Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 858

EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030
COM (2014) 15, 20 en 21

Nr. 3

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 februari 2014
Hierbij stuur ik u de kabinetsreactie op de mededeling van de Europese
Commissie over energieprijzen in Europa (Energy Prices and Costs in
Europe) die op 22 januari is gepubliceerd.1 Dit is conform mijn toezegging
tijdens het Algemeen Overleg in de Tweede Kamer op 4 december 2013.
De mededeling en het achterliggende rapport geven een uitgebreide
analyse van de ontwikkeling van de energieprijzen in Europa en plaatsen
die tegen de achtergrond van de ontwikkeling van de mondiale energieprijzen. Het rapport brengt niet alleen prijsverschillen tussen de verschillende lidstaten in beeld, maar ook de achterliggende oorzaken. De
mededeling beschrijft hierbij de elementen waaruit de energieprijzen
bestaan en schetst de ontwikkelingen van de laatste jaren. Ondanks de
inspanningen van de lidstaten om de energievraag te verminderen en
efficiëntie bij industrie en huishoudens te verbeteren, zijn Europese
energieprijzen in de periode 2008–2012 gestegen.
In deze kabinetsreactie komen achtereenvolgens de uitkomsten van het
onderzoek, de conclusies van de Europese Commissie en de visie van het
kabinet op de aanbevelingen die de Commissie doet aan de orde.
De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek
Het onderzoek focust zich op de prijs van gas en elektriciteit. De
Commissie richt zich daarbij met name op de prijzen binnen Europa, maar
vergelijkt de Europese energieprijzen ook met die in de rest van de wereld
en in het bijzonder met de VS en opkomende economieën als China en
India. De gasprijs voor de Europese industrie in 2012 was drie- tot vier
keer zo hoog ten opzichte van de VS, Rusland en India, 12% hoger dan die
in China. De elektriciteitsprijs voor de Europese industrie in 2012 was twee

1

kst-33858-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Europese Commissie, Energy Prices and Costs in Europe, 22 januari 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 858, nr. 3

1

keer zo hoog ten opzichte van de VS en Rusland, 20% hoger dan die in
China en 20% lager dan die in Japan.
Opgemerkt moet worden dat de analyse van energieprijzen van de
Commissie zich met name richt op huishoudens en de «reguliere»
industrie. Daarbij wordt uitgegaan van industriële afnemers met een
verbruik tussen de 500 en 2.000 MWh. De resultaten die hieronder worden
besproken zijn dus niet van toepassing op energie-intensieve industriële
afnemers.2 Zoals uit mijn brief aan de Kamer van 8 november 2013 blijkt,
gelden voor energie-intensieve afnemers vaak andere prijzen.
De Commissie heeft daarom de Europese energie-intensieve industrie
separaat op grond van een aantal case studies geanalyseerd. Dit
onderdeel van de studie komt hieronder apart aan bod.
Prijsontwikkeling huishoudens en «reguliere» industrie
De Commissie constateert dat voor Europese huishoudens de elektriciteitsprijs in de jaren 2008–2012 jaarlijks gemiddeld met 4% is gestegen en
voor de industrie met 3,5%. De gasprijs van Europese huishoudens is in
de periode 2008–2012 gemiddeld 3% per jaar gestegen. Voor de Europese
industrie betreft het een stijging van gemiddeld 1% per jaar.
Om prijsontwikkeling van gas en elektriciteit beter te kunnen verklaren,
maakt de Commissie een onderscheid in de leveringsprijs van de energie
zelf (de commodityprijs plus een opslag voor de leverancier), netwerkkosten en kosten van energiegerelateerde belastingen (en accijnzen).
Opvallend is dat in de periode 2008–2012 grote verschillen zijn opgetreden
in de ontwikkeling van deze prijscomponenten:
• De leveringsprijs van elektriciteit voor huishoudens steeg circa 7%,
voor de industrie daalde deze met 3%.3 Dit terwijl de gemiddelde
commodityprijs in Europa daalde met 35–40%. Gemiddeld genomen
hebben gedaalde inkoopkosten voor Europese leveranciers dus niet
geleid tot gedaalde leveringsprijzen voor huishoudens, en slechts in
beperkte mate tot gedaalde leveringsprijzen voor de industrie. De
Commissie geeft aan dat dit wijst op een gebrek aan effectieve
concurrentie in Europese energiemarkten. Nederland behoort tot een
minderheid van lidstaten waar een daling van de commodityprijs voor
elektriciteit wel gepaard is gegaan met een gedaalde leveringsprijs.
Het betreft een daling van de leveringsprijs van circa 7%4 voor
huishoudens en circa 14%5 voor de industrie.
• Voor gas betaalden Europese huishoudens in 2012 gemiddeld een
4,5% hogere leveringsprijs en de industrie gemiddeld 0,5% meer.6 De
Europese gemiddelde commodityprijs voor gas was in 2012 ten
opzichte van 2008 ongeveer even hoog. In Nederland betrof het een
stijging van de leveringsprijs van circa 3%7 voor huishoudens en een
daling van 7%8 voor de industrie.
• Netwerkkosten zijn gemiddeld gezien over de periode 2008–2012 voor
zowel huishoudens als de industrie gestegen. Bij elektriciteit stegen de
netwerkkosten voor huishoudens en industrie met respectievelijk
2

