Persoonlijke
begeleiding in de
bijstand
Wat gemeenten en Rijk kunnen leren van pilots uit
Tilburg, Leiden en Helmond
1

1 4 M E I 2 020

“You can give people some education and skills. You can even find a job for them. But if they
don’t have confidence in themselves, they probably won’t make it.”
Edward T. Duffy, directeur van een arbeidsmarktprogramma in Chicago, geciteerd in The new politics of
poverty van Lawrence Mead uit 1992

Projectnummer P0131
Onderzoek in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Onderzoekers: Lennart de Ruig, Jildou Talman, Mirjam Engelen (De Beleidsonderzoekers),
Femke Bennenbroek, Marte Wachter, Anner Bindels (ZINZIZ)
© 14 mei 2020 | De Beleidsonderzoekers | www.beleidsonderzoekers.nl
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt via druk,
fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming.

2

Inhoud
Samenvatting
1

2

3

4

5

6

5
Drie pilots gericht op participatie en zorg

19

Introductie van de drie pilots

19

De pilots onderzocht

21

Leeswijzer

22

Wat kenmerkt de deelnemers?

24

Doelgroep en sociaal-demografische kenmerken

25

Deelnemers in beeld

29

Wat houden de pilots in?

34

Pilots in hoofdlijnen

34

Implementatie en aanpassingen van de pilots

37

Werkwijze in de praktijk

40

Wat zijn de werkzame elementen?

43

Wat werkt in het contact tussen deelnemer en professional?

43

Wat voor een professionals zijn hiervoor nodig?

48

Hoe worden participatie en zorg verbonden?

49

Tot slot

56

Wat zijn de randvoorwaarden en knelpunten?

58

Methodisch werken

58

Ruimte en tijd voor de professional

62

Communicatie en locatie

63

Gegevensuitwisseling en privacy

63

Wat zijn effecten en ervaringen?

66

Bereik van deelnemers

67

Effecten op deelnemers

67

Overige effecten en ervaringen van betrokkenen

72

Tot slot: geen overspannen verwachtingen

74

De pilots in breder perspectief

75

Van arbeidstoeleiding naar persoonlijke begeleiding

75

Kosten en baten

77

Bijlage 1:

Onderzoeksverantwoording

79

Bijlage 2:

Begeleidingscommissie

82

7

3

Bijlage 3:

Literatuur en documentatie

83

4

Samenvatting

In dit rapport staan drie aanpakken centraal die gericht zijn op persoonlijke
begeleiding van mensen die langdurig aangewezen zijn op de bijstand. Leiden,
Helmond en Tilburg hebben ieder hun eigen aanpak in pilotvorm getest en
mensen op vrijwillige basis intensieve begeleiding gegeven met aandacht voor
alle leefgebieden. Wat kunnen we daarvan leren? Het Rijk1 heeft opdracht
gegeven de drie pilots te onderzoeken onder de noemer ‘Verbinden van
participatie en zorg’. Deze samenvatting bevat de belangrijkste resultaten en
lessen van het onderzoek naar de pilots.
NB. Dit rapport verschijnt tijdens de coronacrisis, maar is eerder geschreven. De
conclusies in dit rapport kunnen door de snelle en onvoorspelbare
ontwikkelingen wellicht in een ander daglicht komen te staan.
Nu de meest kansrijke mensen door de aantrekkende economie zijn uitgestroomd, leren
gemeenten de mensen met een lange afstand tot de arbeidsmarkt beter kennen. Voor deze
groep mensen was de afgelopen jaren vaak geen geld om hen te begeleiden. Steeds meer
gemeenten komen hiervan terug en ontwikkelen nieuwe aanpakken. Zo ook Tilburg, Leiden en
Helmond. Deze gemeenten hebben een nieuwe aanpak in pilotvorm getest voor mensen die

1
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

5

langdurig in de bijstand zitten. Doel? Mensen in beeld brengen, leren kennen en van daaruit
kijken wat de participatiemogelijkheden zijn en welke ondersteuning nodig is.
In de drie pilots krijgen deelnemers intensieve

De problematiek van de
doelgroep vraagt om
integrale aanpakken

dienstverlening, niet van klantmanagers werk en
inkomen, maar van andere professionals. In Helmond
heten ze trajectconsulenten. In Tilburg en Leiden
participatiecoaches. Naast werk en opleiding staan
deze professionals stil bij de woonsituatie, de
financiële situatie, relaties, gezondheid en zingeving.
Soms blijken dan niet de voorzieningen van de

Participatiewet nodig, maar algemeen toegankelijke voorzieningen of voorzieningen vanuit de
Wet Maatschappelijke Ondersteuning, Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening of
Zorgverzekeringswet. De pilots in Tilburg, Leiden en Helmond laten zien hoe de problematiek
van de doelgroep verweven is met het brede sociale domein: van participatie tot
zelfredzaamheid, van welzijn tot schuldhulpverlening, van bijzondere bijstand tot leefbaarheid.
Het zijn integrale aanpakken.
De pilots staan in de belangstelling van het Rijk. Door middel van innovatie proberen Rijk en
gemeenten tot een meer integrale aanpak te komen op het terrein van participatie en zorg,
dichtbij de mensen die het zonder ondersteuning op meerdere leefgebieden niet redden. Om
die reden heeft het Rijk de pilots in Tilburg, Leiden en Helmond ondersteund. Naast financiële
ondersteuning is de ontwikkeling en uitvoering van de lerende praktijk tussen de drie
gemeenten gestimuleerd. De drie gemeenten hebben samen met het Rijk en Divosa regelmatig
de dilemma’s, kansen en knelpunten besproken en bekeken hoe zij participatie en zorg in de
pilots konden verbinden.

Box: het gebruik van de begrippen participatie en zorg in dit rapport
Participatie vatten wij in dit rapport breed op. Participatie betekent dat je actief bent naar
vermogen: voor jezelf kunnen zorgen, anderen ontmoeten, voor anderen zorgen, bijdragen
aan de samenleving, (on)betaald werk uitvoeren en financieel gezond zijn. Ook ‘zorg’ vatten wij
breed op. Zorg behelst de fysieke en psychische gezondheid van deelnemers en interventies
die daarop zijn gericht, maar in de pilots heeft het begrip vaker nog betrekking op het
(stimuleren van) welzijn en welbevinden van de doelgroep, ofwel de kwaliteit van leven.

Wat is kenmerkend voor de doelgroep?
De doelgroep voor de pilots is zeer divers. Toch zijn wat rode draden te herkennen. Een groot
deel van de mensen zit langdurig in de uitkering, is vijftigplusser, heeft een niet-westerse
migratieachtergrond en een beperkt arbeidsverleden. Daarnaast komen we mensen tegen met
schulden, verslavingen of een detentieverleden. In Helmond bestaat de doelgroep ook uit
jongeren met meervoudige problematiek.

6

Hoe komt het nu dat deze mensen meestal al jaren in de bijstand zitten? Om te beginnen blijkt
uit veel onderzoek dat deze mensen wel willen participeren, maar niet kunnen, durven of weten
hoe. Ze hebben soms jaren niet gesproken met iemand van de gemeente en leven van dag tot
dag. Door stress en negatieve ervaringen in het verleden komen ze niet tot actie. Kenmerkend
voor veel deelnemers is een gebrek aan eigenwaarde en geloof in eigen kunnen. Ook is het
vertrouwen in instanties bij veel mensen beschadigd.

Kenmerkend voor
deelnemers is een gebrek
aan eigenwaarde en
geloof in eigen kunnen

Mensen voelden zich door slechte ervaringen in het
verleden behandeld door de gemeente als nummer,
als potentiële fraudeur of als werkweigeraar.
Een enkeling heeft zich bij de situatie neergelegd en
is redelijk content met het leven. Maar bij de meeste
mensen overheerst multiproblematiek. Ze hebben
fysieke of psychische klachten, problematische
schulden, zijn laaggeletterd of spreken de

Nederlandse taal nauwelijks, of ze missen de cognitieve vaardigheden om eenvoudige dingen
te regelen, zoals reizen met een ov-chipkaart of internetbankieren. Het ontbreekt aan
‘doenvermogen’ zoals de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) het onlangs
noemde. Maar ook deze mensen blijken verborgen talenten te hebben. Het vergt intensieve
begeleiding en ondersteuning om mensen zover te krijgen deze talenten in te zetten.

