Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 372

Voorstel van wet van de leden Kalma, Halsema
en Van der Ham, houdende regels inzake het
raadgevend referendum (Wet raadgevend
referendum)

Nr. 32

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 maart 2009
Tijdens het debat in eerste termijn over wetsvoorstel 30 174 heeft uw lid
Heijnen mij, als adviseur van de Kamer, gevraagd hoe, wanneer en onder
welke voorwaarden een betrouwbaar systeem gehanteerd zou kunnen
worden voor elektronische inzameling van handtekeningen om in eerste
instantie een referendum aan te vragen en in tweede instantie te organiseren. Hij meende dat wij in deze tijd met veel elektronische mogelijkheden het mogelijk moeten kunnen maken dat burgers zich op een
betrouwbare, zorgvuldige en tegelijk drempelvrije manier kunnen
uitspreken over de wenselijkheid van een referendum. Tijdens het daarop
volgende debat in eerste termijn over wetsvoorstel 30 372 stelde hij dit
onderwerp eveneens aan de orde. Daarbij preciseerde hij zijn vraag in die
zin, dat hij graag wilde weten wanneer een betrouwbaar systeem mogelijk
is om handtekeningen in te zamelen via DigiD. Hij verzocht bovendien om
een snel antwoord, zodat de indieners van het voorstel dit nog zouden
kunnen betrekken bij hun beantwoording van de door hem aan hen
gestelde vragen over de wenselijkheid van aanpassing van de drempels
van 10 000 en 300 000 handtekeningen die zij in hun initiatiefvoorstel
hebben opgenomen.
Met deze brief wil ik aan zijn verzoek voldoen. Ik doe dit mede namens de
staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, die zowel
de elektronische publieke dienstverlening als het verkiezingsproces in
haar portefeuille heeft.
DigiD is een authenticatiesysteem dat overheidsinstellingen in staat stelt
om bij elektronisch berichtenverkeer de identiteit van burgers te verifiëren. Door van DigiD gebruik te maken, kunnen overheidsinstellingen
hun dienstverlening verbeteren. Steeds meer overheden en overheidsinstellingen maken er dan ook gebruik van. Dit wordt vanuit mijn ministerie
aangemoedigd en ondersteund in het kader van het Nationaal uitvoeringsprogramma dienstverlening en e-overheid (Kamerstukken II 2008–2009,
29 362, nr. 148). Het is een relevante vraag of dit instrument niet ook
geschikt is om te gebruiken in de inleidende fasen van een referendum,

KST129133
0809tkkst30372-32
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 372, nr. 32

