Sander Rigter
Pieter Oomen

THC-concentraties in wiet, nederwiet
en hasj in Nederlandse coffeeshops
(2019-2020)

Trimbos-instituut, Utrecht
Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS)
Programma Drug Monitoring & Policy
augustus 2020

1

Colofon
Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van:
het Ministerie van VWS, Directie Voeding, Gezondheidsbescherming en Preventie

Samenstelling:
Pieter Oomen
Sander Rigter

Projectuitvoering
Sander Rigter
Chemische analyses
O.l.v. Erik Ritzen

Projectleiding
Pieter Oomen

Beeld omslag
www.gettyimages.com
Personen afgebeeld op de omslag van deze uitgave zijn modellen en hebben geen relatie tot het onderwerp van
deze uitgave.

Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel met artikelnummer AF1801
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030-297 11 00
F: 030-297 11 11
© 2020, Trimbos-instituut, Utrecht (v 1,0).
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige
vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van de samenstellers.

2

Voorwoord

Op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is onderzoek gedaan
naar de sterkte van cannabisproducten zoals die te koop worden aangeboden in
Nederlandse coffeeshops. Voor het onderzoek zijn in december 2019 en januari 2020 in
vijftig coffeeshops in Nederland anoniem wiet- en hasjproducten gekocht. De monsters zijn
door ons vaste laboratorium geanalyseerd op het percentage THC, CBD en CBN.
Dit onderzoek is een jaarlijkse monitor naar de inhoud van hasj en wiet, zoals die door
consumenten in de coffeeshop gekocht wordt. Het eerste onderzoek vond plaats in 1999.
De resultaten in dit rapport zijn afkomstig van de 21e jaarlijkse meting.
Onze dank gaat uit naar iedereen die heeft meegewerkt aan dit onderzoek, waaronder de
medewerkers van de instellingen voor verslavingszorg die hebben geholpen bij het
aanschaffen van de monsters. Niet in het minst zijn we dank verschuldigd aan het
personeel en de eigenaren van de coffeeshops, die wij in het kader van dit onderzoek
hebben bezocht. We zijn hen erkentelijk voor hun medewerking bij het geven van
informatie over de bij hen aangeschafte producten.

Utrecht, augustus 2020

3

3

1

Inhoud

Samenvatting

3

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8

Inleiding
De cannabisplant
De harsklieren: trichomen
Cannabinoïden: D9-tetrahydrocannabinol, cannabidiol en cannabinol
De biosynthese van cannabidiol (CBD) en tetrahydrocannabinol (THC)
Cannabidiol versus tetrahydrocannabinol
Terpenen
Hasj
Wiet

5
5
6
7
9
10
11
13
13

2
2.1
2.2
2.3

Opzet en uitvoering van het onderzoek
Monstername
Chemische analyse
Verwerking van de gegevens

15
15
16
17

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Resultaten
Gewichten en aankoopprijzen
THC-concentraties in cannabisproducten
CBD- en CBN-concentraties in cannabisproducten
Verhouding CBD- en THC concentraties
Correlaties tussen prijs en sterkte

19
20
24
31
37
46

4

Discussie

48

5

Conclusies

54

6

Summary

55

Referenties
Bijlage A Boxplots: spreiding van het THC-gehalte in de diverse cannabisproducten
Bijlage B Boxplots: spreiding van het CBD-gehalte in de diverse cannabisproducten
Bijlage C 5-jaarsboxplots THC-gehalte geïmporteerde wiet en nederhasj
Bijlage D 5-jaarsboxplots CBD-gehalte geïmporteerde wiet en nederhasj
Bijlage E 5-jaarsboxplots CBD/THC-ratio’s geïmporteerde wiet en nederhasj

57
62
65
69
71
73

3

Samenvatting

Dit rapport beschrijft de resultaten van het eenentwintigste jaarlijks onderzoek naar de
sterkte van cannabisproducten zoals die in Nederlandse coffeeshops te koop worden
aangeboden. Het onderzoek is uitgevoerd op verzoek van het ministerie van VWS. At
random zijn 50 Nederlandse coffeeshops geselecteerd uit de meest recente lijst van
gedoogde coffeeshops. Ten behoeve van het onderzoek zijn 52 monsters nederwiet (meest
populaire variant), 81 monsters buitenlandse hasj, 10 monsters wiet van buitenlandse
herkomst en 5 monsters hasj bereid uit nederwiet (nederhasj) aangekocht. Ook werden
49 wietmonsters aangekocht die door de medewerkers van de coffeeshops werden
aangemerkt als het “meest sterk”. Ten slotte zijn ook 3 wietmonsters aangekocht met een
verondersteld hoog CBD-gehalte. De aankoop geschiedde anoniem. Het is daarom niet te
achterhalen welk cannabissample uit welke coffeeshop afkomstig is. De coffeeshops wisten
van tevoren niet van het bezoek van medewerkers van het Trimbos-instituut of de
instellingen voor verslavingszorg. Wel werd de coffeeshophouder na aankoop van de
samples op de hoogte gesteld van het doel van het onderzoek en werd gevraagd of nog
enkele aanvullende vragen over de aangekochte samples mochten worden gesteld.
Van oudsher bevat hasj meer THC dan wiet. Dit komt omdat hasj een concentratieproduct
is van wiet. Geïmporteerde hasj bevat gemiddeld meer THC dan geïmporteerde wiet
(24,4% versus 4,8%; dit onderzoek) en Nederlandse hasj (nederhasj) bevat gemiddeld
meer THC dan de populairste Nederlandse wiet (27,5% versus 14,6%; dit onderzoek).
Het gemiddelde THC-percentage in nederwiet was dit jaar 14,6% (meting 2019/2020) en
vergelijkbaar met dat in de meting van vorig jaar (16,7%). Tot in 2004 steeg het
gemiddelde percentage THC in nederwiet (Pijlman et al., 2005). De geleidelijke stijging
van het gemiddelde THC-gehalte in nederwiet die sinds 2013 tot vorig jaar te zien was, zet
niet langer door (16,8% in 2018, 16,7% in 2019 en 14,6% in de huidige meting). Dat geldt
voor de meest populaire variant, dus de soort die in de coffeeshop het meest wordt
verkocht (Niesink et al., 2015).
De gemiddelde THC-concentratie in wiet die werd aangekocht als het “meest sterk”
verschilde niet significant van die van vorig jaar (18,1% in 2019/2020 versus 18,4% in
2018/2019). Ook het gemiddelde THC-gehalte van deze sterkste soort steeg tot 2004,
waarna tot 2014 een daling te zien was; de stijging die daarna weer waarneembaar was
zet in 2020 niet langer door. Het gemiddelde THC-percentage in de als sterkst verkochte
nederwiet verschilt van dat van de meest populaire nederwiet (18,1% versus 14,6%).
Geïmporteerde wiet bevatte gemiddeld minder THC dan de andere cannabisproducten
(4,8%), hetgeen niet significant verschilt van de meting van vorig jaar (3,7%).
Nederlandse hasj bevatte gemiddeld het meeste THC (27,5%). Deze producten zijn slechts
in een beperkt aantal coffeeshops beschikbaar.
Het THC-percentage voor geïmporteerde hasj was het afgelopen jaar gemiddeld 24,4%.
Dit verschilt niet significant van de 24,8% die vorig jaar werd gemeten. Voor de
geïmporteerde hasj geldt dat het gemiddelde THC-gehalte door de jaren heen meer

4

schommelt dan dat van nederwiet. Het gemiddelde THC-gehalte in dit product is sinds
2014 geleidelijk aan gestegen, maar ook deze stijgende lijn stokt in 2020. Het gemiddelde
THC-gehalte in geïmporteerde hasj was door de jaren heen vaak vergelijkbaar met dat van
nederwiet. Het meest in het oog springend verschil in samenstelling tussen beide soorten
is dat geïmporteerde hasj, in tegenstelling tot nederwiet, ook een aanzienlijke hoeveelheid
CBD bevat (mediaan 6,7% in 2020). Deze bleef in vergelijking met vorig jaar gelijk.
Nederwiet, geïmporteerde wiet en nederhasj bevatten nauwelijks CBD (mediaan voor
populairste wiet 0,3%, voor sterkste wiet 0,4%, voor geïmporteerde wiet 0,4%). Het 5jaarsgemiddelde van het CBD-gehalte in de populairste nederwiet is over de periode 2016
t/m 2020 namelijk significant gestegen ten opzichte van de 5-jaarsgemiddelden in de
periode 2003 t/m 2019. Ook in de ratio tussen CBD en THC is dit terug te zien: waar deze
in de periode 2000 t/m 2019 hetzelfde bleven, is deze voor 2016 t/m 2020 significant
hoger.
De prijs die voor een gram nederwiet (populaire variant) werd betaald is ten opzichte van
vorig jaar niet significant veranderd (€10,65 in 2019/2020 t.o.v. €9,90 in 2018/2019). De
prijs voor een gram van de “sterkste” wietvariant steeg significant (€13,73 t.o.v. €11,99
in 2018/2019). De prijs voor een gram geïmporteerde wiet schommelde de afgelopen 10
jaar tussen de €4,- en de €6,- per gram en was aanzienlijk lager dan die van de andere
cannabisproducten (€4,19 in 2020). De prijs voor een gram nederhasj was altijd hoger dan
voor een van de andere cannabisproducten en steeg dit jaar significant (€33,10 ten
opzichte van €13,64 in de vorige meting; door het geringe aantal samples zijn er grote
schommelingen in prijzen tussen de jaren). De prijs van geïmporteerde hasj bleef in 2020
vergelijkbaar: €9,96 per gram in 2019, €9,65 per gram in 2020. In de periode 2007 tot
2012 stegen de prijzen van de cannabisproducten (met name nederwiet) in de coffeeshops.
In het algemeen geldt dat voor een cannabisproduct (wiet of hasj) met een hoger
percentage THC een hogere prijs moet worden betaald.
Een nieuwe trend lijkt de opkomst van “VS-wiet” in Amsterdamse coffeeshops. Dit betreft
wiet van variëteiten die in ieder geval in de Verenigde Staten zijn veredeld. Ze bevatten
meer THC dan nederwiet (20,1% vs. 15,8%), maar zijn ook duurder, waardoor de
gemiddelde hoeveelheid THC die een consument krijgt voor iedere euro die hij uitgeeft aan
deze VS-wiet niet significant verschilt van die van nederwiet (14,1 mg THC per euro vs. 12,8
mg THC per euro).

5

1

Inleiding

In opdracht van VWS, wordt sinds 1999 de sterkte van cannabisproducten, zoals die
worden aangeboden in Nederlandse coffeeshops, systematisch in kaart gebracht (Pijlman
et al., 2005; Niesink et al., 2015). Daarvoor wordt ieder jaar in 50 coffeeshops verspreid
over het land anoniem een selectie van cannabisproducten aangeschaft. De producten
worden in een gespecialiseerd laboratorium geanalyseerd op het THC-, CBD- en CBNgehalte. In dit rapport worden de resultaten van de 21e jaarlijkse meting besproken.

1.1

De cannabisplant

De hennepplant met als geslachtsnaam cannabis behoort tot de familie der Cannabacea
(hennepachtigen). Ook de hopplant (Humulus lupulus) behoort tot de hennepfamilie.
Hennep wordt reeds duizenden jaren gekweekt en veredeld vanwege de vezels, het zaad
en de olie maar ook vanwege de psychoactieve eigenschappen van de plant (Clarke en
Merlin, 2013).

Figuur I-1 Toppen van een mannelijke (links) en vrouwelijke plant (rechts) van Cannabis
sativa. De mannelijke plant is veel kleiner en minder vertakt dan de vrouwelijke. Alleen de
vrouwelijke plant wordt gebruikt voor de psychoactieve werking.

Cannabis is van nature een tweeslachtige, tweehuizige plant, dat wil zeggen dat er zowel
mannelijke als vrouwelijke bloemen (Figuur I-1) zijn die elk op aparte planten voorkomen
(Paris en Nahas, 1973). Ten behoeve van de hennepvezelproductie worden er eenhuizige
varianten gekweekt waarbij de mannelijke en vrouwelijke bloeiwijzen op één plant groeien.
Over het algemeen is de vrouwelijke plant sterk vertakt en kan tussen de 3 en 4 meter
hoog worden. Mannelijke planten zijn meestal kleiner en minder vertakt. Of men van doen

6

heeft met een mannelijke of vrouwelijke plant is pas te zien wanneer de bloeiwijzen zich
hebben ontwikkeld. Vroeger kon men mannelijke planten pas van de vrouwelijke
onderscheiden wanneer deze al volgroeid waren. Tegenwoordig zijn er gefeminiseerde
zaden te koop, zaden die alleen vrouwelijke planten voortbrengen. Om in de natuur
vruchtbare zaden te kunnen produceren moet de vrouwelijke plant bevrucht worden met
pollen van de mannelijke bloem. Om het opvangen van de pollen uit de lucht te
vergemakkelijken produceert de vrouwelijke plant een kleverige hars aan haar
bloemtoppen (Zie § 1.2). De hars beschermt de zaden ook tegen hitte en insecten.
Wanneer de vrouwelijke bloem eenmaal bevrucht is neemt de productie van hars af.
De hoeveelheid van de belangrijkste psychoactieve stof D9-tetrahydrocannabinol (THC) die
een cannabisplant produceert is, naast genetische factoren, afhankelijk van
landbouwkundige factoren zoals licht, bodem, en de manier waarop de plant wordt
geoogst. In een warme en droge atmosfeer produceert de cannabisplant meer THCbevattende harsen, terwijl ze in gematigde omstandigheden meer vezels zal produceren.
Cannabisproducten afkomstig van binnenkweek zullen daarom meer THC bevatten dan
soortgelijke producten die afkomstig van zijn van buiten gekweekte planten.
Met name de onbevruchte vrouwelijke bloem bevat veel THC-houdende harsen, veel meer
dan bevruchte vrouwelijke bloemen. Zodra een vrouwelijke bloem is bevrucht met de
pollen van de mannelijke plant stopt zij met de aanmaak van de THC-bevattende harsen.
Door tijdig de mannelijke planten te verwijderen, of door alleen vrouwelijke planten te
kweken, bv. via stekken of door gefeminiseerde zaden te gebruiken, voorkomt men dat
vrouwelijke planten bevrucht worden. Door vervolgens alleen de bloemtrossen van
onbevruchte vrouwelijke bloemen te oogsten en te drogen verkrijgt men een
marihuanavariant zonder zaden met hogere concentraties THC. Deze marihuanavorm staat
bekend als sinsemilla (sin = zonder; semilla = zaad).

1.2 De harsklieren: trichomen
De oppervlaktelaag, de epidermis, van volwassen cannabisplanten is bezaaid met
haarvormige kliertjes, de trichomen (Figuur I-2). Met name de vrouwelijke bloemen
bevatten veel van deze trichomen. Eigenlijk zijn het haarvormige uitstulpingen met aan de
top enkele kliercellen die grenzen aan een holte, de excretieruimte. De
afscheidingsproducten van de kliercellen worden in de excretieruimte opgevangen. De
holte is van de buitenwereld afgescheiden door een waslaag. THC en de andere
cannabinoïden stapelen zich op in deze excretieruimte. Omdat cannabinoïden niet
voorkomen in de kliercellen van de haarkliertjes wordt aangenomen dat de cannabinoïden
uit haar precursoren, de terpenen en fenolen, worden gevormd aan de rand van deze cellen
en direct in de excretieruimte terechtkomen. Hier hechten de cannabinoïden zich aan de
celwanden, het oppervlak van secretoire blaasjes, aan vezelachtige structuren aan de
oppervlakte van de kliercellen en aan de waslaag. De sterke hechting van THC en de andere
cannabinoïden aan deze cellulaire structuurcomponenten, doet vermoeden dat het eerder
gaat om een chemische binding dan dat de cannabinoïden zich vrijelijk in de excretieruimte
bewegen.
Ook in de celwanden van andere cellen van de cannabisplant wordt THC aangetroffen. In
principe zijn alle cellen van de cannabisplant in staat om cannabinoïden zoals THC te
produceren. De genen die nodig zijn voor de productie van THC komen in alle cellen van
de cannabisplant voor, alleen de cellen van de haarkliertjes produceren grote

7

hoeveelheden. Planten die door mutaties of door bepaalde kweekmethoden minder
haarkliertjes bezitten bevatten aanzienlijk minder cannabinoïden. Overigens betekent de
aanwezigheid van veel klierhaartjes niet automatisch dat de plant veel THC produceert,
het kan ook zijn dat deze juist veel van een ander cannabinoïd, het cannabidiol (CBD),
produceert (Zie §1.3).

Figuur I-2 Microscopische opname van de harskliertjes, de trichomen, van de cannabisplant
(Bron: www.THCfarmer.com). Rechts schematische weergave van een trichoom (Bron: Briosi
en Tognini, 1894). 1 = waslaag; 2 = excretieruimte; 3 = kliercellen; 4 = halscellen; 5 =
epidermiscellen.

Van oorsprong wordt hasj (hashish of Charas) gemaakt door de hars met de daarin
voorkomende cannabinoïden van de plant te wrijven en te schudden en samen te persen
tot een compacte massa. Harsklieren met cannabinoïden en terpenen zijn mogelijk een
vorm van aanpassing van de plant aan het milieu. Het beschermt de plant tegen
schimmels, insecten en vraat door dieren, maar ook tegen uitdroging door de wind en de
zon.

1.3 Cannabinoïden: D9-tetrahydrocannabinol, cannabidiol en
cannabinol
Inmiddels zijn uit de cannabisplant, Cannabis sativa, meer dan 560 verbindingen
geïsoleerd (El-Sohly en Slade, 2005; Radwan e.a., 2009), hiervan behoren er 126 tot de
cannabinoïden (Mehmedic e.a., 2010, Aizpurua-Olaizola et al., 2016). Cannabinoïden
vormen een groep van biologisch actieve verbindingen die structureel verwant zijn. De
cannabinoïden worden ingedeeld in drie groepen: endogene cannabinoïden
(endocannabinoïden),
synthetische
cannabinoïden
en
fytocannabinoïden.
Fytocannabinoïden zijn cannabinoïden die door planten worden gemaakt. Het gaat hier met
name om de cannabisplant, hoewel er ook enkele andere planten zijn die cannabinoïden

8

aanmaken (Bauer et al. 2008; Gülck en Møller 2020). De belangrijkste cannabinoïden, dat
wil zeggen die welke in de hoogste concentraties in de cannabisplant voorkomen, zijn: D9tetrahydrocannabinol (D9-THC), cannabidiol en cannabinol.
Figuur I-3 Structuurformule van D9-tetrahydrocannabinol (THC).