Wat houden de pilots in?
Methoden
De pilots in Tilburg, Leiden en Helmond richten zich vooral op verbetering van de persoonlijke
levenssituatie van langdurig bijstandsgerechtigden. Het zijn, in de woorden van hoogleraar
Menno Fenger, ‘life first’ benaderingen (zie figuur S1

De uitvoerende
professionals hebben een
lage caseload en voeren
zeer frequent open,
persoonlijke gesprekken
met deelnemers

op pagina 8).
De methoden die de professionals in Tilburg,
Leiden en Helmond inzetten lijken op elkaar: ze zijn
intensief, persoonlijk, vrijwillig en integraal. De
uitvoerende professionals in alle drie de gemeenten
hebben een lage caseload en voeren zeer frequent
open, persoonlijke gesprekken met deelnemers.
Tijdens de gesprekken worden alle leefgebieden
meer of minder nadrukkelijk in kaart gebracht. De
wensen en behoeften van deelnemers zijn leidend
bij het inzetten van eventuele interventies en
voorzieningen, zoals een kopje koffie drinken in het
buurthuis, sporten, vrijwilligerswerk, thuiszorg,

schuldhulpverlening, doorverwijzing naar de huisarts of taallessen. In Leiden ligt de nadruk
daarbij sterker dan in Tilburg en Helmond op een wijkaanpak: het werken vanuit buurtcentra en
het creëren van buurtontmoetingsplekken - een vertrouwde plek in de buurt voor participatie en
activiteiten.
7

Figuur S1

Drie typen benaderingen voor bijstandsgerechtigden

Gebaseerd op Fenger (2019)

Gemeentelijke context en organisatie
Er zijn duidelijke verschillen in de specifieke gemeentelijke context en organisatie van de pilots.
In Tilburg komt de pilot voort uit het streven om een tweedeling in de stad te voorkomen als het
gaat om gezondheidsverschillen, participatie en eenzaamheid tussen mensen met en zonder
bijstandsuitkering. De pilot is daarom gericht op twee wijken met leefbaarheidsproblemen. In
Tilburg is de afdeling Werk en Inkomen verantwoordelijk voor de pilot, maar de uitvoering is
niet in handen van reguliere klantmanagers, maar van vijf speciaal hiervoor aangetrokken
participatiecoaches.
Aanleiding voor de pilot in Leiden is een initiatiefvoorstel uit de gemeenteraad om bij de
lopende wijkaanpak sociaal geïsoleerde Leidenaren te benaderen en te ondersteunen. Ook in
Leiden ligt de focus op wijken met leefbaarheidsproblemen. De Leidse pilot valt onder de
afdeling Participatie en Maatschappelijke ontwikkeling, maar voor de uitvoering is opdracht
gegeven aan een vrijwilligersorganisatie en een welzijnsorganisatie die hiervoor
participatiecoaches inzetten. In Helmond vloeit de pilot voort uit een veranderende
taakverdeling tussen de gemeente en het regionale werkbedrijf Senzer. Senzer heeft
geconstateerd dat ze vanuit haar taak minder voor deze doelgroep kon betekenen dan de
gemeente en haar zorgpartners. Zodoende is de procesregie over de doelgroep weer bij de
gemeente belegd. De pilot is gericht op de hele stad. Nadrukkelijker dan in Tilburg en Leiden

8

streeft de gemeente met de pilot een versterking na van de samenwerking tussen organisaties
rond de doelgroep, zoals zorgaanbieders, Senzer en het sociaal domein. Tabel S2 geeft een
overzicht van de pilots.

Tabel S2

Overzicht van de pilots
Tilburg

Leiden

Helmond

Onderzoek naar
gezondheids- en
welzijnsverschillen tussen
inwoners met en zonder
uitkering

Initiatiefvoorstel vanuit
gemeenteraad om bij
lopende wijkaanpak extra
ondersteuning te bieden aan
sociaal geïsoleerden

Overdracht procesregie over
mensen met ingeschat
arbeidsvermogen van 0-30%
van werkbedrijf Senzer naar
de gemeente

Verantwoordelijke Werk en Inkomen
afdeling
gemeente

Participatie en
Maatschappelijke
Ontwikkeling

Stuurgroep met gemeente
Helmond, Senzer, ORO,
GGZ, MEE, LEVgroep

Uitvoering door

Participatiecoaches vanuit
Werk en Inkomen

Gemeentelijke opdracht aan
welzijnsorganisatie. Deze zet
participatiecoaches in

Werkgroep met
trajectconsulenten (Wmoconsulent gemeente,
participatiecoaches Senzer
en casusgeleid sloten
medewerkers vanuit
bovenstaande en andere
organisaties aan)

Aantal actieve
uitvoerders

5

3 (parttime)

3 (parttime)

Doel(en)

1. Mensen laten stijgen op de
Participatieladder of in
beweging laten komen
binnen hun huidige trede
2. Ervaringen en lessen die
geleerd worden in de pilot
meenemen bij de aanpassing
van het gemeentelijk reintegratiebeleid

In beeld brengen van de
situatie en behoeften van de
doelgroep en begeleiding
bieden waar gewenst, zodat
mensen zelfstandig actief
deel kunnen nemen aan de
maatschappij

Een integrale aanpak
ontwikkelen voor inwoners
met een uitkering en een
ingeschatte loonwaarde van
0 tot 30%, zodat diegenen
die daartoe in staat zijn de
mogelijkheid hebben om
naar vermogen te
participeren in de
samenleving

Doelgroep

Bijstandsgerechtigden van
27 jaar of ouder die nog
geen begeleiding krijgen
naar werk, geen reintegratietraject volgen en
geen vrijwilligerswerk doen

Bijstandsgerechtigden van
27 jaar of ouder die
geregistreerd staan op trede
1 en 2 van de
Participatieladder

Bijstandsgerechtigden met
een ingeschatte loonwaarde
van 0-30%. Prioriteit ligt bij
nieuwe instroom, jongeren
onder de 27 jaar, personen
met kinderen onder de 18
jaar en ‘niet-actieven’

Aantal te bereiken 500
personen

250

100

Looptijd

Oktober 2016 - lopend

September 2019 - lopend

Belangrijkste
aanleiding voor
de pilot

November 2018 - december
2019

9

Visie op het verbinden van participatie en zorg
De visie binnen de pilot is bepalend voor de verbindingen die gemeenten leggen tussen
participatie en zorg. De Leidse participatiecoaches werken vanuit de overtuiging dat nietparticiperen leidt tot gezondheidsklachten: niets doen maakt ongezond. Participatie is volgens
de Leidse coaches bevorderend voor gezondheid en welzijn van de deelnemers. Deze visie
maakt ook dat de term ‘zorg’ volgens de coaches niet aansluit bij de pilotaanpak. Zorg roept bij
hen associaties op met het bieden van gezondheidszorg en dat doen de coaches juist niet. Ze
denken dat het eerst aanpakken van sociale of gezondheidsproblemen niet
participatiebevorderend is. Langdurig bijstandsgerechtigden zien vaak allerlei hulpverleners,
maar voelen zich daardoor meestal niet beter en zetten meestal ook geen stappen.
De visie in Tilburg komt grotendeels overeen met die

Participeren verbetert de
gezondheid is de
Tilburgse en Leidse visie.
Helmond zet in op de
verbinding van
participatie en zorg

in Leiden. De Tilburgse participatiecoaches hebben
oog voor geestelijke en fysieke gezondheid, maar
richten zich vooral op motivatie en participatie. Ze
zien zorgverlening niet als onderdeel van hun werk,
maar richten zich op ‘omliggende zaken’ in de hoop
dat verbetering op die aspecten ook terugslaat op
fysieke en mentale gezondheid. Deze visie komt
voort uit het gebruik van het Integratief
Gedragsmodel, waarin vooral psychologische
factoren centraal staan die te maken hebben met
participatie: iets willen, iets kunnen en geloven dat je
iets kunt.

