Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3459
Vragen van het lid Wiersma (VVD) aan de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid over de berichten «Werkende is kind van de rekening» en
«Hoe kan dat: krapte op de arbeidsmarkt én dalende lonen?» (ingezonden
16 mei 2019).
Antwoord van Minister Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
(ontvangen 15 juli 2019).
Vraag 1
Bent u bekend met de berichten «Werkende is kind van de rekening»1 en
«Hoe kan dat: krapte op de arbeidsmarkt én dalende lonen?»?2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Hoe beoordeelt u de stelling dat extreme schaarste op de arbeidsmarkt zich
amper lijkt te vertalen in de collectieve arbeidsovereenkomst (cao)-lonen?
Welke oorzaken ziet u voor deze spagaat, waarbij enerzijds de voor prijsstijgingen gecorrigeerde lonen in 2019 zijn gedaald, terwijl bedrijven grosso
modo stevig blijven groeien en de werkloosheid sinds de jaren zeventig niet
zo laag is geweest?
Antwoord 2
Door de toenemende krapte neemt de loonstijging de afgelopen jaren
geleidelijk toe. Voor het eerst sinds 2009 is op dit moment een loonstijging in
de maandcijfers zichtbaar van boven de 2%, na 2,0% gemiddeld in 2018
(bron: CBS). De verwachting is daarom dat de stijgende lijn in de cao-lonen
ook dit jaar doorzet. De loonstijging in reeds afgesloten cao’s voor 2019 wijst
hierop3.
Gezien het lage werkloosheidsniveau is de loonstijging van de afgelopen
jaren gematigd te noemen. Het op 23 november 2018 verschenen onderzoek
van het CPB over de loonontwikkeling wijst op de lagere groei van de
1

https://www.telegraaf.nl/financieel/3588394/werkende-is-kind-van-de-rekening
https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/hoe-kan-dat-krapte-op-de-arbeidsmarkt-endalende-lonen~b672239b/
3
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2019), contractloonontwikkeling stand april
2019. Te raadplegen via: cao.minszw.nl
2

ah-tk-20182019-3459
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

arbeidsproductiviteit als belangrijke verklaring voor de lagere loongroei dan
in het verleden. Ook is denkbaar dat factoren als globalisering en flexibilisering van de arbeidsmarkt bijdragen aan de gematigde loonontwikkeling. Het
CPB heeft niet vast kunnen stellen of deze factoren een rol spelen.
Tegelijkertijd is de prijsstijging in 2019 forser geweest dan verwacht,
bijvoorbeeld doordat internationale ontwikkelingen de brandstofprijzen
opstuwen. Aangezien cao-loonstijging vooraf wordt afgesproken met
inachtneming van de verwachte prijsstijging, kan onverwachts hoge inflatie
leiden tot een negatieve reële contractloonstijging.
Vraag 3
Hoe beoordeelt u bijvoorbeeld de verklaring van Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen dat de tegenvallende
productiviteitsgroei reden is voor minder loongroei? Hoe beoordeelt u dan de
stelling dat juist over een langere tijd bezien de lonen achterblijven bij de
ontwikkeling van de productiviteit? Kunt u een overzicht geven van waar deze
achterstanden het grootst zijn?
Antwoord 3
Het hierboven genoemde onderzoek van het CPB wijst ook op de groei van
de arbeidsproductiviteit als belangrijke verklaring voor de lagere loonontwikkeling. Er is niet zo zeer sprake van een tegenvallende productiviteitsgroei,
maar een dalende trend in de groei van de arbeidsproductiviteit. Dit is een
internationaal verschijnsel.
De arbeidsinkomensquote (aiq) is een maatstaf die (op langere termijn)
aangeeft in hoeverre de reële arbeidsinkomens zijn meegegroeid met de
productiviteit. Onderstaand figuur geeft de aiq weer voor bedrijven (marktsector + zorg). De aiq is een volatiele maatstaf, waarin conjuncturele effecten
duidelijk waarneembaar zijn. In de periode van 1995 tot 2018 was de aiq
gemiddeld 73,5%. Inmiddels ligt het niveau van de aiq weer iets boven dit
gemiddelde. Wel is in de periode 1995 – 2017 een beperkte daling zichtbaar.
Figuur 1. Aiq bedrijven (Bron: CPB, cijfers bij CEP 2019)

Het CBS heeft gegevens over de aiq per bedrijfstak. Met deze cijfers is het
mogelijk om de ontwikkeling van het reële arbeidsinkomen te vergelijken met
de productiviteitsstijging in verschillende bedrijfstakken. In de bijlage vindt u
ter illustratie de ontwikkeling van de aiq in de 8 grootste sectoren (exclusief
zorg, openbaar bestuur en onderwijs).4 Van de 8 grootste bedrijfstakken
(zakelijke dienstverlening, handel, industrie, bouwnijverheid, cultuur en
recreatie, horeca, vervoer en opslag, informatie en communicatie) ligt handel
percentueel het meest onder het langjarige gemiddelde.
4

