Financieringsmonitor 2015-1
Onderzoek naar de financiering van het
Nederlandse bedrijfsleven
CONCEPTRAPPORTAGE

Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken.

Tommy Span
Lia Smit
Wim Verhoeven
Zoetermeer, mei 2015
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publication may be copied and/or published in any form or by a ny means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave
Belangrijkste uitkomsten en ontwikkelingen

5

Uitkomsten
Verschillen met de voorjaarsmeting van 2014

5
7

1

Inleiding

8

2

Kredietfinanciering gezocht

11

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Benutten beschikbare kredietruimte
Zoeken van externe financiering
Waarom géén financiering gezocht?
Bron van gezocht vreemd vermogen
Verkrijgen vreemd vermogen en reden afwijzing
Bekendheid met overheidsregelingen
De belangrijkste punten op een rijtje

11
11
13
13
14
19
21

3

Eigen vermogen

23

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Keuze om (niet) te financieren met eigen vermogen
Bron van eigen vermogen
Financiering krijgen en reden indien niet geslaagd
Ontwikkeling eigen vermogen
De belangrijkste punten op een rijtje

23
24
25
27
28

4

Afhandeling en voorwaarden

29

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7

Afhandeling
Rente
Onderpand
Financieringsvoorwaarden banken
Acceptatiecriteria banken voor kredieten mkb en grootbedrijf
Aanpassing van eigen betalingsvoorwaarden
De belangrijkste punten op een rijtje

29
30
31
32
33
34
34

5

Verwachte financieringsbehoefte

37

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Financieringsbehoefte
Doel van te zoeken financiering
Bron van te zoeken financiering
Verwachte slaagkans bij verkrijgen van financiering
Relatie slaagkans met gezocht bedrag
Alternatieve bronnen van financiering?
De belangrijkste punten op een rijtje

37
38
39
40
41
41
43

6

Solvabiliteit

45

6.1
6.2
6.3

De solvabiliteit naar bedrijfsgrootte
Financiering, slaagkans en solvabiliteit
De belangrijkste punten op een rijtje

45
46
47

7

Financieringsbehoefte bedrijven

49

7.1

Totaalbedragen

49

3

7.2
7.3

Gezocht financieringsbedrag naar omvang bedrijf
De belangrijkste punten op een rijtje

50
51

8

Snelle groeiers versus overige bedrijven

53

9

De financiële positie van het bedrijfsleven in 2013

55

9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6

De financiële positie in beeld gebracht
Balansstructuur en financiële prestaties van het bedrijfsleven
Balansstructuur en financiële prestaties naar sector
Balansstructuur en financiële kengetallen naar grootteklasse
Ontwikkeling financiële kengetallen 2008-2013
De belangrijkste punten op een rijtje

55
55
58
62
64
66

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4

4

67
Vragenlijst
Onderzoeksverantwoording financiële positie
Onderzoeksverantwoording en kenmerken respondenten
Tabellen naar omzetklasse

68
73
75
77

Belangrijkste uitkomsten en ontwikkelingen
De meest voorname bevindingen van de voorjaarsmeting van de Financieringsmonitor
en de belangrijkste ontwikkelingen ten opzichte van een jaar geleden zijn als volgt:

Uitkomsten
Het jaar 2014 stond in het teken van herstel. De Nederlandse economie groeide weer,
aangedreven

door

export,

voorzichtig

aantrekkende

investeringen

door

het

bedrijfsleven en winstherstel. De financieringsvraag is kleiner geworden in omvang: er
wordt bovendien op een andere manier invulling aan gegeven.
D e k re d i et be ho ef te va n he t b ed r i jf s le ve n is in 2 0 14 a f ge nom e n
Er waren vorig jaar minder bedrijven die méér gebruik maakten van de kredietruimte
waar zij al toegang toe hadden en meer bedrijven hadden simpelweg geen krediet. Dit
speelt het sterkst in het mkb, waar vooral kleine bedrijfjes steeds meer financieren
met privévermogen en geld ingelegd door familie en vrienden en steeds minder vaak
proberen vreemd vermogen aan te trekken. De afname in bedrijven die een beroep
doen op vreemd vermogen buiten hun bestaande kredietruimte is echter een bredere
trend die zichtbaar is in het gehele bedrijfsleven: in 2013 zocht 21% hier naar en in
2014 is dit tot 17% teruggelopen.
Dit is deels een verschuiving in het kleinbedrijf naar financiering met eigen vermogen,
maar bedrijven geven ook steeds vaker aan geen kredietfinanciering te zoeken omdat
ze het simpelweg niet nodig hebben. Deze ontwikkeling concentreert zich in het mkb,
dat sterker dan het grootbedrijf op Nederland gericht is en zich in 2014 nog steeds
geconfronteerd zag met vraaguitval door een achterblijvende ontwikkeling van de
particuliere consumptie.
B ed r i jv en f ina nc i e re n st e ed s cr ea ti e ve r
De weg naar de bank om een banklening aan te vragen wordt voor bedrijven steeds
minder de standaard gang van zaken. Steeds meer bestaat bedrijfsfinanciering uit een
mix van financieringsvormen, -typen en -bronnen. Zo zijn bedrijven in het afgelopen
jaar steeds vaker naar een mix van eigen én vreemd vermogen gaan zoeken en meer
gaan rondzoeken naar alternatieven.
Ondernemingen zien ook steeds vaker dat er alternatieven zijn voor bankfinanciering.
Zag in 2013 nog 29% een alternatief, in 2014 is dit toegenomen tot 37%. Dit vertaalt
zich

bovendien

naar

een

forse

afname

van

de

huisbank

als

voornaamste

financieringsbron voor vreemd vermogen. De huisbank als potentiële financieringsbron
voor het bedrijfsleven is in een jaar tijd fors afgenomen van 74% tot nog slechts 44%
van het bedrijfsleven dat vreemd vermogen zocht. Steeds vaker wordt ook gekeken
naar andere banken en financieringsvormen als leaseconstructies en private leningen
bij familie en vrienden, vooral in het mkb. Eigen vermogen wordt nu vaker dan
voorheen gezocht bij andere bedrijven en in het kleinbedrijf ook in de eigen
kenniskring.
V a k er f in a nc i e r ing g e zoc ht vo o r in ve st e r ing en
De investeringen door bedrijven namen het afgelopen jaar voor het eerst sinds 2011
weer toe en zullen het komende jaar naar verwachting nog verder toenemen. De
gezochte financiering wordt dan ook steeds vaker aangetrokken voor investeringen in

5

huisvesting, bedrijfsmiddelen en andere investeringen. Tegelijkertijd neemt het belang
van werkkapitaalfinanciering, hoewel nog steeds het meest voorname doel, iets af.
V a k er s ucc es bi j v e rk r i jg e n v r ee m d v e rm og en, m i nd e r b i j e ig en v er mog e n
Minder bedrijven proberen vreemd vermogen aan te trekken, maar de bedrijven die
nog wel zoeken, slagen hier ook vaker in. In 2014 werd 78% van de aanvragen (ten
dele) gehonoreerd, in 2013 was dit nog slechts 62%. Deze positieve ontwikkeling
heeft zich in alle grootteklasse voorgedaan, maar nog steeds bestaat er een groot
verschil tussen het kleinbedrijf (57%) en het grootbedrijf (97%). Afwijzingen worden
vooral beargumenteerd met onvoldoende onderpand en vooral met een te hoog risico
voor de kredietverstrekker: een breed argument waar diverse redeneringen aan ten
grondslag kunnen liggen. De helft van de bedrijven die met een afwijzing te maken
krijgt, zoekt nog verder. De andere helft doet dit niet, onder meer vanwege de
verwachting elders ook niet te zullen slagen.
Eigen vermogen wordt iets minder vaak succesvol aangetrokken dan een jaar geleden:
in 2013 werd nog 62% van de aanvragen (deels) gehonoreerd, in 2014 was dit 60%.
Dit komt vooral door een terugval van succesvolle aanvragen in het grootbedrijf, dat
vorig jaar minder succesvol was in het aantrekken van eigen vermogen dan het mkb.
Mogelijk komt dit voort uit de verschillende manieren van eigen vermogen financiering
die gangbaar zijn in de diverse grootteklassen.
S o l va b i l i te i ts po s it i e v e rb e te r t i ets
Het aandeel bedrijven dat aangeeft een daling te ervaren van het eigen vermogen in
zowel absolute als relatieve zin ligt traditioneel op één op de drie ondernemingen. In
deze meting is er voor het eerst in tijden sprake van een wezenlijke daling van dit
aandeel naar iets meer dan één op de vijf respondenten. Het aandeel dat spreekt van
een verslechtering is dus gekrompen: ofwel er is sprake van een verbe tering van de
algehele solvabiliteit. Dit heeft echter nog geen zeer uitgesproken invloed op de
overall solvabiliteit die iets toeneemt van 39% een jaar geleden tot 40% nu.
F in a nc i e r ing sv oo rwa a r de n vo o ra l v oo r g ro te r e b e d r i jv en ve rs o ep e l d
Bedrijven die financiering zochten in 2014 slagen vaker in het (deels) aantrekken van
de door hen gezochte bedragen. Dit past in het beeld van financieringsvoorwaarden
die zich in algemene zin stabiliseerden in het afgelopen jaar. De behandelingstijd van
aanvragen

is

afgenomen.

Een

groter

deel

wordt

nu

binnen

twee

maanden

afgehandeld. De te betalen rente volgt de ontwikkelingen in de Euribor en in de rente
op tienjaars staatsleningen in het Eurogebied en is gedaald. Kredietverstrekkers
vragen bovendien ook iets minder vaak naar onderpand en ook de banken zelf
rapporteren dat ze de acceptatiecriteria voor het grootbedrijf versoepeld hebben en
voor het mkb gelijk houden. Überhaupt zijn er veel minder bedrijven die aangeven dat
hun kredietvoorwaarden zijn aangepast: in 2013 was dit nog 63%, het afgelopen jaar
was dit 44%.
Tegelijkertijd zijn er nog steeds meer bedrijven die aangeven dat de overige kosten
verhoogd zijn dan dat er zijn die een verlaging rapporteren, zijn er meer die melding
maken van een verkleining van de kredietlijn dan van een vergroting en worden eisen
ten aanzien van het onderpand en solvabiliteit vaker aangescherpt dan versoepeld.
V e r wa c ht e f i na n ci e r in gsb e ho ef te in 2 01 5
Ook de verwachte financieringsbehoefte voor het komende jaar is iets afgenomen:
22% van het bedrijfsleven verwacht externe financiering te zullen gaan zoeken. Een
jaar geleden was dit 24%. Deze afname concentreert zich in het grootbedrijf. De

6

praktijk leert dat de realisatie vaak lager uitvalt dan de verwachting. Het aandeel
bedrijven dat in de volgende meting aangeeft op zoek te zijn geweest naar
financiering buiten de bestaande kredietruimte kan daarom nog eens lager uitvallen
dan de huidige 17%.
Bedrijven zien de toekomst echter wel wat zonniger tegemoet. Financiering zal vooral
gezocht worden voor huisvesting, groei en overnames en steeds minder vaak voor
werkkapitaalfinanciering. Ook verwachten meer bedrijven succesvol te zullen zijn in
hun poging.

Verschillen met de voorjaarsmeting van 2014


Minder bedrijven hebben aanvullende financiering gezocht: hun aandeel daalt
van 21% naar 17%;



Bedrijven benutten de bestaande kredietlijnen minder;



Het totale aandeel afgewezen aanvragen was in de najaarsmeting van 2014
voor het eerst gedaald en deze trend zet zich voort. Dit geldt voor alle
grootteklassen. De grootste afname van het afwijzingspercentage heeft zich
voorgedaan in het kleinbedrijf;



De solvabiliteit van alle bedrijven is iets gestegen: van 39% een jaar geleden
tot 40% nu. Ook neemt de rol van een goede solvabiliteitspositie bij het
verkrijgen van vreemd vermogen verder toe. Zij die slagen hebben een
gemiddelde solvabiliteit van 32%, zij die niet slagen van 25%.



Bedrijven zijn vaker op zoek naar een financieringsmix van vreemd en eigen
vermogen. De eigen huisbank is daardoor nu ook fors minder vaak de enige
aanbieder;



De afhandeling en voorwaarden verslechteren minder erg. Banken handelen
aanvragen nu sneller af, de te betalen rente is afgenomen en er wordt wat
minder vaak naar onderpand gevraagd;



De trend dat gezochte financiering vaker bestemd is voor investeringen in
huisvesting en bedrijfsmiddelen zet zich door en het belang van financiering
van werkkapitaal neemt af, maar is nog wel het hoogst;



Iets minder bedrijven slagen (deels) in het aantrekken van eigen vermogen ;



Een steeds groter percentage van bedrijven ziet alternatieve bronnen van
financiering: in vergelijking met de eerste meting stijgt dit percentage van
29% naar 37%;



Minder bedrijven denken de komende 12 maanden extra financiering nodig te
hebben,

dit

percentage daalt

van

24%

naar

22%.

De

terugval

wordt

veroorzaakt door een kleine terugval in de vraag naar vreemd vermogen.


Succesverwachtingen voor nog aan te trekken financiering nemen weer iets
toe: van 77% een jaar geleden naar 85% nu.

7

Inleiding

1

De Nederlandse economie maakt sinds 2014 weer een groei door, hoofdzakelijk
gestuwd door uitvoer en voorzichtig aantrekkende bedrijfsinvesteringen. Verwacht
wordt dat in 2015 ook de particuliere consumptie aan zal trekken en een bredere groei
zal faciliteren 1. De financierbaarheid van het bedrijfsleven blijft daarbij een belangrijk
aandachtspunt voor het Ministerie van Economische Zaken. Ook in deze voorzichtig
aantrekkende economie is het van belang dat er voldoende financiering beschikbaar is
voor gezonde bedrijven.
T oe ga n g to t be d r ij fs f ina n c ie r in g b l i jf t m o e il i jk vo or h et mk b
Bedrijven in het mkb hebben ook in 2014 meer moeite met het aantrekken van
financiering dan grotere bedrijven 2. Afwijzingspercentages zijn hoger in dit segment
van het bedrijfsleven en in het kleinbedrijf wordt slechts iets meer dan de helft van
alle aanvragen (deels) gegund. Kleinere bedrijven betalen een hogere rente, worden
vaker om onderpand gevraagd en hebben vaker te maken met verscherpingen van de
acceptatiecriteria door banken dan grote bedrijven. Hiervoor zijn diverse oorzaken aan
te wijzen. Gedreven door toegenomen risico’s en strengere eisen die gesteld worden
aan kapitaalbuffers zijn banken na de crisis strenger in het verlenen van kredieten.
Bovendien is de relatief slechte eigen vermogenspositie van het Nederlandse mkb nog
verder verslechterd tijdens de crisis, waarin het nauwelijks mogelijk was om eigen
vermogen uit ingehouden winsten op te bouwen. Dit heeft verregaande effecten voor
het Nederlandse bedrijfsleven dat nog steeds juist relatief sterk afhankelijk is van het
bankwezen.
Het kabinet kondigde in de zomer van 2014 aan oplossingsrichtingen te zien in het
verder ontwikkelen van de markt voor alternatieve financieringsbronnen. Eigen
vermogen via business angels en participatiemaatschappijen en in algemene zin een
verbreding

van

het

financieringsaanbod,

bijvoorbeeld

met

acties

gericht

op

ketenfinanciering en promoties gericht op microfinanciering. Bovendien is er een
centraal

informatieportaal

voor

ondernemingsfinanciering

toegezegd

en

bedient

Qredits sinds december 2014 nu ook aanvragen voor kredieten tot € 250.000 .

(lukt

waarschijnlijk niet).
B e la n g en d oe l va n d e ze mon i to r
Om de ontwikkeling van de financiering van bedrijven te volgen, heeft het Ministerie
van Economische Zaken aan Panteia opdracht verleend voor een halfjaarlijkse
financieringsmonitor. Met de gegevens die dat oplevert, kan inzicht worden verkregen
in de actuele behoefte van ondernemers aan financiering en in de wijze waarop in die
behoefte wordt voorzien. Dit stelt het Ministerie van Economische Zaken in staat in te
spelen op actuele behoeften en ontwikkelingen.
Deze rapportage behandelt de uitkomsten van de eerste meting van 2015, uitgevoerd
in februari. Resultaten worden, wanneer mogelijk, naar drie grootteklassen op basis
van

werkgelegenheid

resultaten

vindt

en

naar

plaats op

zeven

sectoren

gepresenteerd.

basis van werkgelegenheid.

In

de

Weging

van

de

bijlagen is

een

onderzoeksverantwoording opgenomen en wordt een deel van de tabellen uit de
hoofdtekst opnieuw gepresenteerd met een grootteklasseindeling naar omzetklassen.

1
2

8

Zie CPB Policy Brief 2014/09, Decemberraming 2014, Economische vooruitzichten 2015.
Zie Kamerbrief betreffende Aanvullend Actieplan Mkb-Financiering, d.d. 8 juli 2014.

I nt er p r eta t i e va n d e r es u lta te n en st e e k p r oe fom va n g
De inzichten die in deze Financieringsmonitor gepresenteerd worden zijn verkregen
door middel van een telefonische enquête onder een disproportioneel getrokken
steekproef

van

de

gehele

Nederlandse

bedrijvenpopulatie.

Herweging

van

de

resultaten zorgt er voor dat representatieve uitspraken gedaan kunnen worden. Om
valide uitspraken naar grootteklasse te kunnen doen, bevat iedere grootteklasse in de
steekproef

ten

minste

400

respondenten.

Dit

komt

overeen

met

een

betrouwbaarheidsniveau van 95% en een foutenmarge van 5%.
Betrouwbaarheid van de resultaten bij kleinere groepen: een rekenvoorbeeld
Uit tabel 2 blijkt dat 17% van het bedrijfsleven het afgelopen jaar naar financiering buiten de
kredietruimte zocht. Deze vraag is aan de volledige steekproef gesteld. De marge rondom dit resultaat
is ±2,5%. Een jaar geleden zocht 21% naar externe financiering. Er is dus duidelijk sprake van een
daling. Zelfs bij een tweemaal zo grote steekproef zou er nog een marge zijn van ±1,7%.
In dezelfde tabel wordt een uitsplitsing gemaakt naar financieringsvorm. Het blijkt dat 31% het
afgelopen jaar gebruik maakte van een mix van eigen en vreemd vermogen. Deze vraag is nog maar
aan 288 respondenten gesteld. De marge rondom het resultaat is dan ook groter: 5,7%. Een jaar
geleden zocht 24% naar deze mix. Er is dus nog steeds sprake van een stijgi ng, maar de onzekerheid
rond dit resultaat neemt al fors toe.
Resultaten gebaseerd op nog kleinere steekproeven (bijvoorbeeld omdat er verder doorgevraagd wordt
of bij analyses naar grootteklasse) moeten dus ook voorzichtig geïnterpreteerd worden. Verande ringen
van 1-2 procentpunt vallen altijd binnen de betrouwbaarheidsmarge en kunnen dus niet als harde toe of afnames gezien worden.
Soms zijn de gepresenteerde uitspraken dan ook hooguit indicatief . Is het dan niet mogelijk om de
steekproef te vergroten? Ter illustratie: om tot een betrouwbaarheidsmarge van ±1,7% te komen bij
figuur 4 (n=105) waarin het al dan niet slagen van de aanvraag van eigen vermogen wordt getoond,
zou een totale steekproef van meer dan 37.000 bedrijven getrokken moeten worden.
Bovenstaande wordt deels ondervangen door te werken met een gedeeltelijke panelopzet: 69% van de
respondenten in de voorjaarsmeting van 2015 deed al eens eerder mee aan de monitor. Op deze wijze
worden enorme uitschieters in resultaten getemperd en neemt de betrouwbaarheid van de resultaten
toe.

Omdat de Financieringsmonitor steekproefonderzoek is, zal er altijd sprake zijn van
een zogeheten betrouwbaarheidsmarge: bij herhaling van het onderzoek met nieuwe
steekproeven zal het werkelijke populatieresultaat steeds in deze marge vallen. Deze
marge wordt onder meer bepaald door de omvang van de steekproef. Een grotere
steekproef leidt tot een kleinere marge en dus meer zekerheid. De monitor is zodanig
opgezet dat vragen steeds dieper op een onderwerp in gaan: sommige vragen worden
aan de gehele groep respondenten gesteld, sommige vragen enkel aan hen die een
bepaald antwoord op een eerdere vraag gaven. Wanneer vragen aan alsmaar kleinere
groepen worden voorgelegd, neemt de onzekerheid van het gevonden resultaat toe.
Bij die vragen geldt daarom des te meer dat de resultaten indicatief zijn en dat
veranderingen van enkele procentpunten niet met zekerheid op toe- of afnames
wijzen.
Z zp ’ er s in d e mo n it or ?
De resultaten die gepresenteerd worden in de Financieringsmonitor zijn nadrukkelijk
exclusief zelfstandigen en ondernemers zonder personeel. Deze ondernemers hebben

9

een financieringsbehoefte die sterk afwijkt van die van grotere bedrijven, onder meer
omdat een wezenlijk deel van de zelfstandige ondernemers zijn eigen arbeid aanbiedt,
wat weer weinig investeringen in zaken als huisvesting en bedrijfsmiddelen vergt.
Bovendien is deze groep in Nederland zo omvangrijk, dat hun aanwezigheid een sterk
vertekenend effect zou hebben op de totaalcijfers. Uitzondering hierop is hoofdstuk 9,
waarin de financiële positie van het gehele niet-financiële bedrijfsleven uiteengezet
wordt.
L ee sw i j ze r
In deze Financieringsmonitor worden achtereenvolgens behandeld:


het zoeken naar financiering en in het bijzonder vreemd vermogen, de bron en het
doel, bekendheid met en eventueel gebruik van overheidsregelingen (hoofdstuk 2);



een aantal dezelfde punten voor eigen vermogen, inclusief de ontwikkeling van het
eigen vermogen (hoofdstuk 3);



afhandeling van aanvragen en voorwaarden voor leningen (hoofdstuk 4);



de voor het komende jaar verwachte financieringsbehoefte en slaagkans (hoofdstuk
5);



de solvabiliteit in samenhang met kenmerken van bedrijven zoals de slaagkans van
hun financieringsaanvraag (hoofdstuk 6);



kwantificering van de financieringsbehoefte van het bedrijfsleven (hoofdstuk 7);



een aparte analyse van snelle groeiers (hoofdstuk 8);



de financiële positie van het bedrijfsleven in 2013 als achtergrond waartegen
recente ontwikkelingen geplaatst kunnen worden (hoofdstuk 9);



in de bijlagen zijn achtereenvolgens opgenomen de vragenlijst (Bijlage 1), de
onderzoeksverantwoording (Bijlage 2) en de belangrijkste tabellen
grootteklasse op basis van omzet (Bijlage 3).

10

ook naar

2

Kredietfinanciering gezocht
Dit hoofdstuk beschrijft de zoektocht van het bedrijfsleven naar externe financiering
aan de hand van diverse stappen in dit proces: benutting van het reeds beschikbare
krediet, vorm en doel van gezochte financiering. Dit hoofdstuk beschrijft het zoeken
naar externe financiering in algemene zin en gaat dieper in op het aantrekken van
vreemd vermogen. Hoofdstuk 3 is geheel gewijd aan het aantrekken van eigen
vermogen.