De gemeente Helmond zet in de pilot nadrukkelijk in op verbinden van participatie en zorg. De
belemmeringen van deelnemers grijpen zo op elkaar in dat participeren in combinatie met zorg
in de visie van de gemeente nodig is om de betrokkene te helpen en veranderingen teweeg te
brengen. Bovendien is intensieve samenwerking tussen de gemeente en netwerkpartners is in
de visie van Helmond essentieel om de vraag van de cliënt te kunnen beantwoorden.
In de kern zijn de pilots dus niet gericht op het verbinden van participatie en zorg, maar op het
in kaart brengen van de ondersteuningsbehoefte van cliënten op alle levensdomeinen en van
daaruit kijken wat nodig is om mensen weer mee te laten doen in de samenleving.

Inzet van interventies en voorzieningen
In alle drie de pilots zijn de wensen en behoeften van deelnemers leidend bij de inzet van
interventies en voorzieningen. De hulpvraag staat dus centraal. Professionals zetten diverse
interventies en voorzieningen in. In Helmond zijn die gericht op zorg, hulp, activering en
participatie, in Tilburg en Leiden vooral op participatie en activering. Veel voorkomende
interventies en voorzieningen zijn toeleiding naar schuldhulpverlening, aanvraag van bijzondere
bijstand of langdurigheidstoeslag, inzet van Wmo-voorzieningen (bijv. thuiszorg of plaatsing
traplift), groepsactiviteiten in buurtcentra, sporten onder begeleiding, toeleiding naar
vrijwilligerswerk, computer- of taallessen, toeleiding naar huisarts of GGZ, doorverwijzing naar
het sociaal wijkteam en doorverwijzing naar een re-integratiebedrijf of werkgever.

10

Welke lessen zijn geleerd in de uitvoering?
Typerend voor alle drie de pilots is dat er vooraf geen uitgebreid projectplan is opgesteld. Men
is begonnen met een aantal uitgangspunten en heeft de aanpak al doende ontwikkeld en
aangepast. Betrokkenen bij alle pilots zijn het erover eens dat zo’n werkwijze resulteert in een
aanpak die beter aansluit op de praktijk. Professionals weten vooraf niet goed waar ze allemaal
tegenaan lopen als ze bij deelnemers thuis komen of als ze gaan samenwerken met andere
organisaties. Tijdens de uitvoering zijn de volgende lessen geleerd over de aanpak:
•

Om in contact te komen met deelnemers is vasthoudendheid nodig. De ervaring is dat
zo’n drie tot vier telefoontjes nodig zijn voordat de afspraak met de deelnemer staat. De
onderzochte gemeenten adviseren daarnaast om brieven en flyers voor deelnemers te
schrijven vanuit het perspectief van de niet-talige burger. Ambtelijke brieven worden
niet begrepen.

•

Niet één of twee, maar soms wel vijf gesprekken zijn nodig voordat een diagnose op
alle leefgebieden is gesteld, het vertrouwen is gewonnen en een start kan worden
gemaakt met activering. In alle drie de pilots is de conclusie dat individuele gesprekken
op een vertrouwde plek voor deelnemers het beste werken.

•

Het vinden en kiezen van geschikte interventies en voorzieningen verloopt niet zo
volgtijdelijk als vooraf gedacht. De veronderstelling was dat professionals op basis van
enkele gesprekken een diagnose konden stellen, in overleg met de deelnemers een
doel konden formuleren en vervolgens een plan van aanpak konden opstellen. In de
praktijk is de aanpak veel meer iteratief. Het tempo van de deelnemer is leidend en
soms moet een stapje terug worden gedaan.

•

De afweging tussen zelfredzaamheid en begeleiding vinden professionals lastig. Ze
hebben moeite om hun deelnemers los te laten, ook als deelnemers verder gevorderd
zijn en bijvoorbeeld vrijwilligerswerk uitvoeren. Ook dan neigen professionals ernaar af
en toe contact op te nemen, maar dat vergt aandacht en energie die ze aan nieuwe
deelnemers zouden kunnen besteden. Deelnemers verdwijnen dus maar heel beperkt
uit de caseload van professionals. Daar komt bij dat professionals het moeilijk vinden
om te bepalen waar hun persoonlijke grenzen liggen. De begeleiding van de
doelgroep is behoorlijk intensief. Wanneer zet je je telefoon uit? Bied je hulp aan
mensen in je vrije tijd? Professionals zijn hierin nog zoekende.

Wat draagt bij aan participatie en welzijn?
Werkzame bestanddelen op het niveau van de cliënt
De methodieken van Tilburg, Leiden en Helmond berusten op een aantal werkzame
bestanddelen. Het vliegwiel daarbij is de individuele aandacht van een professional die de cliënt
centraal stelt en belangstelling toont voor alle leefgebieden.
•

Individuele aandacht en één contactpersoon. Voor deelnemers is het van groot
belang dat zij één professional als contactpersoon hebben. Deze luistert naar hun
wensen, mogelijkheden en beperkingen en is altijd beschikbaar, zodat een

11

vertrouwensrelatie wordt opgebouwd, de ander zich gezien en gehoord voelt en zich
volwaardig mens voelt.
•

Opbouwen van vertrouwen. De professional steekt veel tijd en energie in het
opbouwen van vertrouwen. Ze moeten vooroordelen van deelnemers tegenover
hulpverleners doorbreken. Dat vraagt om geduld en empathisch vermogen: oprechte
interesse in de deelnemer, goed luisteren naar zijn/haar verhaal en niet oordelen. Het
vrijwillige karakter van de trajecten draagt ook bij aan het opbouwen van vertrouwen.
Wat ook bijdraagt is praktische hulp bieden. De professionals regelen ‘kleine dingen’
voor de deelnemer om al snel successen te behalen en te laten zien dat ze oprecht zijn.

•

Geloof in eigen kunnen versterken. Om het geloof in eigen kunnen te versterken, is
hoop nodig over de veranderbaarheid van de situatie. Wanneer de professional
optimistisch en enthousiasmerend is, versterkt dit de positieve verwachtingen van de
deelnemer. Daarnaast is het belangrijk om eerst kleine stapjes te zetten en haalbare
doelen te formuleren. Een groot en ver weg gelegen doel zoals ‘werk vinden’ of
‘gezond zijn’ kan demotiverend werken. Daarnaast is het belangrijk om steeds meer
regie bij de deelnemer te leggen zodra deze kleine successen heeft geboekt en in staat
is gebleken om prioriteiten te stellen. Mensen niet opgeven is essentieel gedurende
het hele traject. Professionals geven deelnemers veel kansen: niet alleen een tweede
kans, maar ook een derde, vierde of vijfde kans.

•

Integrale aanpak. Deelnemers hebben baat bij een integrale aanpak. Vanuit het
perspectief van de deelnemer is dat een aanpak waarbij niet de wettelijke kaders
leidend zijn, maar de hulpvraag van de deelnemer. In alle drie de pilots brengen de
professionals alle leefgebieden in kaart: wonen; dagbesteding; sociale netwerk;
financiën; lichamelijke en geestelijke gezondheid; vrije tijd; veiligheid; sociale
contacten. De professional is tevens regievoerder en zorgt voor afstemming en
samenhang in de ondersteuning van eventuele andere hulpverleners.

De werkzame bestanddelen staan niet los van elkaar, maar hangen sterk met elkaar samen.
Vertrouwen opbouwen bijvoorbeeld lukt alleen bij individuele aandacht. En alleen als een
deelnemer de professional vertrouwt, kan gewerkt worden aan het geloof in eigen kunnen. De
werkzame bestanddelen zijn weergegeven in figuur S3.

12

Figuur S3

Werkzame bestanddelen bij het stimuleren van participatie en welzijn van
langdurig bijstandsgerechtigden (niveau van de cliënt)

Kenmerken en vaardigheden van professionals
De professional speelt dus een cruciale rol in het succes van de aanpak. Coachende
vaardigheden van de professional zijn onmisbaar. Een goede coach versterkt het geloof in eigen
kunnen door optimisme, enthousiasme en het inspelen op talenten en krachten van mensen.
Professionals hebben ook affiniteit en jarenlange ervaring met de doelgroep. Ze moeten zich
echt kunnen inleven in de doelgroep. Omdat deelnemers vaak problemen hebben op meerdere
levensgebieden, helpt het als professionals netwerkers zijn. Ze moeten een netwerk hebben van
andere professionals met wie ze kunnen samenwerken of naar wie ze deelnemers kunnen
doorverwijzen. Opleidingsachtergronden van professionals zijn bijvoorbeeld verslavingszorg,
jeugdzorg, maatschappelijk werk of ontwikkelingswerk. Het zal duidelijk zijn dat de professionals
in de pilots niet het profiel hebben van de typische klantmanager Werk en Inkomen of Wmoconsulent. De professionals in de pilots vullen een gat in de gemeentelijke dienstverlening in
tussen werk (de Participatiewet) en welzijn (de Wmo), omdat beide invalshoeken aan bod
komen.

