Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

22 831

De Hoorn van Afrika

Nr. 73

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2011
Inleiding
Op 14 en 15 december jl. vond te Washington DC de International
Engagement Conference for South Sudan plaats. Deze bijeenkomst,
waaraan ondergetekende deelnam, was georganiseerd door de Verenigde
Staten, tezamen met onder meer het VK, Noorwegen en Turkije. Doel was
de nog prille regering van Zuid-Sudan een platform te bieden om
enerzijds haar visie op de ontwikkelingsprioriteiten van het land uiteen te
zetten en anderzijds de diverse samenwerkingsmogelijkheden met
internationale partners – zowel publieke als private sector – te presenteren. De eerste dag kwamen de overheidsvoornemens aan de orde zoals
neergelegd in het South Sudan Development Plan (2011–2013). De tweede
dag stond in het teken van de investeringsmogelijkheden in Zuid-Sudan,
onder bijwoning van het bedrijfsleven, dat in groten getale aanwezig was.
De conferentie gaf daarmee gevolg aan de Busan-oproep tot het smeden
van public-private partnerships als motor voor ontwikkeling, geheel in lijn
met de opvattingen van de regering over een nieuwe, zakelijker aanpak
van ontwikkelingssamenwerking.
Deelnemers
Het niveau van deelname weerspiegelde de politieke prioriteit die de VS
toekent aan het mobiliseren van brede internationale steun voor
Zuid-Sudan als jongste staat ter wereld: naast Secretary of State Hillary
Clinton was een groot aantal kopstukken uit Administratie en Congres
aanwezig.
Ook de multilaterale instellingen waren op topniveau vertegenwoordigd.
Vanuit de EU namen EDEO Directeur Afrika Nick Westcott en Speciaal
Gezant voor Sudan en Zuid-Sudan Dame Rosalynd Marsden deel. Tot slot
waren naast individuele landen veel wereldwijd actieve bedrijven present
alsmede een aantal in Zuid-Sudan actieve internationale niet-gouvernementele organisaties.

kst-22831-73
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 22 831, nr. 73

1

Vanuit Zuid-Sudan zelf was de opkomst eveneens indrukwekkend.
President Salva Kiir werd begeleid door zijn ministers van Financiën en
Economische Planning, Olie en Mijnbouw, Wegen en Bruggen, Land- en
Bosbouw, Sociale Zaken, Informatie en Onderwijs plus de Gouverneur van
de Bank van Zuid-Sudan, een aantal SPLM-kopstukken en vertegenwoordigers van het Zuid-Sudanese bedrijfsleven.
Bilateraal gesprek met president Salva Kiir
Zoals uw Kamer bekend is Zuid-Sudan een OS-partnerland. In mijn
ontmoeting met president Kiir heb ik mijn intentie uitgesproken nauw
samen te werken met zijn regering. Ik heb daarbij aangegeven dat het
bilaterale OS-programma momenteel wordt opgezet. Het voorziet in
activiteiten op het gebied van veiligheid en rechtsorde, landbouwontwikkeling en voedselzekerheid en waterbeheer – terreinen waarop Nederland
deskundigheid te bieden heeft. De president sprak zijn erkentelijkheid uit
voor de Nederlandse inspanningen ten behoeve van zijn land. Hij nodigde
mij uit om spoedig naar Juba te komen om met eigen ogen te zien hoe de
Zuid-Sudanese beleidsprioriteiten werden omgezet in het door de
bevolking langverbeide vredesdividend.
Zuid-Sudanese presentatie van beleid
In een groot aantal presentaties ontvouwde de Zuid-Sudanese regering
haar belangrijkste doelen zoals omschreven in het South Sudan
Development Plan (2011–2013). In eigen interventies, maar ook in dialoog
met de desbetreffende bewindspersonen gaven Zuid-Sudans ontwikkelingspartners, waaronder Nederland, hun visie op de vier genoemde
beleidsprioriteiten. Onderstaand volgt een samenvatting van de meest
saillante punten:
1. Verbetering bestuur en institutionele ontwikkeling
Vrijwel alle Zuid-Sudanese ministers benadrukten het belang van goed
bestuur, transparantie van overheidshandelen en corruptiebestrijding.
President Kiir zegde ter zake een periodieke dialoog toe op verschillende
niveaus met de internationale gemeenschap, zowel met de donoren als
het bedrijfsleven en betrokken NGO’s.
Dialoog alleen zal echter niet genoeg zijn, zo stelden diverse deelnemers,
waaronder John Githongo van de Inuka Kenya Trust; met name effectieve
corruptiebestrijding staat of valt met de bevoegdheid tot vervolging van
de aangewezen organen, zo leerde de Keniaanse ervaring. SoS Clinton
riep ertoe op de rechten van vrouwen en minderheden stevig in de nieuw
te vormen grondwet te verankeren. EU-vertegenwoordiger Westcott
voegde toe dat het niet alleen ging om aanname van de juiste wetgeving,
maar vooral om uitvoering daarvan.
2. Plattelandsontwikkeling en infrastructuur
Zuid-Sudan beschikt over ongeveer 4 miljoen hectare vruchtbaar land –
80% van de totale oppervlakte van Zuid-Sudan – met een overvloed aan
water, zon en arbeidskracht. De regering wees op het enorme potentieel
voor landbouw en veeteelt, zuivelverwerking, pluimveehouderij,
tuinbouw, bosbouw en natuurreservaatbeheer. Teneinde de voedselzekerheid van de bevolking veilig te stellen ligt het in het voornemen om de
graanproductie van 0,75 miljoen Mt (gemiddelde van de afgelopen vijf
jaar) reeds per 2013 naar ruim 1 miljoen Mt te tillen. Om de landbouw tot
ontwikkeling te brengen is het voorts cruciaal dat een wegennet wordt
opgebouwd; in 2013 moet 750 km asfaltweg en 2000 km aan verharde
wegen zijn aangelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 22 831, nr. 73

