevoegen? Stel dat het antwoord op a «nee» is. Ik het op dit moment
geen indicaties dat we die kant opgaan, maar het zou kunnen. Stel dat uit
het onderzoek naar voren komt dat dit toch niet het goede pad is
gebleken, dan moet ik met een goed voorstel bij u komen over de vraag
hoe we dan verder moeten. Moeten we dan terug naar de oude transactiepraktijk of moet er iets anders gebeuren? Maar ik zou dus eerst de
2-meting en het onderzoek door de pg doen. Ik wil toezeggen dat we dit
wel binnen een behapbare termijn doen – niet binnen een termijn van vijf
jaar of zo.
De voorzitter:
Een korte vervolgvraag en ook een kort antwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

27

De heer Van Dam (CDA):
Het voelt een beetje – de heer Van Nispen is daar veel meer een expert
in – alsof ik een marathon loop en de eindstreep telkens een beetje
verlegd wordt in de discussie. Ik hoop dat de Minister er begrip voor heeft
dat je sommige dingen die obvious zijn, kunt verbeteren. Ik bestrijd
helemaal niet dat de strafbeschikking in vergelijking met een transactie in
een aantal opzichten een verbetering is; hij vindt mij wat dat betreft aan
zijn zijde. Ik gun hem ook van harte nader overleg enzovoorts. Ik wacht tot
de Minister over bepaalde dingen die hier naar voren zijn gebracht, zegt:
eigenlijk best een goed idee om te gaan doen. Maar misschien moet ik
geduld hebben.
De voorzitter:
Dat gaan we dan zien, denk ik. Het lijkt me verstandig om, als er verder
geen interrupties op dit punt zijn, verder te gaan met de beantwoording.
De heer Van Nispen (SP):
Meer procedureel: ik wil graag weten wat de termijn is van het verbeterprogramma van het Openbaar Ministerie en dat nieuwe onderzoek van de
procureur-generaal bij de Hoge Raad.
De voorzitter:
Daar kunnen we eerst even antwoord op krijgen.
Minister Grapperhaus:
Het is nu april. Ik zou menen dat tussen nu en anderhalf jaar – dat is
oktober 2020 – beide dingen, dus die 2-meting en het nader onderzoek
door de procureur-generaal voor u en mij beschikbaar zijn, zodat wij er
met elkaar over in discussie kunnen. Het zou best kunnen zijn dat die
termijn een half jaar meevalt, maar ik vind het niet verstandig om daar nu
definitief over te zijn. Ik wil wel toezeggen dat ik daar definitief bij uw
Kamer op terugkomen zodra ik gesproken heb met de procureur-generaal.
Ik moet wel zeggen dat dat een zinvol tijdvak is voor zo’n meting.
De voorzitter:
Is de heer Van Dam akkoord dat we nu eerst antwoorden gaan horen
zodat we kunnen horen of punten daadwerkelijk worden overgenomen
door de Minister? Anders wordt het een beetje een academische
discussie, ben ik bang.
De heer Van Dam (CDA):
Voorzitter, ik ben het tegenwoordig heel erg met voorzitters eens, dus ik
ben het op dit punt ...
De voorzitter:
Dat is altijd verstandig, kan ik u zeggen, hoewel ik iets minder streng ben
dan sommige anderen. Maar het is goed dat u die les geleerd hebt.
De heer Van Dam (CDA):
Ik hoor het u zeggen.
De voorzitter:
Voor het publiek: dit is een onbegrijpelijke wisseling, maar dat laten we
ook maar even zo.
Gaat u verder, zeg ik tegen de Minister.
Minister Grapperhaus:
Toch mooi dat je als Minister soms betrokken wordt bij dingen waar je
part noch deel aan hebt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

28

Nog even naar de heer Van Dam. Ik heb al een aantal dingen genoemd. Ik
hoef daar niet de eer voor te krijgen, maar ik heb al gewezen op het punt
van de voorwaardelijke strafoplegging waar ik mee bezig ben. Dat gaat
wat mij betreft in het najaar in consultatie. Ik heb ook het punt genoemd
van de verbeurdverklaring, wat de heer Van Wijngaarden en de heer Van
Dam noemden. Naar aanleiding van de vraag van mevrouw Buitenweg,
de heer Van Nispen en ook de heer Van Dam zeg ik dat ik met het college
rond de tafel ga over een aantal punten. Ik zal tegen ze zeggen: mensen,
we moet nu even goed zien dat wat jullie gewijzigd hebben in de richtlijn,
ook gaat lopen. Ook over de opleidingsniveaus en andere punten die de
pg noemt ga ik spoedig met het college spreken. Ik bevestig nog maar
eens dat ik daar bij uw Kamer reflecterend op terugkom.
De heer Van Dam vroeg een reactie op het punt van de afdoeningsbijstand. Ik heb in de brief van 11 juli 2018 aan uw Kamer over de
zorgvuldige en maatschappelijk effectieve strafrechtelijke interventies al
meegedeeld dat op dit moment in het kader van het intensiveringsprogramma rechtsbijstand gewerkt wordt aan het organiseren van intensivering van de rechtsbijstand in de ZSM-zaken. Dat betekent dat in alle
zaken die via ZSM worden gerouteerd, er standaard consultatiebijstand
zal worden verleend. Voorts wordt beoogd te zorgen voor een snelle en
laagdrempelige mogelijkheid tot het verlenen van rechtsbijstand
voorafgaand aan het uitvaardigen van een OM-strafbeschikking. Er is een
landelijke programmamanager benoemd. Die is momenteel in samenspraak met alle relevante ketenpartners doende om deze intensivering van
de rechtsbijstand vorm te geven. De komende tijd wordt in Rotterdam,
Zeeland en West-Brabant geëxperimenteerd met het verlenen van
afdoeningsbijstand om de haalbaarheid en de effecten in de strafrechtketen te bekijken. Uiteraard zal ik bij de Kamer terugkomen op de vraag
wat de effecten zijn.
In het verlengde daarvan ...
De voorzitter:
Een ogenblikje. Er is een interruptie van de heer Van Nispen.
De heer Van Nispen (SP):
We hebben nu het eerste concrete punt te pakken. We hebben een stapel
onderzoeken waaruit eigenlijk allerlei tekortkomingen blijken, maar de
Minister kondigt nieuwe onderzoeken aan. Deels heb ik zelf ook om nieuw
onderzoek gevraagd, want ik vind het belangrijk om de effecten van die
verbetermaatregelen te kunnen meten, maar het is niet zo dat we niet
weten wat er loos is. De heer Van Dam zei dat net ook. Nou hebben we het
eerste concrete punt te pakken, namelijk de rechtsbijstand. Daar hebben
we het echt al vijf jaar over, minimaal. Er zijn al zo veel pilots geweest en
er zijn al zo veel ervaringen opgedaan, maar de Minister zegt nu dat er
pilots worden gedaan in de regio Rotterdam en in Zeeland, als ik dat goed
hoorde. Dan weten we dus nog steeds niet per wanneer nou gerealiseerd
is dat mensen die akkoord gaan met zo’n OM-strafbeschikking, een
advocaat hebben geraadpleegd. Dat kan toch niet, nadat we weten wat we
weten, dat de piketregeling van de advocaat nog steeds niet concreet
geregeld is bij de OM-strafbeschikking?
Minister Grapperhaus:
Ik kan het nog een keer herhalen, maar ik heb al gezegd dat er in alle
zaken die via ZSM worden afgehandeld, standaard consultatiebijstand zal
worden verleend. Dat wordt op dit moment uitgerold. Het begint in
Rotterdam, Zeeland en West-Brabant. Ik wil best aangeven dat ik daar
direct na de zomer bij u op terugkom om aan te geven hoe dat inmiddels
vorm heeft gekregen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