Wat zijn randvoorwaarden?
De professionals in Tilburg, Helmond en Leiden hebben een brede opdracht meegekregen. Ze
moeten participatie en zorg verbinden via persoonlijk contact met deelnemers en een integrale
werkwijze met samenwerkingspartners. Daarin moeten ze zelf veel uitvinden. Het helpt dan als
de gemeente de randvoorwaarden schept en knelpunten oplost.

13

Samenwerking
Een belangrijke randvoorwaarde voor de aanpak is samenwerking op institutioneel niveau
tussen gemeentelijke afdelingen en andere organisaties die bij de integrale aanpak betrokken
moeten zijn. Wanneer afdelingen en organisaties op bestuurlijk niveau samenwerken, kunnen
eventuele knelpunten in de uitvoering snel opgelost worden. Want bij de uitvoering van een
integrale aanpak lopen professionals vroeg of laat tegen dilemma’s en conflicterende
opdrachten aan. Het helpt professionals als hierover bestuurlijke afspraken zijn gemaakt. Als er
een gedeelde visie is, een gemeenschappelijk begrippenkader opgesteld wordt en als partijen
tijd en geld willen investeren in de samenwerking. Dat betekent ook dat bestuurders en
uitvoerders niet de regels en eigen kaders leidend moeten laten zijn, maar de behoeften van de
cliënt.

Het helpt professionals
als er een gedeelde
bestuurlijke visie is en
partijen tijd en geld
willen investeren in
samenwerking

Ook moeten organisaties investeren in het
onderlinge vertrouwen van professionals van
verschillende organisaties. Organisaties in het sociale
domein hebben onvermijdelijk verschillende
perspectieven en belangen. Soms leven er
vooroordelen over en weer. Onderling vertrouwen
ontstaat door dialoog tussen professionals tijdens de
uitvoering van pilot, maar ook voorafgaand aan de
pilot. Het is belangrijk als professionals van
verschillende organisaties elkaar ontmoeten en leren
over elkaars werkwijzen, doelgroepen en visies.

Van de drie gemeenten heeft Helmond het meest geïnvesteerd in bestuurlijke samenwerking en
het onderlinge vertrouwen van professionals van verschillende organisaties. De bestuurlijke
samenwerking krijgt vorm binnen een stuurgroep en een klankbordgroep met uitvoerende
professionals. De leden daarvan hebben een gedeelde visie op de problematiek en behoeften
doelgroep van de pilot. Partijen leren ook van de aanpak en zijn bereid om deze bij te stellen.
Door casuïstiek te bespreken met medewerkers van verschillende disciplines en uit
verschillende organisaties en samen op pad te gaan, leren professionals elkaar kennen en
vertrouwen. Ook heeft de Helmondse werkgroep los van individuele casussen contact met
andere organisaties zoals het stadsleerbedrijf over deelnemers die geschikt zijn om over te
dragen.
In de andere gemeenten treden soms knelpunten op in de samenwerking met andere
professionals in het sociaal domein. Volgens de Tilburgse participatiecoaches had een stevigere
bestuurlijke samenwerking met andere organisaties in het sociaal domein behulpzaam kunnen
zijn. De coaches hebben meer tijd moeten investeren in het versterken van hun netwerk in de
wijk dan vooraf gedacht. In Leiden lopen de meningen van samenwerkingspartners over Project
Door lopen erg uiteen. Sommige partijen ervaren de samenwerking met Project Door als prettig
en constructief. Andere partners vinden dat er nog ruimte is voor verbetering en verheldering
van de visie van Project Door.
Bij het sociaal wijkteam in Leiden en Tilburg heerst de opvatting dat de participatiecoaches
deelnemers te lang vast blijven houden en deelnemers veel sneller zouden moeten doorsturen
naar het sociaal wijkteam. Leidse en Tilburgse participatiecoaches vinden op hun beurt dat de
14

werkwijze van het sociaal wijkteam doorgaans niet aansluit bij de problematiek van de
doelgroep. De doelgroep weet de weg naar het sociaal wijkteam vaak niet te vinden en is niet in
staat om een specifieke klantvraag te formuleren. Zonder specifieke klantvraag kan het sociaal
wijkteam meestal weinig betekenen. Deze patstelling is in de pilots in Leiden en Tilburg niet
geheel doorbroken.

Methodisch werken
In alle pilots wordt methodisch gewerkt. Methodisch werken betekent doelgericht handelen op
basis van een binnen de beroepsgroep geaccepteerde methodiek. Uit de literatuur blijkt dat
een methodische aanpak het meest effectief is. Door scholing, training, intervisie, monitoring en
onderzoek kunnen organisaties professionals ondersteunen bij het methodisch werken. De
pilots verschillen in de mate waarin en de wijze waarop methodisch wordt gewerkt. Van de drie
gemeenten heeft Tilburg het methodisch werken waarschijnlijk het verst doorgevoerd. Tilburg
University was betrokken bij de ontwikkeling van de methode, training van de
participatiecoaches en onderzoek naar het effect van de pilot. Zo’n externe aanjager en bewaker
van methodisch werken voorkomt dat de werkwijze verwatert zodra andere professionals gaan
werken aan de pilot.

Ruimte en tijd voor de professional
Voldoende ruimte en tijd voor de professional zijn cruciaal om van integrale dienstverlening een
succes te maken. In alle drie de gemeenten hebben de professionals veel ruimte gekregen om
de aanpak al doende te ontwikkelen. Ze hoeven zich niet aan protocollen te houden en ze
worden niet op directieve wijze aangestuurd door hun leidinggevenden. De projectleiders van
de pilots stellen zich over het algemeen dienstbaar op. Ook is het belangrijk dat professionals
een behapbare caseload hebben zodat elke deelnemer de aandacht krijgt die hij nodig heeft.
Een caseload van zo’n 50 deelnemers vinden de professionals reëel.

Gegevensuitwisseling en privacy
Ten slotte vraagt de aanpak om gegevensuitwisseling tussen partijen. In de pilots zijn er
verschillende momenten waarop professionals gegevens registreren en overdragen:
•

De afdeling Werk en Inkomen2 verstuurt contactgegevens van deelnemers naar de
uitvoerende professionals (Leiden en Helmond).

•

Professionals leggen na afloop van gesprekken met deelnemers gegevens vast.
Bijvoorbeeld over zelfredzaamheid, problematiek op leefgebieden, ingezette
interventies, doorverwijzing naar andere organisaties, behaalde resultaten (alle
gemeenten).

Daarnaast zouden professionals graag gegevens willen overdragen naar andere organisaties en
zicht willen hebben op bestaande hulpverlening. In de praktijk leidt dit tot veel knelpunten en
onduidelijkheden. Organisaties en professionals zijn vaak bang om informatie te delen, ook als

2

In Helmond is dat Team Toegang van Senzer.

15

de ernst van de situatie daar om vraagt. En het ontbreekt aan systemen met overzichten van
bestaande hulpverlening. Deze voorzichtigheid rond gegevensoverdracht is grotendeels
terecht, omdat er geen juridische basis is voor gegevensuitwisseling tussen organisaties in het
sociale domein zonder toestemming van de deelnemer. Het Rijk is momenteel bezig met
aanpassing van wetgeving voor gegevensuitwisseling en privacy bij de aanpak van meervoudige
problematiek.

