Kennis in het vizier
De gevolgen van de digitale wapenwedloop voor
de publieke kennisinfrastructuur

Rapport

Kennis in het vizier

Auteurs
Gijs Diercks, Jasper Deuten & Paul Diederen

Foto omslag
Studenten aan het werk op de campus van de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Foto: David Rozing / Hollandse Hoogte
Bij voorkeur citeren als:
Diercks, G., J. Deuten en P. Diederen (2019). Kennis in het vizier – De gevolgen
van de digitale wapenwedloop voor de publieke kennisinfrastructuur. Den Haag:
Rathenau Instituut

2

Kennis in het vizier

3

Voorwoord
Huawei is momenteel nauwelijks weg te denken uit het nieuws. De VS roepen op
niet met het Chinese telecombedrijf samen te werken, omdat het de Chinese
overheid zou faciliteren in cyberspionage. Doordat harde bewijzen hiervoor
ontbreken, is het lastig om te onderscheiden welke motieven mogelijk meespelen in
een wereld waar economische, politieke en militaire belangen door elkaar lopen.
Duidelijk is dat in tijden van verschuivende geopolitieke verhoudingen, kennis en
innovatie een machtsmiddel worden.
Dit vraagt om herbezinning op vraagstukken rondom kennisontwikkeling: welke
kennis en technologie willen we als Nederland wel of niet ontwikkelen? Met welke
partners? En onder welke voorwaarden? In dit rapport verkennen we hoe
Nederlandse kennisinstellingen zich op een verantwoorde manier tot de huidige
context kunnen verhouden, en wat hierin de rol is van de Nederlandse overheid.
Op basis van interviews en uitgebreid literatuuronderzoek brachten we in beeld hoe
sinds de Tweede Wereldoorlog kennis wordt ontwikkeld voor defensie en veiligheid.
We concluderen dat de huidige ontwikkelingen gevolgen hebben voor de van
oorsprong civiel georiënteerde instellingen: universiteiten, hogescholen en publieke
kennisorganisaties. Zij krijgen steeds meer te maken met kennis die militaire
toepassingen kan hebben en mogelijk raakt aan nationale veiligheid, zoals robotica
en kunstmatige intelligentie (AI).
Dit rapport past in onze onderzoekslijn rond vitale kennisecosystemen, waarin we
de toekomstbestendigheid onderzoeken van de manier waarop we kennis voor de
samenleving organiseren. Met het huidige onderzoek en eerdere studies, zoals
‘Cyberspace zonder conflict’, willen we bijdragen aan de gedachtevorming over de
invloed van technologische ontwikkelingen op in Nederland gekoesterde waarden,
in een wereld waarin internationale verhoudingen veranderen.
Wetenschap en technologie hebben inmiddels een belangrijke rol in de
Nederlandse Chinastrategie van mei 2019. Het gesprek hierover tussen ministeries
en kennisinstellingen is op gang gekomen. Nu is het zaak om op democratische
wijze te komen tot nieuwe afwegingskaders en procedures. Dit rapport schetst de
voorwaarden voor de invulling daarvan.
Dr. ir. Melanie Peters
Directeur Rathenau Instituut

Kennis in het vizier

4

Samenvatting
Een nieuwe wapenwedloop dient zich aan
De geopolitieke verhoudingen in de wereld zijn aan het verschuiven, vooral door de
ontwikkeling van de economische en politieke macht van China. In deze nieuwe
geopolitieke werkelijkheid staan kennis en innovatie als strategisch machtsmiddel
weer hoog op de politieke agenda. Wereldwijd worden nieuwe kennis- en
innovatieagenda’s geformuleerd om op strategische kennisgebieden een
voorsprong te ontwikkelen of te behouden. Bekende voorbeelden zijn de
Amerikaanse Third Offset Strategy, het Chinese Made in China 2025 en het nieuwe
Defensiefonds van de Europese Unie. Ook in Nederland kwam het ministerie van
Defensie in 2018 met een nieuwe Defensie Industrie Strategie, een nieuwe
Defensie Cyberstrategie en een nieuwe Innovatiestrategie Defensie.
Met name digitalisering wordt gezien als een bepalende technologische
ontwikkeling. Niet alleen kent nieuwe kennis rondom kunstmatige intelligentie en
robotica militaire toepassingen. Ook brengt digitalisering van de samenleving een
breed spectrum aan dreigingen en kwetsbaarheden met zich mee, van
cyberspionage en desinformatie tot sabotage van vitale infrastructuren.
Met deze studie brengen we in kaart wat de belangrijkste gevolgen van die
ontwikkelingen zijn voor de Nederlandse publieke kennisinfrastructuur, bestaande
uit universiteiten en publieke onderzoeksinstituten. Hiervoor deden we een
uitgebreide literatuurstudie, interviewden we deskundigen en voerden een
aanvullende casestudy in het maritieme domein uit. Dit laatste omdat Nederland in
dat domein van oudsher beschikt over een goede kennisbasis en relatief sterke
industrie.
Dit rapport past in onze onderzoekslijn rond vitale kennisecosystemen, waarin we
de belangrijkste ontwikkelingen binnen het kennis- en innovatielandschap in kaart
brengen. Dit onderzoek is onderdeel van een reeks verkenningen waarin het
Rathenau Instituut zich buigt over de implicaties van nieuwe technologische
ontwikkelingen voor veiligheid en kwetsbaarheid, in een wereld waarin
internationale verhoudingen in rap tempo lijken te verharden. Met dit onderzoek
willen we bijdragen aan de gedachtevorming en beleidsdiscussie over de
verantwoordelijkheid van publieke kennisinstellingen - ook instellingen met een
oorspronkelijk civiele oriëntatie - wat betreft de verdediging van in Nederland
gekoesterde waarden.

Kennis in het vizier

5

Verschillen met het verleden
Ook in het verleden werd technologische superioriteit als cruciaal gezien om rivalen
voor te blijven. In de wapenwedloop tijdens en na de Tweede Wereldoorlog
investeerden overheden in onderzoekscentra en laboratoria voor
defensieonderzoek en de ontwikkeling van een eigen defensie-industrie. In
vergelijking met die vorige wapenwedloop zien we twee belangrijke ontwikkelingen:




Het vervagen van het onderscheid tussen kennisontwikkeling voor
civiele en militaire doelen. Met name digitalisering leidt ertoe dat het
onderscheid tussen kennisontwikkeling voor civiele en militaire doelen
steeds lastiger te maken is. Bovendien creëren civiele toepassingen van
digitale technologieën allerlei nieuwe kwetsbaarheden - denk aan de
veiligheidsrisico’s rondom het internet der dingen, of de rol van social
media-platforms in de verspreiding van nepnieuws.
Het internationaliseren van kennisontwikkeling en innovatie, in het
bijzonder die gericht op defensie en veiligheid. Kennisontwikkeling vindt
steeds meer plaats in internationale samenwerking. Dat geldt ook voor
kennisontwikkeling op het gebied van defensie en veiligheid.

Gevolgen voor de publieke kennisinfrastructuur
Deze trends hebben gevolgen voor de publieke kennisinfrastructuur. We maken
onderscheid tussen enerzijds de TO2-instellingen (instellingen voor toegepast
onderzoek) TNO, MARIN en NLR, die van oudsher een belangrijke rol spelen in
militaire kennisecosystemen, en anderzijds de publieke kennisinstellingen die hier
niet of nauwelijks onderdeel van waren. Voor de TO2-instellingen met een
geschiedenis in militaire kennisontwikkeling blijft de hechte samenwerking tussen
overheid, publieke kennisinstellingen en bedrijfsleven – de ‘gouden driehoek’ –
belangrijk. Wel dwingen de trends van digitalisering en internationalisering deze
partijen tot: (a) meer en sterkere verbindingen met civiele kennisecosystemen om
te kunnen voortbouwen op civiele kennis en technologie; en (b) meer internationale
samenwerking, taakverdeling en specialisatie. Meer samenwerking roept de vraag
op in hoeverre Nederlandse kennisinstellingen, bekeken vanuit
veiligheidsbelangen, kennis zelf in huis moeten hebben en in welke mate ze
afhankelijk kunnen zijn van de kennisbasis van binnen- en buitenlandse partners.
De gevolgen van de genoemde trends zijn ingrijpender voor de van oorsprong civiel
georiënteerde instellingen: universiteiten, hogescholen, TO2-instellingen en
Rijkskennisinstellingen. Door de geschetste ontwikkelingen wordt deze instellingen
vaker iets gevraagd dat te maken heeft met defensie- en veiligheid. Dat is reden om
de betrokkenheid van de publieke kennisinfrastructuur bij defensie- en
veiligheidsvraagstukken opnieuw te doordenken.

Kennis in het vizier

6

We onderscheiden daarbij drie kwesties.
1. Thema’s van mogelijk militaire betekenis
Het is belangrijk beleid te ontwikkelen ten aanzien van:
 Inhoud van het onderzoek. Als onderzoek (mogelijk) militaire betekenis
heeft of leidt tot nieuwe kwetsbaarheden, is er behoefte aan richtlijnen om te
bepalen of en onder welke voorwaarden wel of niet in dit onderzoek te
participeren.
 Open science. Vrij beschikbare data en open communicatie over
wetenschappelijk onderzoek kan op gespannen voet staan met
veiligheidsbelangen.
 Fysieke en digitale infrastructuur. Procedures voor toegang tot laboratoria,
computerfaciliteiten en digitale netwerken binnen civiel georiënteerde
kennisinstellingen moeten wellicht worden aangescherpt.
 Wervings- en personeelsbeleid. De werving van onderzoekers of studenten
uit niet-bondgenootlanden creëert mogelijk veiligheidsrisico’s.
 Bronnen van financiering. Sommige bronnen van financiering kunnen leiden
tot ongewenste afhankelijkheden, bijvoorbeeld van buitenlandse overheden
of bedrijven met militaire connecties.
 Internationaliseringsactiviteiten. Internationale samenwerking met
buitenlandse partners kan gepaard gaan met veiligheidsrisico’s.
2. Verdeling van verantwoordelijkheden
De verantwoordelijkheid voor het omgaan met de genoemde beleidsvraagstukken
is verdeeld over drie niveaus: de politiek, de instelling, en de onderzoeker.


Het politieke niveau. Het is aan de nationale overheid om de kaders vast te
stellen waarbinnen kennisinstellingen beleid dienen te formuleren ten
aanzien van de zes genoemde aspecten. Veiligheidsbelangen moeten
daarvoor worden afgewogen tegen tal van andere belangen. Zoals de
belangen van vrije wetenschap, economische ontwikkeling en
concurrentiekracht, internationale positie, excellente wetenschap en het
aantrekken van kenniswerkers, de aanpak van maatschappelijke
uitdagingen en het bijdragen aan global public goods. Hierbij speelt de
internationale dimensie een belangrijke rol, aangezien veel van deze kaders
internationaal en binnen Europa moeten worden afgesproken.



Het niveau van de kennisinstellingen. Het is aan de kennisinstellingen om
binnen nationaal vastgestelde kaders verder handen en voeten te geven
aan beleid op de zes genoemde aspecten. Daarbij gaat het om de
ontwikkeling en implementatie van regels en procedures, om de vaststelling

Kennis in het vizier

7

van professionele gedragscodes en de instelling van organen die zich met
veiligheidsaspecten bezighouden.


Het niveau van de individuele onderzoeker. Van individuele onderzoekers
mag alertheid worden verwacht: het tijdig aankaarten van zaken met een
potentieel veiligheidsrisico - of het nou gaat om de inhoud van het
onderzoek, communicatie, samenwerking, financiering of andere aspecten.
Het is tevens belangrijk dat onderzoekers hun kennis en zorgen inbrengen
in het publieke debat.

3. Benodigde vervolgstappen
Voor biologische, chemische, radiologische en nucleaire kennis en technologie
bestaan er al langere tijd dual-use arrangementen en is er exportcontrole.
Dergelijke arrangementen zijn echter niet ontworpen met het oog op de digitale
samenleving, waar veel meer onderzoek dual-use is dan vroeger. In de huidige
context schiet het toepassen van de regels voor dual-use vaak al snel tekort.
De uitdaging is nu om procedures te ontwikkelen die helpen bij het verantwoord
omgaan met activiteiten die mogelijk militaire betekenis hebben. Als bron van
inspiratie voor de omgang met aspecten van defensie en veiligheid kunnen de
procedures dienen die in de loop der tijd zijn ontwikkeld rondom ethische
vraagstukken, bestaande wetenschappelijke integriteitscodes of de meer recente
gedachtevorming rond het concept Responsible Research and Innovation.
De eerste stappen worden gezet. Wetenschap en technologie hebben een
belangrijke rol in de Nederlandse Chinastrategie van mei 2019. Het gesprek
hierover tussen ministeries en kennisinstellingen is op gang gekomen. Nu is het
zaak om te komen tot nieuwe afwegingskaders, heldere procedures en duidelijke
afspraken om maatschappelijk verantwoord vorm te geven aan kennisontwikkeling
die raakt aan defensie en veiligheid. Hiervoor is gezamenlijk beleid van overheid en
kennisinstellingen nodig. Dit rapport schetst daarvan de contouren; nu komt het aan
op invulling en uitwerking.

Kennis in het vizier

8

Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................ 3
Samenvatting ....................................................................................................... 4
Inhoud ................................................................................................................... 8
Inleiding .............................................................................................................. 10
1

Nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor defensie en veiligheid ....... 15
1.1
Veranderende internationale verhoudingen .............................. 15
1.2
Digitalisering als gamechanger .................................................. 16
1.3
Nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor defensie en
veiligheid...................................................................................... 18
1.3.1
Verenigde Staten ......................................................................... 18
1.3.2
China ............................................................................................ 19
1.3.3
Rusland ........................................................................................ 20
1.3.4
De Europese Unie........................................................................ 21
1.3.5
Nederland..................................................................................... 22
1.4
Conclusie ..................................................................................... 26

2

Kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid in de digitale
samenleving .............................................................................................. 27
2.1
Het ontstaan van nationale militaire kennisecosystemen ........ 27
2.2
Militaire kennisecosystemen in Nederland................................ 29
2.2.1
Rol van publieke kennisorganisaties ......................................... 30
2.2.2
Rol van wetenschappelijke instituten ........................................ 31
2.2.3
Rol van Nederlandse universiteiten ........................................... 32
2.3
Afwegingskaders en procedures voor onderzoek dat raakt aan
defensie en veiligheid ................................................................. 33
2.4
Een nieuwe dynamiek in kennisecosystemen........................... 37
2.4.1
Het belang van civiele kennisontwikkeling voor defensie en
veiligheid...................................................................................... 37
2.4.2
Het internationale karakter van kennis en innovatie................. 40
2.5
Conclusie ..................................................................................... 42

Kennis in het vizier

9

3

Casestudy: maritiem domein ................................................................... 44
3.1
Nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor de marine ............. 44
3.2
Nederlandse traditie in maritieme kennisontwikkeling: de
gouden driehoek ......................................................................... 45
3.3
Een nieuwe dynamiek in het kennisecosysteem ...................... 47
3.3.1
Het belang van civiele kennis en innovatie ............................... 47
3.3.2
Internationalisering ..................................................................... 50
3.4
Conclusie ..................................................................................... 53

4

Nieuwe uitdagingen voor de publieke kennisinfrastructuur .................. 55
4.1
Kennisontwikkeling met expliciet militaire doeleinden ............ 55
4.2
Dual-use in de digitale samenleving .......................................... 58
4.3
Waarborgen van defensie- en veiligheidsbelangen bij
kennisontwikkeling met civiele doeleinden ............................... 61

5

Conclusies................................................................................................. 63
5.1
Thema’s van mogelijk militaire betekenis ................................. 67
5.2
Verdeling van verantwoordelijkheden ....................................... 68
5.3
Benodigde vervolgstappen......................................................... 71
5.4
Tot slot ......................................................................................... 73

Literatuurlijst ...................................................................................................... 76
Bijlage 1 .............................................................................................................. 85

Kennis in het vizier

10

Inleiding
Waar in de eerste 25 jaar na het einde van de Koude Oorlog de
machtsverhoudingen min of meer stabiel waren, lijken we nu in een fase van
grondige herschikking aanbeland. Met de opkomst van landen als China, Rusland,
Indonesië, India, Brazilië en Mexico vindt een verschuiving plaats van zowel
economische als politieke macht. Dit vertaalt zich in meer handelspolitieke
spanningen, rivaliteit over de toegang tot grondstoffen en transportroutes en
uitbreiding van het militaire machtspotentieel. De voorheen als oppermachtig
beschouwde positie van de Verenigde Staten als voorloper in de internationale orde
wordt bedreigd. Er is geen sprake meer van een ‘single global superpower’, maar
er ontstaat een nieuwe wereldorde waarin diverse grootmachten naast elkaar
bestaan (WRR, 2018).
Digitalisering als gamechanger
‘Wie de leider wordt in kunstmatige intelligentie zal over de wereld heersen’, zei de
Russische president Poetin in 2017 (van Noort, 2018). Deze quote illustreert dat, in
de nieuwe geopolitieke werkelijkheid, kennis en innovatie bovenaan de politieke
agenda staan als strategische middelen voor economische en militaire macht. Met
name digitalisering wordt gezien als een bepalende technologische ontwikkeling.
Ten eerste kent nieuwe kennis rondom kunstmatige intelligentie en robotica ook
militaire toepassingen. Denk bijvoorbeeld aan ondersteuning van militairen met
behulp van augmented reality of de inzet van, potentieel dodelijke, autonome
wapensystemen (Ministerie van Defensie, 2016; De Spiegeleire & Sweijs, 2017).
Ten tweede wordt ‘cyber’ met de opkomst van de digitale samenleving vaak gezien
als het vijfde domein van conflict, naast land, zee, lucht en ruimte. Dit brengt een
breed spectrum aan nieuwe dreigingen mee: van cyberspionage en desinformatie
tot sabotage van vitale infrastructuren bij banken of energiebedrijven. Bekende
voorbeelden zijn de vermeende sabotage van Iranese kerncentrifuges door de
Amerikanen, de beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen met
behulp van desinformatie door de Russen en diverse beschuldigingen van
bedrijfsspionage door de Chinezen (Hamer et al, 2019). Wereldwijd ontvouwt zich
een digitale wapenwedloop om koploper te zijn in de ontwikkeling van deze nieuwe
technologieën, voor zowel defensieve als offensieve toepassingen. Op mondiale
schaal domineren militaire grootmachten zoals de Verenigde Staten, China en
Rusland die wapenwedloop, maar ook de Europese Commissie en de Nederlandse
overheid ontwikkelen diverse kennis- en innovatieagenda’s op dit gebied.

Kennis in het vizier

11

De historische context van kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid
Binnen die digitale wapenwedloop wereldwijd worden instellingen uit de publieke
kennisinfrastructuur ingezet. Zo worden universiteiten en onderzoeksinstituten in
het kader van de technologische race aangespoord en gemobiliseerd om kennis te
ontwikkelen voor kennis- en innovatieagenda’s, ten behoeve ven defensie en
veiligheid. Dit soort mobilisatiestrategieën zijn niet nieuw. Ook in het verleden
werden technologische superioriteit en voorsprong in kennis als cruciaal gezien om
de tegenstander voor te blijven. Zo veroorzaakte buskruit een revolutie in de
middeleeuwse oorlogsvoering in Europa, en stond de Eerste Wereldoorlog in het
teken van diverse technologische innovaties – van tanks en vliegdekschepen tot
vlammenwerpers en gifgas. Berucht is ook de wapenwedloop tijdens en na de
Tweede Wereldoorlog. Deze richtte zich in eerste instantie vooral op kennis over
nucleaire fysica en het ontwikkelen van een kernwapenarsenaal, maar breidde zich
snel uit. Diverse overheden investeerden in onderzoekscentra en laboratoria voor
defensieonderzoek en de ontwikkeling van een eigen defensie-industrie; een
combinatie die leidde tot de term militair-industrieel-wetenschappelijk complex.
Vaak wordt naar de VS verwezen, maar ook de twee Europese ‘winnaars’ van de
Tweede Wereldoorlog, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, investeerden veel in
militaire R&D. Zij bouwden in deze tijd een relatief grote nationale industrie rondom
defensie en veiligheid.
Ook in Nederland werd na de Tweede Wereldoorlog doelgericht geïnvesteerd in
toegewijde onderzoekscentra en laboratoria voor defensieonderzoek. Voor
toegepast defensieonderzoek werd in 1946 de Rijksverdedigingsorganisatie TNO
opgericht, de voorloper van het huidige TNO Defensie & Veiligheid (Schippers en
Lintsen, 2012). Andere publieke kennisinstituten waar toegepast defensieonderzoek plaatsvindt, zijn MARIN, NLR, Clingendael en de NLDA (Nederlandse
Defensie Academie). Voor meer fundamenteel onderzoek op strategische
kennisgebieden werd in 1946 ook FOM opgericht, de stichting voor Fundamenteel
Onderzoek der Materie. Alhoewel FOM van begin af aan een exclusief civiele
missie meekreeg, kan de belangstelling voor fysisch en nucleair onderzoek in
Nederland niet los worden gezien van het vallen van de atoombommen en het
brede maatschappelijke en politieke besef dat wetenschap en oorlog nu voorgoed
met elkaar verbonden waren (Hoeneveld, 2018). Kenmerkend voor de Nederlandse
militaire kennisecosystemen is dat Nederlandse universiteiten een beperkte rol
hebben, en onderzoek voor militaire doeleinden door universiteiten in Nederland
historisch gezien een gevoelig thema is (Gummet & Stein, 1997; Cops, 2018).
Kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid in de digitale samenleving
In deze studie brengen we in beeld wat de overeenkomsten en verschillen zijn
tussen de historische en huidige wapenwedloop. We zien dat de huidige context

Kennis in het vizier

12

een andere dynamiek kent in vergelijking met de wapenwedloop tijdens de Koude
Oorlog.
Ten eerste zorgt de digitalisering van de samenleving dat civiele kennisontwikkeling
een grotere rol speelt dan vroeger. Zo zijn overheden afhankelijk van kennis van
universiteiten en bedrijven uit het civiele domein om overwicht te kunnen behouden
of te verkrijgen rondom digitale sleuteltechnologieën. Tegelijkertijd creëren deze
van oorsprong civiele actoren allerlei kwetsbaarheden op het gebied van defensie
en veiligheid, waar zij zich bij voorbaat niet altijd bewust van zijn. Denk bijvoorbeeld
aan de veiligheidsrisico’s rondom het ‘internet der dingen’, of de rol van
techgiganten in de verspreiding van nepnieuws.
Ten tweede maken de zojuist besproken partijen onderdeel uit van een mondiaal
kennisecosysteem. Anders dan de nationaal georganiseerde militaire
kennisecosystemen van voorheen, heeft kennisontwikkeling voor defensie en
veiligheid in de huidige context een uitgesproken internationaal karakter. Voor een
klein en open land als Nederland biedt dit veel kansen; dit wordt bijvoorbeeld
zichtbaar in de succesvolle deelname van TNO aan nieuwe Europese
onderzoeksprogramma’s rondom het thema veiligheid. Tegelijkertijd zien we dat de
eerdergenoemde nieuwe internationale verhoudingen ook tot spanningen kunnen
leiden, zoals het geval is bij de ontwikkelingen in het 5G-dossier en de rol van het
Chinese Huawei hierin.
De onderzoeksvragen
In dit rapport onderzoeken we hoe Nederlandse kennisinstellingen zich op een
maatschappelijk verantwoorde manier kunnen verhouden tot de huidige
ontwikkelingen, en wat hierin de rol is van de Nederlandse overheid. De centrale
onderzoeksvraag in deze studie luidt:
Wat is er nodig om Nederlandse universiteiten en publieke
onderzoeksinstituten op een verantwoorde manier te laten bijdragen aan
kennisontwikkeling voor de defensie en veiligheid van Nederland en Europa?
Om deze vraag te beantwoorden, verhelderen we de huidige context waar
Nederlandse universiteiten en publieke onderzoeksinstituten zich mee
geconfronteerd zien. Dit doen we in vier hoofdstukken.
In het eerste hoofdstuk schetsen we de recente ontwikkelingen, met als centrale
vraag: hoe zien de nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor defensie en
veiligheid er wereldwijd uit? Bij het beantwoorden van deze vraag laten we zien
hoe de digitalisering van de samenleving in combinatie met veranderende
internationale verhoudingen leidt tot een nieuwe digitale wapenwedloop, en

Kennis in het vizier

13

schenken we specifiek aandacht aan de nieuw kennis- en innovatieagenda’s van
de Verenigde Staten, China, Rusland, de Europese Unie en Nederland.
In het tweede hoofdstuk zetten we de huidige ontwikkelingen in een historisch
perspectief: wat zijn de verschillen tussen de historische en huidige kennis- en
innovatieagenda’s voor defensie en veiligheid?
Hoofdstuk drie is een casestudy van het maritieme domein: wat zijn de nieuwe
kennis- en innovatieagenda’s in het maritieme domein, en hoe verhouden die
zich tot de agenda’s uit het recente verleden? Deze casus is gekozen omdat
Nederland traditioneel gezien een sterke maritieme kennisbasis kent, en vormt een
illustratie van de manier waarop de nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor
defensie en veiligheid ook doorwerken in dit traditionele militaire domein.
In hoofdstuk vier schetsen we een beeld van de uitdagingen die er momenteel
liggen voor de Nederlandse universiteiten en publieke onderzoeksinstituten: wat
zijn de nieuwe uitdagingen voor de Nederlandse universiteiten en publieke
onderzoeksinstituten?
Op basis van de verheldering van de huidige context waarmee de Nederlandse
universiteiten en publieke onderzoeksinstituten zich geconfronteerd zien,
beantwoorden we in hoofdstuk vijf de hoofdvraag. Hiermee agenderen we de
belangrijkste opgaven en dilemma’s voor de komende jaren, en identificeren we op
welk niveau - van individuele onderzoeker tot internationale verbanden - deze het
beste kunnen worden geadresseerd.
Methode
Allereerst bestudeerden we wat de belangrijkste ontwikkelingen zijn op het gebied
van kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid, en hoe dit raakt aan het terrein
van de Nederlandse universiteiten en publieke onderzoeksinstituten. De historische
context is gebaseerd op deskresearch. Om de huidige ontwikkelingen beter te
kunnen duiden, voerden we aan het begin van dit onderzoek, naast deskresearch,
ook oriënterende gesprekken met een aantal experts uit het veld: Auke Venema en
kolonel J.C. Dicke van het Ministerie van Defensie, Frank Bekkers van The Hague
Centre for Strategic Studies (HCSS) en Margriet Drent en Dick Zandee van
Clingendael. We willen hen daarvoor hartelijk danken.
Voor de casestudy hebben we gekozen voor het maritieme domein vanwege het
feit dat Nederland van oudsher een sterke maritieme defensiesector kent.
Momenteel is dit het enige domein waarin Nederland beschikt over een goede
kennisbasis en een sterke industrie. Ook is Defensie van plan een groot deel van
de Nederlandse vloot binnenkort te vernieuwen. De komende jaren staan in het

Kennis in het vizier

14

teken van de vervanging van onder meer onderzeeboten, fregatten en
mijnenjagers. Dit brengt allerlei keuzes en dilemma’s aan het licht die illustratief zijn
voor de huidige dynamiek van kennis en innovatie voor defensie en veiligheid.
Ook voor de casestudy voerden we deskresearch uit en hielden we interviews met
een aantal experts uit de sector. Om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen,
spraken we met deskundigen vanuit de overheid (ministerie van Defensie), het
bedrijfsleven (Damen Shipyards en Thales Nederland), brancheorganisaties
(Nederland Maritiem Land), universiteiten (TU Delft) en publieke kennisinstellingen
(TNO en MARIN). Een lijst van geïnterviewden is als bijlage opgenomen.

