Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2010–2011

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

848
Vragen van het lid Van Gerven (SP) aan de minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over de griepvaccinatie (ingezonden 25 november 2010).
Antwoord van minister Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 17 december 2010)
Vraag 1
Wat is uw oordeel over de TV-uitzending waarin de werking van de griepvaccinatie in twijfel wordt getrokken?1
Antwoord 1
Ik ben het niet eens met de conclusies uit de Zembla-uitzending waarin de
werking van het griepvaccin in twijfel wordt getrokken. Zie voor een nadere
toelichting mijn reactie op uw overige vragen.
Vraag 2
Heeft u kennis over zodanige restricties dat een zogenaamd dubbelblindonderzoek zowel wat betreft de tijd er voor nodig, als wat betreft medischethische redenen uitvoering van deze effectiviteittest en veiligheidstest
belemmert? Zo ja, welke belemmeringen zijn dit en door welke instantie
worden deze belemmeringen opgeworpen?
Antwoord 2
In Nederland is in 1994 al een dubbelblind (overheidsgefinancierd) onderzoek
uitgevoerd naar het voorkómen van influenza bij 60-plussers2, 3. Dit toonde
substantiële effectiviteit van vaccinatie aan op het voorkómen van griep. Een
dubbelblind onderzoek met als uitkomstmaten ernstige complicaties en
sterfte is tot nu toe nergens ter wereld haalbaar gebleken. Dit vanwege de
benodigde zeer grote aantallen proefpersonen, complexe logistiek en hoge
kosten.

1
2

3

ah-tk-20102011-848
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2010

Zembla, «De overbodige griepprik», 20 november 2010.
Govaert TM, Thijs CT, Masurel N, Sprenger MJ, Dinant GJ, Knottnerus JA. The efficacy of
influenza vaccination in eldery individuals. A randomized double-blind placebo-controlled
trial JAMA 1994; 272:1661-5.
Govaert TM, Sprenger MJ, Dinant GJ, Aretz K, Masurel N, Knottnerus JA. Immune response
to influenza vaccination of eldery people. A randomized double-blind placebo-controlled trial.
Vaccine 2994; 12: 1185-9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