1

een mogelijkheid die tijdens de geldigheidsduur van de Tijdelijke
referendumwet (2002–2005) nog niet bestond. Hij wees er op dat zelfs de
Belastingdienst er gebruik van maakt voor het ontvangen van miljoenen
belastingaangiften, een proces dat ook de nodige vertrouwelijkheid
vraagt.
Op het eerste gezicht lijkt DigiD inderdaad bij uitstek geschikt om het
indienen van grote aantallen individuele inleidende referendumverzoeken
en ondersteuningsverklaringen te vergemakkelijken. Vergeleken met een
gang naar het gemeentehuis levert indiening via DigiD al gauw een factor
vier minder administratieve lasten op. Indien de wet indiening van individuele verzoeken en verklaringen langs elektronische weg mogelijk zou
maken en we van die mogelijkheid gebruik zouden willen maken met
behulp van DigiD, zou het centraal stembureau (de Kiesraad) daartoe een
applicatie moeten ontwikkelen die de inleidende verzoeken en de ondersteuningsverklaringen vastlegt. DigiD geeft dan, als de betrokkene zich –
bijvoorbeeld via een website – meldt met de juiste combinatie van
gebruikersnaam en wachtwoord, diens burgerservicenummer door aan
het centraal stembureau. Dat kan vervolgens met behulp van de GBA
vaststellen of de persoon die bij dat burgerservicenummer hoort, gerechtigd is tot het indienen van een inleidend verzoek of een ondersteuningsverklaring. Bij een positief resultaat zal het centraal stembureau het inleidend verzoek of de ondersteuningsverklaring en de gegevens van de
betrokkene als zodanig vastleggen. Bij elk verzoek kan gecontroleerd
worden of al eerder langs digitale weg een inleidend verzoek of ondersteuningsverklaring op naam van dezelfde persoon is vastgelegd. Dat laatste
zal natuurlijk ook op een of andere manier nog moeten gebeuren met de
niet digitaal ingediende verzoeken of ondersteuningsverklaringen, aannemend dat dit tevens een mogelijkheid zou blijven. Het ontwikkelen van
een dergelijke applicatie is op zich niet aan DigiD gerelateerd. In technische zin is het niet complex om de applicatie op DigiD aan te sluiten.
Zo bezien lijkt het betrekkelijk eenvoudig, maar bij nadere bestudering
blijkt dit bij een referendum toch gecompliceerder te liggen dan bij
bijvoorbeeld het doen van een belastingaangifte of het aanvragen van een
beschikking. De reden daarvan is kort gezegd, dat elke belastingaangifte
of beschikkingaanvraag een afzonderlijk proces is, waarin een onverhoopte fout of vergissing voor ieder die daardoor is getroffen, zo nodig
achteraf kan worden hersteld. Bij referendumverzoeken en ondersteuningsverklaringen ligt dit anders. Hier gaat het in feite telkens om één
enkel, zeer omvangrijk proces waaraan een groot aantal burgers min of
meer tegelijkertijd deelneemt. Anders dan bij belastingaangiften of
beschikkingaanvragen, merkt de burger ook niet vanzelf of zijn bericht
goed is doorgekomen dan wel of een ander zich valselijk van zijn identiteit
heeft bediend. Mocht er in een referendumproces op zeker moment – al of
niet terecht – twijfel rijzen over de betrouwbaarheid van een deel van de
ingediende verzoeken of verklaringen of van de opslag- en verwerkingsprocedure daarvan, dan heeft dat bovendien onmiddellijk gevolgen voor
het vertrouwen in het referendumproces als geheel, terwijl dit uit de aard
der zaak niet even opnieuw kan worden begonnen. Dit betekent dat een
referendumproces op veel punten vergelijkbare waarborgen vergt als het
verkiezingsproces. Zoals bekend heeft het kabinet voor het stemmen bij
verkiezingen wegens het ontbreken van die waarborgen besloten af te
zien van het gebruik van elektronische hulpmiddelen.
Op twee punten kan men zich afvragen of de vergelijking met het
verkiezingsproces wel helemaal opgaat. Ten eerste gaat het in de inleidende fasen van een referendum nog niet om het uitbrengen van
stemmen, maar «slechts» om inleidende verzoeken en ondersteuningsverklaringen. Ten tweede gaat het in wetsvoorstel 30 372 niet om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 372, nr. 32

2

referendum waarvan de uitslag bindend is, zodat de wetgever eventuele
(vermoedens van) onregelmatigheden in de aanloop naar het referendum,
eventueel zou kunnen verdisconteren in de conclusies die hij aan de
uitslag verbindt. De vraag of deze twee factoren samen het mogelijk
maken om minder hoge eisen te stellen aan zaken als transparantie en
controleerbaarheid, zonder dat dit het vertrouwen van burgers in het
instrument zelf in onaanvaardbare mate zal aantasten, vergt bij uitstek een
politieke inschatting en afweging.
Ik wijs er nog op dat de Kiesraad in zijn advies over het voorstel voor een
Wet raadgevend referendum van oordeel was dat op dat moment nog
geen voldoende garanties bestonden om te kunnen gaan werken met
digitale verzoeken en ondersteuningsverklaringen (Kamerstukken II 2005–
2006, 30 372, nr. 6, p. 4). Wij zijn geneigd de raad hierin te volgen. Dat
betekent dat, indien wetsvoorstel 30 372 ongewijzigd in beide Kamers zou
worden aangenomen én bovendien tot wet zou worden verheven, er niet
automatisch aan een algemene maatregel van bestuur zou worden
gewerkt om uitvoering te geven aan de artikelen 32 en 44 van het wetsvoorstel. Indien op een later tijdstip alsnog zou blijken dat het dan wel
mogelijk lijkt om voldoende waarborgen te creëren, zal het ontwikkelen
van de vereiste systemen nog de nodige tijd vergen, ook omdat dit met
zorgvuldig uittesten gepaard zou moeten gaan. Op voorhand valt geen
zinvolle indicatie te geven van de tijd die hiermee gemoeid zou kunnen
zijn. Naar valt aan te nemen zal die tijd echter voldoende zijn om dan
tevens de discussie te voeren over de vraag of digitalisering gevolgen
moet hebben voor de hoogte van de drempels. Wat het bindende referendum betreft, zou de Grondwet in dat geval uiteraard wel ruimte
moeten bieden om de drempels binnen zekere marges aan te passen.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
G. ter Horst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 372, nr. 32

3