Van de cannabinoïden zijn D9-tetrahydrocannabinol (D9-THC) en D8-tetra-hydrocannabinol
(D8-THC) de enige twee die alle psychoactieve effecten van marihuana kunnen opwekken
(Grotenhermen, 1999). Omdat de hoeveelheid D8-THC in de cannabisplant ten opzichte
van D9-tetrahydrocannabinol te verwaarlozen is wordt de sterkte van de psychoactieve
effecten van de cannabisplant in de praktijk gerelateerd aan de concentratie D9-THC.
Hoewel de concentratie THC voor de gebruiker een belangrijke indicatie is voor de kwaliteit
van cannabisproducten is dit niet de enige factor. Vergelijk het met alcohol in rode wijn;
hoewel de hoeveelheid alcohol in rode wijn verantwoordelijk is voor het “psychoactieve”
effect van de wijn, zijn andere stoffen verantwoordelijk voor de geur, de kleur en de smaak.
Deze eigenschappen zijn minstens even belangrijk voor de kwaliteit.
In de hennepplant is D9-THC slechts voor een klein deel in vrije vorm aanwezig. Het
grootste deel van de stof is aanwezig in de vorm van zuren (THC-zuren) die bij verhitting,
bijvoorbeeld door roken of koken, spontaan tot D9-THC decarboxyleren.

Figuur I-4 Omzetting van cannabiszuren in D9-tetrahydrocannabinol (D9-THC).

Omdat de gebruiker in de praktijk wordt blootgesteld aan de totale hoeveelheid D9-THC
wordt in deze THC-monitor de totale hoeveelheid D9-THC in de aangekochte
cannabismonsters bepaald. Hiervoor wordt de cannabis tijdens het analyseproces zodanig
verhit dat vrijwel alle THC-zuren worden omgezet in vrije THC. Hoewel de meeste

9

cannabinoïden zelf niet psychoactief zijn, of slechts in beperkte mate, zijn sommige in staat
de effecten van THC te versterken of juist te remmen.
Figuur I-5 Structuurformule van cannabidiol (CBD).

Naast THC bevat de hennepplant twee andere in meetbare concentraties voorkomende
cannabinoïden, cannabidiol (CBD) en cannabinol (CBN). In de natuur komen D9-THC en
CBD het meest voor. Cannabidiol is evenals D9-THC in bijna alle cannabisvariëteiten
aanwezig. Afhankelijk van de variëteit kan CBD van 0 tot 95% bijdragen aan de totale
hoeveelheid cannabinoïden in een plant. De hennep die gebruikt wordt voor vezelproductie
bevat over het algemeen meer CBD dan D9-THC. CBD is zelf niet psychoactief, maar in
combinatie met D9-THC kan het bepaalde aspecten van een "high" versterken of
verzwakken. CBD kan ook enkele farmacologische effecten van THC verminderen, de stof
heeft echter veel minder affiniteit tot de cannabisreceptor dan THC (Long e.a., 2009; voor
reviews zie Niesink en Van Laar, 2012 en 2016).
Figuur I-6 Structuurformule van cannabinol (CBN).

Cannabinol is een degradatieproduct van D9-THC. D9-THC kan geoxideerd worden tot CBN.
Verse cannabisproducten bevatten slechts weinig CBN (Ross en ElSohly, 1997). Cannabinol
heeft zelf geen psychoactieve werking. De concentratie ervan in een hennepproduct geeft
wel aanwijzingen over de oorspronkelijke hoeveelheid D9-THC.

1.4 De biosynthese van cannabidiol (CBD) en tetrahydrocannabinol (THC)
Tot 1964 werd aangenomen dat THC in de cannabisplant werd gevormd door omzetting
van CBD. CBD zelf zou worden gevormd uit een monoterpeen en olivetol of olivetolzuur en
alle andere cannabinoïden zouden op hun beurt ontstaan uit CBD. In 1964 toonden Gaoni
en Mechoulam aan dat de stof cannabigerolzuur (cannabigerolic acid; CBGA) de precursor
is van CBD (Mechoulam en Gaoni, 1965; Gaoni and Mechoulam, 1964). CBG zelf wordt in
de cannabisplant gevormd door de condensatie van geranylfosfaat (geranylphosphate;
GPP) met olivetol of olivetolzuur (Figuur I-7).

10

Vervolgens concludeerden Mechoulam en collega’s dat zowel CBD als THC en CBN
afzonderlijk werden gevormd uit CBG; alleen de wijze waarop en het enzym dat voor de
omzettingen verantwoordelijk is verschillen (Mechoulam, 1970). In Figuur 1-7 zijn de
belangrijkste biosynthesestappen van CBD en THC weergegeven. Het is opvallend dat in
de plant niet de vrije fenolen, maar de carbonzuren van CBD en THC worden gevormd. De
carboxylgroep (-COOH) is niet erg stabiel en onder invloed van hitte of licht verdwijnt deze
snel in de vorm van CO2, waarna de neutrale cannabinoïden CBD en THC ontstaan. De
verhouding van de omzettingsenzymen CBDA synthase en D9-THC synthase bepaalt
uiteindelijk of een plant veel THC of veel CBD aanmaakt uit de voorhanden zijnde CBGA.
Die verhouding is genetisch bepaald (voor review: Hazekamp e.a., 2010).

Figuur I-7 Biosynthese van D9-tetrahydrocannabinol en cannabidiol in de cannabisplant uit
hun gemeenschappelijke precursor cannabigerolzuur (CBGA). (1) = CBDA synthase; (2) =
D9-THC synthase; (3) = decarboxylering; (4) = oxygenatie van THC tot CBN.

1.5 Cannabidiol versus tetrahydrocannabinol
In 1940 beschreven Adams en medewerkers voor het eerst de isolatie van een
cannabinoïdachtige structuur uit het extract van de cannabisplant (Adams e.a., 1940). In
1963 waren Mechoulam en Shvo in staat om de structuur van deze stof, cannabidiol, op te
helderen (Mechoulam en Shvo, 1963). Tot begin jaren 70 werden geen farmacologische
effecten van CBD gerapporteerd. Wel was al snel duidelijk dat CBD geen “cannabisachtige”
effecten veroorzaakte, het bleek een niet-psychoactieve stof te zijn. De interesse in
onderzoek naar cannabis nam pas weer toe in het begin van de jaren negentig. Dit kwam
door de ontdekking van specifieke receptoren voor de cannabinoïden in het zenuwstelsel
en de daaropvolgende isolatie van een endogeen cannabinoïde, het anandamide. Daarna
is het aantal publicaties over cannabis zienderogen gestegen, maar pas sinds de
millenniumwisseling groeide ook de belangstelling voor CBD (Zuardi, 2008). Aanvankelijk
werd aangenomen dat alleen THC farmacologisch actief was omdat alleen die stof de

11

effecten van cannabis in diermodellen en de mens kon nabootsen (Mechoulam en Carlini,
1978). Het idee dat CBD geen farmacologische eigenschappen had veranderde met de
waarneming dat de activiteit van cannabis in diermodellen sterk verschilde, iets dat niet
alleen kon worden toegeschreven aan de verschillende hoeveelheid THC in de cannabis.
Daarop ontstond het vermoeden dat andere cannabinoïden, zoals CBD, de effecten van
THC kunnen beïnvloeden. Hoewel aanvankelijk dus het idee bestond dat CBD een inactief
cannabinoïde was zijn er inmiddels publicaties over anticonvulsieve en angstremmende
eigenschappen van CBD. Ook werden effecten tegen misselijkheid, antioxidatieve
eigenschappen en het mogelijk gebruik van CBD als geneesmiddel bij reumatoïde artritis
beschreven (voor reviews: Niesink en van Laar, 2012 en 2016; Zuardi e.a., 2012;
Grotenhermen en Müller-Vahl, 2012; Morales et al., 2017). Het lijkt er inmiddels op dat
CBD verantwoordelijk is voor een deel van de “positieve” effecten van cannabis (Fasinu et
al., 2016; Niesink en van Laar, 2016; Russo, 2016). Zo zou CBD de angst- en
paniekinducerende effecten van cannabis (THC) gedeeltelijk kunnen tegengaan en geeft
cannabis met een hoog CBD-gehalte mogelijk minder risico op het ontwikkelen van een
verslaving dan cannabis met een laag CBD- en een hoog THC-gehalte (Zie: Niesink en van
Laar, 2013). Zelfzorgpreparaten die uitsluitend CBD bevatten zijn inmiddels ook alom
verkrijgbaar bij apotheek en drogisterij voor de meest uiteen lopende aandoeningen.
Hierbij dient de kanttekening te worden gemaakt dat het niet altijd duidelijk is wat er in
deze preparaten zit – soms kan er zelfs THC inzitten (Hazekamp 2018; Liebling 2020).
Ook bij de psychotogene1 effecten van cannabis speelt CBD mogelijk een rol. Er is een
relatie tussen langdurig intensief cannabisgebruik, vooral in jonge gebruikers (grofweg
voor het achttiende levensjaar), en het later optreden van schizofrenie of chronische
psychosen. Maar omdat dit verband relatief klein is betekent het dat op populatieniveau
cannabisgebruik slechts een klein aandeel heeft in de totale incidentie van schizofrenie of
andere chronisch psychotische aandoeningen. De relatie lijkt echter veel groter in
bijzondere risicogroepen zoals gebruikers met een onderliggend psychiatrisch ziektebeeld
al dan niet met premorbide symptomen (voor reviews: Moore e.a., 2007; CAM, 2008;
Bossong en Niesink, 2010; van der Steur en Bossong, 2020; Hasan 2019). Cannabis met
een hoog THC-gehalte lijkt daarbij een groter risico te vormen dan cannabis met een lage
THC-concentratie. Ook belangrijk is mogelijk de verhouding CBD/THC: des te lager het
CBD-gehalte, des te hoger het risico. Om hierover meer zekerheid te krijgen is echter nog
veel onderzoek nodig.
Uit onze jaarlijkse metingen is gebleken dat nederwiet meer D9-tetrahydrocannabinol (THC)
bevat dan de wiet uit de jaren negentig. Ook is gebleken dat cannabidiol (CBD) nauwelijks
voorkomt in nederwiet, maar wel in buitenlandse hasj. De afwezigheid van CBD lijkt een
belangrijke rol te spelen in de ontwikkeling van psychosen. Laboratoriumstudies hebben
aangetoond dat pure, synthetische, THC een voorbijgaande psychose veroorzaakt bij 40
tot 50 procent van de gezonde mensen (D’Souza et al, 2009; Sherif et al., 2016). In
tegenstelling tot THC lijkt CBD juist een antipsychotisch effect te hebben. Onderzoek bij
mensen in dit kader is niet altijd even eenduidig, en meer onderzoek is zeker nodig (Batalla
en Bossong, 2019; Hindley, 2020).

1.6 Terpenen
Zoals reeds genoemd is er in de harskliertjes van de cannabisplant nog een andere groep
verbindingen aanwezig: terpenen. Terpenen zijn koolwaterstofverbindingen die bestaan uit
bouwstenen van steeds 5 koolstofatomen (5C’s). Het aantal van deze 5C’s en de mate en
manier waarin deze chemisch gefunctionaliseerd zijn bepaalt de verdere classificatie.
1

Psychotogeen = psychose opwekkend.

12

Monoterpenen en sesquiterpenen (respectievelijk met 2 en 3 5C-bouwstenen) zijn
vluchtige stoffen en veroorzaken de geur en smaak van het plantmateriaal, maar zijn zelf
niet psychoactief. De terpenen myrceen, β-caryofylleen en α-humuleen komen in vrijwel
elke variëteit van cannabis voor (zie Figuur I-8). Echter, er zijn in cannabis inmiddels meer
dan 150 verschillende terpenen geïdentificeerd, en de precieze samenstelling en
verhoudingen verschillen sterk van variëteit tot variëteit. Wanneer de cannabis onder
slecht gecontroleerde (e.g., illegale) omstandigheden wordt geteeld kunnen ook van plant
tot plant de hoeveelheid terpenen (en cannabinoïden) sterk afwijken (Andre 2016; Booth
2019; Krill 2020).

Figuur I-8 Structuurformules van de terpenen myrceen (A), β-caryofylleen (B) en αhumuleen (C), welke in vrijwel elke variëteit van cannabis voorkomen.

Van verschillende terpenen is bekend dat ze op celniveau farmacologsiche effecten kunnen
bewerkstelligen. Hoewel de concentraties van (sommige) terpenen in cannabis hoog
genoeg zijn om dit ook in de mens te kunnen zien, is er tot op heden geen gedegen
wetenschappelijk bewijs hiervoor (Booth, 2019). Een van de hypotheses, welke in de
komende tijd in een groot experiment door het UCLA Cannabis Research Initiative (o.l.v.
Dr. Ziva Cooper) onderzocht gaat worden, is dat sommige terpenen in cannabis (met name
myrceen en/of β-caryofylleen) synergetisch werken met opiaten, waardoor er minder
zware en sterk verslavende pijnstillers nodig zouden zijn wanneer deze gecombineerd
worden met cannabis(terpenen). Hoe dan ook behoeft het onderwerp terpenen in cannabis
nog veel studie.
Er is recentelijk onderzoek gedaan naar de mogelijke subjectieve effecten van cannabis
(de la Fuente et al, 2020). Op de website https://leafly.com kunnen cannabisgebruikers
(medicinaal en recreatief) hun ervaringen met bepaalde cannabisvarianten delen. Het gaat
hierbij om zelfrapportage en het is derhalve de vraag of deze mensen daadwerkelijk deze
varianten hebben gebruikt. De website is vooral gericht op gebruikers in de VS, waar in
sommige staten (medicinale) cannabis op dit moment gelegaliseerd en de herkomst van
het gekochte product vaak bekend is. De subjectieve informatie die de gebruikers gaven
aan de diverse varianten werd geclusterd, waarna deze data verbonden werd aan de
chemische profielen van deze soorten. Hiervoor werd een database gebruikt van PSI Labs
(https://psilabs.org/). Dit laboratorium voert voor de staat Michigan chemische analyses
van zowel medicinale als recreatieve cannabis uit: in meer dan 1600 samples meten zij de
aanwezigheid van 14 cannabinoïden en 33 terpenen. In het paper van de la Fuente et al.
worden met behulp van machine learning verbanden aangetoond tussen subjectieve
effecten en geur- en smaakprofielen. Zo zouden de ”Blueberry” varianten een ontspannen
effect opleveren en “Lemon” of “Tropical” varianten een meer oppeppend effect geven.
Varianten als “Cheese” en “Lavendar” zouden een meer angstremmend effect geven. Deze

13

geuren worden veroorzaakt door vluchtige terpenen, en in het artikel worden de chemische
compositie (terpenen) van de verschillende samples dan ook aan de geurprofielen
gekoppeld – ondanks dat er in de data van de chemische analyse veel variabiliteit zit. Veel
meer onderzoek is nodig om echt iets te kunnen zeggen over de effecten van deze
terpenen: hebben de terpenen bijvoorbeeld zelf ook psychoactieve effecten of betreft het
een interactie of synergie met cannabinoïden?
Desalniettemin worden cannabisvarianten die verkocht worden in coffeeshop steeds vaker
beschreven aan de hand van een totaalplaatje van cannabinoïden én terpenen, in plaats
van of naast de beschrijving Indica of Sativa. Met de veranderingen omtrent de legale
status van cannabis in verschillende delen van de wereld komt het op grote schaal en
gecontroleerd telen van cannabisvariëteiten met bekende genetische opmaak steeds vaker
voor. Dit heeft geleid tot het ontstaan van een nieuwe discipline binnen de cannabiswereld:
“interpening”. Hierbij tracht men op basis van de geur (i.e. veroorzaakt door vluchtige
terpenen) en het uiterlijk van cannabis een inschatting van de psychotrope effecten te
maken. In zekere zin is dit vergelijkbaar met het werk van een sommelier. Als dit al
mogelijk is, zal dit alleen effectief zijn bij cannabis die onder gestandaardiseerde
omstandigheden is gegroeid en door personen die hier ervaren in zijn. Van nietgespecialiseerde cannabisconsumenten is eerder gebleken dat zij geen effectieve
inschatting kunnen maken van de effecten of sterkte van een cannabisproduct op basis
van de geur, smaak en/of het uiterlijk (Gilbert en DiVerdi 2018).

1.7 Hasj
Toen in de jaren ‘70 de eerste coffeeshops geopend werden verkochten zij met name een
ruim aanbod aan hasjsoorten van over de hele wereld. De meest recente schatting is dat
hasj nu nog 20% van de verkoop uitmaakt. Met de komst van de nederwiet slonk het
aandeel van de hasj in de verkoop. Ook werd het aanbod van hasjsoorten in de coffeeshop
minder divers. De afgelopen 20 jaar zagen wij tijdens ons onderzoek dat in de Nederlandse
coffeeshops voornamelijk hasjsoorten uit Marokko werden verkocht. Deze soorten
bevatten naast een hoog THC-gehalte ook een aanzienlijke hoeveelheid CBD. Een veel
kleiner deel van de hasjverkoop bestond uit hasj uit overige delen van de wereld (o.a.
Afghanistan, Nepal, Libanon, India). Sommige van deze soorten bevatten minder THC en
meer CBD. Daarnaast werden hasjsoorten in Nederland gemaakt. Grofweg zijn hiervan
twee soorten: skuff (hasj van geperst nederwietpoeder) en isolator (hasj gemaakt van
nederwiet met behulp van een extractieproces). Vooral deze laatste soort kan zéér sterk
zijn (THC-percentages van boven de 60% zijn gemeten), maar de prijs in de coffeeshop is
navenant: deze soorten kunnen wel tot €50,- a €60,- per gram kosten. Sinds 2011 wordt
in Marokko een nieuwe soort hasj gemaakt. Het gaat om hasj die in Marokko wordt
gemaakt, maar in plaats van de traditionele kief worden sinsemilla, nederwietachtige
variëteiten gebruikt (Stambouli et all, 2016). Deze soorten worden verkocht als “blocks”
in de Nederlandse coffeeshop. De afgelopen jaren worden steeds meer soorten van deze
hasj aangeboden in steeds meer coffeeshops. In sommige coffeeshops zijn dergelijke
soorten ook de meest populaire hasj, wat wijst op een toename in gebruik.

