Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

27 858

Gewasbeschermingsbeleid

Nr. 276

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 oktober 2014
Met deze brief reageer ik, mede namens de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, zoals verzocht op de publicatie in Nature1 over
imidacloprid en de correlatie met de afname van insectenetende
vogelpopulaties. Daarnaast ga ik in op de motie Bosman/Lodders
(Kamerstuk 27 858, nr. 259). Het antwoord op de vragen van uw leden
Jacobi (PvdA), Van Gerven (SP) en Van Veldhoven en Schouw (D66) ten
aanzien van de kwestie doe ik u apart toekomen.
In het artikel wordt een correlatie aangetoond tussen hoge concentraties
van imidacloprid in het oppervlaktewater en een neergaande trend in
(insectenetende) vogelpopulaties. Het College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb), dat op mijn bezoek het artikel bezien
heeft, bevestigt dat de Nature-publicatie inderdaad een correlatie
aantoont, maar constateert dat de gepresenteerde gegevens geen causaal
verband aantonen. Tevens geeft het Ctgb aan dat het onderzoek is
gebaseerd op gegevens van voor 2010 en dat sindsdien de regelgeving
meermaals is aangescherpt, onder meer door de toelaatbare norm
substantieel te verlagen en daarmee samenhangend door het voorschrijven en verplicht stellen van vergaande zuiveringstechnieken van
water uit kassen. Ik verwijs u hiervoor naar de bijlage.
Op mijn verzoek heeft de Europese Commissie (EC) het artikel ook direct
onder de aandacht gebracht van EFSA. De EC en EFSA geven aan dat
binnen de EU al verschillende maatregelen zijn genomen om het risico
van neonicotinoïden, en specifiek van imidacloprid, te verkleinen. De
EFSA is nog met twee beoordelingstrajecten ten aanzien van imidacloprid
bezig op dit moment. De EFSA en de EC willen eerst de uitkomsten van
deze onderzoeken en de effecten van de maatregelen bezien, alvorens met
nieuwe maatregelen te komen.

1

kst-27858-276
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Declines in insectivorous birds are associated with high neonicotinoid concentrations.
Hallmann et al. 2014, Nature