Kennis in het vizier

1

Nieuwe kennis- en
innovatieagenda’s voor defensie
en veiligheid

1.1

Veranderende internationale verhoudingen

15

In de publicatie ‘Veiligheid in een wereld van verbindingen’ stelt de WRR dat de
veiligheidssituatie in en om Nederland is verslechterd. Deels wijst de WRR naar
hoe burgeroorlogen in het Nabije Oosten en Afrika van invloed zijn op de
Nederlandse situatie, bijvoorbeeld door terroristische dreigingen en de komst van
vluchtelingen. Een andere concrete dreiging vormt de ontwrichtende invloed van
Rusland, waarbij het gewapende conflict in Oekraïne een waarschuwingssignaal
vormt. Ook ziet Nederland zich geconfronteerd met een breed spectrum aan
nieuwe dreigingen, zoals hacken en desinformatie in het cyberdomein (WRR,
2017).
Op de achtergrond speelt dat geopolitieke verhoudingen zich in een fase van
grondige herschikking bevinden: nieuwe mogendheden komen op en de voorheen
als oppermachtig beschouwde Amerikaanse hegemonie wordt bedreigd. Met de
opkomst van met name China vindt een verschuiving plaats van zowel
economische als politieke macht. De WRR wijst ook op de toenemende
economische en politieke invloed van landen als Rusland, Indonesië, India, Brazilië
en Mexico. Er is geen sprake meer van een ‘single global superpower’, maar er
ontstaat een nieuwe polycentrische wereldorde waarin diverse grootmachten naast
elkaar bestaan (Arbatov, 2014).
Dit zal zich volgens de WRR vertalen in meer handelspolitieke spanningen, rivaliteit
over de toegang tot grondstoffen en transportroutes, en uitbreiding van het militaire
machtspotentieel. Daardoor ontstaan nieuwe uitdagingen op het gebied van flow
security: de druk op de veiligheid van aanvoerroutes en het strategische spel om
logistiek en verbindingen zal toenemen. Deze nieuwe geopolitieke verhoudingen
creëren spanningen waar ook Nederland direct bij betrokken is. De tijd waarin
Europa probleemloos kon schuilen onder een Amerikaanse veiligheidsparaplu is
voorbij. De zorg voor de Nederlandse veiligheid belandt na een halve eeuw weer
terug in eigen schoot.

Kennis in het vizier

1.2

16

Digitalisering als gamechanger

In de nieuwe geopolitieke werkelijkheid staan kennis en innovatie als strategisch
middel voor economische en militaire macht weer bovenaan de politieke agenda.
Dit is niet uniek. Ook in het verleden werden technologische superioriteit en
voorsprong in kennis als cruciaal gezien om de tegenstander voor te blijven. Zo
veroorzaakte buskruit een revolutie in de middeleeuwse oorlogvoering in Europa,
en stond de Eerste Wereldoorlog in het teken van diverse technologische
innovaties – van tanks en vliegdekschepen tot vlammenwerpers en gifgas. Berucht
is ook de wapenwedloop tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Deze richtte zich
in eerste instantie vooral op kennis over nucleaire fysica en het ontwikkelen van
een kernwapenarsenaal, maar breidde snel uit. Verschillende overheden
investeerden in onderzoekscentra en laboratoria voor defensieonderzoek en de
ontwikkeling van een eigen defensie-industrie (Cops, 2018). Vaak wordt gewezen
naar de VS en de Sovjet-Unie, maar ook de twee Europese ‘winnaars’ van de
Tweede Wereldoorlog, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, investeerden flink in
militaire R&D en bouwden in deze tijd een relatief grote nationale industrie rondom
defensie en veiligheid (Paillard & Butler, 2016).
Ook vandaag de dag leiden nieuwe technologische ontwikkelingen tot tal van
nieuwe kansen en risico’s op het gebied van defensie en veiligheid. Zo blazen
biotechnologische ontwikkelingen de dreiging van biowapens nieuw leven in. In een
tijdperk waarin klonen en ‘designergenen’ onderwerp zijn van het avondnieuws, is
het ook mogelijk om micro-organismen genetisch te manipuleren voor doeleinden
van biologische oorlogsvoering (Charlet, 2018).
Op het gebied van conventionele wapens is er vooral aandacht voor een nieuwe
generatie hypersone raketten, die vijfmaal sneller dan het geluid op hun doel
afgaan. Door hun hoge snelheid zijn hypersone raketten nauwelijks te
onderscheppen. Deze wapens zijn niet per se bedoeld voor op het slagveld, maar
kunnen worden gebruikt om strategische doelen als communicatiecentra of
vliegdekschepen uit te schakelen. Het is wel mogelijk om er een bomlading op te
bevestigen, conventioneel of nucleair. Zeker is dat alle grote landen, zoals China,
India, Rusland en de VS, hypersone raketten ontwikkelen. Er wordt dan ook
gevreesd dat de tijd van ontwapening voorbij is. Exemplarisch is het aflopen van
het INF raketverdrag eind 2019. Zowel Rusland als de VS lijken niet in te zetten op
een voortzetting van dat verdrag (Heirbaut, 2018).
De laatste jaren wordt met name de digitalisering van de samenleving gezien als de
belangrijkste technologische ontwikkeling op het gebied van defensie en veiligheid.
Daarom richten we ons in dit rapport specifiek op dat aspect.

Kennis in het vizier

17

We onderscheiden twee gebieden waarop digitalisering richtinggevend is voor
defensie en veiligheid: nieuwe militaire innovaties en cyber als nieuw domein voor
conflict. Hieronder bespreken we ze kort.
Digitalisering brengt nieuwe militaire innovaties
Nieuwe technologieën rondom kunstmatige intelligentie, automatisering en robotica
kennen allemaal ook militaire toepassingen. Virtual reality leidt tot betere
trainingsmogelijkheden voor militairen, en augmented reality moet soldaten ook in
echte operaties ondersteunen met betere informatie. Hoogwaardige software moet
in combinatie met big data helpen om beter geïnformeerde en snellere beslissingen
te nemen (Spiegeleire & Sweijs, 2017). Veel aandacht gaat naar mens-machine
interactie. Naarmate machines slimmer en hierdoor ook autonomer worden,
ontstaat een andere taakverdeling tussen mens en machine. Deze mens-machine
interactie moet leiden tot een effectievere en efficiëntere samenwerking, waarbij
machines bepaalde fysieke en cognitieve taken ondersteunen of overnemen
(Ministerie van Defensie, 2016). Veel ontwikkelingen op het gebied van volledig
autonome systemen zitten nu nog in de pilotfase, maar het lijkt waarschijnlijk dat de
forse R&D-inspanningen de komende tijd tot een explosie van daadwerkelijke
toepassingen zullen leiden. In toekomstvisies wordt bijvoorbeeld al gesproken over
killer robots die soldaten achterhaald moeten maken en autonome ‘zwermen’ van
drones die conventionele legers machteloos laten (Geveke, 2017).
Cyber als nieuw domein voor conflict
Met de opkomst van de digitale samenleving wordt ‘cyber’ naast land, zee, lucht en
ruimte, vaak gezien als het vijfde domein van conflict (Ministerie van Defensie,
2016). Het cyberdomein kent een breed palet aan instrumenten van dreiging en
conflict, zoals cyberspionage waarmee staats- of bedrijfsgeheimen kunnen worden
ontfutseld, desinformatie waardoor samenlevingen kunnen destabiliseren, en
cyberwapens die vitale infrastructuur kunnen saboteren en mogelijk grote schade
kunnen aanrichten (Munnichs et al, 2017). In de afgelopen jaren heeft een aantal
incidenten nieuwe vormen van cyberconflict aan het licht gebracht. Bekende
voorbeelden zijn de vermeende sabotage van Iraanse kerncentrifuges door de
Amerikanen, beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen met behulp
van nepnieuws door de Russen, en diverse beschuldigingen van bedrijfsspionage
door de Chinezen (Hamer & van Est, 2019).
Met cyber als nieuw domein voor conflict, brengt de digitale samenleving ook tal
van nieuwe kwetsbaarheden met zich mee. Cyberaanvallen richten zich regelmatig
op de civiele infrastructuur, waarbij juist de burger wordt geraakt. Denk aan nieuwe
kwetsbaarheden bij de waterinfrastructuur, de banken, energiebedrijven en
zorginstellingen.

Kennis in het vizier

18

Vanuit dit perspectief is de opkomst van ‘the internet of things’ en de aanstaande
uitrol van een 5G-netwerk niet alleen een civiele aangelegenheid, maar een
ontwikkeling die ook vanuit defensie- en veiligheidsoogpunt grote gevolgen heeft.

1.3

Nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor
defensie en veiligheid

Digitalisering brengt tal van nieuwe kennis- en innovatiebehoeften voor defensie en
veiligheid: de behoefte om voorop te lopen in nieuwe strategische technologieën,
om te beschermen tegen nieuwe kwetsbaarheden, en aan capaciteitsopbouw voor
conflicten in het cyberdomein. Wereldwijd komen landen in beweging en ontvouwt
zich een technologische race rondom digitale sleuteltechnologieën.
In de praktijk betekent dit dat militaire grootmachten zoals de Verenigde Staten,
China en Rusland nieuwe kennis- en innovatieagenda’s formuleren. Ook de EU, die
zich lang uitsluitend op civiele zaken richtte, begint zich te manifesteren als een
speler van belang.
In deze paragraaf beschrijven we eerst de ontwikkelingen in de Verenigde Staten,
China, Rusland en de EU. Vervolgens beschrijven we de belangrijkste
ontwikkelingen in Nederland.

1.3.1

Verenigde Staten

In 2014 gaf de VS een nieuwe impuls aan haar kennis- en innovatieagenda’s voor
defensie onder de naam third offset strategy, waarin offset doelt op het voorsprong
gevende effect van technologische superioriteit (Louth & Moelling, 2016). Al
decennia lang besteedt de VS meer aan militaire R&D dan welk ander land ter
wereld. Technologische superioriteit wordt als cruciaal gezien om de tegenstander
voor te blijven. De eerste offset strategy stamt uit 1952 en had als doel een
voorsprong te ontwikkelen ten opzichte van de Russen op het gebied van
kernwapens. De tweede offset strategy stamt uit de jaren ‘80 en had als doel een
voordeel in de confrontatie te creëren door een samenspel van intelligence,
precisienavigatie en niet-waarneembare stealth-voertuigen. Dit maakte seeing
deep, shooting deep mogelijk, wat de mogelijkheid gaf tot gerichtere interventies
van grotere afstand, met minder risico voor eigen personeel en materieel. De VS
demonstreerde het succes van deze strategie in de Eerste Golfoorlog van begin
jaren ‘90, waar de tegenstander in voornamelijk Russische pantservoertuigen een
gemakkelijk doelwit vormde (Martinage, 2014).

Kennis in het vizier

19

De nieuwe, derde, offset strategy is een poging om teruglopende technologische
superioriteit te voorkomen, ten opzichte van met name het opkomende China.
Nadruk ligt op digitale technologieën zoals robotica, autonome wapensystemen,
mens-machine integratie, big data analyse en cybercapaciteiten voor zowel
offensieve als defensie doeleinden (Martinage, 2014; Louth & Moelling, 2016). Zo
spendeert het Amerikaanse ministerie van Defensie jaarlijks 7,4 miljard dollar aan
‘geclassificeerd’ (geheim) onderzoek naar kunstmatige intelligentie (Polyakova,
2018). De totale investering in deze nieuwe strategie is moeilijk te achterhalen.
Deels bestaat de strategie uit nieuwe onderzoeksprogramma's. Zo werd in 2017
201 miljoen dollar vrijgemaakt in mens-machine teaming, en 309 miljoen dollar voor
cyberoorlogsvoering. Deels bestaat het programma uit de opschaling van
bestaande programma's, met een belangrijke verschuiving in de interne
financieringsprioriteiten. Zo komt er binnen de marine bijvoorbeeld meer nadruk te
liggen op autonome zeedrones voor onderwateroorlog (Eaglan, 2016).
Onder president Trump spreekt de regering overigens niet meer openlijk over een
third offset strategy, maar dat wil niet zeggen dat deze strategie niet meer bestaat.
Bovenstaande voorbeelden zijn slechts enkele voorbeelden van tal van
programma’s die de nadruk leggen op doorbraken in nieuwe digitale
sleuteltechnologieën. Met als doel de Amerikaanse militaire technologische
superioriteit te herstellen.

1.3.2

China

In 2015 lanceerde de Chinese overheid de beleidsplannen Made in China 2025
Hierin spreekt China de ambitie uit om zelfvoorzienend te worden op het gebied
van kennis en innovatie in tal van strategische sectoren, en koploper te worden op
het gebied van opkomende strategische technologieën zoals kunstmatige
intelligentie en robotica (Kennedy, 2015). Deze strategie richt zich zowel op civiele
als op militaire toepassingen. Lange tijd had het Chinese leger een grote
technologische achterstand op Rusland en de Verenigde Staten. Maar met de
snelle industrialisering van China in de afgelopen dertig jaar, is ook het leger gaan
moderniseren.
Tot 2030 zal de Chinese overheid 150 miljard dollar investeren in het ontwikkelen
van een industrie rondom de strategische technologieën (Polyakova, 2018). Zo
wordt twee miljard dollar geïnvesteerd in het opzetten van een AI research campus
waar zich 400 bedrijven moeten gaan vestigen (Kharpal, 2018). Een voorbeeld van
een militaire toepassing die nu door China wordt ontwikkeld, is een drone swarm:
een grote vloot drones die via geavanceerde software in staat zijn tot
zelforganisatie en coördinatie.

Kennis in het vizier

20

Drones kunnen worden uitgerust met allerhande wapens, waardoor massale, strak
uitgevoerde aanvallen mogelijk worden. Conventionele voertuigen en
wapensystemen zijn niet ingericht om zich te verweren tegen zwermen, wat de
drone swarms een grote bedreiging maakt. China voerde in 2017 een testmissie uit
met een vloot van 119 drones, de grootste tot nu toe (Feng & Clover, 2017).
Dankzij Chinese inspanningen is de toekomstige koppositie van de VS op
technologisch gebied niet vanzelfsprekend. Men spreekt ook wel van een race om
AI supremacy, een technologische race die zich met name tussen de VS en China
afspeelt (The Economist, 2018). Op een aantal technologische gebieden is China al
een wereldmacht, bijvoorbeeld in het cyberdomein. Dit werd voor het eerst
merkbaar rond 2008, toen China economische spionageaanvallen op Amerikaanse
en Europese bedrijven uitvoerde (Inkster, 2017). De aanvallen gingen onder meer
om diefstal van intellectueel eigendom. Op dit moment geldt dat China slechts op
bepaalde technologieën al zelfvoorzienend is; voor andere technologieën, zoals
halfgeleiders, is het land nog afhankelijk van westerse bedrijven.
Net als met de third offset strategy van de Amerikanen, noemt de Chinese overheid
de strategie niet meer expliciet Made in China 2025. Waarschijnlijk omdat andere
landen het onder die noemer te veel als bedreiging zagen. Wel zijn de
achterliggende beleidsplannen nog steeds een feit.

1.3.3

Rusland

Ook in Rusland is vanaf 2010 een moderniseringsslag ingezet. Hierbij is veel
geïnvesteerd in kunstmatige intelligentie, met als doel dat tegen 2025 het militaire
materieel voor 30 procent uit autonome gerobotiseerde systemen bestaat (The
Economist, 2014). Hoewel Rusland met ongeveer vier procent een groot
percentage van het bruto binnenlands product aan defensie besteedt, is het budget
nog geen tiende van dat van de VS, en ongeveer een derde van dat van China
(Bitzinger & Popescu, 2017). In hoeverre Rusland mee kan in de technologische
race tussen die twee grootmachten, is dan ook de vraag. Precieze uitgaven zijn niet
bekend, maar verschillende rapporten schatten dat de uitgaven aan onderzoek
naar kunstmatige intelligentie ongeveer 12,5 miljoen dollar per jaar zijn - een fractie
van wat grootmachten China en de VS jaarlijks uitgeven (Polyakova, 2018).
In 2014 werd de Russische moderniseringsslag dan ook verankerd in een nieuwe
doctrine, waarin hybride oorlogsvoering en verbreding van het militaire
instrumentarium centraal staan (Chivvis, 2017). Het achterliggende idee is dat het
land de voorsprong van de VS wat betreft hightech-wapens niet gemakkelijk kan
inhalen. Met nieuwe technologische paden en inzet op grey area conflict hoopt

Kennis in het vizier

21

Rusland meer geopolitiek effect te sorteren (Polyakova, 2018). Zo zet het sterk in
op offensieve capaciteiten in het nieuwe cyberdomein. Ook zijn er legio
voorbeelden van Russische pogingen tot hacken en cyber-fysieke aanvallen, zoals
het stilleggen van energiecentrales in Oekraïne. Daarnaast zet Rusland in op
beïnvloeding en destabilisering van het publiek debat en instituties in andere
landen, met als toppunt de inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen
van 2016 (Hamer et al., 2019).

1.3.4

De Europese Unie

Ook de Europese Unie kondigde significante investeringen aan in onderzoek voor
defensie en veiligheid. Voor de volgende begrotingsronde, die loopt van 2021 tot
2027, heeft de Europese Commissie een Europees Defensiefonds voorgesteld ter
waarde van 13 miljard euro. Hiermee zou het budget van de EU in omvang het
vierde budget van Europa zijn, na Frankrijk, de VK en Italië. Het fonds is bedoeld
voor de bevordering van een innovatieve en concurrerende industriële
defensiebasis en moet bijdragen aan de strategische autonomie van de EU. In
februari 2019 is dit voorstel aangenomen, onder voorbehoud van formele
goedkeuring door het Europees Parlement en de Raad. Voor financiering van
Europese projecten voor defensieonderzoek is 4,1 miljard euro gereserveerd. Voor
het geval dat er minimaal drie Europese landen beslissen om samen industriële
defensiecapaciteiten op te bouwen, is er 8,9 miljard euro gereserveerd voor het
aanvullen van nationale bijdragen (Europese Commissie, 2019).
Deze Europese aandacht is nieuw. Met de Tweede Wereldoorlog nog vers in het
geheugen moest de EU nadrukkelijk een civiel project worden. Samenwerking op
het gebied van defensie en veiligheid was expliciet uitgesloten. De Europese rol op
defensiegebied kreeg met name vorm door de inspanningen van de twee Europese
‘winnaars’ van de Tweede Wereldoorlog: het VK en Frankrijk. Beide landen
bouwden een relatief grote nationale industrie rondom defensie. Hoewel Europese
integratie in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw verder groeide en meer
beleidsterreinen ging omvatten, bleven veiligheid en defensie uitgesloten van de
gezamenlijke Europese beleidsagenda. Europa moest een civiel project blijven
(Karempekios et al., 2018).
In het begin van de 21ste eeuw ontstond er een voorzichtige kentering, die ook te
zien is in het Europese onderzoeks- en innovatiebeleid. Zo introduceerde het zesde

Kennis in het vizier

22

Europese kaderprogramma1 (FP6, dat liep van 2002 tot 2006) de Preparatory
Action on Security Research (PASR). Hiermee begon de overgang van exclusief
civiel naar defensie-gerelateerd EU-onderzoek. In het zevende kaderprogramma
(FP7, dat liep van 2007-2013) volgde de volwaardige introductie van het thema
veiligheid onder de zogeheten European Security Research Programme (ESRP),
met een focus op het ontwikkelen van veiligheidstechnologieën. In Horizon 2020,
het kaderprogramma voor 2014 tot 2020, is ‘een veilig Europa’ zelfs benoemd tot
één van de zeven maatschappelijke uitdagingen (Karempekios et al., 2018).
Sinds 2013 is de Europese Commissie zich langzamerhand ook gaan richten op
defensie. Zo publiceerde de Europese Commissie in 2014 een White Paper over de
noodzaak van gezamenlijk Europees defensieonderzoek. Onder Horizon 2020
volgde een Prepatory Action on Defense Research (PADR). Voor het eerst in de
Europese geschiedenis stimuleert de EU Europese defensiesamenwerking, met
een budget van 590 miljoen euro. Daarvan is 90 miljoen euro bedoeld voor
onderzoek en 500 miljoen euro voor de ontwikkeling van gezamenlijke industriële
capaciteiten (Europese Commissie, 2019)
De civiele nalatenschap van het Europese project blijft deels bestaan.
Waarschijnlijk komt er geen onderzoeksgeld voor klassieke wapenindustrie.
Prioriteit wordt gegeven aan sleuteltechnologieën zoals kunstmatige intelligentie,
robotica en augmented reality. Zo is er 100 miljoen uitgetrokken om de ontwikkeling
van een Europese drone te ondersteunen (de Eurodrone). Ook is er veel aandacht
voor categorieën die worden aangeduid als opkomende gamechangers, zoals
autonome navigatie, kunstmatige intelligentie, kwantumtechnologieën en
technologieën om de fysieke en mentale vermogens van soldaten te vergroten
(Wallace, 2019).

1.3.5

Nederland

Ook in Nederland krijgt kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid een nieuwe
impuls vanuit de overheid. Met het Regeerakkoord van eind 2017 en de
daaropvolgende defensienota van begin 2018 breekt Nederland met een trend. Na
jaren van bezuiniging kantelt het politieke klimaat rondom defensie en veiligheid.
Het zogeheten ‘vredesdividend’ van de jaren ‘90 lijkt uitgeput, en een hernieuwd
gevoel van urgentie leidt tot nieuwe investeringen. Die financiële impuls moet leiden
tot een verdubbeling van het defensiebudget over tien jaar tijd.

1

De Europese Commissie stuurt haar onderzoeks- en innovatiebeleid aan door middel van zogeheten
kaderprogramma’s. Het eerste kaderprogramma werd goedgekeurd in 1983. Momenteel loopt het achtste
kaderprogramma, beter bekend als Horizon 2020. Het negende kaderprogramma, Horizon Europe, zal in 2020
van start gaan.

Kennis in het vizier

23

Een groot deel zal worden gebruikt voor ‘achterstallig onderhoud’ van het materieel
en investeringen in het welzijn van het defensiepersoneel, maar ook de R&Duitgaven zullen stijgen. Naast initiatieven vanuit het ministerie van Defensie,
begeven ook andere miniseries zich nadrukkelijker op het terrein van
kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid. Hieronder bespreken we een aantal
in het oog springende initiatieven.
Ministerie van Defensie
In de loop van 2018 verschijnen er drie publicaties die meer inhoud geven aan de
nieuwe koers die Nederland uitzet voor defensie, te weten de Defensie Industrie
Strategie, de Defensie Cyberstrategie en de Innovatiestrategie Defensie. We lichten
ze hieronder kort toe. Met die strategieën wordt bepaald welke kennis en
capaciteiten noodzakelijk zijn om de belangen van nationale veiligheid te
beschermen en wat er nodig is om die kennisbasis te borgen.
A. Defensie Industrie Strategie
De Defensie Industrie Strategie (DIS) schetst een wereld in verandering en
benadrukt dat Nederland zich moet kunnen blijven beschermen tegen alle
bestaande en nieuwe dreigingen. De doelstelling van de DIS is weergeven welke
kennis en capaciteiten van het bedrijfsleven en kennisinstellingen nodig zijn om de
nationale veiligheidsbelangen te beschermen en hoe die kennisbasis geborgd kan
worden. Het belang van internationale samenwerking wordt erkend, maar de DIS
stelt ook dat Nederland zelfstandig moet kunnen beschikken over kennis en
capaciteiten voor het dienen van de nationale veiligheidsbelangen. Nederland moet
een geloofwaardige partner zijn in internationale samenwerkingsverbanden.
Hiermee breekt de nieuwe DIS met de vorige strategie uit 2013, waaruit de
nadrukkelijke voorkeur bleek voor het elders kopen van spullen. De DIS uit 2018
pleit voor een minder naïef beleid, om daarmee de belangen van de Nederlandse
industriële basis beter te beschermen. Zo stelt de DIS dat Defensie bij toekomstige
aanbestedingsprocedures waar mogelijk – en binnen de kaders van de Europese
regelgeving – zal kiezen voor Nederlandse leveranciers. Als dit niet direct mogelijk
is, wil Defensie er in ieder geval voor zorgen dat Nederlandse bedrijven en
kennisinstellingen worden betrokken bij de productie. Om de Nederlandse
veiligheidsbelangen te beschermen, gaat Defensie ook kritisch kijken naar
buitenlandse overnames in de Nederlandse defensie- en veiligheidsindustrie.

B. Defensie Cyber Strategie
De Defensie Cyber Strategie (CBS) stelt dat kennisontwikkeling en innovatie op het
gebied van cybersecurity nodig is om tegenstanders voor te blijven en nieuwe
digitale dreigingen het hoofd te kunnen bieden. Bovendien stelt de strategie dat een
hoogwaardige, autonome kennispositie kan zorgen dat Defensie minder afhankelijk
wordt van cybersecurity-expertise en -oplossingen van anderen.