1.8 Wiet
In coffeeshops werden twee verschillende soorten wiet verkocht. De ene soort was
geïmporteerde wiet. Deze soort kwam uit het buitenland, waar deze buiten werd gekweekt.
Doordat de plant buiten werd gekweekt was deze ook bevrucht door mannelijke planten

14

en bevatten wietproducten van deze soort dus zaadjes. Ook werd de soort gedroogd en
samengeperst voor vervoer. Vaak werd deze soort verkocht als “Thai” of “Jamaica”. De
soort had een laag THC-gehalte en zag er heel anders uit dan de meestal groene en verser
uitziende nederwiet soorten.
De andere soort wiet die verkocht werd in de coffeeshops was nederwiet, oftewel
sinsemilla: een soort die meestal binnen werd gekweekt onder optimale omstandigheden
en niet was bevrucht. Na de eerste soorten zijn er de afgelopen 20 jaar veel kruisingen
gemaakt met andere soorten, vaak afkomstig van andere continenten. Op deze manier
werden er allerlei eigenschappen van verschillende rassen met elkaar gecombineerd
(veredeling). Bekende soorten zijn “Skunk”, de witte wietsoorten (“White Widow”,
“Sneeuwwitje”), “Haze”, “Cheese”, “Kush” en de afgelopen jaren variëteiten vernoemd
naar allerlei fruit en tropische associaties.
Er is al een tijd een debat gaande over de herkomst van de nederwiet die in de Nederlandse
coffeeshop wordt verkocht. Deze zou al jaren niet meer alleen uit Nederland komen, maar
ook geïmporteerd worden uit andere landen in Europa: bijvoorbeeld net over de grens uit
België, maar ook uit Polen. Deze wiet zou dus “eurowiet” genoemd kunnen worden in plaats
van nederwiet.
Sinds enkele jaren wordt met name in Amsterdam in coffeeshops ook een nieuw soort wiet
verkocht: wiet die in ieder geval veredeld is in de Verenigde Staten van Amerika. Een deel
van deze wiet die in Nederland in de coffeeshop verkocht wordt zou daadwerkelijk
rechtstreeks uit de Amerikaanse “dispensaries” komen, maar een ander deel zou mogelijk
afgekeurde wiet zijn uit de VS. Ook komt het voor dat het gaat om in Nederland (of andere
landen in Europa) gekweekte wiet uit zaad afkomstig uit de VS. De Amerikaanse soorten
zouden niet zo zeer verschillen in THC of CBD-gehalte, maar vooral in smaak en geur. Ook
zouden sommige gebruikers het fijn vinden dat de soorten in een laboratorium
geanalyseerd zijn (Green, 2018; Zandstra, 2020).

15

2 Opzet en uitvoering van het onderzoek

De centrale vraag van dit onderzoek is: “Wat is het THC-gehalte in hasj en wiet die in
Nederlandse coffeeshops wordt verkocht?"
Deelvragen zijn:
•

•
•

Wat zijn de THC-gehaltes van in Nederland gekweekte cannabisproducten
(nederwiet) en zijn deze significant verschillend van die welke uit het buitenland
worden geïmporteerd?
Welke veranderingen hebben zich het afgelopen jaar voorgedaan ten opzichte van
voorgaande jaren?
Hoe hoog zijn de CBD- en CBN-concentraties in nederwiet en nederhasj, en hoe
verschillen deze van die van geïmporteerde wiet en hasj?

Op de eerste deelvraag is ook in de voorgaande onderzoeken een antwoord verkregen
(Niesink e.a., 2000 t/m 2008, 2013; Rigter e.a., 2009; Rigter en Niesink, 2010 t/m 2012,
2014 t/m 2018, Rigter en Bossong, 2019; Pijlman e.a., 2005; Niesink e.a., 2015). De
tweede deelvraag kan beantwoord worden door de gevonden THC-gehaltes te vergelijken
met eerder in Nederland en inmiddels ook in het buitenland uitgevoerd onderzoek en door
de resultaten van opeenvolgende jaren onderling te vergelijken. De CBD- en CBN-analyses
geven een antwoord op de laatste vraag.

2.1

Monstername

Voor dit onderzoek zijn 50 coffeeshops uit het totaal van Nederlandse coffeeshops at
random geselecteerd. Op de hiervoor gebruikte geactualiseerde lijst van Bureau Intraval
stonden op het moment van selectie de namen en adressen van 570 (maart 2019) in
Nederland door de lokale overheden gedoogde coffeeshops (R. Mennes, I. Schoonbeek, J.
van der Molen, B. Bieleman, 2019). De steekproeftrekking werd uitgevoerd door het
bureau Intraval met behulp van de SPSS-routine Sample.
Iedere coffeeshop werd bezocht door twee medewerkers. Dit werd gedaan omdat volgens
AHOJ-G criteria per bezoeker van een coffeeshop, ongeacht de sterkte en ongeacht de
soort, per dag niet meer dan 5 gram cannabisproduct mag worden verkocht. De
medewerkers waren voorzien van een identiteitsbewijs, een kopie van de ontheffing van
de Opiumwet voor dit onderzoek, een afvinklijst van de monsters ten behoeve van het
opiumverlof en een brief waarin de medewerking werd gevraagd voor het onderzoek. Aan
de beheerder/exploitant van de coffeeshop werd eerst gevraagd naar de “menukaart”.
Vervolgens werd gevraagd welke kwaliteit nederwiet het meest populair was, in casu het
meest werd verkocht. Ook werd gevraagd naar de soort nederwiet die als het "sterkste"
werd beschouwd. Indien aanwezig werd van de betreffende kwaliteiten één portie

16

aangeschaft2. Per monster werd gevraagd naar een standaardportie3. Ook werd 1 portie
nederhasj gekocht, en wanneer dit niet aanwezig was werd 1 portie hasj van de meest
populaire kwaliteit geïmporteerde hasj aangeschaft. Ook werd 1 portie geïmporteerde wiet
gekocht. Niet iedere coffeeshop verkoopt geïmporteerde wiet en nederhasj. In gevallen
waarin een bepaalde soort niet in het assortiment voorkwam werd een extra monster van
een ander product aangeschaft (bijvoorbeeld een wietsoort met een verondersteld hoog
CBD-gehalte).
In principe werden per geselecteerde coffeeshop 4 cannabismonsters aangekocht,
bestaande uit 1 gebruikseenheid van de meest verkochte nederwiet, 1 gebruikseenheid
wiet van buitenlandse afkomst, 1 gebruikseenheid hasj en 1 gebruikseenheid van de
sterkste kwaliteit Nederlandse wiet. Nadat de transactie was afgesloten en de monsters
waren betaald werd aan de beheerder meegedeeld dat de monsters bedoeld zijn voor
wetenschappelijk onderzoek in het kader van de volksgezondheid. Eventueel werd een
brief waarin om medewerking wordt gevraagd overhandigd. Vervolgens werd aan de
beheerder gevraagd of deze bereid is enkele vragen over de aangeschafte monsters te
beantwoorden. Indien hierop bevestigend werd geantwoord, werden de volgende vragen
gesteld:
•
•

•

Wat is de naam van de zojuist aangeschafte cannabismonsters. Zijn deze uit Nederland
of uit het buitenland afkomstig?
Weet u iets meer over de kweek van deze monsters? Zijn de planten waarvan deze
hasj- of wietmonsters afkomstig zijn buiten of binnen gekweekt? Betreft het
hydrocultuur? Zijn de planten op een biologische wijze gekweekt?4
Heeft u zelf nog opmerkingen of vragen?

2.2

Chemische analyse

Sinds 2010 worden de analyses van de cannabismonsters uitgevoerd door hetzelfde
laboratorium uit Limburg. De cannabis- en hasjmonsters zijn geanalyseerd met behulp van
een gaschromatograaf gekoppeld aan een vlamionisatiedetector (GC-FID). Voor de analyse
van de cannabismonsters werden eerst de grove delen zoals takjes verwijderd5 waarna de
monsters werden vermalen met behulp van een mortier en vijzel. Voor analyse werd circa
25 milligram vers gemalen materiaal ingewogen en ultrasoon geëxtraheerd met een
organische interne standaardoplossing. Na extractie werden de extracten gecentrifugeerd;
de bovenstaande heldere vloeistof werd geanalyseerd met behulp van GC-FID.
De gehaltes D9-THC, CBD en CBN in de monsters werden bepaald met behulp van een
interne standaard methode. Controle van de interne kalibratiefactoren vond plaats met
behulp van een drietal kalibratiestandaarden die in drievoud werden geanalyseerd vóór en
na het meten van elke monsterset. Elk tiende monster werd in duplo geanalyseerd, de
overige monsters in enkelvoud. De variatie coëfficiënt (CV %) van de resultaten van de
duplo metingen is circa 4%.
2
In tegenstelling tot de onderzoeken in de eerste jaren werden in de latere onderzoeken geen duplo’s
aangeschaft.
3
In veel coffeeshops liggen voorverpakte gebruikerseenheden klaar. Zo’n gebruikerseenheid bestaat meestal
uit een bepaalde hoeveelheid voor een afgerond geldbedrag, b.v. een portie van 5 of 10 euro.
4
Biologisch wil hier zeggen dat de planten gekweekt zijn zonder gebruik te maken van chemische
bestrijdingsmiddelen.
5

Ook gebruikers van wiet verwijderen eerst de houtige delen en zaden.

17

Tevens zijn ter controle 3 verschillende referentie cannabismonsters, afkomstig van het
Bureau Medicinale Cannabis, in drievoud geanalyseerd. De resultaten (D9-THC) komen
goed overeen (verschil kleiner dan 10%) met de resultaten zoals vermeld door het Bureau
Medicinale Cannabis.
Daarnaast worden tevens door het Trimbos-instituut bij elke bepaling verschillende
samples van het BMC voor het laboratorium “blind” toegevoegd. Ook de analyseresultaten
van deze blind gemeten samples worden gebruikt om de kwaliteit van de analyses te
bepalen. Ook voor deze samples moet gelden dat de analyses niet meer dan 10% afwijken
van de certificaatwaarden.

2.3

Verwerking van de gegevens

De statistische analyses zijn uitgevoerd met behulp van SPSS 25.0 voor Windows. Toetsen
zijn tweezijdig uitgevoerd met a = 0.05, tenzij anders vermeld. Voor alle
cannabismonsters6 samen en voor de wiet en hasjmonsters en voor ieder product
afzonderlijk (nederwiet, buitenlandse wiet, nederhasj, sterkste wiet en buitenlandse hasj)
zijn gemiddelden (± s.d.) berekend voor de prijs, het aantal milligrammen monster en het
percentage THC.
Voor de vergelijking van prijs en gewicht van wiet- en hasjmonsters is gebruik gemaakt
van de two sample Student-t test. Voor het vergelijken van variabelen van meer dan twee
producten werd een oneway ANOVA test uitgevoerd, met behulp van de Student Newman
Keuls (SNK) test werden post hoc analyses uitgevoerd. Tevens is met een two-sample
Student t-test de prijs per gram nederwiet in Amsterdam vergeleken met die in de rest
van het land.
Omdat de waarden voor cannabidiol (CBD) en cannabinol (CBN) niet normaal verdeeld zijn,
zijn hiervoor de mediaan en de hoogste en laagste waarde bepaald. Voor vergelijkingen
van concentraties tussen de producten en over de jaren heen werd gebruik gemaakt van
niet-parametrische oneway ANOVA toetsen (Kruskal-Wallis). Per productgroep zijn de
CBD-waarden grafisch afgezet tegen de bijbehorende THC-waarde.
Correlaties tussen prijs en percentage THC werden berekend en geanalyseerd met behulp
van de Pearson correlatiemethode. Mogelijke verschillen in waarde tussen cannabisproducten (THC/euro) zijn onderzocht met een oneway ANOVA test.
De hier beschreven metingen (2019/2020) zijn het resultaat van de eenentwintigste
monstername. Een soortgelijke steekproefname en analyse vond voor het eerst plaats in
1999/2000 (Niesink e.a. 2000). De gegevens van de huidige steekproef en analyse zijn
vergeleken met die van de vorige steekproeftrekkingen en analyses. Daartoe is gebruik
gemaakt van een ANOVA met jaar en eventueel cannabisproduct als factor; om verschillen
tussen groepen te kunnen vergelijken werd een post hoc SNK analyse toegepast. Om
tijdseffecten bij een bepaald product te onderzoeken werd daarna nog een ANOVA
uitgevoerd met alleen tijd als factor.
Door de relatief kleine steekproef, waarbij steeds verschillende variëteiten worden
aangekocht, kunnen grote fluctuaties in de jaarlijkse gemiddelden van het THC-gehalte
6

Met cannabis wordt hier bedoeld nederwiet, geïmporteerde wiet, nederhasj en geïmporteerde hasj; indien
gesproken wordt van wiet dan wordt bedoeld nederwiet en geïmporteerde wiet en wanneer gesproken wordt
van hasj dan wordt bedoeld nederhasj en geïmporteerde hasj.

18

van een bepaald product optreden. Om blijvende trends te kunnen traceren zijn daarom
ook de 5-jaarsgemiddelden berekend en geanalyseerd van THC- en CBD-gehaltes en de
CBD/THC-ratio van de verschillende producten. De analyse vond plaats met behulp van
een oneway ANOVA test voor herhaalde waarnemingen gevolgd door een SNK-post hoc
analyse ter bepaling van verschillen in individuele jaren.

19

3 Resultaten

Voor dit onderzoek werden 50 coffeeshops bezocht verspreid over het land. Figuur III-1
geeft een overzicht van de spreiding van deze coffeeshops over de verschillende provincies.
Figuur III-1 Spreiding van de vijftig in het kader van het onderzoek bezochte coffeeshops.

Er waren 2 coffeeshops gesloten op het moment van bezoek, daarvoor is een alternatief
gevonden. Tabel III-1 geeft een overzicht van de aangeschafte cannabismonsters.
Tabel III-1 Overzicht van de in het kader van het onderzoek aangeschafte
cannabismonsters.
Product

Monsters aangekocht in het
kader van het onderzoek

Sterkste (neder)wiet

49

Nederwiet (populairst)

52

Nederhasj

5

Geïmporteerde wiet

10

Geïmporteerde hasj

81

CBD wiet

3

Totaal

200

20

In 10 coffeeshops konden alle volgens het protocol gewenste monsters worden aangeschaft
(d.w.z. 1 nederwietmonster van de sterkste en 1 van de meest populaire soort, 1 monster
buitenlandse wiet en 1 monster (neder)hasj). In 40 coffeeshops was op het moment van
bemonstering geen buitenlandse wiet te koop. In plaats daarvan is in 36 coffeeshops een
extra hasjmonster en in 4 andere coffeeshops een extra nederwietmonster aangeschaft.
Er is drie keer speciale CBD-wiet gekocht, deze samples zijn niet gecategoriseerd als meest
populair of meest sterk, maar als aparte categorie. Deze samples waren namelijk niet
populair, maar zijn vanwege de interesse voor de monitor aangeschaft door de
bemonsteraar. Deze samples werden vooral verkocht voor medicinaal gebruik, waarbij het
de bedoeling was dat de samples grote hoeveelheden CBD en weinig THC bevatten.

3.1

Gewichten en aankoopprijzen

Gewichten en aankoopprijzen: meting 2020
Gemiddeld moest voor een gram cannabis, ongeacht de soort, €11,24 (n=200; s.d. =
6,61) worden betaald. De gemiddelde aankoopprijs voor een gram hasj was €11,01 (n =
86; s.d. = 8, 54) die voor een gram wiet €11,41 (n=114; s.d. = 4,69).
In tabel III-2 is te zien hoe de gemiddelde prijzen van de diverse producten onderling
verschillen [F (5,194) = 25,6; p < 0,001]. Nederhasj is duurder dan één van de andere
producten. De prijs van geïmporteerde wiet is significant lager dan van nederwiet. De prijs
van een gram van de “sterkste” wiet (€13,73) is hoger dan die van de meest “populaire”
wiet (€10,65) en de geïmporteerde hasj (€9,65).
Tabel III-2 Gewichten en prijzen van de aangekochte monsters per cannabisproduct.
Weergegeven zijn gemiddelden (± s.d.); n=aantal waarnemingen.
Product

(n)

Sterkste' (neder)wiet
Nederwiet (populairst)
Nederhasj
Geïmporteerde wiet
Geïmporteerde hasj
CBD wiet

49
52
5
10
81
3

Gewicht per
monster
(mg)
985,5
921,9
680,0
1140,0
998,2
870,0

±
±
±
±
±
±

270,0
177,2
295,0
327,3
211,4
233,9

(n)

49
52
5
10
81
3

Aankoopprijs per
gram monster
(€/gram)
€ 13,36
€ 10,65
€ 33,10
€ 4,19
€ 9,65
€ 10,47

±
±
±
±
±
±

€ 4,99
€ 2,82
€ 26,05
€ 1,16
€ 2,36
€ 4,03

Hoogste prijs per
gram monster
(€/gram)
€ 30,43
€ 20,06
€ 76,06
€ 5,50
€ 26,56
€ 15,08

Hoewel er bij de aankoop steeds van is uitgegaan dat een gebruikerseenheid 1 gram
bedraagt, tenzij anders vermeld, werd 10 keer (= 5%) minder dan de “beloofde”
hoeveelheid meegegeven en 16 keer (= 8%) meer dan de beloofde hoeveelheid. In de
overige 174 gevallen (= 87%) verschilde de beoogde hoeveelheid minder dan 10% van
dat wat werkelijk was meegekregen.
Van de 110 cannabisproducten die afkomstig waren van in Nederland gekweekte planten
(nederhasj, nederwiet, sterkste wiet en CBD-wiet) was 95% binnen gekweekt en 1%
buiten. Van de overige monsters is dit niet bekend. Negen procent van de in Nederland
gekweekte planten zou volgens de verkoper op basis van hydrocultuur zijn gekweekt en
11% in volle grond. Van de meeste monsters (80%) was dit niet bekend bij de verkoper.