29

De heer Van Nispen (SP):
Ik heb niet gevraagd om een herhaling van het eerder gegeven antwoord.
Daar heb ik niet om gevraagd. Ik heb erop gewezen dat we weten dat er
een heleboel tekortkomingen zijn en dat we eigenlijk al de afgelopen vijf
jaar bij opeenvolgende Ministers hebben moeten zeuren om de rechtsbijstand, bijvoorbeeld bij ZSM, fatsoenlijk te regelen. De Minister zegt nu: ik
heb gezegd dat we dit op papier gaan regelen. Maar dat horen we al vijf
jaar. Er zijn al pilots gedaan. Ik heb een heel concrete vraag. Ik kan me niet
voorstellen dat de Minister in dit debat vandaag niet meer te bieden heeft
dan een herhaling van het antwoord dat we al de afgelopen jaren hebben
gehoord, dat ook al in de brief uit 2018 stond, namelijk dat we dit op
termijn gaan regelen. Ik wil heel concreet van de Minister weten per
wanneer dit nou eindelijk georganiseerd is. Ik vind een brief voor de
zomer niet acceptabel. Als de Minister het vandaag niet weet, dan wil ik
morgen een brief.
Minister Grapperhaus:
Ik ga die brief niet naar morgen vervroegen, voorzitter. Ik ga ook niet in op
alle diskwalificaties. Ik heb heel duidelijk aangegeven hoe hieraan gewerkt
wordt en dat we dat punt hebben opgepakt. Daar laat ik het bij. Ik heb de
toezegging gedaan om daar een brief over te sturen.
De heer Van Nispen (SP):
Voorzitter, ik vind dit niet acceptabel. Dit is geen antwoord op de vraag.
De voorzitter:
Jawel, dat is het wel, maar het is niet het antwoord dat u wilt horen. U
heeft andere middelen om uw zin te krijgen, meneer Van Nispen, maar
wat mij betreft gaan we dit niet nog een keer herhalen. Eens?
De heer Van Nispen (SP):
Nee, daar ben ik het niet mee eens.
De voorzitter:
Dan moet u mij uitleggen waarom dit niet het antwoord op uw vraag is.
De heer Van Nispen (SP):
Omdat ik de Minister heb uitgelegd dat we hier de afgelopen vijf jaar al
vragen over stellen ...
De voorzitter:
Ja, dat heeft u al gedaan.
De heer Van Nispen (SP):
... en dat de Minister niet verder komt dan het gegeven antwoord dat we
dit op termijn gaan regelen. Ik vraag gewoon een heel concrete termijn. Je
kunt in dit debat toch niet nog een keer zeggen dat we dit op termijn gaan
regelen, nadat we hier al jarenlang pilots mee aan het uitvoeren zijn?
De voorzitter:
Als voorzitter zeg ik: ja, dat kan wel. Dat is namelijk zojuist gebeurd. Dat is
niet het antwoord dat u wilt hebben, maar daar hebben we andere
middelen voor. U heeft straks nog een tweede termijn. Maar we gaan nu
geen herhaling van datzelfde vraag-antwoordspel doen. Ik geef het woord
aan mevrouw Buitenweg.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Toch denk ik dat dit iets is wat de meeste collega’s hier naar voren hebben
gebracht, het belang van een advocaat, zodat je weet wat er gebeurt,
welke procedure je ingaat en wat eventueel de consequenties zijn van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

30

akkoord gaan met zo’n OM-beschikking. Dat is echt belangrijk. Daar zijn
rapporten over verschenen en stukken in de pers. Het gaat over een
fundamenteel onderdeel van de rechtsstaat. Ik zie bij de Minister toch
vooral een beetje chagrijn over het feit dat hij daarop beoordeeld wordt.
Dat vind ik onprettig, want wij hebben heel relevante vragen. Ik wil daar
ook gewoon een antwoord op. Ik wil dat de Minister dit serieus neemt,
maar dat is niet helemaal wat ik hieruit proef. Ik denk dat collega Van
Nispen een redelijke eis heeft. Hij vraagt: op welke datum is het dan een
feit? Dit is niet voor het eerst. Ik zei het eerder al: bij mijn eerste begrotingsbehandeling in 2017 was er ook al een post weggehaald omdat het
geld allemaal nog niet nodig was, omdat er toch nog niks was uitgerold
voor deze ZSM-advocatuur. Dat geld is er toen af gehaald. Intussen is de
Minister de hele tijd bezig geweest. Het is heel redelijk om te willen weten
vanaf wanneer het dan geregeld wordt. Dat betekent een datum van het
moment waarop het geregeld wordt.
Minister Grapperhaus:
Ik heb gezegd dat ik bereid ben om daarover na de zomer met een brief te
komen. Ik wil ook best zeggen dat het zo is – ik moet even goed tellen –
dat we dat per begin van het laatste kwartaal van dit jaar gaan invoeren.
Dat is 1 oktober, voor diegenen die dat niet ...
De voorzitter:
Oké, 1 oktober. Mevrouw Buitenweg?
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Nou, de Minister moest bereid zijn om een datum te noemen. Hartelijk
dank dat hij daartoe bereid bleek. Nu hebben we een datum. Mag ik het
dus zo begrijpen dat het per 1 oktober 2019 zo geregeld is dat er een
advocaat aanwezig is in zo’n ZSM-procedure wanneer er geschikt wordt?
Is dat nu het antwoord?
Minister Grapperhaus:
Daar wordt op dit moment over gesproken, ook met de advocatuur. Dat is
ook een partij in het geheel. Laat ik het zo zeggen dat alle onder mij
ressorterende ketenpartners alles op alles zullen zetten om het per die
datum geregeld te hebben.
De voorzitter:
Dank u wel. Zijn er nog andere interrupties op dit punt? Nee? Dan is het
woord weer aan de Minister.
Minister Grapperhaus:
De heer Groothuizen had een vraag over de hoorplicht. De Wet
OM-afdoening schrijft horen voor bij geldboetes en schadevergoedingsmaatregelen als die sancties gezamenlijk of afzonderlijk een bedrag van
meer dan € 2.000 belopen bij natuurlijke personen. Een verlaging van die
grens zou de druk op de doorlooptijden aanzienlijk verhogen. Het doel van
het horen is overigens niet om te vernemen of iemand het eens is met de
schuldvaststelling, maar of de strafhoogte wordt aanvaard. Als dat niet
het geval is, is verzet natuurlijk eenvoudig ingesteld. Ik denk dat dat
voldoende beantwoording is van dat punt.
Voorzitter. De heer Van Dam vroeg naar snelrecht voor strafbeschikkingen.
Ik neem aan dat de heer Van Dam erop doelt dat ingeval de officier van
justitie de zaak in het kader van de ZSM-werkwijze niet afdoet met een
strafbeschikking, maar die dagvaardt, de zaak dan snel wordt afgedaan
door de rechter. Ik heb in de brief van 11 juli 2018 ook aangegeven op
welke wijze ik het snelrecht voor mensen die niet in preventieve hechtenis
zitten verder wil uitbreiden. Maar ik zie dat de heer Van Dam nog iets wil
zeggen. Ik weet niet of ik dat mag opmerken...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