Wat zijn effecten van de aanpak?
Effecten op deelnemers
In Tilburg en Leiden zijn de (voorlopige) effecten van de pilot bekend. Intensieve persoonlijke
begeleiding met aandacht voor alle leefgebieden heeft bij veel deelnemers een klein maar
positief effect. In Tilburg ervaren deelnemers minder praktische belemmeringen, staan ze
positiever tegenover participatie, zijn ze beter in staat om de eigen regie te pakken en vol te
houden, en ondernemen ze vaker acties om hun doel te behalen. Bij veertig procent van de
deelnemers is het individueel bepaalde doel behaald.
In Leiden is 77 procent van de deelnemers een of meer tredes gestegen op de
Participatieladder. Onderzoek naar de Leidse Buurtgym laat zien dat bijna alle deelnemers deze
aan anderen zouden aanbevelen. Deelnemers merken dat ze door hun deelname vaker gaan
bewegen en vaker vrolijk en ontspannen zijn. Studenten van de Hogeschool Leiden hebben
zestig bezoekers van de buurtontmoetingsplekken gevraagd naar de invloed daarvan welzijn en
gezondheid. Bijna alle bezoekers (59) zeggen dat ze door de BOP een groter netwerk hebben
gekregen. Verder schrijven de studenten dat bezoek aan de BOP volgens een derde van de
deelnemers leidt tot een afname van mentale klachten. Ten slotte ervaart ruim de helft van de
deelnemers steun van elkaar en van de aanwezige sociaal werkers bij het omgaan met hun
problematiek.
Er zijn in ons onderzoek geen aanwijzingen dat de verschillen in de gemeentelijke aanpakken in visie, interventies en samenwerking rond participatie en zorg - hebben geleid tot verschillen in
effecten op participatie, welzijn of gezondheid bij de deelnemers in de drie gemeenten.
Mogelijk draagt de persoonlijke intensieve begeleiding – of die nu op participatie of zorg gericht
is, of van een participatiecoach of een andere regievoerder afkomstig is – meer bij aan het
resultaat dan de specifieke interventie die wordt ingezet of de samenwerking tussen partijen.
Een kanttekening daarbij is dat de pilots nog niet (allemaal) zijn afgerond en de definitieve
effecten nog onbekend zijn.

Overige effecten
De deelnemers die wij gesproken hebben zijn bijna allemaal erg tevreden met de aandacht van
de professionals. Mensen hebben vaak weer hoop en zin om iets te doen. Dat komt omdat zij
zich gezien en gehoord voelen. Ze hebben nu het gevoel dat het echt om hen draait en zeggen
erg blij te zijn met deze vorm van begeleiding.

16

De pilot resulteert ook in inzichten voor het gemeentelijk beleid rond participatie en welzijn. Zo
heeft de gemeente Tilburg mede naar aanleiding van Doe Mee een nieuw re-integratiemodel
ingevoerd: Tilburg Investeert in Perspectief (TIIP). De afdeling Werk en Inkomen gaat zich
helemaal inrichten rondom klantregisseurs die gaan werken volgens de Doe Mee-methode.
Project Door in Leiden heeft de gemeente meer inzicht gegeven in de doelgroep en het
benodigde aanbod voor de doelgroep. In Helmond ontdekte de gemeente door de pilot
Iedereen Mag Meedoen dat veel mensen in de groep met een ingeschatte loonwaarde van 0 tot
30 toch sociaal al behoorlijk actief zijn en vaak al naar vermogen participeren. Een andere
bijvangst is dat mensen die benaderd werden maar besloten niet mee te doen, toch aandacht
hebben gekregen van de gemeente en in sommige gevallen ook stappen hebben gezet door
het contact met de trajectconsulent.
Ondanks de successen is het belangrijk geen

Voor deelnemers kan de
aandacht van een
professionals een wereld
van verschil maken

overspannen verwachtingen van de aanpakken te
hebben. De effecten zijn na een jaar over het
algemeen niet enorm groot. Ernstige psychische
problematiek bijvoorbeeld is na een jaar meestal niet
verholpen. En ook uitstroom naar werk is binnen een
jaar een zeldzaamheid bij deze doelgroep. Niet voor
niets hebben Tilburg, Leiden en Helmond relatief
bescheiden doelen voor de pilots geformuleerd. De
pilots zijn geen wondermiddel voor de maatschappij,

maar kunnen wel een wondermiddel zijn voor het individu. Voor mensen uit de doelgroep kan
de aandacht van de participatiecoach of trajectconsulent een wereld van verschil maken. Dat is
misschien wel de belangrijkste opbrengst van de pilots.

Tot slot: de pilots in breder perspectief
Wat de gemeenten Tilburg, Leiden en Helmond in de pilots doen is niet geheel nieuw. Ook
andere gemeenten experimenteren met integrale aanpakken en persoonlijke begeleiding van
langdurig bijstandsgerechtigden. Er zijn veel aanwijzingen dat zo’n aanpak positieve effecten
heeft op participatie, gezondheid en welzijn van mensen. Uit talrijke studies blijkt dat
werkloosheid, inactiviteit, geldzorgen en armoede leiden tot een slechtere gezondheid, vooral
psychisch. Omgekeerd heeft participatie een positieve invloed op ervaren en feitelijke
gezondheid. Kortom, door als gemeente te focussen op het stimuleren van participatie van
mensen die langdurig in de bijstand zitten, is te verwachten dat ook gezondheidswinst wordt
geboekt.
Van een brede omslag in het reguliere gemeentelijk beleid is echter nog geen sprake. Integraal
werken en persoonlijke begeleiding krijgt vooralsnog vaak vorm binnen pilots, projecten, in
specifieke wijken of voor beperkte groepen. Voor de grootste groep in de bijstand ligt de
nadruk op zelfredzaamheid: uitkeringsgerechtigden moeten vooral zelf zorgen dat ze de ‘kortste
weg’ naar werk vinden. Het beleid richt zich dus eigenlijk vooral op degenen die het niet zo
nodig hebben. Zowel de WRR als de Commissie Regulering van Werk adviseren daarom meer te
investeren in maatwerk en persoonlijke begeleiding van mensen die langdurig met een
uitkering aan de kant staan. De pilots in Tilburg, Leiden en Helmond laten zien hoe gemeente
17

persoonlijke ondersteuning conform de adviezen van de WRR en Commissie Regulering van
Werk vorm kunnen geven.
De positieve effecten van intensieve persoonlijke begeleiding op deelnemers hebben
waarschijnlijk ook een positieve maatschappelijke invloed. Minder stress en meer bewegen
betekent een betere gezondheid. Sociale contacten en vrijwilligerswerk verbeteren de
leefbaarheid van de buurt en verminderen wellicht de kans op criminaliteit. De pilots uit Tilburg,
Leiden en Helmond leggen daarmee een interessant bekostigingsvraagstuk bloot. Want wie
dragen de kosten van begeleiding van de doelgroep en wie profiteren van de baten? In de
pilots draagt de gemeente het grootste deel van de kosten. Kosten ontstaan door de inzet van
gemeentelijk personeel of opdrachtverstrekking aan opdrachtnemers en door toenemend
gebruik van gemeentelijke of door de gemeente gesubsidieerde voorzieningen zoals
schuldhulpverlening, Wmo-voorzieningen en maatschappelijk werk.
De baten vallen ook bij andere partijen. Ga maar na. Op korte termijn resulteert deze aanpak
niet in een substantiële toename van de uitstroom uit de uitkering. Daar is de afstand tot de
arbeidsmarkt bij deze doelgroep te groot voor. Wel valt een besparing op zorgkosten te
verwachten. Deelnemers voelen zich namelijk vaak beter en maken wellicht minder gebruik van
zorg. Zorgverzekeraars hebben dus mogelijk het meeste baat bij deze aanpak. Wellicht zijn ook
andere baten te verwachten zoals vermindering van huisuitzettingen door
betalingsachterstanden (baten voor onder andere woningbouwcoöperaties) en vermindering
van overlast door bewoners (baten voor onder andere politie en justitie).
Het investeren in persoonlijke begeleiding van langdurig bijstandsgerechtigden heeft dus
waarschijnlijk brede maatschappelijke baten. Dat onderstreept het belang van nieuwe vormen
van financiering in het sociaal domein die voor alle partijen lonend zijn.

18

Drie pilots gericht op
persoonlijke
ondersteuning
Ongeveer de helft van de 400.000 mensen in de bijstand heeft vanwege hun
afstand tot de arbeidsmarkt weinig perspectief op werk.3 Deze mensen hebben
vaak meervoudige problematiek, weinig vertrouwen in zichzelf en in instanties.
Arbeidsparticipatie is voor de meesten een brug te ver. Hoe kun je deze mensen
ondersteunen op alle leefgebieden en weer laten meedoen aan de samenleving?
Dat is een vraag die steeds meer gemeenten zich stellen. De gemeenten Leiden,
Helmond en Tilburg hebben ieder een pilot uitgevoerd gericht op persoonlijke
ondersteuning en het verbinden van participatie en zorg voor langdurig
bijstandsgerechtigden. Wat kunnen we daarvan leren?

