datum
27 oktober 2016

ons kenmerk

onderwerp
uw kenmerk/uw brief van
Position paper Wet verplichte ggz
t.b.v. rondetafelgesprek 31 oktober a.s.

telefoon
06 28842377

fax

e-mail
b.frederiks@vumc.nl

bijlage(n):
4 (artikelen)

Geachte leden van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Naar aanleidi ng van uw uitnodigi ng voor het rondetafel gesprek v an 31 oktober aans taande over de Wet
verplichte GGZ geef ik in deze position paper mijn zienswijze op uw drie v ragen. In mi jn antwoorden
beperk ik mi j tot de Wet zorg en dwang, aangezi en daar mi jn deskundigheid ligt. Daarnaast richt ik mij tot
een drietal thema’s die alle drie een essentieel onderdeel vormen van de rechtsbescherming van cliënten
met een verstandelijke beperking dan wel een psychogeriatrische aandoening.
-

Het ontbreken van de geneesheer-directeur in de Wet zorg en dwang
De invulling van de cliëntenvertrouwenspersoon in de Wet zorg en dwang
De reikwijdte van de Wet zorg en dwang (‘opname-wet’)

Bij de behandeling van deze drie thema’s wil ik ook stil staan bij de verschillen die er straks zullen
ontstaan tussen de psychiatri e enerzijds en de verstandelijk gehandicaptenzorg en psychogeriatrie
anderzi jds. In het licht van het recentelijk aangenomen VN -verdrag voor mens en met een beperking toch
wel bijzonder. Dit verdrag heeft juist als doel om de mens enrechten van mensen met een beperking te
bevorderen, te beschermen en te waarborgen. Het ‘anders’ georganiseerd zijn en andere problematiek in
beide sectoren mogen absoluut geen reden zijn om de rechtsbescherming verschillend (lees ‘minder
goed’) vorm te geven. Een bel angrijke uitkomst v an de tweede wetsevaluatie Bopz (2002) was dat de Wet
Bopz vervangen moes t worden door een aparte wet in de VG en de PG. De redenen die daarvoor toen zijn
genoemd, zijn inmiddels achterhaald (zie Frederiks, Tijdschrift voor Gezondheids recht 2015) en
rechtvaardigen niet (meer) dat er in de toekomst twee verschillende wetten komen.
In hoeverre zi jn de voorgestelde wetsvoorstellen uitvoerbaar en bieden ze een oplossing voor de
maatschappelijke problemen van vandaag?
De Wet zorg en dwang heeft een behoorlijke impact op de praktijk. Het gaat dan concreet om het
stappenplan en de bijbehorende registrati e die gelden voor alle negen (limitatiev e) vormen v an
onvrijwillige zorg. De wijze waarop de registrati eplicht i n de zorg voor mensen met een verstandelijke
beperking nader ingevuld moet gaan worden wordt op di t moment door VUmc/VU in samenwerking met
VGN en het veld nader uitgewerkt. Actiz is overigens niet bij dit onderzoek betrokken.
De Wet zorg en dwang is na de tweede en derde nota van wijziging Wvggz nog meer een ‘opnamewet’
geworden. Dit betekent concreet dat cliënten met een RM/IBS/artikel 60 moeten zijn opgenomen in een
accommodatie. Daarnaast mag onvri jwillige zorg alleen binnen de muren van een accommodatie worden