31

De voorzitter:
Ja, dan even ter toelichting op de vraag.
De heer Van Dam (CDA):
Ik vind het prachtig dat zogenaamde loslopers ook snel op zitting komen.
Maar het gaat mij erom dat mensen die verzet aantekenen tegen een
strafbeschikking die hun vanaf 1 oktober 2019 in aanwezigheid van een
advocaat wordt aangedaan, ook op heel korte termijn, passend bij het
ZSM-concept en bij de rechtsstatelijkheid, voor de rechter kunnen staan,
dus dat het verzet daar behandeld wordt. Daar gaat het mij om. Dat was
mijn vraag.
Minister Grapperhaus:
Ik kom daar zo dadelijk even op terug. Ik had de vraag inderdaad niet
helemaal goed begrepen.
Voorzitter. De heer Van Nispen heeft mij nog gevraagd te reflecteren op de
artikelen die vorig jaar in NRC zijn verschenen. Ik heb daar twee vrij
uitvoerige brieven over geschreven, een op 19 december en een op 8 april
jongstleden. Ik hou het nu dus kort. Uit de interne kwaliteitsmeting van
het OM valt niet af te leiden dat er zo’n 2.000 verdachten onschuldig zijn
gestraft. Die conclusie zou betrekking hebben op 6% van de zaken. Dan
hebben we het over 494 zaken. Het OM zegt overigens ook dat men daar
geen breed dossieronderzoek naar heeft gedaan, maar slechts een beperkt
dossieronderzoek. Dat onderzoek was er niet op gericht om vast te stellen
of er fouten waren gemaakt; dat was een zogenaamde peerreview om te
kijken of degene die het dossier reviewde tot dezelfde beslissing zou zijn
gekomen.
Die 6% van de 494 zaken waar dat beperkte dossieronderzoek naar gedaan
is, viel uiteen in drie categorieën. In een aantal zaken kon geen oordeel
worden gegeven over de schuldvaststelling, omdat het dossier niet
beschikbaar was tijdens de meting. Die kunnen dus al niet worden
meegeteld. In een aantal van de bestudeerde zaken was een andere
officier van justitie tijdens de meting van mening dat de strafbeschikking
voor een ander strafbaar feit opgelegd had moeten worden, maar dat er
wel voldoende grondslag was om een strafbeschikking op te leggen. In de
resterende tien zaken, van de 494 dus, kwam de officier van justitie tot het
oordeel dat hij of zij zelf niet tot een schuldvaststelling zou zijn gekomen.
Dat is niet hetzelfde als vaststellen dat er eerder ten onrechte sprake is
geweest van een schuldvaststelling. De pg bij de Hoge Raad heeft in zijn
laatste rapport van deze week mijn conclusies hierover onderschreven. Ik
verwijs u verder dus ook naar dat rapport.
De heer Van Nispen (SP):
De Minister heeft het nu steeds over dat percentage van 6%, maar dat was
het jaar daarvoor nog 15%. Ik ben eigenlijk benieuwd hoe het de jaren
daarvoor was. Daar heb ik geen cijfers van. Ik weet niet of de Minister die
wel heeft.
De Minister heeft het nu ook over incomplete dossiers. Dat is mij ook
opgevallen. Als je die nulmeting en die 1-meting leest, dan blijkt daar
gewoon uit dat er na het instellen van verzet heel erg vaak besloten wordt
tot een sepot, en dan vooral omdat de dossiers er niet zijn. Zoiets zei de
Minister net ook. Maar het kan toch niet dat die dossiers niet op orde zijn?
Mag ik daar van de Minister een oordeel over? En welke maatregelen zijn
nu nodig om ervoor te zorgen dat de dossiers altijd, in iedere zaak,
gewoon op orde zijn, of iemand nou in verzet gaat of niet? Want dat moet
volgens mij niet uitmaken.
Minister Grapperhaus:
Dat klopt. Er waren wat vragen over dat sepot. Ik moet even zoeken in
mijn antwoorden. Het is juist dat blijkt dat er in een aantal zaken sepot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

32

moet komen omdat de dossiers niet op orde zijn. Dat is heel duidelijk een
verbeterpunt in de praktijk, waar het evaluatieonderzoek van de Universiteit van Amsterdam overigens ook op wijst. Het is wel een iets andere
kwestie dan de kwestie die in de betreffende krantenartikelen werd
geadresseerd. Vandaar dat ik daar eventjes naar moest zoeken. Dat is
zonder meer een aandachtspunt. Het college heeft ook toegezegd dat daar
verbetering in moet komen en dat daarnaar gekeken wordt.
De heer Van Nispen (SP):
Betekent dat dan heel concreet dat de belofte nu is dat dossiers altijd op
orde zijn? Dat klinkt heel logisch, maar dat is natuurlijk helemaal niet het
geval. We weten dat in 2015 bijna 75% van de verzetszaken met een
sepotbeslissing eindigde vanwege incomplete dossiers. Het is formeel
geen veroordeling, maar om iemand te kunnen straffen heb je natuurlijk
een compleet dossier nodig. De praktijk van de afgelopen jaren is dat die
dossiers alleen werden aangelegd voor de gevallen die in verzet gingen.
Volgens mij is dat in strijd geweest met de wet. Volgens mij klopt dat niet.
Erkent de Minister dat? En hoe zorgen we er nou voor dat dat in de
toekomst niet meer gaat gebeuren?
Minister Grapperhaus:
De heer Van Nispen zegt het voor een deel zelf. Daar kan ik niets tegen
inbrengen en daar ga ik niet omheen draaien. Dat heeft inderdaad te
maken met het op orde zijn van die dossiers. Dat is in een aantal gevallen
niet het geval geweest. Dat geeft het rapport van de pg, maar ook het
evaluatieonderzoek aan. Ik ga de nu genoemde getallen niet onderschrijven, want zoals ik net al heb aangegeven, ook aan de hand van mijn
brief van 19 december vorig jaar, ligt dat allemaal toch wat ingewikkelder
en wat anders. Maar ik onderschrijf dat er gevallen zijn waarin we samen
met het college echt moeten kijken hoe we dossiers zodanig op orde
kunnen hebben dat geen enkel sepot het gevolg kan zijn van het niet op
orde zijn van een dossier.
De voorzitter:
Gaat u verder. Even voor de orde: ik weet niet hoeveel er nog komt, maar
ik zou uiterlijk om 12.45 uur aan de tweede termijn willen beginnen.
Minister Grapperhaus:
Ik heb niet zo veel meer. De meeste dingen zijn al werkende weg aan de
orde gekomen. Ik heb nog wel een paar vragen van de heer Van Dam en
de heer Van Nispen over de sepots in het algemeen en de vraag in
hoeverre dat te maken heeft met capaciteit. Schaarste is een belangrijk
aandachtspunt in de organisaties in de strafrechtketen. Ook de heer
Groothuizen heeft daar aandacht voor gevraagd. Dat betekent inderdaad
dat er altijd scherp moet worden gekeken naar de prioritering. Ik neem
ook de signalen over de hoge werkdruk zeer serieus. Dat betekent dat er
aan de ene kant sprake is van aandacht om te kijken hoe we dat alsnog in
goede banen kunnen leiden. Aan de andere kant is er sprake van een
aanhoudende dalende instroom van zaken en van extra investeringen die
we ook ten goede laten komen aan alle partners in de strafrechtketen. We
hebben als kabinet vorig jaar extra investeringen gedaan. Dat weet u:
20 miljoen structureel extra voor het opvangen van de keteneffecten van
de intensivering bij de politie. We verwachten door de digitalisering van
de keten een aanmerkelijke verlaging van de werkbelasting. Het is
bovendien heel lastig om algemene uitspraken te doen over de ervaren
werkdruk, want die vertoont veel variatie, met grote verschillen tussen en
zelfs binnen de arrondissementen. Ik ben daarover met het Openbaar
Ministerie en de rechtspraak in gesprek en blijf dat uiteraard doen. We
moeten gewoon met elkaar nader onderzoeken hoe we die werkdrukproblematiek zo goed mogelijk te lijf kunnen gaan en kunnen verminderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