Kennis in het vizier

24

Defensie werd in 2018 lid van het NWO-programma Dcypher om hiermee een
actieve bijdrage te kunnen leveren aan de agendering en coördinatie van
cybersecurityonderzoek in Nederland. Ook droeg Defensie actief bij aan de
totstandkoming van de Nationale Cybersecurity Research Agenda.
Eigen investeringen in cyberonderzoek nemen toe: van 4 miljoen euro in de
voorbije jaren tot 6,5 miljoen per jaar in 2019. Defensie spreekt de intentie uit om dit
waar mogelijk samen met andere departementen te doen.
C. Innovatiestrategie Defensie
Het uitgangspunt van de nieuwe Innovatiestrategie van Defensie is dat het
ministerie tijdig moet kunnen inspelen op de kansen en mogelijkheden voor het
verbeteren van zijn operationele effect, voortkomend uit ontwikkelingen in de
samenleving, technologie en wetenschap. De innovatiestrategie specificeert hoe
Defensie innovaties beter en sneller kan absorberen. Het gaat daarbij expliciet niet
alleen om technologische innovaties, maar ook om tal van sociale en
organisatorische innovaties en daarmee gepaard gaande culturele veranderingen.
De focus ligt sterk op de rol van mensen, het creëren van ruimte voor experiment,
het stimuleren van de juiste mindset en nieuwe manieren van denken, en op
samenwerking in multidisciplinaire teams van partijen binnen en buiten defensie.
Ministerie van Justitie & Veiligheid
Naast het ministerie van Defensie zien we dat ook andere partijen kennis- en
innovatieagenda’s aanwenden voor defensie- en veiligheidsdoeleinden, zoals het
ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V). Van oudsher is de kennisbasis van J&V
vooral ingericht voor het verkrijgen van kennis over beleid, bijvoorbeeld door
beleidsrelevant onderzoek uit te zetten bij het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatie Centrum. De laatste jaren ziet het ministerie van J&V ook het belang
van (technologische) kennis en innovatie voor de veiligheid van Nederland. Zo is in
2017 voor het eerst een eigen strategische kennis- en innovatieagenda (SKIA)
ontwikkeld, die de bredere kennis- en innovatiebehoeften van het ministerie in kaart
brengt. Het meest in het oog springende initiatief is het meerjarige programma
Innoveer mee met J&V, waarin de samenleving wordt uitgedaagd om met
innovatieve oplossingen te komen voor het verbeteren van de veiligheid van
Nederland. Dit programma bestaat uit diverse symposia en congressen, en is
gekoppeld aan verschillende initiatieven, zoals innovatieve pre-competitieve
aanbestedingen, een startup-in-residence programma en een Veiligheid Innovatie
Competitie voor studenten.
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Het ministerie van Buitenlandse Zaken is van oudsher een belangrijke partij in het
vormgeven van een kennisbasis over strategisch en beleidsondersteunend
onderzoek op het gebied van internationale (veiligheids)politiek.

Kennis in het vizier

25

In 2016 bundelden het ministerie van Defensie en Buitenlandse Zaken deze
behoefte met elkaar. Tot voor kort bestond er een directe subsidierelatie met
Clingendael, maar deze is inmiddels afgebouwd en vervangen door een
contractuele relatie, waarbij ook regelmatig een beroep wordt gedaan op de
expertise van onderzoekers van het HCSS, het The Hague Centre for Strategic
Studies.
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Ook bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat staan kennis en
innovatie voor defensie en veiligheid op de agenda. Veiligheid is benoemd tot één
van de vier maatschappelijke uitdagingen die richting moeten geven aan het
Nederlandse innovatiebeleid; onder andere door veiligheid onderdeel te maken van
het topsectorenbeleid. Een concrete uiting hiervan is de roadmap ‘security’,
opgesteld in 2018 door de topsector High-Tech Systemen en Materialen (HTSM).
Deze roadmap moet de komende decennia leiden tot innovaties die de nationale
veiligheidsbelangen van Nederland kunnen beschermen. Om dit te verwezenlijken
is samenwerking nodig tussen de hightech-industrie en de nationale defensie- en
veiligheidsindustrie.
In april 2019 heeft het kabinet ook 25 missies vastgesteld voor het topsectoren- en
innovatiebeleid. Onder het thema Veiligheid zijn onder leiding van het ministerie
van Defensie en het ministerie van Justitie & Veiligheid zes missies2 geformuleerd
die moeten bijdragen aan een veiliger samenleving, een weerbaarder Nederland,
én het creëren van economische kansen. De missies hebben een brede insteek.
Uitgangspunt is dat in het veiligheidsdomein niet alleen nieuwe technische kennis
moet worden ontwikkeld, maar dat er ook behoefte is aan sociaal, maatschappelijk,
juridisch, gedragswetenschappelijk, organisatorisch, sociaalpsychologisch en
(geo)politiek onderzoek. Nadruk ligt op samenwerken tussen overheid (genoemd
worden de ministeries van BZK, J&V, DEF, EZK en OCW), bedrijfsleven (specifiek
wordt verwezen naar Topsectoren HTSM, ICT, Logistiek, Creatieve Industrie, Water
en Maritiem) en kennisinstellingen (genoemd worden NWO, TNO, NLR, Marin,
universiteiten en hogescholen).
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Tenslotte ontwikkelt ook het ministerie van OCW nieuwe kennis- en
innovatieagenda’s, met name op het gebied van cybersecurity. Zo heeft NWO in
2011 voor het eerst een Nationale Cybersecurity Research Agenda opgesteld. In
2018 is de derde editie hiervan gepubliceerd. Ook is Cybersecurity een speerpunt
van NWO-EW (exacte wetenschappen).
2

De zes missies zijn: Integrale aanpak van georganiseerde criminaliteit; Maritieme hightech voor een veilige
zee; Veiligheid in en vanuit de ruimte; Cyberveiligheid; Genetwerkt optreden op land en vanuit de lucht; en
Samen sneller innoveren voor een adaptieve krijgsmacht.

Kennis in het vizier

26

Daarnaast is vanuit NWO ook het eerdergenoemde platform Dcypher opgericht,
met als doel agendering en coördinatie van zowel wetenschappelijk als
praktijkgericht cybersecurity-onderzoek.

1.4

Conclusie

In dit hoofdstuk brachten we in kaart hoe de nieuwe kennis- en innovatieagenda’s
voor defensie en veiligheid in verschillende landen eruitzien. Drijvende krachten
achter de nieuwe agenda’s zijn een verslechterde veiligheidssituatie en nieuwe
internationale spanningen. Hierdoor staan kennis en innovatie, als strategisch
middel voor economische en militaire macht, hoog op de agenda.
Digitalisering wordt gezien als een belangrijk strategisch kennisveld voor defensieen veiligheidsvraagstukken, waarmee zich een technologische wedloop ontvouwt
rondom een aantal digitale sleuteltechnologieën. De VS en China spelen hierin een
belangrijke rol. Rusland is financieel minder krachtig, maar door een slimme
doctrine en strategische inzet van nieuwe technologie is het een belangrijke partij in
dit nieuwe krachtenveld. Ook de EU, die zich van oorsprong een uitsluitend civiele
taak toedichtte, begint zich steeds meer te manifesteren op dit gebied. In het
nieuwe begrotingsfonds, dat zal lopen van 2021 tot 2027, zal naar alle
waarschijnlijkheid 13 miljard euro worden uitgetrokken voor een Europees
Defensiefonds.
In Nederland geven het regeerakkoord uit 2017 en de defensienota uit 2018 een
flinke impuls aan defensie-uitgaven, ook voor kennis en innovatie. Daarbij is veel
aandacht voor digitalisering en de opkomst van cyber als nieuw domein voor
conflict. Ook andere ministeries formuleren steeds nadrukkelijker kennis- en
innovatieagenda’s voor defensie en veiligheid.

Kennis in het vizier

2

27

Kennisontwikkeling voor defensie
en veiligheid in de digitale
samenleving

Kennis en innovatie als strategisch middel voor zowel economische als militaire
macht staan weer bovenaan de politieke agenda. Het vorige hoofdstuk schetste
een beeld van hoe kennisecosystemen wereldwijd worden gemobiliseerd voor
defensie- en veiligheidsdoeleinden.
Ook in het verleden werden technologische superioriteit en voorsprong in kennis als
cruciaal gezien om de tegenstander voor te blijven. In dit hoofdstuk schetsen we
eerst de belangrijkste eigenschappen van deze militaire kennisecosystemen uit het
verleden, met aandacht voor de specifieke kenmerken van de Nederlandse context.
Vervolgens laten we zien dat de huidige situatie verschilt van deze historische
context. In vergelijking met de wapenwedloop tijdens de Koude Oorlog, kent de
huidige technologische race een andere dynamiek, gekenmerkt door een
grensvervaging tussen militair en civiel, en een grote internationale verwevenheid.

2.1

Het ontstaan van nationale militaire
kennisecosystemen

In de periode tijdens en na de Tweede Wereldoorlog kreeg ontwikkeling van nieuwe
technologieën met militaire toepassingen hoge prioriteit. De Koude Oorlog leidde tot
een wapenwedloop tussen met name de VS en de Sovjet-Unie. Ook het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk bouwden in deze tijd een relatief grote nationale industrie
rondom defensie en veiligheid. In de jaren ‘60 verwees de toenmalige Amerikaanse
president Eisenhower naar deze industrieën als het ‘militair-industrieel complex’.
Kennisontwikkeling was in die context van strategisch belang. Zo was er veel
aandacht voor kennis over nucleaire fysica, cruciaal voor het ontwikkelen van een
kernwapenarsenaal. Maar de focus was breder en heel wat overheden
investeerden in verschillende onderzoekscentra en laboratoria voor defensieonderzoek, met elk een eigen specialisme (Cops, 2018). Dergelijke investeringen
resulteerden in het ontstaan van militaire kennisecosystemen, die veelal duidelijk te
onderscheiden waren van civiele kennisecosystemen.

Kennis in het vizier

28

Gezien het belang van wetenschappelijke kennis worden deze kennisecosystemen
ook wel aangeduid als ‘wetenschappelijk-militair-industrieel complex’ (Smart, 2016).
De militaire kennisecosystemen die werden gemobiliseerd voor dit
wetenschappelijk-militair-industrieel complex, voldeden aan een aantal specifieke
kenmerken:


Duidelijke grenzen tussen militaire en civiele kennisecosystemen.
De militaire kennisecosystemen werden gevormd door een duidelijk
afgebakende kennisinfrastructuur van gespecialiseerde laboratoria en
bedrijven. Ze onderscheidden zich door andere actoren, andere
aanbestedingsbehoeften, andere kwaliteitsnormen en andere
toeleveringsnetwerken. Binnen deze kennisecosystemen werd veel nieuwe,
vaak ook fundamentele, kennis ontwikkeld (Mollas-Gallart, 2009). De meest
bekende voorbeelden hiervan komen uit Amerika, zoals het Manhattan
Engineering District (MED), dat tijdens WOII de atoombom ontwikkelde.



De militaire kennisecosystemen waren missiegedreven.
Militaire kennisecosystemen werden gemobiliseerd door duidelijke missies
rondom een aantal strategische technologieën. Ministeries van defensie
speelden als betrokken en intelligente ‘launching customers’ een centrale rol in
agendering en financiering (Mowery, 2012). De verschillende laboratoria
werden top-down aangestuurd door een centrale organisatie, zoals het in de
Verenigde Staten in 1957 opgerichte Defense Advanced Research Projects
Agency (DARPA). Dit leidde tot een separate markt voor militair onderzoek en
innovatie, aangestuurd op basis van duidelijke specificaties, standaarden en
regulering.



Het wetenschappelijk systeem was gesloten en kenmerkte zich door
geheimhouding. Militaire kennisecosystemen hadden een andere dynamiek
van kennisproductie en circulatie dan de civiele kennisecosystemen. Ze
werden gekenmerkt door geslotenheid en geheimhouding. Hierdoor ontstond
een wetenschappelijke cultuur waarin wetenschappers de volledige vrijheid
hadden om te werken aan (geheime) projecten, zonder de wetenschappelijke
mores van externe peer review en publicatiedruk (James, 2009).



Het kennisecosysteem was nationaal georganiseerd. De combinatie van
geheimhouding en nationale veiligheidsbelangen zorgde voor een
kennisecosysteem dat op nationale schaal functioneerde (Mowery, 2012).



Militaire kennisecosystemen waren sterk gelinkt aan nationale defensieindustrieën. Wederom is Amerika hier het beste voorbeeld, maar ook in

Kennis in het vizier

29

Europa ontstonden tijdens de Koude Oorlog grote defensie-industrieën. Onder
meer in landen als het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Zweden, Italië en Spanje,
en in mindere mate in Nederland (Mowery, 2012).


2.2

Militaire R&D kende een grote innovatiedynamiek. Defensie was in de
twintigste eeuw lange tijd een belangrijke motor achter technologische
innovatie en liep voor op de civiele markt. De Koude Oorlog stimuleerde
uitgaven in militaire R&D, met name in de VS, waar militaire R&D zelfs meer
dan 50 procent van het totale R&D-budget ontving (James, 2009). Deze grote
innovatiedynamiek uitte zich in het spilloverfenomeen: veel van de militaire
R&D-projecten vonden uiteindelijk civiele toepassingen. Een bekend voorbeeld
is de iPhone, die gezien kan worden als een samenvoeging van verschillende
innovaties met hun oorsprong in het Amerikaanse militair-industriële complex
(Mazzucato, 2013).

Militaire kennisecosystemen in Nederland

Ook Nederland gaf na de Tweede Wereldoorlog vorm aan nationale militaire
kennisecosystemen. De omvang ervan was vanzelfsprekend niet te vergelijken met
die van de VS, of dichter bij huis het VK of Frankrijk. Toch kende Nederland een
serieuze militaire industriële basis op zowel land (DAF) en in de lucht (Fokker), als
met name op zee (diverse scheepswerven zoals Damen, RSV en RH Marine). Ook
had Nederland verschillende munitiefabrikanten zoals Eurometaal, Kruithoorn en
Muiden Chemie. Philips was vanuit het NatLab in het eerste decennium na de
oorlog zeer nauw betrokken bij het Nederlands defensieonderzoek, en leverde
zowel fundamentele onderzoeksresultaten als technologische toepassingen.
Over de rol van deze bedrijven valt veel te zeggen. Wij richten ons in dit onderzoek
echter op de rol van de publieke kennisinfrastructuur – bestaande uit universiteiten,
wetenschappelijke instituten en publieke kennisorganisaties. Verschillende
wetenschappelijke disciplines speelden een belangrijke rol in defensieonderzoek.
Ten eerste de natuurkunde, met name op het gebied van atoom- en
molecuulfysica, elektronica, en optica. Bekende toepassingen zijn radar- en
sonarapparatuur, vuurgeleiding gebaseerd op radar of sonar (voor schieten met
zwaar geschut), nabijheidsbuizen (voor het op het juiste moment tot ontploffing
brengen van granaten of raketten) en diverse andere vormen van detectie, zoals
infrarood-nachtkijkers. Daarnaast leverde het chemisch en medisch-biologisch
onderzoek in Nederland vele toepassingen op militair gebied – zowel in offensieve
als in defensieve zin. Tot slot zijn er diverse andere vakgebieden die een rol
speelden in defensieonderzoek, maar vaak minder aandacht kregen – van
wiskunde en logica tot bestuurskunde en psychologie (Hoeneveld, 2018).

Kennis in het vizier

30

In onderstaande paragrafen bespreken we kort de rol van TO2-instellingen
(toegepast-onderzoek-organisaties), wetenschappelijke instituten en universiteiten.

2.2.1

Rol van publieke kennisorganisaties

Ook Nederland investeert na de Tweede Wereldoorlog in speciale
onderzoekscentra en laboratoria voor defensieonderzoek. Dit onderzoek vindt
hoofdzakelijk plaats binnen de muren van vijf publieke kennisorganisaties: TNO,
NLR, MARIN, Clingendael en de Nederlandse Defensie Academie (NLDA).
Publieke kennisorganisaties doen wetenschappelijk onderzoek, gericht op een
bepaald onderwerp, en combineren dat met kennisintensieve dienstverlening. Hun
bestaansrecht ligt bij deze kennisintensieve dienstverlening, en niet primair bij
kennisvermeerdering door onderzoek, zoals bij universiteiten (Koens et al., 2017).
TNO heeft op het gebied van defensie en veiligheid een brede onderzoeksagenda,
voornamelijk gericht op toegepast natuurwetenschappelijk onderzoek. MARIN en
NLR hebben een specifiekere taak en hun defensie-gerelateerd onderzoek richt
zich respectievelijk op de marine en de luchtmacht. Clingendael is een Nederlands
kennisinstituut dat diverse aspecten van de internationale betrekkingen bestudeert.
De NLDA is een militaire academie die ook zelfstandig onderzoek doet op het
gebied van militaire wetenschappen en militaire historie.
Historisch gezien heeft TNO van alle publieke kennisorganisaties veruit de grootste
rol. Deze rol krijgt in 1946 gestalte met de oprichting van de
Rijksverdedigingsorganisatie van TNO (de RVO), een samenvoeging van drie
kleinere laboratoria. De Rijksverdedigingsorganisatie van TNO wordt het
‘huislaboratorium’ van Defensie: de minister van Defensie en de krijgsmacht stellen
de onderzoeksagenda vast; 90 procent van de financiering komt direct vanuit de
overheid. Onderzoekers werken grotendeels achter gesloten deuren. De
Rijksverdedigingsorganisatie maakt een spectaculaire groei door: van ongeveer 90
medewerkers in 1948 tot 790 in 1972. Daarna loopt het aantal geleidelijk op tot
ongeveer 940 medewerkers in 1990, het hoogtepunt qua omvang (Lintsen, 2012).
Het grootste laboratorium van de RVO was het Physisch Laboratorium.
Het laboratorium speelde een centrale rol in het Nederlandse defensieonderzoek,
vanwege het belang van de natuurkunde. Belangrijke onderzoeksprogramma’s van
het laboratorium waren de ontwikkeling van radar- en sonartechniek, en
mechanische en digitale vuurleiding gebaseerd op radar of sonar. Daarnaast
onderzocht het laboratorium diverse infraroodtechnieken en de mogelijkheid van
raketbouw. Ook was er een Technologisch Laboratorium waar explosieven en
motoren werden getest (Lintsen, 2012).

Kennis in het vizier

31

Onderzoek gebeurde zowel op het gebied van defensie als van veiligheid. Voor
veiligheid was er vooral een belangrijke rol voor het Chemisch laboratorium en het
Medisch-Biologisch laboratorium, waar onderzoek werd gedaan naar de gevolgen
van nucleaire, biologische en chemische oorlogvoering, en de mogelijke
bescherming daartegen. Er waren afdelingen voor biochemie, farmacologie,
radiobiofysica, fysica, microbiologie, celbiologie, genetica van micro-organismen en
neurofarmacologie (Hoeneveld, 2018).
Een typische eigenschap van de Nederlandse militaire kennisinfrastructuur is dat
de verbondenheid met de civiele kennisinfrastructuur altijd is blijven bestaan. De
meeste betrokken partijen, zoals TNO, MARIN en NLR, zijn niet puur militair en
hebben allemaal ook een civiele tak, die groter is dan de militaire tak. Die integratie
is bijzonder. In de meeste andere westerse landen is gekozen voor een andere
structuur en valt het defensieonderzoek direct onder het ministerie van Defensie
(Lintsen, 2012).
Die integratie uit zich op verschillende manieren. In de eerste plaats door het
klassieke spillovereffect van defensieonderzoek naar het civiele domein. Ook in
Nederland komt dit regelmatig voor, bijvoorbeeld bij ergonomieonderzoek,
audiologisch onderzoek en verkeersveiligheid. Maar interactie vindt ook op
subtielere wijze plaats, al tijdens het onderzoeksproces. Zo wordt de defensietak
van TNO regelmatig benaderd door civiele onderdelen van TNO. Andersom vindt
ook kruisbestuiving plaats. Het verfinstituut van TNO wordt bijvoorbeeld betrokken
bij onderzoek naar coatings voor marineschepen, het metaalinstituut van TNO voor
onderzoek naar de betrouwbaarheid van lasnaden, en voedingsonderzoek door
TNO wordt gecombineerd met onderzoek naar de kwaliteit van nood- en
gevechtsrantsoenen (Lintsen, 2012).

2.2.2

Rol van wetenschappelijke instituten

Wetenschappelijke instituten zijn organisaties die onderdeel uitmaken van de
academische gemeenschap, maar niet tot de groep universiteiten behoren. Zij
hebben uitsluitend een onderzoekstaak en richten zich op een specifiek vakgebied.
In Nederland zijn deze instituten georganiseerd binnen de KNAW en de NWO.
Tot 2017 viel een deel van deze wetenschappelijke instituten onder het FOM, de
Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie. In 2017 is FOM opgegaan in
NWO en zijn de vier nog bestaande FOM-instituten nu NWO-instituten geworden.3
3

Deze vier instuten zijn ARCNL (Advanced Research Center for Nanolithography), Nikhef (Nationaal instituut
voor subatomaire fysica), AMOLF (Instituut voor Atoom- en Molecuulfysica) en DIFFER (Dutch Institute for
Fundamental Energy Research).

Kennis in het vizier

32

De oprichting van het FOM was, net als de oprichting van de
Rijksverdedigingsorganisatie TNO, in 1946. Een belangrijke aanleiding voor de
oprichting van FOM was het besef over wat de atoombommen van augustus 1945
teweegbrachten. Hiermee werden de enorme militaire én potentiële economische
implicaties van de ontwikkelingen in deze nieuwe kernenergie direct duidelijk,
evenals het feit dat de VS een enorme voorsprong had genomen op dit terrein. Ook
was duidelijk dat deze bommen waren ontwikkeld in wetenschappelijke laboratoria
en dat fundamentele wetenschappelijke kennis dus de basis was geweest.
Hoeneveld (2018) stelt dan ook dat de belangstelling voor fysisch en nucleair
onderzoek in Nederland niet los kan worden gezien van het vallen van de
atoombommen en het besef dat wetenschap en oorlog nu voorgoed met elkaar
verbonden waren.
Overigens was het niet de insteek om als reactie zelf een atoombom te gaan
ontwikkelen. Al in de eerste voorbereidende vergadering van 3 november 1945
kwam expliciet aan de orde dat FOM duidelijk moest maken dat Nederland op geen
enkele manier dacht aan gebruik van de kernenergie voor defensiedoeleinden.
Nederlands kernfysisch onderzoek is (waarschijnlijk) nooit gericht geweest op
militaire toepassingen. Met de naam 'Onderzoek der Materie' kozen de oprichters
voor het uitdagen van een brede visie: naast (kern)fysica wilden zij ook een brug
slaan naar materiaalwetenschap, chemie en andere disciplines (Hoeneveld, 2018).
Een interessante anekdote is dat de toenmalige minister de Leeuw van OKW
(Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen) zich zorgen maakte over het feit dat de
kernenergiediscussie als gevolg had dat het overgrote deel van het budget voor
wetenschap naar de fundamentele fysica ging. De minister was van mening dat de
wetenschap zich niet op de juiste wijze zou kunnen ontwikkelen als de
alfawetenschappen verwaarloosd zouden worden. Hij merkte op dat men ook in de
Verenigde Staten inzag dat niet alleen de natuurwetenschappen moesten worden
gestimuleerd, en stelde: ‘Men mag bij de destructieve neigingen van de betaafdeeling, van de alpha vakken een zeker tegenwicht verwachten’ (ibid).

2.2.3

Rol van Nederlandse universiteiten

Zoals we lieten zien, spelen verschillende wetenschappelijke disciplines een
belangrijke rol in de Nederlandse militaire kennisecosystemen. Wat echter opvalt is
dat het militaire onderzoek in Nederland meer gescheiden is van de universitaire
instellingen dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk.
Daar kenden universiteiten zoals Johns Hopkins en Imperial College London altijd
nauwe banden met het ministerie van defensie en de defensie-industrie (Smart,
2016).

Kennis in het vizier

33

Nederlandse universiteiten doen van oudsher vrijwel geen militair onderzoek in
opdracht van of in samenwerking met Defensie (Gummett & Stein, 1997; Cops,
2018).
Dat wil niet zeggen dat er helemaal geen defensie-gerelateerd onderzoek werd
gedaan. De banden tussen universiteiten en Nederlandse industriepartners, zoals
met het Philips Natlab en Holland Signaal, waren in sommige gevallen hecht - en
zijn dat nog steeds. De samenwerking tussen Holland Signaal, het huidige Thales
Nederland, en de Universiteit Twente is wellicht het bekendste voorbeeld. Deze
samenwerking bestaat al sinds de oprichting van de universiteit in 1961 (de Boer,
2011).
Over het algemeen ligt onderzoek van universiteiten voor militaire doeleinden in
Nederland historisch gevoelig. Zo werd al in 1946 het Verbond van
Wetenschappelijke Onderzoekers (VWO) opgericht, dat zich verzette tegen een
steeds hechtere relatie tussen wetenschap en defensie. Alleen door middel van
verantwoordelijke interventies, zo meenden zij, kon een wereldwijde nucleaire
wapenloop en daarmee een waarschijnlijke mondiale catastrofe worden
voorkomen. Een voorstel begin jaren ‘50 om, naar Amerikaans voorbeeld, de
steeds hogere defensiebudgetten deels voor wetenschappelijk onderzoek in te
zetten, viel in wetenschappelijke kringen bijzonder slecht.
Eind jaren zestig nemen de maatschappelijke discussies over defensiegerelateerd
onderzoek toe. Ook vanuit de journalistiek en talloze maatschappelijke bewegingen
kwam verzet tegen het ‘militair-industrieel-wetenschappelijk complex’. Dit leidde
begin jaren ‘80 tot een brede maatschappelijke steun voor een neutrale opstelling
van Nederland, de zogenaamde 'Hollanditis'. Deze term werd in 1981
geïntroduceerd door de Amerikaanse historicus Walter Laqueur. Hij zag in het
ontstaan van dit 'virus' in Nederland een hernieuwd neutralisme en 'a desire to keep
out of world problems and an aversion to spend money on defense' (Hoeneveld,
2018). Een goed voorbeeld van de maatschappelijke discussie binnen
universiteiten, is de interne strijd bij de Universiteit Twente. Daar kwam in de jaren
‘80 de afdelingsraad van de faculteit Elektrotechniek in conflict met het College van
Bestuur over de vraag of college mocht worden gegeven aan werknemers van
Holland Signaal (de Boer, 2011).

2.3

Afwegingskaders en procedures voor onderzoek
dat raakt aan defensie en veiligheid

Met de groeiende aandacht voor defensieonderzoek na de Tweede Wereldoorlog
wordt het belang van wetenschappelijk onderzoek voor defensiedoeleinden evident.