2

3. Sociale ontwikkeling
De Zuid-Sudanese bewindslieden toonden zich pijnlijk bewust van de
dramatisch lage score van het land op het gebied van menselijke
ontwikkeling. Daarin wil men snel verandering aanbrengen. Zo moet de
moeder- en kindsterfte drastisch naar beneden. Doel is de toegang tot
eerstelijnsgezondheidszorg op te voeren van 13 % in 2011 naar 40% in
2013. Dat geldt ook voor de toegang tot onderwijs: het aantal gekwalificeerde leraren moet fors omhoog evenals de deelnamepercentages aan
het primair en secundair onderwijs.
4. Vredesopbouw en bevordering van veiligheid
Eerste prioriteit hier is ontwapening, demobilisatie en re-integratie van de
vele militanten. De regering beoogt hierbij om in 2013 30 000 oud-strijders
in de maatschappij te hebben gere-integreerd.
Diverse internationale partners spraken zorg uit over de grote omloop aan
wapens in Zuid-Sudan. Deze kan bijdragen aan het oplaaien van lokale
conflicten als gevolg van etnische rivaliteit, landgeschillen en veeroof, met
alle destabiliserende effecten van dien. Clinton wees op de oorlogshandelingen op meerdere locaties aan de grens met Sudan, die niet alleen
humanitair leed teweeg brachten, maar ook een bron van instabiliteit
vormden. Alle reden om spoedig tot een akkoord te komen tussen beide
landen, aldus Clinton. Ambassadeur Rice noemde het, gezien het
UNMISS-mandaat op het gebied van veiligheid en stabiliteit, onaanvaardbaar dat de missie in zijn bewegingen wordt gehinderd door troepen
van de SPLA. Hierbij leek zij te doelen op de recente agressieve bejegening van UNMISS-helikopters die leidde tot een staking van de Russische
helikopterpiloten.
Nederlandse interventie
In mijn bijdrage heb ik benadrukt dat Zuid-Sudan zelf de regie zal moeten
nemen over de tenuitvoerlegging van zijn ontwikkelingsagenda. Op de
korte termijn is het zichtbaar maken van vredesdividend uiteraard van het
allergrootste belang. Reeds in dit eerste jaar van de onafhankelijkheid zal
de bevolking immers een verbetering in de leefomstandigheden willen
zien, na alle jaren van oorlog. Daarbij is het zaak om spoedig tot een
akkoord te komen met Sudan over de uitstaande kwesties van de
Comprehensive Peace Agreement.
De United Nations Mission in South Sudan (UNMISS) heeft een belangrijke rol te spelen in de stabilisatie van Zuid-Sudan, zo benadrukte ik, via
een integrale benadering van vrede, veiligheid en ontwikkeling en door
een gedecentraliseerde presentie. Nederland zal UNMISS zo goed
mogelijk ondersteunen, onder meer door de uitzending van 30 militairen,
politiefunctionarissen en civiele experts. Uiteindelijk zal het oog gericht
moeten zijn op het ontwikkelen van de Zuid-Sudanese economie. Wat dat
betreft zal de Zuid-Sudanese regering wel aan verwachtingenmanagement moeten doen. Het aantal ontwikkelingsprioriteiten is immers legio
en de capaciteit beperkt.
Het is daarom belangrijk de handen ineen te slaan met NGO’s, vrouwenorganisaties, kerken en andere vertegenwoordigers van het maatschappelijk
middenveld. Daarbij noemde ik het cruciaal om tijdig de voorwaarden te
scheppen voor goed bestuur: bescherming van de mensenrechten, het
afleggen van rekenschap en het tegengaan van corruptie. Ik heb aangekondigd dat Nederland Zuid-Sudan bij dit alles graag terzijde zal staan. Als
OS-partnerland kan Zuid-Sudan via diverse kanalen – multilateraal,
bilateraal, maar ook via onze eigen NGO’s – ca. 75 miljoen Euro op
jaarbasis aan ondersteuning verwachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 22 831, nr. 73