2.1

Benutten beschikbare kredietruimte
Voordat bedrijven overgaan tot het aantrekken van nieuwe externe financiering zullen
zij

eerst

hun

bestaande

bronnen aanboren.

Deze kunnen

bestaan uit interne

financiering in de vorm van ingehouden winsten, maar ook uit kredietruimte op hun
rekening courant. De groep bedrijven die een groter beroep heeft gedaan op de
bestaande kredietruimte is kleiner geworden ten opzichte van vorig jaar, dit blijkt uit
tabel 1. Deze afname doet zich het sterkst voor in het middenbedrijf.
tabel 1

méér benutten van bestaande kredietruimte in het afgelopen jaar
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.400

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

méér benut

19%

21%

18%

19%

22%

niet méér benut

59%

62%

73%

66%

66%

heeft geen krediet

21%

16%

9%

15%

12%

totaal

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: Panteia, 2015.

Het mkb heeft bovendien vaker géén krediet dan een jaar terug. In de najaarsmeting
van 2014 gaf het middenbedrijf al aan minder vaak op zoek te zijn naar krediet en dit
lijkt zich nu vertaald te hebben naar een groter aandeel zonder krediet.

2.2

Zoeken van externe financiering
Bedrijven die hun bestaande kredietruimte hebben uitgeput, onvoldoende interne
middelen hebben en toch willen investeren of uitbreiden, gaan op zoek naar externe
bronnen van financiering. Uit tabel 2 blijkt dat 17% van het Nederlandse bedrijfsleven
het afgelopen jaar op zoek is gegaan naar externe financiering buiten de bestaande
kredietruimte. Dit aandeel neemt voor de tweede keer op rij af. Gecombineerd met de
kleinere groep bedrijven die hun bestaande kredietruimte méér heeft benut, wijst dit
er op dat de kredietvraag van bedrijven in 2014 is afgenomen.
B ed r i jv en va k e r op z oek na a r m i x va n f ina n c ier i n gsv o rm en
Bedrijven die externe financiering zoeken, zijn vooral op zoek naar vreemd vermogen:
61% van hen hoopt deze vorm aan te kunnen trekken. Dit aandeel is het grootst in
het grootbedrijf. Voor deze groep bedrijven is het in de regel gemakkelijker om
vreemd vermogen aan te trekken: bij hen is door hun omvang in mindere mate sprake
van een informatieasymmetrie tussen verstrekker en bedrijf en zij zullen doorgaans
meer gediversifieerd zijn en meer onderpand hebben. Dit zijn stuk voor stuk zaken die
het risico voor de bank verkleinen. De acceptatiecriteria voor deze groep bedrijven
zijn sinds begin 2014 dan ook consequent versoepeld door banken (zie paragraaf 5.5).

11

Naar verhouding een beperkte groep (8%) probeert enkel eigen vermogen aan te
trekken. Eigen vermogen kan de vorm aannemen van een aandelenemissie, het
aantrekken

van

privékapitaal

van

informele

investeerders

of

vennoten

of van

achtergestelde leningen (eigenlijk vreemd vermogen met eigenschappen van eigen
vermogen). Deze financieringsvorm wordt het meest gezocht door het kleinbedrijf.
tabel 2

financiering gezocht buiten de bestaande kredietruimte én de aard daarvan
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.400 / 288

Kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

ja, financiering gezocht

18%

18%

16%

17%

21%

w.v. eigen vermogen

16%

4%

3%

8%

9%

w.v. vreemd vermogen

39%

69%

78%

61%

67%

w.v. beide

45%

28%

19%

31%

24%

totaal

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: Panteia, 2015.

Het aandeel bedrijven dat puur op zoek is naar één van de twee financieringsvormen
is afgenomen ten opzichte van de voorgaande meting. Dit is een trend die zich sinds
de tweede meting van 2013 voordoet. Bedrijven zijn dus vaker op zoek naar een mix
van financieringsvormen: vreemd én eigen vermogen. Deze ontwikkeling concentreert
zich in bedrijven in het klein- en middenbedrijf. Er heeft zich een forse groei van 22%
naar 45% voorgedaan in het kleinbedrijf en van 26% naar 28% in het middenbedrijf,
ten opzichte van de meting van een jaar geleden.
F in a nc i e r ing v oo ra l vo or we rk k a p ita a l , ma a r ste e ds va k e r voo r inv es te r i ng en
Werkkapitaal is en blijft de meest voorname motivatie voor bedrijven om externe
financiering aan te trekken. Dit blijkt uit tabel 3 waarin de verschillende doelen van de
gezochte financiering uiteen worden gezet.
tabel 3

doel van de gezochte financiering
grootteklassen
Kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

start bedrijf

3%

1%

0%

2%

1%

overname

5%

13%

4%

6%

7%

herfinanciering

3%

1%

5%

3%

9%

herstructurering balans

3%

1%

4%

3%

4%

werkkapitaal

39%

33%

36%

37%

41%

innovatie

1%

0%

0%

1%

2%

internationalisering

1%

1%

0%

1%

1%

huisvesting

27%

20%

5%

17%

13%

bedrijfsmiddelen

14%

16%

15%

15%

14%

overige investeringen

16%

15%

35%

23%

18%

anders

4%

17%

12%

10%

5%

Bron: Panteia, 2015.

12

aantal bedrijven: 288

Werkkapitaalfinanciering brengt voor de kredietverstrekker meer risico’s met zich
mee, omdat het ingezet kan worden voor

verliesfinanciering.

Het belang van

werkkapitaal neemt in recente metingen echter consequent af en is afgenomen van
47% in de eerste meting in 2013 tot 37% nu. Financiering wordt steeds vaker
aangetrokken voor investeringen in algemene zin en voor investeringen in huisvesting.
Dit zijn na werkkapitaal bovendien ook de volgende twee meest voorname doelen ,
gevolgd door investeringen in bedrijfsmiddelen. Dit past in de trend van aantrekkende
bedrijfsinvesteringen die in 2014 voor het eerst sinds 2011 weer groe i vertonen 3. Het
mkb is vooral meer op zoek naar financiering voor investeringen in huisvesting, het
grootbedrijf vooral voor algemene investeringen.
Een voorbeeld van een ander doel dat genoemd wordt, is het opvangen van een gat
dat ontstaat door debiteuren die hun rekeningen niet tijdig voldoen.
K e te nf ina nc i e ri ng b i j 2% v a n he t gr oo tb e dr i j f
Uitsluitend aan grote bedrijven is gevraagd of zij een ketenfinancieringsprogramma
hebben waarbij zij leveranciers in hun waardeketen van garanties voorzien. 2% geeft
aan een dergelijk programma te hebben.

2.3

Waarom géén financiering gezocht?
Ongeveer één op zes bedrijven zocht financiering buiten de bestaande kredietruimte.
Bedrijven die geen financiering zochten hebben dit over het algemeen simpelweg niet
nodig. Uit tabel 4 blijkt dit voor 81% van die groep het geval te zijn, een toename ten
opzichte van de twee eerdere metingen. Voor nog slechts 6% voldoet de bestaande
kredietruimte, wat er op wijst dat bedrijven minder naar krediet zoeken.
tabel 4

waarom geen financiering gezocht? (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklasse

aantal bedrijven: 1.104
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

niet nodig

89%

84%

75%

81%

72%

75%

te duur

2%

0%

0%

1%

1%

0%

verwacht het niet aan te kunnen trekken

4%

2%

2%

3%

4%

2%

bestaande kredietruimte voldoet

5%

8%

5%

6%

16%

14%

moederbedrijf beslist

2%

14%

18%

11%

15%

14%

Anders

3%

1%

3%

3%

4%

3%

Bron: Panteia, 2015.

Voor de meeste bedrijven die géén financiering buiten hun bestaande kredietruimte
zoeken, is het echter een beslissing die door het moederbedrijf genomen dient te
worden.

2.4

Bron van gezocht vreemd vermogen
Bij het aantrekken van vreemd vermogen is de bank vaak de aangewezen partij. Dit
wordt bevestigd door tabel 5. Het aandeel van de eigen bank neemt echter af.

3

Zie Centraal Planbureau - Macro Economische Verkenning 2015: Broos herstel, koopkracht stijgt, tabel 1.1.

13

O nd e rn em in g en z oek en hun f in a nc i e r ing s te e ds b r e de r
Bedrijven zijn steeds minder honkvast in hun zoektocht naar externe financiering: het
belang van de huisbank als bron van vreemd vermogen schommelt maar is aan een
neerwaartse trend onderhevig. In de eerste meting van 2012 was dit aandeel nog
75% en in de meest recente meting is dit gedaald tot nog maar 44% (zij het met een
opleving vorig jaar). Deze daling doet zich onder alle grootteklassen voor. Het belang
van banken anders dan de huisbank is juist toegenomen: bijna één op de drie
ondernemingen trok het

vreemd vermogen bij een andere bank aan. In het

kleinbedrijf is hier echter nog nauwelijks sprake van. Mogelijk is de relatie met de
eigen bank voor deze groep belangrijker. Ook voor jonge bedrijven is de relatie met
de huisbank van een relatief groot belang: 65% van de ondernemingen jonger dan 5
jaar doet een beroep op de huisbank.
tabel 5

bron van vreemd vermogen (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklasse

leeftijdklasse
< 5 jaar

totaal

totaal

totaal

2015-1

2014-1

2013-1

43%

44%

74%

64%

13%

31%

29%

14%

27%

0%

0%

3%

3%

3%

3%

10%

1%

4%

6%

7%

3%

6%

24%

23%

30%

24%

26%

19%

12%

kb

mb

gb

huisbank

36%

51%

46%

65%

andere dan huisbank

5%

22%

42%

familie en vrienden

10%

1%

leveranciers

16%

anders

32%

> 5 jaar

aantal bedrijven: 179

Bron: Panteia, 2015.

Het belang van andere bronnen is ruwweg gelijk gebleven. Familie en vrienden worden
over het algemeen even vaak als bron gebruikt, maar zijn in het kleinbedrijf gegroeid
als belangrijke kredietbron: van 7% eerder vorig jaar tot 10% nu. Het gebruik van
leverancierskrediet over het gehele bedrijfsleven is toegenomen. Het belang van de
categorie anders is fors toegenomen en bestaat hoofdzakelijk uit leaseconstructies,
financiering door de moedermaatschappij en private investeerders. Vooral kleine en
jonge bedrijven zien zich vaker gedwongen alternatieve bronnen aan te boren.

2.5

Verkrijgen vreemd vermogen en reden afwijzing
Financiering zoeken staat niet gelijk aan financiering vinden: 1 7% van het gehele
bedrijfsleven zocht in het afgelopen half jaar financiering buiten de bestaande
kredietruimte en daarvan kreeg 78% dit ook daadwerkelijk in meer of mindere mate.
Dit blijkt uit figuur 1. Door afrondingen tellen de cijfers soms niet op tot 100%.
F in a nc i e r ing sa a n vra g en va k er g eh on or e er d
Dit duidt op een daling van het afwijzingspercentage. Was dat vorig jaar nog 38% van
alle aanvragen, in de huidige meting is dit 22%. Aanvragen worden nu dus vaker
deels, maar vooral ook vaker volledig gehonoreerd. Voor het kleinbedrijf blijkt het
echter nog steeds erg moeilijk om vreemd vermogen aan te trekken. Met 51% wordt
slechts de helft van alle aanvragen onder deze groep bedrijven volledig gehonoreerd
en een bijna even groot deel wordt volledig afgewezen. Dit is een groot verschil met
het midden- en grootbedrijf waar respectievelijk 64% en 96% van de aangevraagde
financiering volledig wordt toegekend. Voor het grootbedrijf betekent dit een enorme
stijging in het toekenningspercentage: een jaar geleden was d it nog 75%.

14

A a n tr ek k en v re e md v erm og en bl i j ve nd m oe i l i jk vo o r k l e in be d r ij f
Kleine bedrijven zijn voor kredietverstrekkers risicovoller en omdat de leningen
relatief klein zijn, drukken de screeningskosten voor banken relatief zwaar op deze
kleine leningen. Toch is er ook in het kleinbedrijf sprake van een verbetering. Het
aandeel volledig gehonoreerde aanvragen is toegenomen van 44% een jaar geleden
tot 51% nu.
figuur 1

aantrekken van de gezochte financiering naar grootteklasse en sector (totaal n=264)
0%
kleinbedrijf

25%

50%

51%

middenbedrijf

75%

6%

100%

44%

64%

10%

grootbedrijf

26%

96%

1% 3%

agrarisch

76%

1%

23%

industrie

73%

6%

22%

bouw

65%

10%

25%

handel

67%

7%

26%

transport en opslag

81%

zakelijke diensten

7%

72%

overige diensten

4%

78%

12%

23%
2%

20%

jonger dan 5 jaar

74%

ouder dan 5 jaar

74%

5%

21%

totaal 2015-1

74%

4%

22%

totaal 2014-1

54%

totaal 2013-1

26%

8%

60%

totaal 2012-1

14%
72%

volledig gekregen

38%

gedeeltelijk gekregen

26%
9%

19%

niet gekregen

Bron: Panteia, 2015.

Ook tussen de diverse sectoren zijn substantiële verschillen waarneembaar. Bedrijven
in de bouwnijverheid hebben de meeste moeite met het aantrekken van de door hen
gezochte financiering en behoort traditioneel tot één van de sectoren waarvoor het
moeilijker is krediet aan te trekken. In de handel wordt het grootste aandeel
aanvragen volledig afgewezen. Bedrijven in het transport en opslag en - verrassend
genoeg - de overige dienstverlening hebben het vaakst succes en weten het gezochte
bedrag relatief vaak volledig aan te trekken.
Leeftijd van bedrijven is in deze meting voor het eerst als factor opgenomen en lijkt
minder van invloed te zijn op de slaagkans bij het aantrekken van vreemd vermogen.

15

R i s ic o k r ed i e tv er st r ek k e r v oo rna a ms te r e de n vo o r a fw i j z ing
Wanneer een financieringsaanvraag wordt afgewezen heeft dit vooral te maken met
het risico voor de potentiële kredietverstrekker: tabel 6 laat zien dat dit ten grondslag
ligt aan 73% van de afwijzingen. Daarnaast worden een gebrek aan voldoende
onderpand dit jaar vaker genoemd. Solvabiliteit, interesse bij de financier en
verslechtering van het bedrijfsresultaat van het zoekende bedrijf spe len minder vaak
een rol. De teruggelopen afwijzingen zijn hier mogelijk aan te toe te kennen.
tabel 6

reden waarom gezocht vreemd vermogen niet of niet volledig is aangetrokken
antwoorden mogelijk)

reden

(meerdere

aantal bedrijven: 68
totaal 2015-1

totaal 2014-1

rentekosten

0%

0%

te lage solvabiliteit

7%

14%

aanvraag onvoldoende onderbouwd

2%

3%

schuld te hoog t.o.v. winstgevendheid

1%

3%

risico kredietverstrekker

73%

60%

onvoldoende onderpand

7%

2%

onvoldoende interesse bij financier

7%

14%

verslechtering bedrijfsresultaat

0%

10%

anders

27%

20%

Bron: Panteia, 2015.

Bijna één op de drie ondernemingen noemt bovendien andere redenen voor de
afwijzing

waar

zij

mee

werden

geconfronteerd.

Enkele

citaten

zijn

hieronder

opgenomen:
“De bank wilde niet het hele bedrag financieren, met als gevolg dat het gat voor ons te groot werd”
“Banken verschuilen zich achter het excuus van aangescherpte regelgeving”
“We zijn nog een jong bedrijf, waardoor we te weinig jaaroverzichten konden overleggen”

D e h e lf t va n de

a fg ew ez e n be d r i jv en z oek t ve rd e r

Met een afwijzing van de aanvraag op zak hoeft de zoektocht naar externe
financiering nog niet afgelopen te zijn. Van de 22% van de zoekende bedrijven die
met een afwijzing te maken krijgt, probeert meer dan de helft nog eens op een andere
manier het gezochte bedrag binnen te krijgen. Dat is bijna een verdubbeling wanneer
vergeleken met de meting van een jaar terug, maar gebaseerd op een relatief laag
aantal respondenten en dus vooral indicatief. Dit blijkt uit figuur 2. Bedrijven in alle
grootteklassesegmenten zijn standvastiger geworden en zijn hardnekkiger dan eerst
op zoek naar financiering.
Gecombineerd met het toegenomen belang van alternatieve financieringsbronnen en
het steeds groter wordende aandeel bedrijven dat voor een mix van typen financiering
gaat, wijst dit vaker doorzoeken na een afwijzing er op dat bedrijven zich aanpassen
aan het financieringslandschap dat is ontstaan na de financiële crisis. Om financiering
rond te krijgen, moeten bedrijven daarin meer shoppen en is het niet langer een
kwestie van aankloppen bij de huisbank.

16

figuur 2

heeft men geprobeerd op een andere manier aan kredietfinanciering te komen? (n=68)
0%

25%

75%

47%

kleinbedrijf

28%
62%

middenbedrijf

grootbedrijf

50%

29%
50%
21%

52%

totaal

27%
2015-1

2014-1

Bron: Panteia, 2015.

Van de bedrijven die via een andere route proberen alsnog hun financiering rond te
krijgen, slaagt één op de drie ten minste deels alsnog bij een andere partij 4.
F in a nc i e r ing va n in ve ste r i ng en ma a k t de m e est e k a ns
De slaagkans varieert met het doel van de gezochte financiering: tabel 7 brengt het
succes van de zoektocht in beeld voor vier financieringsdoelen. Aanvragen voor
investeringendoeleinden worden het vaakst volledig gehonoreerd. Financiering voor de
aanschaf van bedrijfsmiddelen (90%), voor algemene investeringen (76%) en voor
werkkapitaal (74%) kunnen relatief vaak rekenen op een volledige goedkeuring. Dit
lijkt hoog voor een financieringsdoel waarbij het risico bestaat dat de aangewende
fondsen worden gebruikt voor verliesfinanciering. Het belang van werkkapitaal als
financieringsdoel neemt echter af. Mogelijk neemt met deze afname ook de kwaliteit
van dergelijke aanvragen toe.
tabel 7

toe- of afwijzing naar het doel van de gezochte kredietfinanciering
beslissing op aanvraag
aantal
volledig

deels

nee

Totaal

bedrijven

werkkapitaal

74%

2%

24%

100%

83

huisvesting of verbouwing

62%

8%

30%

100%

39

aanschaf bedrijfsmiddelen

90%

5%

5%

100%

39

andere investering

76%

0%

24%

100%

52

totaal

76%

0%

24%

100%

Bron: Panteia, 2015.

B ed r i jv en v e rwa c ht en el d e rs o ok a fg ew e z en te w o rd en
Wanneer zij geconfronteerd worden met een afwijzing van hun financieringsaanvraag
zoekt één op de twee van de bedrijven verder. Hoewel dit een enorme toename is,
doet een substantieel deel dit dus nog steeds níet. Uit tabel 8 blijkt waarom deze
ondernemingen dat niet doen.

4

Let wel: dit resultaat is indicatief en is gebaseerd op een zeer beperkt aantal bedrijven.

17

tabel 8

waarom heeft men niet gezocht naar andere manieren om aan kredietfinanciering te komen
(meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklassen

aantal bedrijven: 51

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

investering (kon) uitgesteld

21%

0%

8%

14%

10%

investeringskans gepasseerd

0%

17%

0%

3%

1%

verwacht elders geen succes

23%

42%

7%

23%

30%

onbekend met alternatieven

6%

0%

0%

4%

14%

eigen middelen ingezet

14%

5%

0%

9%

13%

anders

44%

37%

85%

53%

51%

Bron: Panteia, 2015.

Wat een groot deel van de bedrijven weerhoudt van het voortzetten van de zoektocht
is de verwachting dat zij ergens anders geen beter resultaat zullen behalen. Voor 23%
van de bedrijven houdt de zoektocht na één afwijzing op, omdat zij bang zijn bij een
andere bron hetzelfde resultaat te behalen. Dit is vooral voor het middenbedrijf een
reden om niet verder te zoeken. Hieruit blijkt opnieuw het belang van de band die ook
middelgrote bedrijven hebben met hun huisbank, wat ook al boven water kwam in
tabel 5. Bijna de helft van de bedrijven zocht niet verder om andere redenen: deze
groep is niet nader uitgewerkt, omdat de antwoorden zeer diffuus waren.
In de najaarsmeting van 2014 waren het nog juist de kleine bedrijven waar dit het
sterkst speelde. Dit kan zijn omdat zij juist met die bank een relatie hebben
opgebouwd die het probleem van asymmetrische informatie tussen banken en kle inere
bedrijven ondervangt, omdat zij als klein bedrijf niet de keuze hebben uit meerdere
banken of omdat het simpelweg niet bij hen opkomt om andere opties te overwegen.
Hoe het ook zij: 23% van de kleine bedrijven zoekt na een mislukte aanvraag niet
verder omdat zij elders ook geen succes verwachten. Bij het middenbedrijf is dit 42%,
hoger dan in de laatste meting, maar in dezelfde orde van grootte als een jaar terug.
Hierbij dient de kanttekening gemaakt te worden dat resultaten in de tabel vooral
indicatief zijn door het relatief lage aantal respondenten, zeker bij een uitsplitsing van
de resultaten naar grootteklasse.
Andere voorname redenen om niet verder te zoeken zijn het kunnen uitstellen van de
investeringen (vooral in het kleinbedrijf) of het inzetten van eigen middelen. Meer dan
de helft noemt nog andere redenen, waarbij het trouw (moeten) blijven aan de eigen
bank regelmatig terugkeert. Een selectie van andere overige redenen volgt:
“We hebben de financiering uiteindelijk kunnen krijgen bij het moederbedrijf”
“We hebben er geen vertrouwen meer in”
“Niet verder zoeken was het makkelijkst en het snelst”

G e m ist e f ina n c i er i n g l e id t to t r em o p o nt w ik k e li n g
Het niet kunnen verkrijgen van de gezochte financiering is niet zonder gevolgen:
bedrijven zijn immers met een specifiek doel op zoek naar deze financiering. Een niet
gehonoreerde kredietvraag kan leiden tot een investering niet door kunnen laten gaan
of zelfs het einde van een bedrijf. Deze gevolgen worden uiteengezet in tabel 9.

18

tabel 9

gevolgen van het niet krijgen van kredietfinanciering (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklassen

aantal bedrijven: 71

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

57%

35%

9%

41%

44%

24%

8%

9%

17%

22%

geen R&D kunnen doen

0%

0%

0%

0%

0%

bedrijfsbeëindiging

0%

0%

0%

0%

3%

personeel moeten ontslaan

3%

0%

7%

3%

10%

ander gevolg

31%

38%

17%

29%

41%

geen gevolg

24%

33%

80%

39%

-

rem op ontwikkeling of groei

5

w.v. niet kunnen investeren

Bron: Panteia, 2015.