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 858, nr. 276

1

Het onderzoek baart mij grote zorgen. Als een causaal verband kan
worden aangetoond met de veronderstelde negatieve gevolgen, zou dit
gewasbeschermingsmiddel moeten worden verboden. Echter, zoals ik ook
in mijn brieven van 14 mei 2013 (Kamerstuk 21 501-32, nr. 707) en 17 april
2014 (Kamerstuk 27 858, nr. 264) heb aangegeven, volgt uit het Europese
en nationale juridisch kader dat er – om in te grijpen in toelatingen van
gewasbeschermingsmiddelen – aanwijzingen moeten bestaan, die
wetenschappelijk onderbouwd zijn, dat niet langer wordt voldaan aan de
goedkeurings- of toelatingscriteria van respectievelijk werkzame stoffen of
gewasbeschermingsmiddelen, waardoor er onaanvaardbare risico’s
ontstaan. Of er moet in de huidige toelatingen aantoonbare aanleiding zijn
voor een ernstig risico dat ingrijpen met een noodmaatregel gerechtvaardigd is. Om daadwerkelijk in te kunnen grijpen is het noodzakelijk dat
niet alleen een correlatie maar ook een causaal verband vastgesteld is.
Uit het voorgaande volgt dat er op dit moment nog geen wetenschappelijke basis en rechtsgrond is om een verbod van middelen op basis van
imidacloprid in te stellen. Ook het voorzorgsbeginsel kan juridisch niet
worden ingeroepen omdat de Verordening (EC) 1107/2009 voor het op de
markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen (VO-gwb) al vorm geeft
aan het voorzorgsprincipe (overweging 8 en artikel 1 van de VO-gwb)
door een verbod op alle werkzame stoffen en middelen, tenzij deze zijn
beoordeeld en toegestaan.
Wil een verbod kans van slagen maken, dan moet er snel meer duidelijkheid worden verkregen over de effectiviteit van al eerder genomen
maatregelen om normoverschrijdingen van imidacloprid in oppervlaktewater terug te dringen. Om die reden heb ik ingezet op het versneld
beschikbaar komen van meetgegevens en om vervolgens te bezien of
deze nieuwe, recente meetgegevens niet alsnog aanleiding geven tot
ingrijpen, zowel op nationaal als Europees niveau.
Achtergrond
Zoals ik eerder aan uw Kamer heb gemeld in mijn brief van 17 april 2014
(Kamerstuk 27 858, nr. 264), heeft op het neonicotinoïdendossier sinds
2011 reeds veel herbezinning en besluitvorming plaatsgevonden. Het Ctgb
heeft een herbeoordeling uitgevoerd in 2011. De aanleiding voor deze
trajecten waren concrete aanwijzingen dat deze stoffen risico’s vormen
voor bijen. Daar waar de trajecten deze risico’s bevestigden, is besloten
tot ingrijpen in de toelating. Ook in de EU heeft (op verzoek van
Nederland) op basis van wetenschappelijke aanwijzingen voor risico’s
voor bijen een herbeoordelingstraject van de drie neonicotinoïden
(imidacloprid, thiamethoxam en clothianidin) en fipronil plaatsgevonden.
De EFSA heeft voor het gebruik van deze neonicotinoïden in een aantal
gevallen een hoog risico geïdentificeerd. Dat leidde tot een EU-besluit,
vervat in Uitvoeringsverordening (EU) 485/2013. Daarbij zijn alle
gewastoepassingen in bij-aantrekkelijke gewassen met uitzondering van
wintergranen, de teelt onder glas en de toepassingen nà de bloei
ingetrokken. Behandeld zaad mag niet meer worden gebruikt of
verhandeld per 1 december 2013.
Voor het vergelijkbare EU-besluit ten aanzien van fipronil heeft Nederland
geen toegelaten toepassingen die ingetrokken moesten worden. Per
30 september 2013 heeft het Ctgb het genomen EU-besluit uitgevoerd,
waarbij in Nederland 11 toelatingen zijn ingetrokken en 7 zijn ingeperkt.
De twee resterende neonicotinoïden (acetamiprid en thiacloprid) worden
door EFSA herbeoordeeld in het periodieke herbeoordelingstraject (op
alle risico’s). Overigens wordt de nationale en Europese besluitvorming
momenteel getoetst bij de rechter. Daarmee zijn de herbeoordelingstrajecten in formele zin nog niet afgerond. De voorlopige voorzieningen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 858, nr. 276