Introductie van de drie pilots
Ruim zestig procent van de bijstandsontvangers is naar eigen zeggen op dit moment niet in staat
om te werken. 4 De meest genoemde reden? Ziekte of arbeidsongeschiktheid. Neem
bijvoorbeeld Jeffrey (35) (niet zijn echte naam). Tijdens het eerste gesprek zegt hij meteen dat
hij een ‘klote leven’ heeft gehad. Zijn moeder heeft hem geestelijk mishandeld en haar schulden
op zijn naam gezet. Geluk in de liefde had hij niet. Zijn relatie is stukgelopen en zijn ex is
verdwenen, samen met zijn dochter. Nu is hij depressief. Hij had al langer last van hevige

3

Kremer, M., Meer, J. van der, Ham, M. (2017). ‘Werkt de zachte hand in de bijstand?’ In: Sociale Vraagstukken winter 2017

4

SCP (2019). Eindevaluatie van de Participatiewet.

19

stemmingswisselingen. Een paar jaar geleden heeft hij een zelfmoordpoging gedaan. Met
behulp van psychiatrische hulp en medicijnen is hij weer een beetje opgekrabbeld. Werken wil
Jeffrey ooit wel weer, maar eerst moet hij zijn leven op de rit krijgen.
Verhalen zoals die van Jeffrey klinken steeds
luider in de bijstand. Nu de meest kansrijke

Doe Mee in Tilburg
De gemeente Tilburg voerde van
november 2018 tot en met december
2019 in twee wijken – Noord en
Groenewoud – de pilot Doe Mee uit om
inwoners met een bijstandsuitkering
intensiever te ondersteunen. De doelgroep
bestond uit mensen van 27 jaar of ouder
die nog geen begeleiding kregen naar
werk, geen re-integratietraject volgden en
geen vrijwilligerswerk deden. Doel was
inwoners te laten stijgen op de
Participatieladder of in beweging te helpen
komen binnen hun huidige trede. Voor de
pilot Doe Mee zijn vijf participatiecoaches
aangesteld die inwoners hebben
benaderd om hen te leren kennen, met
hen in te zetten op zelfredzaamheid en het
vergroten van het netwerk. Daarbij is
methodisch gewerkt. Tilburg University
heeft een diagnose- en meetinstrument
ontwikkeld op basis van het integratief
gedragsmodel5 en heeft de effectiviteit en
werkzame mechanismen van de aanpak
onderzocht.

mensen door de aantrekkende economie zijn
uitgestroomd, leren gemeenten het ‘granieten
bestand’ kennen, zoals het soms oneerbiedig
genoemd wordt. Tegen deze achtergrond zijn
Tilburg, Leiden en Helmond gestart om een
nieuwe aanpak uit te testen voor mensen die
langdurig in de bijstand zitten. Doel? Mensen in
beeld brengen, leren kennen en van daaruit
kijken wat de participatiemogelijkheden zijn en
welke ondersteuning nodig is. Niet participatie
op de arbeidsmarkt is het streven, maar
participatie in de samenleving en verhoging van
het welzijn.
Zo’n aanpak vraagt om een andere benadering
vanuit de gemeente en om andere vormen van
ondersteuning dan gebruikelijk in de
Participatiewet. Het werkt niet om een regulier
re-integratieaanbod te doen, zoals
sollicitatietraining of plaatsing op
werkervaringsplekken. De doelgroep van de
pilots is niet klaar voor werk en kampt met
problemen op meerdere leefgebieden, zoals
fysieke en psychische klachten, een gebrekkige
taalbeheersing, sociaal isolement, schulden en
weinig vertrouwen in eigen kunnen. De pilots in
Tilburg, Leiden en Helmond richten zich vooral

op verbetering van de persoonlijke levenssituatie van langdurig bijstandsgerechtigden, waarbij
de aandacht uitgaat naar alle leefgebieden: van wonen tot financiën, van gezondheid tot sociale
contacten.
Soms blijken dan niet de voorzieningen van de Participatiewet nodig, maar die vanuit de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo), Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening (Wgs) of
Zorgverzekeringswet (Zvw). De pilots in Tilburg, Leiden en Helmond laten zien hoe de
problematiek van de doelgroep verweven is met het brede sociale domein: van participatie tot
zelfredzaamheid, van welzijn tot schuldhulpverlening, van bijzondere bijstand tot leefbaarheid.
Het zijn integrale aanpakken.

5

https://zinziz.nl/het-integratief-gedragsmodel/

20

De pilots staan in de belangstelling van het Rijk. Door middel van innovatie proberen Rijk en
gemeenten tot een meer integrale aanpak te komen op het terrein van participatie en zorg,
dichtbij de mensen die het zonder ondersteuning op meerdere leefgebieden niet redden. Om
die reden heeft het Rijk de pilots in Tilburg, Leiden en Helmond ondersteund. Naast financiële
ondersteuning is de ontwikkeling en uitvoering van de lerende praktijk tussen de drie
gemeenten gestimuleerd. De drie gemeenten hebben samen met het Rijk en Divosa regelmatig
de dilemma’s, kansen en knelpunten besproken en bekeken hoe zij participatie en zorg in de
pilots konden verbinden.

Project Door in Leiden

De pilots onderzocht
Dit rapport gaat over de pilots in Tilburg, Leiden en

In Leiden loopt sinds 2016 het Project
Door, aanvankelijk in de wijken Zuid en
Roodenburg en per 2018 ook in de
Slaaghwijk. De doelgroep bestaat uit
mensen van 27 jaar of ouder met een
bijstandsuitkering die geregistreerd staan
bij Werk en Inkomen op trede 1 en 2 van
de Participatieladder. Doel is het in beeld
brengen van de situatie en behoeften van
de doelgroep en de doelgroep stappen te
helpen zetten op de Participatieladder. Het
project is tussen 2016 en 2018 in opdracht
van de gemeente uitgevoerd door twee
participatiecoaches van
vrijwilligersorganisatie iDOE en daarna
door drie participatiecoaches van Libertas,
een welzijnsorganisatie waar iDOE
onderdeel van is. Voor het project
bezoeken participatiecoaches inwoners,
luisteren ze naar hun wensen en vertellen
ze wat er allemaal te doen is in de wijk. Ook
zijn speciaal voor het project
laagdrempelige buurtontmoetingsplekken
opgezet en laagdrempelige activiteiten in
de wijk georganiseerd.

Helmond. Het rapport is gebaseerd op case studyonderzoek in deze drie gemeenten, aangevuld met
literatuur. Voor het onderzoek is de volgende
hoofdvraag geformuleerd6:

Hoe zien de aanpak en werkwijze van de
pilots in Leiden, Helmond en Tilburg eruit
en wat zijn de werkzame elementen van
deze pilots?
De pilots bevinden zich in verschillende stadia. De
Tilburgse pilot is eind 2019 afgerond. De Leidse pilot
loopt sinds 2016. En de pilot in Helmond was bij het
schrijven van dit rapport vier maanden bezig. Over
deze pilot kunnen we dus alleen voorlopige
conclusies trekken.
Voor het onderzoek hebben wij gesproken met
uitvoerend professionals binnen en buiten de drie
gemeenten, met beleidsmedewerkers en
deelnemers. Ook hebben we documentatie en cijfers
over de pilots bestudeerd. In de bijlage bij dit
rapport staat een uitgebreidere
onderzoeksverantwoording.

6

De deelvragen zijn genoemd in bijlage 1.