33

Voorzitter. Ik wil nog kort iets zeggen over de sepotcijfers naar aanleiding
van de vragen van de heer Van Dam. Het aandeel misdrijfzaken dat door
het OM is geseponeerd, de onvoorwaardelijke sepots van het aantal
bijgestroomde zaken, is in 2017 ten opzichte van 2016 van 21% naar 18%
gedaald. Het aantal voorwaardelijke sepots is wel op hetzelfde niveau van
5% gebleven.
Dan is er nog een vraag gesteld over de onterecht gestraften. De
rapporten die zijn verschenen geven geen aanleiding om onherroepelijke
strafbeschikkingen te herzien. Er zijn in het verleden wel fouten gemaakt
met mandatering, maar dat betekent niet dat de strafbeschikkingen
inhoudelijk onjuist of de OM-medewerkers niet gekwalificeerd waren.
Nogmaals, ook daarvoor geldt dat de verzetprocedure er gewoon was.
Daar wijst de pg ook op.
Dan was er de vraag van de heer Van Wijngaarden over de hoge
transacties. Hoe geven we slachtoffers een stem in die rechterlijke toets?
Ik realiseer me dat naast OM en verdachte ook slachtoffers een belangrijke
plek verdienen in de toets voor hoge transacties, die ik op dit moment aan
het uitwerken ben, zoals u weet. In die marginale rechterlijke toets bij
hoge transacties staat centraal of de officier van justitie bij de afweging
van alle in aanmerking komende belangen in redelijkheid tot de voorgenomen beslissing had kunnen komen. Daar speelt dus ook bijzondere
aandacht voor de slachtoffers, dat wil zeggen andere benadeelde partijen,
maar ook het maatschappelijke effect. Overigens laat de rechterlijke toets
nog altijd onverlet dat nabestaanden, slachtoffers en overige belanghebbenden altijd beklag kunnen instellen tegen een beslissing op grond van
artikel 12 Strafvordering over de procedure.
De heer Van Wijngaarden vroeg ook nog naar het standpunt over de
vonnisafspraken, de plea bargaining. Een vonnisafspraak moeten de
officier van justitie en de verdediging gezamenlijk aan de rechter
verzoeken om een tussen partijen afgestemde sanctie aan een bekennende verdachte op te leggen. Voorop staat dat het maken van die
afspraken alleen denkbaar is op basis van een heldere daarop toegesneden wettelijke regeling die alle waarborgen bevat die vanuit het
oogpunt van de rechtsstaat aan de oplegging van strafrechtelijke sancties
moeten worden gesteld. Ook daar is weer sprake van waarborging van de
positie van het slachtoffer. U hoorde mij ook zeggen dat het verzoek moet
worden voorgelegd aan de rechter, voor zover er vrees zou zijn. De
gedachten hierover zijn nog in een beginstadium, maar het zou wat mij
betreft niet zo moeten zijn dat een plea bargaining zich zou kunnen
afspelen buiten enigerlei zicht van de rechter. Het moet een gezamenlijk
verzoek aan de rechter zijn. Ik sta positief tegenover het nader onderzoek,
zoals ik heb gezegd.
Ik zou nog terugkomen op de vraag van de heer Van Nispen. Ik ben bereid
om toe te zeggen dat die brieven richting burgers duidelijker worden.
Daar begon ik mee, maar toen was dat antwoord iets te specifiek. Ik vind
het belangrijk dat iedereen de brieven van de overheid kan begrijpen – dat
begon ik te zeggen en dat blijf ik ook zeggen – zeker als het gaat om een
situatie waarin een strafbeschikking wordt opgelegd. Het CJIB heeft in
samenwerking met het OM stappen gezet om de leesbaarheid en
begrijpelijkheid van de brieven te vergroten. Ik kan natuurlijk niet zien
wanneer deze twee beschikkingen zijn gedateerd, maar er is er in ieder
geval eentje bij die ...
De voorzitter:
Mevrouw Buitenweg, wilt u dat even in de microfoon zeggen?
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ze zijn nog van 2019, van dit jaar dus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

34

Minister Grapperhaus:
Aan het slot van de tweede staat dat het mogelijk is dat van deze
strafbeschikking een aantekening wordt gemaakt in de justitiële documentatie. Ik vind dat een voldoende disclaimer. Maar ik proef dat mevrouw
Buitenweg zegt dat het aanbeveling zou verdienen om daarachter te
zetten waar meer informatie te vinden is. Zij vindt dat het iets actiever
moet. Daar heb ik begrip voor. We citeren allemaal dingen uit de
toelichting, maar ik wil er wel op wijzen dat in die toelichting ook dingen
staan waarin wordt gewaarschuwd voor de mogelijkheid tot in gijzeling
nemen als er niet betaald wordt en er geen verhaal is en dergelijke. Ik vind
de toelichting waarschuwend genoeg, maar ik vind met mevrouw
Buitenweg en de heer Van Nispen wel dat in de beschikking zelf heel
duidelijk moet staan dat die strafbeschikking kan leiden tot een aantekening in de justitiële documentatie.
Op die ene openstaande vraag van de heer Van Dam over het snelrecht
kom ik straks terug.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Inmiddels ben ik mijn blaadje kwijt, maar dat maakt niet uit. De Minister
zegt dat hij het voldoende vindt. Ik vind het niet voldoende. Ik vind dat
iemand moet weten wat het gevolg is. Er staat een website genoemd
waarop je kunt kijken of er gevolgen zijn: cjib.nl/strafblad. Ik heb voorgelezen wat daar staat: of het gevolgen heeft, kunt u vinden in uw justitiële
documentatie. Als je tot dan toe geen justitiële documentatie hebt, wat
voor informatie is dat dan? Vervolgens is er ook een kopje: heeft dit
gevolgen voor het aanvragen van een vog? Dat is ook interessante
informatie, want dat kan nogal uitmaken voor je baan. Dan ga je naar dat
kopje en staat er dat een aantekening in de justitiële documentatie iets
anders is dan een vog en dat deze website alleen over justitiële informatie
gaat en niks over de vog zegt. Wat is dat voor informatie aan burgers?
Minister Grapperhaus:
Wat het eerste betreft moet ik toegeven dat ik de website niet heb
geprobeerd in de schorsing, maar ik wil wel toezeggen dat de informatie
op de website duidelijker kan over in welke gevallen er gevolgen kunnen
zijn met betrekking tot aantekening in de justitiële documentatie. Die
toezegging dat de website wat dat betreft duidelijker wordt in de
informatieverlening, wil ik hier wel doen.
De voorzitter:
Meneer Van Nispen.
De heer Van Nispen (SP):
Een klein beetje duidelijkere brief is in dit geval echt niet voldoende.
Volgens mij moeten die brieven ondubbelzinnig en voor iedereen te
begrijpen zijn. Krijg je nou wel of geen strafblad? Wat betekent het als je
in verzet gaat? Dat betekent namelijk een nieuwe beoordeling van je zaak
door een rechter en ook dat je je tot een advocaat kunt wenden om je
daarover te adviseren. Waarom zou dat niet gewoon handig in zo’n brief
kunnen staan? Waarom moet het allemaal zo ingewikkeld, omfloerst en
met verwijzingen naar websites?
Minister Grapperhaus:
De verwijzingen naar de websites zijn er, want als je in deze brieven een
bijlage gaat opnemen, dan wordt dat een bijlage van ongeveer een
bladzijde, zoals ik het nu voor me zie. Want je moet dan helemaal
opnemen – dat heb ik net gezegd – in welke gevallen het gevolgen kán
hebben voor je justitiële documentatie. Dat verschilt nogal. Nogmaals, ik
heb toegezegd dat ik het laat aanscherpen op die website. Ik zie geen
aanleiding om dat nog eens in een soort tweede bijlage in de brief op te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