Bij huishoudens wordt uitgegaan van een elektriciteitsverbruik van 2500–5000 kWh en een
gasverbruik van 20–200 GJ. Bij industriële afnemers betreft het een elektriciteitsverbruik van
500–2000 MWh en een gasverbruik van 10.000–100.000 GJ.
3
Europese Commissie, Energy Prices and Costs in Europe, 22 januari 2014, p. 15, figuur 6
(grafisch afgeleid).
4
Idem, p. 18, figuur 10 (grafisch afgeleid).
5
Idem, p. 22, figuur 15 (grafisch afgeleid)
6
Idem, p. 76, figuur 49 (grafisch afgeleid).
7
Idem, p. 79, figuur 52 (grafisch afgeleid).
8
Idem, p. 83, figuur 57 (grafisch afgeleid).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 858, nr. 3

2

•

18,5% en 30%, bij gas was die stijging 17% respectievelijk 14%. De
stijging van de Nederlandse netwerkkosten voor elektriciteit voor de
industrie is hierbij achtergebleven, terwijl de netwerkkosten voor het
gasnetwerk in Nederland juist meer zijn gestegen dan het Europese
gemiddelde. Bij elektriciteit stegen de netwerkkosten voor Nederlandse
huishoudens en industrie met respectievelijk circa 20%9 en circa
13%10, bij gas was die stijging circa 65%11 respectievelijk circa 45%12.
Hierbij merk ik op dat deze procentuele stijging slechts een zeer
beperkt absoluut effect heeft gehad. De kosten van het Nederlandse
gasnetwerk waren zowel in 2008 als 2012 namelijk één van de laagste
van Europa, zowel voor huishoudens als industrie.
De stijging van energiegerelateerde belastingen was in Europa in de
periode 2008–2012 het sterkst. Bij elektriciteit stegen deze met 36%
voor huishoudens en voor de industrie met maar liefst 127%. Voor gas
was er sprake van een meer gematigde ontwikkeling. Belastingen
stegen daar voor Europese huishoudens en de industrie met respectievelijk circa 14% en circa 12%. Ook Nederlandse energiegerelateerde
belastingen zijn tussen 2008 en 2012 gestegen, maar deze stijging is
grotendeels achtergebleven ten opzichte van de Europese stijging. De
energiegerelateerde belastingen op elektriciteit stegen in Nederland
met circa 12%13 voor huishoudens en circa 1%14 voor de industrie.
Belastingen op gas stegen voor Nederlandse huishoudens en industrie
met circa 11%15 respectievelijk circa 13%.16