21

Van 5% van de in Nederland gekweekte monsters werd gezegd dat ze afkomstig waren
van biologisch geteelde planten.
Van de geïmporteerde cannabisproducten zou het in 78% van de gevallen om buiten
geteelde planten gaan, bij 3% werd vermeld dat het om binnen geteelde planten ging en
van de rest van de monsters was dit onbekend.
De prijs die voor één gram nederwiet (populairst) in Amsterdam (€12,78) moest worden
betaald is hoger dan die in de rest van het land (€9,62). De prijs van de verondersteld
sterkste wiet was in Amsterdam duurder (€17,77 in Amsterdam; €11,77 in de rest van het
land). Ook de prijs voor geïmporteerde hasj was in Amsterdam hoger dan die in de rest
van het land (€11,42 in Amsterdam; €8,81 in de rest van het land). Tabel III-3 geeft een
overzicht van de prijzen in Amsterdam ten opzichte van die in de rest van het land.
Tabel III-3 Vergelijking van de prijzen van cannabisproducten (per gram) in Amsterdam
met die in de rest van het land. Weergegeven zijn gemiddelden ± s.d.
Product

(n)

Sterkste' (neder)wiet
Nederwiet (populairst)
Nederhasj
Geïmporteerde wiet
Geïmporteerde hasj

16
17
3
2
26

Amsterdam
aankoopprijs
(€/gram)
€ 17,77 ± € 7,08
€ 12,78 ± € 3,52
€ 45,84 ± € 26,66
€ 4,16 ± €1,77
€ 11,42 ± € 4,39

(n)

33
35
2
8
55

Overig
aankoopprijs
(€/gram)
€ 11,77 ± € 1,55
€ 9,73 ± € 1,72
€ 14,00 ± € 8,77
€ 4,20 ± € 1,13
€ 8,82 ± € 2,35

n = aantal waarnemingen.

De afgelopen jaren wordt er in de coffeeshops twee soorten hasj vanuit Marokko
aangeboden. De eerste soort is de traditionele hasj (zoals wij die al 20 jaar in deze monitor
beschrijven), de andere soort komt waarschijnlijk van planten afkomstig van sinsemilla
genetica (nederwietachtige soorten), die in Marokko worden gekweekt en verwerkt tot
hasj. Van de 81 hasjmonsters die dit jaar werden aangeschaft kwamen er 72 uit Marokko,
op basis van informatie verkregen van coffeeshopmedewerkers en van menukaarten.
Hiervan werden 55 monsters onder de traditionele soort geschaard en 17 onder de nieuwe
soort.
Voor de nieuwe soort moest gemiddeld minder betaald worden per gram dan voor de
traditionele soort (€8,55 ten opzichte van €10,01). Dit verschil was niet significant. In 2019
was de nieuwe soort nog duurder dan de traditionele soort. De afgelopen jaren worden
naast de reguliere nederwiet ook wietvarianten aangeboden die uit de Verenigde Staten
afkomstig zouden zijn. Dit jaar werden 9 van dergelijke wietsoorten uit de VS aangeschaft:
2 vielen in de categorie populairste wiet en 7 in de categorie verondersteld sterkste wiet.
De gemiddelde prijs voor een gram “VS-wiet” was aanzienlijk hoger dan van een gram
nederwiet (populairst en sterkst samen) [respectievelijk €17,39 en €11,70; p<0,001].
Aankoopprijzen: vergelijking met vorige steekproeven
In Tabel III-4 en in de Figuren III-2 en III-3 worden de prijzen (per gram in euro)
weergegeven die in de afgelopen jaren werden betaald voor de diverse cannabisproducten.
De prijs voor geïmporteerde wiet was lager dan die voor één van de andere
cannabisproducten, de prijs van nederhasj juist hoger [F(5, 194) = 25,10; p < 0,001].
Sinds 2007 was sprake van een geleidelijke stijging van de prijs voor een gram nederwiet
[F(20, 1229) = 54,5 ; p < 0,001], met significante verhogingen in 2008, 2012 en 2014.

22

De prijs voor een gram nederwiet verschilt in 2020 (€10,65) niet significant van die in
2019 (€9,90). De prijs van een gram van de verondersteld sterkste wiet was in 2020
(€13,73) hoger dan in 2019 (€11,99) [p<0,05]. Vóór 2007 was geen sprake van
(systematische) prijsstijgingen. De prijs voor een gram geïmporteerde wiet schommelde
de afgelopen 10 jaar tussen de €4,- en de €6,- per gram.
Figuur III-2 Gemiddelde prijs van nederwiet, sterkste wiet en geïmporteerde wiet over de
afgelopen jaren. Weergegeven zijn de gemiddelde waarden (€ per gram product) per
meetmoment.

Prijs per gram

Ook bij geïmporteerde hasj is sprake van een geleidelijke prijsstijging, van €6,29 per
gram in 2000 tot bijna tien euro in de afgelopen jaren [F(20, 1188) = 13,02; p < 0,001].
Het afgelopen jaar is de gemiddelde prijs voor een gram geïmporteerde hasj 31 eurocent
lager geworden, maar dit verschil is niet significant (€9,65 in 2020 versus €9,96 in
2019). In Figuur III-3 is te zien dat de gemiddelde prijs voor nederhasj in de loop van de
tijd sterk fluctueerde, het gaat daarbij vaak om een beperkt aantal samples.
Figuur III-3 Gemiddelde prijs van geïmporteerde hasj en nederhasj over de afgelopen
jaren. Weergegeven zijn de gemiddelde waarden (€ per gram product) per meetmoment.

23

Tabel III-4 Gemiddelde prijs van de diverse cannabisproducten in de afgelopen jaren (2015 – 2020). Weergegeven zijn
gemiddelden ± SEM en tussen haakjes het aantal waarnemingen.
2015*
2016
2017
Nederwiet
9,8
± 0,3 (60)
10,2 ± 0,3 (52)
10,1 ±
Geïmporteerde wiet
4,7
± 0,2 (17)
4,9
± 0,3 (8)
4,8
±
Nederhasj
18,1 ± 4,7 (7)
14,9 ± 2,6 (4)
23,0 ±
Geïmporteerde hasj
8,9
± 0,2 (66)
9,2
± 0,3 (83)
9,9
±
Sterkste wiet
11,4 ± 0,3 (50)
12,6 ± 0,3 (49)
12,8 ±
*)
2015 betekent dat de samples zijn gekocht in de winter van 2014/2015.

0,3
0,4
4,8
0,4
0,4

(63)
(10)
(21)
(56)
(50)

2018
10,09
4,04
25,92
9,43
12,26

±
±
±
±
±

1,76
1,34
21,62
1,94
1,56

(60)
(10)
(10)
(60)
(46)

2019
9,90
4,39
13,64
9,97
11,99

±
±
±
±
±

0,4
0,4
3,3
0,3
0,4

(55)
(9)
(7)
(76)
(49)

2020
10,65
4,19
33,10
9,65
13,73

±
±
±
±
±

0,4
0,4
11,7
0,4
0,8

(52)
(10)
(5)
(81)
(49)

24

3.2

THC-concentraties in cannabisproducten

THC-concentraties: meting 2020
Tabel III-5 geeft een overzicht van de gemiddelde THC-concentraties in de verschillende
cannabisproducten. Ook staan in deze tabel de laagst en hoogst aangetroffen THC-waarden
per cannabisproduct. In Figuur III-4 zijn de individuele THC-gehaltes per product grafisch
weergegeven.
Tabel III-5 Gemiddelde, laagste en hoogste THC-concentraties in de verschillende
cannabisproducten.
Product

(n)

Sterkste' (neder)wiet
Nederwiet (populairst)
Nederhasj
Geïmporteerde wiet
Geïmporteerde hasj
CBD-wiet

49
52
5
10
81
3

Gemiddelde THCconcentratie
(%)
18,1 ± 3,9
14,6 ± 6,7
27,5 ± 26,1
4,8 ± 4,2
24,4 ± 10,8
7,0 ± 10,8

Mediaan

18,5
15,1
14,2
4,0
24,1
0,9

Laagste THCconcentratie
(%)
9,5
0,6
9,9
0,8
0,6
0,6

Hoogste THCconcentratie
(%)
25,7
26,8
71,6
13,7
51,5
19,5

Weergegeven zijn gemiddelden ± s.d., mediaan en laagst en hoogst gemeten waarde binnen een bepaalde groep;
n = aantal waarnemingen.

Figuur III-4 THC-concentraties in de diverse cannabismonsters.

Sterkste wiet

Populairste wiet

Nederhasj

Geïmporteerde wiet

Geïmporteerde hasj

25

De concentratie THC in wiet (nederwiet, sterkste wiet, geïmporteerde wiet en CBD-wiet
samen) was gemiddeld 15,1% (SEM=0,63; n=114), en in hasj (geïmporteerde hasj en
nederhasj samen) 24,6% (SEM=1,31; n=86).
Het percentage THC was in de verschillende cannabisproducten niet gelijk [F(5,194)=
15,0; p<0,001]. De nederwietmonsters (populairste nederwiet) bevatten gemiddeld meer
THC (14,6±0,9%, n=52) dan de geïmporteerde wietmonsters (4,8±1,3%, n=10; SNK:
p<0,001). Het gemiddelde THC-gehalte van de verondersteld sterkste wietsamples
(18,1±0,6%, n=49) verschilt significant van dat van de meest populaire nederwietvariant
(14,6±0,9%, n=52; p<0,005). De geïmporteerde hasj (24,4±1,2%, n=81) was gemiddeld
sterker dan de meest populaire nederwietvariant (14,6±0,9%, n=52; p<0,001).
Het hoogste THC-gehalte in nederwiet was 26,8%. Het hoogste gehalte in de als sterkst
verkochte variant was 25,7% en voor de importwiet was het maximale gehalte 13,7%.
Dit jaar werden 9 wietsamples gekocht die volgens de coffeeshop afkomstig waren uit de
Verenigde Staten, 7 hiervan werden verkocht als sterkste soort en 2 als populairst. De
soorten uit de VS bevatten meer THC (20,11% vergeleken met 15,82%, p<0,05) maar
een vergelijkbare hoeveelheid CBD (0,4 versus 1,1%, maar dit verschil is niet significant)
ten opzichte van nederwiet.
Van hasj van in Nederland gekweekte wiet (nederhasj) werden 5 samples aangeschaft die
gemiddeld 27,5±11,7% bevatten. De hoogst gemeten concentratie THC in nederhasj was
71,6%; in de geïmporteerde hasjmonsters was dit 51,5%.
Als we traditionele hasj uit Marokko vergelijken met “nieuwe” hasj uit Marokko, zien we
dat de nieuwe variant meer THC (27,2%) bevat dan de traditionele variant (23,1%; dit
verschil is niet significant). Afgelopen jaar bevatte de traditionele variant 7,1% CBD en de
nieuwe variant 1,7% CBD, dit jaar bevatten beiden 5,7% CBD.

THC-concentraties: vergelijking met vorige steekproeven
Het gemiddelde THC-gehalte in nederwiet (de meest populaire variant) is het afgelopen
jaar meer dan 2% absoluut gedaald, maar dit verschil is niet significant (van 16,7% in
2019 naar 14,6% in 2020). Het gemiddelde THC-gehalte in nederwietsamples die als
sterkst waren aangekocht bleef het afgelopen jaar ook gelijk (18,4% in 2019 en 18,1% in
2020). Ook voor de geïmporteerde wiet zien we dit beeld (4,8% in 2020; 3,7% in 2019).
Het gemiddelde THC-gehalte in nederhasj bleef gelijk (27,5% in 2020; 26,0 in 2019). Het
gemiddelde THC-gehalte van hasj geïmporteerd uit het buitenland daalde voor het eerst in
jaren iets van 24,8% in 2019 naar 24,4% dit jaar, maar dit verschil is niet significant.
De THC-concentratie in nederwiet steeg aanvankelijk tot en met de meting van 2004,
daalde daarna en stabiliseerde zich vervolgens [F(20, 1236) = 20,34; p < 0,001]; de THCgehaltes in de wietsoorten die zijn aangeschaft als “sterkste” wiet laten eenzelfde beeld
zien [F(19, 951) = 12,39; p<0,001].
Van alle cannabissoorten was het gemiddelde THC-gehalte in de geïmporteerde wiet tot
2007 het meest stabiel. In 2008 en 2009 was sprake van een lichte stijging maar sindsdien
is het THC-gehalte in deze cannabisvariant weer iets gedaald [F(20, 329) = 2,84; p<0,001]
(Figuur III-5 en Tabel III-6).

26

Figuur III-5 THC-concentraties in nederwiet (meest populaire variant), sterkste wiet en
geïmporteerde wiet in de verschillende steekproeven. Weergegeven zijn de gemiddelden.

Het gemiddelde THC-gehalte in nederhasj verschilt niet over de jaren heen [F(20, 222) =
1,30]. De hoogste gemiddelde concentratie THC in nederhasj werd gemeten in 2004
(39,2±14,3%; n=12) en de laagste gemiddelde concentratie in 2001 (16,0±6,5%; n=18).
Voor de geïmporteerde hasj is sprake van sterke schommelingen in het gemiddelde THCgehalte [F(20, 1196) = 16,87; p<0,001]. De laatste jaren was er een duidelijke stijging
waarneembaar, maar dit jaar bleef het gemiddeld THC-gehalte stabiel (Figuur III-6 en
Tabel III-6).
Figuur III-6 THC-concentraties in nederhasj en geïmporteerde hasj in de verschillende
steekproeven. Weergegeven zijn de gemiddelden.

27

Tabel III-6 Gemiddelde THC-gehaltes van de diverse cannabisproducten in de afgelopen jaren (2015 – 2020). Weergegeven
zijn gemiddelden ± SEM en tussen haakjes het aantal waarnemingen.
2015*
2016
2017
Nederwiet
15,3 ± 0,5 (60)
16,1 ± 0,6 (52)
16,9 ±
Geïmporteerde wiet
4,8
± 0,7 (17)
5,8
± 1,1 (8)
6,9
±
Nederhasj
31,6 ± 5,8 (7)
32,8 ± 7,9 (4)
35,1 ±
Geïmporteerde hasj
17,8 ± 0,7 (66)
19,3 ± 0,8 (83)
20,8 ±
Sterkste wiet
17,1 ± 0,5 (50)
18,7 ± 0,4 (49)
18,9 ±
*)
2015 betekent dat de samples zijn gekocht in de winter van 2014/2015.

0,6
1,3
3,0
1,1
0,5

(63)
(10)
(21)
(56)
(50)

2018
16,8 ±
6,6
±
29,2 ±
23,5 ±
19,5 ±

0,9
0,8
5,6
0,9
0,6

(63)
(11))
(11)
(67)
(50)

2019
16,7
3,7
26,0
24,8
18,4

±
±
±
±
±

0,7
0,7
3,0
1,2
0,7

(55)
(9)
(7)
(76)
(49)

2020
14,6
4,8
27,5
24,4
18,1

±
±
±
±
±

0,9
1,3
11,7
1,2
0,6

(52)
(10)
(5)
(81)
(49)

29

THC-concentraties: 5-jaarsgemiddelden
Om eventuele trendveranderingen in het THC-percentage in kaart te brengen zijn boxplots
van de 5-jaarsgemiddelden van de THC-concentraties van nederwiet (meest populaire
variant), van de verondersteld sterkste wiet en van de geïmporteerde hasj van
2000 - 2004 t/m 2015 – 2020 grafisch weergegeven. Figuur III-7 en Figuur III-8 tonen
het voortschrijdend gemiddelde van deze THC-concentraties in de vorm van boxplots voor
respectievelijk de meest populaire variant en van de meest sterke variant. Figuur III-9
toont de 5-jaarsboxplots van THC-gehaltes van de geïmporteerde hasj-samples.

Figuur III-7 Boxplots en mediane THC-percentages in nederwietmonsters (meest populaire
variant). Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020). De horizontale rode lijnen
geven weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van elkaar
verschillen. Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen verschil is
tussen de betreffende 5-jaarsgemiddelden.

De hoogste 5-jaarsgemiddelden voor THC-percentages in de meest populaire wietsoorten
werden gemeten in de periode tussen 2002 en 2008. In de periode 2002-2006 was dit
gemiddelde 17,8±4,8% (n=295), in de periode 2003-2007 18,0±4,6% (n=289) en in de
periode 2004-2008 17,7±4,5% (n=294). Het gemiddelde 5-jaars THC-percentage is sinds
het 5-jaarsgemiddelde van 2004–2008 gedaald tot en met het gemiddelde van 2012–2016
(15,0±3,9%, n=297), en is daarna weer enigszins toegenomen. Hoewel het gemiddelde
van de meest recente 5-jaarsperiode (2016-2020: 16,3±5,6%, n=285) significant hoger
is dan de periode 2009–2017 (2009-2013: 15,7±3,9%, n=309; 2010-2014: 15,6±3,9%,
n=319; 2011-2015: 15,1±3,9%, n=310; 2012-2016: 15,0±3,9%, n=297; 2013-2017:
15,3±4,2%, n=302) verschilt deze niet van die van de twee voorgaande 5-jaarsperiode
(2014-2018; 15,9±4,9%; n=304 en 2015-2019: 16,3±5,1%; n=293). Het 5jaarsgemiddelde is sinds 2005-2009 significant lager dan de 5-jaarsgemiddelden van
2002–2008.