toegepast. Hoezo cliëntvolgend? Met de komst van de WLZ, de WMO2015 is er veel veranderd in de
langduri ge zorg. Verzorgingsplaatsen verdwijnen en intramurale plekken worden minder. D e Wet zorg en
dwang volgt deze ontwikkeling ni et, tenzi j de AMvB in artikel 2a nader wordt uitgewerkt en
mogelijkheden als een voorwaardelijke machtiging worden toegevoegd aan de inhoud van de wet.
Zijn de voorgestelde wetsvoorstellen in overeenstemming met de (juridische) grondbeginselen en houden ze
rekening met mensen die in een situatie van ernstig nadeel kunnen (komen) te verkeren?
Een belangrijke uitkoms t van de tweede ev aluatie Wet Bopz (2002) is dat de rechtspositie van cliënten in
de psychogeri atrie en verstandelijk gehandicaptenzorg onvoldoende wordt beschermd. De Wet zorg en
dwang zou daar verandering in kunnen brengen. Echter, de werkelijkheid is anders. Ik noem slechts een
paar voorbeelden:
1. De Bopz-arts ontbreekt in de Wet zorg en dwang om onei genlijke redenen. Verenso en de NVAVG
hebben een model-taakbeschrijving voor de functie v an Bopz -arts waarin de wettelijke taken v an
de geneesheer-di recteur voor de sectoren staan beschrev en. Bopz-artsen vervullen de spilfunctie
rondom het bel eid van vrijheidsbeperki ng en, niet onbelangri jk, zij hebben een belangri jke
verantwoordelijkheid als het gaat om het houden van toezicht op vrijheidsbeperking.
2. Het is goed dat er nu eindelijk een wettelijke regeling komt di e ook de beide cliëntgroepen (VG en
PG) voorziet van een recht op onders teuning bij het verwezenlijken van hun rechtspositie. Een
recht dat inmiddels in de psychiatrie in de vorm v an de patiëntenv ertrouwenspersoon (pvp ) al
zo’n derti g jaar bestaat. Evenzogoed kan echter worden opgemerkt dat de voorges telde regeling
voor de cliëntenvertrouwenspersoon (cvp) niet meer dan een soort pvp-light is. De pvp in de
psychiatri e is volstrekt onafhankelijk v an de zorgaanbieders : de pvp is in diens t van de landelijke
Stichting PVP di e door het Ministerie v an VWS wordt gefinancierd. De Stichting PVP staat borg
voor de kwalitei t en de continuïteit van deze vorm v an rechtsbescherming en wordt rechtstreeks
gecontroleerd door de overhei d. Voor de cvp geldt echter vooralsnog dat de zorgaanbi eder
zelf aan zet is om deze voorziening vorm te geven en is ook de rekening voor die zorgaanbieder.
Dat biedt beduidend minder waarborgen en is ook principieel bedenkelijk. De Stichti ng PVP is al
jaren een succes. Waarom komt er niet gewoon ook een Stichting CVP?
3. De Wkggz introducteert een klachtenfunctionaris. De minister en staatssecretaris van VWS
hebben voorgesteld om de klachtenfunctionaris en cliëntenvertrouwenspersoon ui t de WZD
samen te voegen, waardoor de onafhankelijke en deskundi ge bijstand aan cliënten van een
cliëntenvertrouwenspersoon ernstig in gevaar komt.
Welke mogelijkheden zijn er om de voorgestelde wetsvoorstellen te verbeteren?
In de Wet zorg en dwang een positie opnemen vergelijkbaar met die van geneesheer-directeur in de
Wvggz.
De AMvB over de thuiszorg op zeer korte termijn u itwerken, waardoor in zichtelijk wordt welke
mogelijkheden voor onvrijwillige zorg buiten de muren v an een instelling mogelijk zijn zodat de WZD
meer in lijn is met de ontwikkelingen in de langdurige zorg
De mogelijkheid van een voorwaardelijke machtig ing in de Wet zorg en dwang opnemen (zie Hoge
Raad 2 oktober 2015, met noot B.J.M. Frederiks en S.M. Steen).
Een Stichting CVP wettelijk verankeren en de cvp en de klachtenfunctionaris strikt gescheiden houden
Concluderend
De extra kwetsbare positie v an mensen met een v erstandelijke be perking en een psychogeriatrische
aandoening, de transitie v an de langduri ge zorg (WLZ, WMO2015), de uitkomsten van de tweede evaluatie
Wet Bopz en de ratificatie van het VN-verdrag voor mensen met een beperking vereisen een wettelijke
regeling waari n de rechtsbescherming voor cliënten i n beide s ectoren van een ui tmuntend niveau is die
bovendien vergelijkbaar is met de rechtsbescherming in de Wvggz.
Ter onderbouwing van deze paper stuur ik vier bijlagen mee:
Frederiks, B. en R. Knuiman. In Wet zorg en dwang geen plaats voor Bopz-arts. Een onverstandige keuze. Nederlands
Juristenblad, 2016 (37), p. 2759-2762.
Steen, S.M. Samenloop tussen de Wkkgz en de Wet Bopz: een verbetering voor klachtenbehandeling. Tijdschrift voor
Gezondheidsrecht 2016 (40), p. 419-430.
Frederiks, B.J.M. Voortschrijdend inzicht. Gedwongen zorg in psychogeriatrie en verstandelijk gehandicaptenzorg in een
wettelijke regeling met psychiatrie. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht 2015 (39), p. 226-231.
Hoge Raad 2 oktober 2015, met noot B.J.M. Frederiks en S.M. Steen)

Met vriendelijke groeten,
Mr.dr. B.J.M Frederiks (VUmc/EM GO+)