35

nemen. Nogmaals, in de brief die zo iemand leest, staat: het is mogelijk
dat van deze strafbeschikking een aantekening wordt gemaakt in de
justitiële documentatie. Dan staat daarachter: meer informatie kunt u
vinden op www.CJIB.nl/strafblad. Ik moet er echt van uitgaan dat mensen
een dergelijke strafbeschikking enigszins serieus nemen. De gemiddelde
burger zal dat doen op het moment dat er een sanctie opgelegd wordt en
er wordt gesproken over geld en dergelijke. Diegenen zullen het woord
«strafblad» en de waarschuwing dat dit erin kan worden opgenomen, toch
wel even serieus nemen. Ze hebben dan de mogelijkheid om die website
te raadplegen.
De heer Van Nispen (SP):
Deze Minister is er heel goed in om het laatste woordje van mijn vraag te
pakken en dan uit te gaan leggen waarom het niet onredelijk is om naar
een website te verwijzen. Nou laat ik dat heel even weg. De Minister mag
in die brieven van mij best naar een website verwijzen. De vraag die ik
stelde was: waarom zorgen we er niet voor dat die brieven voor iedereen
goed te begrijpen zijn en dat daar dus ondubbelzinnig in komt te staan
wat het betekent als je in verzet gaat. Dat betekent namelijk dat je zaak
opnieuw beoordeeld wordt, maar dan door een rechter, en wat de rol van
de advocaat daarbij kan zijn. Je kunt bij hem namelijk advies inwinnen.
Ik wil het toch nog even over de website hebben. Een blik op de website
zal er niet toe leiden dat mensen weten of ze wel of geen strafblad krijgen,
want dat staat niet op die website. Ik wil graag dat de Minister nu op al die
punten ingaat. Waarom is het niet mogelijk om brieven te maken die het
echt voor iedereen ondubbelzinnig duidelijk maken wat de gevolgen zijn
van het betalen van zo’n OM-strafbeschikking.
De voorzitter:
Mag ik als voorzitter even vragen of u bedoelt te vragen of in die brief
moet staan of er wel of niet zo’n gevolg is? Ik vraag het maar even, want
anders krijgen we straks die verwarring.
De heer Van Nispen (SP):
Ja, bij voorkeur wel, maar als de Minister zegt dat dat niet gaat, omdat we
dan een ellenlange lijst krijgen en dat hij ervoor zorgt dat dat helder op de
website staat, dan vind ik dat oké. Maar kan de Minister dan misschien
ingaan op de andere punten die ik net vroeg?
Minister Grapperhaus:
Het ingewikkelde is dat de heer Van Nispen vraagt: waarom is het niet
mogelijk? Als ik het zo mag interpreteren dat hij vraagt «waarom doet u
dat nou niet?», kan ik de vraag makkelijk beantwoorden. Ik kan straks ook
nog kijken naar het «waarom is het niet mogelijk?». De brief, de strafbeschikking zoals die nu is opgesteld, bevat heel duidelijk het volgende,
meteen in de eerste zin: u heeft zich schuldig gemaakt aan het plegen van
een strafbaar feit en hiervoor wordt deze strafbeschikking uitgevaardigd.
Daarna staat informatie over het strafbare feit en de opgelegde sanctie
vermeld. Dan komt daarna het strafbare feit. Ik ga dat niet allemaal
voorlezen, want dat kan ik de mensen niet aandoen. Hier ging het
kennelijk om dingen die iemand had gedaan met een bromfiets of iets
dergelijks. Dat wordt allemaal aangegeven. Zelfs het wetsartikel wordt
genoemd. Dan wordt er gezegd: de opgelegde sanctie is een geldboete.
Hier spelen kennelijk ook al administratiekosten. En daarna staat er hoe je
kunt betalen. Verder wordt er gezegd: als u wilt weten hoe je ...
De heer Van Nispen (SP):
Sorry, maar dit is in het geheel geen antwoord op mijn vraag. De Minister
kan wel heel de OM-strafbeschikking gaan voorlezen, maar de vragen die
ik stelde, waren waarom er niet makkelijk wordt uitgelegd wat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

36

betekent dat je in verzet gaat. Dat betekent namelijk dat je zaak opnieuw
wordt voorgelegd aan de rechter en dat je je tot een advocaat kunt
wenden om daar advies te krijgen. Dat waren de vragen die ik stelde. Die
strafbeschikking heb ik zelf opgevraagd bij een advocaat, dus ik weet
ongeveer wat daarin staat.
Minister Grapperhaus:
Ik vind het wat lastig als ik niet meer over mijn eigen antwoorden kan
gaan. Ik maak duidelijk dat in die strafbeschikking in gewoon Nederlands
wordt uitgelegd om welk strafbaar feit het gaat: hier gaat het om, dit is de
sanctie die er wordt opgelegd en op deze manier kun je een betalingsregeling treffen, want ook daarvoor wordt een website genoemd. En in een
apart alineaatje staat: als u het er niet mee eens bent etc. Je kunt het
lettertype vergroten, maar het wordt allemaal gewoon heel helder
neergezet. En dan zit er een bijlage bij die nog eens allerlei consequenties
van het geheel uitwerkt. Daarin komt alles zo’n beetje aan de orde. Je kunt
wel zeggen dat het in de bijlage zit en dat het in de hoofdbrief had
gemoeten. Ik weet niet wat daar het exacte effect van is.
Ik neem de kritiek van mevrouw Buitenweg en de heer Van Nispen
serieus. Zij zeggen: maak bij het punt van een strafbeschikking nog wat
meer duidelijk in welke gevallen die gevolgen kan hebben in de justitiële
documentatie. Daarvan zeg ik dat je het inderdaad op zo’n website moet
zetten, omdat je anders weer een bijlage van twee bladzijden bij die brief
krijgt. Wij doen dat juist zo om het voor de burger duidelijker te maken. Je
krijgt gewoon één vel: dit is er gebeurd, dit wordt u als sanctie opgelegd,
hier kunt u tegen in verzet en dit gebeurt er met de strafbeschikking als er
niets is. Dan moet u namelijk betalen en kan er een aantekening worden
gemaakt. Daar zit een uitvoerige toelichting bij. Ik vind dat echt verantwoord, met overname van het kritiekpunt over het strafblad dat eerder
door mevrouw Buitenweg en de heer Van Nispen werd geformuleerd.
De voorzitter:
In deze duo-interruptie is het woord nu weer aan mevrouw Buitenweg.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dank u wel. Het laatste is eigenlijk waar het om gaat, met alle tekst
eromheen. Want natuurlijk: als je een verkeersboete hebt, staat er ook wat
je hebt gedaan, waaraan je je schuldig hebt gemaakt en wat het bedrag is,
misschien inclusief het wetsartikel. Dat is prima. Het punt is dat de
implicatie van het door rood rijden en het betalen van een boete en
daarmee gevrijwaard zijn van verdere rechtsvervolging, een heel andere
is dan bij veel van de voorbeelden tot nu toe. Dát is wat mensen duidelijk
moet zijn. Heel veel mensen betalen een boete in de overtuiging dat het
daarmee klaar is. Dan komen ze er later achter dat het implicaties heeft. Ik
vind dat de Minister zich daar meer toe moet verhouden. Ik hoor nu van
hem dat hij dat punt gaat bekijken. Dat kan de Minister misschien nog
eens breed doen. Het gaat niet om het feit dat het in een wetsartikel staat,
maar om het feit dat de implicaties voor mensen nu niet duidelijk zijn, niet
op papier maar zeker niet in de praktijk. Het is eigenlijk tot die praktijk dat
ik wil dat de Minister zich beter verhoudt.
De voorzitter:
De Minister, ten slotte.
Minister Grapperhaus:
De slotzin van de brief geeft aan: er kán een aantekening worden gemaakt
in de justitiële documentatie. Meer informatie op die website met het
woord «strafblad» erin. Ik trek me de kritiek aan – die ik niet zelf heb
gecontroleerd, maar ik geloof het zo van mevrouw Buitenweg en de heer
Van Nispen – dat die website niet genoeg op een rij zet in welke gevallen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