30

Figuur III-8 Boxplots en mediane THC-percentages in nederwietmonsters (meest sterke
variant). Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020). De horizontale rode lijnen
geven weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van elkaar
verschillen. Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen verschil is
tussen de betreffende 5-jaarsgemiddelden.

Ook voor de sterkste wietvarianten geldt dat de hoogste gemiddelde THC-percentages
over perioden van vijf jaar werden gemeten in de periode tussen 2002 en 2008. Deze
gemiddelden waren 19,0±4,2% (n=248), 18,9±4,4% (n=245) en 18,6±4,4% (n=239)
voor respectievelijk de perioden 2002–2006, 2003–2007 en 2004–2008. Het gemiddelde
5-jaars THC-percentage van de sterkste wiet is sinds het 5-jaarsgemiddelde van 2004–
2008 gedaald tot en met het gemiddelde van 2011–2015 (16,4±3,5%, n=246), en is
daarna weer toegenomen. Voor het 5-jaarsgemiddelde van de meest recente periode
2016–2020 (18,7±3,6%, n=247) en de vorige 5-jaarsperiode (2015-2019: 18,5±3,6%,
n=248) van de sterkste wiet geldt dat deze niet significant verschilt van de periode
2002–2008.

31

Figuur III-9 Boxplots en mediane THC-percentages in geïmporteerde hasjmonsters.
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020). De horizontale rode lijnen geven
weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van elkaar verschillen. Een
doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen verschil is tussen de
betreffende 5-jaarsgemiddelden.

Voor de geïmporteerde hasj is sprake van een geleidelijke stijging van het THC-gehalte.
Het 5-jaarsgemiddelde van 2016–2020 (22,6±9,2%, n=363) is significant hoger dan het
gemiddelde THC-percentage in alle voorgaande 5-jaarsgemiddelden, inclusief die van de
vorige periode 2015–2019 (21,3±8,3%, n=348).
De boxplots van de 5-jaarsgemiddelden THC van nederhasj en geïmporteerde wiet staan
weergegeven in de Figuren C-1 en C-2 van het addendum.

3.3

CBD- en CBN-concentraties in cannabisproducten

CBD- en CBN-concentraties: meting 2020
Tabel III-6 geeft een overzicht van de gemeten concentraties cannabidiol (CBD) en
cannabinol (CBN) in de verschillende cannabisproducten. Omdat deze variabelen niet
normaal verdeeld zijn, zijn de mediaan en de laagste en hoogste waarde per
cannabisproduct weergegeven. In de tabel is tevens de mediane waarde voor de
concentratieratio CBN/THC voor de verschillende cannabisproducten opgenomen. Deze
waarde is een indicatie voor de 'versheid' van een bepaald monster; hoe lager deze waarde,
des te verser het product (Ross en ElSohly, 1997).

32

Tabel III-6 Percentages cannabidiol (CBD) en cannabinol (CBN) in de geanalyseerde
cannabisproducten.
Product

CBD

CBN

gemiddelde
laagste - hoogste
gemiddelde
laagste mediaan
mediaan
n
±SEM
waarde
±SEM
hoogste waarde
0,4
(0,2 - 0,7)
0,18 ± 0,02
0,1
(0,1 - 0,6)
Sterkste' (neder)wiet
49 0,39 ± 0,16
0,3
(0,1 - 19,6)
0,20 ± 0,03
0,1
(0,1 - 1,7)
Nederwiet (populairst) 52 1,39 ± 0,53
1,4
(0,1 - 1,8)
1,90 ± 0,38
1,8
(0,7 - 2,8)
Nederhasj
5 1,02 ± 0,33
0,4
(0,2 - 1,7)
1,70 ± 0,24
1,7
(0,6 - 2,7)
Geïmporteerde wiet
10 0,61 ± 0,16
5,72
±
0,39
6,9
(0,1
15,4)
2,46
±
0,17
1,8
(0,7 - 8,3)
Geïmporteerde hasj
81
11,3
±
5,5
15,3
(0,1
–
18,2)
0,23
±
0,13
0,1
(0,1
– 0,5)
CBD-wiet
3
Tussen haakjes staan steeds de laagste en de hoogste waarde weergegeven; n = aantal waarnemingen.

Zowel de percentages cannabidiol als cannabinol verschilden per cannabisproduct (CBD
[Χ2=26,6 df=5; p<0,001]; CBN [Χ2=49,8 df=5; p<0,001]). Het gehalte CBD is het hoogst
in CBD-wiet, gevolgd door geïmporteerde hasj en veel lager in de wietvarianten. Nederwiet,
de sterkste wietsoort en CBD-wiet bevatten het minste CBN, terwijl de geïmporteerde wiet
en de verschillende hasjsoorten het meeste CBN bevatten. De CBN/THC-concentratieratio
verschilt tussen de diverse cannabisproducten [Χ2=2,3 df=5; p<0,001] en was het hoogst
in geïmporteerde wiet, gevolgd door geïmporteerde hasj.
CBD- en CBN-concentraties: vergelijking met vorige steekproeven
Het CBD-gehalte in geïmporteerde hasj verschilt over de afgelopen 6 jaren heen [Χ2=25,3
df=5; p<0,001]. Dit CBD-gehalte was het afgelopen jaar gelijk aan het jaar ervoor (6,1%
in 2019 versus 6,7% in 2020) (Figuur III-10). Zie voor mediane CBD- en CBN-gehaltes in
wiet en hasj over de jaren heen respectievelijk Tabel III-7 en III-8.
Figuur III-10 CBD-concentraties in nederhasj en geïmporteerde hasj in de verschillende
steekproeven. Weergegeven zijn de mediane waarden.

CBN/THC
x 100
1
1
13
43
8
17

33

Tabel III-7 CBD-gehaltes van de diverse cannabisproducten in de afgelopen jaren (2015–2020). Weergegeven zijn de mediane
waarden en de laagste en hoogste waarden, met tussen haakjes het aantal waarnemingen.

Nederwiet
Geïmporteerde wiet
Nederhasj
Geïmporteerde hasj
Sterkste wiet

2015*
2016
2017
2018
0,3
0,0-6,2 (60)
0,3
0,1-7,4
(52)
0,3 0,1-5,9
(63)
0,1 0,1-9,8
0,3
0,1-2,8 (17)
0,3
0,1-0,7
(8)
0,4 0,1-4,5
(10)
0,3 0,1-3,7
1,5
0,1-7,6 (7)
2,3
1,0-13,5
(4)
1,9 0,2-11,3 (21)
0,9 0,1-5,0
7,7
0,1-9,8 (66)
8,1
0,3-13,7
(83)
8,4 0,2-13,5 (56)
8,5 0,1-20,5
0,3
0,1-0,9 (50)
0,4
0,1-1,1
(49)
0,3 0,1-0,8
(50)
0,1 0,1-9,7
*)
2015 betekent dat de samples zijn gekocht in de winter van 2014/2015.

(63)
(11)
(11)
(67)
(50)

2019
0,3 0,2-14,1
0,3 0,1-2,5
0,9 0,5-5,7
6,1 0,2-13,2
0,3 0,2-0,6

(55)
(9)
(7)
(76)
(49)

2020
0,3 0,1-19,6 (52)
0,4 0,2-1,7 (10)
1,4 0,1-1,8 (5)
6,7 0,1-15,4 (81)
0,4 0,2-0,7 (49)

Tabel III-8 CBN-gehaltes van de diverse cannabisproducten in de afgelopen jaren (2015-2020). Weergegeven zijn de mediane
waarden en de laagste en hoogste waarden, met tussen haakjes het aantal waarnemingen.

Nederwiet
Geïmporteerde wiet
Nederhasj
Geïmporteerde hasj
Sterkste wiet

2015
0,1
0,0-0,3
0,6
0,0-2,9
1,1
0,1-3,5
1,8
0,1-5,4
0,1
0,0-0,6

(60)
(17)
(7)
(66)
(50)

2016
0,1
0,0-2,4
0,7
0,2-2,6
1,8
1,0-2,0
1,7
0,1-6,0
0,1
0,0-0,3

(52)
(8)
(4)
(83)
(49)

2017
0,1
0,0-0,5
0,7
0,4-1,9
1,7
0,4-8,7
1,9
0,1-5,9
0,1
0,1-0,4

(63)
(10)
(21)
(56)
(50)

2018
0,2
1,0
1,4
2,4
0,2

0,1-1,2
0,6-2,9
0,2-4,0
0,1-8,2
0,1-7,5

(63)
(11))
(11)
(67)
(50)

2019
0,1
1,6
2,5
1,7
0,1

0,0-0,9
0,3-2,6
0,5-8,6
0,4-7,8
0,1-1,1

(55)
(9)
(7)
(76)
(49)

2020
0,1 0,1-0,4 (52)
1,8 0,6-2,7 (10)
1,8 0,7-2,8 (5)
1,8 0,7-8,3 (81)
0,1 0,1-0,6 (49)

35

CBD-concentraties: 5-jaarsgemiddelden
De boxplots van de 5-jaarsgemiddelden van de CBD-concentraties van nederwiet (meest
populaire variant), van de verondersteld sterkste wiet en van de geïmporteerde hasj van
2000 - 2004 t/m 2016 – 2020 zijn grafisch weergegeven in de Figuren III-11 t/m III-13.

Figuur III-11 Boxplots en mediane CBD-percentages in nederwietmonsters (meest populaire
variant). Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020). De horizontale rode lijnen
geven weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van elkaar verschillen.
Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen verschil is tussen de
betreffende 5-jaarsgemiddelden.

Het 5-jaarsgemiddelde van het CBD-gehalte in de meest populaire nederwiet was in de
periode 2016-2020 (0,3±2,2%, n=285) significant hoger ten opzichte van de periode 2003
t/m 2019. Sinds de laagst gerapporteerde 5-jaarsgemiddelden van de CBD-percentages in
de periode 2000-2006 is er sprake van een geleidelijke toename in het CBD-gehalte in de
meest populaire nederwiet.

36

Figuur III-12 Boxplots en mediane CBD-percentages in nederwietmonsters (sterkst).
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020).

De 5-jaarsgemiddelden van het CBD-gehalte in de sterkste soorten nederwiet is sinds de
eerste periode 2000-2004 niet significant veranderd.
Figuur III-13 Boxplots en mediane CBD-percentages in geïmporteerde hasjmonsters.
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020). De horizontale rode lijnen geven
weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van elkaar verschillen. Een
doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen verschil is tussen de
betreffende 5-jaarsgemiddelden.

37

Het 5-jaarsgemiddelde van het CBD-gehalte van geïmporteerde hasjmonsters was het
hoogst in de perioden 2002-2006 t/m 2004-2008, daalde daarna tot aan de periode 20092013 en steeg daarna geleidelijk zodat het in de perioden vanaf 2012-2016 t/m 2015-2019
weer het niveau van 2002-2008 bereikte. De laatst gerapporteerde periode 2016-2020
(6,7±3,6%, n=363) verschilt niet significant van de periode 2015-2019.
De boxplots van de 5-jaarsgemiddelden CBD van nederhasj en geïmporteerde wiet staan
weergegeven in de Figuren D-1 en D2 van het addendum.

3.4

Verhouding CBD- en THC-concentraties

Verhouding CBD- en THC-concentraties: meting 2020
In Tabel III-9 staan de CBD/THC-concentratieratio’s voor de verschillende
cannabisproducten weergegeven zoals gemeten in 2020. De CBD/THC-concentratieratio
verschilt niet significant tussen de cannabisproducten [F(5,194)= 18,34; p<0,001]. Voor
geen van de cannabisproducten was er een significant verschil met de CBD/THCconcentratieratio’s van 2019, behalve voor de sterkste wiet, daarvan steeg het gehalte ligt
(van 0,19 naar 0,21; p<0,05). De CBD/THC-ratio van de traditionele Marokkaanse
hasjsoorten en de nieuwere soorten verschilden dit jaar niet (respectievelijk 0,55 en 0,30;
in 2019 waren deze ratio’s nog 0,35 en 0,06).
Tabel III-9 Gemiddelde, laagste en hoogste CBD/THC-ratio in de verschillende
cannabisproducten zoals gemeten in 2020.
Product

(n)

Gemiddelde
CBD/THC-ratio

Mediaan

Laagste
CBD/THC-ratio

Hoogste
CBD/THC-ratio

Sterkste' (neder)wiet
Nederwiet (populairst)
Nederhasj
Geïmporteerde wiet
Geïmporteerde hasj
CBD-wiet

49
52
5
10
81
3

0,02
1,22
0,08
0,27
0,46
15,25

0,02
0,02
0,04
0,14
0,36
20,22

0,01
0,01
0,00
0,02
0,00
0,02

0,04
18,37
0,18
1,13
10,50
25,50

±
±
±
±
±
±

0,01
4,34
0,08
0,34
1,19
13,45

Weergegeven zijn gemiddelden ± s.d., mediaan en laagst en hoogst gemeten waarde binnen een bepaalde groep;
n = aantal waarnemingen.

In Tabel III-10 staan de 5-jaarsgemiddelden over de afgelopen vijf jaar (2016-2020) voor
de THC-concentratie, CBD-concentratie en CBD/THC-concentratieratio in wiet- en
hasjmonsters. Het 5-jaarsgemiddelde van de CBD/THC-concentratieratio’s verschilt tussen
de cannabisproducten [F(4,986)= 4,252; p=0,002] en is het hoogst in geïmporteerde hasj.
Tabel III-10 5-jaarsgemiddelden over de afgelopen vijf jaar (2016-2020) voor de THCconcentratie, CBD-concentratie en CBD/THC-concentratieratio in wiet- en hasjmonsters.
Product

(n)

Sterkste' (neder)wiet
Nederwiet (populairst)
Nederhasj
Geïmporteerde wiet
Geïmporteerde hasj

247
285
48
48
363

Gemiddelde THCconcentratie
(gem. ± s.d.)
18,7 ± 3,6
16,3 ± 5,6
31,4 ± 15,8
5,6 ± 3,4
22,6 ± 9,2

Gemiddelde CBDconcentratie
(gem. ± s.d.)
0,4 ± 0,6
0,7 ± 2,1
2,3 ± 2,7
0,8 ± 1,1
6,7 ± 3,6

Gemiddelde
CBD/THCratio
(gem. ± s.d.)
0,02 ± 0,04
0,34 ± 2,24
0,11 ± 0,17
0,31 ± 0,65
0,44 ± 0,70

38

Verhouding CBD- en THC-concentraties: vergelijking met vorige steekproeven
In Figuur III-14 zijn de percentages THC en CBD in alle in de afgelopen 10 jaar (sinds
2010) geanalyseerde cannabissamples weergegeven. Uit de figuur blijkt dat nederwiet
(meest populaire soort en meest sterke soort) hoge concentraties THC bevat en meestal
nauwelijks CBD, slechts een enkele variant bevat meer dan 1% CBD. Van de
nederhasjsamples bevatten meer dan de helft van de samples in de afgelopen 10 jaar meer
dan 1% CBD. Van de geïmporteerde wiet bevatten ongeveer 15% van de samples meer
dan 1% CBD. Bij de geïmporteerde hasj bevatte 90% van de samples meer dan 1% CBD,
in Figuur III-d is echter duidelijk te zien dat er twee soorten buitenlandse hasj zijn: één
met veel CBD, de traditionele hasj én één met weinig CBD (gemaakt van nederwietachtige
planten).
Figuur III-14a, b, c, d en e Percentage THC en CBD in a) populairste nederwiet, b)
sterkste nederwiet, c) geïmporteerde wiet, d) geïmporteerde hasj, en e) nederhasj in
cannabissamples uit Nederlandse coffeeshops aangekocht in de afgelopen 10 jaar (2011 –
2020).

Populairste nederwiet

39

Sterkste nederwiet

Geïmporteerde wiet

40

Geïmporteerde hasj

41

Nederhasj

42

In Figuur III-15 zijn de CBD/THC-ratio’s in geïmporteerde wiet over de periode 2000-2020
weergegeven. De gemiddelde CBD/THC-ratio’s varieerden van 0,05±0,10 (in 2003) tot
0,68±1,28 (in 2019). Er was echter geen significant verschil over de jaren
[F(20,328)=1,251; p=0.211]. Het aantal geanalyseerde samples was laag (8 – 28).

Figuur III-15 CBD/THC-ratio’s in geïmporteerde wiet gedurende de periode 2000-2019.

43

Figuur III-16 geeft de CBD/THC-ratio’s in geïmporteerde hasj in de periode 2000-2019
weer. De gemiddelde CBD/THC-ratio’s varieerden van 0,30±0,11 (in 2009; n=52) tot
0,75±1,89 (in 2008; n=58). Ook hier was er geen significant verschil over de jaren
[F(20,1194)=1,075; p=0.370].
Figuur III-16 CBD/THC-ratio’s in geïmporteerde hasj gedurende de periode 2000-2019.

44

Verhouding CBD- en THC concentraties: 5-jaarsgemiddelden
De boxplots van de 5-jaarsgemiddelden van de CBD/THC-ratio’s van nederwiet (meest
populaire variant), van de verondersteld sterkste wiet en van de geïmporteerde hasj van
2000 - 2004 t/m 2016 – 2020 zijn grafisch weergegeven in de Figuren III-17 t/m III-19.
Figuur III-17 Boxplots en mediane CBD/THC-ratio’s in nederwietmonsters (meest populaire
variant). Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020). De horizontale rode lijnen
geven weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van elkaar verschillen.
Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen verschil is tussen de
betreffende 5-jaarsgemiddelden.

Gedurende de periode tussen 2000 en 2019 zijn de 5-jaarsgemiddelden van de CBD/THCratio in de meest populaire nederwiet gelijk gebleven. In de periode 2016-2020 is deze
echter significant hoger dan in alle voorgaande periodes (0,3±2,2, n=285).

45

Figuur III-18 Boxplots en mediane CBD/THC-ratio’s in nederwietmonsters (sterkste).
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020).

Figuur III-19 Boxplots en mediane CBD/THC-ratio’s in geïmporteerde hasjmonsters.
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2004 – 2020).