De aiq per bedrijfstakken vindt u hier: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/
84178NED/table?dl=1FD1D

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Vraag 4
Hoe beoordeelt u de stelling dat de in de jaren ’80 geïntroduceerde loonmatiging een Nederlandse obsessie geworden is, die mede debet is aan lagere
loongroei?
Antwoord 4
Na het Akkoord van Wassenaar begin jaren ’80 droeg loonmatiging bij aan
herstel op de arbeidsmarkt en van de economie. In de jaren ’80 en ’90 maakte
een verantwoorde loonontwikkeling een krachtige werkgelegenheidsgroei
mogelijk. Ander gevolg is dat Nederland internationaal erg concurrerend is
geworden, wat terug is te zien in een sterke exportsector. Tegelijkertijd
kenden het begin van de jaren »90 en jaren ’00 ook loonstijgingen van boven
de 4%. De loonontwikkeling blijkt daarmee ook altijd afhankelijk van de
economische vooruitzichten en krapte op de arbeidsmarkt.
De huidige beperkte loongroei is niet eenvoudig te verklaren. Zoals hierboven
geschreven wijst het CPB om de beperkte groei van de arbeidsproductiviteit
als belangrijke verklaring. Er zijn ook andere factoren denkbaar, zoals de
invloed van globalisering of de flexibilisering van de arbeidsmarkt, die
mogelijk de onderhandelingspositie van de vakbonden verzwakken. Empirisch
is het moeilijk gebleken om het belang van deze factoren vast te stellen.
Hoewel volgens sommigen loonmatiging een «Nederlandse obsessie» is, lijkt
loonmatiging als verklaring voor de huidige loonontwikkeling op zijn minst
een versimpeling van de werkelijkheid.
Vraag 5
In hoeverre bent u, alles bij elkaar genomen, tevreden met de huidige
loonontwikkeling? Welke criteria gebruikt u om deze tevredenheid vast te
stellen?
Antwoord 5
Het is goed dat de stijgende lijn in de loonontwikkeling doorzet. Ook het feit
dat de loonstijging in recent afgesloten cao’s hoger ligt, is positief nieuws.
Het is echter teleurstellend dat de loonontwikkeling de prijsstijging het
afgelopen kwartaal niet heeft bijgehouden. Het kabinet roept het bedrijfsleven
dan ook op om de beschikbare loonruimte te benutten. Het kabinet heeft
overigens geen specifieke doelstelling voor de loonontwikkeling. Loonbeleid
vereist immers maatwerk en is daarom aan decentrale cao-partijen. De
situatie is immers van sector tot sector verschillend.
Vraag 6
Kunt u een overzicht geven per sector van de loongroei over het afgelopen
jaar? Welke ruimte ziet u nog binnen sectoren om verdere loongroei aan te
wakkeren? Welke indicatoren kunnen worden gehanteerd om de ruimte voor
loongroei binnen sectoren in kaart te brengen?
Antwoord 6
Tabel 1 laat de gemiddelde contractloonmutatie zien in procenten op
jaarbasis, in 2018, naar economische sector. Deze cijfers zijn gebaseerd op de
rapportage over de cao-afspraken 2018, die op 20 juni 2019 naar uw Kamer
zijn verzonden (Grafiek 1.2).

Tabel 1. Gemiddelde contractloonmutatie 2018 naar sector (procenten, jaarbasis)
Sector

%

landbouw en visserij
industrie
bouwnijverheid
handel en horeca
vervoer en commercie
zakelijke dienstverlening
overige dienstverlening
totaal

2,8
1,9
2,2
1,7
2,4
1,7
1,4
1,7

Het kabinet speelt geen directe rol in de loonontwikkeling of in het aanwakkeren van loonstijging. Loonbeleid vereist immers maatwerk, omdat de situatie
van sector tot sector verschilt. Afhankelijk van de omstandigheden stellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