21

Leeswijzer
In het vervolg van het rapport gaan we dieper in op de lessen uit de pilots. Dat doen we aan de
hand van een aantal bouwstenen. Het zijn de bouwstenen voor integraal werken in de wijk en
het bevorderen van participatie en welzijn.
De aanpak begint bij kennis van de doelgroep. Wat
is het verhaal van de deelnemer? Wat zijn drijfveren

Iedereen doet Mee in
Helmond
De gemeente Helmond voert in
samenwerking met meerdere organisaties
uit het sociaal domein sinds september
2019 de pilot ‘Iedereen mag meedoen’ uit.
De doelgroep bestaat uit
bijstandsgerechtigden met een
ingeschatte loonwaarde van 0-30%. Doel is
een integrale aanpak voor de doelgroep te
ontwikkelen en uit te voeren zodat mensen
die daartoe in staat zijn naar vermogen
kunnen participeren in de samenleving.
Voor de pilot is een werkgroep aangesteld
met twee participatiecoaches van Senzer,
het regionale werkbedrijf en Wmoconsulent van de gemeente, casusgeleid
aangevuld met professionals van andere
organisaties Twee leden van de werkgroep
gaan samen of met een professional van
een andere organisatie op huisbezoek bij
de doelgroep, stellen vragen over de
leefsituatie, maken in overleg met de
deelnemer een plan en voeren dat al dan
niet met hulp van samenwerkende
organisaties uit.

en belemmeringen om te participeren? In hoofdstuk
2 laten we zien wat kenmerkend is voor de doelgroep
op basis van cijfers en ervaringen uit Tilburg,
Helmond en Leiden. De precieze opzet en uitvoering
van de pilots komt daarna aan bod, in hoofdstuk 3.
Voor de aanpak zijn professionals nodig. Iemand die
in gesprek gaat met mensen, hun vertrouwen wint en
mensen ondersteunt om te participeren. Wat voor
een professionals zijn dat? Hoe pakken zij deze
gesprekken aan? En welke interventies zetten ze
daarbij in? Dit komt aan bod in hoofdstuk 4. Het
hoofdstuk beschrijft de werkzame mechanismen om
langdurig bijstandsgerechtigden te laten participeren
en participatie en zorg te verbinden.
Voor de uitvoering van de aanpakken zijn verder
bepaalde randvoorwaarden noodzakelijk.
Gemeenten moeten keuzes en afspraken maken.
Over budgetten, organisatievorm (zelf doen of
uitbesteden?), caseloads, samenwerking met andere
organisaties, privacy, enzovoort. Deze
randvoorwaarden beschrijven we in hoofdstuk 5.
De aanpak heeft invloed op deelnemers, op
professionals en samenwerking. Wat zijn precies de
effecten van de drie pilots? In hoofdstuk 6 gaan we
hier op in.

Ten slotte plaatsen we de pilots in hoofdstuk 7 in een breder perspectief.

22

Box: het gebruik van de begrippen participatie en zorg in dit rapport
Participatie vatten wij in dit rapport breed op. Participatie betekent dat je actief bent naar
vermogen: voor jezelf kunnen zorgen, anderen ontmoeten, voor anderen zorgen, bijdragen
aan de samenleving, (on)betaald werk uitvoeren en financieel gezond zijn. Ook ‘zorg’ vatten wij
breed op. Zorg behelst de fysieke en psychische gezondheid van deelnemers en interventies
die daarop zijn gericht, maar in de pilots heeft het begrip vaker nog betrekking op het
(stimuleren van) welzijn en welbevinden van de doelgroep, ofwel de kwaliteit van leven. Vaak
gebruiken wij daarom de termen participatie en welzijn.

23

Wat kenmerkt de
deelnemers?
Deelnemers aan de pilots in Tilburg, Leiden en Helmond zijn zeer divers. Toch zijn
wat rode draden te herkennen. Een groot deel zit langdurig in de uitkering, is
vijftigplusser, heeft een beperkt arbeidsverleden, weinig vertrouwen in zichzelf
en de overheid en ervaart fysieke of psychische klachten. Een deel heeft een nietwesterse migratieachtergrond, ervaart taalproblemen en heeft weinig aansluiting
met de buurt en lokale voorzieningen. Daarnaast komen we mensen tegen met
schulden, verslavingen of een detentieverleden. En in Helmond nemen ook
jongeren met meervoudige problematiek deel.
Wie een beeld wil krijgen van de deelnemers van de pilots kan cijfers bestuderen. Maar die
vertellen niet het hele verhaal. Cijfers zijn bijvoorbeeld vaak incompleet omdat
registratiesystemen meestal een beperkte set sociaaldemografische gegevens bevatten.
Sommige deelnemers in de pilots beheersen de Nederlandse taal niet goed of zijn zo in de war
dat ze geen betrouwbare informatie kunnen verstrekken. We zien bij de pilotgemeenten dan
ook regelmatig dat gegevens over deelnemers ‘onbekend’ zijn.
Maar het belangrijkste gebrek is misschien wel dat cijfers niet laten zien dat de situatie van ieder
mens uniek is. Pas tijdens gesprekken met deelnemers blijkt welke problemen er spelen, hoe
die met elkaar samenhangen, maar ook wat er wel goed gaat. Daarom geven we in dit
hoofdstuk niet alleen per gemeente een beeld van de doelgroep op basis van de
sociaaldemografische cijfers, maar beschrijven we ook de ‘zachte kenmerken’ op basis van
gesprekken met professionals en deelnemers zelf.

24

Doelgroep en sociaal-demografische kenmerken
Tilburg
Doelgroep
In Tilburg is de pilot Doe Mee gericht op 500 mensen met een bijstandsuitkering uit de wijken
Groenewoud en Noord. Deze mensen kregen binnen het toenmalige gemeentelijke beleid
geen begeleiding naar werk omdat ze een te grote afstand hebben tot de arbeidsmarkt.

De gemeente Tilburg heeft cijfers over de hele doelgroep van de pilot Doe Mee, dus alle
mensen die geselecteerd zijn voor de pilot inclusief mensen die uiteindelijk niet hebben deel
genomen. Deze cijfers laten zien dat de doelgroep iets meer uit vrouwen (63%) dan uit mannen
(37%) bestaat. Ruim de helft is vijftigplusser (58%) en een vergelijkbaar deel heeft een nietwesterse migratieachtergrond (62%). Deze percentages verschillen echter behoorlijk per wijk. In
de wijken Groenewoud en Quirijnstok wonen minder mensen met een niet-westerse
migratieachtergrond dan in de wijken Stokhasselt en Heikant. Het aandeel vijftigplussers is in de
wijk Quirijnstok wat lager dan in de andere wijken. Het merendeel van de doelgroep bestaat uit
alleenstaanden met of zonder kinderen (samen 63%).
Veel mensen hebben al jaren een bijstandsuitkering: 42% zelfs al tien jaar of langer. Wanneer
het opleidingsniveau bekend is, is dat het vaakst basisonderwijs (46%). Dat hangt samen met het
hoge aandeel mensen een niet-westerse migratieachtergrond. Bijna driekwart (74%) is door de
gemeente ingedeeld op trede 1, 2 of 3 van de Participatieladder. Logischerwijs wordt bijna
niemand direct bemiddelbaar geacht naar werk (2%) of gezien als zelfredzaam op de
arbeidsmarkt (10%). Een kwart van de doelgroep (24%) is laaggeletterd.

25

Cijfers over de doelgroep voor Doe Mee uit Tilburg

Geslacht

Leeftijd
56 - 65 jaar

M;
37%

V;
63%

26%

46 - 55 jaar

32%

36 - 45 jaar

25%

27 - 35 jaar

18%

Herkomst

Huishoudtype

Nederland;
30%

Nietwesters
land; 62%

Meerpersoons met
kinderen

25%

Meerpersoons zonder
kinderen

Westers
land; 8%

Eenoudergezin

31%

Alleenstaand

33%

Opleidingsniveau
HBO, WO
HAVO, VWO, MBO 2 t/m 4
VSO-Pro, VMBO, MBO1
Lager onderwijs

Laaggeletterd

Uitkeringsduur

18%
32%

]

4-9 jaar;
41%

46%

Trede Participatieladder

Werk met ondersteuning

Nee;
76%

0-3
jaar;
17%

10 jaar
of meer;
42%

4%

Betaald werk
Ja;
24%

10%

1%
7%

Onbetaald werk

19%

Deelname activiteiten

19%

Sociale contacten
Geïsoleerd

46%
8%

26

Leiden
Doelgroep
Doelgroep van Project Door in Leiden zijn 250 bijstandsgerechtigde bewoners van drie wijken
die op trede 1 of 2 van de participatieladder zijn ingedeeld door de gemeente Leiden,
minimaal 27 jaar oud zijn en minimaal 1,5 jaar in de bijstand zitten

Ook door de gemeente Leiden zijn cijfers bijgehouden over de gehele doelgroep, dus inclusief
mensen die uiteindelijk niet hebben deelgenomen aan Project Door. Kijkend naar de cijfers zien
we dat in Leiden ook het merendeel van de doelgroep vrouw is (60%). Bijna de helft is
vijftigplusser (44%) en iets meer dan de helft heeft een migratieachtergrond (53%). Veel mensen
hebben geen opleiding of alleen basisonderwijs genoten. Ruim de helft van de doelgroep heeft
het taalniveau minder dan A1 tot en met B1 (62%).
De gemeente heeft de doelgroep bij de start van de pilot het vaakst ingedeeld in trede 2 (58%)
van de Participatieladder of trede 1 (38%). Als ‘bijvangst’ zijn ook enkele deelnemers in de pilot
opgenomen die minder dan anderhalf jaar in de bijstand zaten of nieuwkomers die onder
andere projecten vielen. Ruim een derde van de doelgroep heeft een gezondheidsbeperking
(37%), maar vaker nog is onbekend of er een gezondheidsbeperking is (52%). De psychische
gezondheid van de doelgroep is – wanneer deze geregistreerd is – het vaakst omschreven met
‘slecht’ (27%). Een vergelijkbaar percentage is te zien bij de fysieke gezondheid (28% heeft een
slechte fysieke gezondheid).