Voor twee op de vijf bedrijven heeft het niet kunnen aantrekken van de financiering
geen gevolg. Dit zijn bedrijven die het met eigen middelen gered hebben of die de
investeringen uit hebben kunnen stellen. Voor nog eens 17% heeft het er toe geleid
dat zij hun investering niet hebben kunnen doen en ruim 40% ervoer daarom een rem
op de algehele ontwikkeling of groei van het bedrijf. Het niet kunnen aantrekken van
externe financiering zorgt vooral in het grootbedrijf ook voor gedwongen ontslagen .
Een grote groep bedrijven noemt andere gevolgen, een selectie van deze gevolgen is
hier onder opgenomen:
“Bij onze verhuizing klussen we nu meer in plaats van zaken uit te besteden”
“Betalingsachterstand bij de Belastingdienst”
“De betalingen liggen nu langer te wachten; mijn buffer lig t bij de leveranciers”

2.6

Bekendheid met overheidsregelingen
Omdat de toegang tot financiering als een voorname belemmering wordt ervaren,
heeft de overheid diverse regelingen in het leven geroepen om ondernemingen te
ondersteunen in het uitvoeren van hun (innovatieve) werkzaamheden en om hen te
helpen met het aantrekken van financiering door middel van garanties op verstrekte
kredieten of door zelf geld te lenen. Om succesvol te zijn, moeten deze regelingen hun
doelgroepen wel weten te bereiken. In figuur 3 wordt in beeld gebracht hoe bekend de
diverse regelingen zijn onder bedrijven. Qredits en Vroegefasefinanciering werden in
2014 nog niet aan respondenten voorgelegd.
I nno va t i e b evo r d er en d e r eg e l in g en he t me es t be k e nd
De regelingen die gericht zijn op het bevorderen van innovativiteit zijn het meest
bekend bij ondernemingen. Ongeveer twee op de vijf bedrijven is bekend met de
WBSO, een fiscale aftrekregeling die de loonkosten van S&O-werkzaamheden drukt,
en met het Innovatiekrediet. De bekendheid van de RDA is het afgelopen jaar
teruggelopen

tot

20%.

Deze

laatste

levert

een

extra

aftrekpost

voor

andere

projectkosten en uitgaven en is gekoppeld aan de WBSO. De bekendheid van de
meeste regelingen en instrumenten is in het afgelopen jaar iets toegenomen.

5

Deze categorie is een optelling van ‘niet kunnen investeren’ en open antwoorden voor zover die een geremde
groei of ontwikkeling inhouden. Voorbeelden zijn projecten die niet doorgaan of het mislopen van opdrachten.

19

figuur 3

bekendheid met overheidsregelingen (garantie- en innovatieregelingen) (n=1.066)
0%

25%

50%

100%

65%

Innovatiekrediet

45%
61%

WBSO

72%
43%

BMKB

34%
35%
31%

Garantie Ondernemingsfinanciering

31%

RDA

47%
26%
21%

Groeifaciliteit
10%

Qredits

8%
9%

Seedfaciliteit technostarters

Vroegefasefinanciering

75%

2%

2015-1

2014-1

Bron: Panteia, 2015.

Van de financieringsinstrumenten van de overheid zijn het Borgstellingskrediet MKB
(de BMKB) en de Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) het meest bekend.
Respectievelijk 27% en 22% kent deze regelingen. De SEED Capital regeling is het
minst

bekend

maar

is

ook

specifiek

gericht

op

risicokapitaal

verstrekkende

investeringsfondsen en niet op bedrijven zelf. Variaties in de bekendheid naar
grootteklasse worden gepresenteerd in tabel 10.
tabel 10

bekendheid met overheidsregelingen naar grootteklasse
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.066

kb

mb

gb

BMKB

25%

30%

30%

Groeifaciliteit

11%

20%

23%

Garantie Ondernemingsfinanciering

15%

26%

29%

SEED Capital

4%

9%

5%

Innovatiekrediet

30%

43%

54%

WBSO

13%

55%

59%

RDA

8%

30%

28%

Bron: Panteia, 2015.

De meeste regelingen genieten de grootste bekendheid onder grote bedrijven. Kleine
bedrijven hebben minder vaak een eigen financieel specialist aan boord en zijn vaker
afhankelijk van een financieel intermediair of hun accountant .

20

2.7

De belangrijkste punten op een rijtje


De kredietvraag van het bedrijfsleven is in 2014 gedaald;



Minder bedrijven (van 22% naar 19%) zijn hun bestaande kredietruimte méér
gaan benutten en minder bedrijven (van 21% naar 17%) hebben gezocht naar
externe financiering buiten deze kredietruimte;



Bedrijven geven vooral vaker aan externe financiering niet nodig te hebben;



De bedrijven die nog wel naar financiering zochten, deden dit minder vaak dan
voorheen voor werkkapitaal en steeds vaker voor investeringen in huisvesting,
bedrijfsmiddelen en overige investeringen. Dit is een ontwikkeling die al twee
jaar gaande is;



De slaagkans van het aantrekken van financiering is omhoog gegaan: 78%
krijgt (deels) het aangevraagde bedrag ten opzichte van 72% vorig jaar;



In het kleinbedrijf wordt echter nog steeds bijna de helft (44%) afgewezen .
Dit is bijna twee keer zo veel als in het middenbedrijf (26%) en vele malen
hoger dan in het grootbedrijf (3%);



Drie van de vier afwijzingen vinden hun grondslag in een te hoog risico voor
de kredietverstrekker, dit is meer dan de 60% vorig jaar;



Bedrijven zoeken steeds iets vaker naar een mix van eigen en vreemd
vermogen, zijn minder honkvast bij hun huisbank en maken steeds vaker
gebruik van alternatieve bronnen van vreemd vermogen.

21

3

Eigen vermogen
Dit hoofdstuk behandelt het zoeken naar eigen vermogen en redenen om daar juist
van af te zien, en verder, of men het heeft gekregen en bij wie, en eventuele reden en
waarom men het gewenste bedrag niet heeft kunnen aantrekken. Er zijn aanzienlijk
minder zoekers naar eigen dan naar vreemd vermogen, en bij sommige bevindingen is
het aantal onderliggende waarnemingen daardoor gering.

3.1

Keuze om (niet) te financieren met eigen vermogen
Tabel 11 laat een opvallende verschuiving zien van kiezen voor eigen vermogen omdat
aan vreemd vermogen niet te komen is, naar kiezen voor eigen vermogen omdat dáár
juist makkelijker aan te komen is. Hoewel gebaseerd op erg weinig gevallen kan dit
mogelijk

worden

geïnterpreteerd

als

een

indicatie

dat

financiering

met

eigen

vermogen als alternatief voor bankfinanciering aantrekkelijker is geworden .
In de categorie ‘anders’ is eigen vermogen soms het alternatief omdat de bank krediet
weigert. Maar de bank stelt (het kunnen) aantrekken van eigen vermogen soms ook
als voorwaarde om zelf met krediet over de brug te komen. Een andere genoemde
reden is dat het aantrekken van vreemd vermogen simpelweg niet mag volgens de
eigen bedrijfsstatuten – waardoor eigen vermogen moet worden aangetrokken
tabel 11

reden om te kiezen voor financiering met eigen vermogen (meerdere antwoorden mogelijk)

Reden

aantal bedrijven: 21 6
totaal

totaal

2015-1

2014-1

vreemd vermogen niet aan kunnen trekken

42%

62%

aantrekken eigen vermogen makkelijker

27%

23%

vreemd vermogen is te duur

20%

7%

solvabiliteit verbeteren

0%

7%

Anders

20%

19%

Bron: Panteia, 2015.

V e r wa c ht n ie t te k un nen k ri j g en m in de r va a k re d en o m ge en E V te p ro b e re n
Eén van de meest voorname redenen om niet te kiezen voor financiering met eigen
vermogen is dat het simpelweg niet nodig is: zie tabel 12. Die reden wordt nu
beduidend vaker genoemd dan bij voorgaande metingen. Ook iets vaker verwacht men
de noodzakelijke financiering simpelweg niet via eigen vermogen aan te kunnen
trekken en wordt vreemd vermogen goedkoper geschat. Financiering via vreemd
vermogen blijft voor een grotere groep dan ook de eerste keus.
In de tabel is ook te zien dat de redenen om niet te kiezen voor financiering met eigen
vermogen verschillen bij kleine en grote bedrijven. In grotere bedrijven staat de
bedrijfsstructuur vaker een beroep op extern eigen vermogen in de weg of ligt de
keuze bij het moederbedrijf. In het kleinbedrijf verwacht men het vaker niet aan te
kunnen trekken. Bij het middenbedrijf telt de (lagere) prijs van vreemd vermogen
relatief het zwaarst.
6

Dit is de groep bedrijven die aangegeven heeft financiering met eigen vermogen te zoeken. De omvang van
deze groep is zeer beperkt, waardoor resultaten niet meer dan indicatief zijn.

23

tabel 12

reden om niet te kiezen voor financiering met eigen vermogen (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklasse

aantal bedrijven: 170
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

niet nodig

33%

22%

33%

32%

22%

24%

vreemd vermogen is goedkoper

8%

11%

12%

8%

6%

6%

moederbedrijf beslist

0%

8%

5%

0%

2%

6%

verwacht niet aan te kunnen trekken

27%

16%

6%

26%

24%

12%

te duur

2%

1%

2%

2%

1%

2%

teveel werk

0%

0%

1%

0%

0%

4%

wil geen zeggenschap inleveren

2%

8%

3%

2%

16%

12%

vreemd vermogen of bank is eerste keus

15%

16%

33%

15%

3%

8%

0%

4%

4%

0%

1%

6%

18%

17%

3%

18%

16%

23%

bedrijfsstructuur

7

Anders
Bron: Panteia, 2015.

De categorie ‘anders’ in de tabel betreft in een aantal gevallen korte termijnfinanciering, waardoor eigen vermogen niet in aanmerking komt. Andere genoemde
redenen om niet te kiezen voor financiering met eigen vermogen zijn:
“De bestaande aandeelhouders willen geen extra vermogen beschikbaar stellen”
“We willen geen externe financiers meer”
“Ons extern eigen vermogen zijn we juist aan het terugbrengen”

3.2

Bron van eigen vermogen
B es ta a n de a a n de e lh ou de r s b i j gr ot e, p r iv év e rm og en bi j k le i ne r e b ed ri j v en
Bestaande aandeelhouders en privévermogen zijn de belangrijkste bronnen van eigen
vermogen, samen met familie en vrienden. Ze worden op enige afstand gevolgd door
andere bedrijven: zie tabel 13. Ten opzichte van de voorgaande meting valt het sterk
toegenomen aandeel van andere bedrijven op, waarbij in acht genomen dient te
worden dat het aantal respondenten relatief laag is. Bestaande aandeelhouders zijn
iets in belang afgenomen als bron van eigen vermogen. Van een lange termijntrend is
echter nog niet direct sprake, gelet op de eerdere ontwikkeling in tegengestelde
richting in het najaar van 2014 (39%).
Privévermogen is vooral van belang in het mkb: voor het kleinbedrijf is het samen met
geld ingelegd door familie en vrienden de belangrijkste bron van eigen vermogen. In
het midden- en grootbedrijf is het belang van bestaande aandeelhouders fors
toegenomen en zijn andere bedrijven voorname verstrekkers van financiering. Eigen
vermogen via het bankwezen wordt vooral door kleinere bedrijven gezocht.

7

Bedrijfsstructuur verwijst naar juridische obstakels voor het aantrekken van extern eigen vermogen, zoals bij
een beursnotering of een coöperatie.

24

tabel 13

bron van eigen vermogen (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklasse

aantal bedrijven: 65
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

Privévermogen

35%

15%

0%

25%

21%

17%

bestaande aandeelhouders

6%

53%

71%

27%

31%

38%

nieuwe aandeelhouders

1%

5%

8%

3%

1%

13%

andere bedrijven

16%

16%

21%

17%

7%

6%

39%

2%

4%

25%

30%

19%

2%

10%

0%

3%

0%

6%

informele investeerders

0%

7%

0%

1%

6%

6%

banken (private equity)

10%

6%

0%

7%

4%

5%

familie of vrienden
participatiemaatschappij, ROM

8

Bron: Panteia, 2015.

3.3

Financiering krijgen en reden indien niet geslaagd
A f w i jz i ng en e i ge n v e rmo g en om ho og
Figuur 4 (door afrondingen tellen de cijfers soms niet op tot 100%) laat zien dat een
afnemend aantal bedrijven er in slaagt het gezochte eigen vermogen volledig aan te
trekken. Dit aandeel is teruggelopen van 72% begin 2012 tot 44% in de huidige
meting. Een vergelijkbare ontwikkeling deed zich voor bij het aantrekken van vreemd
vermogen, maar deze trend is in het najaar van 2014 gekeerd en het aandeel
toekenningen van vreemd vermogen neemt vanaf dat moment weer toe. Vooral het
aandeel aanvragen dat volledig wordt toegekend is in het afgelopen jaar fors
afgenomen: van 54% terug naar 44%. Dit heeft mogelijk te maken met de toename in
bedrijven die eigen vermogen proberen aan te trekken, waarbij de kwaliteit van
aanvragen iets af zou kunnen nemen.
De figuur laat bovendien een opvallende wending zien die eerder al zichtbaar was in
de najaarsmeting van 2014. Het is niet langer meer zo dat bedrijven naarmate zij
groter worden vaker het door hen gezochte eigen vermogen volledig weten aan te
trekken. Het grootbedrijf slaagt er zelfs minder vaak dan het kleinbedrijf in om de
verzochte financiering te verzilveren. Het aandeel grote bedrijven dat eigen vermogen
volledig weet aan te trekken is zelfs volledig ingezakt van 83% een jaar geleden tot
37% nu. Dit kan te maken hebben met de verschillende vormen van extern eigen
vermogen die bedrijven in diverse grootteklassen trachten aan te trekken. Het
kleinbedrijf zoekt dit vooral bij vrienden en familie, groepen waar de ondernemer
bekend mee is en die misschien wat makkelijker geld verstrekken. Het grootbedrijf
zoekt het vooral bij bestaande aandeelhouders.
Bedrijven in de landbouw en industrie melden de beste slaagkansen, bedrijven in de
overige dienstverlening melden opvallend geringe kansen. Bedrijfsleeftijd lijkt in
geringe mate een rol te spelen. Het aandeel jonge bedrijven dat het gezochte eigen
vermogen volledig weet aan te trekken is iets groter dan het aandeel onder de meer
volwassen bedrijven: 42% versus 40%. Bij deze laatste groep is het aandeel dat deze
externe behoefte deels weet te vervullen juist weer een stuk groter. Het percentage
harde afwijzingen is daarmee bij oudere bedrijven wel aanzienlijk lager dan bij
starters.
8

Regionale Ontwikkelingsmaatschappij

25

figuur 4

geslaagd of niet bij het aantrekken van het gezochte eigen vermogen (totaal n=105)
0%

25%

50%

75%

100%

kleinbedrijf

46%

20%

35%

middenbedrijf

46%

17%

37%

grootbedrijf

37%

6%

agrarisch

82%

industrie

2%

37%

9%

67%

transport en opslag

33%

51%

zakelijke diensten

22%

55%

handel

9%

40%

44%

56%

21%

24%

jonger dan 5 jaar

42%

ouder dan 5 jaar

40%

totaal 2015-1

44%

totaal 2014-1

18%

76%

bouw

overige diensten

57%

55%

3%

55%
19%

16%

54%

totaal 2013-1

41%

40%
8%

60%

totaal 2012-1

38%
14%

72%

volledig gekregen

26%
9%

gedeeltelijk gekregen

19%

niet gekregen

Bron: Panteia, 2015.

E i ge n ve rm og en wa t ma k k e l i jk e r t e v i nd en
Hoewel fors minder bedrijven dan bij de meting van een jaar geleden er in slagen het
gezochte externe eigen vermogen volledig aan te trekken, is de groep bedrijven die
het gemakkelijk vindt eigen vermogen aan te trekken in omvang toegenomen. Zie
tabel 14. Deze ontwikkeling concentreert zich opmerkelijk genoeg vooral in het
middenbedrijf, waar het aandeel is toegenomen van 33% tot 53%, terwijl het
afwijzingspercentage tegelijkertijd is toegenomen. Dit is een opvallend resultaat en is
vooral in het grootbedrijf gezien het hoge afwijzingspercentage moeilijk te duiden.
tabel 14

extern eigen vermogen makkelijk te vinden
grootteklassen

makkelijk te vinden
Bron: Panteia, 2015.

26

aantal bedrijven: 105
totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

46%

53%

68%

52%

46%

N i e t o f m in de r g ek r e gen : r is i co t e gr oo t
De belangrijkste reden waarom zij extern eigen vermogen niet of niet volledig hebben
kunnen aantrekken is volgens ondernemers die het hebben geprobeerd het gebrek aan
interesse bij de beoogde verschaffer van dat vermogen. Zie tabel 15. Daarmee speelt
dit nu een voornamere rol dan het risico voor de financier, wat in het verleden als
belangrijkste reden werd aangewezen. De kosten van eigen vermogen als verklaring
voor het niet kunnen aantrekken zijn in belang toegenomen. De groep respondenten is
echter beperkt en het betreft hier de eigen interpretatie van de ondernemers.
tabel 15

reden waarom gezocht eigen vermogen niet of niet volledig is aangetrokken (meerdere
antwoorden mogelijk)

Reden

aantal bedrijven: 40
totaal 2015-1

totaal 2014-1

te duur

18%

6%

risico voor financier

19%

33%

te tijdrovend

2%

0%

onvoldoende interesse bij financiers

23%

17%

geen toestemming commissarissen of aandeelhouders

0%

11%

Anders

48%

46%

Bron: Panteia, 2015.

Daarnaast is er nog een substantiële groep bedrijven die andere redenen noemt.
Voorbeelden zijn

extra strenge voorwaarden waar het bedrijf niet aan wilde voldoen

of het teleurstellende bedrijfsresultaat.

3.4

Ontwikkeling eigen vermogen
Uit metingen van de financieringsmonitor in voorgaande jaren bleek altijd dat de
groep bedrijven die het eigen vermogen zowel absoluut als relatief zag afnemen
ongeveer gelijk aan elkaar was op één van de drie bedrijven. In de huidige meting is
het aandeel van deze groep voor het eerst stevig gedaald. Zie tabel 16.
tabel 16

ontwikkeling eigen vermogen (meerdere antwoorden mogelijk in onderste deel tabel)
grootteklasse

aantal bedrijven:1.400 / 400
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

absoluut bedrag EV afgenomen

30%

24%

14%

22%

32%

32%

aandeel EV op balans afgenomen

28%

23%

19%

23%

31%

31%

negatief resultaat uit bedrijfsvoering

60%

59%

36%

51%

64%

61%

Dividenduitkering

2%

15%

33%

16%

9%

9%

afschrijvingen materiële activa

13%

5%

1%

7%

5%

andere reden

27%

25%

33%

29%

16%

6%

geen reden genoemd

1%

1%

1%

1%

1%

0%

oorzaak afname:

Bron: Panteia, 2015.

27

F or s ve rs ch i l tu ss en a bs o lu te e n r el a t i ev e a f na m e e i ge n v e rm og en
Iets meer dan één op de vijf bedrijven zag het absolute bedrag aan eigen vermogen
op de balans in 2014 afnemen. Dit is een wezenlijke daling van tien procentpunten ten
opzichte van de meting een jaar geleden en is een gunstig teken: het betekent dat
een groter deel van het bedrijfsleven haar eigen vermogenspositie het afgelopen jaar
heeft kunnen uitbouwen of ten minste heeft kunnen behouden. Deze daling van de
afname (en dus juist een verbetering van de eigen vermogenspositie) concentreert
zich in het midden- en grootbedrijf. Een ongeveer even grote groep van 23% geeft
aan dat ook het aandeel eigen vermogen, ofwel de solvabiliteit, is afgenomen.
Dividenduitkering werd in deze meest recente meting iets vaker genoemd dan
voorheen. Bij de ‘andere’ redenen springen er twee categorieën uit, namelijk
investeringen (die worden gefinancierd met vreemd vermogen) en overnames, en
balansverschuivingen. Een selectie van andere redenen:
“Door het aantrekken van vreemd vermogen”
“Door investeringen in vastgoed is het balanstotaal toegenomen”
“Leningen met een hoge rente leidden tot een negatief resultaat”
“Hoge personeelskosten”
“Kapitaalstorting naar moederbedrijf”
“Door overname van een ander bedrijf”
“Marktwaarde van derivaten is verslechterd”

3.5

De belangrijkste punten op een rijtje


Aanzienlijk minder bedrijven spreken nog van een verslechtering van de eigen
vermogenspositie. Dit speelt in het middenbedrijf en in het grootbedrijf;



Ondernemers die géén eigen vermogen hebben gezocht, hebben het vaker
simpelweg niet nodig. Ook heeft financiering met vreemd vermogen vaak nog
simpelweg de voorkeur.



Bestaande aandeelhouders blijven de belangrijkste bron voor het

eigen

vermogen in het grootbedrijf; privévermogen voor het mkb;


Het is iets moeilijker geworden eigen vermogen aan te trekken en er zijn nu
meer bedrijven die eigen vermogen zoeken en nul op rekest krijgen: 40%
versus 38% een jaar geleden.

28

4

Afhandeling en voorwaarden
Dit hoofdstuk behandelt de voorwaarden van banken voor kredietverlening aan
bedrijven, en wijzigingen daarvan, en daarnaast eventuele aanpassing van het eigen
debiteurenbeleid.

4.1

Afhandeling
8 0 p ro ce nt va n f ina nc i er i n gsa a n vra g en b in ne n t w ee ma a nd en a f ge ha nd e l d
Figuur 5 (door afrondingen tellen de cijfers soms niet op tot 100%) laat zien dat de
afhandeling van een financieringsaanvraag bij de bank (vanaf correcte indiening van
alle gevraagde documenten) bij de laatste meting in ruim een derde deel van de
gevallen binnen een maand rond is, bij 42% binnen één tot twee maanden, en in één
op vijf gevallen pas na meer dan twee maanden. Het aandeel van deze laatste groep
is

daarmee

fors

afgenomen

ten

opzichte

van

eerdere

metingen.

Financieringsaanvragen worden sneller verwerkt en vooral uitwassen in negatieve zin
komen minder vaak voor. Met het aantrekken van de economie neemt de onzekerheid
en het risico voor kredietverstrekkers af.
figuur 5

looptijd van de behandeling door de kredietverstrekker (n=115)
0%
kleinbedrijf

25%
10%

middenbedrijf 4%

40%

7%

industrie

10%

bouw

10%

overige diensten

totaal 2015-1
totaal 2014-1

7%

22%
35%

16%

8%

8%

16%
12%
18%

totaal 2012-1

18%

23%

23%

26%

22%

16%

22%

9%
25%

1 - 2 maanden

11%
18%

24%
23%

7%
3% 6%

42%

30%

2 weken - 1 maand

15%

48%

22%
28%

13%
32%

62%
29%

4%

21%

23%

40%

9%

8%

16%

40%

21%

13%

43%

15%

totaal 2013-1

< 2 weken

20%

19%

zakelijke diensten

19%

21%

59%

handel 4%

100%

5%

49%

21%

agrarisch

75%
26%

13%

grootbedrijf

transport en opslag

50%

23%
25%

2 - 4 maanden

6%
13%

> 4 maanden

Bron: Panteia, 2015.