Kennis in het vizier

34

Een gevolg hiervan was dat strikte geheimhouding een belangrijk aspect van
defensieonderzoek werd. Zo leidde de Atomic Energy Act van 1946 in de VS tot de
‘born secret’ doctrine, die stelt dat bij voorbaat alle informatie met betrekking tot de
werking van kernwapens geheim is – en dit dus niet eerst geëvalueerd hoeft te
worden (Morland, 2005). Ook de oprichting van de Rijksverdedigingsorganisatie
TNO is deels te verklaren door de noodzaak tot geheimhouding en het feit dat
Nederlandse universiteiten vaak geen geheim onderzoek aanvaarden. Binnen de
Rijksverdedigingsorganisatie kon Nederlands defensieonderzoek wel onder strikte
geheimhouding plaatsvinden (Lintsen, 2012).
Naast geheimhouding namen landen verschillende maatregelen om te voorkomen
dat gevoelige of strategische kennis in handen kwam van verkeerde partijen. Deze
maatregelen hingen altijd samen met de op dat moment relevante state-of-the-art
kennis, en de dan geldende geopolitieke spanningen. Kenmerkend voor de
naoorlogse periode was fundamentele natuurkundige kennis in de context van de
Koude Oorlog. Zo ging er in de VS een lijst rond met vooraanstaande Europese
natuurkundigen, waaronder ook een aantal Nederlanders, die bij een aanval van de
Russen direct geëvacueerd moesten worden naar de VS (Hoeneveld, 2018). Naast
kennis op het gebied van nucleaire fysica werd ook biologische en chemische
kennis snel als risicogroep geclassificeerd. Vaak worden deze vakgebieden
samengevoegd onder de afkorting BCRN (Biologisch, Chemisch, Radioactief en
Nucleair).
Maatregelen schoten soms tekort, en incidenten leidden vaak tot verdere
aanscherping. Een berucht voorbeeld waarbij het ‘goed mis’ ging, is het
Nederlandse Urenco-schandaal. In de jaren zeventig wist de Pakistaanse
atoomgeleerde Abdul Khan als spion bij Urenco geheime nucleaire kennis te
vergaren over uraniumverrijking. Kennis die hij meenam naar zijn geboorteland,
waar hij als 'de vader van het Pakistaanse kernprogramma' wordt gezien. Pakistan
bracht in 1998 voor het eerst een atoombom tot ontploffing. Volgens
inlichtingendiensten verkocht Khan ook nucleaire technologie aan onder meer
Noord-Korea, Libië en Iran (Hosselet & Schuyffel, 2014).
Nieuwe geopolitieke spanningen zorgen ook continu voor een evaluatie van
bestaande protocollen. De terroristische aanslag van 11 september 2001 en de
snel daarop volgende (overigens niet gerelateerde) Anthrax-brieven leidden in
Amerika bijvoorbeeld tot diverse nieuwe voorschriften of versterkte handhaving van
bestaande voorschriften, met name op het gebied van biomedisch onderzoek
(Reich, 2011). Maar ook screening van en controle op buitenlandse studenten in
het algemeen nam toe, omdat politici vermoedden dat terroristen met een

Kennis in het vizier

35

studentenvisum de VS binnen zouden zijn gekomen4. Ook in Nederland leidden de
Anthrax-brieven tot een politieke reactie, en uiteindelijk tot een KNAW-code of
conduct voor biosecurity (KNAW, 2008).
Door de jaren heen is er een systeem opgetuigd rondom dual-use wetgeving,
exportcontrole, sancties en kennisembargo’s. Deze maatregelen werden ingepast
binnen een internationaal raamwerk van internationale verdragen en resoluties, en
zowel nationale als Europese wet- en regelgeving. Zonder een totaaloverzicht te
willen geven, illustreren we hier in grote lijnen hoe Nederlands onderzoek zich moet
verhouden tot specifieke instituties.
Internationale verdragen en afspraken
Ten eerste zijn er in de loop der tijd verschillende multilaterale verdragen tot stand
gekomen voor de controle van export. De eerste hiervan, de Nuclear Suppliers
Group, stamt uit 1974 en bestaat uit een groep landen die nucleaire proliferatie
probeert te voorkomen door controle uit te oefenen op de export van materialen,
apparatuur en technologie die kunnen worden gebruikt voor de productie van
kernwapens.
De Missile Technology Control Regime stamt uit de jaren ‘80 van de vorige eeuw
en had als doel om de verspreiding van raketten en rakettechnologie te beperken.
Ook uit de jaren ’80 stamt de Australia Group, een exportcontrole-regeling die
lidstaten moet helpen om exporten te identificeren die kunnen bijdragen aan de
verspreiding van chemische en biologische wapens.
Het laatste multilaterale verdrag voor de controle van export werd gesloten in 1996.
Het Wassenaar Arrangement (voluit The Wassenaar Arrangement on Export
Controls for Conventional Arms and Dual-Use Goods and Technologies) is een
akkoord over de beperking van de export van conventionele wapens en van
technologieën die ook voor militaire doeleinden kunnen worden gebruikt.
EU dual-use verordening
De bepalingen in deze internationale bronnen zijn in de aangesloten landen nader
uitgewerkt in eigen wetten en regels. Voor Nederland speelt de EU hierin een
belangrijke rol. Zo stelt de Europese dual-use verordening dat een organisatie een
vergunning nodig heeft voor export naar landen buiten de Europese Unie (EU), en
voor de overdracht van sommige gevoelige dual-use goederen (d.w.z. met zowel
een civiele als militaire toepassing) binnen Europa. Voor de exportcontroles
gebruikt de Nederlandse overheid dan ook de Europese lijst voor dual-use
goederen. De focus van deze lijst ligt op goederen die kunnen bijdragen aan de
4

Uiteindelijk bleek overigens dat maar 1 van de 19 vliegtuigkapers de VS binnen was gekomen op een
studentenvisum. https://www.factcheck.org/2013/05/911-hijackers-and-student-visas/

Kennis in het vizier

36

productie of verspreiding van massavernietigingswapens. Dit zijn bijvoorbeeld
kernwapens, chemische strijdgassen of biologische wapens. Het ministerie van
Buitenlandse Zaken is eindverantwoordelijk voor beleid en implementatie.
Uitvoering ligt in principe bij het centraal loket voor vergunningaanvragen van de
Douane, maar complexere of politiek gevoelige dossiers worden door het ministerie
zelf behandeld.
Exportvergunningen kunnen ook van toepassing zijn voor wetenschappers die
potentieel gevaarlijk onderzoek elders willen publiceren. Een goed voorbeeld
hiervan is de zaak rondom de Nederlandse hoogleraar Virologie Ron Fouchier, die
er in 2011 in slaagde een levensgevaarlijke variant van de vogelgriep in elkaar te
zetten. Fouchier stuurde een artikel met zijn bevindingen naar vakblad Science,
waarna wereldwijde commotie ontstond. Publicatie werd uit veiligheidsoogpunt lang
tegengehouden. De angst bestond dat de informatie zou worden misbruikt door
bioterroristen. De Nederlandse overheid besloot dat een exportvergunning in deze
gevallen noodzakelijk is.
Kennisembargo’s
Vanuit de VN, EU of nationale overwegingen kunnen ook handelsbeperkende
maatregelen worden afgeroepen, zoals de VNVR-resoluties 1874 tegen NoordKorea en resolutie 1737 tegen Iran. Op basis van deze verdragen kunnen sancties
worden uitgesproken. Dit zijn tijdelijke verboden op het ter beschikking stellen van
economische middelen aan ‘geliste’ entiteiten. Dit kan zowel een land, een regio,
een organisatie of een persoon zijn.
Wetenschappelijke samenwerking kan hier ook onder vallen. Op dit moment geldt
een dergelijk kennisembargo alleen voor Noord-Korea, maar het kabinet wil het
scherpere toezicht uitbreiden tot meer landen. Dat toezicht richt zich in de eerste
plaats op studenten en onderzoekers uit Iran. Op die manier moet worden
voorkomen dat specialistische, in Nederland opgedane kennis, kan worden gebruikt
voor het ontwikkelen van wapens in Iran. Uitsluiten op basis van nationaliteit is een
gevoelig onderwerp. Eerdere pogingen van de overheid om onderzoekers op basis
van nationaliteit toegang te ontnemen tot specifieke locaties waar gevoelig
onderzoek wordt uitgevoerd, is na aanvechting door universiteiten door het
Hooggerechtshof teruggedraaid (KNAW, 2014). Het kabinet verwacht voor het
besluit over Iran wel voldoende juridische gronden te hebben en sluit niet uit dat in
de toekomst mogelijk ook studenten met banden met andere risicolanden extra in
de gaten worden gehouden (Ministerie van Buitenlandse Zaken, 2019).
Kortom, de afgelopen decennia is een palet aan afwegingskaders en procedures
opgesteld voor onderzoek dat raakt aan defensie en veiligheid. Het gaat hier veelal
om biologisch, chemisch, radioactief en nucleair (BCRN) onderzoek op hogere

Kennis in het vizier

37

TRL’s (technology readiness levels), te herkennen als dual-use. Deze regels
bepalen dat er verscherpte procedures moeten worden gevolgd indien speur- en
ontwikkelwerk naast een civiele, mogelijk ook een militaire toepassing oplevert. Met
specifieke aandacht voor toepassingen waarmee schade kan worden toegebracht.
In dat geval gelden beperkingen ten aanzien van de manier waarop informatie en
kennis gedeeld mogen worden, met wie mag worden samengewerkt en wat er aan
resultaten wel of niet de grens over mag. Wanneer onderzoek en ontwikkelwerk tot
een product leiden, is er een exportvergunning vereist.

2.4

Een nieuwe dynamiek in kennisecosystemen

Na de wapenwedloop tijdens de Koude Oorlog brak er een tijd aan waarin relatief
minder aandacht uitging naar kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid. Het
wegvallen van de urgentie van de Koude Oorlog leidt vrijwel overal ter wereld tot
een daling in uitgaven aan defensie en defensiegerelateerde R&D.
In hoofdstuk 1 lieten we zien dat er momenteel hernieuwde aandacht voor is,
waarbij digitalisering kan worden gezien als een gamechanger: Digitalisering leidt
tot tal van nieuwe innovaties in het militaire domein, en creëert met ‘cyber’ naast
land, zee, lucht en ruimte een nieuw domein voor conflict.
In deze paragraaf laten we zien dat digitalisering zorgt voor een andere dynamiek
in het kennisecosysteem. De kennisontwikkeling voor de wapenwedloop tijdens de
Koude Oorlog kreeg hoofdzakelijk vorm binnen militaire en nationaal
aangestuurde/georganiseerde kennisecosystemen. Bij de huidige digitale
wapenwedloop speelt kennisontwikkeling in het civiele domein een grote rol, en
wordt deze kennis ontwikkeld in mondiaal vervlochten kennisecosystemen. We
lichten deze punten hieronder toe.

2.4.1

Het belang van civiele kennisontwikkeling voor defensie en
veiligheid

Civiele kennisontwikkeling als bron voor militaire innovatie
Met de digitale wapenwedloop neemt het belang van civiele kennisontwikkeling
voor defensie en veiligheid toe. Defensie is op veel domeinen niet langer meer de
vernieuwer. Veel digitale militaire innovaties bouwen voort op een kennisbasis die
van oorsprong met civiele doeleinden werd ontwikkeld. Om een militair overwicht te

Kennis in het vizier

38

behouden of te verkrijgen zijn landen daardoor afhankelijk van kennis van
universiteiten en bedrijven uit het civiele domein.
Denk aan de belangrijke rol van het cluster techbedrijven en kennisinstellingen
rondom ‘Silicon Valley’, die steeds meer de drijvende kracht vormt achter nieuwe
kennis en innovatie. De techgiganten investeren grote bedragen in R&D. Met name
op gebied van robotica en kunstmatige intelligentie zijn dit bedrijven die de
innovaties van de toekomst vormgeven. Zo besteden bedrijven als Uber en
Waymo, het dochterbedrijf van Google, honderden miljoenen euro’s aan R&D voor
zelfrijdende auto’s, en rijden zij rond met duizenden testauto’s om deze technologie
verder te ontwikkelen. Ook Chinese techgiganten zoals Alibaba, Huawei en Baidu
spelen een belangrijke rol in het vormgeven van onze digitale samenleving. Hoewel
Europa niet over uitgesproken techgiganten beschikt, vindt ook hier veel
kennisontwikkeling plaats binnen bedrijven die diensten en producten leveren op de
civiele markt – denk in Nederland bijvoorbeeld aan bedrijven als ASML, Philips en
NXP. Deze bedrijven bouwen op een uitgebreid ecosysteem van midden- en
kleinbedrijf, en werken vaak intensief samen met universiteiten in nieuwe vormen
van publiek-private samenwerking.
De relatie tussen militaire en civiele R&D is daarom niet meer enkel een van ‘spinoffs’, maar ook van ‘spin-ins’ (James, 2009). Immers, Defensie heeft niet de
capaciteiten om de kennisbasis voor een moderne krijgsmacht volledig ‘intern’ te
kunnen afdekken. De focus verschuift van zelf technologie ontwikkelen naar het
overnemen van civiele innovaties en het aanpassen van deze innovaties aan een
militaire context. Dit betekent dat vernieuwing niet meer automatisch uit het
vertrouwde militaire kennisecosysteem komt. In plaats daarvan gaan actoren die
verantwoordelijk zijn voor militaire kennisontwikkeling actief op zoek naar nieuwe
relaties in het kennisecosysteem. Bijvoorbeeld door directer aan te haken op kennis
die wordt ontwikkeld op universiteiten, of door meer samen te werken met bedrijven
uit de civiele sector, van multinational tot startup. De civiele kennisinfrastructuur
wordt dus regelmatig gemobiliseerd voor defensie- en veiligheidsdoeleinden.
Een veelgenoemd voorbeeld uit de VS is initiatief DIUx (Defence Innovation Unit
Experimental). DUIx heeft als doel samenwerking uit te lokken met Silicon Valley en
gaat via investeringen partnerschappen aan met kleine innovatieve
technologiebedrijven die voorheen niet in aanraking kwamen met defensie. De
focus ligt op het gebied van robotica, kunstmatige intelligentie en big data-analyse
(Seligman, 2018). DUIx heeft sinds 2016 zo’n 100 miljoen dollar gestoken in 45
projecten. In verhouding met het totale R&D-budget van 77 miljard USD in 2016, is
het budget van DUIx klein, maar het lijkt te kunnen rekenen op steun en groei
(Simonite, 2017).

Kennis in het vizier

39

In Nederland realiseerde het ministerie van Defensie zich eveneens dat het zonder
inschakeling van de civiele sector moeilijk tot innovatie komt. Het uitgangspunt van
de nieuwe innovatiestrategie van Defensie ‘samen sneller innoveren’ is dat het
ministerie tijdig moet kunnen inspelen op de kansen en mogelijkheden voor het
verbeteren van zijn operationeel effect die ontwikkelingen in de samenleving,
technologie en wetenschap bieden. De innovatiestrategie is een leidraad voor hoe
Defensie beter en sneller innovaties kan absorberen. Hierbij gaat het expliciet niet
alleen om technologische innovaties, maar ook om tal van sociale en
organisatorische innovaties en de daarmee gepaard gaande culturele
veranderingen. De focus ligt sterk op de rol van mensen, het creëren van ruimte
voor experiment, het stimuleren van de juiste mindset en nieuwe manieren van
denken, en op samenwerking in multidisciplinaire teams van partijen binnen en
buiten defensie.
Zo is het Nederlandse ministerie van Defensie een soortgelijk initiatief gestart als
het Amerikaanse DUIx, te weten FRONT - wat staat voor Future Relevant
Operations with Next generation Technology. FRONT wil verbinding zoeken met
startups, onder meer door samenwerking met startup-incubators bij universiteiten,
zoals YES! Delft van de TU Delft.
Ook voert Defensie samen met een aantal andere partijen een onderzoek uit naar
de opzet, vorm en organisatie van een in 2019 op te richten Cyber Innovation Hub,
waarin departementen, onderzoeksinstellingen en bedrijven samen werken aan
gezamenlijke en geprioriteerde veiligheidsvraagstukken op het gebied van
cyber(security). Het doel van de Cyber Innovation Hub is cyberkennis en -kunde in
Nederland versterken, innovaties en experimenten faciliteren en een ecosysteem
van partners bouwen, om zo bij te dragen aan het reduceren van cyberdreigingen.
Ten slotte gaat het ministerie van Defensie werken met een Chief Scientific Advisor
(CSA) en een Chief Innovation Advisor (CIA). De CSA treedt op als intermediair
tussen de (internationale) academische wereld en Defensie om alle partijen
vroegtijdig te betrekken bij nieuwe ontwikkelingen. Deze rol zal worden
ondergebracht bij de decaan van de faculteit Militaire Wetenschappen van de
Nederlandse Defensie Academie (NLDA).
De Chief Innovation Advisor is aanjager van het innovatienetwerk bestaande uit
diverse ‘innovatiekolonels’ die innovatie moeten versterken binnen de verschillende
afdelingen van de krijgsmacht. De CIA moet samenwerking en samenhang
bevorderen en geeft direct advies aan de defensietop. Deze rol zal worden
ondergebracht bij FRONT, als onderdeel van de Defensiestaf.

Kennis in het vizier

40

Civiele kennisontwikkeling als risico voor defensie en veiligheid
De actoren die zich bezighouden met de ontwikkeling van digitale technologieën
doen dit doorgaans met een civiel doel voor ogen: de aanleg van betere
communicatienetwerken, het aansluiten van apparaten op het internet voor
efficiëntere industriële processen of betere dienstverlening en het verbinden van
mensen via digitale platforms. Maar ook de civiele innovaties kunnen leiden tot
nieuwe kwetsbaarheden op het gebied van defensie en veiligheid: nieuwe
communicatienetwerken kunnen worden gebruikt voor spionage, het aansluiten van
miljarden apparaten op het internet der dingen creëert een groot veiligheidsrisico en
social media spelen een belangrijke rol in de verspreiding van nepnieuws. Als
gevolg hiervan worden kennisinstellingen en bedrijven die zich primair op de civiele
markt richten, nu steeds vaker vanuit een defensie- en veiligheidsperspectief
beschouwd.
De komende jaren staan in het teken van tal van digitaliseringsprocessen die de
fysieke wereld en het cyberdomein steeds inniger met elkaar verbinden. Denk aan
de uitrol van het 5G-netwerk of de introductie van de zelfrijdende auto.
Kennisinstellingen zullen hier een belangrijke rol in spelen. Van kennisinstellingen
wordt steeds vaker verwacht dat defensie- en veiligheidsaspecten geen
afterthought zijn. De nieuwe kwetsbaarheden van de digitale samenleving leiden tot
de oproep om meer structurele oplossingen voor dergelijke problemen te
ontwikkelen, waardoor steeds vaker wordt geëist dat defensie- en
veiligheidsaspecten een standaard onderdeel zijn van de beoordeling van
onderzoeksprocessen – van voorstel tot evaluatie. Zo heeft de Britse overheid in
2018 als eerste land uitgebreide cybersecuritystandaarden opgesteld voor
zelfrijdende auto’s (Department of Transport, 2018).

2.4.2

Het internationale karakter van kennis en innovatie

Internationale samenwerking
Anders dan de nationaal georganiseerde militaire kennisecosystemen van
voorheen, kenmerkt kennisontwikkeling in deze digitale wapenwedloop zich door
een uitgesproken internationale dynamiek. Kennisontwikkeling is tegenwoordig
praktisch ondenkbaar zonder internationale samenwerking. Mondialisering
veranderde de manier waarop bedrijven hun producten en diensten ontwikkelen,
produceren en op de markt brengen. Mondialisering betekent ook dat activiteiten
die vroeger in één bedrijf zaten, nu verdeeld worden over meerdere bedrijven en
landen. Deze fragmentatie van waardeketens leidt tot complexe arbeidsdelingen
tussen toeleveranciers en producenten in verschillende landen, waarbij open
innovatiestrategieën worden gevolgd waarin ze samenwerken met externe
kennispartners wereldwijd (Deuten, 2014).

Kennis in het vizier

41

Rondom digitalisering komt deze internationale component nog nadrukkelijker naar
voren. Digitale kennisecosystemen hebben een mondiaal karakter, zoals
symbolisch staat verwoord op de achterkant van elke iPhone: Designed by Apple in
California. Assembled in China. Een van de belangrijkste sectoren in de digitale
wapenwedloop, de chipindustrie, kent ook een Nederlandse actor. ASML is als de
belangrijkste leverancier van machines voor de halfgeleiderindustrie een centrale
speler in een internationaal vervlochten kennisecosysteem.
In de digitale wapenwedloop is kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid
ondenkbaar zonder internationale samenwerking. Nederland is niet in staat om
volledig zelfstandig een straaljager te bouwen, laat staan een kwantumcomputer.
Het idee dat elk land een eigen defence-industrial base nodig heeft is door veel,
met name kleinere, landen losgelaten.
Nederland werkt via verschillende routes in internationaal verband samen op het
gebied van onderzoek en innovatie voor defensie en veiligheid. Zo werkt Nederland
bilateraal samen met Noorwegen op het terrein van chemische, biologische en
radioactieve stoffen (CBRN), en wordt samengewerkt binnen de NATO Technology
Programmes. Recent is ook de EU zich steeds nadrukkelijker aan het manifesteren
als platform voor samenwerking voor kennis en innovatie gericht op defensie en
veiligheid (Europese Commissie, 2017).
Internationale spanningen
De afgelopen jaren zien we dat internationale samenwerking onder druk komt te
staan. Overheden, bedrijven en universiteiten besluiten samenwerking met
bepaalde landen of organisaties te boycotten. Nationale veiligheid is vaak een
belangrijk onderdeel van de afweging. Met name Amerika en China lijken
verwikkeld te raken in wat ook wel geduid wordt als een ‘technologische koude
oorlog’ (Vervaeke, 2019).
Illustratief is de recente ontwikkeling rondom de rol van het Chinese Huawei in de
uitrol van het nieuwe 5G-netwerk. Deze civiele technologie wordt steeds meer
beschouwd vanuit een perspectief van nationale veiligheid. Zo waarschuwt de VS
voor spionage, aangezien Huawei achterdeurtjes zou inbouwen om de Chinese
overheid te faciliteren in cyberspionage. De VS roepen andere landen dan ook op
om niet samen te werken met Huawei; iets waar Australië en Nieuw-Zeeland
gehoor aan lijken te geven. Europese landen lijken vooralsnog een eigenstandige
koers te varen, en gaan wel (deels) in zee met Huawei als partner in de aanleg van
5G-netwerken. Hoewel van een gezamenlijke Europese strategie vooralsnog geen
sprake lijkt (Pelgrim 2019). De Huawei-casus laat ook zien hoe economische,
politieke en militaire doelen door elkaar heen lopen. Bewijs voor achterdeurtjes is
vooralsnog niet gevonden – of in ieder geval niet openbaar gemaakt, wat vragen

Kennis in het vizier

42

oproept over de achterliggende motieven in deze technologische koude oorlog
(Johnson & Groll, 2019).5
Deze nieuwe technopolitiek leidt niet alleen tot spanningen met verre landen, maar
is ook een issue tussen buurlanden en bondgenoten. Een goed voorbeeld is een
brandbrief op het gebied van cybersecurity van vooraanstaande Nederlandse
wetenschappers uit oktober 2017, die stellen dat Duitsland kennis op cybersecurity
weghaalt uit Nederland (Bos et al., 2017).
Deze internationale spanningen beperken zich niet tot afwegingen over
technologie, maar werken ook door voor de mensen die kennis hebben over deze
technologie. Verschillende partijen waarschuwen voor de rol van internationale
mobiliteit van studenten en onderzoekers en het gevaar voor wat ook wel deemed
export wordt genoemd: het exporteren van gevoelige informatie doordat kennis
terechtkomt bij personen uit een ander land, bijvoorbeeld via onderwijs of
participatie in onderzoek. Hiervoor hoeft een bepaalde technologie het land niet te
verlaten, aangezien de onderzoeker de kennis mee kan nemen naar zijn of haar
thuisland.
Nederland is bepaald niet onbekend met deze problematiek. Een illuster voorbeeld
dat we eerder al bespraken, is Abdul Qadir Kahn, de ‘vader van de Pakistaanse
atoombom’. Hij wist essentiële kennis op dit gebied te vergaren tijdens zijn
werkzaamheden voor Urenco in Almelo. In de VS is voor zulke situaties wetgeving
ontwikkeld. Als gereguleerde informatie of technologie wordt vrijgegeven aan een in
de Verenigde Staten woonachtige vreemdeling, wordt dit beschouwd als een export
naar het thuisland of de landen van de buitenlandse staatsburger (Bureau of
Industry and Security, 2016). In de huidige EU wetgeving over dual-use is dit niet
meegenomen en ontbreekt een duidelijk afwegingskader rondom dit soort
problematiek.

2.5

Conclusie

Het doel van dit hoofdstuk was om de huidige ontwikkelingen in een historisch
perspectief te plaatsen en de vraag te beantwoorden wat de verschillen zijn tussen
de historische en huidige kennis- en innovatieagenda’s voor defensie en veiligheid.
We lieten zien dat na de Tweede Wereldoorlog kennisontwikkeling voor defensie en
veiligheid werd georganiseerd in militaire kennisecosystemen, met duidelijke
grenzen tussen militaire en civiele kennisecosystemen.
5

Wel publiceert de Volkskrant op 16 mei 2019 een bericht over een vermoeden dat Huawei over een verborgen
achterdeur naar klantgegevens van een van de grote Nederlandse telecomproviders beschikt en daarmee
betrokken is bij Chinese spionage. De AIVD zou er onderzoek naar doen.

Kennis in het vizier

43

De meeste spelers uit de publieke kennisinfrastructuur lieten zich niet in met
onderzoek voor militaire doeleinden.
Ook in Nederland ontstond na WOII een militair kennisecosysteem. De
Rijksverdedigingsorganisatie van TNO, later TNO Defensie & Veiligheid, speelt een
centrale rol. Ook de oprichting van FOM kan niet los worden gezien van de zowel
economische als militaire strategische waarde van fundamenteel kernfysisch
onderzoek. Nederlandse universiteiten houden, met uitzonderingen daargelaten,
gepaste afstand van defensieonderzoek. In de loop der tijd ontstaan er diverse
maatregelen en procedures voor onderzoek dat raakt aan defensie en veiligheid.
Dual-use werd het leidende afwegingskader.
De huidige context kenmerkt zich door een vervaging van het onderscheid tussen
civiele en militaire kennisontwikkeling. Met name digitalisering leidt ertoe dat het
onderscheid tussen een civiele en een militaire kennisinfrastructuur steeds lastiger
te maken is – en dat de civiele structuur zich dus steeds meer bewust moet zijn van
de mogelijke consequenties van onderzoek en innovatie voor veiligheid.
Daarnaast is er sprake van het internationaliseren van kennisontwikkeling en
innovatie in het algemeen, en van die gericht op defensie en veiligheid in het
bijzonder. Anders dan de nationaal georganiseerde militaire kennisecosystemen
van voorheen, kenmerkt kennisontwikkeling in deze digitale wapenwedloop zich
door een uitgesproken internationale dynamiek. Dit biedt kansen voor
samenwerking, maar veranderende internationale verhoudingen leiden ook tot
spanningen rondom (gezamenlijke) kennisontwikkeling.