Als alle componenten worden samengenomen lag de stijging van de
Nederlandse elektriciteitsprijs onder het Europese gemiddelde. Dit geldt
ook voor de integrale, absolute elektriciteitsprijs: zowel huishoudens als
de industrie betaalden in 2012 een elektriciteitsprijs onder het Europese
gemiddelde. De Nederlandse consument betaalt daarmee onder de streep
een vergelijkbare prijs als die in het Verenigd Koningrijk, terwijl de prijs in
België maar vooral in Duitsland duidelijk hoger ligt. De huishoudens in
Duitsland en Denemarken betalen de hoogste elektriciteitsprijs van
Europa. Voor de industrie geldt dat, alle componenten samengenomen,
Nederlandse elektriciteitsprijzen juist zijn gedaald in de periode
2008–2012. De integrale prijs lag in 2012 onder het Europese gemiddelde
en onder dat van omliggende landen als België, Duitsland en het Verenigd
Koningrijk.
Bij de gasprijzen is het beeld meer genuanceerd. Wanneer alle componenten worden opgeteld was zowel de stijging van de Nederlandse
gasprijs als de integrale, absolute prijs voor huishoudens in 2012 hoger
dan het Europese gemiddelde en hoger dan in landen als Duitsland,
België en het Verenigd Koninkrijk. Voor de Nederlandse industrie komt de
prijsstijging onder de streep juist lager uit dan het Europees gemiddelde.
Alle componenten samengenomen lag de absolute gasprijs voor de
industrie in 2012 net onder het Europees gemiddelde evenals die van
België. De integrale prijs voor de industrie was in Duitsland in 2012
duidelijk hoger en die in het Verenigd Koninkrijk lager dan in Nederland.

9

Idem, p. 18, figuur 10 (grafisch afgeleid).
Idem, p. 22, figuur 15 (grafisch afgeleid).
11
Idem, p. 79, figuur 52 (grafisch afgeleid).
12
Idem, p. 83, figuur 57 (grafisch afgeleid).
13
Idem, p. 18, figuur 10 (grafisch afgeleid).
14
Idem, p. 22, figuur 15 (grafisch afgeleid).
15
Idem, p. 79, figuur 52 (grafisch afgeleid).
16
Idem, p. 83, figuur 57 (grafisch afgeleid).
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 858, nr. 3

3

Energie-intensieve industrie
De mededeling van de Commissie constateert dat de productie van de
energie-intensieve industrie in Europa sinds 2008 afneemt. Toenemende
internationale verschillen in energieprijzen zijn hier volgens de Commissie
een belangrijke oorzaak van. Om dit nader te onderzoeken heeft de
Commissie een aantal case studies gedaan naar de energieprijzen in een
aantal specifieke energie-intensieve sectoren zoals papier, cement, staal
en aluminium. De Commissie constateert dat, net als bij de reguliere
industrie, in de meeste energie-intensieve sectoren energieprijzen zijn
gestegen. Daarnaast blijkt uit de case studies dat tussen de verschillende
sectoren en lidstaten zowel de opbouw als hoogte van energieprijzen
uiteenloopt. Het aantal bedrijven dat in de studies is meegenomen is
echter beperkt en de informatie is niet per individuele lidstaat beschikbaar.
De resultaten kunnen daarom niet gebruikt worden om conclusies te
trekken over gemiddelde prijzen binnen Europa of prijsverschillen tussen
individuele lidstaten voor de betreffende sectoren.
Conclusies van de Commissie
In haar conclusies wijst de Commissie op de aantasting van de concurrentiepositie van de Europese industrie als gevolg van groeiende energieprijsverschillen met met name de VS. Tot nu toe heeft de EU zijn positie
als grootste exporteur van energie-intensieve goederen kunnen
handhaven, met name door haar inspanningen op gebied van energieefficiency, maar deze positie staat onder druk.
Het is van belang dat maatregelen worden genomen om de stijging van
Europese energieprijzen te beperken. De Commissie wijst hierbij ten
eerste op de noodzaak de interne energiemarkt in 2014 te voltooien. Dat
vereist investeringen in energie-infrastructuur maar ook het waarborgen
van een concurrerende leveringsmarkt, zodat afnemers de keuze hebben
om te kunnen switchen van leverancier. Daarnaast stelt de Commissie dat
lidstaten energiebeleid, zoals subsidiebeleid voor hernieuwbare energie,
kosteneffectief moeten vormgeven zodat energiegerelateerde belastingen
zo laag mogelijk blijven.
Met betrekking tot de netwerkkosten beveelt de Commissie aan om de
kosten en werkwijzen te benchmarken, teneinde de efficiency van de
netwerken te verbeteren en kosten te beperken.
De Europese industrie is wereldwijd koploper op het gebied van energieefficiëntie. Om de energierekening betaalbaar te houden zullen
huishoudens en bedrijven in moeten zetten op een nog hogere energieefficiëntie, waar de Europese industrie nu al koploper in is. Ten slotte
onderstreept de Commissie het belang van een internationaal gelijk
speelveld voor energie. Om dat te bevorderen wil de Commissie in
internationale gremia als het WTO derde landen aan spreken op mogelijke
exportrestricties en energiesubsidies. Hiernaast kunnen ontheffingen en
speciale belastingregimes een manier zijn om specifieke Europese
industrieën te beschermen tegen de effecten van internationaal uiteenlopende energieprijzen. Voorwaarde is wel dat de ontheffingen en speciale
belastingregimes niet marktverstorend en in overeenstemming met de
geldende staatssteunregels moeten zijn.
Weging
Nederland kan zich vinden in de conclusies van de Commissie en
verwelkomt haar adviezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 858, nr. 3