29

S n e ls te a f ha n de l i ng i n k l e in be d r i jf en g r oot b ed r i j f
In het kleinbedrijf ligt het aandeel bedrijven dat binnen een maand weken uitsluitsel
krijgt het hoogst: 50% van de aanvragen is binnen die periode afgehandeld, terwijl dit
voor slechts 17% in het middenbedrijf geldt. Opmerkelijk genoeg vertonen het
kleinbedrijf en het grootbedrijf in deze zin dan ook meer overeenkomsten. Het zijn
waarschijnlijk andere krachten die hier aan ten grondslag liggen. In het grootbedrijf is
het toekenningspercentage van kredietaanvragen zeer hoog: deze bedrijven zijn meer
transparant, meer gediversifieerd en meer gedreven in het verkrijgen van externe
financiering. Dit maakt de behandeling van een aanvraag door een bank dan ook
gemakkelijker en sneller.
In het kleinbedrijf is het afwijzingspercentage echter het hoogst: daar wordt 44% van
de kredietaanvragen volledig afgewezen (zie figuur 1). Aanvragen die op voorhand
geen kans maken, plannen die slecht onderbouwd zijn of aanvragen die duidelijk een
te groot risico voor de kredietverschaffer betekenen en dus snel worden afgekeurd,
vergen ook weinig tijd van de bank.
tabel 17

gemiddeld aanvaardbaar geachte looptijd
grootteklassen

gemiddelde in weken

aantal bedrijven: 98
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

5,6

5,3

6,9

6,3

5,7

6,7

Bron: Panteia, 2015.

A a n va a r d ba a r g ea cht e d o or l oo pt i j d: v e rsc h i l tu ss en m i dd en - en g r ootb e d r i jf
De looptijd van een kredietaanvraag die ondernemers nog aanvaardbaar achten ligt
gemiddeld op een week of zes en dit is, met ongeveer een halve week speling, vrij
stabiel door de jaren heen: zie tabel 17. Het mkb gunt de kredietverschaffer ruim vijf
weken de tijd, het grootbedrijf bijna zeven weken. Daarmee passen de verwachtingen
bij de ervaringen van het grootbedrijf. Hoewel deze bedrijven tot de groep behoren
met de snelste afhandelingen (binnen één maand, zie figuur 5), hebben zij tevens het
grootste aandeel bedrijven dat tot twee maanden moet wachten. Hoewel het
toekenningspercentage het hoogst ligt in het grootbedrijf, zal een deel van de door
deze bedrijven ingediende aanvragen ook een stuk ingewikkelder zijn en dus meer tijd
vergen.

4.2

Rente
Bedrijven betalen minder rente dan een jaar geleden. Dit blijkt uit de resultaten
gepresenteerd in tabel 18. De verklaring voor deze daling is tweeledig. Allereerst is de
basisrente gedaald. Deze volgt de Euribor, het benchmarktarief op de geldmarkt en
deze is sinds mei 2014, met een kleine uitzondering in december van dat jaar,
consequent gedaald. Ten tweede is ook de risico-opslag afgenomen. Banken scherpen
sinds het vierde kwartaal van 2014 hun acceptatiecriteria voor het mkb niet verder
aan. Zie paragraaf 4.5. De financieringsvoorwaarden voor het grootbedrijf zijn sinds
het begin van het jaar versoepeld. De rente is één van deze voorwaarden. De vaste
rente

volgt

bovendien

een

trend

die

zichtbaar

is

in

de

rente

op

tienjaars

staatsleningen in het Eurogebied, die sinds december 2013 eveneens een dalend
verloop laten zien.

30

tabel 18

betaalde rentepercentages
grootteklassen

aantal bedrijven: 154
totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

vaste rente

4,1%

3,1%

2,4%

2,9%

3,6%

variabele rente

2,7%

2,2%

1,7%

2,1%

2,6%

Bron: Panteia, 2015.

Vergeleken met de najaarsmeting uit 2014 zijn zowel de vaste als de variabele rente
voor iedere groep gedaald of gelijk gebleven. Uitzondering is een beperkte stijging
van 0,1% punt in de variabele rente voor het grootbedrijf.

4.3

Onderpand
G r oo tb e dr i jf w o rd t m i nd e r va a k on d er pa n d g ev ra a gd
In 28% van de aanvragen voor externe financiering vraagt de kredietverschaffer om
onderpand. Onderpand is daarmee een minder bepalende factor geworden in de kans
om krediet aan te trekken dan een jaar geleden. Zie tabel 19. Het gaat dan om
bedrijfspanden, roerend goed zoals machines en inventaris, en in het kleinbedrijf ook
vaak de privéwoning van de ondernemer. ‘Andere’ genoemde vormen van onderpand
zijn onder meer een privéborgstelling, grond en de handelsvoorraad. Vooral activa die
in het bedrijfsproces worden ingezet en de privéwoning van ondernemers worden nu
vaker gevraagd.
tabel 19

gevraagd onderpand
grootteklassen

aantal bedrijven: 179 / 64

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

41%

40%

18%

28%

32%

bedrijfspand(en)

13%

5%

12%

11%

17%

machines, inventaris, beleggingen

21%

24%

22%

22%

13%

Privéwoning

23%

5%

2%

11%

2%

debiteuren en voorraden

13%

19%

25%

19%

17%

ander onderpand

30%

47%

39%

38%

51%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

onderpand gevraagd
waarvan:

Bron: Panteia, 2015.

Ten opzichte van de najaarsmeting (39%) is het aandeel bedrijven dat om onderpand
werd gevraagd bovendien erg sterk teruggelopen. Het teruggelopen belang van
onderpand concentreert zich volledig in het grootbedrijf, waar het aandeel bedrijven
dat werd verzocht onderpand te overleggen in het najaar van 2014 nog 39% bedroeg.
Grote bedrijven hebben, meer dan het mkb, geprofiteerd van versoepelingen in de
acceptatiecriteria door banken (zie figuur 6, welke later wordt besproken). In het mkb
blijven criteria - zoals gerapporteerd door de banken zelf - stabiel. In het grootbedrijf
is er al sinds halverwege 2014 sprake van daadwerkelijke versoepelingen. Eén van de
criteria die hier onder valt is het gevraagde onderpand.

31

4.4

Financieringsvoorwaarden banken
Minder dan de helft van alle bedrijven geeft aan dat hun bank de kredietvoorwaarden
heeft aangepast op een of meer punten. Dit blijkt uit tabel 20. Meestal gaat het
daarbij om wijzigingen van de rente en andere kosten, maar daarnaast noemt men
ook aanpassing van de (maximale) omvang van het krediet nog vrij vaak. Ten
opzichte van de meting van vorig hebben aanmerkelijk minder bedrijven te maken
gehad met wijzigingen. Dat geldt voor alle aanpassingen die men kon noemen, maar
met name de bijkomende kosten (afgezien van de rente) zijn aanzienlijk minder vaak
gewijzigd.
tabel 20

aanpassingen van financieringsvoorwaarden
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.400

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

aanpassingen genoemd

46%

49%

41%

44%

63%

Rente

26%

28%

28%

27%

31%

w.v. vaste rente verhoogd

10%

11%

5%

8%

14%

w.v. vaste rente verlaagd

8%

8%

11%

9%

7%

w.v. variabele rente verhoogd

8%

10%

7%

8%

17%

w.v. variabele rente verlaagd

8%

11%

12%

10%

8%

31%

24%

18%

24%

33%

w.v. verhoogd

30%

21%

15%

21%

30%

w.v. verlaagd

0%

2%

3%

2%

3%

omvang krediet(lijn)

9%

13%

12%

11%

15%

w.v. vergroot

2%

5%

4%

4%

6%

w.v. verkleind

7%

7%

7%

7%

9%

looptijd krediet

4%

4%

3%

3%

5%

w.v. verkort

3%

2%

0%

2%

2%

w.v. verlengd

1%

2%

2%

2%

3%

eisen onderpand

6%

7%

6%

6%

10%

w.v. aangescherpt

5%

6%

4%

5%

9%

w.v. versoepeld

1%

1%

2%

1%

1%

Solvabiliteitseisen

2%

3%

4%

3%

6%

w.v. aangescherpt

2%

2%

3%

3%

5%

w.v. versoepeld

1%

1%

1%

1%

1%

andere voorwaarden

6%

5%

7%

7%

8%

w.v. aangescherpt

6%

5%

7%

6%

7%

w.v. versoepeld

0%

0%

0%

0%

1%

andere kosten

Bron: Panteia, 2015.

R e nt e wo r dt ve r la a gd , a n d er e vo o rwa a r de n v er s l ec ht er en v oo ra l
Waar de voorwaarden zijn aangepast hebben ondernemers vervolgens aangegeven of
dat een verbetering was dan wel een verslechtering (hogere rente en kosten, kortere
looptijd, minder krediet, aanscherping van de voorwaarden). Het gaat mer endeels om

32

een verslechtering. Vrijwel alle bedrijven die zich geconfronteerd zagen met een
aanpassing van de eisen aan hun onderpand, bijvoorbeeld, hadden te maken met een
aanscherping van deze voorwaarden. Dat geldt echter niet over de hele linie. Zowel de
vaste als de variabele rente is vaker gedaald dan gestegen. Dit past in het beeld dat
werd geschetst in paragraaf 5.2, waar bleek dat een continu dalende Euribor en rente
op tienjaars staatsobligaties gecombineerd met voorzichtige versoepelingen in de
acceptatiecriteria door banken, er voor hebben gezorgd dat de rente is gezakt.
Daarentegen is een aanpassing van de bijkomende overige kosten in vrijwel alle
gevallen

een

verhoging.

Ook

de

overige

voorwaarden

zijn

merendeels

een

verslechtering, zoals minder krediet en verscherpte solvabiliteitseisen.
A c ce nt en mk b en g ro otb e d r i jf
Aanpassing van de kredietvoorwaarden verschilt niet erg sterk tussen klein en groot,
met enkele kanttekeningen: het grootbedrijf heeft het minst vaak te maken met
aangepaste voorwaarden en naarmate bedrijven kleiner zijn, zijn het vooral de
‘andere kosten’ die vaker aangepast worden. Deze worden onder meer gevormd door
vergoedingen en provisies gerekend door banken.

Acceptatiecriteria banken voor kredieten mkb en grootbedrijf
Figuur 6 laat de ontwikkeling zien van de acceptatiecriteria die banken hanteren voor
leningen aan bedrijven vanaf 2004. Het gaat om gegevens die elk kwartaal door
Nederlandse banken worden gerapporteerd aan De Nederlandsche Bank (DNB),
namelijk het netto verschil tussen banken die strengere en banken die soepeler
criteria

zeggen

te

hanteren.

Daarbij

wordt

onderscheid

gemaakt

tussen

de

acceptatiecriteria voor grote, en die voor kleine bedrijven. Als strenger vers us
soepeler in evenwicht zijn zit de grafiek op de nullijn. Als een meerderheid strengere
criteria hanteert zit de grafiek er boven; als een meerderheid soepelere criteria
hanteert zit de grafiek er onder.
figuur 6

voortschrijdend jaar gemiddelde van de ontwikkeling van de netto kredietvoorwaarden voor kleine
en middelgrote en grote ondernemingen, 2004-2014, waarbij een positief saldo er op duidt dat er
meer banken zijn die aangeven hun acceptatiecriteria verscherpt te hebben

80
60
40
20

2015/1

2014/3

2014/1

2013/3

2013/1

2012/3

2012/1

2011/3

2011/1

2010/3

2010/1

2009/3

2009/1

2008/3

2008/1

2007/3

2007/1

2006/3

2006/1

2005/3

2005/1

-20

2004/3

0
2004/1

4.5

-40
kleine en middelgrote bedrijven

grote bedrijven

Bron: De Nederlandsche Bank, 2014.

O ntw ik k e l in g a cc e pta t i ec r it e r ia vo or mk b en g ro ot b ed r i jf
Na de kredietcrisis in 2008 scherpen banken hun acceptatiecriteria voor krediet verlening aan voor alle bedrijven. In de drie jaar daarna neemt het aandeel

33

verscherping van

de voorwaarden geleidelijk af,

maar minder voor kleine en

middelgrote bedrijven dan voor het grootbedrijf. In 2013 verscherpen de banken hun
voorwaarden voor het mkb sterker dan die voor grote bedrijven. Daarna beweegt het
saldo van verscherping en versoepeling zich naar evenwicht tussen beide, eind 2014.
Het is daarmee voor het eerst sinds 2006 dat de acceptatiecriteria voor het mkb netto
niet verscherpt zijn. Deze trend zet zich voort in het eerste kwartaal van 2015. De
acceptatiecriteria voor het grootbedrijf worden al sinds begin 2014 vaker versoepeld
dan aangescherpt, maar dit saldo gaat steeds meer naar een balans toe.
P e rc ep t ie b e d ri j ve n b l i jf t a cht e r b i j de o nt wi k k e l i ng va n de c r it e r ia
De figuur laat een trend zien voor het mkb die zich eigenlijk al in begin 2014 heeft
ingezet: banken zijn opgehouden de acceptatiecriteria voor deze doelgroep blijvend te
verscherpen en hanteren de status quo. In de figuur is sprake van een voortschrijdend
jaargemiddelde, waardoor deze ontwikkeling zich pas in het vierde kwartaal volledig
manifesteert.
Er is sprake van een discrepantie in perceptie tussen bedrijven en banken : nog steeds
geeft 44% van de ondernemingen aan met aanpassingen in de kredietvoorwaarden te
zijn geconfronteerd, waarvan het grootste deel te maken had met verscherpingen van
de criteria. Zo geeft 21% van alle bedrijven aan dat de kosten van financiering zijn
verhoogd en slechts 2% dat deze kosten omlaag gegaan zijn. Het aandeel bedrijven
dat aanpassingen ervaart neemt echter wel gestaag af.

4.6

Aanpassing van eigen betalingsvoorwaarden
Het bedrijfsleven heeft steeds minder vaak te maken met aanscherpingen van de
betalingsvoorwaarden

door

kredietverstrekkers.

Zelf

passen

bedrijven

de

betalingsvoorwaarden die zij stellen aan hun eigen debiteuren ook minder vaak aan.
Een jaar geleden voerde 16% nog wijzigingen door, nu is dit nog maar één op de tien
bedrijven. Dit is immers ook een instrument dat niet eindeloos ingezet kan worden
door bedrijven. Voor zover aanpassingen plaatsvinden, betreft dat een aanscherping
van de betalingstermijn, en (wat minder vaak) het sneller manen van debiteuren. Zie
tabel 21.
tabel 21

aanpassing eigen debiteurenbeleid door bedrijven (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.378

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

betalingstermijn aangescherpt

11%

3%

8%

8%

8%

betalingstermijn versoepeld

2%

2%

1%

1%

3%

debiteuren sneller gemaand

1%

1%

2%

2%

4%

geen leverancierskrediet meer

2%

0%

2%

1%

1%

geen wijziging

85%

95%

91%

90%

84%

Bron: Panteia, 2015.

4.7

De belangrijkste punten op een rijtje


Nog steeds bijna de helft (44%) van het bedrijfsleven heeft te maken met
aanpassingen van de financieringsvoorwaarden. Dit is echter wel een forse daling
ten opzichte van een jaar geleden (63%) en past in een trend die in het najaar van
2014 is ingezet;

34



Rentekosten nemen af voor alle typen bedrijven als gevolg van dalingen in de
EURIBOR en de rente op tienjaars-staatsobligaties;



Buiten

rente

betekenen

verslechteringen,

de

bijvoorbeeld

aanpassingen

in

in

van verhoogde

de vorm

de

voorwaarden

veelal

provisies

en

wel
een

verkorting van de kredietlijn;


Ondernemingen in het grootbedrijf worden minder vaak om onderpand gevraagd, in
het mkb blijft dit onveranderd;



De behandelingstijd van kredietaanvragen neemt af voor het gehele bedrijfsleven
en is vooral laag in het kleinbedrijf (juist veel afwijzingen) en in het grootbedrijf
(juist veel toekenningen);



Bedrijven in het kleinbedrijf betalen de hoogste rente en worden het vaakst geacht
onderpand te overleggen.

35

5

Verwachte financieringsbehoefte
Dit hoofdstuk richt de blik op de toekomst door de verwachtingen omtrent de
toekomstige financieringsbehoefte in beeld te brengen, het doel en de bron van deze
financiering en de eigen verwachtingen ten aanzien van de slaagkans.

5.1

Financieringsbehoefte
Het aantal bedrijven dat verwacht de komende 12 maanden behoefte te hebben aan
externe financiering is in een jaar tijd iets teruggelopen van 24% in de eerdere meting
uit 2014 naar 22% nu. Dit blijkt uit de resultaten die in

figuur

7

worden

gepresenteerd. Door afrondingen tellen de cijfers soms niet op tot 100%. De daling
wordt veroorzaakt door een kleine terugval in de verwachte vraag naar vreemd
vermogen. Het aandeel bedrijven dat financiering verwacht te zullen zoeken is relatief
stabiel door de jaren heen.
figuur 7

verwachte financieringsbehoefte in de komende 12 maanden (totaal n=1.400)
0%
kleinbedrijf

20%

2%

11%

9%

middenbedrijf

3%

13%

grootbedrijf

2%

16%

agrarisch

3%

industrie

3%

6%

handel 1%

4%

geen: 78%
6%

4%

geen: 82%
7%

12%

8%

transport en opslag

3%

zakelijke diensten

3%

overige diensten

3%

totaal 2015-1

2%

14%

totaal 2014-1

2%

15%

totaal 2013-1

3%

totaal 2012-1

3%

geen: 77%

geen: 87%

15%

eigen vermogen

geen: 77%

4%

11%

bouw 1%

40%

geen: 76%
geen: 79%

21%
9%

5%

11%
geen: 83%

16%

12%

geen: 65%

6%

6%

geen: 76%

geen: 78%

6%
7%

geen: 76%
geen: 79%

15%

7%

geen: 76%

vreemd vermogen

eigen én vreemd vermogen

Bron: Panteia, 2015.

B ed r i jf so mva n g na u we l ij k s va n in vl o ed o p ve rwa c ht e f ina n c ie r in gs b ehoe f te
De verwachte financieringsbehoefte neemt iets af naarmate bedrijven kleiner zijn,
maar eigenlijk is het verschil tussen de onderscheiden grootteklassen zo klein, dat er
niet gesproken kan worden van een verband tussen omvang en verwachte behoefte.

37

Ook tussen de diverse sectoren van het bedrijfsleven bestaan wezenlijke verschillen:
de verwachte financieringsbehoefte is verreweg het grootst in de sector transport en
opslag. 35% verwacht daar financiering aan te zullen trekken in 2015. Dit is fors
hoger dan de 17% van het totale bedrijfsleven die het afgelopen jaar daadwerkelijk
financiering zocht. Bedrijven in deze sector hebben de laagste rentabiliteit (zie tabel
34) en zullen daarom meer moeite hebben eigen vermogen aan te trekken. De laagste
financieringsbehoefte wordt verwacht in de landbouw en zakelijke dienstverlening.
Vooral

in

de

landbouw

betekent

dit

een

enorme

terugval

in

de

verwachte

financieringsbehoefte: in de najaarsmeting van 2014 verwachtte nog 31% extern
vermogen aan te trekken. Nu is dit nog slechts 13%.
V e r wa c ht e en g er ea l is ee r d e b eho ef t e
Verwachtingen ten aanzien van de financieringsbehoefte zijn doorgaans groter dan de
daadwerkelijke financieringsbehoefte. In de meting die een jaar terug gehouden is,
gaf 24% van de bedrijven aan in 2014 behoefte te hebben aan financiering. Het
aandeel bedrijven dat in dat jaar ook daadwerkelijk op zoek is gegaan naar externe
financiering is echter slechts 17%. Dit kan er op wijzen dat lang niet alle bedrijven die
verwachten behoefte te hebben aan financiering er ook echt naar op zoek gaan.
Motivaties kunnen uiteenlopen van een investeringskans die voorbij gegaan is tot de
overtuiging niet te zullen slagen of het rondkrijgen van de financiering met eigen
middelen.

5.2

Doel van te zoeken financiering
Bedrijven verwachten financiering vooral nodig te hebben om te voorzien in hun
behoefte aan werkkapitaal en om te investeren in huisvesting en bedrijfsmiddelen. Dit
blijkt uit tabel 22.
tabel 22

doel van te zoeken financiering (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklasse

aantal bedrijven: 312
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

start bedrijf

0%

3%

0%

0%

3%

1%

groei, overnames

19%

30%

37%

19%

10%

14%

herfinanciering

0%

2%

9%

0%

7%

4%

herstructurering balans

1%

4%

5%

1%

2%

3%

werkkapitaal

32%

26%

24%

31%

46%

45%

internationalisering

0%

0%

2%

0%

2%

1%

huisvesting

37%

16%

15%

36%

21%

15%

bedrijfsmiddelen

21%

39%

41%

22%

26%

28%

innovatie

3%

2%

3%

3%

9%

4%

anders

6%

3%

3%

5%

2%

5%

Bron: Panteia, 2015.

F in a nc i e r ing m i nd e r gez o cht v oo r we rk k a p ita a l, va k e r v oo r i nv es te r ing e n
Eén op de drie bedrijven verwacht financiering aan te zullen trekken om hun voorraad
werkkapitaal op peil te houden. Daarmee is het nog steeds het meest voorname doel
van aan te trekken financiering. Er is echter sprake van een forse terugval ten
opzichte van recente metingen, toen nog bijna de helft van alle bedrijven aangaf op

38

zoek te zijn naar werkkapitaalfinanciering. Deze behoefte leeft vooral nog in het
kleinbedrijf 9. Bedrijven lijken zich voor te bereiden op het actiever investeren in het
eigen bedrijf. Huisvesting wordt nu aanzienlijk vaker als financieringsdoel genoemd,
een stijgende trend die zich blijvend voortzet. Voor groei en overnames wordt bijna
twee keer zo vaak financiering gezocht als een jaar geleden. Het belang van
financiering voor bedrijfsmiddelen lijkt iets afgenomen te zijn, maar nog steeds is
meer dan een vijfde van de bedrijven om deze reden op zoek naar financiering.
Dit ligt

grotendeels in lijn met het beeld dat geschetst wordt in tabel 3, waarin het

doel van daadwerkelijk gezochte financiering wordt onderzocht. Ook daar neemt het
belang van werkkapitaal af, zij het zeer beperkt, en wordt financiering steeds vaker
gezocht om investeringen in huisvesting mogelijk te maken.
Huisvesting is vooral voor het kleinbedrijf een voornaam financieringsdoel, investeren
in bedrijfsmiddelen gebeurt vooral in het midden- en grootbedrijf, evenals investeren
in verdere groei en overnames.

5.3

Bron van te zoeken financiering
Bedrijven gaan steeds meer op zoek naar minder traditionele bronnen van extern
vermogen; zie tabel 23. Eerder bleek al dat bedrijven de afgelopen periode minder
vaak beroep deden op banken om te voorzien in hun financieringsbehoefte (terug naar
slechts 44% bij de huisbank), het blijkt nu dat bedrijven ook voor de komende periode
verwachten vaker een beroep te doen op alternatieve financieringsbronnen dan in
vorige metingen. Het aandeel dat zich tot de bank wendt, blijft ongeveer gelijk.
tabel 23

bron van te zoeken financiering (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklasse

aantal bedrijven: 233
totaal

totaal

totaal

kb

mb

gb

2015-1

2014-1

2013-1

bank(en)

70%

70%

67%

70%

69%

75%

familie en vrienden

13%

8%

0%

13%

3%

5%

leveranciers

2%

6%

1%

2%

1%

3%

informele investeerders

12%

1%

2%

11%

7%

7%

openbare kapitaalmarkt

2%

4%

3%

2%

2%

4%

0%

4%

1%

0%

2%

2%

overheidsregelingen

2%

0%

1%

2%

3%

2%

andere bedrijven

6%

6%

8%

6%

2%

2%

eigenaren, aandeelhouders

8%

7%

1%

8%

10%

5%

moederbedrijf, holding

0%

2%

11%

1%

6%

6%

anders

10%

21%

16%

11%

11%

11%

VC, PM of ROM

10

Bron: Panteia, 2015.