Kennis in het vizier

3

44

Casestudy: maritiem domein

In deze casestudy hebben we gekozen voor een focus op het maritieme domein
omdat Nederland van oudsher een sterke maritieme defensiesector kent.
Momenteel is dit het enige domein waarbinnen Nederland beschikt over een goede
kennisbasis en een significante industrie. Ook is Defensie van plan een groot deel
van de Nederlandse vloot binnenkort te vernieuwen. De komende jaren staan in het
teken van de vervanging van onder meer onderzeeboten, fregatten en
mijnenjagers. Dit brengt allerlei keuzes en dilemma’s aan het licht die illustratief zijn
voor de huidige dynamiek van kennis en innovatie voor defensie en veiligheid.
Voor deze casestudy voerden we deskresearch uit en hielden we interviews met
experts uit de sector. Om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen, spraken we met
deskundige vanuit de overheid (ministerie van Defensie), het bedrijfsleven (Damen
Shipyards en Thales Nederland), brancheorganisaties (Nederland Maritiem Land),
universiteiten (TU Delft) en publieke kennisinstellingen (TNO en MARIN).

3.1

Nieuwe kennis- en innovatieagenda’s voor de
marine

De veranderende veiligheidssituatie, zoals beschreven in hoofdstuk 2, heeft ook
implicaties voor de rol van de krijgsmacht op zee. In het maritieme domein staan
zelden twee landen met twee vloten tegenover elkaar. Meestal is er sprake van een
confrontatie tussen zeer verschillende actoren met uiteenlopende strategieën. Zo is
de Nederlandse marine steeds meer actief in asymmetrische conflicten met
bijvoorbeeld drugssmokkelaars of piraten. Dit vraagt om modulaire, flexibele
schepen passend bij de diverse missies en doelen (HCSS, 2016).
Daarnaast is flow security een belangrijke taak geworden van de Marine. Flow
security refereert naar het beschermen van alle ‘flows’ waarop moderne
samenlevingen bouwen. Dit betreft niet alleen handelsroutes, maar ook andere
flows die zich (deels) op of onder water bevinden: energienetwerken,
internetkabels, etc. Veel van onze data- en stroomkabels liggen op de zeebodem
en zijn praktisch onverdedigd (WRR, 2018). Een kwaadwillende kan met een
ongezien vaartuig enorme schade aanrichten. Dit wordt ook wel seabed warfare
genoemd. Maritieme surveillance wordt hierdoor een belangrijke taak.

Kennis in het vizier

45

In deze context is digitalisering ook bij de marine een belangrijke technologische
ontwikkeling. Schepen functioneren steeds meer als drijvend data-, informatie- en
coördinatiecentrum (van Huizen, 2017). De beschikbaarheid en
verwerkingsmogelijkheden van grote hoeveelheden data door ontwikkelingen in
sensor- en radartechnologie versnellen dit proces (Spoelstra, 2016). Een gevolg
van de automatisering is dat minder bemanningsleden nodig zijn en hierdoor
minder mensen gevaar lopen. Hoewel autonomie volop in ontwikkeling is, lijkt van
volledige autonomie voorlopig nog geen sprake (Stam, 2017).
Het belang van digitalisering binnen de kennis- en innovatieagenda’s in het
maritieme domein komt ook duidelijk naar voren in de in april 2019 aangekondigde
missies voor het topsectoren- en innovatiebeleid. Zes van deze 25 missies gaan
over veiligheid, en één missie gaat specifiek over ‘maritieme hightech voor een
veilige zee’. Deze missie is verder uitgewerkt aan de hand van een stel kennis- en
innovatievragen. In veel van die vragen speelt digitalisering een belangrijke rol. Zo
wil de marine inzetten op onbemande en autonome middelen, AI en robotisering,
concept development en experimenten in VR- en AR-omgevingen.
Ook hier is het goed te benadrukken dat digitalisering een belangrijke ontwikkeling
is, maar niet de enige. Naast digitalisering is ook sprake van veel vernieuwing op
het gebied van offensieve technologie, zoals steeds snellere en
onvoorspelbaardere (intercontinentale) ballistische raketten en laserwapens
(Freedberg, 2017). Ook blijft constante ontwikkeling op het gebied van
sensortechnologie van strategisch belang. ‘Vijandelijke objecten onder water
detecteren is complexer dan objecten aan de oppervlakte of in de lucht, aangezien
zeewater een veel moeilijker te doorgronden medium is vanwege verschillen in
temperatuur, bodemcontouren en zoutgehalte’ (van Baal, 2014). Sensor- en
radartechnologie zijn continu in ontwikkeling, bijvoorbeeld voor de vroegtijdige
waarneming van intercontinentale raketten, en voor detectie van onderwatergeluid
om onderzeeboten op te sporen. Tegelijkertijd worden boten steeds stiller gemaakt
en worden er coatings ontwikkeld om voertuigen minder herkenbaar te maken voor
radar. Ook wordt in het kader van stillere boten gekeken naar de mogelijkheden
van elektrisch varen.

3.2

Nederlandse traditie in maritieme
kennisontwikkeling: de gouden driehoek

De marine is in Nederland van oudsher het onderdeel van de krijgsmacht dat de
belangrijkste impulsen geeft tot innovatief onderzoek. De innovatiedynamiek in het
marinebouwcluster kwam in het verleden voor een groot deel overeen met de

Kennis in het vizier

46

dynamiek van traditionele militaire kennisecosystemen zoals besproken in
hoofdstuk 2.
De ontwikkeling van nieuwe schepen had van nature een lange cyclus, getrokken
door grote defensieorders, en gekenmerkt door zwaar gejuridiseerde processen.
Ten slotte kennen marineschepen hoge kwaliteits- en veiligheidseisen in
vergelijking met de civiele vaart.
Marineschepen werden daarom ontwikkeld in de zogeheten ‘gouden driehoek’ van
overheid, kennisinstellingen en een gespecialiseerde industrie, waarbinnen
vertrouwde relaties en langdurige samenwerking tot stand konden komen. In onze
interviews werd herhaaldelijk verwezen naar deze gouden driehoek, en werd
benadrukt dat deze ook vandaag de dag nog van groot belang is. De gouden
driehoek bestaat traditioneel uit onderstaande drie partijen.





De overheid speelt een centrale rol middels het Ministerie van Defensie in de
rol van behoeftesteller en eindgebruiker, en met het Ministerie van EZK dat
verantwoordelijk is voor het betrekken van de Nederlandse industrie.
Kennisinstellingen, met de publieke kennisorganisaties TNO en MARIN als
centrale partijen, ontwikkelen kennis en verrichten toegepast onderzoek.
De industrie, met een kern van drie bedrijven: Damen, RH Marine en Thales.

Na het trauma van de Walrus-affaire 6 nam de Nederlandse overheid een
bescheidener rol op zich. Niet langer was het uitgangspunt om samen met ‘de
gouden driehoek’ hele nieuwe boten te ontwikkelen. De doctrine verschoof van zelf
ontwikkelen naar ‘van de plank’ kopen waar kan. Het nog overeind staande
innovatiebeleid kwam voort uit een combinatie van economische belangen en de
wens om toch ook een binnenlandse (technologische) kennisbasis te behouden
(DeFrance et al., 2016).
In 2018 komt er een omslag in het beleid. De Defensienota 2018 en de daarop
volgende Defensie Industrie Strategie 2018 laten een zelfverzekerde krijgsmacht
zien die vooral wil inzetten op het versterken de kennis, technologie en industriële
capaciteiten in het maritieme domein. Bij de vernieuwing van de vloot is ‘van de
plank’ niet langer het devies, maar is de insteek om de eigen industrie voorrang te
geven in het ontwerp en bouw van de nieuwe generatie schepen.

6

Eind jaren zeventig wordt besloten dat Nederland een volledig nieuwe duikbootklasse gaat ontwikkelen en
bouwen, door Nederlandse partijen en in directe opdracht van de marine. Het budget wordt met 65%
overschreden, iets wat de top van de marine lange tijd probeert te verzwijgen. Uiteindelijk wordt de volledige
top vervangen en laat het trauma diepe sporen achter.

Kennis in het vizier

47

De bouw van deze nieuwe generatie schepen zal echter anders verlopen dan in het
verleden. Ook in het maritieme domein is duidelijk sprake van een nieuwe
innovatiedynamiek. De tijd van volledig nationaal georganiseerde defensieindustrieën ligt achter ons. Vier consortia dingen mee naar de opdracht voor de
bouw van nieuwe onderzeeërs, voor een bedrag van circa 3,5 miljard euro: Damen
Shipyards (Nederland) met Saab Kockums (Zweden), ThyssenKrupp Marine
Systems (TKMS, Duitsland), Naval Group (Frankrijk) en Navantia (Spanje).
De Franse werf Naval heeft IHC als onderaannemer gestrikt en gooit daarmee naar
verluidt hoge ogen (de Boer, 2019).

3.3

Een nieuwe dynamiek in het kennisecosysteem

3.3.1

Het belang van civiele kennis en innovatie

Traditionele militaire kennisecosystemen kenmerken zich door een duidelijke
scheiding van het civiele kennisecosysteem. Bij het Nederlandse
marinebouwcluster is dit onderscheid nooit zo absoluut geweest. Civiel-militaire
integratie kwam altijd al voor. Er is nauwelijks sprake van partijen met een puur
militaire of civiele missie. Dit geldt voor zowel kennisinstellingen TNO en MARIN,
als voor industriepartners als Damen en RH Marine. Beide combineren civiele en
militaire activiteiten binnen één organisatie. Hierin onderscheidt deze sector zich
van de meer conventionele defensie-industrie.
Toch is het toenemend belang van civiele kennis en innovatie in het maritieme
domein evident. Veel van de technologische ontwikkelingen, zoals in sensor- en
radartechnologie, automatisering en ICT, komen niet meer uit militaire
kennisecosystemen, maar bouwen voort op een van oorsprong civiele kennisbasis.
Het belang van civiele kennis in het marinebouwcluster uit zich op twee manieren:




Ontwikkelde kennis, maar ook de onderzoeksinfrastructuren en
wetenschappelijke expertise die nodig zijn in het marinebouwcluster, zijn tot
een vrij hoog TRL, Technology Readiness Level, generiek. Het onderscheid
tussen militaire en civiele technologie ontstaat met name op meer toegepast
niveau (hoog TRL).
Het civiele domein kent een grote innovatiedynamiek. Op bepaalde
technologische gebieden, bijvoorbeeld voor autonoom, stil en elektrisch varen,
wordt de kennisbasis met name gevormd door grote civiele, en niet-militaire,
investeringen in R&D. De kennis komt bijvoorbeeld van scheepswerven
gespecialiseerd in luxejachten, binnenvaart of vrachtschepen, waar deze
technologieën allemaal commercieel interessante toepassingen kennen. Dit is

Kennis in het vizier

48

ook goed zichtbaar in de Nederlandse industrie. Juist in jaren dat orders van
defensie uitbleven, wisten deze partijen overeind te blijven door zich te richten
op de civiele markt (Overgoor et al., 2018). Aangezien veel van die kennis
overdraagbaar is, kan deze nu weer worden toegepast bij de vernieuwing van
de Nederlandse vloot.
Als gevolg van deze ontwikkelingen wordt regelmatig een oproep gedaan tot ‘nieuw
denken’ over innovatie binnen de marine. Bij dit nieuwe denken staat het toepassen
van nieuwe technologieën uit het civiele domein in de militaire operatie centraal
(Brouwer, 2015). De gedachte is dat wanneer de technologieontwikkeling met
name vanuit het militaire domein komt, de marine kan bouwen op een lange
geschiedenis van samenwerking binnen de gouden driehoek. Wanneer de
technologieontwikkeling met name vanuit het civiele domein komt – iets wat dus
steeds vaker het geval is – zou de marine op zoek moeten naar nieuwe relaties in
het kennisecosysteem. Dit geldt in het bijzonder voor een aantal nieuwe
sleuteltechnologieën, waarvan de verwachting is dat ze ook tot grote doorbraken in
militaire capaciteiten zullen leiden (Ministerie van Defensie, 2016). De marine moet
vanuit dit perspectief meer aansluiten bij de ‘snelle innovatiecyclus’ van partijen met
een oorspronkelijk civiele missie.
Dit ‘nieuwe denken’ over innovatie vraagt om een nieuwe attitude. Het ministerie
van Defensie probeert dan ook op verschillende manieren nieuwe verbindingen aan
te gaan met het civiele kennisecosysteem. Zoals we in hoofdstuk 2 lieten zien, zijn
er tal van initiatieven die dit willen bewerkstelligen. Startups en mkb (midden- en
kleinbedrijf) worden hierin gezien als belangrijke partijen. Het ministerie van
Defensie heeft diverse initiatieven opgezet om in aanraking te komen met nieuwe
concepten vanuit het mkb, zonder de belemmeringen van traditionele
aanbestedingsregels. Het idee is om als overheid een hybride omgeving te creëren
en een innovatiecentrum op te zetten waar bedrijf en overheid kunnen
samenwerken, zonder de grote hekken die civiel en militair traditioneel van elkaar
scheiden.
Van ‘gouden driehoek’ naar ‘gouden ecosysteem’
Toch benadrukken onze gesprekspartners dat het maritieme domein deels een
traditioneel militair domein blijft, met een duidelijk verschil tussen een marineschip
en een plezierjacht. Er is geen sprake van volledige integratie van civiele en
militaire technologische ontwikkeling. Hoewel het verschil tussen militaire en civiele
technologie pas op het niveau van de toepassing ontstaat, is dat geen lichte stap.
Civiele technologie is niet zomaar militair inzetbaar. Een voorbeeld is de vaak
gehoorde roep om het inzetten van drones. Drones zijn echter niet zomaar
inpasbaar. Zo heeft de marine behoefte aan een heel ander soort
breedhoekcamera met een veel hogere resolutie, aangezien je op zee over een

Kennis in het vizier

49

brede horizon en in de verte wilt kunnen kijken. Er zijn substantiële aanpassingen
nodig om civiele technologie te laten voldoen aan alle militaire functie-eisen.
Een technologie kan alleen militaire toepassingen vinden door inpassing in de
militaire operatie. Pas na het maken van deze koppeling is het mogelijk om het
civiele aanbod goed te beoordelen en eventueel aan te boren. De kunst is om
vanuit een militaire behoefte te kijken welke technologische oplossingen er uit het
civiele domein beschikbaar zijn. Momenteel bestaat er een risico tot het kopen van
‘gadgets van de plank’, in plaats van het investeren in langetermijnkennisontwikkeling die nodig is voor een goede inpassing van nieuwe technologie
in militaire systemen.
De verwachtingen van nieuwe ontwikkelingen zijn vaak hoog, maar het duurt lang
om een echte innovatie te ontwikkelen die in operaties kan worden ingezet.
Startups en het mkb kunnen niet zonder meer die capaciteit bieden. Een eenzijdige
focus op deze partijen leidt er vaak toe dat het ‘gadgets’ blijven, hebbedingetjes
met weinig substantiële koppeling met de operationele behoefte. Ondanks het
toegenomen belang van civiele technologie, blijft er behoefte bestaan aan
doelgerichte investeringen in militaire R&D om aan de kennisbehoeften van de
Nederlandse marine te kunnen voldoen. Deze koppeling en beoordeling van civiele
techniek op inpasbaarheid vergen capaciteit en expertise bij de marine. Het is niet
vanzelfsprekend dat de marine de benodigde expertise heeft of kan hebben. Zo is
er binnen de marine momenteel discussie over hoeveel kennis er binnenshuis zou
moeten zijn rondom nieuwe sleuteltechnologieën als kunstmatige intelligentie.
De vraag is of de marine dit zelfstandig kan oppakken, zonder de hulp en kennis
van de partners uit de gouden driehoek. De vertrouwde ketenpartners, zoals
MARIN en TNO, spreken dan ook van een ander model, waarin civiel-militaire
integratie met name in de keten plaatsvindt terwijl (het belang van) de klassieke
gouden driehoek overeind blijft. Gefragmenteerd hebben mkb’ers en startups
weinig toegevoegde waarde voor defensie. (Middel)grote organisaties kunnen als
kern van een cluster acteren, waarbij mkb en opkomende bedrijven aansluiten in
een schil van hoogwaardige toeleveranciers. Het idee is dat MARIN en TNO goed
gepositioneerd zijn om deze rol op te pakken, aangezien zij al sinds jaar en dag erg
actief zijn op zowel civiel en militair terrein. Dit geldt ook voor de Nederlandse
scheepsbouwindustrie. Die trend werd versterkt door het gebrek aan
marinebouwwerk in de afgelopen jaren, waardoor het werk van de Nederlandse
scheepsbouwindustrie steeds verder verschoof naar export, offshore en civiele
scheepsbouw (Overgoor et al., 2018). Met behulp van clusters bouwen de partijen
uit de gouden driehoek op een breder netwerk, waarin verschillende civiele partijen,
civiele kennis en ook universiteiten betrokken zijn. Van een gouden driehoek naar
een gouden ecosysteem (Kik, 2018).

Kennis in het vizier

50

De oorspronkelijke partners van de ‘gouden driehoek’ lopen in deze huidige context
wel tegen problemen aan. Door de opkomst van cyber, big data en kunstmatige
intelligentie is veel kennis nodig vanuit civiele en commerciële partijen. TNO en
MARIN hebben met de huidige budgetten niet de capaciteiten om de kennisbasis
voor een moderne marine volledig ‘intern’ te kunnen afdekken. Ook is talent
aantrekken moeilijk, aangezien deze kennis op veel plekken gewild is. Traditionele
partijen moeten actief op zoek naar nieuwe relaties in het kennisecosysteem,
bijvoorbeeld door directer aan te haken op kennis die ontwikkeld wordt op
universiteiten, of door meer samen te werken met bedrijven uit de civiele sector,
van multinational tot startup.
Niet alle partijen staan zonder meer open voor samenwerking met Defensie. Soms
hebben ze principiële bezwaren. Een ander probleem is dat betrokkenheid bij een
nationaal defensieproject ‘gedoe’ kan opleveren wanneer de Nederlandse overheid
zou bepalen dat je door samenwerking met Defensie over vitale kennis beschikt,
maar je tegelijkertijd wel je kansen wilt benutten voor internationale samenwerking
of verkoop van bedrijfsonderdelen. Daarnaast kenmerken contracten zich nog
steeds door lange doorlooptijden en zwaar gejuridiseerde processen met hoge
veiligheids- en kwaliteitseisen, terwijl het marktpotentieel vaak minder is dan in de
civiele markt.

3.3.2

Internationalisering

Internationalisering is voor het marinebouwcluster geen nieuwe trend. Europese
integratie is vooral zichtbaar binnen de industrie. De meeste spelers zijn al lange
tijd internationaal actief. Thales NL is onderdeel van een Frans bedrijf. Hun
toeleveringsketen is bijkans nog internationaler. Scheepsbouwers zijn de afgelopen
decennia getransformeerd van een partij die alles zelf deed tot ‘integrator’. Ze
bezitten wellicht een aantal unieke technologieën, maar functioneren vooral als
projectmanager, afhankelijk van een internationaal netwerk van specialistische
technologische toeleveranciers.
De nieuwe beleidslijn om nationale belangen voorrang te geven bij de vernieuwing
van de Nederlandse vloot is gebaseerd op enig realisme. Nederland is niet meer in
staat volledig zelfstandig schepen te ontwikkelen. De industrie is zich gaan
specialiseren in specifieke niches, waardoor Nederland met name een sterke
kennisbasis en marktpositie heeft op het gebied van scheepsautomatisering en
radar- en sensortechnologie.

Kennis in het vizier

51

Internationale samenwerking is daarom een van de grote uitdagingen bij de
ontwikkeling en bouw van de nieuwe generatie schepen (Hudson, 2018). Zoals
beschreven in hoofdstuk 2 kan dit via drie routes: bilateraal, via de NAVO of in
Europees verband. We lichten ze hier kort toe.
Bilateraal
Waar de industrie een sterk internationaal karakter heeft, loopt de internationale
samenwerking op het gebied van overheidsinvesteringen in onderzoek, innovatie
en materieelaanschaf ver achter. Binnen de EU is 90 procent van de R&Dbestedingen en 80 procent van de materieelaanschaf nationaal georganiseerd7.
Veel landen hebben een unieke vloot met eigen schepen. Industriële en
economische belangen wegen hier geregeld zwaarder dan een gemeenschappelijk
veiligheidsbelang.
Maar de komende jaren lijkt daar verandering in te komen. De Nederlandse marine
gaat in de ontwikkeling van nieuw materieel verstrekkende samenwerking aan met
de Belgische, Duitse en Noorse marine. Aanbestedingen zullen naar alle
waarschijnlijkheid worden gegund aan Europese consortia, met partijen uit zowel
Nederland als andere Europese landen. Het doel is te komen tot werkelijke
integratie, zonder een opeenstapeling van nationale eisen. Nederlandse bedrijven
moeten, net zoals de Nederlandse marine, met hun buitenlandse evenknieën leren
samenwerken (van Baal, 2014).
De samenwerking met de Belgen is momenteel het meest concreet. De landen
hebben afgesproken dat beiden gezamenlijk twee typen schepen gaan vervangen.
Nederland heeft de ‘lead’ in de vervanging van fregatten en België krijgt de leiding
in de vervanging van mijnenvegers. Bij de nieuwe situatie hoort immers dat je
elkaar wat moet gunnen in internationale samenwerking.
NAVO
Binnen de NAVO komt internationale samenwerking tot stand via de NATO Science
& Technology Organization. In workshops worden nieuwe ontwikkelingen
gesignaleerd en gedeeld. Voor Nederland spelen met name TNO en MARIN hierin
een rol. In het maritieme domein vinden diverse gezamenlijke onderzoeksprojecten
plaats, bijvoorbeeld op het gebied van alternatieve scheepsvormen. Uit een
dergelijk initiatief is de bijlboeg voortgekomen, een boeg in de vorm van een bijl, die
zich kenmerkt door een geheel verticale steven en een relatief hoog en smal
voorschip. Recent zijn proeven gedaan om te achterhalen in hoeverre de bijlboeg
relevant is voor nieuwe fregatten voor de Nederlandse marine. Uit het initiatief
kwam een reeks van projecten met NAVO-partners voort, onder andere met de

7 Bron: EU fact sheet

Kennis in het vizier

52

U.S. Coast Guard. Ook MARIN werkt samen in NAVO-verband. Uit een van deze
projecten is bijvoorbeeld de vorm van de huidige generatie patrouilleschepen
ontstaan.
Bij de NAVO-samenwerkingsverbanden is het lastiger om tot soortgelijke afspraken
te komen als bij bilaterale samenwerking, waar verschillende partijen elkaar iets
kunnen gunnen. Vaak blijven de NAVO-samenwerkingsverbanden steken op precompetitieve samenwerking, omdat meewerkende instituten vanwege diverse
nationale belangen niet altijd het achterste van hun tong laten zien.
Europees verband
De nieuwe impuls vanuit de Europese Commissie voor samenwerking rondom
defensie en veiligheid biedt kansen. Zowel TNO, MARIN als de Nederlandse
scheepsbouwers zoals Damen en RH Marine zijn zich druk aan het voorbereiden
op een nieuw EU-budget voor defensieonderzoek. Voor deze partijen is nog
onduidelijk welke onderwerpen op de agenda komen en in hoeverre dit aansluit op
de kennis en kunde van Nederlandse partijen. Vooralsnog is samenwerking via de
EU kansrijk. Zo heeft Damen binnen Horizon 2020 een zeer hoge succesratio (56
procent, ten opzichte van 16 procent voor Nederland gemiddeld). Dat is
grotendeels te danken aan de deelname in Euroyards, een consortium van grote
Europese scheepswerven waarin scheepsbouwers en andere commerciële partijen
hun kennis combineren en met elkaar afstemmen.
Uit de eerste signalen blijkt dat marine-onderzoek een belangrijke tak kan gaan
vormen binnen. In 2017 lanceerde de Europese Commissie het Preparatory Action
on Defence Research (PADR): een driejarig programma voor in totaal 90 miljoen
euro. Dit vormt een eerste stap richting een Europees
defensieonderzoeksprogramma voor de periode 2021-2027, en dient vooral om
ervaring op te doen. Het eerste gefinancierde project binnen PADR is Ocean2020,
dat 35 miljoen euro ontving voor onderzoek naar maritime surveillance. Het doel
van het onderzoek is om drones en onbemande onderzeeërs beter te integreren in
operaties van de marinevloot, bijvoorbeeld als kleine flexibel inzetbare add-ons van
een meer conventioneel fregat. Bij dit onderzoek zijn onderzoeksinstellingen uit 15
lidstaten betrokken, waaronder ook TNO. Hiermee staat Ocean2020 symbool voor
de ontwikkelingen binnen het maritieme domein, die ondersteuning moeten bieden
bij de nieuwe defensie- en veiligheidsuitdagingen zoals maritime surveillance in de
digitale samenleving.
Grenzen aan internationalisering
Ondanks dat er grote stappen worden gezet, blijft internationalisering in het
maritieme domein lastig. Dit heeft verschillende oorzaken. Ten eerste zorgt de
verslechterde veiligheidssituatie ook binnen het maritieme domein voor druk op het

Kennis in het vizier

53

delen van kennis. Een terugkerend discussiepunt is of bepaalde kennis wel in
handen van buitenlandse mogendheden mag komen, omdat dit nationale belangen
en veiligheid kan schaden. Zo geven gesprekspartners aan dat samenwerken met
Rusland vijf jaar geleden een stuk eenvoudiger was dan nu. Ook de opkomst van
China en zijn assertieve internationaliseringsstrategie wordt gevoeld. Veel
Nederlandse partijen willen in principe graag met Chinese partijen of onderzoekers
samenwerken, maar zijn zich steeds meer bewust van het feit dat de Chinese
overheid meekijkt. De partijen zoeken naar vormen om hiermee om te gaan.
Ten tweede staan onderliggende economische belangen verdere
internationalisering in de weg. Met name grote Europese landen zullen niet snel
militaire technologie in of met het buitenland ontwikkelen. Ook al bestaan er op
papier geen staatsbedrijven meer, in de praktijk is industriepolitiek en het koesteren
van nationale kampioenen nooit verdwenen.
Ten slotte brengen concrete beslissingen rondom kennisdeling lastige dilemma’s
aan de oppervlakte. Het verdelen van taken levert wellicht efficiëntie op, maar het is
tegelijkertijd de vraag welke kennis onmisbaar is om zelf over te beschikken, om te
voorkomen dat je op sommige vlakken afhankelijk wordt van een ander land.