37

het gevolgen kan hebben voor justitiële documentatie. Dat gaan we
aanpassen. Verder is de brief in alle opzichten duidelijk. Ik heb het nog
even opgezocht voor de heer Van Nispen, maar ook bijstand via een
advocaat wordt genoemd in de bijlage. Dus ik denk echt dat mensen heel
goed geholpen zijn.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Fijn dat de Minister zich het kritiekpunt als het gaat om heldere communicatie naar de burger aantrekt. Ik wil niet vervallen in een tekstexegese van
de precieze correspondentie met mensen, want daar hebben we het nu
genoeg over gehad. Wat mij wel dwarszit, is dat justitiële documentatie en
strafblad erg door elkaar heen lopen, ook in dit debat. Maar als je kijkt
naar de consequenties voor mensen voor de vog is het dat strafblad. Daar
verdwijnen ook weer dingen van. De oproep aan de Minister is om
integraal naar de informatie te kijken: kan de brief helderder, kunnen de
websites helderder? Mijn verzoek is om daaraan toe te voegen wat
eventueel kan zorgen voor een strafblad en welke consequenties dat heeft
voor een eventuele vog. En wanneer verdwijnen die weer? Want heel veel
mensen weten niet dat dat weer verdwijnt en dat het dan weer geen
consequenties meer heeft. Eventuele consequenties voor een vog zijn
beperkt. Ik weet overigens dat dit heel ingewikkeld is, maar dat is eigenlijk
een extra reden voor mijn oproep om te kijken hoe we dat duidelijker
kunnen maken voor mensen. Dus gewoon het verzoek om te kijken waar
de verbeterpunten liggen.
De voorzitter:
Integraal kijken naar de communicatie. De Minister.
Minister Grapperhaus:
Ik begrijp het pleidooi van de heer Van Wijngaarden goed. Het ligt volgens
mij echt in het verlengde van wat mevrouw Buitenweg daarover eerder
zei. Ik heb toegezegd dat ik ervoor zal zorgen dat die website duidelijk
aangeeft voor mensen in welke gevallen dit gevolgen kan hebben voor
hen. Ik noem steeds de justitiële documentatie. Het is misschien goed
voor eenieder om zich nog eens te realiseren dat het begrip «strafblad»
geen juridische betekenis meer heeft. Maar het gaat om de justitiële
documentatie. Inderdaad, het is goed als mensen weten in welke gevallen
dat kan. Nogmaals, ik heb het niet getoetst op die website, maar als de
Kamer zegt dat dit echt nog verduidelijkt kan worden, ga ik daar
achteraan. Ik zal u nog berichten hoe de website er zo snel mogelijk uit
gaat zien.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Heel goed, dank voor die toezegging. Ik hoop dat ik dan ook correct heb
begrepen dat daarin wordt meegenomen dat voor mensen duidelijk is
wanneer dat eventueel wel en niet meer consequenties heeft voor het
aanvragen van een vog. Want anders denken mensen: nu kan ik nooit
meer als taxichauffeur of in een crèche werken, of iets anders doen, wat
toch zonde zou zijn. Ook die verwarring over de consequenties voor een
vog wordt zoveel mogelijk voorkomen in de update van de website.
De voorzitter:
Welke termijn verwacht de Minister als het gaat over het informeren van
de Kamer?
Minister Grapperhaus:
Dat zal zeker voor de zomer van dit jaar zijn.
De voorzitter:
Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

38

Minister Grapperhaus:
Nog even naar de vraag van de heer Van Dam over snelrecht, een vraag
die ik nu hopelijk wel goed heb begrepen. In beginsel moet het mogelijk
zijn om verzetszaken die voortvloeien uit het niet akkoord gaan met een
voorgestelde afdoening door de officier van justitie snel af te doen. Dat
kan in ieder geval sneller dan gebruikelijk is. Of twee weken, zoals ik
begrijp dat u als richtlijn ziet, haalbaar is ga ik bespreken met OM en
rechtspraak. Ik kom daar bij u op terug, voor de zomer van 2019.
De voorzitter:
Dat is een toezegging. U komt daar schriftelijk op terug. Daarmee komt er
een einde aan de eerste termijn van de kant van de Minister. Ik schat
zomaar in dat er behoefte is aan een tweede termijn. Daarvoor hebt u
1 minuut en 20 seconden, zijnde een derde van de spreektijd in eerste
termijn. Ik geef als eerste het woord aan de heer Groothuizen.
De heer Groothuizen (D66):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording, al
was het her en der wel steunen en trekken, vond ik. Maar het was ook wel
een goed inhoudelijk debat; dat dan weer wel. Ik heb vrij veel toezeggingen gehoord van de Minister. Op een aantal punten heb ik toch wel
behoefte aan verduidelijking. Het is goed dat de richtlijnen worden
aangepast. Dat zou winst zijn, maar graag hoor ik dan per wanneer dat
rond is, het liefst uiteraard zo snel mogelijk.
Het is ook goed dat de Minister een wetsvoorstel in consultatie gaat
brengen om die voorwaardelijke sanctiemodaliteit mogelijk te maken. Ik
begrijp dat dit in het najaar gaat plaatsvinden. Ik begrijp dat hiermee ook
echt afstand wordt genomen van hetgeen in de brief van 19 december
staat, want toen was een en ander nog wel gekoppeld aan de herziening
strafvordering. Die is inmiddels weer doorgeschoven naar eind volgende
eeuw, geloof ik.
Voorzitter. Toch ben ik niet helemaal tevreden met de beantwoording van
de Minister. Ik vind dat hij af en toe veel te selectief reageert, en ook erg
defensief is in de discussie met de Kamer, waar ik een brede noodzaak tot
verandering proef, evenals vrij veel gevoel van urgentie. Het is goed dat
hij openstaat voor een fundamentele discussie over de strafbeschikking,
maar ik vind oktober 2020 dan toch eigenlijk wel heel erg laat. Als je ziet
wat er allemaal al aan materiaal ligt, vraag ik me af of we niet veel sneller
de discussie kunnen aangaan. Daarin kunnen we het ook hebben over de
cumulatie van functies en de breuk met het consensusmodel, dat er
vroeger wel was.
Voorzitter, ik rond af met het aanvragen van een VAO. Ik vind toch dat we
hier als Kamer nader over moeten spreken, vooral over het punt van de
rechtsbijstand. Hierop vond ik het antwoord van de Minister heel erg
vaag. Ook op het punt van de hoorplicht heeft hij mij niet overtuigd. Hij
zegt dat dit extra kruim kost aan de voorkant. Dat snap ik, maar volgens
mij levert het ook heel veel op aan de achterkant. En dat lijkt me pure
winst.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Van Nispen.
De heer Van Nispen (SP):
Ik kan mij eigenlijk wel grotendeels aansluiten bij de heer Groothuizen van
D66. Het was trekken en duwen voor concrete antwoorden en toezeggingen, terwijl het natuurlijk over nogal wat gaat, over de gevolgen van
een model voor mensen. Hierbij is het Openbaar Ministerie verantwoordelijk gemaakt voor de vervolging, de berechting en de tenuitvoerlegging.
We hebben kunnen zien dat dit in de praktijk lang niet altijd zorgvuldig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