1

Daarnaast wisselt de virulentie van de circulerende influenzavirussen van jaar
tot jaar en van plaats tot plaats. Hierdoor wisselt ook de mate van match
tussen vaccinstammen en circulerende stammen. Daarom is het, voor een
robuuste schatting, noodzakelijk om een onderzoek over meerdere jaren, in
meerdere gebieden, in relevante bevolkingsgroepen uit te voeren. Dit maakt
de uitvoering nog complexer.
Voor wat betreft de medisch ethische aspecten is het aan een Medisch
Ethische Toestingscommissie (METC) om te beoordelen of een onderzoeksvoorstel ethisch verantwoord is. Ik kan mij voorstellen dat er ethische
bezwaren zijn bij een onderzoeksopzet waarin mensen, die nu in aanmerking
komen voor vaccinatie, niet gevaccineerd worden.
Een dubbelblind onderzoek bij gezonde volwassenen biedt ook geen
oplossing. De uitkomsten van dit onderzoek zouden niet van toepassing zijn
op het merendeel van de (risico)groepen die in Nederland vaccinatie
aangeboden krijgen. Gezonde volwassenen zijn immers over het algemeen
minder kwetsbaar voor de complicaties van griep. Bovendien reageren
ouderen anders op een vaccinatie dan (gezonde) volwassenen.
Vraag 3
Bent u bereid een dubbelblindonderzoek naar de effectiviteit van de griepprik
te laten doen om meer duidelijkheid te krijgen over de werkzaamheid en het
preventieve nut van de griepvaccinatie?
Antwoord 3
Nee. Het is en was bekend dat het huidige griepvaccin niet volledig
beschermt. Daarom pleitte de Gezondheidsraad in 2007 ook voor voortzetting
en intensivering van onderzoek ter verbetering van de effectiviteit van
griepvaccins. Dat neemt niet weg dat er, naar het oordeel van de Gezondheidsraad in 2007, voldoende wetenschappelijke studies zijn die de (kosten)effectiviteit van influenzavaccinatie van 60-plussers en medische risicogroepen aantonen. Er zijn, volgens de Gezondheidsraad, in de tussentijd geen
studies uitgevoerd die aanleiding zijn om deze beoordeling te herzien.
Het Europees Centre for Disease Control (ECDC)4 en het Amerikaanse Centre
for Disease Control (CDC)5 komen tot dezelfde conclusies als de Gezondheidsraad met betrekking tot de te verwachten effectiviteit van griepvaccinatie.
Vraag 4
Vindt er na elk jaar dat een seizoensgriepvaccinatie heeft plaatsgevonden een
evaluatie plaats over de juiste keuze van de samenstelling van de antigenen,
alsmede over de gewenste effectiviteit in vitro van de gevonden antistoffen(lichamen) na vaccinatie?
Antwoord 4
Evaluatie van de keuze van de samenstelling vindt voortdurend plaats
doordat medisch microbiologische laboratoria en het Nationaal Influenza
Centrum (NIC) influenzavirussen karakteriseren. Er wordt onderzoek gedaan
naar de relatie tussen gevonden antigenen in circulerende influenzavirussen
en antigenen aanwezig in het griepvaccin. Hierover wordt tijdens het
griepseizoen wekelijks gerapporteerd in de Influenza Nieuwsbrief van het NIC.
Het NIC wordt door de WHO en het ECDC op de hoogte gehouden van welke
influenzavirussen circuleren in omringende landen.
De gewenste in vitro effectiviteit van de griepvaccinatie wordt door de WHO
twee maal per jaar beoordeeld, in februari en september. Op basis hiervan
wordt geadviseerd over de vaccinsamenstelling voor respectievelijk het
Noordelijk en Zuidelijk halfrond.
Vraag 5
Bent u ervan op de hoogte dat in de uitzending pijnlijk duidelijk werd dat niet
ieder lid of adviseur van een daartoe samengestelde commissie van de
Gezondheidsraad zijn kwalificaties, diploma’s, zakelijke of wetenschappelijke
relaties kenbaar had gemaakt? Voelt u de noodzaak de Gezondheidsraad een
aanwijzing hiertoe te geven? Vindt u niet dat voor wetenschappers die
betrokken zijn bij adviezen van de Gezondheidsraad het nee, tenzij principe
4
5

Seasonal Human Influenza and Vaccination – The Facts, blz. 6.
Morbidity and Mortality Weekly Report 59, 2010, blz. 14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