De boxplots van de 5-jaarsgemiddelden van de CBD/THC-ratio’s van nederhasj en
geïmporteerde wiet staan weergegeven in de Figuren E-1 en E-2 van het addendum.

46

3.5

Correlaties tussen prijs en sterkte

Correlatie prijs en sterkte: meting 2020
In de Figuren III-20 en III-21 is de relatie tussen de prijs en het THC-gehalte per wietrespectievelijk hasjmonster grafisch weergegeven. Bij de berekening is uitgegaan van het
feitelijk betaalde bedrag per gram cannabismonster.
In het algemeen geldt dat voor een cannabisproduct (wiet of hasj) met een hoger
percentage THC een hogere prijs moest worden betaald (r=0,374; p<0,001). De correlatie
(r) van de gramprijs met het percentage THC is voor wiet, dat wil zeggen zowel de
“populairste” als “sterkste” wietsoort, de CBD-wiet en geïmporteerde wiet samen, 0,466
(p<0,001) en voor hasj (nederhasj en geïmporteerde hasj samen) 0,419 (p<0,001).

Figuur III-20 Aankoopwaarde van één gram wiet (nederwiet, sterkste wiet, CBD-wiet en
geïmporteerde wiet) ten opzichte van het THC-gehalte (n=114).

47

Figuur III-21 Aankoopwaarde van één gram hasj (Nederlandse en geïmporteerde hasj)
ten opzichte van het THC-gehalte (n=85).

De waarde van de verschillende cannabisproducten kan uitgedrukt worden in de
hoeveelheid THC die iemand per euro krijgt (THC/Euro). De THC/euro waarde verschilt
tussen de verschillende producten [F(5,194)= 17,63; p<0,001] en is het laagst voor de
nederhasj (8,3±3,1 mg) en het hoogst voor de geïmporteerde hasj (26,8±13,2mg) (Tabel
III-11). Bij aankoop van de nieuwe soorten hasj uit Marokko kreeg men gemiddeld meer
THC per euro (32,8 mg) dan bij de traditionele Marokkaanse hasj (24,5 mg; p<0,05). De
hoeveelheid THC die je per euro krijgt voor nederwiet en “VS-wiet” is gelijk (respectievelijk
14,1 mg per euro en 12,8 mg per euro).

Tabel III-11 De waarde van de verschillende cannabisproducten weergegeven als mg THC/euro.

Product

mg THC/Euro

gemiddelde laagste - hoogste
±sd
waarde
14,3 ± 4,5
(4,3 – 25,4)
Sterkste' (neder)wiet
49
13,9 ± 6,9
(0,7 - 38,7)
Nederwiet (populairst) 52
8,3 ± 3,1
(5,2 - 12,7)
Nederhasj
5
(2,1 - 30,6)
Geïmporteerde wiet
10 12,7 ± 10,9
26,8
±
13,2
(0,8 - 66,3)
Geïmporteerde hasj
81
9,0
±
14,4
(0,4
– 25,6)
CBD-wiet
3
Tussen haakjes staan steeds de laagste en de hoogste waarde weergegeven; n = aantal waarnemingen.

n

48

4

Discussie

In het kader van de THC-monitor wordt sinds 1999 jaarlijks in een vijftigtal coffeeshops
een gebruikershoeveelheid van enkele cannabisproducten aangeschaft. Het gaat hierbij om
nederwiet (meest populaire variant), buitenlandse hasj, buitenlandse wiet, en hasj bereid
uit nederwiet. Daarnaast werden wietmonsters aangekocht die door de medewerkers van
de coffeeshops werden aangemerkt als het “meest sterk”. Het dient hierbij te worden
opgemerkt dat het effectief inschatten van sterkte niet mogelijk is middels beoordeling van
geur, smaak en/of uiterlijk (Gilbert en DiVerdi, 2018). Monsters in de categorie “meest
sterke” wiet zijn dus van de verondersteld sterkste soort. In alle aangeschafte
cannabisproducten zijn de concentraties THC, CBD en CBN bepaald.
In 2020 kon ten opzichte van vorig jaar voor geen van de cannabisproducten een
significante verandering in gemiddelde THC-gehaltes worden gevonden. De meest
populaire variant nederwiet bevatte in 2020 gemiddeld 14,6% THC en de meest sterke
variant gemiddeld 18,1%. Deze soorten zijn ten opzichte van 2019 niet veranderd
(respectievelijk 16,7% en 18,4%). Ook voor hasj gemaakt van nederwiet (nederhasj) geldt
dat deze in 2020 (27,5%) net zo sterk was als in 2019 (26,0%). Het gemiddelde THCgehalte van wiet die geïmporteerd werd uit het buitenland bleef ook gelijk (van gemiddeld
3,7% in 2019 naar 4,8% in 2020). Ook het gemiddelde THC-gehalte van hasj geïmporteerd
vanuit het buitenland veranderde niet significant: van een gemiddelde van 24,8% in 2019
naar 24,4% in 2020.
Hoewel THC de primaire psychoactieve stof is in cannabis, speelt de aanwezigheid van CBD
een farmacologische rol. CBD kan sommige ongewenste effecten van THC tegengaan. In
de nederwietvariëteiten zit slechts weinig CBD (mediaan meest populair 0,3%, mediaan
meest sterkte 0,4%), terwijl in geïmporteerde hasj meer CBD zit (mediaan 6,9%).
Figuur IV-1 Een deel van een “menukaart” in een Amsterdamse coffeeshop. Gezien kan worden dat
Amerikaanse wietsoorten ca. 2 keer zo duur zijn als reguliere wietsoorten. Van
https://www.coffeeshopsofamsterdam.net/menus (geraadpleegd 15/7/2020).

De gemiddelde prijs voor de populairste soort nederwiet (€10,65 per gram in 2020, €9,90
per gram in 2019) bleef het afgelopen jaar gelijk. Hetzelfde gold voor de geïmporteerde
wiet (€4,19 ten opzichte van 4,39 in 2019). De prijs voor een gram van de verondersteld
sterkste wietsoort steeg significant van €11,99 in 2019 naar €13,73 in 2020. Dit zou
kunnen komen door de inclusie van een aantal “Amerikaanse” wietsoorten (i.e., wiet van

49

in Amerika ontwikkelde en vaak sterk veredelde cannabisvariëteiten) die als sterkst werden
aangegeven door medewerkers van een aantal coffeeshops in Amsterdam. Deze
wietsoorten uit de Verenigde Staten zijn over het algemeen duurder dan wiet uit Nederland
(€17,39 vs. €11,70 per gram; zie ook Figuur IV-1). De prijs voor geïmporteerde hasj bleef
in 2020 gelijk (€9,65 per gram in 2020, €9,96 per gram in 2019). De prijs voor een gram
nederhasj steeg wel significant van €13,64 in 2019 naar €33,10 in 2020. Het aantal dit
jaar aangeschafte samples van dit product was echter klein (n=5).
Wiet
Hoewel er in cannabis meerdere psychoactieve cannabinoïden (kunnen) voorkomen wordt
de sterkte van de cannabis bepaald door de hoeveelheid ∆9-Tetrahydrocannabinol (THC)
in de plant. In het midden en aan het eind van de jaren negentig lag het gemiddelde THCgehalte van nederwiet onder de 10% (Pijlman et al., 2005). In de eerste jaren van deze
eeuw steeg het gemiddelde THC-percentage van nederwiet tot bijna 20%. Sinds 2004 is
dit THC-gehalte weer licht gedaald (Niesink et al., 2015). Vanaf 2013 leek aanvankelijk
opnieuw sprake van een geleidelijke stijging van het THC-percentage in de meest
verkochte nederwietvarianten, maar deze stijging zette de afgelopen jaren niet door
(16,8% in 2018, 16,7% in 2019 en 14,6% in de huidige meting). Sinds 2014 steeg ook
het THC-percentage in de verondersteld sterkste wietsoorten, maar dit stokte in 2019. Ook
dit jaar is er geen stijging waarneembaar (18,1% in de meting van dit jaar ten opzichte
van 18,4% in de meting van vorig jaar). Waar uit de 5-jaarsgemiddelden van de THCconcentraties van de sterkste wiet kon worden afgeleid dat er sprake was van een stijgende
trend in de sterkte van dit product, lijkt deze nu stabiel te blijven: de 5-jaarsgemiddelden
van het THC-gehalte in sterkste wiet bleef in 2015 t/m 2019 en 2016 t/m 2020 gelijk. Het
gemiddelde THC-gehalte van wiet die geïmporteerd werd uit het buitenland bleef ook gelijk
(4,8% in 2020, 3,7% in 2019). Over het algemeen kan worden gesteld dat de THCconcentraties in de afgelopen jaren stabiel bleven in alle bemonsterde wietcategorieën.
Hoewel in geen van de wietsoorten een significante wijziging in het gemiddelde CBDpercentage ten opzichte van vorig jaar waarneembaar is, kan er in het geval van de
populairste nederwietsoort toch voorzichtig gesproken worden over een stijgende trend.
Het 5-jaarsgemiddelde van het CBD-gehalte in de populairste nederwiet is over de periode
2016 t/m 2020 namelijk significant gestegen ten opzichte van de 5-jaarsgemiddelden in
de periode 2003 t/m 2019. Ook in de ratio tussen CBD en THC is dit terug te zien: waar
deze in de periode 2000 t/m 2019 hetzelfde bleven, is deze voor 2016 t/m 2020 significant
hoger. Het is mogelijk dat de toegenomen bekendheid met en verkrijgbaarheid van CBD
als zelfzorgmiddel heeft geleid tot een grotere populariteit van nederwietsoorten met een
hogere ratio tussen CBD en THC, maar voor een bevestiging van deze trend en hypothese
is meer onderzoek noodzakelijk. Zoals in de Tabellen III-5 en III-6 gezien kan worden
bevatten een aantal monsters uit de populairste nederwietcategorie zeer weinig THC of
zeer veel CBD. De toename in 5-jaarsgemiddelden van het CBD-gehalte is overigens niet
terug te zien in de verondersteld sterkste wietcategorie of in geïmporteerde wietsoorten.
Sinds enkele jaren wordt er ook “VS-wiet” in de coffeeshop verkocht. Deze wiet wordt uit
de VS geïmporteerd of wordt hier gekweekt uit zaad afkomstig uit de VS. Deze wiet ziet er
hetzelfde uit als de nederwiet: het is ook sinsemilla die meestal binnen is gekweekt. Om
die reden scharen wij deze wiet ook onder de meest populaire en verondersteld sterkste
in plaats van buitenlandse wiet. De “VS-wiet” bevat gemiddeld meer THC dan de nederwiet
(respectievelijk 20,1% en 15,8%), maar kost ook meer (€17,39 versus €11,70).

50

Hasj
In de periode van 2014 (14,9%) tot 2019 (24,8%) is het gemiddelde THC-gehalte in
geïmporteerde hasj ieder jaar verder toegenomen. In 2020 bleef deze echter gelijk
(24,4%). Het CBD-gehalte in geïmporteerde hasj verschilde dit jaar ook niet significant
van vorig jaar (van 6,1% in 2019 naar 6,7% in 2020). In de 5-jaarsgemiddelde van de
THC-concentraties in buitenlandse hasj wordt de stijgende trend voor het THC-gehalte nog
wel gezien: deze was in de periode 2016 t/m 2020 voor de derde 5-jaarsperiode op rij
hoger dan in de voorgaande 5-jaarsperiode.
In eerdere rapportages beschreven we reeds dat de cannabisteelt in Marokko het afgelopen
decennium ingrijpende veranderingen heeft ondergaan (Rigter & Niesink, 2016; Rigter &
Niesink, 2017). De sterkte van Marokkaanse hasj is enorm gestegen door de overstap van
een deel van de wietboeren in Marokko van de "traditionele" Kif-cannabisvariëteit naar
hybriden (Cannabis indica L. en anderen) met veel hogere harsopbrengsten en een hoger
THC-gehalte (Chouvy & Afsahi, 2014). Tegelijkertijd was in Marokko sprake van een
verbeterde veredeling van de planten, verbeterde zeefmethoden en minder additieven wat
leidde tot een beter/ander product.
Traditionele Marokkaanse hasj wordt gemaakt van Marokkaanse cannabissoorten. Zoals
uit eerdere rapportages van deze monitor is gebleken, bevat deze traditionele Marokkaanse
hasj gemiddeld meestal 17-20% THC in combinatie met een relatief hoog percentage CBD,
meestal tussen de 7-9%. Naast de traditionele Marokkaanse hasjsoorten wordt sinds 2016
in de coffeeshop steeds vaker een nieuwe soort hasj gezien. Het gaat hierbij om hasj die
in Marokko wordt gemaakt van nederwietachtige plantensoorten. Deze hasj wordt vaak
verkocht als “hasjblocks”. Deze zou naar verluidt gemiddeld zo’n 20% méér THC bevatten
dan de normale Marokkaanse varianten en slechts tussen de 0,4 en 1,6% CBD (Bron:
https://www.boerejongens.com/traditional-hash-vs-block-hash/).
Dit jaar zijn 17 hasjsamples gekocht waarvan vermoed werd dat deze uit Marokko
afkomstig waren, maar gemaakt waren van sinsemilla wietvariëteiten. Deze soorten zijn
vergeleken met de traditionele hasjsoorten uit Marokko (N=55). De nieuwe Marokkaanse
hasjsoorten bevatten dit jaar gemiddeld 27,2% THC en de traditionele soorten bevatten
23,1% THC. Daarnaast bevatten beide soorten gemiddeld 5,7% CBD. Wat beide soorten
in werkelijkheid bevatten komt niet goed overeen met het verschil tussen beide soorten
zoals beschreven in de paragraaf hierboven. Vorig jaar was dit echter wel het geval (in
2019 nieuwe soorten 34,4% THC en 1,6% CBD en traditionele soorten 23,4% en 7,1%).
Wanneer we de THC- en CBD-gehaltes van de verschillende groepen Marokkaanse
hasjsamples in scatterplots weergeven (zie Figuur IV-2 en IV-3), zien we in beide figuren
twee clusters. Wij vermoeden dat de nieuwe soorten vaak onder een oude naam verkocht
(bijvoorbeeld “Polm”, “Super Polm”, “Caramello”, “Hija” of “Twisla”) en dat traditionele
soorten worden verkocht als nieuwe soorten. Het is voor een consument dus moeilijk om
te bepalen wat voor hasj hij of zij koopt wanneer alleen op de naam wordt afgegaan. Dit
is een ontwikkeling die in de komende jaren in de gaten moet worden gehouden.

51

Figuur IV-2 Scatterplot van de THC- en CBD-gehaltes in moderne soorten Marokkaanse

hasj

Figuur IV-3 Scatterplot van de THC- en CBD-gehaltes in traditionele soorten Marokkaanse

hasj

THC per euro en vergelijking met het buitenland
De waarde van de verschillende cannabisproducten kan uitgedrukt worden in de
hoeveelheid THC die iemand krijgt per uitgegeven euro (Freeman et al., 2018). Deze
waarde verschilde het afgelopen jaar significant tussen de verschillende
cannabisproducten. De cannabisconsument kreeg in Nederland gemiddeld 12,7 mg THC
per euro voor geïmporteerde wiet, 14,3 mg THC per euro voor de sterkste nederwiet, 13,9
mg THC per euro voor de populairste nederwiet, 8,3 mg THC per euro voor nederhasj en
26,8 mg per euro voor geïmporteerde hasj. Bij aankoop van de nieuwe soorten hasj uit
Marokko kreeg men gemiddeld meer THC per euro (32,8 mg) dan bij de traditionele
Marokkaanse hasj (24,5 mg). Voor wiet afkomstig uit de V.S. kreeg men gemiddeld 12,8
mg THC per euro, terwijl dit voor nederwiet 14,1 mg is. In Europa kregen gebruikers
gemiddeld 12,7 mg THC per euro voor wiet en 16,4 mg THC per euro voor hasj (Freeman
et al., 2018). Een ander beeld wordt geschetst in een recente publicatie van Mahamad et
al. Hier werd gekeken naar de sterkte en prijs van legale en illegale Canadese wiet in de
twee maanden na het begin van de legalisatie in 2018. Gebaseerd op de huidige