39

gaat. Dat verwijt ik die mensen niet. Zij hebben de afgelopen jaren te
maken gehad met gierende werkdruk en grote bezuinigingen. Dat maakt
het nou juist zo ingewikkeld. De procureur-generaal bij de Hoge Raad
kwam afgelopen maandag met een rapport waarin eigenlijk een pleidooi
te lezen is voor meer geld naar het OM en voor het beter opleiden van
medewerkers. Als er dan een concrete vraag over gesteld wordt, zegt de
Minister: ik ga nog eens heel goed nadenken over dat punt en er nader
naar kijken. Dat vind ik ronduit teleurstellend.
We hebben al vijf jaar discussie over de rechtsbijstand. Het kostte
ontzettend veel moeite om eindelijk een duidelijke datum te krijgen. Per
1 oktober 2019 is de rechtsbijstand bij ZSM eindelijk echt geregeld,
hoewel ik hier en daar nog wel wat voorbehouden hoorde. Dat gaan we
heel kritisch in de gaten houden. Ik vind het trouwens nog te lang duren.
Het is teleurstellend dat de Minister niet zegt dat oude zaken waarbij
mensen mogelijk benadeeld zijn, herzien kunnen worden. Het principe zou
moeten zijn dat je zaak inhoudelijk wordt beoordeeld door een rechter, het
liefst in de buurt, bijvoorbeeld in een Huis van het Recht. Ik blijf bij dat
principe, tenzij mensen zeggen dat het Openbaar Ministerie hen ervan
heeft overtuigd dat ze een strafbaar feit hebben gepleegd en dat het
dossier op orde is. Dan kunnen ze schuld bekennen en de boete betalen.
Dan hoeft die inhoudelijke beoordeling misschien niet plaats te vinden.
Ook ik zal moties indienen bij het al aangevraagde VAO.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Buitenweg.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik kan me aansluiten bij de beide
collega’s. Ik begrijp de weerstand van de Minister eerlijk gezegd ook niet
helemaal. Uiteindelijk zijn er ook wel een aantal zaken gezegd waar ik blij
mee ben. Die kunnen ook echt tot verandering leiden. Denk aan die
nieuwe meting. Ik vind het belangrijk dat daarin niet alleen onderzocht
wordt op welke wijze je de beschikkingen kan verbeteren, maar dat er ook
fundamenteel wordt bekeken of dit het juiste antwoord is gebleken. De
Minister gaf een A en een B. Dat vind ik allemaal heel erg goed. Ik ben blij
dat er toch nog een datum is gekomen, 1 oktober 2019. Dat is allemaal
winst. Ik stel me zo voor dat we dit allemaal nog gaan aanscherpen in
moties.
Ik begrijp alleen niet zo goed waarom die weerstand er steeds is om
ergens toe te komen. Ik zie inderdaad dat de Minister defensief maar ook
heel institutioneel reageert. Hij heeft eigenlijk geen antwoord gegeven op
mijn vraag hoe dit zich verhoudt tot de mensen die dit is overkomen. Naar
hun overtuiging hebben zij ten onrechte een strafbeschikking gekregen,
waardoor ze ook ten onrechte in de problemen zijn gekomen. Wat is de
boodschap aan die mensen? Uiteindelijk moet zo het vertrouwen in de
rechtsstaat verankerd worden.
De voorzitter:
Dank u wel. Meneer Van Dam.
De heer Van Dam (CDA):
Het gros van de Nederlanders die in aanraking komen met het strafrecht
of het Openbaar Ministerie, betreft «gewone mensen» die een fout
hebben gemaakt of een dingetje doen en vervolgens een strafbeschikking
krijgen. De grote boeven, de grote criminelen, krijgen geen strafbeschikking. Zij worden gedagvaard, krijgen een advocaat en hebben van dit
geheel geen last. Dat is mijn grote zorg, namelijk dat er door die strafbeschikking een verkeerd beeld ontstaat van een instituut als het Openbaar
Ministerie. Ik moet u eerlijk zeggen dat ik er in het verleden heel kritisch
naar gekeken heb. Ik zie de inspanningen van het OM. Ik vind dat we het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

40

OM moeten helpen. Als we de grondslag niet werkelijk veranderen – ik
ben het met de Minister eens dat we dat nu niet moeten doen – moeten
we het OM steunen om die taak goed te doen. Er is namelijk een groter
belang dan alleen die individuele strafbeschikking: het beeld van het OM
is aan de orde. Daarom ben ik heel blij met de toezegging van de Minister
om per 1 oktober 2019 de rechtsbijstand te regelen op ZSM. Het klonk een
beetje als een tangverlossing, maar het is een verlossing. Het is een
verbetering. Ik ben er echt heel erg blij mee. Het is heel wezenlijk dat dit
vandaag aan de orde komt. Ik denk dat de Minister nog heel wat moet
knokken om dit voor elkaar te krijgen. Daar wil ik hem vanuit de Kamer,
misschien ook wel met een motie, van harte bij steunen. Veel dank
daarvoor.
De voorzitter:
Dank u wel. Ten slotte is het woord aan de heer Van Wijngaarden.
De heer Van Wijngaarden (VVD):
Voorzitter. Ik denk dat er belangrijke toezeggingen zijn gedaan over het
verbeteren van de communicatie, over het verbeteren van de rechtsbijstand, over het doorgaan met scherpe evaluaties, want we hebben gezien:
vreemde ogen dwingen. Een kritische blik op nieuwe overheidsbevoegdheden is altijd wenselijk. Dus ik vind het ook zaak om onze zegeningen te
tellen, en dat doe ik dan ook. Ik ben zelf ook blij met de toezegging om te
bekijken of het OM nog wat versterkt kan worden met nieuwe bevoegdheden zoals de voorwaardelijke sanctie en de verbeurdverklaring. Wat mij
betreft sluiten gezond vertrouwen in de mensen van het OM en gezond
wantrouwen tegenover de inzet van overheidsbevoegdheden elkaar niet
uit, al kreeg ik dat gevoel in dit AO soms wel. Ze zijn juist de alfa en de
omega van een zelfstandig straffend Openbaar Ministerie. Efficiëntie en
rechtsbescherming zijn geen vijanden van elkaar.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk naar de Minister. Weinig vragen, veel commentaar.
Minister Grapperhaus:
Ja, voorzitter. Er was ook een vraag over commentaar, maar eerst even
dit. De heer Groothuizen vroeg wanneer die OM-aanwijzing wordt
aangepast. Die is dus per 1 januari jongstleden aangepast en daar staat
heel duidelijk in dat de officier rekening moet houden met de straftoedelingspraktijk.
De heer Groothuizen (D66):
Misschien heb ik mij niet goed uitgedrukt, maar het gaat mij – en dat had
de Minister volgens mij best begrepen – om de richtlijnen die het
Openbaar Ministerie hanteert bij het bepalen van de straf die het
uiteindelijk gaat opleggen. Ik weet dat de aanwijzing per 1 januari is
aangepast, maar het gaat mij om de strafvorderingsrichtlijnen. Daar heeft
de pg het ook over.
Minister Grapperhaus:
Nu ben ik even lost, want ik begrijp even niet waar de heer Groothuizen
nu op doelt. Het college heeft die aanwijzing aangepast en ik zie niet zo
goed in wat...
De heer Groothuizen (D66):
Heel simpel, voorzitter. Er staat ook in het rapport van de pg: de rechtbanken hebben niet voor alle zaken, maar wel voor veel zaken oriëntatiepunten. Het Openbaar Ministerie heeft voor heel veel zaken strafvorderingsrichtlijnen. Die lopen soms uit de pas en de pg zegt: breng die nou in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