9

Zie ook Span, T. (2014), De financiële positie van het mkb in 2014 en 2015, Panteia. Kleinere bedrijven
hebben een relatief hogere liquiditeit, onder meer omdat het voor grotere bedrijven gemakkelijker is om het
aanhouden van kostbare liquide middelen te beperken door beter voorraadbeheer en omdat zij meer druk uit
kunnen oefenen op hun debiteuren. Bovendien is het voor hen gemakkelijker op korte termijn krediet te krijgen.
10
Respectievelijk Venture Capital, participatiemaatschappij en Regionale Ontwikkelingsmaatschappij.

39

N o g s te e ds ho of d ro l voo r ba nk e n , ma a r me e r o p z oe k na a r a l t er na t i ev en
Banken zijn daarmee nog steeds veruit de meest voorname bron van aan te trekken
vermogen. In plaats daarvan verwachten bedrijven steeds meer een beroep te doen
op familie en vrienden (vooral in het kleinbedrijf), op informele investeerders (ook
vooral in het kleinbedrijf) en andere bedrijven.
Eén op de tien noemt andere bronnen. Dit betreft vooral leasing en crowdfunding.

5.4

Verwachte slaagkans bij verkrijgen van financiering
Bedrijven verwachten in het komende jaar iets minder vaak op zoek te gaan naar
externe financiering. Uit figuur 8 blijkt dat het mogelijk de bedrijven die denken
betere kansen te maken zijn die overblijven. 85% van de bedrijven verwacht de te
zoeken financiering in meer of mindere mate aan te trekken. Een jaar geleden was dit
nog 77%. Bedrijven zijn dus aanzienlijk optimistischer geworden ten aanzien van hun
kansen betreffende het aantrekken van financiering.
figuur 8

verwacht men het gezochte vermogen aan te kunnen trekken? (totaal n=317)
0%

25%

kleinbedrijf

50%

58%

middenbedrijf

100%

11%

31%

74%

5%

grootbedrijf

20%

88%

agrarisch

10%

58%

4%

industrie
bouw

75%

38%

79%

9%

43%

handel

13%

12%

44%

70%

17%

transport en opslag

90%

14%
3% 7%

zakelijke diensten

77%

9%

14%

overige diensten

78%

8%

14%

totaal 2015-1

75%

totaal 2014-1

10%

63%

14%

totaal 2013-1

73%

totaal 2012-1

75%

volledig

15%
22%

18%
8%

deels

2%

9%
17%

niet

Bron: Panteia, 2015.

G r oo tb e dr i jf m e es t o pt im i st i sch
Het grootbedrijf schat de eigen kansen het hoogst in: afhankelijk van de gehanteerde
maatstaf verwacht slechts 2% de te zoeken financiering geheel niet te krijgen, versus
31% in het kleinbedrijf. Deze verwachtingen zijn goeddeels geworteld in ervaring:

40

97% van het grootbedrijf wist het in 2014 gezochte vreemd vermogen in meer of
mindere mate ook daadwerkelijk aan te trekken.
Bedrijven in de sector transport en opslag zijn veruit het meest positief over hun
kansen. Deze sector slaagde er het afgelopen jaar ook het vaakst in het gezochte
vreemd vermogen aan te trekken, zoals blijkt uit figuur 1.

Daarna volgen de

industrie, handel, overige en zakelijke dienstverlening. Meest pessimistisch zijn
daarmee de landbouw en bouwnijverheid: 38-44% van deze sectoren verwacht het
gezochte bedrag geheel niet te krijgen.

5.5

Relatie slaagkans met gezocht bedrag
Grotere

financieringsbedragen

worden

vaker

volledig

gehonoreerd

dan

kleinere

bedragen. Dit blijkt zowel uit de realisaties over het afgelopen jaar als uit de
verwachtingen die bedrijven zelf uitspreken: zie hiervoor tabel 24. De volledig
toegekende financieringsaanvragen waren het afgelopen half jaar gemiddeld € 6,6
miljoen, de deels of volledig afgewezen aanvragen waren gemiddeld € 1,3 miljoen. Dit
verschil wordt iets kleiner wanneer vooruit gekeken wordt.
tabel 24

toekenning en afwijzing naar gezocht bedrag 11 (gemiddeld gezochte bedragen * € 1.000)
aantal bedrijven: 258 / 287

resultaat of verwachting

heeft financiering gezocht in de

zoekt financiering in de

afgelopen 6 maanden

komende 12 maanden

volledig

€ 6.600

€ 5.500

deels of niet

€ 1.300

€ 2.300

te krijgen bedrag

Bron: Panteia, 2015.

S la a g k a ns n ee mt t oe me t b ed ra g
Er bestaat daarmee een duidelijk verband tussen bedrijfsgrootte en slaagkans. De
kleinere bedrijven zoeken minder financiering en zijn om diverse redenen minder
aantrekkelijk voor kredietverstrekkers (meer risico, relatief hoge screeningkosten),
dus hun slaagkans ligt ook lager. Bovendien drukken de te maken kosten relatief
zwaar op het (kleinere) financieringsbedrag dat zij zoeken.
De genoemde gemiddelde bedragen liggen niet in het verlengde van de monitor die
vorig jaar in het voorjaar is uitgevoerd: de gemiddelde bedragen die bedrijven toen
verwachtten te gaan zoeken (€ 2,7 miljoen bij volledig, € 4,4 miljoen bij deels of niet)
matchen niet met de gemiddelde bedragen die bedrijven in 2014 ook daadwerkelijk
hebben gezocht. Er heeft zich een verplaatsing naar slagingscategorie voorgedaan :
grotere bedragen blijken juist vaker aangetrokken te zijn. Mogelijk waren grote
bedrijven bescheidener in hun verwachte slaagkans dan wat zij daadwerkelijk wisten
te realiseren.

5.6

Alternatieve bronnen van financiering?
Banken zijn nog altijd de meest voorname bron van externe financiering. Hun belang
daalt echter wel. Het aandeel van banken als bron blijft ruwweg gelijk in de verwachte
aan te trekken financiering, maar is in de praktijk al fors afgenomen bij het
aantrekken van vreemd vermogen in het afgelopen jaar. Als gevolg hiervan ziet een
11

De gepresenteerde bedragen zijn op 5% aan onder- en bovenzijde getrimd. Dit wil zeggen dat de 5% hoogste
en 5% laagste bedragen zijn verwijderd, omdat een gemiddelde erg gevoelig is voor extreem hoge of extreem
lage bedragen. Dergelijke bedragen leveren een sterk vertekend beeld van het gemiddelde op.

41

steeds groter deel van het bedrijfsleven ook alternatieven voor bancaire financiering:
37% ziet alternatieven voor financiering buiten het traditionele bankkanaal. Dit blijkt
uit tabel 25, waarin de populariteit van de verschillende alternatieven uiteengezet
wordt.
tabel 25

mogelijke alternatieve bronnen voor financiering dan de bank
grootteklassen

aantal bedrijven: 725

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

ziet alternatieven

31%

43%

43%

37%

29%

factoring

0%

1%

0%

0%

1%

leasing of huren

3%

2%

2%

2%

2%

crowdfunding

9%

12%

1%

7%

4%

informele investeerder of part.mij

3%

5%

6%

4%

5%

kredietunie of coöp. financiering

0%

2%

4%

2%

0%

versneld innen debiteuren

0%

0%

0%

0%

0%

later betalen schuldeisers

0%

0%

0%

0%

1%

aandelen uitgeven

0%

1%

6%

2%

3%

obligaties uitgeven

0%

0%

2%

1%

1%

eigen middelen

2%

1%

1%

2%

3%

subsidies

4%

2%

1%

3%

1%

leverancierskrediet

0%

5%

1%

1%

1%

bestaande aandeelhouders

1%

5%

24%

6%

1%

familie

11%

6%

4%

8%

-

anders

2%

4%

7%

4%

4%

Bron: Panteia, 2015.

K e nn is va n a lt e rna t i ev e b ro nn en b ep e rk t in k l ei n b ed r i jf
Vooral grotere bedrijven zijn bekend met de mogelijkheden die alternatieve bronnen
van financiering bieden: 43% van hen ziet alternatieven voor de bank versus 31% in
het kleinbedrijf. Enerzijds mag dit geen verrassing heten. Naarmate bedrijven groter
worden, zullen zij eerder een eigen financieel specialist in vaste dienst hebben. Deze
heeft meer zicht op de mogelijkheden en kan ook een betere onderbouwing aan
banken geven. De kleinste bedrijven zijn meer afhankelijk van een financieel adviseur
of hun accountant: zij besteden deze kennis uit en alleen wanneer daar een directe
aanleiding voor is. Van de andere kant blijkt het juist voor het kleinbedrijf moeilijk om
financiering aan te trekken. Hun aanvragen worden het vaakst (deels) afgewezen. Zij
hebben dus potentieel het meeste baat bij het vinden van alternatieve bronnen.
G r oo tb e dr i jf w en dt z ich st e ed s va k e r to t b e sta a n d e a a nd e el ho ud e rs
De alternatieve financieringsbronnen die sinds de vorige meting het meest aan
populariteit hebben gewonnen zijn crowdfunding en een beroep doen op de bestaande
aandeelhouders. Vooral deze laatste vorm heeft een grote vlucht genomen en 24%
van het grootbedrijf heeft deze manier van financieren nu op het netvlies, vergeleken
met slechts 1% een jaar geleden. Deze toename is echter zo fors dat dit met grote
voorzichtigheid geïnterpreteerd dient te worden: de najaarsmeting zal uitsluitsel
geven over de bestendigheid.

42

5.7

De belangrijkste punten op een rijtje


Minder bedrijven verwachten het komende jaar op zoek te zullen gaan naar
externe financiering: 22% vergeleken met 24% een jaar geleden;



Er bestaat nauwelijks verschil in verwachte financieringsbehoefte tussen
grootteklassen: alles ligt op 22-23%;



Financiering zal vooral gezocht worden voor werkkapitaal, huisvesting en
bedrijfsmiddelen. Het belang van werkkapitaal is echter fors afgenomen. Dat
van huisvesting is juist trendmatig toegenomen;



Bedrijven zijn ook weer iets vaker op zoek naar financiering voor groei en
overnames;



Het bedrijfsleven is een stuk optimistischer over haar kansen: 75% verwacht
het gezochte bedrag volledig aan te kunnen trekken, een jaar was dit nog
63%;



Het kleinbedrijf is het meest pessimistisch over haar kansen: 31% verwacht
de gezochte financiering in zijn geheel niet te zullen krijgen versus slechts 2%
in het grootbedrijf. Dat maakt hen echter meer optimistisch dan de realisaties
zouden doen verwachten: 44% gaf nog aan de gezochte financiering geheel
niet te hebben gekregen;



37% van het bedrijfsleven ziet alternatieven voor financiering buiten de bank.
Vooral crowdfunding en een beroep doen op bestaande aandeelhouders zijn
meer reële opties voor bedrijven geworden.

43

6

Solvabiliteit
Dit hoofdstuk behandelt de solvabiliteit van het bedrijfsleven en de invloed van de
hoogte ervan op het aantrekken van financiering. De solvabiliteit vertegenwoordigt
het aandeel eigen vermogen in het totale vermogen en is daarmee een maatstaf van
de financiële gezondheid van bedrijven. Bedrijven met een hogere solvabiliteit zullen
beter in staat zijn om aan hun verplichtingen op lange termijn te voldoen. Bovendien
is voldoende eigen vermogen vaak een belangrijke voorwaarde voor het aantrekken
van vreemd vermogen.

6.1

De solvabiliteit naar bedrijfsgrootte
De algehele solvabiliteitspositie van het bedrijfsleven is iets verbeterd ten opzichte
van een jaar geleden en komt nu uit op 40%: zie tabel 26. Dit ligt in lijn met de
resultaten die gerapporteerd werden in tabel 16 waarin er bij minder bedrijven sprake
is van een verslechtering van het eigen vermogen. De verbetering van de solvabiliteit
vindt zeer evenredig plaats over alle grootteklassen.
tabel 26

solvabiliteit naar bedrijfsgrootte
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.245

kb

mb

gb

totaal 2015-1

totaal 2014-1

gemiddelde solvabiliteit

37%

41%

42%

40%

39%

minder dan 20%

29%

20%

19%

22%

16%

20-30%

13%

12%

20%

16%

13%

30-40

9%

17%

14%

13%

21%

meer dan 40%

49%

51%

48%

49%

50%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: Panteia, 2015.

Wel maakt de tabel inzichtelijk dat er verschillen bestaan in de opbouw van het overall
solvabiliteitscijfer tussen de grootteklassen. In zowel het mkb als het grootbedrijf
vormt de groep met een solvabiliteit groter dan 40% ongeveer de helft van alle
bedrijven. In het kleinbedrijf is vervolgens echter de groep met een zeer lage
solvabiliteit van minder dan 20% veruit de grootste. In de twee andere grootteklassen
speelt dit niet of in mindere mate . Voor microbedrijven (met niet meer dan tien
werkzame personen in dienst) in algemene zin geldt dat eigen vermogen in de vorm
van zelf ingelegd geld of geld geïnvesteerd door vrienden en familie een voorname
bron van eigen vermogen is. Microbedrijven zonder rechtspersoonlijkheid (zoals
eenmanszaken en vof) hebben juist een erg lage solvabiliteit, omdat de privé schuld
van de ondernemer op de balans drukt 12.
S o l va b i l i te i t n e em t t o e m e t be d r ij fs om va ng
Naarmate bedrijven groter zijn, verbetert hun solvabiliteitspositie. Het kleinbedrijf
heeft 37% eigen vermogen op de balans staan, het midden- en grootbedrijf zitten
daar wezenlijk boven. Voor grote bedrijven is het waarschijnlijk iets gemakkelijker om
te financieren met eigen vermogen, omdat er door hun omvang doorgaans meer
informatie over deze bedrijven beschikbaar is en de informatie asymmetrie tussen
12

Span, T. (2014), De financiële positie van het MKB in 2014 en 2015, Panteia.

45

financieringszoekende en verstrekker kleiner is. Daarnaast zijn zij doorgaans meer
gediversifieerd in hun activiteiten en daardoor een kleiner risico voor de financier.
Bovendien is het voor deze groep kleine, vaak jonge bedrijven ook erg moeilijk om
vreemd vermogen los te peuteren.

6.2

Financiering, slaagkans en solvabiliteit
De mogelijkheid van bedrijven om voldoende eigen vermogen aan te trekken geldt
vaak ook als een voorwaarde voor het kunnen aantrekken van vreemd vermogen. Dit
blijkt tevens uit onderzoek door De Nederlandsche Bank naar een verklaring voor de
relatief hoge afwijzingspercentages van kredietaanvragen in Nederland 13. De financiële
positie van bedrijven die vreemd vermogen proberen aan te trekken is sterker
verslechterd dan die van bedrijven die géén krediet zoeken 14. De wisselwerking tussen
financiering zoeken en de eigen solvabiliteitspositie wordt in beeld gebracht in tabel
27.
tabel 27

slagen bij het aantrekken van financiering en solvabiliteit
solvabiliteit

aantal bedrijven

in afgelopen jaar géén financiering gezocht

40%

1,105

in afgelopen jaar eigen vermogen gezocht

20%

96

w.v. volledig gekregen

20%

w.v. niet of deels gekregen

19%

in afgelopen jaar vreemd vermogen gezocht

29%

w.v. volledig gekregen

32%

w.v. niet of deels gekregen

22%

234

denkt komend jaar geen financiering nodig te hebben

40%

1,036

denkt komend jaar financiering nodig te hebben

30%

287

w.v. verwacht te krijgen

32%

w.v. verwacht niet of deels te krijgen

25%

Bron: Panteia, 2015.

S o l va b i l i te i t be d r i jv en zo nd e r f ina n c ie r in gs b eho e ft e stuk k en b e te r
Er bestaat een duidelijk verschil in solvabiliteit tussen ondernemingen die niet op zoek
zijn geweest naar externe financiering (40%) en ondernemingen die dit wel deden.
Bedrijven die vreemd vermogen zochten hadden een solvabiliteit van 29%, bedrijven
die eigen vermogen zochten hadden een nog lagere solvabiliteit van 2 0%. Dat het
aandeel eigen vermogen van bedrijven die geen behoefte hadden aan extern krediet
wezenlijk hoger ligt, is niet verwonderlijk. Het eigen vermogen bestaat deels uit
ingehouden winsten, een bron van interne financiering. Bedrijven met een hoger eigen
vermogen trekken niet alleen gemakkelijker vreemd vermogen aan, maar kunnen ook
gemakkelijker uit de voeten met interne financiering.
S o l va b i l i te i t va n b el a ng i n a a n t rek k e n v r ee md v e rm og en
Er bestaat niet alleen wezenlijk verschil in de solvabiliteit tussen bedrijven die wel of
geen externe financiering zoeken, maar ook tussen die bedrijven die hier volledig in
slagen en bedrijven die hier niet of slechts deels in slagen. De eigen vermogenspositie

13

Het afwijzingspercentage op aanvragen van bankkrediet is het hoogst in Nederland wanneer vergeleken met
de andere landen uit de EU-28. Zie Panteia (2014), Survey on the Access to Finance of Enterprises.
14
De Nederlandsche Bank (2014), Kredietverlening en bancair kapitaal, DNB Occasional Studies, 12, (3).

46

is hoger in de eerste groep dan in de laatste groep. Dit belang van eigen vermogen
speelt vooral bij het aantrekken van vreemd vermogen, waar de solvabiliteit van de
twee groepen respectievelijk 32% en 25% is.
Daarentegen lijkt de huidige solvabiliteit van minder groot belang in het aantrekken
van méér extern eigen vermogen. Het verschil tussen de twee groepen is minimaal.
Extern eigen vermogen zal juist worden aangetrokken om de solvabiliteitspositie te
verbeteren en dus vaker door bedrijven met een lager aandeel eigen vermogen. Het
aantal onderliggende respondenten is relatief beperkt.
B ed r i jv en z i j n go ed o p d e h oo gt e va n b e la ng so l va b i l i te i t
Het belang van het eigen vermogen in het aantrekken van vreemd vermogen is goed
doorgedrongen tot het bedrijfsleven. Wanneer zij hun eigen kansen moeten inschatten
in het aantrekken van externe financiering in het komende jaar, verwacht de groep
met een hoger eigen vermogen (32%) betere kansen te hebben dan de groep met een
lager eigen vermogen (25%).

6.3

De belangrijkste punten op een rijtje


Nederlandse bedrijven hebben een gemiddelde solvabiliteit van 40%, een
lichte stijging ten opzichte van een jaar geleden;



Het kleinbedrijf (microbedrijven zonder rechtspersoonlijkheid ) heeft de laagste
solvabiliteit.

Naarmate

de

bedrijfsomvang

toeneemt,

verbetert

ook

de

solvabiliteitspositie;


De financiële positie van bedrijven die externe financiering zoeken is slechter
dan die van bedrijven die dit niet doen. Bedrijven die het door hen gezochte
vreemd vermogen volledig aan weten te trekken hebben meer eigen vermogen
dan bedrijven die hier niet of slechts deels in slagen.

47

7

Financieringsbehoefte bedrijven
Dit hoofdstuk behandelt het bedrag aan financiering dat de onderzochte groep
bedrijven in het afgelopen jaar heeft gevraagd en heeft gekregen, en het bedrag
waaraan zij dit jaar behoefte heeft, op basis van de bedragen die deelnemers aan het
onderzoek

noemen.

Het

gezochte

bedrag

en

het

verkregen

bedrag

worden

geconfronteerd. Tevens komen de gemiddeld per grootteklasse gevraagde bedragen
aan de orde.

7.1

Totaalbedragen
De berekende financieringsbehoefte en het daadwerkelijk verkregen bedrag worden
gepresenteerd in tabel 28. Een toelichting op de berekeningswijze wordt gegeven in
Bijlage 2. Het bedrijfsleven zocht in 2014 in totaal naar een bedrag van € 33,6 miljard
en wist hiervan € 26,8 miljard daadwerkelijk aan te trekken: een slagingspercentage
van 80%.
totaalbedragen gezochte en verkregen financiering x € 1 miljoen15

tabel 28

aantal bedrijven in 2015: 285
financieringsbehoefte
afgelopen 12 maanden

verkregen bedrag

% van gevraagd

2014-1

2015-1

2014-1

2015-1

2014-1

2015-1

kleinbedrijf

6.400

7.300

4.850

5.300

76%

73%

middenbedrijf

6.100

7.900

5.250

6.400

86%

81%

grootbedrijf

16.550

18.500

15.550

15.100

94%

82%

industrie en landbouw

13.200

15.100

11.800

12.800

90%

85%

bouw

3.350

2.400

2.900

1.800

87%

75%

handel

2.650

2.600

2.300

2.000

87%

77%

transport en communicatie

4.100

5.500

3.900

4.100

94%

75%

zakelijke diensten

1.400

3.300

1.250

2.700

89%

82%

overige diensten incl. horeca

4.350

4.800

3.500

3.500

80%

73%

totaal

29.050

33.600

25.650

26.800

88%

80%

Bron: Panteia, 2015.

D e v ra a g na a r f ina nc i eri n g gr o e it
De recente financieringsbehoefte van het bedrijfsleven is daarmee iets toegenomen
ten opzichte van de meting een jaar geleden, toen het gezochte bedrag € 29 miljard
was, maar in dezelfde orde van grootte als bij de najaarsmeting van 2014 . De
financieringsbehoefte is het grootst in de industrie en landbouw, waar bovendien een
groei

plaatsvindt

in

de

recente

financieringsbehoefte.

Bedrijven

actief

in

de

bouwnijverheid hebben een terugval in financieringsbehoefte doorgemaakt in 2014
wanneer vergeleken met het jaar daarvoor (toen de behoefte nog € 3,4 miljard was).
De

overige

sectoren

laten

allemaal

ten

minste

een

bescheiden

groei

in

financieringsbehoefte zien, hoewel in de handel sprake is van een verwaarloosbare
ontwikkeling.
15

In de berekening van deze gemiddelde bedragen zijn extreme waarden uitgesloten, om te voorkomen dat zij
het gemiddelde beeld sterk vertekenen. Deze methode is ook toegepast op de berekeningen die ten grondslag
liggen aan tabel 24.

49

V o o ru it z ic ht en p os it i eve r
In tabel 29 wordt de verwachte financieringsbehoefte het komende jaar en de
verwachtingen ten aanzien van succesvol aantrekken van deze fondsen in beeld
gebracht. Het bedrijfsleven verwacht het komende jaar beter te slagen dan in het
afgelopen jaar en denkt nu 84% van de te zoeken financiering aan te kunnen trekken.
Bedrijven verwachten het komende jaar een kleine € 33 miljard aan financiering te
zullen

zoeken.