52

wisselkoers en de data die in het artikel wordt gepresenteerd kan worden berekend dat
illegale wiet in Canada een waarde heeft van circa 31,1 mg THC per euro, waar legale
Canadese wiet een waarde heeft van circa 22,5 mg THC per euro (Mahamad et al., 2020).
Dit ligt aanzienlijk hoger dan de waarde van de wietproducten die dit jaar voor dit
onderzoek getest zijn.
Aanbod en gebruik van cannabisproducten
Het Trimbos-instituut toonde eerder aan dat het overgrote deel van de bezoekers van
coffeeshops cannabis rookt met tabak (Rigter et al., 2019). Er is wel een toenemende
vraag naar andere producten, zoals edibles, concentraten en oliën, met name door een
nieuw type gebruiker dat cannabis op een “gezondere” of minder schadelijke manier wil
consumeren. Hoewel dergelijke producten niet legaal zijn, worden die incidenteel toch
aangeboden in de coffeeshop. Als er meer vraag komt naar deze ‘nieuwe generatie’
cannabisproducten en deze niet verkocht mogen worden in de coffeeshop bestaat de kans
dat een steeds grotere groep consumenten zich wendt tot alternatieve verkooppunten van
deze producten. Het is daarom belangrijk om zicht te houden op deze ontwikkelingen. Dit
is ook interessant in de context van het Experiment gesloten coffeeshopketen, waarvoor
de benodigde wetgeving op 1 juli 2020 is ingegaan.
Hoewel het roken van cannabis in verband wordt gebracht met ernstige klachten aan de
luchtwegen zoals chronische bronchitis, lijkt het roken van cannabis met tabak schadelijker
te zijn dan het puur roken van cannabis (Strada et al., 2019). Het roken van cannabis lijkt
dan weer schadelijker te zijn dan het verdampen van cannabis, al is de kennis hierover
nog beperkt. In tegenstelling tot bij het roken van cannabis worden bij het verdampen van
cannabis geen sterk schadelijke verbrandingsproducten geïnhaleerd, omdat de
temperatuur waarop cannabinoïden (en terpenen) verdampen ver onder de temperaturen
ligt die bij het roken worden bereikt. Het verdampen van cannabis veroorzaakt wel sterkere
acute psychoactieve effecten. Ook wordt er bij het verdampen van cannabis zelden tabak
aan de cannabis toegevoegd. Dit vermindert de risico’s die samenhangen met het gebruik
van tabak. Hierbij moet wel de kanttekening worden gemaakt dat er verschillende soorten
verdampers bestaan. Zogenaamde “heat-not-burn” verdampers zijn vergelijkbaar met de
Volcano verdamper, welke ook voor veel wetenschappelijk onderzoek naar verdampen van
cannabis wordt gebruikt. In dit type verdamper kan plantmateriaal worden geplaatst,
waarna dit met een element tot het verdampingspunt van de werkzame stoffen wordt
verhit. E-cigarettes, die gebruik maken van een olieachtige verdampingsvloeistof, kunnen
ook worden gebruikt voor het nuttigen van cannabis. Met THC-bevattende oliën worden
sterkere effecten behaald en vindt minder blootstelling aan schadelijke stoffen plaats dan
bij het roken van cannabis (Troelstra et al., 2020). Het gebruik van THC-bevattende oliën
in e-cigarettes lijkt echter weer andere gezondheidsrisico’s met zich mee te brengen: de
hulpstof vitamine E-acetaat die vaak in deze vloeistoffen wordt toegepast lijkt een ernstige
longaandoening te kunnen veroorzaken (Chand et al., 2020). Wanneer cannabis wordt
gegeten treden de effecten later op en houden ze langer aan dan wanneer cannabis wordt
gerookt of verdampt. Ook is het bij het eten van cannabis moeilijker om precies te doseren,
waardoor de kans op overdosering toeneemt. Daarentegen vindt er bij het eten van
cannabis geen blootstelling plaats aan schadelijke gifstoffen zoals het geval is bij het roken
of verdampen van cannabis. De risico’s en gezondheidseffecten van nieuwe
cannabisproducten zoals concentraten zijn nog grotendeels onbekend (Strada et al., 2019).
De wijze van inname van cannabis is ook in het licht van de huidige COVID-19 pandemie
van belang. Het Trimbos-instituut heeft in de eerste weken van de “intelligente lockdown”
in Nederland een korte survey uitgevoerd onder Nederlandse cannabisgebruikers
(Vercoulen et al., 2020). Een groot deel van de frequente (dagelijkse of bijna-dagelijkse)

53

cannabisgebruikers gaf aan meer cannabis te zijn gaan gebruiken in vergelijking met de
tijd voor de lockdown. Dit hoeft niet per se reden tot zorg te zijn, maar het is belangrijk
dat dit niet in een problematisch gebruikspatroon ontaard. Verder werd de wijze van
gebruik – voor het overgrote deel door roken met tabak – door hen niet aangepast. Mensen
die tabak roken hebben een hogere vatbaarheid voor SARS-CoV-2 en een slechter
ziekteverloop van COVID-19 in vergelijking met niet-rokers (Berlin et al., 2020). Het is
aannemelijk dat deze trend te extrapoleren is naar mensen die cannabis roken. Wel gaf
het merendeel aan maatregelen te nemen om besmetting met SARS-CoV-2 tijdens het
gebruik van cannabis te voorkomen – bijvoorbeeld door de cannabis niet te delen en
afstand te houden.
Cannabis en psychosen
De afgelopen jaren is er in de media veel aandacht geweest voor de relatie tussen het
gebruik van cannabis en het ontstaan van een psychotische stoornis zoals schizofrenie.
Aanleiding hiervoor was een onderzoek gepubliceerd in Lancet Psychiatry (Di Forti et al.,
2019), dat liet zien dat het cannabisgebruik ruim viermaal zo groot was onder mensen die
met een eerste psychose bij een geestelijke zorginstantie kwamen dan in een
“controlegroep” zonder psychoses. Deze bevindingen komen grotendeels overeen met
resultaten van eerdere onderzoeken, die erop wijzen dat cannabisgebruik de kans op de
latere ontwikkeling van een psychotische stoornis vergroot. Dit risico lijkt toe te nemen
naarmate er op jongere leeftijd wordt gestart met cannabisgebruik, er meer en frequenter
cannabis wordt gebruikt, en er sterkere cannabis wordt gebruikt (met meer THC en minder
CBD) (Moore et al., 2007; Bossong en Niesink, 2010; Marconi et al., 2014; van der Steur
en Bossong, 2020; Hasan et al., 2019). In het onderzoek van Di Forti en collega’s werd
bovendien berekend dat ongeveer 12% van het aantal mensen met een psychotische
stoornis toegeschreven kan worden aan het gebruik van cannabis. Ook dit komt overeen
met eerdere onderzoeken, die percentages tussen de 10% en de 20% rapporteren (Van
Os et al., 2002; Di Forti et al., 2015).
Cannabisgebruik is dus een risicofactor in het ontstaan van een psychotische stoornis.
Weliswaar is dat een zeer ernstige en chronische aandoening, het aantal nieuwe gevallen
per jaar (wereldwijde incidentie) is relatief laag (10-22 per 100.000) (McGrath et al.,
2008). Daarentegen rapporteerde in 2018 7,5% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar
en ouder (bijna een miljoen volwassenen) in het afgelopen jaar wel eens cannabis te
hebben gebruikt (Nationale Drug Monitor 2019). In toekomstig onderzoek zou daarom de
nadruk dienen te liggen op het identificeren van individuen met het grootste risico op
nadelige gevolgen van cannabisgebruik: welke factoren bepalen of iemand psychotische of
cognitieve problemen ontwikkelt na cannabisgebruik? Ook vormt het een meerwaarde om
in humaan experimenteel en/of cohortonderzoek cannabismonsters van deelnemers te
laten analyseren op THC- en CBD-concentraties. Alleen op die manier kan geverifieerd
worden of de samenstelling van cannabis een rol speelt bij een ongunstige prognose.
Tenslotte is er meer wetenschappelijk onderzoek nodig naar de effecten van cannabis met
verschillende THC-concentraties. Hierbij strekt het tot aanbeveling ook te kijken naar de
invloed van CBD op deze effecten, temeer daar de literatuur op dit punt momenteel nog
erg verdeeld is.

54

5

Conclusies

Het gemiddelde THC-gehalte in de meest verkochte nederwiet verschilt dit jaar niet
significant ten opzichte van dat van vorig jaar (14,6% in 2020 vs. 16,7% in 2019).
De geleidelijke stijging van het gemiddelde THC-gehalte in nederwiet die sinds 2013 tot
vorig jaar te zien was zet niet langer door (16,8% in 2018, 16,7% in 2019 en 14,6% in de
huidige meting).
Het 5-jaarsgemiddelde van het CBD-gehalte in de populairste nederwiet is over de periode
2016 t/m 2020 significant gestegen ten opzichte van de 5-jaarsgemiddelden in de periode
2003 t/m 2019.
Het gemiddelde THC-gehalte in de verondersteld sterkste wiet is dit jaar niet significant
verschillend van het gemiddelde THC-gehalte in 2019 (18,1% in 2020 vs. 18,4% in 2019).
Het gemiddelde THC-gehalte van de meest sterke wietsoorten was in 2020 (18,1%) hoger
dan dat van de meest populaire soorten (14,6%).
De sinds 2014 waarneembare stijging in het THC-gehalte van de verondersteld sterkste
wietsoorten zet niet langer door in 2020.
Het gemiddelde THC-percentage in geïmporteerde hasj was in 2020 24,4% en daarmee niet
significant verschillend van vorig jaar (24,8%). Ook het CBD-gehalte bleef gelijk (6,7% in
2020 vs. 6,1% in 2019).
Geïmporteerde wiet is lang niet in alle coffeeshops te koop. Het gemiddelde THC-gehalte
van dit product verschilde in 2020 (4,8%) niet significant ten opzichte van vorig jaar.
De prijs van een gram van de meest populaire nederwiet (€10,65) verschilde niet van die in
de vorige meting (€9,90). Na een stijging vanaf 2006 lijkt de prijs de afgelopen jaren
stabiel. Na een periode van stabiele prijzen is de gemiddelde prijs per gram van de
verondersteld sterkste wiet significant gestegen van €11,99 in 2019 naar €13,73 in 2020.
In buitenlandse hasjsoorten lijken twee groepen te bestaan met verschillende THC- en
CBD-gehaltes. Dit komt mogelijk overeen met nieuwere Marokkaanse hasjsoorten
(gemaakt met nederwietplanten) en de traditionele soorten, maar dit onderscheid is op
basis van alleen de naam van het product niet te maken.
De waarde van cannabisproducten uitgedrukt als de hoeveelheid THC per uitgegeven euro
is het hoogst voor geïmporteerde hasj (26,8 mg THC per euro) en het laagst voor
nederhasj (8,3 mg THC per euro). Bij aanschaf van de populairste nederwiet kreeg de
Nederlandse cannabisconsument gemiddeld 13,9 mg THC per euro.
In met name Amsterdamse coffeeshops is wiet die veredeld is in de VS in opkomst. Deze
wiet is sterker dan alle nederwiet (20,1% vs. 15,8% THC), maar ook duurder. De waarde
van “VS-wiet” verschilt daardoor niet significant van die van nederwiet (14,1 mg THC per
euro vs. 12,8 mg THC per euro).

55

6

Summary

Since the 1970s, cannabis policy in The Netherlands has been different from that in many
other countries. It is based on the idea that separating the markets for hard and soft drugs
prevents cannabis users from resorting to the use of hard drugs. Therefore, so-called
“coffeeshops” emerged where the selling and use of cannabis are not prosecuted, provided
certain conditions are met. The number of coffeeshops has been declining steadily from
almost 900 at the start of this millennium to 570 in 2019. It is up to the local authorities
to decide about the presence of coffee shops within the municipality. About 25% of the
municipalities have one or more coffee shops.
Nowadays, many of the cannabis products sold in these coffeeshops originate from Dutchgrown cannabis called “nederwiet”. It is estimated that over 80% of the cannabis products
sold in the coffeeshops is Dutch-grown, and the rest of the sales is mostly hashish (mostly
imported from Morocco). On behalf of the Ministry of Health, Welfare and Sports the
Trimbos institute investigates the potency of cannabis products as sold in coffeeshops. This
study has been done annually since the winter of 1999-2000.
Δ9-Tetrahydrocannabinol (THC) is the main psychoactive compound in marihuana (herbal
cannabis) and hashish. The aim of this study is to investigate possible changes in the
concentration of THC in marihuana and hashish (=cannabis resin) as sold in Dutch coffee
shops. In addition, we examined whether there are differences between the cannabis
products originating from Dutch grown cannabis (nederwiet) and those derived from
imported cannabis. This is the twentyfirst consecutive year that this study has been
performed. Besides THC, the concentrations of two other cannabinoids, cannabidiol (CBD)
and cannabinol (CBN), are measured.
The names and addresses of 50 (out of the total of 570) Dutch coffeeshops were randomly
selected. For the purpose of this study, 52 samples of the most popular (i.e., the most
sold) variety of nederwiet, 10 samples of imported marihuana, 5 samples of Dutch hash,
81 imported hashish samples were anonymously bought. In addition, 49 samples of the
(allegedly) most potent herbal cannabis product available were bought, as well as 3
cannabis samples with high CBD-content (allegedly). As a rule, samples of 1 gram were
bought.
Traditionally, hashish contains more THC than marihuana, and homegrown marihuana
products (which are mostly grown indoors) contain more THC then imported marihuana
products (which are mostly grown outdoors). On average, imported hashish contained
more THC than imported marihuana (24.4% versus 4.8%) and Dutch hashish contained
more THC than the most popular Dutch marihuana (27.5% versus 14.6%). This year the
most potent marihuana product contained more THC on average than the most popular
product (18.1% versus 14.6%).
None of the sampled products were found to have significantly different THC contents
compared to the last measurement in 2019. The increase that was seen during the past
years for the most popular and most potent homegrown marihuana and the imported
hashish came to an end this year with THC levels remaining stable. In 2020, the average

56

THC content for the most popular nederwiet was 14.6%, and 18.1% for the most potent
nederwiet. The average THC content of imported hashish was 24.8% in 2020. Dutch
hashish had the highest THC content with an average of 27.5% in 2020.
There is some evidence that not only the THC content is indicative for the effects and risks
of cannabis, but that CBD might modulate some of the negative effects of THC (Niesink &
Van Laar, 2013). This suggests that cannabis with a high CBD/THC ratio may have fewer
negative health consequences compared to cannabis with little or no CBD. Nederwiet has
very low levels of CBD (median = 0.3% for the most popular varieties), whereas imported
hash contained 6.7% CBD. These levels did not change significantly compared to last year.
However, the 5-year mean of the CBD content in the most popular nederwiet during the
period 2016 – 2020 increased significantly compared to the 5-year means during the period
2003 – 2019.
Because CBN is a degradation product of THC, the ratio between CBN and THC can give an
indication of the freshness of the preparation (Ross and Elsohly, 1997). Levels of CBN were
higher in imported marihuana and hash compared to products derived from homegrown
cannabis. The CBN/THC ratio was also significantly higher in the imported products.
Prices that had to be paid for imported marihuana were lower than those for any of the
other cannabis products; the prices of hash made from nederwiet were higher. The average
price for nederwiet was €10.65 per gram, for a gram of imported marihuana €4.19. The
average price for a gram of imported cannabis resin was €9.65 and for a gram of Dutch
hashish €33.10. The price of Dutch hashish increased significantly compared to the €13.64
per gram price of last year. However, fluctuations in price are mostly due to the very
limited number of coffeeshops that sell this type of cannabis product.

All reports of this monitor are downloadable as PDF via www.trimbos.nl. If you have any
questions please send an e-mail to srigter@trimbos.nl.

57

Referenties

Adams, R., Hunt, M., Clark, J.H. (1940). Structure of cannabidiol, a product isolated from the
marihuana extract of Minnesota wild hemp. J Am Chem Soc. 62: 196-200.
Andre, C. M., Hausman, J. F., & Guerriero, G. (2016). Cannabis sativa: The plant of the thousand
and one molecules. Frontiers in Plant Science, 7(FEB2016), 1–17.
Aizpurua-Olaizola O., Soydaner U., Öztürk E., Schibano D., Simsir Y., Navarro P., Etxebarria N.,
Usobiaga A. (2016). Evolution of the Cannabinoid and Terpene Content during the Growth
of Cannabis sativa Plants from Different Chemotypes. Journal of Natural Products 79 (2):
324–31.
Batalla, A., Janssen, H., Gangadin, S. S., & Bossong, M. G. (2019). The Potential of Cannabidiol as
a Treatment for Psychosis and Addiction: Who Benefits Most? A Systematic Review. Journal
of Clinical Medicine, 8(7), 1058.
Bauer, R., Woelkart, K., & Salo-Ahen, O. (2008). CB Receptor Ligands from Plants. Current Topics
in Medicinal Chemistry, 8(3), 173–186.
Berlin, I., Thomas, D., Le Faou, A. L., & Cornuz, J. (2020). COVID-19 and smoking. Nicotine &
Tobacco Research : Official Journal of the Society for Research on Nicotine and Tobacco, 1–
3.
Bieleman, B., Mennes, R. en Sijtstra, M. (2017). Coffeeshops in Nederland 2016: Aantallen
coffeeshops en gemeentelijk beleid 1999-2016. Bureau Intraval, Groningen, Rotterdam,
juni 2017.
Blankers, M., Ketelaars, T., Uitterhaegen, B. and van Laar, M. (2017). Cannabisregulering in de
Verenigde Staten: Modellen en effecten op het terrein van de volksgezondheid. Trimbosinstituut, Utrecht, 2017.
Booth, J. K., & Bohlmann, J. (2019). Terpenes in Cannabis sativa – From plant genome to humans.
Plant Science, 284(January), 67–72.
Bossong, M.G., Niesink, R.J.M. (2010). Adolescent brain maturation, the endogenous cannabinoid
system and the neurobiology of cannabis-induced schizophrenia. Prog Neurobiol.
92(3):370-85.
Briosi, G., and Tognini, F. (1894). Intorno alla anat- omia della canapa (Cannabis sativa L.). Parte
prima: Organi sessuali. Atti Ist. Bot. Pavia, Ser. 2. 3: 91-209.
CAM (2008). Risicoschatting cannabis 2008. Bilthoven, December 2008.
www.rivm.nl/bibliotheek/digitaaldepot/CAM_risicoschattingsrapport_cannabis_2008.pdf
Laatst bezocht: 4 juni 2012.
Chand, H. S., Muthumalage, T., Maziak, W., & Rahman, I. (2020). Pulmonary toxicity and the
pathophysiology of electronic cigarette, or vaping product, use associated lung injury.
Frontiers in Pharmacology, 10(January), 1–7.
Chouvy, PA., Afsahi K. (2014). Hashish revival in Morocco. Int J Drug Policy. 25(3):416-23.
Clarke, RC. & Merlin, MD. (2013). Cannabis: evolution and ethnobotany. University of California
Press. Berkeley.
D'Souza, D.C., Sewell, R.A., Ranganathan, M. (2009). Cannabis and psychosis/schizophrenia:
human studies. Eur. Arch. Psychiatry Clin. Neurosci. 259, 413-431.
de la Fuente, A., Zamberlan, F., Sánchez Ferrán, A., Carrillo, F., Tagliazucchi, E., & Pallavicini, C.
(2020). Relationship among subjective responses, flavor, and chemical composition across
more than 800 commercial cannabis varieties. Journal of Cannabis Research, 2(1), 21.
Deutsch, A., 2008. Risque de cancers et cannabis. Institut National du Cancers.
Di Forti M, Marconi A, Carra E, Fraietta S, Trotta A, Bonomo M, Bianconi F, Gardner-Sood P,
O'Connor J, Russo M, Stilo SA, Marques TR, Mondelli V, Dazzan P, Pariante C, David AS,
Gaughran F, Atakan Z, Iyegbe C, Powell J, Morgan C, Lynskey M, Murray RM. (2015)
Proportion of patients in south London with first-episode psychosis attributable to use of
high potency cannabis: a case-control study. Lancet Psychiatry 2(3):233-8.