3.4

Conclusie

Aan de hand van deze casestudy van kennisontwikkeling in het maritieme domein
beschreven we wat de gevolgen van de veranderende veiligheidssituatie zijn voor
kennis en innovatie binnen het Nederlandse marinebouwcluster. We beschreven de
ontwikkelingen binnen het marinebouwcluster aan de hand van twee trends: het
toenemende belang van civiele kennis, en internationalisering. Het toenemende
belang van civiele kennis is met name zichtbaar in het nieuwe cyberdomein en
rondom sleuteltechnologieën zoals automatisering en robotica. Internationale
samenwerking speelt vooral bij de aanstaande vernieuwing van de Nederlandse
vloot een prominente rol.
De casestudy laat zien dat internationalisering en civiel-militaire integratie binnen
het marinebouwcluster geen nieuwe trends zijn. De industrie is al lange tijd
internationaal actief, en geopolitieke spanningen zijn van alle tijden. Ook zijn civiele
en militaire kennis bij de meeste hoofdrolspelers gecombineerd binnen één
organisatie. Bij de traditionele ketenpartners in de ‘gouden driehoek’ zijn er dan ook
al praktijken ontwikkeld om adequaat te kunnen omgaan met de grenzen tussen
militair en civiel., Denk bijvoorbeeld aan geheimhouding, afsluiten van laboratoria
en testfaciliteiten of screenen van mensen.

Kennis in het vizier

54

Toch krijgt de samenwerking binnen de nationaal georganiseerde ‘gouden
driehoek’ een ander karakter dan vroeger. Zo zijn er meer betrokken partijen en
opener verbindingen naar civiele kennisecosystemen. Betrokkenen duiden dit ook
wel aan als de overgang van een gouden driehoek naar een gouden ecosysteem.
De veranderende samenwerking brengt een aantal nieuwe uitdagingen mee die
betrekking hebben op zowel de civiel-militaire integratie als de internationale
verhoudingen.
Zo is het een uitdaging om aansluiting vinden op nieuwe civiele kennis, bijvoorbeeld
op het gebied van robotica, automatisering en kunstmatige intelligentie.
Organisaties hebben niet altijd de capaciteit, komen moeilijk aan goed personeel, of
ondervinden moeite bij het aangaan van nieuwe samenwerkingen met de bedrijven
of universiteiten waar deze kennis zit. Militaire toepassingen van technologie stellen
hoge eisen aan betrouwbaarheid en robuustheid onder extreme omstandigheden.
Hierdoor is het vaak complex en kostbaar om civiele innovaties te laten voldoen
aan militaire specificaties, zodat ze zijn in te passen in militaire systemen. Partijen
die met name civiel actief zijn, hebben andere aanbestedingsbehoeften, andere
functie-eisen en kwaliteitsnormen en andere toeleveringsnetwerken. Dit maakt
samenwerken met de traditionele gouden driehoek niet eenvoudig.
Daarnaast geldt dat internationale samenwerking nog steeds op veel barrières stuit.
Zo is internationale samenwerking in EU- of NAVO-verband voorbij het precompetitieve niveau vaak lastig. Afwegingen worden lang niet altijd gemaakt op
basis van veiligheidsoverwegingen. Economische en industriële belangen spelen
een belangrijke rol. Bij verregaande samenwerking, zoals bijvoorbeeld met België
of Noorwegen, is altijd de vraag in hoeverre Nederland afhankelijk mag zijn van de
kennisontwikkeling en de innovaties van bondgenoten. Ook is aansluiting op de
operatie een aandachtspunt. Kun je iets volledig benutten en inzetten, wanneer je
niet exact weet hoe het werkt? Ten slotte geldt ook voor het maritieme domein dat
nieuwe internationale spanningen leiden tot nieuwe afwegingen wat betreft de
partners met wie je wel of niet wil samenwerken, en onder welke voorwaarden.

Kennis in het vizier

4

55

Nieuwe uitdagingen voor de
publieke kennisinfrastructuur

In de vorige hoofdstukken lieten we zien dat er sprake is van een nieuwe digitale
wapenwedloop, die op het gebied van kennisontwikkeling anders is dan de
wapenwedlopen uit het verleden. Overheden kunnen niet meer uitsluitend
terugvallen op nationaal georganiseerde militaire kennisecosystemen, maar moeten
in toenemende mate een beroep doen op internationaal vervlochten en civiele
kennisecosystemen.
In dit hoofdstuk richten we ons op de vraag wat deze ontwikkeling betekent voor de
publieke kennisinfrastructuur die zich geconfronteerd ziet met die situatie. We
identificeren drie belangrijke vraagstukken waar publieke kennisinstellingen nu voor
staan:
 Hoe verhouden kennisinstellingen zich tot kennisontwikkeling met expliciet
militaire doeleinden?
 Hoe kunnen kennisinstellingen omgaan met dual-use in het digitale tijdperk?
 Welke verantwoordelijkheid hebben kennisinstellingen in het waarborgen van
defensie- en veiligheidsbelangen?

4.1

Kennisontwikkeling met expliciet militaire
doeleinden

Digitalisering leidt tot tal van nieuwe militaire toepassingen. Sommige partijen
spelen op dit gebied vanzelfsprekend een rol in de kennisontwikkeling. In hoofdstuk
2 lieten we zien dat in Nederland historisch gezien TNO hiervoor de aangewezen
partij is. Ook vandaag de dag is TNO Defensie en Veiligheid nog een grote tak
binnen de organisatie, en vormen zij de aangewezen partij wanneer het gaat om
het nadenken over militaire toepassingen rondom virtual reality, augmented reality,
robotica en kunstmatige intelligentie.
TNO krijgt dan ook veel nieuwe geldstromen ter beschikking voor onderzoek en
innovatie op het gebied van defensie en veiligheid, vanuit zowel Nederland als
Europa. Dit biedt een kans om fondsen te werven. Zie bijvoorbeeld het succes van
TNO bij Europees security-onderzoek, waar TNO na het Duitse Fraunhofer en het
Zweedse Swedish Defense Research Agency met ruim 33 miljoen euro de tweena-grootste ontvanger is van deze Europese onderzoeksgelden (Tokmetzis &

Kennis in het vizier

56

Goslinga, 2017). Ook in het aanstaande Europese Defensiefonds zal TNO
proberen aanspraak te maken op de nieuwe fondsen.
Naast TNO kunnen ook andere publieke kennisorganisaties met een voorheen
(deels) militaire taakstelling een belangrijke rol spelen in de Nederlandse
kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid. Denk aan NLR en MARIN, die
respectievelijk expertise hebben op het vlak van de luchtmacht en de marine. Niet
minder belangrijk zijn Clingendael en de NLDA: de twee publieke
kennisorganisaties die niet direct een technologische expertise hebben, maar wel
een belangrijke functie vervullen in het in stand houden van een kennisbasis met
betrekking tot respectievelijk internationale betrekkingen en militaire geschiedenis
en operaties.
Gezien de nieuwe veiligheidscontext is het wel de vraag in hoeverre deze
traditionele partijen in staat zullen zijn om volledig te voldoen aan de
kennisbehoeften van de Nederlandse overheid. Meer dan voorheen doen kennisen innovatieagenda’s op het gebied van defensie en veiligheid een beroep op
civiele actoren uit de publieke kennisinfrastructuur, aangezien deze beschikken
over state-of-the-art kennis over de relevante technologieën.
Zo laten Bos et al. (2017) zien dat verschillende Nederlandse universiteiten over
een sterke en soms internationaal toonaangevende kennisbasis beschikken op het
gebied van onder andere geautomatiseerde methodes om kwetsbaarheden in
software en hardware te detecteren, postquantum cryptografie, machine learning
op grote datasets, internet en netwerk security met een focus op detectie en
bescherming tegen Distributed Denial of Service (DDoS) of Domain Name System
(DNS) aanvallen.
Binnen het bestel aan NWO- en KNAW-instituten is er geen instituut dat zich
specifiek richt op thema’s rondom defensie en veiligheid. Toch wordt ook hier wel
degelijk kennis ontwikkeld die, net als bij de voormalige FOM-instituten rondom
nucleaire fysica, van strategisch belang kan zijn vanuit een defensie- en
veiligheidsperspectief. Met name het NWO-instituut Centrum Wiskunde en
Informatie (CWI) kent veel raakvlakken - zie bijvoorbeeld de titel van hun
strategisch plan voor de jaren 2019-2024: CWI and its role in the digitizing society.
Op verschillende plekken in de wereld zien we een intensivering van de
samenwerking tussen universiteiten en de defensie-industrie. Zo heeft de
Australische overheid in 2016 een investering van 2,4 miljard euro in de
wapenindustrie aangekondigd. De hoop is dat Australië een van 's werelds top 10
wapenexporteurs zal worden. De overheid heeft zich tot universiteiten gewend om
te helpen bij het bereiken van deze doelen.

Kennis in het vizier

57

Het land heeft afgestudeerden nodig met de juiste vaardigheden om de militaire
industrie te ondersteunen, evenals academisch onderzoek dat bijdraagt aan de
ontwikkeling van militaire technologieën. Universiteiten geven hier gehoor aan: 32
Australische universiteiten hebben zich aangesloten bij het Defence Science
Partnership Programme van het Australische ministerie van defensie (Australian
Government Department of Defense, 2014).
De ontwikkelingen zorgen ook voor nieuwe publiek-private samenwerking. In 2017
kondigde de universiteit van Melbourne een onderzoekssamenwerking aan met
Lockheed Martin - 's werelds grootste wapenfabrikant. Ze richtten een gezamenlijk
onderzoekscentrum op dat grenst aan de campus van de universiteit. Dit is het
eerste onderzoekscentrum van Lockheed Martin buiten de VS. In 2018 tekende de
universiteit van Melbourne nog een soortgelijke overeenkomst – dit keer met de
Britse wapenfabrikant BAE Systems (Edney-Browne & Ruff, 2018).
Ook in Nederland komt er meer samenwerking tussen universiteiten en de
defensie-industrie. Zo liepen er in 2014 meer dan tien samenwerkingsprojecten
tussen de TU Twente en Thales NL, zoals het project DAISY waarin wordt gewerkt
aan een radarmodule met een geavanceerde sensortechnologie. In het Virtual
Reality lab T-Xchange wordt onder meer serious gaming gebruikt voor het
nabootsen van crisissituaties of het testen van nieuwe projecten en diensten
(Krijnsen, 2014). Bij de TU Eindhoven wordt samengewerkt aan de ontwikkeling
van pantserglas. Traditioneel is TU Delft ook regelmatig betrokken bij onderzoek
met of voor Defensie. Het bekendste voorbeeld is Neder Radarland, een
samenwerking tussen de Nederlandse overheid, Thales, TNO en de TU Delft,
waarbinnen zij al sinds 2002 gezamenlijk werken aan de ontwikkeling van
radarcapaciteiten van de Nederlandse Marine. Recente voorbeelden zijn bijdrages
van de TU Delft aan de ontwikkeling van de F-35 (ook bekend als de ‘Joint Strike
Fighter’), en de ontwikkeling van een eerste satelliet voor de Koninklijke
Luchtmacht.
Weerstand bij universiteiten
Tegelijkertijd zien we veel bezorgdheid over universitair onderzoek dat gebruikt
wordt voor militaire doeleinden. Zoals we in hoofdstuk 2 lieten zien, zijn zulke
zorgen niet nieuw. Onderzoekers en universiteiten worstelen al lange tijd met de
vraag of onderzoek voor defensie en veiligheid past binnen de (publieke) missie
van de universiteit, of dat universiteiten enkel een civiele missie hebben. Zo zou
onderzoek voor defensie de integriteit van onderzoek(ers) aantasten. Exemplarisch
voor dit dilemma is de controverse rondom de atoombom, waarbij Oppenheimer
vlak na het bombardement op Hiroshima de woorden uitsprak: ‘Now I am become
Death, destroyer of worlds’ (Temperton, 2017). In het verleden zette ook de
Vietnamoorlog dit debat op scherp, toen grootschalige inzet van Agent Orange en

Kennis in het vizier

58

Napalm de destructieve gevolgen van wetenschappelijke vooruitgang blootlegden.
Een recent voorbeeld van de spanning tussen onderzoek voor defensie en
veiligheidsdoeleinden enerzijds en wetenschappelijke integriteit anderzijds komt
eveneens uit de VS, waar de American Psychological Association stevige kritiek
uitte over het aandeel van psychologen in ‘enhanced interrogation methodes’ –
oftewel martelpraktijken – in de oorlog tegen het terrorisme (Downs & Sharpless,
2015).
De afgelopen twee jaar zagen we veel voorbeelden van individuele onderzoekers
die stelling namen tegen defensie- en veiligheidsgerelateerd onderzoek. Zo
kwamen bezorgde wetenschappers in 2018 met een petitie tegen het voorstel van
de Europese Commissie voor Europees defensieonderzoek (Researchers for
Peace, 2017). Veel aandacht gaat uit naar autonome wapensystemen. In 2016
riepen wetenschappers van over de hele wereld op tot een boycot van onderzoek
op het gebied van zogeheten LAWS: Lethal Autonomous Weapon Systems
(Sample, 2017). Ook zette een wereldwijd netwerk van onderzoekers de ZuidKoreaanse kennisinstelling Korea Advanced Institute of Science and Technology
onder druk om niet meer samen te werken met wapenfabrikant Hanwha Systems,
die samen met de universiteit een leger van robots wilde ontwikkelen (Shalal,
2018).
Sommige universiteiten nemen als geheel stelling tegen defensieonderzoek. Zo
heeft Kyoto University aangekondigd geen geld meer te accepteren van het
Japanse ministerie van Defensie, nadat de Japanse overheid aankondigde het
budget voor defensieonderzoek te verachttienvoudigen (Johnston, 2018). In
Duitsland hebben tot nu toe 18 universiteiten een civil clause ondertekend, die
onderschrijft dat de universiteit alleen een civiele missie heeft en daarom alleen
civiel onderzoek doet (Schulze, 2014). Ook Nederland kent een traditie van
universiteiten die hun civiele missie benadrukken. Een recente uitspraak van de
voormalige rector van de Universiteit Utrecht, Bert van der Zwaan, past in die
traditie. Aan de Volkskrant liet hij weten dat zijn universiteit geen geld accepteert
van de wapenindustrie en ook geen onderzoek wil doen dat de wapenindustrie
mogelijk kan gebruiken (Mudde, 2018). Zullen Nederlandse universiteiten het
Duitse en Japanse voorbeeld volgen?

4.2

Dual-use in de digitale samenleving

De bovenstaande paragraaf ging over kennis die met een expliciet militair doel is
ontwikkeld. Maar in het hoofdstuk 2 beschreven we al dat digitale kennis die
oorspronkelijk is ontwikkeld met een civiel doel onbedoeld ook veel militaire
toepassingen kan hebben. Dit maakt het moeilijk om vooraf vast te stellen of de

Kennis in het vizier

59

ontwikkelde kennis zal raken aan defensie- en veiligheidsbelangen. Er zijn tal van
voorbeelden van kennis die werd ontwikkeld met ogenschijnlijk civiele doeleinden,
om vervolgens met andere intenties te worden toegepast. Een bekend recent
voorbeeld is het schandaal rondom het bedrijf Cambridge Analytica. Verschillende
academici van de University of Cambridge, met name van de afdeling Psychologie
en het Psychometrics Centre, hielpen Cambridge Analytica bij het ontwikkelen van
haar online psychometrische technieken (Laterza, 2018). Die technieken werden
vervolgens ingezet om doelbewust democratische verkiezingen te beïnvloeden
door gericht nepnieuws te verspreiden.
In het gangbare afwegingskader voor deze dilemma’s wordt gekeken naar dualuse: heeft een onderzoeksresultaat, een nieuwe technologie of een innovatie naast
een wetenschappelijke of civiele betekenis ook een militaire betekenis? En meer
specifiek: kan er schade mee worden toegebracht? Wanneer deze vraag positief
wordt beantwoord, en het betreffende onderzoek is bestempeld als dual-use, kan
dit leiden tot verscherpte procedures. Bijvoorbeeld als het gaat om wie er toegang
heeft tot een lab of met welke onderzoekers uit welke landen mag worden
samengewerkt. Wanneer het onderzoek tot een concreet product leidt, wordt
vervolgens de vraag gesteld of er een exportvergunning nodig is8.
Dual-use richt zich traditioneel op biologisch, chemisch of nucleair onderzoek en
innovatie. Met de opkomst van het cyberdomein en het toenemende belang van
civiele kennisontwikkeling rondom sleuteltechnologieën (zoals kunstmatige
intelligentie en robotica) is er tegenwoordig veel meer onderzoek met een dual-use
karakter. Bij veel van die kennis is het lastig om een duidelijk onderscheid te maken
tussen civiele en militaire kennisontwikkeling. Steeds vaker komt dit onderscheid
pas op een zeer hoog technology readiness level – dicht op de uiteindelijke
toepassing. Het is daarom de vraag of dual-use nog wel als onderscheidend
kenmerk gebruikt kan worden. Veel onderzoek bevat mogelijk aspecten die relevant
zijn voor defensie en veiligheid. Het wordt steeds moeilijker om vooraf te bepalen
welke specifieke toepassingen van wetenschap en technologie potentieel
problematisch zijn. Te midden van die complexiteit is het gebruik van dual-use als
onderscheidende factor wellicht niet langer toereikend om op een weloverwogen
manier de belangen van wetenschap en veiligheid tegen elkaar te kunnen afwegen.
De wens van de voormalig rector magnificus van de UU, Bert van der Zwaan, om
geen onderzoek te doen dat de wapenindustrie zou kunnen helpen, lijkt steeds
8

Voor Nederland is de export van dual-use goederen op Europees niveau geregeld. De Europese Commissie
heeft een lijst opgesteld van goederen die alleen met een vergunning kunnen worden geëxporteerd, en die
jaarlijks wordt herzien. Ondanks dat dit vooralsnog een vrij conventionele lijst betreft, die vooral betrekking
heeft op biologische, chemische en nucleaire goederen, is dit al een lijvig document. De Europese Commissie
bekijkt momenteel of het tot een nieuwe definitie van dual-use kan komen, waarin ook meer aandacht is voor
mensenrechten en cyber. Gezien de nu al flinke omvang zal een nieuwe definitie hoogstwaarschijnlijk leiden
tot een nog langere lijst van nieuwe technologieën en vakgebieden.

Kennis in het vizier

60

lastiger. Want kan kennis voor de ontwikkeling van een zelfrijdende auto niet ook
dienen om autonome wapensystemen te verbeteren? En wat schaar je in het
cybertijdperk precies onder wapens? Is desinformatie ook een wapen? Dit alles
roept de vraag op hoe naïef je nog mag zijn als onderzoeker of kennisinstelling.
Dual-use en internationalisering
De nieuwe internationale spanningen maken deze afwegingen niet makkelijker.
Onderzoek met civiele doeleinden is al eeuwenlang een mondiale activiteit, waarbij
onderzoekers internationaal samenwerken om hun kennis te verbreden en te
verdiepen. Open science is momenteel een belangrijke waarde binnen de
wetenschap. De Europese Commissie promoot dit discours onder het motto: ‘open
science, open innovation, open to the world’.
Openheid is belangrijk voor de vooruitgang en welvaart van moderne
samenlevingen. Maar hoe verhoudt het zich tot de toenemende internationale
spanningen en de ontluikende wapenwedloop rondom tal van nieuwe
technologieën? Dit laatste botst met de waarde van open en internationale
wetenschap, aangezien het de vertrouwensrelaties afbreekt die wetenschappers
over de hele wereld met elkaar verbinden. Het delen van gegevens, technieken en
publicaties vormde de basis van vreedzame samenwerking, zelfs tussen
onderzoekers uit landen die met elkaar in conflict waren. Dit soort samenwerking
lijkt steeds complexer: ‘als onderzoekers zich af moeten vragen of hun bijdragen de
ontwikkeling van een wapen zullen voeden, kunnen ze – begrijpelijk – hun ideeën
voor zichzelf houden’ (Nature, 2018).
Deze afwegingen winnen aan actualiteit. Vooral de relatie met China leidt
momenteel tot spanningen. Zo staken Chinese techgiganten de afgelopen jaren
veel geld in Amerikaanse tech-startups: ze besteedden rond de 5,5 miljard dollar in
een vijftigtal deals. Het betreft met name ICT-technologie, veelal met mogelijk
militaire toepassing, onder andere van startups die vanuit de eigen overheid weinig
investeringen kregen (Mozur & Perlez, 2017). Deze ontwikkeling baarde politici
zorgen, onder andere in het Pentagon. Onder politieke druk werden Chinese
overnames voorkomen. Dankzij interventies en een versoberd Chinees financieel
beleid daalden overnames met 87 procent in 2017 (Minaya, 2018). Op verzoek van
Duitsland, Frankrijk en Italië maakte de Europese Commissie in 2017 een voorstel
om buitenlandse overnames in infrastructuur, hightech en energie in de EU te
screenen (de Gruyter, 2018). China zelf investeert strategisch in bepaalde
Europese sectoren die corresponderen met hun doelen in beleidsplannen, zoals
Made in China 2025.
De Chinese inmenging is ook zichtbaar bij kennisinstellingen. Zo laat een
onderzoek van het Australian Strategic Policy Institute zien hoe het Chinese leger

Kennis in het vizier

61

zijn onderzoekssamenwerking uitbreidt met universiteiten buiten China. Sinds 2007
heeft het leger meer dan 2.500 militaire wetenschappers en ingenieurs gefinancierd
om in het buitenland onderzoek te doen. Ook ontwikkelde het Chinese leger relaties
met onderzoekers en instellingen over de hele wereld. De Chinese onderzoekers
zijn meestal verbonden aan de PLA National University of Defense & Technology of
the Army Engineering University, maar geven vaak valse civiele instituties op als
moederuniversiteit, om zo minder op te vallen (Joske, 2018). Een studie van het
Leiden Asia Centre stelt dat wetenschap in China is afgestemd op de
veiligheidsbehoeften en de strategische visie van de staat, terwijl aan de Europese
kant van de samenwerking een duidelijke strategie ontbreekt en behoefte is aan
een betere toetsing van de verschillende risico’s ten opzichte van de opbrengsten
(Pieke et al., 2018).
In Nederland liet het ministerie van Buitenlandse Zaken een checklist opstellen voor
samenwerking met Chinese academische en kennisinstellingen. Hiermee wil het
ministerie bespreekbaar maken hoe Nederlandse academische en
kennisinstellingen die samenwerken met China hun verschillende belangen kunnen
afwegen, hoe er meer bewustzijn kan worden gecreëerd voor mogelijke risico’s, en
wat de mogelijkheden zijn om die risico’s in te perken (Bekkers et al., 2018).
Amerikaanse universiteiten gaan al een stap verder, en volgen bijvoorbeeld de
eigen regering in het boycotten van Chinese technologiebedrijven zoals Huawei.
Ook de Britse Oxford University heeft een kant gekozen, en zette de samenwerking
met Huawei per direct stop, inclusief twee lopende onderzoeksprojecten ter waarde
van bijna 1 miljoen euro (Davies, 2019).

4.3

Waarborgen van defensie- en veiligheidsbelangen
bij kennisontwikkeling met civiele doeleinden

Een laatste punt van aandacht is kennis die ontwikkeld wordt voor civiele
doeleinden en ook civiel wordt toegepast, maar onbedoeld alsnog leidt tot nieuwe
kwetsbaarheden op het gebied van defensie en veiligheid. Zo leidt digitalisering tot
kwetsbaarheden in de civiele infrastructuur, bijvoorbeeld bij banken,
energiebedrijven en de zorg. Als gevolg worden kennisinstellingen en bedrijven die
zich primair op de civiele markt richten, nu steeds vaker beschouwd vanuit een
defensie- en veiligheidsperspectief. De komende jaren staan in het teken van tal
van digitaliseringsprocessen die de fysieke wereld en het cyberdomein steeds
inniger met elkaar verbinden. Denk aan de uitrol van het 5G-netwerk of de
introductie van de zelfrijdende auto. Kennisinstellingen zullen hierin een belangrijke
rol spelen.

Kennis in het vizier

62

Van kennisinstellingen wordt steeds vaker verwacht dat defensie- en
veiligheidsaspecten meer zijn dan een zorg voor later. De nieuwe kwetsbaarheden
van de digitale samenleving onderstrepen de noodzaak om meer structurele
oplossingen voor deze problemen te ontwikkelen, waarbij defensie- en
veiligheidsaspecten een standaard onderdeel moeten worden van de beoordeling
van onderzoeksprocessen – van voorstel tot evaluatie. Dit vraagt bijvoorbeeld om
security-by-design – het vooraf inbouwen van een aantal preventieve maatregelen
in het publieke belang van defensie en veiligheid. Onder security-by-design vallen
uiteenlopende initiatieven zoals beperking van de functionaliteit van internet of
things-apparatuur, het herontwerp van delen van de ICT-infrastructuur, of het
gebruik van decentrale of gedistribueerde dataopslag.