41

de pas, zoals u eigenlijk al drie jaar geleden beloofd had te doen. Dus mijn
vraag is wanneer die dingen met elkaar op één lijn worden gebracht.
Minister Grapperhaus:
Voorzitter. Als de heer Groothuizen dat bedoelt, betreft dat meer het
microniveau van het OM zelf. Dan zeg ik toe dat ik volgende week in een
brief aangeef wanneer dat het geval zal zijn. Dat is echt de microuitwerking van dat men per 1 januari in de aanwijzing heeft gezegd: dit
gaat vanaf nu het beleid worden. Maar ik kom volgende week in een brief
daarop terug.
De voorzitter:
Oké.
Minister Grapperhaus:
De heer Groothuizen had ook een vraag over het wetsvoorstel evaluatie
OM-afdoening. Dat hebben we inderdaad inmiddels losgekoppeld van de
herziening van de strafvordering, zoals ik al zei, omdat ik vond dat het
anders te lang zou gaan duren. Dat wordt dus apart in procedure gebracht
dit najaar. Zie verder de voortgangsrapportage strafvorderingsmodernisering die ik gisteren aan uw Kamer heb aangeboden.
Dan was er nog een vraag van mevrouw Buitenweg over waarom er zo
veel weerstand is. Dat is natuurlijk maar net hoe je een debat interpreteert. Ik heb op een gegeven moment halverwege dit overleg het aantal
veranderingen opgesomd die ik al heb aangekondigd. Toen hadden we
nog niet eens die datum van 1 oktober met de verlostang van de heer Van
Dam, of wie dan ook, eruit gehaald. Ik wil hier best aangeven dat ik even
moest nadenken wat nou een verstandige datum is, want ik wil uw Kamer
niet opzadelen met iets waarvan we achteraf zeggen: dat hadden we toch
eigenlijk niet moeten doen.
In antwoord op de vraag van mevrouw Buitenweg waarom er zo veel
weerstand is, vind ik, en daarmee wil ik ook afsluiten, dat er geen sprake
is van weerstand. Ik heb mij alleen heel duidelijk uitgesproken over het
feit dat ik tot de conclusie ben gekomen dat de strafbeschikking inderdaad
een belangrijke plek heeft gekregen in ons stelsel en daar ook een
aanwinst voor is. Maar ik heb ook gezegd: er zijn dingen in de uitvoeringspraktijk die beter kunnen en daar moet ik aan werken. Op een aantal
punten hebben we daarover grondig gediscussieerd. Ik neem een aantal
van de kritiekpunten ter harte en van andere kritiekpunten heb ik gezegd
dat ik daar vooralsnog anders over denk.
Ten slotte heb ik aangekondigd – en die toezegging doe ik gestand – dat er
een 2-meting komt en een onderzoek van de procureur-generaal. Ik zal
daarover met hem in gesprek gaan. Ik heb ook de uiterste streeftermijn
van de uitkomsten van die twee onderzoeken aangegeven.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Buitenweg nog.
Mevrouw Buitenweg (GroenLinks):
Ja, kort. De tijd is nu te kort, dus het zal dan misschien naar aanleiding
van die andere onderzoeken moeten. Maar mijn oproep aan de Minister
was ook om een en ander wat minder alleen institutioneel te benaderen
– andere collega’s zeiden dat ook heel erg – en meer vanuit het perspectief
van de mensen, die te maken krijgen met een OM-beschikking die ze
misschien als onrecht ervaren en waar gevolgen aan zitten, die heel erg
het rechtsgevoel van mensen raken. Ik wil een oproep doen aan de
Minister om dat perspectief vanuit de mensen iets meer mee te nemen,
ook in het onderzoek en vooral in de reacties van de Minister op de
onderzoeken die gedaan worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

42

De voorzitter:
De Minister nog, desgewenst.
Minister Grapperhaus:
Voorzitter. In de rechtsstaat staat de justitiabele altijd centraal en voorop,
dus die oproep hoeft niet gedaan te worden. Ik denk dat ik in een aantal
antwoorden ook voldoende heb aangegeven dat ik bepaalde kritiekpunten
duidelijk oppak, bijvoorbeeld de manier waarop de brief en de strafbeschikking zijn vervat. Ik meen dat ik ook in mijn brief van 19 december
2018 uitvoerig ben ingegaan op hoe het zit met de individuele problematiek. Maar ik onderstreep wat mevrouw Buitenweg zegt: als we zeggen
dat dit een goede plaats heeft in ons rechtstelsel en als we dat volgend
jaar, in 2020, willen gaan toetsen aan de hand van zo’n 2-meting en – zoals
de heer Van Nispen vroeg – een onderzoek van de procureur-generaal,
dan is de belangrijkste toets die we moeten doen hoe het zich verhoudt
tot de positie van de justitiabele, want dat is de kern van de rechtsstaat.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee eindigt de tweede termijn van dit algemeen overleg.
Ik sluit af met een conclusie. Er is een VAO aangevraagd, met als eerste
spreker de heer Groothuizen. Dan neem ik nog even de toezeggingen met
u door.
– De Minister zegt toe, in gesprek met de procureur-generaal van de
Hoge Raad te gaan en na afronding van het verbeterprogramma een
onderzoek te doen naar de gewenste effecten. Uiterlijk in oktober 2020
informeert hij de Kamer over de uitkomsten van dit onderzoek en de
2-meting door het OM.
– De Minister zegt toe, de informatie op de website over de gevolgen
van strafbeschikkingen voor de justitiële documentatie aan te scherpen
en informeert de Kamer hierover voor de zomer 2019.
– De Minister zegt verder toe, per 1 oktober 2019 de rechtsbijstand bij
ZSM-procedures te regelen.
Ik ga ervan uit dat hij de Kamer daarover dan ook informeert, want dan
kan dat ook op de lijst van toezeggingen.
Minister Grapperhaus:
Ik heb dadelijk aangegeven dat ik samen met de onder mij ressorterende
diensten alles in het werk ga stellen om het per 1 oktober te realiseren. Ik
heb verder gezegd dat er ook partners zijn die niet onder mij ressorteren
en dat hoort ook zo in een rechtsstaat. Maar ik zet alles op alles om het
per 1 oktober te doen en als dat door partijen die niet onder mij vallen,
moeilijk zou worden, dan zal ik dat tijdig met uw Kamer opnemen.
De voorzitter:
Dat nemen we in de Handelingen op. Meneer Van Dam?
De heer Van Dam (CDA):
Misschien kan ik de Minister iets tegemoetkomen. Het gaat mij vooral om
de beslissingen die onherroepelijk zijn. Als er in ZSM een dagvaarding
wordt uitgedaan, kun je daarna met die dagvaarding in de hand zelf naar
een advocaat lopen en je van rechtsbijstand voorzien. Het gaat mij vooral
om de onherroepelijke dingen met die strafbeschikkingen. Ik weet niet of
de collega’s dat met mij meevoelen.
De voorzitter:
Voordat we hier een heel nieuw debat over krijgen...
De heer Van Dam (CDA):
Nee, maar zo heb ik dat debat ervaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

43

De voorzitter:
We zijn hier bezig met de toezeggingen. Het is goed dat u dat zegt. Het zal
ook in de Handelingen opgenomen worden, evenals de nuancering van de
Minister. Ten slotte: meting door het OM.
– De Minister zegt toe, de Kamer volgende week per brief te informeren
over het op elkaar afstemmen van strafvorderingsrichtlijnen en
oriëntatiepunten van de rechtspraak.
Daarmee eindigt dit... O, meneer Groothuizen nog?
De heer Groothuizen (D66):
Volgens mij was er ook nog een toezegging over de voorwaardelijke
sancties. Die heb ik nog niet gehoord in de opsomming.
De voorzitter:
Kunt u dat even preciseren?
De heer Groothuizen (D66):
De toezegging was dat de Minister in het najaar een wetsvoorstel in
consultatie brengt om het mogelijk te maken dat het OM ook voorwaardelijke sancties kan opleggen.
Minister Grapperhaus:
Ja, klopt.
De voorzitter:
Prima. Dat is allemaal netjes genoteerd. Ik leg het nog maar een keer uit:
in deze lijst zijn «toezeggingen» alleen kwesties waar de Minister
schriftelijk op terugkomt naar de Kamer. Dus er zijn nog tal van andere
toezeggingen gedaan, maar die komen niet in deze lijst.
Minister Grapperhaus:
Tal van andere!
De voorzitter:
De Minister heeft ruim de uitgestoken hand... Afijn. Als justitiabel
voorzitter – ik heb begrepen dat ik ook een justitiabele ben; dat is weer
nieuw voor mij – sluit ik de vergadering, maar niet dan nadat ik de
Minister, zijn ambtenaren, de leden, de ondersteuning in alle vormen en u
op de publieke tribune en elders van harte heb bedankt. Ik wens u allen
nog een mooie dag toe.
Sluiting 13.01 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 279, nr. 516

44