4

Het voltooien van de interne energiemarkt is van groot belang voor
Nederland en Europa. Versnippering van beleid en maatregelen per
lidstaat gaat ten koste van de concurrentiekracht van individuele lidstaten
en Europa als geheel. Zeker nu het prijsverschil tussen Europa en de VS
en Rusland zo groot is, kan Europa zich dit niet veroorloven. Met het
Derde Energiepakket, het Europese Infrastructuurpakket en de
EU-richtlijnen voor hernieuwbare energie en energie-efficiëntie, is het
regelgevend kader neergezet waarbinnen de energiemarkt zich verder kan
ontwikkelen. De volledige implementatie door de lidstaten van dit
raamwerk is cruciaal voor de ontwikkeling van het Europese energiesysteem.
De Commissie adviseert lidstaten om de concurrentie in de leveringsmarkt te stimuleren, omdat zij signaleert dat leveranciers in veel lidstaten
sterk gedaalde commodityprijzen voor elektriciteit niet laten doorwerken
in contracten met afnemers. Het kabinet onderschrijft het advies van de
Commissie en is benieuwd naar de aanbevelingen die de Commissie zal
doen in zijn mededeling over leveringsmarkten voor energie in de zomer
van 2014. Ik constateer tegelijkertijd dat leveringsprijzen voor elektriciteit
in Nederland zijn gedaald in de periode 2008–2012, evenals de leveringsprijs van gas voor de industrie, in tegenstelling tot veel andere Europese
lidstaten. Ook blijkt uit cijfers van ACM dat relatief veel consumenten van
energieleverancier wisselen: 13,3% voor gas en 13,6% voor elektriciteit in
2013. Hiermee behoort het Nederlandse switchingpercentage tot één van
de hoogste van de EU.17
Nederland kan zich daarnaast goed vinden in de aanbeveling van de
Commissie om energiebeleid kosteneffectief vorm te geven teneinde
energiegerelateerde belastingen laag te houden. Nederland pleit ook voor
een betere coördinatie van nationale steunregelingen binnen Europa om
verdere negatieve grensoverschrijdende effecten op korte termijn te
voorkomen. Dit geldt zowel voor stimulering van hernieuwbare energie
als voor capaciteitsmechanismen (publieke financiering van back-up
vermogen). Hernieuwbare energie moet uiteindelijk integraal onderdeel
worden van de energiemarkt, zodat gebruikers geconfronteerd worden
met reële prijzen van energie en prijsverschillen tussen lidstaten waar
mogelijk verdwijnen. Nederland is hier al actief mee bezig in zowel de
bilaterale besprekingen als in regionaal verband binnen het Pentalateraal
forum.
Nederland ondersteunt voorts het idee om netwerkkosten en de manier
waarop lidstaten hier in de praktijk mee omgaan te benchmarken. De
Nederlandse netwerkkosten in 2012 lagen volgens het onderzoek van de
Commissie onder het Europese gemiddelde. Dit neemt niet weg dat
Nederland graag leert van andere lidstaten hoe de efficiëntie van de haar
netwerken verder verbeterd kan worden en vice versa. Bovendien is het
kabinet er voorstander van dat lidstaten waar mogelijk hun uitgangspunten voor netwerk- en tariefregulering afstemmen; een meer gemeenschappelijk referentiekader voor het vaststellen van nettarieven biedt een
meer gelijk speelveld aan producenten en afnemers van energie.
De Commissie onderstreept het belang van energie-efficiëntie. Het kabinet
onderschrijft dit belang en werkt momenteel aan de implementatie van de
Europese richtlijn voor energie-efficiëntie. Momenteel ligt het conceptwijzigingsvoorstel voor de aan te passen wet- en regelgeving ter advisering
bij de Raad van State. Naar verwachting zal het wetsvoorstel in het