Kennis in het vizier

5

63

Conclusies

De geopolitieke verhoudingen in de wereld zijn aan het verschuiven, zo hebben we
in dit rapport gezien, vooral door de opkomst van China als nieuwe mondiale
speler. In deze nieuwe geopolitieke werkelijkheid staan kennis en innovatie als
strategisch middel voor militaire macht weer bovenaan de politieke agenda.
Wereldwijd worden nieuwe kennis- en innovatieagenda’s geformuleerd om op
strategische kennisgebieden een voorsprong te ontwikkelen of te behouden. Met
name digitalisering wordt gezien als een bepalende technologische ontwikkeling.
Ook in het verleden werden technologische superioriteit en voorsprong in kennis als
cruciaal gezien om de tegenstander voor te blijven. Berucht is de wapenwedloop
tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Diverse overheden investeerden in
onderzoekscentra en laboratoria voor defensieonderzoek en de ontwikkeling van
een eigen defensie-industrie. In dit rapport lieten we zien wat de verschillen zijn
tussen deze historische en de huidige wapenwedloop. We stellen dat de huidige
context op twee facetten een andere dynamiek kent in vergelijking met de
wapenwedloop tijdens de Koude Oorlog:




Het vervagen van het onderscheid tussen kennisontwikkeling voor civiele
en militaire doelen. Met name digitalisering leidt ertoe dat het onderscheid
tussen kennisontwikkeling voor civiele en militaire doelen steeds lastiger te
maken is. Bovendien creëren civiele toepassingen van digitale technologieën
allerlei nieuwe kwetsbaarheden.
Het internationaliseren van kennisontwikkeling en innovatie, in het
bijzonder die gericht op defensie en veiligheid. Kennisontwikkeling vindt
steeds meer plaats in internationale samenwerking. Dat geldt ook voor
kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid.

In dit rapport hebben we gekeken naar de gevolgen van deze trends voor de
publieke kennisinfrastructuur, bestaande uit universiteiten en hogescholen,
wetenschappelijke instituten en publieke kennisorganisaties. We maken
onderscheid tussen de TO2-instellingen TNO, MARIN en NLR - die van oudsher
een belangrijke rol spelen in militaire kennisecosystemen - en de overige publieke
kennisinstellingen die niet of nauwelijks onderdeel hiervan waren.
Hiermee agenderen we de belangrijkste opgaven en dilemma’s voor de komende
jaren, en identificeren we op welk niveau, van individuele onderzoeker tot
internationale verbanden, deze het best kunnen worden geadresseerd.

Kennis in het vizier

64

Gevolgen voor de van oorsprong militair georiënteerde kennisinstellingen
In dit rapport beschreven we de gevolgen voor de kennisinstellingen die zich van
oudsher, als onderdeel van hun activiteiten, op militaire kennisontwikkeling richten,
en voor instellingen die onderzoek verrichten ten behoeve van de marine - zoals
TNO en MARIN. De casestudy over het maritieme domein laat zien dat de hechte
samenwerking die in de loop der tijd ontstond tussen overheid, publieke
kennisinstellingen en bedrijfsleven (soms aangeduid als ‘de gouden driehoek’),
belangrijk blijft voor het borgen van een strategische kennisbasis. Wel dwingen de
genoemde trends deze partijen tot meer verbindingen met civiele
kennisecosystemen, omdat militaire technologieontwikkeling steeds meer
voortbouwt op civiele technologie. Zo kunnen civiele drones relatief eenvoudig
worden doorontwikkeld tot robotwapens.
Ook werken de publieke kennisorganisaties steeds meer over de grens, vaak in
internationale samenwerkingsverbanden. Dat versterkt hun kennisbasis en biedt
mogelijkheden om de positie van Nederland in de wereld te versterken (Diercks et
al., 2018). De internationalisering vraagt ook om meer taakverdeling en
specialisatie. Dat roept de vraag op in hoeverre een kennisinstelling de benodigde
kennis zelf in huis moet hebben en in welke mate de instelling afhankelijk kan zijn
van de kennisbasis van nieuwe, soms buitenlandse, partners.
Deze ontwikkelingen leiden ertoe dat de gouden driehoek-gedachte plaatsmaakt
voor een ‘gouden ecosysteem’-gedachte, waarin de verschillende publieke
kennisorganisaties een andere rol gaan spelen in het vervullen van de
kennisbehoefte van de Nederlandse krijgsmacht. Ze zijn niet meer het
huislaboratorium, maar een strategische kennispartner met een publieke taak.
Gevolgen voor de van oorsprong civiel georiënteerde kennisinstellingen
De gevolgen van de genoemde trends zijn ingrijpender voor de partijen die
voorheen vooral onderdeel waren van civiele kennisecosystemen.
 Een eerste gevolg is dat voor de nieuwe kennis- en innovatieagenda’s op het
gebied van defensie en veiligheid vaker een beroep wordt gedaan op civiel
georiënteerde kennisinstellingen, aangezien deze beschikken over state-of-theart kennis over kunstmatige intelligentie, robotica en cybersecurity.
 Een tweede gevolg is dat het voor onderzoekers steeds moeilijker wordt om
vooraf te bepalen welke specifieke ontwikkelingen van kennis en technologie
potentieel militaire betekenis hebben of veiligheidsrisico’s met zich
meebrengen. Ook hier speelt digitale technologie een belangrijke rol vanwege
het generieke karakter: onderzoek en innovatie in de civiele sfeer zetten
geregeld onbedoeld de deur open naar de ontwikkeling van toepassingen voor
militaire doeleinden.

Kennis in het vizier



65

Een derde gevolg is dat civiele kennis- en technologieontwikkeling die
vormgeeft aan de digitale samenleving, nieuwe zwakke plekken introduceert
met consequenties voor defensie en veiligheid; vooral vanwege het feit dat
digitale apparaten allemaal in netwerken met elkaar verbonden zijn.

De directe en indirecte betrokkenheid van de publieke kennisinfrastructuur bij
kennisontwikkeling die raakt aan defensie en veiligheid moet door dit alles opnieuw
doordacht en waar nodig anders georganiseerd worden. Omdat de gevolgen voor
de civiele georiënteerde kennisinstellingen nieuwer en ingrijpender zijn dan voor die
instellingen waar militaire kennisontwikkeling altijd al onderdeel was van het
takenpakket, richten we ons in dit slothoofdstuk op het (voorheen) civiel
georiënteerde deel van de publieke kennisinfrastructuur.
Dit rapport laat zien hoe kennisinstellingen en hun onderzoekers die zich voorheen
een uitsluitend civiele missie toedichtten, geconfronteerd worden met de keuze of
en onder welke voorwaarden zij willen bijdragen aan onderzoek voor
defensiedoeleinden. Op verschillende plekken in de wereld vindt een intensivering
plaats van de samenwerking tussen universiteiten en de defensie-industrie.
Tegelijkertijd observeren we dat er veel bezorgdheid is over universitair onderzoek
dat voor militaire doeleinden wordt gebruikt. Zo ondertekenden 18 universiteiten in
Duitsland een civil clause, die onderschrijft dat de universiteit uitsluitend een civiele
missie heeft, en daarom alleen civiel onderzoek wil doen. In onze historische
analyse lieten we zien dat onderzoek voor militaire doeleinden door universiteiten in
Nederland historisch gevoelig ligt. Zullen Nederlandse universiteiten het Duitse
voorbeeld volgen?
De beweging van Duitse universiteiten is interessant en begrijpelijk vanuit het
perspectief van studenten en medewerkers die vrezen voor een militarisering van
de universiteit. Tegelijkertijd zijn defensie en veiligheid breed gedragen politieke
doelen, en worden ze steeds vaker gedefinieerd in termen van maatschappelijke
uitdagingen. Vanuit maatschappelijk perspectief is het dus de vraag in hoeverre het
wenselijk is wanneer een (groot) deel van de publieke kennisinfrastructuur bij
voorbaat haar handen aftrekt van onderzoek voor militaire doeleinden.
Daar komt bij dat onderzoek voor militaire doeleinden veel breder is dan alleen
onderzoek naar offensief inzetbare technologie. Een breed scala aan kennis- en
technologieontwikkelingen kan van militaire betekenis zijn. Onze maatschappij
heeft behoefte aan een breed palet aan typen kennis, zoals intelligence over
nieuwe soorten dreigingen, ethische kaders voor autonome wapens, onderzoek
naar en duiding van nepnieuws, of een beter begrip van de motieven van Amerika,
Rusland of China. Juist hier kunnen inzichten van kennisinstellingen die voorheen
met name civiel onderzoek deden, van grote waarde zijn.

Kennis in het vizier

66

Het gaat dus niet altijd om technologie die offensief kan worden ingezet: soms
betreft het juist technologie voor uitgesproken defensieve toepassingen. Ook gaat
het niet alleen om destructieve toepassingen: de kennis is bijvoorbeeld ook van
belang voor ontwikkeling van nieuwe protheses, onderzoek naar posttraumatische
stressstoornissen, of historisch onderzoek. En zoals we al lieten zien: niet alleen
kennis en technologie met militaire toepassingen vragen om kaders, maar ook
kennis en technologie die mogelijk nieuwe kwetsbaarheden in civiele systemen
introduceren.
Deze nadruk komt ook terug in de 25 missies die het kabinet in april 2019
vaststelde voor het topsectoren- en innovatiebeleid. Onder het thema Veiligheid zijn
onder leiding van het ministerie van Defensie en het ministerie van Justitie &
Veiligheid zes missies9 geformuleerd die moeten bijdragen aan een veiliger
samenleving, een weerbaarder Nederland, én het creëren van economische
kansen. De missies hebben een brede insteek en stellen dat in het
veiligheidsdomein niet alleen nieuwe technische kennis moet worden ontwikkeld,
maar dat er ook behoefte is aan sociaal, maatschappelijk, juridisch,
gedragswetenschappelijk, organisatorisch, sociaalpsychologisch en (geo)politiek
onderzoek. Dit vraagt om expertise die niet per definitie te vinden is binnen de van
oorsprong militair georiënteerde kennisinstellingen, zoals TNO, MARIN en NLR.
Het bij voorbaat distantiëren van deze agenda’s door van oorsprong civiel
georiënteerde kennisinstellingen kan juist contraproductief zijn. Zonder deze
bredere inzichten is er namelijk een groter risico dat militair onderzoek zich beperkt
tot een uitsluitend technologische insteek - met alle potentiële ongewenste
maatschappelijke effecten van dien.
Uit onze analyse blijkt daarnaast dat het maar de vraag is of het überhaupt mogelijk
is om je als kennisinstelling uitsluitend op civiel onderzoek te oriënteren. Gezien de
vervaging van het onderscheid tussen militaire en civiele kennis, is het steeds
moeilijker om vooraf vast te stellen of de ontwikkelde kennis zal raken aan
defensie- en veiligheidsbelangen. In dit licht bezien is de effectiviteit van een civil
clause dus beperkt, en is er hoe dan ook meer nodig om de betrokkenheid van de
publieke kennisinfrastructuur opnieuw te doordenken en waar nodig anders te
organiseren. In de rest van dit hoofdstuk identificeren we achtereenvolgens drie
kwesties die bij de publieke kennisinstellingen – en dan gaat het specifiek om
universiteiten, hogescholen, TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen – om
aandacht vragen.

9

De zes missies zijn: Integrale aanpak van georganiseerde criminaliteit; Maritieme hightech voor een veilige
zee; Veiligheid in en vanuit de ruimte; Cyberveiligheid; Genetwerkt optreden op land en vanuit de lucht en
Samen sneller innoveren voor een adaptieve krijgsmacht.

Kennis in het vizier

67

Die drie kwesties zijn de volgende:
1.

Welke activiteiten hebben mogelijk militaire betekenis? Welke activiteiten van
kennisinstellingen zijn van militaire betekenis of hebben mogelijk
consequenties op het gebied van veiligheid en vragen daarom om beleid?
Wie is verantwoordelijk? Wie moet hier beleid op voeren – wie stelt kaders en
wie implementeert? En welke belangen en waarden zijn daarbij in het spel?
Wat zijn relevante afwegingen die gemaakt moeten worden als er sprake is
van ontwikkeling van kennis en technologie met mogelijk militaire betekenis?
Welke vervolgstappen zijn er nodig? Welke handelingsopties zijn er en welke
voorwaarden of waarborgen kunnen mogelijk worden verlangd?

2.

3.

5.1

Thema’s van mogelijk militaire betekenis

Voor civiele kennisinstellingen is het van belang om alert te zijn op zaken en
activiteiten die een veiligheidsrisico kunnen introduceren of die van belang kunnen
zijn voor militaire doelen. Dat gaat verder dan het wel of niet uitvoeren van specifiek
onderzoek of het ontwikkelen van een bepaalde technologie. Onze analyse laat
zien dat er meer zaken zijn die raken aan defensie en veiligheid. Wij zien de
volgende zes aspecten die vragen om alertheid en beleid:






10

Inhoud van het onderzoek. Uiteraard vraagt de inhoud van het onderzoek
aandacht: heeft dat (mogelijke) militaire betekenis, of kan het leiden tot nieuwe
kwetsbaarheden? Wat betekent dit voor het wel of niet participeren in dit
onderzoek? Onder welke voorwaarden kan dat wel of niet?
Open Science. Van oudsher kent het wetenschappelijk onderzoek een traditie
van open communicatie. Deze traditie heeft de afgelopen tijd een nieuwe
impuls gekregen vanuit het beleid gericht op open science: het inrichten van de
wetenschappelijke praktijk op een zodanige manier dat anderen kunnen
samenwerken en bijdragen, en waar onderzoeksgegevens,
laboratoriumnotities en andere data vrij beschikbaar zijn10. Maar als deze
kennis leidt tot militair misbruik, dient open science de samenleving niet. Hoe
ver moet deze openheid gaan in het licht van veiligheidsbelangen?
Fysieke en digitale infrastructuur. Toegang tot laboratoria, computerfaciliteiten
en digitale netwerken was binnen civiel georiënteerde kennisinstellingen tot
dusver vaak soepel geregeld. Mogelijk moeten de huidige ontwikkelingen
aanleiding geven tot aanscherping van procedures. Als er potentieel gevoelige
activiteiten plaatsvinden binnen de instelling, welke voorzorgsmaatregelen

Gebaseerd op de definitie zoals gegeven door openscience.nl, www.openscience.nl/open-science/wat-isopen-science.

Kennis in het vizier







68

moeten dan worden getroffen? Zijn laboratoria, testfaciliteiten en de digitale
infrastructuur voldoende beveiligd?
Wervings- en personeelsbeleid. Mogelijk brengt de werving van onderzoekers
of studenten uit niet-bondgenootlanden veiligheidsrisico’s mee. Welke mensen
kunnen zonder risico toegelaten worden en in welke gevallen is het verstandig
om mensen te weren? Welke voorwaarden moeten er gesteld worden en in
hoeverre (en door wie) zouden mensen gescreend moeten worden?
Bronnen van financiering. Sommige bronnen van financiering kunnen leiden tot
ongewenste afhankelijkheden. Is het acceptabel dat onderzoekers en
instellingen geld van het ministerie van Defensie accepteren? Of van
overheden en bedrijven met militaire connecties uit andere landen? Wanneer
wel/niet; onder welke voorwaarden?
Internationaliseringsactiviteiten. Internationale samenwerking biedt talloze
voordelen en kansen, ook wanneer het met niet-bondgenoten is, bijvoorbeeld
met betrekking tot financiering van onderzoek of toegang tot talent, data en
faciliteiten. Maar samenwerking met buitenlandse partners, het openen van
vestigingen in het buitenland en je begeven op internationale markten kan met
veiligheidsrisico’s gepaard gaan. Welke maatregelen kunnen worden genomen
om deze te beperken?

De genoemde aspecten zijn niet volstrekt nieuw. Maar de huidige omstandigheden
vragen van de oorspronkelijk civiel georiënteerde kennisinstellingen wel om meer
systematische aandacht dan in het verleden. Voorheen waren militaire
kennisecosystemen duidelijk afgescheiden van civiele kennisecosystemen, en
richtten maatregelen om veiligheidsrisico’s in te perken zich voornamelijk op
biologisch, chemisch, radioactief en nucleair onderzoek, de zogeheten BCRN.

5.2

Verdeling van verantwoordelijkheden

De verantwoordelijkheid voor het omgaan met de zes hierboven genoemde
aspecten is verdeeld over drie niveaus: dat van de politiek, van de instelling en van
de individuele onderzoeker. Van onderzoekers mag worden verwacht niet naïef te
zijn, en het is voor hen belangrijk dat zij hun kennis en zorgen inbrengen in het
publieke debat. Kennisinstellingen kunnen zelf een voorzet geven voor hoe
bepaalde afwegingskaders en procedures geïmplementeerd zouden kunnen
worden. Maar de veiligheidsbelangen reiken verder dan de individuele onderzoeker
of kennisinstellingen – het zijn nationale belangen. Het is niet wenselijk dat
individuele onderzoekers eigenstandig afwegingen maken of kennisinstellingen
eigen, onderling verschillend beleid voeren.

Kennis in het vizier

69

Dit vraagt om nationaal beleid, uiteraard met het besef dat een en ander zich
afspeelt binnen kaders die internationaal en binnen Europa moeten worden
afgesproken. Hier ligt een regietaak voor de Rijksoverheid.
Het politieke niveau
Een kerntaak van de nationale overheid is het borgen van de nationale veiligheid.
Maar de overheid heeft ook een taak als hoeder van de publieke
kennisinfrastructuur. Dit vraagt om het in evenwicht brengen van nationale
veiligheidsbelangen en academische belangen. Beide zijn belangrijk.
Het is aan de nationale overheid om de kaders vast te stellen waarbinnen
kennisinstellingen beleid dienen te formuleren ten aanzien van de zes genoemde
aspecten. Om die kaders te bepalen, is het zaak om diverse schijnbaar
tegengestelde belangen in te schatten en tegen elkaar af te wegen. Dat is
ingewikkeld. Aan de ene kant van de balans staan de nationale
veiligheidsbelangen. Deze kunnen gediend zijn bij terughoudendheid ten aanzien
van het participeren in ‘gevoelig’ onderzoek en samenwerking met internationale
partners. Die lijn komt soms naar voren in de berichtgeving: civiele
kennisinstellingen houden zich verre van militair onderzoek. In sommige gevallen
kan het bijdragen aan dit gevoelige onderzoek of het samenwerken met
buitenlandse partners echter wel waardevol zijn, bijvoorbeeld omdat dit juist
bijdraagt aan nationale veiligheid of de verbetering van internationale
verhoudingen. Aan de andere kant van de balans staan tal van andere belangen,
zoals vrije wetenschap, economische ontwikkeling en concurrentiekracht, de
internationale positie, excellente wetenschap en het aantrekken van kenniswerkers,
de aanpak van maatschappelijke uitdagingen of het bijdragen aan global public
goods.
Het tegen elkaar afwegen van schijnbaar tegengestelde belangen is een
ingewikkelde taak. Dit zagen we eerder al bij de steeds nauwere samenwerking
tussen universiteiten en bedrijven (Tjong Tjin Tai et al., 2018). Hiervoor is een
integraal kader nodig dat de verschillende partijen helpt om weloverwogen te
beslissen over welke samenwerkingen wel of niet wenselijk zijn, en welke
voorwaarden daarbij passen. Concreet zouden door de politiek vastgestelde kaders
een antwoord moeten geven op vragen als: is het verantwoord om samen te
werken met een bedrijf als Huawei?11 Op welke manier moeten studenten en
medewerkers uit landen als China en Iran gescreend worden? Aan welke
cybersecuritystandaarden moet worden voldaan bij de uitrol van een 5G-netwerk,
de ontwikkeling van zelfrijdende auto’s en het gebruik van drones?

11

Het feit dat in het VK Oxford University de beslissing heeft genomen om fondsen van dit bedrijf te weren,
zonder dat de nationale overheid daarover een standpunt heeft ingenomen, is opmerkelijk.

Kennis in het vizier

70

Uiteraard speelt hier de internationale dimensie een belangrijke rol, aangezien veel
van deze kaders internationaal en binnen Europa moeten worden afgesproken.
Denk aan de Europese onderzoeksfondsen voor defensie en veiligheid of Europese
regelgeving op gebied van cybersecuritystandaarden. Ook internationaal kan
Nederland zich hardmaken voor een maatschappelijk verantwoorde
kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid, bijvoorbeeld door te pleiten voor
internationale afspraken die helpen om een potentiële digitale wapenwedloop te
monitoren, te reguleren en te de-escaleren.12
Het niveau van de kennisinstellingen
Ook kennisinstellingen staan voor de opgave om belangen tegen elkaar af te
wegen bij het bepalen van hun beleid op de zes aspecten. Enerzijds zijn ze de
vaandeldragers van de vrije wetenschap. Vaak staan ze in een traditie van
principiële normen als ‘niet schaden’ en ‘werken in het algemeen belang’.
Anderzijds zijn ze, als onderdeel van de Nederlandse maatschappij, ook mede
verantwoordelijk voor welzijn en veiligheid van deze samenleving.
Binnen de kaders die nationaal worden vastgesteld is het aan de kennisinstellingen
om handen en voeten te geven aan beleid op de zes zojuist besproken aspecten
die raken aan defensie en veiligheid. Daarbij kan het gaan om de ontwikkeling en
implementatie van regels en procedures, de vaststelling van professionele
gedragscodes en de instelling van organen die zich bezighouden met
veiligheidsaspecten. Dit kan leiden tot een combinatie van harde en zachte
waarborgen, van toetsings- en toestemmingsprocedures voor potentieel gevoelig
onderzoek tot het faciliteren van escalatiepaden voor situaties waarin een
onderzoeker reden tot zorg voelt.
Het niveau van de individuele onderzoeker
Gezien de veranderende veiligheidssituatie rijst de vraag hoe naïef je als
onderzoeker nog mag zijn. Wetenschappers dragen verantwoordelijkheid voor een
zorgvuldige omgang met kwesties waar een veiligheidsrisico aan kleeft. Van
individuele onderzoekers mag daarom alertheid worden verwacht: een tijdig
aankaarten van zaken met een potentieel veiligheidsrisico, of het nou gaat om de
inhoud van het onderzoek, of om communicatie, samenwerking, financiering of
andere aspecten. Ook is het van belang dat onderzoekers hun kennis en zorgen
inbrengen in het publieke debat.
Deze verantwoordelijkheid is te omvangrijk om alleen op de schouders van de
individuele onderzoeker te laten rusten. Onze bevindingen laten zien dat
kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid zich kenmerkt door een complexe

12

Zie Rathenau Instituut (2019), ‘Cyberspace zonder conflict’.

Kennis in het vizier

71

mix van belangen en waarden. Van individuele onderzoekers kan daarom niet
worden verwacht dat zij zelfstanding tot weloverwogen beslissingen komen.
Bovendien biedt het geen oplossing voor gevallen waarbij de onderzoeker zelf
slechte intenties heeft. Het maken van de juiste afwegingen mag dus niet volledig
op het bord van de individuele onderzoeker liggen.

5.3

Benodigde vervolgstappen

De politiek en kennisinstellingen kunnen op verschillende thema’s beleid formuleren
– we presenteerden er zes. De uitwerking en implementatie van dit beleid vragen
om inspanningen van de overheid, de instellingen en de individuele
wetenschappers. Hoe dit onder de huidige omstandigheden vorm moet krijgen, is
een ingewikkeld vraagstuk.
Met betrekking tot de inhoud van het onderzoek zelf – de eerste van de zes
beleidsthema’s – was de praktische gang van zaken vroeger tamelijk simpel. Er
werd minder civiel onderzoek verricht dat perspectief bood op militaire
toepassingen, en het onderzoek dat in die categorie viel, was redelijk eenvoudig te
identificeren. Het ging veelal om biologisch, chemisch, radioactief en nucleair
(BCRN) onderzoek op hogere TRLs (technology readiness levels). Voor dat
onderzoek bestaan regels die voorschrijven hoe om te gaan met onderzoek of
ontwikkelwerk dat zich kenmerkt door dual-use. Deze regels bepalen dat er
verscherpte procedures gevolgd moeten worden indien speur- en ontwikkelwerk
naast een civiele, mogelijke ook een militaire toepassing opleveren – en dan
specifiek een toepassing waarmee schade kan worden toegebracht. Is dat het
geval, dan gelden er beperkingen ten aanzien van hoe informatie en kennis
gedeeld mogen worden, met wie mag worden samengewerkt en wat er aan
resultaten wel of niet de grens over mag. Wanneer onderzoek en ontwikkelwerk tot
een product leiden, is er een exportvergunning vereist. Deze arrangementen zijn
ook vandaag de dag nog relevant, zoals we in hoofdstuk 2 lieten zien aan de hand
van de besproken discussie rondom het volgelgriepvirus van Fouchier en de
kennisembargo’s ten opzichte van Noord-Korea. Maar dergelijke arrangementen
zijn niet ontworpen met het oog op de digitale samenleving. Onze analyse toont
aan dat de toepassing van deze regels rond dual-use niet toereikend zijn in de
huidige context.
Een van de reden hiervoor is dat veel meer onderzoek dual-use is dan vroeger. In
de eerste plaats omdat er - naast BCRN - meer typen onderzoek zijn die potentieel
militaire toepassingen hebben. Dit geldt met name op het gebied van informatica,
kunstmatige intelligentie en robotica. In de tweede plaats zijn kennistoepassingen
op lagere TRLs tegenwoordig vaker van mogelijk militaire betekenis.

Kennis in het vizier

72

In een wereld waarin we geen duidelijk onderscheid kunnen maken tussen militaire
en civiele kennisontwikkeling, biedt de binaire karakterisering van wel of geen dualuse te weinig houvast om te kunnen omgaan met civiel onderzoek dat militaire
betekenis heeft. Bovendien zijn er naast kwesties rondom de inhoud van het
onderzoek nog vijf andere, die niet allemaal worden geadresseerd door regels rond
dual-use. Het is dus noodzakelijk dat er andere of aanvullende regels komen.
Voor ons ligt dus de uitdaging om procedures te ontwikkelen die helpen om
verantwoord te kunnen omgaan met activiteiten met een mogelijk militaire
betekenis. Dit zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat defensie- en
veiligheidsaspecten een standaard onderdeel worden van de besluitvorming en
monitoring rond onderzoeksprocessen – van beoordeling van een voorstel tot
evaluatie van proces en resultaat. Hoe een en ander vorm te geven, is nog in
ontwikkeling. Bij te ontwikkelen procedures gaat het wellicht niet zozeer om de
afweging iets wel of niet te doen (bijvoorbeeld het uitvoeren van een bepaald
onderzoek, het aanstellen van een bepaalde medewerker, het aangaan van een
samenwerking, het accepteren van financiering uit een bepaalde bron), als wel om
het zoeken naar de voorwaarden waaronder iets gedaan kan worden. Niet ja of
nee, maar ‘ja, mits…’, of ‘nee, tenzij….’. Ook het institutionaliseren van waarborgen
is belangrijk. Het kan bijvoorbeeld relevant zijn om beperkingen op te leggen,
vooraf een screening uit te voeren of toezicht te houden tijdens het proces. Soms
zal het gaan om het aanmoedigen of ontmoedigen van bepaalde praktijken. Andere
situaties vragen om het stellen van context-specifieke voorwaarden.
De procedures die in de loop van de tijd zijn ontwikkeld rondom ethische
vraagstukken kunnen dienen als bron van inspiratie voor de omgang met aspecten
van defensie en veiligheid. Denk aan ethische gedragscodes, ethische commissies
en ethische toetsingsprocedures. Analoog zouden gedragscodes, commissies en
toetsingsprocedures voor veiligheid in het leven geroepen kunnen worden.
Onderzoekers zouden er terechtkunnen voor advies, en zouden in sommige
gevallen verplicht toestemming moeten vragen om bepaald onderzoek te mogen
uitvoeren. Het is voor civiele kennisinstellingen mogelijk ook interessant om te
kijken hoe publieke kennisorganisaties zoals TNO, MARIN en NLR de omgang met
dilemma’s rond veiligheid hebben geïnstitutionaliseerd. Zij combineren van oudsher
militaire en civiele kennisontwikkeling binnen één instituut. Ook in Duitsland is
inspiratie te vinden; hier hebben veel universiteiten commissies voor ethical
conduct of security-relevant research ingesteld. Deze commissies implementeren
regels en adviseren onderzoekers. Ook hebben ze een rol in het creëren van
bewustzijn, ondersteunen ze trainingsmogelijkheden voor onderzoekers en brengen
ze kennis over juridische aspecten van onderzoek in. De Duitse tegenhangers van
de KNAW en de VSNU ondersteunen deze commissies door het coördineren,
signaleren, leren, aggregeren en agenderen van relevante kennis.