De

verwachtingen

ten

aanzien

van

de

toekomstige

financieringsbehoefte zijn daarmee eveneens hoger dan een jaar geleden: dit bedrag
was eerder € 28 miljard. In de bouw en handel verwacht men de meeste problemen in
het aantrekken van het gezochte bedrag, in de industrie het minst.
tabel 29

totaalbedragen verwachte te zoeken en te zullen krijgen financiering x € 1 miljoen 16
aantal bedrijven in 2015: 311
verwachte behoefte
komende 12 maanden

verwacht te krijgen

% van gevraagd

2014-1

2015-1

2014-1

2015-1

2014-1

2015-1

Kleinbedrijf

5.800

5.400

4.650

3.200

81%

59%

Middenbedrijf

6.150

7.300

5.500

5.100

89%

70%

Grootbedrijf

16.200

20.100

15.650

17.700

97%

88%

industrie en landbouw

10.850

19.000

10.300

16.500

95%

87%

Bouw

1.900

2.500

1.350

1.800

71%

72%

handel

3.450

3.000

3.250

2.200

94%

73%

transport en communicatie

4.400

4.700

4.300

4.000

98%

85%

zakelijke diensten

3.400

1.500

3.150

1.200

92%

80%

overige diensten incl. horeca

4.150

2.200

3.450

1.700

83%

77%

totaal

28.150

32.800

25.800

27.500

92%

84%

Bron: Panteia, 2015.

7.2

Gezocht financieringsbedrag naar omvang bedrijf
Deze monitor blikt terug en kijkt vooruit: wat zijn de ervaringen van het bedrijfsleven
met het aantrekken van financiering in de afgelopen periode geweest en wat zijn hun
verwachtingen ten aanzien van het aankomende jaar. Uitgesplitst naar grootteklasse
levert dat de gemiddelde bedragen naar grootteklasse op die worden gepresenteerd in
tabel 30.
Niet geheel onverwacht beweegt het gemiddeld gezochte bedrag mee met de grootte
van het bedrijf: kleinere bedrijven zoeken kleinere bedragen, grotere bedrijven
zoeken grotere bedragen. Voor het aanstaande jaar denken kleine en grote bedrijven
op

zoek

te

zullen

gaan

naar

(iets)

grotere

bedragen.

De

verwachte

financieringsbehoefte in het middenbedrijf ligt juist iets lager. Wat hier mogelijk een
rol bij speelt zijn de verwachtingen ten aanzien van de slaagkans. Deze is in 2014
verslechterd en lager dan in 2013 (toen nog 88% van het gezochte bedrag) .

16

In de berekening van deze gemiddelde bedragen zijn extreme waarden afgetopt, om te voorkomen dat zij het
gemiddelde beeld sterk vertekenen. Deze methode is ook toegepast op de berekeningen die ten grondslag
liggen aan tabel 24.

50

per bedrijf gezochte financieringsbedragen naar grootteklasse * € 1.00017

tabel 30

aantal bedrijven: 285 / 311
financieringsbehoefte

verwachte financieringsbehoefte

afgelopen 12 maanden

komende 12 maanden

kleinbedrijf

€ 305

€ 340

middenbedrijf

€ 2.050

€ 1.650

grootbedrijf

€ 11.640

€ 14.210

Bron: Panteia, 2015.

7.3

De belangrijkste punten op een rijtje


De financieringsbehoefte in 2014 was ruim € 33,5 miljard, waarvan men bijna
€ 27 miljard heeft aangetrokken;



De verwachte behoefte voor het komende jaar is een kleine € 33 miljard,
waarvan men meer dan € 27 miljard denkt aan te kunnen trekken;



De

totale

financieringsbehoefte

is

het

sterkst

toegenomen

in

het

middenbedrijf;


In de industrie zoekt men meer financiering dan voorheen, in de handel blijft
het ongeveer gelijk en in de bouw is zelfs sprake van een terugval.

17

In de berekening van deze gemiddelde bedragen zijn extreme waarden afgetopt, om te voorkomen dat zij het
gemiddelde beeld sterk vertekenen. Deze methode is ook toegepast op de berekeningen die ten grondslag
liggen aan tabel 24.

51

8

Snelle groeiers versus overige bedrijven
Snelle groeiers zijn bedrijven die in een relatief kort tijdsbestek een forse groei weten
te realiseren in werkgelegenheid of in omzet 18. Van de bedrijven die hun medewerking
verleenden aan deze monitor kan 4% worden aangemerkt als snelle groeier. Willen
deze bedrijven hun snelle groei verwezenlijken, moet het vinden van financiering geen
obstakel vormen.
Uit de empirische literatuur komt veelvuldig naar voren dat de overlevingskansen van
grote bedrijven groter zijn dan van kleine bedrijven. Dit maakt hen een veiligere
investering voor kredietverstrekkers. Tegelijkertijd komt snelle groei (logischerwijs)
vaker voor onder kleine bedrijven. Dit zou snelle groeiers riskanter kunnen maken
voor banken en het voor hen dus moeilijker maken om financiering aan te trekken.
Recent onderzoek wijst echter uit dat de overlevingskans van snelgroeiende bedrijven
niet lager ligt dan van overige bedrijven 19. Mogelijk heeft hier al een selectie plaats
gevonden: om snel te kunnen groeien hadden deze bedrijven financiering nodig, die
alleen na zorgvuldige selectie is verstrekt.
tabel 31

snelle groeiers vergeleken met overige bedrijven

kenmerken

snelle

overige

snelle groeiers

groeiers

bedrijven

ongewogen

aandeel

4%

96%

63

kredietruimte bij bank méér benut

27%

19%

financiering gezocht buiten bestaande kredietruimte

16%

17%

eigen én vreemd vermogen gezocht

44%

30%

gezocht eigen vermogen volledig gekregen

61%

43%

gezocht eigen vermogen deels gekregen

39%

15%

gezocht eigen vermogen niet gekregen

0%

42%

gezocht vreemd vermogen volledig gekregen

74%

74%

gezocht vreemd vermogen deels gekregen

0%

4%

gezocht vreemd vermogen niet gekregen

26%

21%

herkomst vreemd vermogen: huisbank

77%

43%

herkomst vreemd vermogen: andere bank

27%

29%

solvabiliteit

37%

39%

bedrag eigen vermogen gedaald

8%

22%

aandeel eigen vermogen op de balans gedaald

15%

21%

63
16

16

9

9

63

Bron: Panteia, 2015.

Aan deze groep bedrijven is daarom een afzonderlijke analyse gewijd. Het aantal
onderliggende observaties is relatief beperkt: met 4% snelle groeiers zijn de analyses
over deze groep in het beste geval (ongewogen) op slechts 63 waarnemingen
gebaseerd. De meeste analyses zijn uitgevoerd op nog lagere aantallen snelle
groeiers, omdat de groep snel kleiner wordt naarmate meer diepgravende vragen
18

De grens ligt op 60% groei over een periode van drie jaar, dus ten opzichte van voorjaar 2012.
Zie: Kok, J. de, H. Zhou, C. Hartog & P. van der Zwan (2012), the Risk of Growth Fast: Does fast growth have
a negative impact on the survival rates of firms?
19

53

worden gesteld. De resultaten van de vergelijking tussen snelle groeiers en overige
bedrijven die geen groei of minder sterke groei doormaakten, zijn dan ook niet meer
dan indicatief en worden gepresenteerd in tabel 31.
S n e l l e g r oe i e rs z oe k e n m i nd e r f ina n c ie r in g ma a r va k e r la ng s a nd e re w e g
Bedrijven die de afgelopen drie jaar een snelle groei doormaakten, maken vaker extra
gebruik van hun bestaande kredietruimte, maar zijn tegelijkertijd iets minder vaak op
zoek naar financiering buiten deze kredietruimte. Wanneer ze wel financiering zoeken,
zoeken ze relatief vaak naar een mix van financieringsvormen: eigen én vreemd
vermogen. Dit kan te maken hebben met het risicoprofiel van deze groep, die het voor
hen minder gemakkelijk maakt om enkel en alleen vreemd vermogen aan te trekken.
Snelle groeiers zoeken hun financiering bovendien langs de minder traditionele
kanalen. De groep die een beroep doet op banken is relatief klein vergeleken met de
niet-snelle groeiers. Ten slotte hebben snelle groeiers een eigen vermogenspositie die
slechts iets lager is dan die van overige bedrijven en heeft deze positie recent een
minder negatieve ontwikkeling doorgemaakt dan onder niet-snelgroeiende bedrijven.

54

9

De financiële positie van het bedrijfsleven
in 2013
De Financieringsmonitor beoogt een actueel beeld te schetsen van de behoefte aan
financiering die leeft in het bedrijfsleven, de mate waarin het hierin kan voorzien en
de gevolgen wanneer het dit niet kan. Dit hoofdstuk schetst een achtergrond
waartegen enkele uitkomsten van de monitor geplaatst kunnen worden door te laten
zien hoe de financiële positie van het Nederlandse bedrijfsleven er in 2013 uit zag. Dit
gebeurt eerst op het globale niveau van het gehele niet-financiële bedrijfsleven 20.
Vervolgens wordt de situatie op het niveau van sectoren en van grootteklassen
behandeld

en

worden

enkele

ontwikkelingen

door

de

tijd

bezien.

De

onderzoeksmethodologie wordt toegelicht in Bijlage 2 van de monitor.

9.1

De financiële positie in beeld gebracht
Acht kengetallen worden gebruikt om de financiële positie van het bedrijfsleven weer
te geven. Zij maken de verdeling van de balans en financiële prestaties inzichtelijk. De
precieze opbouw en berekeningswijze van de kengetallen is opgenomen in Bijlage 2
van de rapportage (tabel B2.3). De volgende maatstaven worden in dit hoofdstuk
gebruikt:
-

aandeel vaste activa

-

aandeel vlottende activa

-

aandeel eigen vermogen

-

aandeel lang vreemd vermogen

-

aandeel kort vreemd vermogen

-

solvabiliteit

-

liquiditeit (current ratio)

-

rentabiliteit eigen vermogen

De aandelen van de balansposten geven hun respectievelijke vertegenwoordiging in
het balanstotaal. De drie financiële indicatoren meten ieder een ander aspect van de
financiële staat van het bedrijfsleven. De solvabiliteit geeft een indicatie van hoe goed
bedrijven in staat zijn aan hun verplichtingen op lange termijn te voldoen. De
liquiditeit doet ditzelfde voor de korte termijn. De rentabiliteit van het eigen vermogen
geeft een benadering van de winstgevendheid van bedrijven.
B ed r i jv en z on d er r e cht sp e rs o o n l i jk h e id
Binnen het kleinbedrijf wordt een nader onderscheid gemaakt tussen rechtspersonen
(bijv. bv en nv) en niet-rechtspersonen (bijv. vof en eenmanszaken). Dit onderscheid
wordt gemaakt, omdat deze laatste groep een wezenlijk andere financiële structuur
heeft. In deze rechtsvorm is de ondernemer hoofdelijk aansprakelijk voor alle
schulden en maakt het persoonlijk vermogen feitelijk deel uit van het vermogen van
de onderneming.

9.2

Balansstructuur en financiële prestaties van het bedrijfsleven
De balans maakt de structuur van een bedrijf inzichtelijk. Wat zijn de bezittingen van
het bedrijf en hoe worden deze gefinancierd? De balans bestaat uit twee zijden. Aan
één kant staan de bezittingen van het bedrijf: de activa. Aan de andere kant staan de
middelen waarmee deze bezittingen zijn betaald: de passiva. Per definitie zijn de twee
20

Het particuliere bedrijfsleven exclusief financiële instellingen, het verzekeringswezen, onroerend goed en de
zorg. In tegenstelling tot de verdere hoofdstukken is dit inclusief de bedrijven zonder personeel.

55

zijden van de balans met elkaar in evenwicht. Het vermogen van een bedrijf is altijd
even groot als de optelsom van haar bezittingen.
B ed r i jf sb e z it t ing en
De activa worden ingezet om de bedrijfsactiviteiten uit te voeren en om de continuïteit
van de onderneming te waarborgen. Binnen de bezittingen wordt traditioneel een
onderscheid gemaakt op basis van de levensduur. Als activa in meerdere opvolgende
productieprocessen kunnen worden ingezet, zijn het vaste activa. Voorbeelden zijn het
bedrijfspand, grond in bezit van het bedrijf en machines. Maar ook immateriële zaken
als de merknaam of een patent behoren tot de vaste activa. Worden activa binnen een
enkel productieproces verbruikt, zijn het vlottende activa. Voorbeelden zijn voorraden,
kortlopende vorderingen op klanten en liquide middelen zoals kasgeld. In de praktijk
ligt de grens tussen vast en vlottend op een jaar.
V e r mo ge ns st ruc tu ur
De bezittingen van een bedrijf worden gefinancierd met het vermogen. Een deel van
dit vermogen bestaat uit gestort kapitaal dat door de eigenaren van de onderneming
is ingelegd bij de oprichting van het bedrijf, uit het aandelenkapitaal dat eventueel is
uitgebreid na een aandelenemissie en uit ingehouden winsten. Dit is het eigen
vermogen. Het eigen vermogen vertegenwoordigt de claims die de eigenaren van de
onderneming bezitten. De rest van het vermogen wordt geleend. Dit is het vreemd
vermogen. Vreemd vermogen bestaat uit onder meer uit leningen, obligaties en
handelscrediteuren en kan naar looptijd worden ingedeeld in lang en kort vreemd
vermogen.
A f st em me n va n d e v e rm og en ss tr uc tuu r o p de a a rd va n de b e z it ti ng en
De balans geeft inzicht in de verhoudingen tussen de vaste en v lottende aard van de
activa en tussen het eigen en vreemd vermogen. Voor bedrijven is het zaak deze
verhoudingen goed in de gaten te houden en de financieringsmix zoveel mogelijk aan
te laten sluiten op de aard van de bezittingen. In de regel worden vaste activa zoveel
mogelijk met eigen vermogen en lang vreemd vermogen gefinancierd en vlottende
activa met kort vreemd vermogen. Omdat ook de vlottende activa een zekere vaste
kern hebben (er is altijd wel een bepaalde hoeveelheid vlottende activa in het bedri jf
aanwezig), worden deze ook deels met eigen vermogen of lang vreemd vermogen
gefinancierd.
In een financieel gezonde onderneming is de omvang van de vlottende activa dus
groter

dan

die

van

het

kort

vreemd

vermogen.

In

die

gevallen

is ook

het

werkkapitaal 21 positief. Wanneer bedrijven minder gemakkelijk een langlopende lening
kunnen krijgen, bijvoorbeeld door hun geringe omvang of omdat zij in een bepaalde
sector actief zijn, moeten zij noodgedwongen een deel van hun investeringen in vaste
activa met kort vreemd vermogen financieren. Dit is vaak niet alleen duurder, maar
het leidt ook tot een verdere druk op het werkkapitaal. In figuur 1 wordt een grafische
weergave van de balansstructuur van het Nederlandse niet-financiële bedrijfsleven in
2013 gegeven.
B a la n ss tr uc tuu r va n het b e d ri j fs l ev en
In 2013 bestaat 67% van de bedrijfsbezittingen van het Nederlandse bedrijfsleven uit
vaste activa. Het restant wordt gevormd door bezittingen van een meer of mindere
liquide aard. Deze activa worden hoofdzakelijk vanuit eigen vermogen gefinancierd:
40% van het vermogen behoort toe aan de eigenaren van de bedrijven. De optelling
21

56

Vlottende activa minus kort vreemd vermogen.

van het eigen en lang vreemd vermogen (75%) is groter dan het aandeel vaste activa.
Dit duidt er op dat het Nederlandse bedrijfsleven als geheel een positief saldo
werkkapitaal heeft.
figuur 1

balansstructuur van het niet-financiële bedrijfsleven in 2013

activa

passiva

25%

33%

40%

67%
35%

vaste activa

eigen vermogen

vlottende activa

lang vreemd vermogen

kort vreemd vermogen

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

F in a nc i ë l e k en ge ta l le n v oo r h et b ed r i jf s le ve n
De financiële gezondheid van het bedrijfsleven wordt beter gemeten aan de hand van
enkele kengetallen die inzicht geven in de solvabiliteit, de liquiditeitspositie en de
winstgevendheid van ondernemingen. In tabel 32 wordt een overzicht gegeven van
deze drie financiële kengetallen voor het gehele bedrijfsleven.
tabel 32

financiële kengetallen van het niet-financiële bedrijfsleven in 2013

kengetal

waarde

solvabiliteit

0,40

liquiditeit (current ratio)

1,29

rentabiliteit eigen vermogen

10,6%

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

S o l va b i l i te i t
De solvabiliteit geeft aan in welke mate bedrijven in staat zijn om te voldoen aan hun
verplichtingen op lange termijn. Het meet het aandeel van het eigen vermogen in het
totale vermogen. Hoe groter dit aandeel, hoe minder gevoelig bedrijven zijn voor
fluctuaties in de rentetarieven die gelden op leningen en obligaties en voor de risico’s
die gepaard gaan met herfinanciering.
Er

bestaat

(verhouding

een

rijke

tussen

historie

eigen

en

aan

theorie

vreemd

over

de

vermogen)

optimale

voor

een

kapitaalstructuur
bedrijf.

Volgens

verschillende theorieën heeft deze verhouding geen reële invloed op de waarde van
een bedrijf. Toch is het zo dat een te grote afhankelijkheid van vreemd vermogen
problematisch kan blijken wanneer het bedrijven niet voor de wind gaat, omdat de
betalingsverplichtingen

aan

de

schuldeisers

overeind

blijven.

Daarentegen

zijn

dividendbetalingen aan aandeelhouders een onderdeel van het bedrijfsbeleid. Een

57

voldoende hoge solvabiliteit maakt bedrijven dus minder gevoelig voor een neergaand
economisch tij en geeft hen meer zekerheid. Bovendien biedt het een gezondere
positie om vreemd vermogen aan te trekken, waarbij het eigen vermogen als hefboom
wordt gebruikt. In 2013 was de solvabiliteit van het niet-financiële bedrijfsleven 40%.
Dit is marginaal lager dan in 2012: in dat jaar was de solvabiliteit 41%.
L i qu id i te i t
Een veelgebruikte liquiditeitsmaatstaf is de current ratio: deze geeft weer in welke
mate bedrijven in staat zijn te voldoen aan hun verplichtingen op de korte termijn 22.
Deze werkkapitaalratio meet de verhouding tussen de vlottende activa en het kort
vreemd vermogen. Voldoende vlottende activa voorkomen liquiditeitsproblemen op de
korte termijn: deze activa kunnen doorgaans snel in geld worden omgezet en daarmee
gebruikt worden om aan verplichtingen op de korte termijn te voldoen. Tegelijkertijd
leveren de vlottende activa een bedrijf vaak minder op dan de vaste activa. Voldoende
liquiditeit kan een onderneming dus uit financiële problemen houden, maar is
tegelijkertijd ook minder winstgevend. Kasgeld levert bijvoorbeeld geen inkomsten uit
rente op. Het aanhouden van een buffer aan liquide middelen beperkt daarom ook de
mogelijkheden van een bedrijf om te investeren in bezittingen die meer opbrengsten
genereren.
Een verslechterende liquiditeitspositie kan duiden op verslechterende financiën: als
bedrijven niet in staat zijn hun crediteuren of bank te betalen, nemen deze posten, en
daarmee de omvang van het kort vreemd vermogen op de balans toe. Tegelijkertijd
kan het ook duiden op een meer efficiënte bedrijfsvoering. Wanneer bedrijven hun
voorraden beter beheren en minder onnodige liquiditeiten aanhouden, daalt de
hoeveelheid vlottende activa. Een dalende liquiditeit is dus niet persé een slecht
teken. Zeker wanneer de solvabiliteit van bedrijven nog in orde is, hoeft hier geen
sprake van te zijn. Ten opzichte van 2012 is de current ratio van het niet-financiële
bedrijfsleven in 2013 marginaal gestegen van 1,28 naar 1,29.
R e nta b i l it e it e i ge n ve rm og en
De winstgevendheid van bedrijven kan op verschillende manieren gemeten worden. De
rentabiliteit van het eigen vermogen relateert het netto resultaat (ná belasting) aan
het door aandeelhouders in de onderneming geïnvesteerde kapitaal. Deze rentabiliteit
maakt een vergelijking met de rendementseis van investeerders in het bedrijf
mogelijk. Aandeelhouders in bedrijven zullen een risico opslag ve rwachten ten
opzichte van het rendement dat zij zouden kunnen behalen op (navenant) risicoloze
beleggingen als overheidspapier en spaartegoeden. De rentabiliteit op het eigen
vermogen is nagenoeg onveranderd gebleven. In 2012 was deze 10,7%, in 2013 is de
rentabiliteit 10,6%.

9.3

Balansstructuur en financiële prestaties naar sector
Het voorgaande geeft een overzichtelijk beeld van de balansstructuur en de financiële
prestaties van het gehele niet-financiële bedrijfsleven in 2013. Een verbijzondering
naar sector maakt het mogelijk om diepgaandere analyses uit te voeren en om nader
op de onderliggende sectoren in te gaan.

22

Een voorbeeld van een andere liquiditeitsmaatstaf is de quick ratio. In de berekening van dit kengetal worden
voorraden en onderhanden werk buiten beschouwing gelaten. Dit zijn immers activa die niet direct en kosteloos
verzilverd kunnen worden.

58

D e b a l a ns st ru ctu ur va n he t n ie t - f ina n c ië l e b edr i j fs l ev en na a r se ct or
In tabel 33 wordt een overzicht gegeven van de balansstructuur van acht sectoren.
Het aantal ondernemingengroepen 23 en het balanstotaal per sector is gegeven om
verdere berekeningen te faciliteren. Een eerste blik leert direct dat er grote verschillen
bestaan tussen de sectoren en dat de waarden voor sommige sectoren ook behoorlijk
afwijken van het totaalcijfer.
B ez i tt i ng en b epa a l d d oo r a ct i v it e it en e n re ch ts p er so on l i jk h e i d
De mate van kapitaalintensiteit en het aandeel bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid
zijn bepalend voor de kenmerken van de bezittingen in bepaalde sectoren van de
economie. Naarmate de activiteiten van bedrijven in sectoren meer kapitaalintensief
zijn, neemt het belang van vaste activa toe. Dit uit zich bijvoorbeeld in de landbouw,
waar

boerenbedrijven

veel

land

nodig

hebben

en

het

proces

steeds

verder

geautomatiseerd wordt. In de industrie zijn het machines, apparatuur en pand, in het
vervoer vormt het wagenpark een voornaam deel van de bezittingen. In de horeca is
de waarde van het bedrijfspand relatief hoog ten opzichte van de waarde van de meer
vlottende activa als voorraden en kasgeld.
tabel 33

balansstructuur van het niet-financiële bedrijfsleven naar sector, 2013
activa

sector

passiva
lang

kort

ondernemingen

balanstotaal

vaste

vlottende

eigen

vreemd

vreemd

groepen

(x €1 mld.)

activa

activa

vermogen

vermogen

vermogen

landbouw

62.900

115,4

84%

16%

37%

51%

12%

industrie

61.100

796,2

73%

27%

46%

32%

22%

bouwnijverheid

140.300

105,3

57%

43%

34%

34%

32%

handel

215.600

396,0

50%

50%

38%

28%

34%

horeca

48.200

43,9

83%

17%

23%

40%

37%

vervoer

33.500

144,0

77%

23%

33%

46%

21%

ICT en zakelijke diensten

385.400

326,1

63%

37%

37%

36%

27%

overige diensten

133.300

82,5

79%

21%

35%

48%

17%

1.080.300

2.009,4

67%

33%

40%

35%

25%

totaal

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

Bij de overige dienstverlening en deels ook in de horeca speelt een ander aspect mee.
Deze sectoren kennen relatief veel bedrijven zonder rechtspersoonlij kheid24: kleine
bedrijven of zelfstandigen die onder meer opereren als vof of eenmanszaak. In deze
eigendomsstructuur bestaat geen onderscheid tussen het privéeigendom van een
ondernemer en de bezittingen van zijn of haar bedrijf. In kleine ondernemingen telt
daarom het eigen woonhuis relatief zwaar mee op de balans.
Het aandeel vaste activa is het laagst, en het aandeel vlottende activa dus het hoogst,
in de handel en de bouwnijverheid. In deze twee sectoren zijn voorraden handelswaar
en materialen belangrijke inputs in de dagelijkse werkzaamheden. Zeker in de bouw is
23

De ondernemingengroep is een statistisch construct van het CBS en vertegenwoordigd de feitelijke actor in
financiële processen. Het is de meest omvattende verzameling van in Nederland gevestigde juridische
eenheden. Feitelijk is dit dus het concern.
24
In 2013 had 74% van alle ondernemingengroepen géén rechtspersoonlijkheid. Zij waren georganiseerd als
vof, eenmanszaak, maatschap of commanditaire vennootschap. Dit aandeel was wezenlijk hoger in de overige
dienstverlening (93%), landbouw (89%), bouwnijverheid (81%) en horeca (81%).