3

Investeringsklimaat
Zuid-Sudan wees op het recent tot stand gekomen South Sudan
Development Plan en gaf aan inmiddels de nodige concrete stappen te
hebben gezet op het gebied van goed bestuur, mede ter bevordering van
een gunstig investeringsklimaat. Zo heeft het land onlangs bekend
gemaakt zich te zullen aansluitenbij het Extractive Industries Transparency
Initiative (EITI). Ook is de regering doende het mandaat van de AntiCorruptiecommissie uit te breiden met bevoegdheden tot juridische
vervolging. Voorts zullen alle ministers voor 31 januari 2012 schriftelijk
opgave hebben moeten doen van hun totale vermogen; wanneer zij in
gebreke blijven, volgt gedwongen ontslag.
Daarnaast is een aanzienlijk aantal wetten aangenomen respectievelijk in
de maak, onder meer op het gebied van landeigendom, registratie van
ondernemingen, investeringsbescherming en inkomstenbelasting. De
regering gaf aan groot voorstander te zijn van Public-Private Partnerships,
hetgeen ook bleek uit de deelname van enkele Zuid-Sudanese ondernemers aan de conferentie.
Reeds bij de opening van de conferentie benadrukte Clinton het belang
van investeringen voor economische groei en dus van het scheppen van
rechtszekerheid voor het van de grond komen van een private sector. Zelf
maakte ze bekend dat de African Growth and Opportunity Act zal worden
opengesteld voor Zuid-Sudan, zodat het zonder noemenswaardige
belemmeringen kan exporteren naar de VS. Ook kondigde Clinton aan dat
de Amerikaanse boycot ten aanzien van Sudan zou worden opgeheven
voorzover die Zuid-Sudan betrof, inclusief het Zuid-Sudanese
(olie)transport door Sudan.
De Zuid-Sudanese regering leek zich bewust van de vele knelpunten die
overwonnen moeten worden voor sprake kan zijn van een aantrekkelijk
investeringsklimaat. «Everything is a priority», verzuchtte president Kiir.
Vooral capaciteitsopbouw zal een zaak van lange adem blijken te zijn. Voor
kennisoverdracht en het trainen van vaardigheden met betrekking tot
openbaar bestuur wordt inmiddels een beroep gedaan op de expertise
van buurlanden, met name Kenia, Oeganda en Ethiopië, doorgaans in het
kader van IGAD of de AU (NEPAD). Hierbij worden ambtenaren uit die
landen tijdelijk ingezet voor «training on-the-job». Ook is de hoop
gevestigd op terugkeer van goed opgeleide landgenoten uit de wijdverbreide diaspora.
Olie: zegen of vloek?
Risico voor de ontwikkeling van Zuid-Sudan blijft vooralsnog de enorme
afhankelijkheid van olie-inkomsten. Deze vormen meer dan 90% van het
BNP. Dit inkomen kan dienen als katalysator van de ontluikende economie
op weg naar verdere diversificatie, zo stelde de regering. Het kan echter
ook een valkuil blijken, in de vorm van de zogeheten natural resource
curse, waarschuwden zowel SoS Clinton (VS) als Lars Thunell (IFC), met
zelfverrijking van de elite, consumptieve uitgaven in plaats van investeringen en stagflatie als gevolg. Clinton spoorde aan de olie-inkomsten
vooral te investeren in infrastructuur, inclusief ICT en financiële dienstverlening, als randvoorwaarde voor de verdere ontwikkeling van het land. De
Britse expert Tony Venables (University of Oxford) wees erop dat de
olie-inkomsten eindig waren. Volgens sommige prognoses zouden deze
elke vijf jaar halveren. Voor de langere termijn had dit niet alleen gevolgen
voor de staatskas van Zuid-Sudan, maar ook voor de energievoorzieningszekerheid van het land. De bekende Sudanese zakenman Mo Ibrahim
wees daarom op het belang van ontwikkeling van de non-oil sector. Hij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 22 831, nr. 73

4

citeerde oud-SPLM-leider John Garang: «Our oil revenues will water our
agriculture». Het belang van diversificatie naar met name de landbouwsector werd breed onderstreept.
Conclusie
In de praktijk bleek de conferentie vooral een nuttig forum om samen met
de regering in Juba het belang te beklinken van veiligheid en stabiliteit,
transparant bestuur en economische groei als basis voor verdere
ontwikkeling van het nieuwe land. De internationale gemeenschap lijkt
vast van plan Zuid-Sudan daarbij terzijde te staan. Daartoe vormde de
International Engagement Conference for South Sudan een tijdig politiek
gebaar. De Wereldbank kondigde aan in april 2012 met enkele niet nader
gedefinieerde co-sponsors een donorsymposium te zullen organiseren,
waarbij Zuid-Sudans internationale partners – overheden, bedrijven en
non-gouvernementele organisaties – de daad bij het woord kunnen
voegen. Duidelijk is dat Zuid-Sudan als jongste loot aan de stam nu nog
de sympathie van de wereldgemeenschap heeft. Of het die kan behouden,
zal voor een groot deel afhangen van de daadkracht en volharding van
president Salva Kiir en zijn regering.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 22 831, nr. 73

5