Kennis in het vizier

73

Bij het afwegen van nationale veiligheidsbelangen en academische idealen van
wetenschappelijke integriteit en open data tegenover internationale samenwerking
kunnen bestaande codes, zoals de Nederlandse, Europese of UNESCOgedragscodes voor wetenschappelijke integriteit, als uitgangspunt dienen. Op basis
van deze codes kunnen de condities waaronder internationale partners werken, en
de in Nederland geaccepteerde praktijken worden vergeleken. Substantiële
onduidelijkheden of afwijkingen hiertussen kunnen aanleiding vormen voor extra
maatregelen of een besluit om niet samen te werken. Ook de Algemene
Verordening Begevingsbescherming (AVG) kan houvast bieden in het concreet
maken van specifieke voorwaarden en procedures. Zo stelt de AVG strenge eisen
aan het anonimiseren van persoonsgegevens voor onderzoeksdoeleinden. Ook
classificeert de AVG genetische gegevens (zoals DNA-materiaal) en biometrische
gegevens (zoals gezichtsafbeeldingen of vingerafdrukgegevens) als bijzondere
persoonsgegevens, met als gevolg een aantal specifieke extra eisen. Ook
internationale partners moeten aan die eisen voldoen.
Inspiratie voor nieuwe afwegingskaders en procedures kan daarnaast worden
gehaald uit de gedachtevorming rond het concept Responsible Research and
Innovation (RRI, maatschappelijk verantwoord onderzoek en innovatie). Onderzoek
en innovatie zijn maatschappelijk verantwoord als het proces transparant en
interactief is, waarbij verschillende maatschappelijke actoren zich gezamenlijk
buigen over de (ethische) aanvaardbaarheid en maatschappelijke wenselijkheid
van het onderzoeks- en innovatieproces. RRI stelt geen harde kaders voor
onderzoek – het is geen snelle, kant-en-klare oplossing voor verantwoord bestuur.
In plaats daarvan institutionaliseert het continue reflectie en dialoog als onderdeel
van het onderzoeksproces.

5.4

Tot slot

Recente geopolitieke, economische en maatschappelijke ontwikkelingen hebben
belangrijke gevolgen voor kennisontwikkeling en innovatie voor defensie en
veiligheid. In dit rapport lieten we zien wat de consequenties daarvan zijn voor
civiele kennisinstellingen. We constateren dat er een reeks van opgaven ligt op het
gebied van beleidsontwikkeling, verdeling en aanvaarding van
verantwoordelijkheden, afweging van belangen en bescherming van gekoesterde
waarden, en van institutionalisering van manieren om met de ontwikkelingen om te
gaan.
De tijd van onbevangenheid is voorbij. Dit besef lijkt ook in Nederland door te
dringen: wetenschap en technologie hebben een belangrijke positie in de

Kennis in het vizier

74

Nederlandse Chinastrategie van mei 2019, en het gesprek tussen de verschillende
ministeries en (de belangenvertegenwoordigers van) de kennisinstellingen komt op
gang. Zo organiseerde het Ministerie van Buitenlandse Zaken in november 2018
een stakeholderbijeenkomst rond het thema wetenschap en veiligheid, en vinden
eerste gesprekken plaats tussen de verschillende relevante ministeries, de
universiteitsbesturen, de KNAW en de VSNU. Op deze manier zal stap voor stap
gewerkt moeten worden aan duidelijke afwegingskaders en procedures, om
maatschappelijk verantwoord vorm te geven aan kennisontwikkeling die raakt aan
defensie en veiligheid. Dat vraagt om gezamenlijk beleid van overheid en
kennisinstellingen. Dit rapport schetst hiervan de contouren en algemene termen.
Nu komt het aan op invulling en uitwerking.
Dat wordt geen eenvoudige taak. De oude scheiding tussen militaire en civiele
kennisecosystemen uitte zich niet alleen in fysieke barrières. Ook in het denken
ontstond een scheiding tussen de militaire en civiele wereld. Defensie heeft van
oudsher een wat gesloten cultuur, die niet zonder meer een warm welkom biedt
aan buitenstaanders. In de civiele wereld bestaat een zekere weerstand tegen het
verrichten van onderzoek met militaire doelstellingen. Ook vandaag de dag leidt
deze civiel-militaire kloof regelmatig tot gebrek aan begrip, of zelfs wederzijds
wantrouwen.
Illustratief is de discussie rondom de totstandkoming van het Europese
Defensiefonds. Vanuit militaire hoek zijn er vooral zorgen dat academici en
bedrijven terughoudendheid tonen, en wordt opgeroepen ‘de nobele taak’ van
militaire R&D te omarmen (Zubașcu, 2019). Bezorgde onderzoekers en
vredesactivisten waarschuwen juist dat het Defensiefonds bijdraagt aan het
escaleren van een wereldwijde wapenwedloop, dat met name de klassieke
defensie-industrie een vinger in de pap heeft en dat ethische en politieke controle
onvoldoende zijn geborgd (Kelly, 2019).
De oproep van de militaire wereld is begrijpelijk. Veiligheid is een belangrijke
maatschappelijke uitdaging van deze tijd, en onze analyse laat zien dat civiel
georiënteerde kennisinstellingen een mogelijke betrokkenheid niet bij voorbaat de
rug kunnen toekeren. Ook de zorgen van de onderzoekers zijn gepast. De militaire
wereld moet oog hebben voor de risico’s van een militarisering van het
wetenschappelijke domein. De tijd dat de militaire wereld zich kon terugtrekken
achter de gesloten deuren van de militaire kennisecosystemen is voorbij. In de
zoektocht naar nieuwe samenwerkingen over de civiel-militaire grens, moeten zij de
zorgen van de van oorsprong civiel georiënteerde spelers serieus nemen en ruimte
bieden aan politieke en ethische controle.

Kennis in het vizier

75

We eindigen dit rapport dan ook niet met een oproep voor of tegen het mobiliseren
van civiele kennisecosystemen voor militaire doelen, maar met de observatie dat er
nu een kans ligt om in Nederland vorm te geven aan een maatschappelijk
verantwoorde kennisontwikkeling voor defensie en veiligheid. Er is behoefte aan
duidelijkheid over de relatie tussen het ministerie van Defensie en de krijgsmacht
enerzijds en de civiele publieke kennisinstellingen anderzijds. De komende jaren
moet die relatie vormkrijgen in nieuwe afwegingskaders, heldere procedures en
duidelijke afspraken. De militaire en de civiele wereld hebben een gedeelde
verantwoordelijkheid om hiertoe te komen. Wederzijds vertrouwen en begrip voor
elkaars rol zijn daarvoor noodzakelijk.

Kennis in het vizier

76

Literatuurlijst
Arbatov, A. (2014). Collapse of the world order? The Emergence of a Polycentric
World and Its Challenges
Australian Government Department of Defence (2014). New program to strengthen
defence research. In: AG-DoD 23 julie 2014.
https://www.dst.defence.gov.au/news/2014/07/26/new-program-strengthendefence-research
Bakker, A., Drent, M., & Landman, L. (2016). The Parliamentary Dimension of
Defence Cooperation. Den Haag: Clingendael
Bekkers, F., W. Oosterveld & P. Verhagen. Checklist for Collaboration with Chinese
Universities and Other Research Institutions. Den Haag: HCSS.
Bekkers, F. & T. Sweijs (2016). Op, neer, en zijwaarts. De militaire dimensie van
crisismanagement. Den Haag: HCSS.
Bitzinger, R. & N. Popescu (2017). Defence industries in Russia and China: players
and strategies. Paris: Institute for Security Studies.
Bos, H., M. van Eeten & B. Jacobs (2017). Behoud en Versterking Nederlandse
Cybersecurity Capaciteit. In: dcypher.nl, 23 november 2017.
Brouwer, E. (2015). Innovatie en het nieuwe denken bij DMO. In: Materieelgezien, 5
juli 2015.
https://magazines.defensie.nl/materieelgezien/2015/04/04innovatie
Bureau of Industry and Security (2016). Deemed Exports. Washington D.C.: U.S.
Department of Commerce. https://www.bis.doc.gov/index.php/policyguidance/deemed-exports
Charlet, K (2018). The New Killer Pathogens, Countering the Coming Bioweapons
Threat. In: Foreign Affairs Mei/Juni 2018.
https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-04-16/new-killerpathogens?cid=nlc-fa_fatoday-20180501
Chivvis, C. (2017). understanding Russian ‘Hybrid Warfare’ and what can be done
about it. Washington D.C.: RAND Corporation.
Cops, D (2018). Overheidssteun voor dual-use en militair onderzoek en
ontwikkeling – uitdagingen en implicaties voor het Vlaams beleid. Brussel:
Vlaams Vredesinstituut.

Kennis in het vizier

77

Davies, B. (2019). Oxford places ban on donations and research grants from
Huawei. In: The Guardian, 17 januari 2019.
https://www.theguardian.com/technology/2019/jan/17/oxford-places-ban-ondonations-and-research-grants-from-huawei-chinese-national-security
De Boer, J. (2011). Een kleine en kwetsbare instelling: een geschiedenis van de
Universiteit Twente, 1961-2011. Enschede: Universiteit Twente.
De Boer, M. (2019). Krijgt Franse onderzeebootbouwer een miljardenorder uit
Nederland? In: Trouw, 7 februari 2019. https://www.trouw.nl/home/krijgtfranse-onderzeebootbouwer-een-miljardenorder-uit-nederland-~ab2e9df0/
Deuten, J. (2014). R&D goes global: Policy implications for the Netherlands as a
knowledge region in a global perspective. Den Haag: Rathenau Instituut.
DeFrance, O., L. Mampaey. & D. Zandee (2016). Defence Industrial Policy in
Belgium and The Netherlands. Parijs: ARES.
De Gruyter, C. (2018). China krijgt meer grip op Europa. In: NRC Handelsblad, 5
juli 2018. https://www.nrc.nl/nieuws/2018/07/05/china-krijgt-meer-grip-opeuropa-a1609076
De Spiegeleire, S., T. Sweijs (2017). Artifical Intelligence and the future of defense.
Den Haag: HCSS.
Department of Transport (2018). New cyber security standard for self-driving
vehicles. In: GOV.UK 19 decmber 2018.
https://www.gov.uk/government/news/new-cyber-security-standard-for-selfdriving-vehicles
Downs, D. & J. Sharpless (2015). Don’t Cut Research Ties With the Military. In: The
Chronicle of Higher Education, 17 juli 2015.
https://www.chronicle.com/article/Don-t-Cut-Research-Ties-With/231699
Drent, M., Dinnissen, R., Van Ginkel, B., Hogeboom, H., Homan, K., Zandee, D.
Meijnders, M. (2014). The relationship between external and internal
security: Clingendael Strategic Monitor Project. Den Haag: Clingendael.
Edney-Browne, A. & T. Ruff (2018). Partnerships between universities and arms
manufacturers raise thorny ethical questions. In: The Conversation, 15
maart 2018. https://theconversation.com/partnerships-between-universitiesand-arms-manufacturers-raise-thorny-ethical-questions-93005
Europese Commissie (2017). Reflection Paper on the Future of European Defence.
Brussel: Europese Commissie.
Europese Commissie (2019). European Defence Fund – Factsheet. Brussel:
Europese Commissie.

Kennis in het vizier

78

Eaglan, M. (2016). What is the Third Offset Strategy? In: RealClear Defense 15
februari 2016.
https://www.realcleardefense.com/articles/2016/02/16/what_is_the_third_off
set_strategy_109034.html
Feng, E. & C. Clover. Drone swarms vs conventional arms: China’s military debate.
In: Financial Times 24 augustus 2017.
Freedberg, S. (2014). Star Wars At Sea: Navy’s Laser Gets Real. In: Breaking
Defense, 10 december 2014. https://breakingdefense.com/2014/12/starwars-at-sea-navys-laser-gets-real/
Geveke, H. (2016). Technologische revoluties en Defensie - De gevolgen van
nieuwe technologische ontwikkelingen voor de krijgsmacht. Militaire
Spektator, 185(7), 288-300.
Gummett, P. & J. Stein (1997). European Defence Tecnology in Transition. Londen:
Routledge.
Hamer, J., R. van Est, L. Royakkers, met medewerking van N. Alberts (2019).
Cyberspace zonder conflict – Op zoek naar de-escalatie van het
internationale informatieconflict. Den Haag: Rathenau Instituut
Hasu, M., Leitner, K., Solitander, N., & Varblane, U. (2012). Accelerating the
Innovation Race: Do We Need Reflexive Brakes? In M. Hasu, K. Leitner, N.
Solitander, U. Varblane, K.-E. Sveiby, P. Gripenberg, & B. Segercrantz
(Eds.), Challenging the Innovation Paradigm (pp. 60-88). London:
Routledge.
Heirbaut, J (2018). Hypersone raket is te snel voor de verdediging. In: NRC 2
november 2018. https://www.nrc.nl/nieuws/2018/11/02/hypersone-raket-iste-snel-voor-de-verdediging-a2753744
Hoeneveld, F., 2018 Een vinger in de Amerikaanse pap: Fundamenteel fysisch en
defensieonderzoek in Nederland tijdens de vroege Koude Oorlog. Utrecht:
Universiteit Utrecht.
Hosselet, L. & N. Schuyffel (2014). Urenco moest zich schamen. In: Volkskrant 25
maart 2014. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/urenco-moestzich-schamen~be3efe8a/
Hudson, R. (2018). As ‘threat vectors’ multiply, US Navy expands its global techscouting. In: ScienceBusiness, 19 april 2018.
https://sciencebusiness.net/news/threat-vectors-multiply-us-navy-expandsits-global-tech-scouting

Kennis in het vizier

79

Inkster, N. (2017). China’s strategy to become the world’s strongest cyber power.
In: NewStatesman 23 februari 2017.
https://www.newstatesman.com/microsites/cyber/2017/02/china-s-strategybecome-world-s-strongest-cyber-power
James, A. (2009). Reevaluating the role of military research in innovation systems:
introduction to the symposium. Journal for Technology Transfer, 34, 449454.
Johnson, K. & E. Groll (2019). The Improbable Rise of Huawei - How did a private
Chinese firm come to dominate the world’s most important emerging
technology? In: Foreign Affairs, 3 April 2019.
https://foreignpolicy.com/2019/04/03/the-improbable-rise-of-huawei-5gglobal-network-china/
Johnston, E. (2018). Kyoto University says no to military-related research despite
spike in Defense Ministry funding. In: The Japanese Times, 29 maart 2018.
https://www.japantimes.co.jp/news/2018/03/29/national/kyoto-universitysays-no-military-related-research-despite-spike-defense-ministryfunding/#.XFGvFrx7mUk
Joske, A. (2018). Picking flowers, making honey – The Chinese military’s
collaboration with foreign universities. Policy Brief nr.10. Sidney: Australian
Strategic Policy Institute.
Karampekios, N., Oikonomou, I. & E. Carayannis (2018). The Emergence of EU
Defense Research Policy – From Innovation to Militarisation. Washington
D.C.: Springer Publishing.
Kennedy, S (2015). What is Made in China – cirtical questions. Washington D.C.:
Center for Strategic and International Studies.
Kharpal, A. (2018). China is building a giant $2.1 billion research park dedicated to
developing A.I. In: CNBC 3 januari 2018.
https://www.cnbc.com/2018/01/03/china-is-building-a-giant-2-point-1-billionai-research-park.html
Kik, L. (2018). Marine kijkt reikhalzend uit naar nieuwe orders. In: Maritiem
Nederland, 29 oktober 2018.
http://www.maritiemnederland.com/achtergrond/marinebouwsector-kijktreikhalzend-uit-naar-nieuwe-orders/item3038
KNAW (2008). A Code of Conduct for Biosecurity - Report by the Biosecurity
Working Group. Amsterdam: KNAW.
KNAW (2014). International scientific cooperation challenges and predicaments:
Options for risk assessment. Amsterdam: KNAW.
Koens, L., Meza, C.C., Faasse, P., & De Jonge, J. (2016). Feiten & Cijfers - De
publieke kennisorganisaties. Den Haag: Rathenau Instituut.

Kennis in het vizier

80

Krijnsen, M. (2014). Aanjager – Universiteitsfonds Twente motor van de
ondernemende universiteit. Enschede: Universiteit Twente.
Laterza, V. (2018). Cambridge Analytica, independent research and the national
interest. Anthropology Today 34(10). blz. 1-2.
Lintsen, H. (2012). Tachtig Jaar TNO. Delft: TNO.
Louth, J., C. Moelling (2016). The US Third Offset Strategy and the Future of
Transatlantic Defense. Parijs: ARES.
Martinage, R. (2014). Toward a new offset strategy – Exploiting U.S. long-term
advantages t orestore U.S. global power projection capability. Washington:
Centre for Strategic and Budgetary Assessments.
Mazzucato, M. (2013). The Entrepreneurial State. Debunking Public vs. Private
Sector Myths. Londen: Anthem Press.
Minaya, E. (2018). Chinese Acquisitions of U.S. Tech Firms Plummeted in 2017. In:
The Wallstreet Journal, 5 januari 2018.
https://blogs.wsj.com/cfo/2018/01/05/chinese-acquisitions-of-u-s-tech-firmsplummeted-in-2017/”
Ministerie van Buitenlandse Zaken (2019). Kamerbrief inzake verscherpen toezicht
op studenten en onderzoekers uit risicolanden.
Ministerie van Defensie (2016). Strategische Kennis- & Innovatieagenda 20162020. Den Haag: Ministerie van Defensie.
Molas-Gallart, J. (2009). Innovation, Defence and Security. In J. Molas-Gallart, The
Theory and practice of innovation policy (pp. 249-276).
Morland, H. (2005). Born Secret. Cardozo Law Review, Vol 26, No 4, blz. 1401-8.
Mowery, D. (2012). Defense-related R&D as a model for Grand Challenges
technology policies. Research Policy 41(10). blz.1703-1715
Mozur, P. & J. Perlez. China Bets on Sensitive U.S. Start-Ups, Worrying the
Pentagon. In: New York Times, 22 maart 2017.
https://www.nytimes.com/2017/03/22/technology/china-defense-startups.html
Mudde, T. (2018). Waarom onderzoeksgeld aannemen van de tabaksindustrie
ongehoord is. In: De Volksrant, 20 januari 2018.
https://www.volkskrant.nl/wetenschap/waarom-onderzoeksgeld-aannemenvan-de-tabaksindustrie-ongehoord-is~ba77f0e9/
Munnichs, G., M. Kouw & L. Kool (2017). Een nooit gelopen race - Over
cyberdreigingen en versterking van weerbaarheid. Den Haag, Rathenau
Instituut.

Kennis in het vizier

81

Nature (2018). Editorial: Military work threatens science and security. Nature, Vol
556, No 273.
Noort, van W (2018). Nederland kampt met braindrain in artificiële intelligentie. In:
NRC 27 augustus 2018. https://www.nrc.nl/nieuws/2018/08/27/nederlandkampt-met-ai-braindrain-a1614393
Overgoor, R., R. van der Lande, H. de Jong & P. Janssen (2018). Economische
Effecten Marinebouwcluster. Den Haag: Triarii.
Paillard, C-A., N. Butler (2016). Today’s technological innovation for tomorrow’s
defence. Parijs: ARES.
Pelgrim, C. (2019). KPN kiest omstreden Huawei voor antennes van 5G-netwerk.
In: NRC Handelsblad, 26 april 2019.
https://www.nrc.nl/nieuws/2019/04/26/kpn-kiest-omstreden-huawei-voor-g5netwerk-a3958252
Pieke, F., I. d’ Hooghe, A. Montulet & M. Wolff (2018). China's rol in internationale
onderzoeks- en onderwijssamenwerking. Leiden: LeidenAsiaCentre.
Polyakova, A. (2018). Military-industrial complexities, university research and
neoliberal economy. Weapons of the weak: Russia and AI-driven
asymmetric warfare. Washington D.C.: Brookings Institute.
Rappert, B., & Balmer, B. (2008). Science, Technology and the Military: Priorities,
Preoccupations and Possibilities.
Researchers for Peace (2017). Online pledge to call on the European Union to stop
funding military research programmes.
https://www.researchersforpeace.eu/researchers-peace
Reich, E. (2011). Science after 9/11: How Research Was Changed by the
September 11 Terrorist Attacks. In: Scientific American 1 september 2011.
Sample, I. (2017). Ban on killer robots urgently needed, say scientists. In: The
Guardian, 13 November 2017.
https://www.theguardian.com/science/2017/nov/13/ban-on-killer-robotsurgently-needed-say-scientists
Schulze, D. (2014). The Civil Clause – A specter is haunting Germany.
http://encuentro5.org/home/civilclause
Seligman, L. (2018). The U.S. Defense Department and big tech need each other—
but getting along won’t be easy. In: Foreign Policy 12 september 2018.
https://foreignpolicy.com/2018/09/12/why-the-military-must-learn-to-lovesilicon-valley-pentagon-google-amazon/

Kennis in het vizier

82

Shalal, A. (2018). Researchers to boycott South Korean university over AI weapons
work. In: Reuters, 4 April 2018. https://www.reuters.com/article/tech-koreaboycott/researchers-to-boycott-south-korean-university-over-ai-weaponswork-idUSL2N1RH0KM
Simonite, T. (2017). Defense Secretary James Mattis Envies Silicon Valley’s AI
Ascent. In: Wired, 8 november 2017. https://www.wired.com/story/jamesmattis-artificial-intelligence-diux/
Spoelstra, J. (2016). Het schip als één systeem. In: Maritiem Nederland, 8
december 2016. http://www.maritiemnederland.com/techniek-innovatie/hetschip-als-een-systeem/item2102
Smart, B. (2016). Military-industrial complexities, university research and neoliberal
economy. Journal of Sociology.
Stam, B. (2017). Onbemande schepen: de beste stuurlui staan aan wal. In:
Maritiem Nederland, 17 juni 201.
http://www.maritiemnederland.com/techniek-innovatie/onbemande-schepende-beste-stuurlui-staan-aan-wal/item2299
Temperton, J. (2017). ‘Now I am become Death, destroyer of worlds’. The story of
Oppenheimer's infamous quote. In: Wirded, 9 augustus 2017.
https://www.wired.co.uk/article/manhattan-project-robert-oppenheimer
The Economist (2018). Editorial: How does Chinese tech stack up against
American tech? In: The economist, 18 februari 2018.
https://www.economist.com/news/business/21737075-silicon-valley-maynot-hold-its-global-superiority-much-longer-how-does-chinese-tech
The Economist (2014). Editiorial: Russia’s military modernisation: Putin’s new
model army. In: the economist, 24 mei 2014.
https://www.economist.com/europe/2014/05/24/putins-new-model-army
Tokmetzis, D. & M. Goslinga (2017). How billions vanish into the black hole that is
the security industry. In: De Correspondent, 22 february 2017.
https://thecorrespondent.com/6229/how-billions-vanish-into-the-black-holethat-is-the-security-industry/303333613-52f43e22
Vervaeke, L. (2019). De technologische Koude Oorlog. In: De Groene
Amsterdammer, 23 januari 2019. https://www.groene.nl/artikel/detechnologische-koude-oorlog
Van Huizen (2017). Onbemand mijnen jagen. In: Maritiem Nederland, 1 november
2017. http://www.maritiemnederland.com/techniek-innovatie/onbemandmijnen-jagen/item2469

Kennis in het vizier

83

Van Baal, M. (2014). We delen de technische risico’s met de markt. In: Maritiem
Nederland, 20 november 2014.
http://www.maritiemnederland.com/achtergrond/we-delen-de-technischerisico-s-met-de-markt/item1511

Volkskrant (2019), Huawei mogelijk betrokken bij Chinese spionage in Nederland.
In: De Volkskrant, 16 mei 2019. https://www.volkskrant.nl/nieuwsachtergrond/huawei-mogelijk-betrokken-bij-chinese-spionage-innederland~b4fadc1c/
Wallace, N. (2019). Commission kicks off €500M defence industry programme and
publishes €25M defence research calls. In: ScienceBusiness 19 maart
2019.
WRR (2017). Veiligheid in een wereld van verbindingen - een strategische visie op
het defensiebeleid. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor
Regeringsbeleid.

Kennis in het vizier

84

Kennis in het vizier

85

Bijlage 1

Oriënterende gesprekken
Auke Venema & J.C. Dicke
Frank Bekkers
Margriet Drent & Dick Zandee

Ministerie van Defensie
HCSS
Clingendael

Interviews casestudy
Marnix Krikke
Chris van den Berg
Bas Buchner
Peter van Terwisga & Willem Laros
Hans Hopman
Hendrik-Jan van Veen
Wik Jongsma

Netherlands Maritime Technology
Ministerie van Defensie
MARIN
Damen Shipyards
TU Delft
TNO
Thales

Kennis in het vizier

86

© Rathenau Instituut 2019
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke
bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden,
privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

Bestuur van het Rathenau Instituut
Mw. G. A. Verbeet
Prof. dr. Noelle Aarts
Prof. mr. dr. Madeleine de Cock Buning
Prof. dr. Roshan Cools
Dr. Hans Dröge
Dhr. Edwin van Huis
Prof. mr. dr. Erwin Muller
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Prof. dr. Marijk van der Wende
Dr. ir. Melanie Peters - secretaris

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.