2

rechter heeft uitgesproken dat het Ctgb de Uitvoeringsverordening naar
zijn voorlopige oordeel correct heeft uitgevoerd.
Zoals aangegeven in de brief van 17 april 2014 (Kamerstuk 27 858, nr. 264)
concludeert het kabinet dat op nationaal en op Europees niveau zeer
recent de gewasbeschermingsmiddelen met neonicotinoïden en fipronil
zijn herbeoordeeld aan de nieuwste stand van de wetenschap als het gaat
om de risico’s voor bijen.
Daar waar er hoge risico’s voor bijen waren, zijn de toelatingen
ingetrokken c.q. is er ingegrepen in de toelatingen. Sindsdien zijn er geen
nieuwe concrete aanwijzingen of feiten dat de EU-goedkeuring van de
werkzame stoffen of de Nederlandse toelatingen van middelen niet (meer)
zouden voldoen aan de toelatingscriteria voor bijen. Ook is er geen
aantoonbare aanleiding dat er in de huidige toelatingen een ernstig risico
aanwezig is voor bijen, waardoor ingrijpen door middel van een
noodmaatregel gerechtvaardigd is. Gezien de juridische systematiek uit
de VO-gwb ontbreekt daarmee de rechtsgrond om de toelatingen of
middelen te herzien, laat staan te wijzigen of in te trekken. Vanuit juridisch
oogpunt zijn de moties naar het oordeel van het kabinet derhalve niet
uitvoerbaar.
Duurzame Gewasbescherming
Ik acht het van groot belang dat er de komende jaren een transitie plaats
gaat vinden richting een vergroening van gewasbeschermingsmiddelen.
Daar bedoel ik mee dat er gewerkt wordt aan een pakket middelen met
minder risico’s dan nu. Ik zet hier op in via het terugdringen van risicovollere gewasbescherming en een uitbreiding van het pakket met meer
biologische, natuurvriendelijke en andere alternatieve middelen. Een
eerste stap in die richting was het afsluiten van een Green Deal Groene
Gewasbeschermingsmiddelen deze zomer. Hierover informeer ik uw
Kamer op korte termijn. Daarbij zie ik de noodzaak om dit ook in de EU
actief vorm te geven door met een aantal gelijkgezinde lidstaten en met
de stakeholders een actieprogramma ter bevordering van een middelenpakket met minder risico voor mens, dier en milieu op te zetten.
Ik zal dan ook bij de sector erop aandringen om op deze manier het
gebruik van onder andere neonicotinoïden te verminderen. Ook tijdens
het Nederlandse EU-voorzitterschap zal ik inzetten op stappen richting
deze vergroening. Alleen via zowel het nationale als het Europese traject
kunnen we toewerken naar het gebruik van minder risicovolle middelen.
Daardoor kunnen we discussies die nu worden gevoerd over mogelijk
schadelijke middelen hopelijk achter ons laten. Daarbij is inzet op
EU-niveau essentieel om een level playing field te behouden voor onze
boeren en tuinders.
Motie Bosman/Lodders
Tenslotte ga ik in op de motie Bosman/Lodders. De aangenomen motie
van de leden Bosman en Lodders (Kamerstuk 27 858, nr. 259) verzoekt de
regering om samen met de glastuinbouwsector en de waterbeheerders te
zoeken naar een realistische tijdsplanning om het afvalwater van
glastuinbouwbedrijven te zuiveren.
In de Nota Gezonde Groei Duurzame Oogst (Kamerstuk 27 858, nr. 146)
staat dat per 2016 invoering van zuivering is voorzien. Tijdens het AO
Waterkwaliteit op 11 juni 2014 is aangegeven dat de wijziging van het
Activiteitenbesluit milieubeheer in gang wordt gezet. Vooralsnog wordt
vastgehouden aan de planning, maar uitstel kan worden verleend als
wordt aangetoond dat dit nodig is. De Staatssecretaris van Infrastructuur
en Milieu is hierover in overleg met LTO Glaskracht en de Unie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 858, nr. 276

3

Waterschappen en zij zal aan het einde van dit jaar uitsluitsel geven over
de planning.
In dit verband is relevant, zoals hiervoor vermeld, dat het Ctgb begin 2014
op basis van nieuwe inzichten heeft besloten tot aanscherping van de
watertoelatingsnorm van de werkzame stof imidacloprid. Dit heeft geleid
tot aanscherping en wijziging van de toelating van middelen op basis van
deze werkzame stof. Dit betekent dat zuivering noodzakelijk is om een
veilig gebruik mogelijk te maken. Er wordt nu gewerkt aan implementatie
van deze maatregelen, die zijn ingegaan per mei 2014. De NVWA zal
toezien op de naleving en heeft dit reeds aangekondigd. Daarnaast zijn
hierin ook de waterschappen bevoegd toezichthouder.
Voor de teelten onder glas zijn de toelatingswijzigingen betekenisvol: er is
impact voor de bedekte sierteelt, vruchtgroenten zoals tomaat en paprika,
en kleine groentegewassen zoals sla en andijvie. In deze gewassen zijn er
slechts enkele alternatieven voor imidacloprid beschikbaar, waardoor het
middelenpakket verder is versmald. Hierdoor ligt resistentie tegen
middelen op de loer. Ook dit onderstreept het belang van een geïntegreerde gewasbescherming en een verdere verduurzaming van het
middelenpakket.
Vanzelfsprekend zal ik uw Kamer op de hoogte houden van de verdere
ontwikkeling in dit dossier.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 27 858, nr. 276

4