2

dient te gelden, dat wil zeggen dat zij in principe geen banden met belanghebbende farmaceutische industrieën mogen hebben? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 5
De Gezondheidsraad hanteert verschillende procedures die het risico op
belangenverstrengeling moeten minimaliseren. Deze zijn te vinden op de
website van de Gezondheidsraad (http://www.gezondheidsraad.nl/nl/over-ons/
onafhankelijkheid). Hoewel ik vertrouwen heb in de manier waarop de
Gezondheidsraad deze procedures toepast, is helaas nooit volledig uit te
sluiten dat individuen ten onrechte informatie niet melden.
Ik ben ervan op de hoogte dat in de uitzending een lid van een Commissie
van de Gezondheidsraad is genoemd die ten onrechte een nevenfunctie niet
gemeld had. De voorzitter van de Gezondheidsraad heeft hierover met het
betreffende lid indringend gesproken. Daarbij is het evidente belang van
volledige openheid over nevenactiviteiten van leden van de Raad voor de
advisering van de Gezondheidsraad benadrukt.
Het principe dat leden van de Gezondheidsraad geheel geen banden met
belanghebbende farmaceutische industrieën mogen hebben, is in het huidige
tijdsgewricht niet mogelijk en naar mijn mening ook onwenselijk. Zie ook
mijn antwoord op vraag 4 van het lid Gerbrands (PVV) over de gesponsorde
pandemie van de Mexicaanse griep van 22 november 2010 (2010Z17284).
Vraag 6
Deelt u de opvatting dat bij de risico-inschatting tot toelating van nieuwe
producten, zoals vaccins, voor toepassing in de Nederlandse populatie het
van belang is de op wetenschappelijke inzichten gebaseerde motivatie voor
de keuze van de vaccinatie op een juiste en heldere wijze te communiceren,
zowel aan de beroepsgroep als aan de bevolking? Bent u van plan met een
perfecte communicatie voor de komende jaren een verbetering van de
risicoperceptie na te streven? Zo ja, hoe gaat u dit vormgeven?
Antwoord 6
Ja, heldere en juiste voorlichting over nieuwe vaccins aan zowel de bevolking
als aan beroepsgroepen vind ik van groot belang. Ik heb deze voorlichtingstaak bij het RIVM neergelegd. Het RIVM baseert zich hierbij nadrukkelijk
op wetenschappelijke inzichten. In de voorlichting en communicatie is er
aandacht voor de ziekte waartegen gevaccineerd wordt alsook voor de
mogelijke bijwerkingen van het vaccin. Dit is opgenomen in zowel het
voorlichtingsmateriaal dat naar iedereen van de doelgroep wordt gezonden,
alsook op de website waar mensen terecht kunnen die meer willen weten.
Ook wordt gecommuniceerd over de onzekerheden, bijvoorbeeld wanneer
niet nauwkeurig aan te geven is hoeveel gezondheidsrisico of sterfte
vaccinatie precies voorkomt.
Op basis van wetenschappelijke feiten over de risico’s kunnen mensen zelf
een persoonlijke afweging maken. Ik ben van mening dat de communicatie
over de risico’s goed is. De communicatie wordt op reguliere basis geëvalueerd en waar nodig aangepast. Ook publieksvragen kunnen aanleiding geven
tot optimalisatie van de voorlichting.
Een andere bron van informatie is het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Bij toelating van geneesmiddelen en vaccins beoordeelt het
CBG de werkzaamheid en de risico’s. Onderdeel van de registratie is het
vaststellen van de wetenschappelijke productinformatie. Het CBG publiceert
via zijn website de Nederlandstalige productinformatie van een vaccin; deze
bestaat uit een document («Summary of the Product Characteristics»)
bestemd voor arts en apotheker en de bijsluiter voor de patiënt. Deze
documenten bevatten informatie over de werkzaamheid (er wordt een
samenvatting gegeven van wat er farmaceutisch en (pre)klinisch bekend is
over het geneesmiddel) en de mogelijke risico’s. Ook wordt belangrijke
risico-informatie als nieuwsbericht op de CBG-website geplaatst, met de
mogelijkheid hierop een abonnement te nemen.
Vraag 7
Bent u ervan op de hoogte dat het belang van vaststelling van de doodsoorzaak, gerelateerd aan griep, in de uitzending duidelijk is gebleken, te meer
daar dit een onderdeel uitmaakt van de motivatie voor deze jaarlijkse
bevolkingsvaccinatie? Heeft u de intentie op dit gebied voortvarend deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

3

lacune van diagnostiek en registratie te verbeteren? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, hoe gaat u dit realiseren?
Antwoord 7
Het vaststellen en registreren van de directe doodsoorzaak, onderliggende
doodsoorzaak, en eventuele bijkomende doodsoorzaken, gebeurt door de arts
die de dood constateert. Bij mensen met een verzwakte afweer (ouderen) of
met andere gezondheidsproblemen kan een griepinfectie één van meerdere
oorzaken zijn die het proces tot sterfte beïnvloeden. Bovendien verloopt een
griepinfectie vaak atypisch, zeker bij ouderen. Het aantal sterftegevallen
waarbij influenza als (onderliggende) doodsoorzaak wordt geregistreerd, is
daarom waarschijnlijk lager dan het feitelijke aantal sterfgevallen door griep.
Dit is geen gevolg van een lacune in de registratie, maar het gevolg van
bovengenoemde onzekerheden in het aanwijzen van (onderliggende)
doodsoorzaken.
Het is onwaarschijnlijk dat meer diagnostiek een antwoord kan geven op de
vraag in hoeverre en in welke mate sterfte, bij iemand met diverse aandoeningen die de dood tot gevolg kunnen hebben, beïnvloed of versneld is door
de aanwezigheid van griep. Met behulp van diverse statistische technieken en
aannames kan alleen een schatting worden gegeven van het totaal aantal
griepgerelateerde sterftes, bijvoorbeeld op basis van de totale of specifieke
sterfte per week gerelateerd aan de circulatie van griep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

4