59

er bovendien veelvuldig sprake van onderhanden werk: werkzaamheden die pas bij
oplevering (of in fasen van oplevering) betaald worden.
V e r mo ge ns st ruc tu ur b ep a a ld d oo r om va n g, w in st en e n re ch ts pe rs oo nl i j k h e id
De vermogensstructuur verschilt ook sterk tussen sectoren, zowel in de dichotomie
tussen eigen en vreemd vermogen en binnen het vreemd vermogen in de looptijd van
het vreemd vermogen. De diversiteit tussen sectoren wordt voornamelijk beïnvloed
door bedrijfsomvang, winstgevendheid en opnieuw de rechtspersoonlijkheid.
Het aandeel eigen vermogen is het hoogst in de industrie en blijkt uiteindelijk zelfs
allesbepalend te zijn voor het gemiddelde aandeel: alleen in deze sector is het aandeel
eigen vermogen hoger dan gemiddeld. De sterke invloed van deze bre de sector (hier
gedefinieerd inclusief delfstoffenwinning en nutsbedrijven) op het gemiddelde heeft
alles te maken met diens relatieve vermogensomvang. De industrie maakt 40% van
het balanstotaal van het gehele niet-financiële bedrijfsleven uit en drukt zo een zwaar
stempel. Het hoge aandeel eigen vermogen in deze sector heeft onder meer te maken
met de omvang van industriële bedrijven. Schaalvoordelen spelen hier een grotere rol
in het productieproces en voor grotere bedrijven is het in de regel gemakkelij ker om
eigen vermogen aan te trekken. Deze bedrijven zijn immers transparanter en vaak
ook gediversifieerder. Bovendien hebben industriële bedrijven relatief veel vaste
activa, die idealiter zoveel mogelijk met lang vermogen worden gefinancierd.
Groei in het aandeel van het eigen vermogen vindt plaats via nieuw aangetrokken
eigen vermogen of via ingehouden winsten. De winstgevendheid van een sector is dus
ook van invloed op het aandeel eigen vermogen. Uit tabel 34 blijken de handel, de
bouw, zakelijke dienstverlening en industrie in 2013 de meest winstgevende sectoren
te zijn. Naast de industrie blijken handel en zakelijke dienstverlening ook een hoog
aandeel eigen vermogen te hebben. In de bouwnijverheid was de winstge vendheid in
2012 nog wezenlijk lager met 5,1%. De hoge winstgevendheid in 2013 heeft direct tot
een hoger aandeel eigen vermogen geleid: van 30% van het vermogen naar 34%.
Ten slotte heeft de rechtspersoonlijkheid van een bedrijf net als bij de bezittinge n ook
een effect op het vermogen: ook in de vermogensstructuur bestaat geen onderscheid
tussen privé en zakelijk. In kleine bedrijven drukt de hypotheek op het woonhuis (lang
vreemd vermogen) dan zwaar op de balans. Dit komt het sterkst naar voren in de
landbouw, horeca en overige dienstverlening. Het aandeel lang vreemd vermogen is
hier het hoogst. In de horeca valt bovendien op dat bedrijven vooral kort vreemd
vermogen aan weten te trekken, mogelijk hebben zij meer moeite lange leningen te
verkrijgen en is dit vooral werkkapitaalfinanciering. Daarnaast gebruiken zij ook meer
leverancierskrediet.
D e f i na nc i ë l e k en ge ta l le n va n h et n ie t - f ina n c ië l e b e dr i j fs l ev en na a r se c to r
In tabel 34 worden solvabiliteit, liquiditeit en de rentabiliteit van het eigen vermogen
gepresenteerd om zo de prestaties van sectoren onderling te vergelijken.
De solvabiliteit is niets anders dan het aandeel eigen vermogen en deze wordt dus
voornamelijk beïnvloed door bedrijfsomvang, winstgevendheid en het belang van
bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid in een sector.

60

tabel 34

financiële kengetallen van het niet-financiële bedrijfsleven naar sector, 2013
liquiditeit

rentabiliteit

sector

solvabiliteit

(current ratio)

eigen vermogen

landbouw

0,37

1,35

6,3%

industrie

0,46

1,22

10,2%

bouwnijverheid

0,34

1,34

13,2%

handel

0,38

1,46

14,0%

horeca

0,23

0,45

8,7%

vervoer

0,33

1,08

0,4%

ICT en zakelijke diensten

0,37

1,36

12,9%

overige diensten

0,35

1,24

9,4%

totaal

0,40

1,29

10,6%

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

L i qu id i te i ts po s it i e be pa a l d do or v oo r ra d en e n d e b it eu r en
Er bestaan grote verschillen tussen sectoren in hun current ratio (de omvang van de
vlottende activa gedeeld door de omvang van het kort vreemd vermogen). Deze is
met 1,46 het hoogst in de handel en met 0,45 het laagst in de horeca. Sectoren met
een relatief sterke liquiditeitspositie zijn, naast de handel, onder meer de landbouw,
bouwnijverheid en ICT en zakelijke diensten. Dit betekent dat bedrijven in deze sector
goed aan hun verplichtingen op de korte termijn kunnen voldoen.
Het gepresenteerde, diverse profiel aan sectoren heeft een bijna even divers palet aan
verklaringen voor hun hoge current ratio. In de handel wordt uit voorraad verkocht, in
de

bouwnijverheid

worden

voorraden

aan

materialen

ingezet

in

de

dagelijkse

activiteiten. In de landbouw worden relatief veel liquide middelen aangehouden. In de
zakelijke dienstverlening wordt veel op projectbasis gewerkt, waarbij betaling pas
plaatsvindt wanneer de dienst verleend is en kortlopende vorderingen dus een groot
deel van de bezittingen vormen.
De current ratio blijkt structureel het laagst te zijn in de horeca: zie eerdere edities
van de voorjaarsmeting van deze monitor. In 2013 is deze slechts 0,45. Hoewel in de
horeca veel uit voorraad verkocht wordt, kenmerkt de vermogensstructuur van deze
sector zich door een opvallend hoog aandeel kort vreemd vermogen. Horecabedrijven
trekken moeilijk lang vreemd vermogen aan en gebruiken veel leverancierskrediet.
Investeringen worden dus deels met kort vreemd vermogen - en de daarbij komende
herfinancieringsrisico’s - gefinancierd. Gecombineerd met de slechte solvabiliteit van
de sector (het laagste aandeel eigen vermogen van alle sectoren) wijst dit op
structurele moeilijkheden in het voldoen aan verplichtingen.
R e nta b i l it e it ov e r he t a lg e me en o nv era nd e rd
De rentabiliteit op het eigen vermogen is een maatstaf van de winst die is gerealiseerd
met het vermogen ingelegd door de eigenaren van het bedrijf. Het wordt uiteraard
beïnvloed door de winstgevendheid, maar ook door de vermogensstructuur. Omdat de
winstgevendheid wordt gerelateerd aan het eigen vermogen, kan met een laag eigen
vermogen (rekenkundig) relatief gemakkelijker een hogere rentabiliteit gerealiseerd
worden. Dit is gerelateerd aan het hefboomeffect van vreemd vermogen, dat het met
een relatief lage eigen inbreng mogelijk maakt om meer winst te realiseren. Zijn zowel
winstgevendheid en solvabiliteit hoog, duidt dit op een erg sterk netto resultaat. Dit is
het geval in de industrie, handel en zakelijke dienstverlening.

61

De rentabiliteit op het eigen vermogen is net als in 2012 het laagst in het vervoer.
Gecombineerd met een relatief lage solvabiliteit en current ratio (beiden in deze
sector de op-één-na-laagste waarde) duidt dit op structurele problemen. Zo kan de
slechte solvabiliteitspositie niet versterkt worden vanuit ingehouden winsten.
Vergeleken met de financiële positie in 2012 is de winstgevendheid van het niet financiële bedrijfsleven in 2013 over het algemeen weinig veranderd. De rentabiliteit
is in dat jaar 10,6%. Een jaar eerder was dit 10,7%. De groo tste veranderingen deden
zich voor in de bouwnijverheid, waar de rentabiliteit bijna verdubbelde na een slecht
jaar in 2012, en het vervoer dat de rentabiliteit nog verder zag wegzakken.

9.4

Balansstructuur en financiële kengetallen naar grootteklasse
Een verbijzondering naar grootteklasse maakt het mogelijk om ook op dat niveau
analyses uit te voeren en te bezien hoe de balansstructuur en financiële kengetallen
verschillen tussen grootteklassen. In tabel 35 wordt een overzicht gegeven van de
balansstructuur van het niet-financiële bedrijfsleven naar grootteklasse.
balansstructuur van het niet-financiële bedrijfsleven naar grootteklasse, 201325

tabel 35

activa

sector

passiva
lang

kort

ondernemingen

balanstotaal

vaste

vlottende

eigen

vreemd

vreemd

groepen

(x €1 mld.)

activa

activa

vermogen

vermogen

vermogen

kleinbedrijf nrp (0 - 49 wp)

802.300

375,9

76%

24%

24%

54%

22%

kleinbedrijf rp (0 - 49 wp)

267.000

320,9

48%

52%

43%

32%

25%

middenbedrijf (50 - 249 wp)

9.000

206,7

48%

52%

36%

25%

39%

grootbedrijf (250+ wp)

1.900

1.105,9

74%

26%

45%

31%

24%

kleinbedrijf nrp (0 < 10 € mln.)

802.300

375,9

76%

24%

24%

54%

22%

kleinbedrijf rp (0 < 10 € mln.)

263.300

242,4

49%

51%

44%

33%

24%

middenbedrijf (10 < 50 € mln.)

11.300

121,0

50%

50%

39%

30%

31%

grootbedrijf (50+ € mln.)

3.300

1.270,1

70%

30%

44%

30%

26%

1.080.300

2.009,4

67%

33%

40%

35%

25%

totaal

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

H o og a a n de e l va s te a c ti va d oo r r ec hts vo rm en co nc er ns tr uct uu r
Er bestaan wezenlijke verschillen op de activazijde tussen diverse typen bedrijven. Zo
hebben kleine bedrijven met minder dan tien werknemers in dienst en zonder
rechtspersoonlijkheid het grootste aandeel vaste activa op hun balans, opmerkelijk
genoeg op de voet gevolgd door bedrijven in het grootbedrijf. Dit zijn twee extremen
op

de

schaal

naar

bedrijfsomvang.

Microbedrijven

zonder

rechtspersoonlijkheid

bevatten een groot deel van de groep zzp’ers, in het grootbedrijf zitten reusachtige
internationaal opererende concerns. Achter hun hoge aandelen vaste activa gaat dan
ook een compleet andere verklaring schuil.
De verklaring voor het opvallend hoge aandeel bedrijfsmiddelen dat meer dan één
productiecyclus meegaat onder kleine bedrijfjes zonder rechtspersoonlijkheid grijpt
25

62

De afkorting nrp staat voor niet-rechtspersoon, rp voor rechtspersonen

opnieuw terug op het gebrek aan scheiding tussen privaat en bedrijfseigendom. Het
eigen woonhuis van de ondernemer drukt daardoor zwaar op de activazijde van de
balans. In het grootbedrijf vinden we omvangrijke ondernemingengroepen die in hun
concernstructuur weer andere kleinere bedrijven bergen. Deze bedrijven komen voor
als financiële (vaste) activa op de balans van het moederbedrijf. Het verschil in het
aandeel vaste activa op de balans tussen middenbedrijf en grootbedrijf wordt bijna
volledig verklaard door het verschil in financiële activa 26.
B eh oe ft e a a n f l ex i b i l it e it in h et mk b
Met uitzondering van microbedrijven zonder rechtspersoonlijkheid geldt tegelijkertijd
dat het mkb dus een groter aandeel vlottende activa op de balans heeft staan: meer
dan de helft van de bezittingen van het mkb verlaat de onderneming binnen een jaar
en wordt gevormd door activa die in de regel minder renderen. Het mkb houdt relatief
meer voorraden en liquide middelen aan en heeft meer kortlopende vorderingen op
haar afnemers. Het relatief grote aandeel voorraden heeft alles te maken met de
kleinere omvang van deze bedrijven: de minimale efficiënte voorraad drukt als vaste
kern relatief zwaarder op een kleinere balans. De beperktere macht van kleinere
bedrijven vertaalt zich naar het aanhouden van meer liquide middelen en ook het
voorkomen van meer kortlopende vorderingen. Kleinere bedrijven komen moeilijker
aan extern krediet en kunnen minder druk uitoefenen op hun afnemers. Het belang
van een flexibele schil van vlottende activa is dus groter in het mkb.
V e r sch i l l en in ve r mo gen ss tr uct uu r vo ora l d oo r r ec hts vo rm
Er blijkt geen duidelijke relatie tussen bedrijfsomvang en de manier van financieren.
De groep bedrijven die het meest afwijkt van de rest is opnieuw het kleinbedrijf
zonder rechtspersoonlijkheid. Zij financieren het minst met eigen vermogen en vooral
met afstand het meest met lang vreemd vermogen: (bijna) twee keer zoveel als de
andere onderscheiden groepen. Opnieuw komt dit door het gebrek aan scheiding
tussen privaat en bedrijfsvermogen, met als gevolg dat de hypotheek van de
ondernemer zwaar drukt op de balans van het bedrijf. In het middenbedrijf valt het
hoge aandeel kort vreemd vermogen op.
De eigen vermogenspositie van het grootbedrijf is het sterkst: 45% van de bezittingen
wordt gefinancierd met eigen vermogen. Dit is echter slechts marginaal hoger dan in
het kleinbedrijf met rechtspersoonlijkheid. Voor het grootbedrijf zou het echter rela tief
makkelijker moeten zijn om extern eigen vermogen aan te trekken door uitgifte van
aandelen en omdat zij als omvangrijk bedrijf doorgaans transparanter en ook meer
gediversifieerd zijn. Mogelijk spelen deze motieven geen doorslaggevende rol. Een
aanvulling van het eigen vermogen gebeurt ook vanuit ingehouden winsten: de
rentabiliteit is in het grootbedrijf met 9,3% echter relatief het laagst.
F in a nc i ë l e k en ge ta l le n na a r g ro ot tek la ss e
De financiële kengetallen maken het beter mogelijk om de prestaties van de sectoren
onderling te vergelijken. Dit gebeurt in tabel 36, waarin solvabiliteit, liquiditeit en de
rentabiliteit van het eigen vermogen worden

gepresenteerd. De relatie tussen

solvabiliteit en bedrijfsomvang is reeds besproken.
M in d e r be ho ef te a a n l i qu i d it e it in he t gr oo t be dr i j f
Grotere bedrijven houden minder vlottende middelen aan. Uitzondering zijn de kleine
bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid, waar het privé eigendom van de ondernemer
zwaar drukt op de balans. Een lage current ratio kan duiden op problemen in het
26

Span, T. (2014), De financiële positie van het MKB in 2014 en 2015, Panteia.

63

tegemoetkomen van verplichtingen op de korte termijn, zeker wanneer ook de
solvabiliteitspositie zwak is. Het grootbedrijf heeft de laagste liquiditeit, maar heeft
tegelijkertijd ook de hoogste solvabiliteit. Zij zijn beter dan het mkb in staat hun
bezittingen te beheren door voorraden, kortlopende vorderingen en onrendabele
liquiditeiten tot een minimum te beperken. Op die manier kunnen zij meer investeren
in vaste activa die hen ook meer opbrengen.
tabel 36

financiële kengetallen naar grootteklassen, 2013

sector

solvabiliteit

liquiditeit

rentabiliteit

(current ratio)

eigen vermogen

kleinbedrijf nrp (0 - 49 wp)

0,24

1,08

12,1%

kleinbedrijf rp (0 - 49 wp)

0,43

2,06

12,8%

middenbedrijf (50 - 249 wp)

0,36

1,36

13,1%

grootbedrijf (250+ wp)

0,45

1,10

9,3%

kleinbedrijf nrp (0 < 10 € mln.)

0,24

1,08

12,1%

kleinbedrijf rp (0 < 10 € mln.)

0,44

2,16

11,8%

middenbedrijf (10 < 50 € mln.)

0,39

1,61

12,6%

grootbedrijf (50+ € mln.)

0,44

1,15

10,0%

totaal

0,40

1,29

10,6%

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

V e r ba n d tus s en so l va b i li t e it en r enta b i l it e it
Er bestaat geen eenduidig verband tussen bedrijfsomvang en rentabiliteit. Bedrijven in
het middenbedrijf renderen het beste, bedrijven in het grootbedrijf renderen het minst
goed. Afhankelijk van de gehanteerde afbakening voor grootteklasse behaalt deze
laatste groep in 2013 een rendement van 9,3% tot 10,0%. Het kleinbedrijf zit tussen
deze twee grootteklasse in, waarbij opvalt dat bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid
goed renderen. Er lijkt een verband te bestand tussen solvabiliteit en rendement,
zeker wanneer de grootteklassen op basis van omzet worden bezien.

9.5

Ontwikkeling financiële kengetallen 2008-2013
De financiële positie van het niet-financiële bedrijfsleven in het jaar 2013 is uitgebreid
in kaart gebracht, met verbijzonderingen naar sector en grootteklasse. Het schetsen
van een achtergrond waartegen de bevindingen van de rest van de monitor bezien
moeten worden, kan niet zonder het één en ander in het bredere perspectief van een
meerjarige ontwikkeling te plaatsen 27.
J a a r va n n o rma l isa t ie vo o r h e t N e de r la nd se b ed r i j fs l ev en
De ontwikkeling van de liquiditeit en de rentabiliteit op het eigen vermogen over de
periode van 2008 tot 2013 wordt in figuur 2. in beeld gebracht. De grafiek is op twee
assen geplot: de liquiditeitspositie op de linker y-as, de rentabiliteit op de rechter.
De jaren 2012 en 2013 vormen gezamenlijk de tweede recessie van de dubbele dip die
de Nederlandse economie sinds het begin van de financiële crises doormaakt en
betekenen het dieptepunt van de Europese staatsschuldencrisis. In 2013 was er nog
sprake van economische krimp, liepen de particuliere bestedingen hard terug en

27

In voorgaande voorjaarsmetingen werd de recente ontwikkeling van de balansstructuur inzichtelijk gemaakt.
Omdat de balansverhoudingen over de economie als geheel nauwelijks veranderden, blijft deze analyse dit jaar
achterwege. De benodigde input voor deze analyse is nog steeds voorhanden in paragraaf 2.2.

64

maakten ook de bedrijfsinvesteringen voor het tweede jaar op rij een forse terugval 28.
Het enige lichtpuntje dat jaar was de aantrekkende wereldhandel, die harder groeide
dan in het jaar daarvoor.
figuur 2

ontwikkeling financiële kengetallen van het bedrijfsleven, 2008 - 2013

1.50

16%

1.45

14%
12%

1.40

10%

1.35

8%
1.30

6%

1.25

4%

1.20

2%

1.15

0%
2008

2009

2010
liquiditeit

2011

2012

2013

rentabiliteit eigen vermogen

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

Hoewel de meeste seinen dus op rood stonden, betekende 2013 voor een belangrijk
deel van het niet-financiële bedrijfsleven toch een jaar van normalisatie. De liquiditeit
laat voor het eerst sinds 2010 weer een, zij het een uiterst bescheiden, opleving zien
en de rentabiliteit daalt slechts marginaal (van 10,7% naar 10,6%) na een stevige
duik in 2012.
O ntw ik k e l in g f ina n c ië l e k e ng eta l l en na a r gr oo tt ek la ss e
De in het voorgaande getoonde ontwikkelingen hebben betrekking op het gehele niet financiële bedrijfsleven. Een overzicht van de ontwikkeling van een aantal kengetallen
naar grootteklasse wordt gegeven in tabel 37. Naast solvabiliteit, liquiditeit en
rentabiliteit zijn dit de aandelen lang en kort vreemd vermogen. Samen met de
solvabiliteit maakt dit de ontwikkelingen in de kapitaalstructuur inzichtelijk. Bij de
bedrijven in het kleinbedrijf zonder rechtspersoonlijkheid ontbreken de jaren voor
2011 vanwege een trendbreuk.
Waar het totaalplaatje een stabilisatie van de liquiditeit liet zien, onthult dit overzicht
een grotere diversiteit tussen de grootteklassen. Terwijl er in het kleinbedrijf en bij
grote bedrijven sprake is van een verbetering van de current ratio, verslechtert de
liquiditeitspositie
teruglopende

van

het

solvabiliteit

middenbedrijf

in

in

jaar

datzelfde

2013

fors.

betekent

Gecombineerd
dit

dat

het

met

een

tweede

achtereenvolgende krimpjaar vooral in dit segment van het mkb hard aankwam. De
rentabiliteit op het eigen vermogen nam in het middenbedrijf wel iets toe; in het
kleinbedrijf met rechtspersoonlijkheid nam deze even sterk af. Overall is er in de
rentabiliteit minder verschil tussen de grootteklassen.

28

CPB (2014), Macro-Economische Verkenning 2014, Centraal Planbureau.

65

tabel 37

ontwikkeling financiële kengetallen naar grootteklassen, 2008 - 2013
liquiditeit

rentabiliteit

solvabiliteit

(current ratio)

eigen vermogen

2011

0,31

1,11

16%

49%

19%

2012

0,24

1,08

12%

54%

22%

2013

0,24

1,08

12%

54%

22%

2008

0,35

1,76

22%

33%

31%

2009

0,35

1,83

17%

38%

28%

2010

0,35

1,75

16%

31%

34%

2011

0,41

2,03

12%

33%

26%

2012

0,45

1,96

15%

28%

27%

2013

0,43

2,06

13%

32%

25%

2008

0,38

1,39

15%

43%

32%

2009

0,37

1,47

11%

43%

27%

2010

0,36

1,50

12%

35%

29%

2011

0,33

1,57

14%

36%

32%

2012

0,41

1,62

11%

28%

30%

2013

0,36

1,36

13%

25%

39%

2008

0,44

1,28

17%

37%

32%

2009

0,46

1,23

9%

30%

29%

2010

0,46

1,28

13%

25%

29%

2011

0,47

1,04

14%

27%

26%

2012

0,45

1,07

9%

29%

26%

2013

0,45

1,10

9%

31%

24%

jaar
kleinbedrijf
niet-rechtspersonen

kleinbedrijf
rechtspersonen

middenbedrijf

grootbedrijf

LVV

KVV

Bron: Berekeningen Panteia op basis van microdata uit de NFO van het CBS, 2015.