17

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt, ACM, Den
Haag, november 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 858, nr. 3

5

voorjaar ter behandeling aan uw Kamer worden voorgelegd. Energiebesparing is bovendien een integraal onderdeel van het Energieakkoord.
De Commissie beveelt ten slotte aan om derde landen bilateraal en in
multilaterale organisaties aan te spreken op exportrestricties op energiegoederen en energiesubsidies, om op die manier het internationale
speelveld meer gelijk te maken. Wanneer dat onvoldoende is, zijn volgens
de Commissie ontheffingen of aangepaste energiebelastingregimes voor
specifieke sectoren een optie. Ook Nederland acht het van belang om
derde landen aan te spreken op mogelijke exportrestricties en energiesubsidies. Binnen Europa moet voltooiing van de interne energiemarkt
prioriteit hebben. Dit draagt bij aan een gelijk speelveld en een efficiënt
concurrerende energiemarkt binnen Europa. Speciale regelingen voor
energie-intensieve sectoren (zoals bijvoorbeeld de compensatie voor ETS)
moeten met name ingezet worden om prijsverschillen met derde landen
te beperken. Voorwaarde is dat de ontheffingen en speciale belastingregimes niet marktverstorend en in overeenstemming met de geldende
staatssteunregels zijn.
Ten slotte
Het onderzoek van de Commissie geeft een goed beeld van energieprijzen
voor Europese huishoudens en de Europese industrie, de ontwikkeling
daarvan in de periode 2008–2012 en geeft ook inzicht in wat de belangrijkste factoren zijn geweest voor de stijging van de energieprijzen. De
resultaten van de Commissie kunnen echter niet gebruikt worden om
conclusies te trekken over gemiddelde prijzen voor de energie-intensieve
industrie binnen Europa of prijsverschillen tussen individuele lidstaten
voor deze afnemersgroep. Het kabinet heeft zelf een vergelijking laten
maken van de elektriciteitsprijsverschillen tussen Duitsland en Nederland
voor verschillende groepen afnemers, waaronder ook energie-intensieve
bedrijven. Hierover heeft de Kamer in november een brief ontvangen.18
Het kabinet heeft het voornemen om de vergelijking te verbreden naar
andere ons omringende landen.
De Commissie doet in haar mededeling een aantal aanbevelingen. Het
kabinet kan zich hier goed in vinden. Europese bedrijven zullen in de
nabije toekomst hogere gas- en elektriciteitsprijzen kennen dan concurrenten elders in de wereld. Ook binnen Europa blijven er prijsverschillen.
Inzet van beleid is om deze verschillen waar mogelijk te beperken, zowel
binnen de context van het energiebeleid als daarbuiten. Er kunnen op de
Europese energiemarkt nog belangrijke verbeteringen worden gerealiseerd die kunnen bijdragen aan de versterking van de concurrentiekracht
van Europa. Het kabinet kijkt in dit kader ook uit naar de mededeling over
leveringsmarkten voor energie die de Commissie in de zomer van 2014 zal
uitbrengen en de mededeling over energiesubsidies voor hernieuwbare
en conventionele energieproductie die gepland staat voor het najaar. Ten
slotte is in een breder kader ook de mededeling van de Commissie over
versterken van de concurrentiepositie van de Europese industrie van
22 januari 2014 van belang (COM(2014)14, «Voor een heropleving van de
Europese industrie»). U ontvangt op korte termijn een BNC-fiche over
deze mededeling.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

18

Kamerstuk 32 813, nr. 84.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 858, nr. 3

6