decentrale partijen prioriteiten, waarbij de primaire beloning één van de
afwegingen is. Of werkgevers hogere lonen aan hun werknemers kunnen
betalen, hangt af van de winstgevendheid en financieel-economische
vooruitzichten van bedrijven en sectoren en aan de prioriteiten die partijen
stellen.
Vraag 7
Constaterende dat u eerder stelde dat informatie over mislukte of afgebroken
cao-onderhandelingen niet wordt bijgehouden, deelt u de mening dat het
missen van dit soort gegevens in de weg staat om juist daar waar het nodig
is werkgevers en werknemers aan te spreken op een verantwoordelijkheid
rond loongroei? Bent u bereid hier meer gegevens over te verzamelen en bij
te houden?5
Antwoord 7
Zie het antwoord op vraag 8.
Vraag 8
Hoe verhoudt uw antwoord op eerdere vragen dat gegevens over mislukte of
afgebroken cao-onderhandelingen niet worden bijgehouden6 tot uw
antwoorden op Kamervragen bij de begroting SZW 2019 waarbij uit het
loononderzoek over 2018 blijkt dat van de 98 cao’s uit het onderzoek er 78
geldig waren, en van de overige 20 gold dat van twee cao’s de onderhandelingen zijn gestart, een arbeidsvoorwaardenregeling tot stand is gekomen in
plaats van een cao, negen cao’s geen informatie is, maar er bij twee cao’s
sprake is van onenigheid tussen partijen, een onderhandeling is stukgelopen
en bij vijf cao’s sprake van acties?7
Antwoord 8
Jaarlijks rapporteer ik uw Kamer over de ontwikkelingen die zich het jaar
daarvoor hebben voorgedaan in de cao-afspraken rondom een aantal
onderwerpen, waaronder de loonontwikkeling. Dit doe ik aan de hand van
een steekproef die de 99 grootste cao’s bevat, gemeten naar het aantal
werknemers dat eronder valt. De rapportage over 2018 heb ik 20 juni 2019
naar uw Kamer verzonden. In mijn antwoord op vraag 6 heb ik naar deze
rapportage verwezen. Deze rapportages beschrijven ook het aantal cao’s
waarvan de onderhandelingen zijn opgeschort of afgebroken, voor zover ik
hier informatie over heb (zie pagina 132 van de rapportage over 2018 voor de
gegevens over het afgelopen jaar). In mijn antwoorden op Kamervragen bij
de begroting SZW 2019 heb ik gebruik gemaakt van de gegevens in de
rapportage over 2017. Ik volg echter niet alle lopende cao-onderhandelingen
van álle bedrijfstak- en ondernemings-cao’s op de voet en heb geen volledige
informatie over de stand van zaken van alle cao-onderhandelingen. Dit is ook
niet nodig of wenselijk. Het is immers niet mijn taak om werkgevers en
werknemers aan te spreken op de voortgang van de onderhandelingen en
verantwoordelijkheid te nemen rond de loongroei bij het afbreken of het
mislukken daarvan. Werkgevers en werknemers kunnen het best beoordelen
welke loonruimte binnen hun sector of bedrijf aanwezig is, en hoe zij deze
ruimte benutten in het pakket aan arbeidsvoorwaarden dat zij afspreken.
Vraag 9
Hoe verhouden de cao-gegevens uit het hier bovengenoemde loononderzoek
over 2018 zich tot loononderzoeken in andere jaren? Kunt u een overzicht
geven over ten minste de afgelopen tien jaar?
Antwoord 9
Het door SZW uitgevoerde loononderzoek is gebaseerd op de grootste bij
SZW aangemelde bedrijfstak- en ondernemingscao’s. Deze groep cao’s wordt,
afhankelijk van de ontwikkelingen in cao-land, elke 3 jaar aangepast. Deze
groep cao’s is naar werknemersaantal gemeten representatief voor de

5

2019D19236
2019D19236
7
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/11/15/beantwoordingkamervragen-inzake-de-begroting-szw-2019
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

werknemers onder cao in Nederland. In tabel 2 is voor de afgelopen 10 jaar
de gemiddelde contractloonmutatie op jaarbasis weergegeven op basis van
de steekproef.

Tabel 2. Gemiddelde contractloonmutatie o.b.v. steekproef (procenten, jaarbasis)
Jaar

%

2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

2,8
1,1
1,3
1,6
1,6
1,0
1,4
2,0
1,4
1,7

Vraag 10
Bent u bereid op korte termijn de Sociaal Economische Raad (SER) te vragen
om een verkenning te doen naar zowel de (sectorale) oorzaken van verminderde loongroei, de specifieke knelpunten en mogelijke oplossingen hiervan?
Antwoord 10
Het CPB heeft recent onderzoek gedaan naar de loonontwikkeling (zie ook
antwoord 2 en 3). Daaruit kwam naar voren dat de dalende groei van de
arbeidsproductiviteit een belangrijke factor is in de lagere loonontwikkeling.
Verder is het empirisch lastig gebleken om het belang van specifieke factoren
als flexibilisering of globalisering aan te wijzen (zie antwoord 4). Het ligt
daarom niet voor de hand om de SER om advies te vragen over de oorzaken
van verminderde loongroei. De ruimte voor loonstijging kan het best
decentraal, op sector- en ondernemingsniveau, beoordeeld worden door de
cao-onderhandelaars. Daarom is de loonvorming in Nederlands ook
decentraal belegd bij de sociale partners.
Het kabinet heeft wel herhaaldelijk aangegeven dat loongroei wenselijk is als
daar de ruimte voor is. Mede door toenemende krapte op de arbeidsmarkt is
een stijgende lijn in de loonontwikkeling zichtbaar. Overigens heeft het
kabinet de SER wel gevraagd om een verkenning om het aantal werkende
armen te kunnen terugdringen, waarbij aandacht is gevraagd voor institutionele belemmeringen en sectorale verschillen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5

Bijlage.
Arbeidsinkomensquote in de 8 grootste bedrijfstakken (exclusief zorg,
onderwijs en openbaar bestuur).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

7