9.6

De belangrijkste punten op een rijtje
De structuur en prestaties van het niet-financiële bedrijfsleven zijn in beeld gebracht
met behulp van balansaandelen en financiële kengetallen. Ter afronding de meest in
het oog springende aspecten van de financiële positie van het bedrijfsleven in 2013
kort samengevat:


2013

is

een

tweede

krimpjaar,

maar

betekende

voor

het

niet-financiële

bedrijfsleven vooral een jaar van stabilisatie;


belangrijke prestatie indicatoren als de solvabiliteit, de rentabiliteit op het eigen
vermogen en de liquiditeitspositie bleven allen nagenoeg gelijk;



de in 2013 nog voortdurende recessie werd vooral gevoeld in het middenbedrijf,
dat

wel

te

maken

had

met

een

forse

terugval

in

de

solvabiliteits-

en

liquiditeitspositie;


de industrie was in 2013 het meest solvabel, daarna hadden bedrijven in de
landbouw,

handel

en

zakelijke

dienstverlening

de

beste

solvabiliteits-

en

liquiditeitspositie;


de rentabiliteit van eigen vermogen was het hoogst in de handel, bouwnijverheid,
zakelijke dienstverlening en industrie, en opnieuw het laagst in het vervoer, waar
de rentabiliteit nog slechter was dan in 2012.

66

Bijlagen

67

Vragenlijst

Bijlage 1

Bedrijven die deelnamen aan de meting van de Financieringsmonitor in maart 2015
hebben de volgende vragenlijst doorlopen. Niet iedere deelnemer krijgt iedere vraag
voorgelegd. In de vragenlijst zit een bepaalde routing waarbij doorgevraagd wordt op
bepaalde antwoorden.
Vraag V01
Valt de organisatie waar u werkt onder een moederbedrijf?
Vraag V02
Maakt uw bedrijf onderdeel uit van een beursgenoteerde onderneming?
Vraag V03
In welke bedrijfstak is uw bedrijf actief?
Vraag V04
Hoeveel werknemers telt uw totale organisatie in Nederland?
Vraag V05A
Wat was ongeveer de jaaromzet van uw bedrijf in Nederland?
Vraag V05A2
Is de omzet of de werkgelegenheid bij uw bedrijf meer dan 60% hoger dan in 201 2?
Vraag V06
Heeft u in de afgelopen twaalf maanden uw kredietruimte bij de bank meer benut dan
daarvóór? Hieronder verstaan we ook het rood staan op een rekening courant.
Vraag V07
Heeft u in de afgelopen twaalf maanden financiering gezocht buiten de bestaande
kredietruimte?
Vraag V08
Heeft uw bedrijf in de afgelopen twaalf maanden eigen vermogen gezocht, vreemd
vermogen (dat wil zeggen, geleend geld), of beide? Achtergestelde leningen worden
tot het eigen vermogen gerekend.
Vraag V09
Waarom heeft uw bedrijf gekozen voor financiering met eigen vermogen?
Vraag EXTRA1
Vond u extern eigen vermogen makkelijk te vinden?
Vraag V10
Waarom heeft u geen extern eigen vermogen gezocht?
Vraag V11
Waarom heeft u geen financiering gezocht?

68

Vraag V12
Voor welk doel of welke doelen zocht u financiering?
Vraag V13
Hoe groot was het financieringsbedrag dat u zocht?
Vraag V14
Heeft u het extra eigen vermogen of de achtergestelde lening die u zocht ook aan
kunnen trekken?
Vraag V15
Waarom is volgens u het extra eigen vermogen ... aangetrokken?
Vraag V16
Heeft u het extra vreemde vermogen dat u zocht ook aan kunnen trekken?
Vraag V17
Waarom is volgens u het extra vreemde vermogen dat u zocht niet of niet volledig
aangetrokken?
Vraag V17A
Heeft u geprobeerd op een andere manier aan vreemd vermogen te komen?
Vraag V17A2
Heeft u geprobeerd op een andere manier aan extra eigen vermogen te komen?
Vraag V17B
Kunt u kort aangeven op welke manier?
Vraag V17C
Is het gelukt om op een andere manier aan financiering te komen?
Vraag V17D
Kunt u aangeven waarom u niet verder heeft gezocht?
Vraag V17E
Wat zijn de gevolgen geweest van het [niet hebben geprobeerd / niet zijn geslaagd
om op een andere manier aan financiering te komen?]
Vraag V18
Waar heeft u eigen vermogen of een achtergestelde lening aangetrokken?
Vraag 19
U noemde aandeelhouders. Gaat dan om:
1: converteerbare obligaties of achtergestelde leningen
2: aandelen of opties op aandelen
3: beide

69

Vraag V20
Waar heeft u vreemd vermogen aan kunnen trekken?
Vraag V21
Ik noem u enkele overheidsregelingen. Wilt u aangeven of u daar mee bekend bent?
Vraag V22
Heeft uw bedrijf voor het gevraagde krediet gebruik gemaakt van:
Vraag V24
Heeft uw bank een overheidsgarantieregeling aangeboden?
Vraag V25
Voor welk bruto leningbedrag heeft u gebruik gemaakt van de garantieregeling?
Vraag V26
Hoe lang duurde de behandeling van de financieringsaanvraag vanaf correcte
indiening van alle gevraagde documenten?
Vraag V27
Hoeveel weken vindt u een aanvaardbare doorlooptijd?
Vraag V28
Welke percentage variabele en welk percentage vaste rente moet u betalen over het
totale kredietbedrag?
Vraag V29
Moest u extra onderpand bieden voor het krediet? U heeft immers nieuwe financiering
aangevraagd.
Vraag V30
Wat was dat onderpand?
Vraag V31
Hoeveel procent eigen vermogen staat er op uw balans?
Vraag V32A
Is het absolute bedrag eigen vermogen van uw bedrijf in 201 4 afgenomen?
Vraag V32B
Is het eigen vermogen van uw bedrijf als percentage van de balans in 201 4
afgenomen?
Vraag V33
Waarom is uw eigen vermogen afgenomen?

70

Vraag V33A
Welke andere mogelijke bronnen van financiering dan lenen bij de bank, bij zakelijke
relaties of bij vrienden of kennissen ziet u voor uw bedrijf?
Vraag V33B
Wat denkt u te huren of te leasen?
Vraag V33C
Heeft uw bedrijf een ketenfinancieringsprogramma?
Vraag V33D
Wat was in 2014 de omvang van uw ketenfinancieringsprogramma?
Vraag V33E
Welk aandeel van het programma ging naar het mkb?
Vraag V34
Verwacht u in de komende 12 maanden behoefte te zullen hebben aan extra eigen
vermogen, aan vreemd vermogen, aan beide, of aan geen van beide?
Vraag V35
Voor welk doel of welke doelen verwacht u behoefte te zullen hebben aan financiering?
Vraag V36
Hoe groot is het financieringsbedrag dat u in de komende 12 maanden denkt te
zoeken?
Vraag V38
Verwacht u dat u financiering kunt krijgen?
Vraag V39
Bij wie verwacht u financiering te kunnen krijgen?
Vraag V40
Gaat u toch proberen financiering te verkrijgen?
Vraag V41A
Heeft uw bank in 2014 de kredietvoorwaarden aangepast? Ik leg u een aantal
mogelijke aanpassingen voor:
Rente.
Vraag V42A1
Is uw vaste rente verhoogd of verlaagd?
Vraag V42A2
Is uw variabele rente verhoogd of verlaagd?
Vraag V41B
Andere kosten zoals vergoedingen en provisies. Heeft uw bank deze in 2014
aangepast?

71

Vraag V42B
Zijn deze verhoogd of verlaagd?
Vraag V41C
Beschikbare omvang van het krediet of kredietlijn. Heeft uw bank deze in 2014
aangepast?
Vraag V42C
Is dit vergroot of verkleind?
Vraag V41D
Beschikbare kredietlooptijd. Heeft uw bank deze in 2014 aangepast?
Vraag V42D
Is die verkort of verlengd?
Vraag V41E
Eisen omtrent onderpand. Heeft uw bank deze in 2014 aangepast?
Vraag V42E
Zijn deze aangescherpt of versoepeld?
Vraag V41F
Eisen omtrent minimum aan solvabiliteit.
Vraag V42F
Zijn deze aangescherpt of versoepeld?
Vraag V41G
Andere voorwaarden zoals garanties, doorlooptijden en procedures
Vraag V42G
Zijn deze aangescherpt of versoepeld?
Vraag V43
Heeft u in 2014 uw eigen voorwaarden voor het verstrekken van krediet aan uw
afnemers gewijzigd?

72

Bijlage 2

Onderzoeksverantwoording financiële positie
Hoofdstuk 2 brengt de financiële positie van het Nederlandse bedrijfsleven in beeld
voor het jaar 2013, verbijzonderd naar sector en grootteklasse. In enkele gevallen
wordt tevens een trend geschetst over een periode van meerdere jaren, beginnend in
2008. De hiervoor gebruikte gegevens zijn gebaseerd op microdata van het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS), geactualiseerd naar één recenter jaar en waar ten
slotte de groep niet-rechtspersonen aan is toegevoegd.
M i cr oda ta
De CBS statistiek Financiën Niet-Financiële Ondernemingen (NFO) verzamelt de
balans-

en

resultatenrekeninggegevens

van

alle

Nederlandse

niet-financiële

ondernemingen met rechtspersoonlijkheid. Een koppeling met het Algemeen Bedrijven
Register (ABR) voegt het aantal werkzame personen in een ondernemingengroep toe,
benodigd om een grootteklasse indeling te kunnen maken op basis van deze aantallen.
A c tua l is e r in g
Ten tijde van dit schrijven, hebben de meest recente NFO microdata betrekking op het
jaar 2012. Van het jaar 2013 zijn enkel nog randtotalen op sectorniveau beschikbaar.
Om het beschreven financiële beeld beter te laten aansluiten op de in de rest van de
monitor

besproken

periode,

worden

de

microdata

geactualiseerd

opdat

zij

representatief zijn voor het jaar 2013. Om dit te bereiken, maakt Panteia gebruik van
REACH, een overzicht met jaarrekeninggegevens van bedrijven die hun jaarcijfers
gedeponeerd hebben bij de Kamer van Koophandel. De groeicijfers uit REACH worden
toegepast op de microdata uit 2012 en de resulterende verdeling naar grootteklasse
wordt op de CBS randtotalen van 2013 gezet. De bedragen uit 2012 zijn geüpdatet
met de ontwikkeling van de relevante posten op de balans en resultatenrekening van
bedrijven uit REACH die zowel in 2012 als 2013 hebben gedeponeerd. Voor alle cijfers
over 2013 geldt daarom dat zij nog onder voorbehoud zijn.
N i e t - r ech ts p er son e n
Bedrijven zonder rechtspersoonlijkheid ontbreken in de financiële statistiek van het
CBS

en

moeten

afzonderlijk

bijgeschat

worden.

Dit

gebeurt

met

behulp

van

databestanden waarover Panteia de beschikking heeft en volgens een methodiek die
ook wordt toegepast binnen FAMOS 29, een door Panteia ontwikkeld financieelanalytisch model, waarvoor dezelfde data gebruik wordt gemaakt.
O nd e rn em in g eng r oe p en
De NFO bevat financiële gegevens naar ondernemingengroep. Op het niveau van deze
juridische entiteit worden de financiële beslissingen genomen. Praktisch gezien is dit
een verzameling van alle ondernemingen die binnen de invloedsfeer van een
moedermaatschappij vallen. Dit is dus een bredere definitie dan die van het
individuele bedrijf en omvat meerdere bedrijfseenheden. Binnen het kleinbedrijf zijn
deze twee begrippen doorgaans wel gelijk aan elkaar.
D e f in it i e g eha n t ee r de k e n ge ta l le n
Hierna volgt een nadere uitwerking van de kengetallen die in hoofdstuk 2 van de
rapportage worden gebruikt om de financiële positie van het Nederlandse bedrijfsleven
in beeld te brengen. De volgende tabel geeft een overzicht van de acht kengetallen en
29

Zie Verhoeven, W., T. Span & A. Ruis (2013) - FAMOS 2013: a size-class based financial analysis model,
Panteia.

73

uit welke balans- en resultatenrekeningposten zij zijn opgebouwd. De rechterkolom
bevat de posten zoals deze voorkomen in de Statistiek Niet -Financiële Ondernemingen
(NFO) van het CBS.
tabel B2.1

opbouw financiële kengetallen

niveau of kengetal
vaste activa =

opbouw
immateriële vaste activa + materiële vaste activa + deelnemingen +
langlopende vorderingen

vlottende activa =

voorraden + kortlopende vorderingen + handelsdebiteuren + liquide
middelen

eigen vermogen =

eigen vermogen

kort vreemd vermogen =

kortlopende schulden + handelscrediteuren

lang vreemd vermogen =

belang van derden + egalisatierekening + voorzieningen +
langlopende schulden

solvabiliteit =
Bron: Panteia, 2015.

74

eigen vermogen / totaal vermogen

Bijlage 3

Onderzoeksverantwoording en kenmerken
respondenten
Er zijn 2.559 adressen gebruikt voor het uiteindelijke resultaat van 1.400 geslaagde
telefonische interviews, willekeurig getrokken uit het beschikbare adressenbestand
REACH. Van bereikte respondenten hebben er 960 bij de eerste meting van dit jaar
gezegd dat zij nogmaals benaderd mochten worden met vragen over financiering,
hierna aan te duiden als panelbedrijven.
Van de 2.559 benaderde bedrijven waren 563 om uiteenlopende redenen niet te
bereiken: 22%. Nog eens 77 vielen buiten de gestelde criteria (3%) en 518 (20%)
weigerden medewerking. Gerelateerd aan de som van deelnemers en weigeringen is
het aandeel weigeringen is het aandeel weigeringen 17%. Dit is een forse daling ten
opzichte van de meting in het najaar van 2014, toen dit aandeel nog 24% was.
Uit tabel B2.1 blijkt dat grotere bedrijven vaker hun medewerking weigeren dan de
kleinere bedrijven. Bedrijven in de groothandel weigerden deze meting het minst
vaak, bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie het meest. Het onderscheid tussen
startende en langer actieve bedrijven is enkel gemaakt binnen het kleinbedrijf.
tabel B2.1

kenmerken van respondenten en weigeraars
respondenten

weigeraars

totaal

kleinbedrijf

77%

23%

100%

middenbedrijf

75%

25%

100%

grootbedrijf

66%

34%

100%

agrarische sector

76%

24%

100%

voedingsmiddelenindustrie

67%

33%

100%

metalektro

73%

27%

100%

overige industrie

72%

28%

100%

bouwnijverheid

69%

31%

100%

autohandel

71%

29%

100%

groothandel

86%

14%

100%

detailhandel

69%

31%

100%

horeca

74%

26%

100%

transport

77%

23%

100%

informatie en communicatie

77%

23%

100%

specialistische zakelijke diensten

70%

30%

100%

overige diensten

67%

33%

100%

totaal

73%

27%

100%

Bron: Panteia, 2015.

75

Kenmerken respondenten
Uit tabel B2.2 kan worden afgelezen dat 41% van de bedrijven onderdeel is van een
groter geheel.
tabel 38

kenmerkende de deelnemende bedrijven (ongewogen)
kb

mb

gb

totaal

maakt deel uit van moederbedrijf

12%

57%

57%

41%

onderdeel van beursgenoteerde onderneming

2%

14%

21%

13%

aantal werknemers in Nederland
minder dan 10

79%

10 tot 100

21%

100 tot 250

29%
48%

16%

52%

9%

250 tot 500

39%

18%

500 tot 1.000

26%

12%

1.000 tot 2.000

17%

8%

meer dan 2.000

18%

8%

2%

4%

groeibedrijf

7%

3%

starter

31%

10%

30%

Bron: Panteia, 2015.

Gezochte bedragen en weegprocedure voor representativiteit
Het bedrag van de gezochte financiering is gevraagd in euro. Alleen wanneer men het
bedrag niet kon of wilde noemen is gevraagd naar de orde van grootte: de
grootteklasse van het gezochte bedrag. Dit betrof 8% van de bedrijven die in de
voorgaande zes maanden financiering hebben gezocht. Om toch een bedrag in te
kunnen vullen is het gemiddelde bedrag genomen dat bedrijven in de desbetreffende
grootteklasse hebben genoemd. Als men aangeeft dat het gaat om een bedrag tussen
de € 500.000 en € 1 miljoen wordt het gemiddelde berekend van bedrijven die wél
een bedrag noemen dat tussen die twee bedragen ligt.
De enquête-uitkomsten zijn herwogen op basis van de werkgelegenheid per sector en
grootteklasse. Hiervoor zijn CBS-gegevens gebruikt (bedrijven, 1 januari 2015).

76

Bijlage 4

Tabellen naar omzetklasse
In deze bijlage worden een aantal belangrijke tabellen uit de hoofdtekst nog eens
gepresenteerd, maar dan met een grootteklasse-indeling op basis van de omzet. Dit in
tegenstelling tot de grootteklasse-indeling op basis van werkgelegenheid die in het
rapport is gehanteerd. In deze indeling heeft het kleinbedrijf een omzet tot € 10
miljoen, het middenbedrijf een omzet tussen de € 10 miljoen en € 50 miljoen en het
grootbedrijf een omzet groter dan € 50 miljoen.

77

tabel B3.1

méér benutten van bestaande kredietruimte in het afgelopen jaar
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.400

kb

mb

gb

totaal 2015-1

méér benut

18%

18%

21%

19%

niet méér benut

60%

72%

69%

66%

heeft geen krediet

21%

9%

10%

15%

totaal

100%

100%

100%

100%

Bron: Panteia, 2015.

tabel B3.2

financiering gezocht buiten de bestaande kredietruimte én de aard daarvan
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.400 / 288

kb

mb

gb

totaal 2015-1

ja, financiering gezocht

18%

11%

21%

17%

w.v. eigen vermogen

15%

1%

3%

8%

w.v. vreemd vermogen

40%

85%

76%

60%

w.v. beide

45%

13%

21%

31%

totaal

100%

99%

100%

99%

Bron: Panteia, 2015.

tabel B3.3

doel van de gezochte financiering
grootteklassen
kb

mb

gb

totaal 2015-1

start bedrijf

3%

0%

0%

2%

overname

7%

10%

3%

6%

herfinanciering

3%

1%

6%

3%

herstructurering balans

3%

0%

5%

3%

werkkapitaal

39%

48%

27%

37%

innovatie

1%

0%

1%

1%

internationalisering

1%

1%

1%

1%

huisvesting

29%

9%

4%

17%

bedrijfsmiddelen

12%

20%

16%

15%

overige investeringen

17%

10%

38%

23%

anders

5%

17%

13%

10%

Bron: Panteia, 2015.

78

aantal bedrijven: 287

figuur B3.1

aantrekken van de gezochte financiering naar grootteklasse en sector (n=264)
0%

25%

kleinbedrijf

50%

75%

53%

5%

middenbedrijf

42%

78%

grootbedrijf

100%

9%

12%

95%

1%
4%

agrarisch

76%

1%

23%

industrie

73%

6%

22%

bouw

65%

10%

25%

handel

67%

7%

26%

transport en opslag

81%

zakelijke diensten

7%

72%

overige diensten

4%

78%

totaal 2015-1

volledig gekregen

23%
2%

74%

4%

gedeeltelijk gekregen

12%

20%

22%

niet gekregen

Bron: Panteia, 2015.

tabel B3.4

bekendheid met overheidsregelingen naar grootteklasse
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.066

kb

mb

gb

totaal 2015-1

BMKB

49%

35%

24%

35%

Groeifaciliteit

22%

26%

25%

28%

Garantie ondernemingsfinanciering

31%

34%

34%

35%

Seedfaciliteit technostarters

11%

4%

9%

7%

Innovatiekrediet

68%

56%

46%

57%

WBSO

30%

74%

81%

64%

RDA

21%

40%

53%

40%

Bron: Panteia, 2015.

79

figuur B3.2

looptijd van de behandeling door de kredietverstrekker (n=115)
0%
kleinbedrijf

middenbedrijf

25%

6%

34%

13%

grootbedrijf

7%

industrie

10%

bouw

10%

handel 4%

totaal 2015-1

< 2 weken

42%

16%

46%

6% 7%

22%

19%

35%

15%
16%

8%

23%

23%

26%

22%

15%

48%

22%

2 weken - 1 maand

13%
32%

62%

16%

4%

21%

23%

40%

29%

8%

16%

40%

21%

19%

25%

21%

8%

100%

9%

59%

zakelijke diensten
overige diensten

75%
32%

4%

21%

agrarisch

transport en opslag

50%

3% 6%

42%

1 - 2 maanden

7%

9%

2 - 4 maanden

11%

> 4 maanden

Bron: Panteia, 2015.

tabel B3.5

gemiddeld aanvaardbaar geachte looptijd
grootteklassen

gemiddelde in weken

aantal bedrijven: 98

kb

mb

gb

totaal 2015-1

4.9

6.1

7.0

6.3

Bron: Panteia, 2015.

Tabel B3.6

ontwikkeling eigen vermogen (meerdere antwoorden mogelijk in onderste deel tabel)
grootteklasse
kb

mb

gb

totaal 2015-1

absoluut bedrag EV afgenomen

28%

13%

20%

22%

aandeel EV op balans afgenomen

26%

16%

23%

23%

Bron: Panteia, 2015.

80

aantal bedrijven: 1.400

tabel B3.6

aanpassing eigen debiteurenbeleid door bedrijven (meerdere antwoorden mogelijk)
grootteklassen

aantal bedrijven: 1.378

kb

mb

gb

totaal 2015-1

betalingstermijn aangescherpt

11%

7%

5%

8%

betalingstermijn versoepeld

2%

1%

1%

1%

debiteuren sneller gemaand

1%

3%

1%

2%

geen leverancierskrediet meer

1%

3%

0%

1%

geen wijziging

86%

91%

94%

90%

Bron: Panteia, 2015.

figuur B3.3

verwachte financieringsbehoefte in de komende 12 maanden (totaal n=1.400)
0%
kleinbedrijf

20%

2%

middenbedrijf

12%

9%

4%

agrarisch

3%

industrie

3%

transport en opslag

3%

zakelijke diensten

3%

overige diensten

3%

totaal 2015-1

2%

5%

16%

6%

3%

4%

4%

geen: 81%

geen: 82%

15%

7%

12%

eigen vermogen

geen: 75%

geen: 87%

11%

bouw 1%
handel 1%

geen: 77%

15%

grootbedrijf 1%

40%

8%

geen: 76%
geen: 79%

21%
9%

5%

11%

geen: 65%

geen: 83%

16%

14%

vreemd vermogen

6%

6%

geen: 76%

geen: 78%

eigen én vreemd vermogen

Bron: Panteia, 2015.

81

figuur B3.4

verwacht men het gezochte vermogen aan te kunnen trekken? (n=317)
0%

25%

kleinbedrijf

50%
63%

middenbedrijf

14%
91%

4%

38%

79%

9%

43%

13%
70%

12%

44%
17%

transport en opslag

8%
6% 2%

58%

industrie

90%

14%
3% 7%

zakelijke diensten

77%

9%

14%

overige diensten

78%

8%

14%

totaal 2015-1

75%

volledig

Bron: Panteia, 2015.

82

28%

78%

agrarisch

handel

100%

8%

grootbedrijf

bouw

75%

10%

deels

niet

15%

83