58

Di Forti M, Quattrone D, Freeman TP, Tripoli G, Gayer-Anderson C, Quigley H, Rodriguez V,
Jongsma HE, Ferraro L, La Cascia C, La Barbera D, Tarricone I, Berardi D, Szöke A,
Arango C, Tortelli A, Velthorst E, Bernardo M, Del-Ben CM, Menezes PR, Selten JP, Jones
PB, Kirkbride JB, Rutten BP, de Haan L, Sham PC, van Os J, Lewis CM, Lynskey M, Morgan
C, Murray RM; EU-GEI WP2 Group. (2019) The contribution of cannabis use to variation in
the incidence of psychotic disorder across Europe (EU-GEI): a multicentre case-control
study. Lancet Psychiatry 6(5):427-436.
ElSohly MA, Slade, D. (2005). Chemical constituents of marijuana: the complex mixture of natural
cannabinoids. Life Sci 22;78(5):539-48.
Fasinu, P.S., Phillips, S., ElSohly, M.A., Walker, L.A. (2016). Current Status and Prospects for
Cannabidiol Preparations as New Therapeutic Agents. Pharmacotherapy. 36(7):781-96.
Freeman, T.P., Groshkova, T., Cunningham, A., Sedefov, R., Griffiths, P., Lynskey, M.T. (2018).
Increasing potency and price of cannabis in Europe, 2006-16. Addiction 114(6):10151023.
Gaoni, Y and Mechoulam, R. (1964). The structure and synthesis of cannabigerol, a new hashish
constituent. Proc. Chem Soc. 82.
Gilbert, A.N., DiVerdi, J.A., 2018. Consumer perceptions of strain differences in Cannabis aroma.
PLoS One 13, 1–14.
Gülck, T., & Møller, B. L. (2020). Phytocannabinoids: Origins and Biosynthesis. Trends in Plant
Science, in press. (https://doi.org/10.1016/j.tplants.2020.05.005).
Green, H.M.. (2018). Is Amerikaanse superwiet nou echt beter dan Nederwiet? VICE, geraadpleegd
via https://www.vice.com/nl/article/j5ky34/is-amerikaanse-superwiet-nou-echt-beterdan-nederwiet.
Grotenhermen, F. (1999). [The effects of cannabis and THC] 14. Forsch. Komplementarmed. 6
Suppl 3, 7-11.
Grotenhermen, F., Müller-Vahl K. (2012). The therapeutic potential of cannabis and cannabinoids.
Dtsch Arztebl Int. 109(29-30):495-501.
Hazekamp, A. (2018). The Trouble with CBD Oil. Med Cannabis Cannabinoids, 1(1):65-72.
Hazekamp, A., Fischedick, J.T., Llano Dıez, M., Lubbe, A., and Ruhaak, R.L. (2010). Chemistry of
Cannabis. Leiden University, Leiden, The Netherlands, Elsevier ltd. 2010, 1033-1084.
Hasan, A., von Keller, R., Friemel, C. M., Hall, W., Schneider, M., Koethe, D., Leweke, F. M.,
Strube, W., & Hoch, E. (2020). Cannabis use and psychosis: a review of reviews.
European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 270(4), 403–412.
Hindley, G., Beck, K., Borgan, F., Ginestet, C. E., McCutcheon, R., Kleinloog, D., Ganesh, S.,
Radhakrishnan, R., D’Souza, D. C., & Howes, O. D. (2020). Psychiatric symptoms caused
by cannabis constituents: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Psychiatry,
7(4), 344–353.
Krill, C., Rochfort, S., & Spangenberg, G. (2020). A high-throughput method for the comprehensive
analysis of terpenes and terpenoids in medicinal cannabis biomass. Metabolites, 10(7), 1–
14.
Liebling, J. P., Clarkson, N. J., Gibbs, B. W., Yates, A. S., & O’Sullivan, S. E. (2020). An Analysis of
Over-the-Counter Cannabidiol Products in the United Kingdom. Cannabis and Cannabinoid
Research, in press (https://doi.org/10.1089/can.2019.0078).
Long, L.E., Chesworth, R., Huang XF, McGregor IS, Arnold JC, Karl T. (2009) A behavioural
comparison of acute and chronic Delta9-tetrahydrocannabinol and cannabidiol in
C57BL/6JArc mice. Int J Neuropsychopharmacol. 2009 Sep 29:1-16.
Mahamad, S., Wadsworth, E., Rynard, V., Goodman, S., & Hammond, D. (2020). Availability, retail
price and potency of legal and illegal cannabis in Canada after recreational cannabis
legalisation. Drug and Alcohol Review, 39(4), 337–346.
Marconi, A. , di Forti, M. , Lewis, C.M. , Murray, R.M., Vassos, E. (2016). Meta-analysis of the
association between the level of cannabis use and risk of psychosis. Schizophr. Bull. 42,
1262–1269.
McGrath, J., Saha, S., Chant, D., Welham, J. (2008). Schizophrenia: a concise overview of
incidence, prevalence, and mortality. Epidemiol Rev 30:67–76.

59

Mechoulam, R. (1970). Marihuana chemistry. Science. 168(936):1159-66.
Mechoulam, R., Shvo, Y. (1963). Hashish. 1. Structure of Cannabidiol. Tetrahedron.
19(12):2073-8.
Mechoulam, R., Carlini, E.A. (1978). Toward drugs derived from cannabis. Naturwissenschaften.
65(4):174-9.
Mechoulam, R., Gaoni, Y. (1965). Hashish. IV. The isolation and structure of cannabinolic
cannabidiolic and cannabigerolic acids. Tetrahedron. 21(5):1223-9.
Mehmedic, Z., Chandra, S., Slade, D., Denham, H., Foster, S., Patel, A.S., Ross, S.A., Khan, I.A.,
Elsohly, M.A. (2010). Potency Trends of Delta(9)-THC and Other Cannabinoids in
Confiscated Cannabis Preparations from 1993 to 2008. J Forensic Sci. 55(5):1209-17.
Moore, T., Zammit, S., Lingford-Hughes, A., Barnes, T., Jones, P., Burke, M., Lewis, G. (2007).
Cannabis use and risk of psychotic or affective mental health outcomes: a systematic
review. Lancet 370, 319-328.
Morales, P., Hurst, D. P., and Reggio, P. H. (2017). “Molecular targets of the phytocannabinoids: a
complex picture,” in Progress in the Chemistry of Organic Natural Products:
Phytocannabinoids, Unravelling the Complex Chemistry and Pharmacology of Cannabis
sativa, eds A. D. Kinghorn, H. Falk, S. Gibbons, and J. Kobayashi (Berlin: Springer), doi:
10.1007/978-3-319-45541-9_4
Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2019. Trimbos-instituut, Utrecht/WODC, Den Haag.
Niesink, R.J.M., van Laar, M. (2012). THC, CBD en gezondheidseffecten van wiet en hasj: recente
inzichten. Utrecht, Trimbos-instituut, februari, 2012, pp 1-133.
Niesink, R.J.M., van Laar, M. (2016). THC, CBD en gezondheidseffecten van wiet en hasj: update
2016. Utrecht, Trimbos-instituut, oktober, 2016.
Niesink, R., Planije, M., Rigter, S., Hoek, J., Mostert, L. (2000). THC-concentraties in wiet,
nederwiet en hasj in Nederlandse coffeeshops. Au151. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink, R., Planije, M., Rigter, S., Hoek, J., Mostert, L. (2001). THC-concentraties in wiet,
nederwiet en hasj in Nederlandse coffeeshops (2000-2001). Au172. Utrecht, Trimbosinstituut.
Niesink, R., Pijlman, F., Rigter, S., Hoek, J., Mostert, L. (2002). THC-concentraties in wiet,
nederwiet en hasj in Nederlandse coffeeshops (2001-2002). Au0207. Utrecht, Trimbosinstituut.
Niesink, R., Pijlman, F., Rigter, S., Hoek, J., Mostert, L. (2003). THC-concentraties in wiet,
nederwiet en hasj in Nederlandse coffeeshops (2002-2003). Au0243. Utrecht, Trimbosinstituut.
Niesink, R., Rigter, S., Hoek, J. (2004). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in
Nederlandse coffeeshops (2003-2004). AF0531. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink, R., Rigter, S., Hoek, J. (2005). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in
Nederlandse coffeeshops (2004-2005). AF0622. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink, R., Rigter, S., Hoek.J., Goldschmidt, H. (2006). THC-concentraties in wiet, nederwiet en
hasj in Nederlandse coffeeshops (2005-2006). AU0299. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink, R., Rigter, S., Hoek, J., Goldschmidt, H. (2007). THC-concentraties in wiet, nederwiet en
hasj in Nederlandse coffeeshops (2006-2007). AF0768. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink, R., Rigter, S., Hoek, J., Goldschmidt, H. (2008). THC-concentraties in wiet, nederwiet en
hasj in Nederlandse coffeeshops (2007-2008). AF0829. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink, R., Rigter, S. (2013). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops (2012-2013). AF1221. Utrecht, Trimbos-instituut.
Niesink RJ, Rigter S, Koeter MW, Brunt TM. (2015). Potency trends of Delta9-tetrahydrocannabinol,
cannabidiol and cannabinol in cannabis in the Netherlands: 2005-15. Addiction
110(12):1941-50.
Niesink RJ, van Laar MW. (2013). Does Cannabidiol Protect Against Adverse Psychological Effects of
THC? Front Psychiatry 4:130.
Paris, M. Nahas, G.G. (1973). Botany: The unstabilized species. In: Marihuana in science and
medicine, Nahas, G.G. (Ed.). Raven Press, New York. 1973.

60

Pijlman, F., Rigter, S., Hoek, J., Goldschmidt, H., Niesink, R. (2005). Strong increase in total deltaTHC in cannabis preparations sold in Dutch coffee shops. Addict. Biol. 10, 171-180.
Radwan, M.M., ElSohly,M.A., Slade,D., Ahmed,S.A., Khan,I.A., Ross,S.A. (2009). Biologically Active
Cannabinoids from High-Potency Cannabis sativa. J Nat.Prod.
Rigter, S., Hoek, J., en Niesink, R. (2009). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in
Nederlandse coffeeshops 2008-2009. AF0894. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2010). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2009-2010. AF0994. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2011). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2010-2011. AF1067. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2012). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2011-2012. AF1148. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2014). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2013-2014. AF1292. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2015). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2014-2015. AF1388. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2016). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2015-2016. AF1471. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2017). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2016-2017. AF1560. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Niesink, R. (2018). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2017-2018. AF1560. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S. en Bossong M. (2019). THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse
coffeeshops 2018-2019. AF1653. Utrecht, Trimbos-instituut.
Rigter, S., van Laar, M., Bossong, M. (2019) Aanbod en gebruik van cannabisproducten in de
coffeeshop. AF1699. Utrecht, Trimbos-instituut.
Ross, S., EL-Sohly, M. (1997). CBN and D 9-THC concentration ratio as an indicator of the age of
stored marijuana samples. Bulletin on Narcotics XLIX and L, 139-147.
Russell, C., Rueda, S., Room, R., Tyndall, M., Fischer, B. (2018) Routes of administration for
cannabis use – basic prevalence and related health outcomes : A scoping review and
synthesis. Int. J. Drug Policy 52, 87–96.
Russo, E. B. (2016). Current therapeutic cannabis controversies and clinical trial design issues.
Frontiers in pharmacology, 7.
Sheehan, T.J., Hamnett, H.J., Beasley, R., Fitzmaurice, P.S., 2018. Chemical and physical
variations of cannabis smoke from a variety of cannabis samples in New Zealand. Forensic
Sci. Res. 1790, 1–11.
Sherif, M., Radhakrishnan, R., D'Souza, D.C., Ranganathan, M. (2016). Human Laboratory Studies
on Cannabinoids and Psychosis. Biol Psychiatry 79(7):526-38.
Strada, L., Rigter, S., van Laar, M., Bossong M. (2019). Factsheet: Gebruikswijzen van cannabis en
hun effecten en gezondheidsrisico’s. AF1700. Utrecht, Trimbos-instituut.
Troelstra, S., Croes, E., Willemsen, M. (2020). Factsheet: Elektronische sigaretten (E-sigaretten).
AF1765. Utrecht, Trimbos-instituut.
van der Steur, S. J., Batalla, A., & Bossong, M. G. (2020). Factors moderating the association
between cannabis use and psychosis risk: A systematic review. Brain Sciences, 10(2), 1–
17.
van Os, J., Bak, M., Hanssen, M., Bijl, R.V., de Graaf, R., Verdoux, H. (2002). Cannabis
use and psychosis: a longitudinal population-based study. Am. J. Epidemiol. 156, 319–327.
Vercoulen, E., van Miltenburg, C., Rigter, S., van Laar, M. (2020). Factsheet De impact van COVID19 en de coronamaatregelen op cannabisgebruik. AF1782. Utrecht, Trimbos-instituut.
Zandstra, P. (2020). In de coffeeshop ligt naast de nederwiet nu Wedding Pie. NRC Handelsblad,
geraadpleegd via https://www.nrc.nl/nieuws/2020/01/24/in-de-coffeeshop-ligt-naast-denederwiet-nu-wedding-pie-a3988020.
Zuardi, A.W. (2008). Cannabidiol: from an inactive cannabinoid to a drug with wide spectrum of
action. Rev. Bras. Psiquiatr. 30, 271-280.

61

Zuardi AW, Crippa JA, Hallak JE, Bhattacharyya S, Atakan Z, Martin-Santos R,McGuire PK,
Guimarães FS. (2012). A critical review of the antipsychotic effects of cannabidiol: 30
years of a translational investigation. Curr Pharm Des. 18(32):5131-40.

62

Bijlage A Boxplots: spreiding van het THC gehalte in de
diverse cannabisproducten.
Figuur A-1 Boxplots van de concentraties THC in de meest populaire nederwiet aangekocht
in 2000 tot en met 2020.

Figuur A-2 Boxplots van de concentraties THC in de sterkste wietsoort aangekocht in
januari 2001 tot en met 2020.

63

Figuur A-3 Boxplots van de concentraties THC in geïmporteerde wiet aangekocht in 2000
tot en met 2020.

Figuur A-4 Boxplots van de concentraties THC in hasj gemaakt van nederwiet (nederhasj)
aangekocht in 2000 tot en met 2020.

64
Figuur A-5 Boxplots van de concentraties THC in geïmporteerde hasj aangekocht in 2000
tot en met 2020.

65

Bijlage B Boxplots: spreiding van het CBD gehalte in de
diverse cannabisproducten.
Figuur B-1 Boxplots van de concentraties CBD in de meest populaire nederwiet aangekocht
in 2000 tot en met 2020.

Figuur B-2 Boxplots van de concentraties CBD in de sterkste wietsoort aangekocht in januari
2001 tot en met 2020.

66
Figuur B-3 Boxplots van de concentraties CBD in geïmporteerde wiet aangekocht in 2000
tot en met 2020.

Figuur B-4 Boxplots van de concentraties CBD in hasj gemaakt van nederwiet (nederhasj)
aangekocht in 2000 tot en met 2020.

67
Figuur B-5 Boxplots van de concentraties CBD in geïmporteerde hasj aangekocht in 2000
tot en met 2020.

69

Bijlage C 5-jaarsboxplots THC-gehalte geïmporteerde
wiet en nederhasj
Figuur C - 1 Boxplots, mediane en gemiddelde hoeveelheden THC in geïmporteerde
wietmonsters. Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2000 - 2004 t/m 2016 - 2020). De
horizontale rode lijnen geven weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden
significant van elkaar verschillen. Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan
dat er geen verschil is tussen de betreffende 5-jaarsgemiddelden.

70
Figuur C - 2 Boxplots, mediane en gemiddelde hoeveelheden THC in nederhasjmonsters.
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2000 - 2004 t/m 2015 - 2020). De verschillende
5-jaarsgemiddelden verschillen niet significant van elkaar.

71

Bijlage D Boxplots van 5-jaarsgemiddelden van CBDgehalte in geïmporteerde wiet en nederhasj
Figuur D - 1 Boxplots, mediane en gemiddelde hoeveelheden CBD in geïmporteerde
wietmonsters. Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2000 - 2004 t/m 2015 -2020).
Hoewel de Anova een ongelijke variantie tussen de 5-jaarsgemiddelden signaleert, kan de
post-hoc test geen significant verschillende homogene groepen identificeren.

72
Figuur D - 2 Boxplots, mediane en gemiddelde hoeveelheden CBD in nederhasjmonsters.
Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2000 - 2004 t/m 2015 -2020). De horizontale
rode lijnen geven weer in hoeverre de verschillende 5-jaarsgemiddelden significant van
elkaar verschillen. Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde hoogte duidt aan dat er geen
verschil is tussen de betreffende 5-jaarsgemiddelden.

73

Bijlage E Boxplots van 5-jaarsgemiddelden van
CBD/THC-ratio’s in geïmporteerde wiet en nederhasj
Figuur E - 1 Boxplots, mediane en gemiddelde hoeveelheden van de CBD/THC-ratio’s in
geïmporteerde wietmonsters. Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2000 - 2004 t/m
2015 -2020). De verschillende 5-jaarsgemiddelden verschillen niet significant van elkaar.

74
Figuur E - 2 Boxplots, mediane en gemiddelde hoeveelheden van de CBD/THC-ratio’s in
nederhasjmonsters. Weergegeven zijn de 5-jaarsgemiddelden (2000 - 2004 t/m 2015 2020). De horizontale rode lijnen geven weer in hoeverre de verschillende 5jaarsgemiddelden significant van elkaar verschillen. Een doorgetrokken rode lijn op dezelfde
hoogte duidt aan dat er geen verschil is tussen de betreffende 5-jaarsgemiddelden.