27

Cijfers over de doelgroep voor Project Door in Leiden

Leeftijd

Geslacht

V
60%

Onbekend
60-69
50-59
40-49
30-39
20-29

M
40%

10%
14%
30%
28%
16%
1%
0%

10%

20%

40%

Gezondheidsbeperking

Migratieachtergrond

Nee
11%

Onbekend
23%

Migratie
achtergrond
53%

30%

Ja
37%

Onbekend
52%

Geen migratie
achtergrond
24%

Gezondheidsbeleving
7%
7%
10%
9%

Goed
Gaat wel

6%
6%

Redelijk

28%
27%

Slecht

49%
51%

Weet niet of onbekend
0%

10%

Fysieke gezondheid

20%

30%

40%

50%

60%

Psychische gezondheid

Trede Participatieladder
Werk met ondersteuning
Onbetaald werk
Deelname activiteiten
Sociale contacten
Geisoleerd

1%
2%
58%
38%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

28

Helmond
Doelgroep
De pilot Iedereen Mag Meedoen in Helmond is gericht op 100 inwoners met een uitkering in
het kader van de Participatiewet die door het regionale werkbedrijf Senzer zijn gescreend en
waaruit blijkt dat zij een verwachte loonwaarde lager dan 30 procent hebben. Voor de pilot zijn
‘prioritaire deelnemers’ geformuleerd: nieuwe instroom in de Participatiewet, jongeren onder
de 27 jaar, personen met kinderen onder de 18 jaar en niet-‘actieven’ (mensen die momenteel
niet in beeld zijn, maar wel in staat zijn en de wens hebben om te participeren of zorg te
ontvangen).

Wanneer we kijken naar de beschikbare cijfers, zien we dat de doelgroep in Helmond duidelijk
anders is dan in Leiden of Tilburg. De doelgroep is jonger (ongeveer een derde is jonger dan 27
jaar) en daarmee samenhangend ook vaker alleenstaand (circa twee derde) dan in Tilburg of
Leiden. In Helmond is ook geregistreerd of mensen een Wmo-voorziening ontvangen en dat is
bij bijna de helft van de mensen het geval.

Deelnemers in beeld
Hoe komt het nu dat de doelgroep meestal al jaren in de bijstand zit? Welke verhalen hoor je als
je mensen spreekt? Om te beginnen blijkt dat veel mensen wel willen participeren, maar niet
kunnen, durven of weten hoe. Ze zijn jaren niet gesproken door de gemeente en leven van dag
tot dag. Door stress en negatieve ervaringen in het verleden komen ze niet tot actie. Een
enkeling heeft zich bij de situatie neergelegd en is redelijk content met het leven. Maar bij de
meeste mensen overheersen problemen: ze hebben fysieke of psychische klachten, zijn
laaggeletterd of spreken de Nederlandse taal nauwelijks, of ze missen de cognitieve
vaardigheden om eenvoudige dingen te regelen (ov-chipkaart, pinnen, informatie op internet
opzoeken). Toch blijken ook veel mensen verborgen talenten te hebben en na een duwtje in
staat te zijn tot participeren. Figuur 2.1 geeft het spectrum van problemen en kenmerken van de
doelgroep weer.

29

Figuur 2.1

Mensen in de bijstand ervaren vaak problemen op meerdere leefgebieden

In het vervolg lopen we een aantal opvallende eigenschappen langs die naar voren kwamen in
de gesprekken. Dat zijn wantrouwen jegens
instanties; gebrekkige eigenwaarde en geloof in

Over vertrouwen in de
gemeente
“Over mijn vroegere ervaringen met de
gemeente heb ik eigenlijk niks goeds te
zeggen. Ik heb eigenlijk nooit goede
gesprekken gehad. Voelde me
gedwongen, zo van ‘Waarom werk je niet
mee?’. Ik had het gevoel dat er niet meer
naar me omgekeken werd zodra dat
contact afgelopen zou zijn, en dat was ook
zo. Ik hoefde me uiteindelijk maar eens in
de drie jaar te melden en dat was dan wel
een beetje het contact. Nu dacht ik dus
’Daar komt de gemeente weer aan, die
willen me van de uitkering af hebben’, dat
gedwongene.”
Deelnemer uit Helmond aan het woord

eigen kunnen; stress en kortetermijndenken;
belemmeringen en gezondheidsproblemen;
complexiteit van de samenleving; (on)tevredenheid
met de huidige situatie, talenten en wensen.

Wantrouwen jegens instanties
Veel deelnemers vertrouwen instanties niet. Ze zijn
huiverig en denken dat instanties een verborgen
agenda hebben. Het vertrouwen is meestal
beschadigd door ervaringen in het verleden met
andere mensen of met de overheid. Mensen voelen
zich bijvoorbeeld behandeld als nummer, als
potentiële fraudeur of als werkweigeraar door de
gemeente. Kortom: ze krijgen de indruk dat ze met
wantrouwen worden bekeken door instanties en dat
ondermijnt hun vertrouwen in instanties weer.
Daarbij komt dat deelnemers vinden dat instanties
zoals de gemeente te weinig oog hebben voor hun
individuele situatie.

30

Gebrekkige eigenwaarde en geloof in eigen kunnen
Kenmerkend voor veel deelnemers is een gebrek aan eigenwaarde en geloof in eigen kunnen.
Mensen hebben in het verleden vaak een ‘deksel op de neus gehad’ en denken daardoor snel
dat een nieuwe ervaring weer een faalsituatie zal opleveren. Ze willen niet weer falen en blijven
dan maar liever thuis. Ze leggen zich dus neer bij hun huidige situatie en denken niet dat een
verbetering mogelijk is. Dat draagt weer bij aan het wantrouwen in de overheid, omdat mensen
denken dat ze het in contacten met de overheid ‘toch
nooit goed kunnen doen’. Het gebrekkige geloof in

Over stress door armoede
“Wij merken dat deelnemers door
armoede en schulden niet meer goed
vooruit kunnen denken, ze leven in het
moment en ervaren veel stress. Ze komen
in een soort overlevingsmodus en laten
daardoor bijvoorbeeld een boete
verlopen.”
Participatiecoaches aan het woord

eigen kunnen maakt ook dat het voor veel
deelnemers moeilijk is om vol te houden als het
tegenzit. Mensen zoeken vaak geen oplossing voor
problemen, maar stoppen direct bij tegenslag of ze
vluchten weg. Het ontbreekt met andere woorden
aan ‘doenvermogen’.7

Stress
Veel mensen in de pilots hebben te maken met
armoede en schulden. Die zijn meetbaar van invloed
op de vaardigheden van mensen. Een krap budget
kan leiden tot lagere cognitieve prestaties, omdat de
‘mentale ruimte’ voor een deel wordt ingenomen

door getob over financiële problemen. In het veel geciteerde ‘Schaarste’ wordt aangetoond dat
door financieel gebrek een soort ‘vertunneling’ plaatsvindt waardoor een ‘van dag tot dag’mentaliteit ontstaat om de problemen te overleven.8 Hierdoor worden keuzes gemaakt die de
problemen misschien op de korte termijn even oplossen, maar die de situatie op de lange
termijn alleen maar verergeren. Mensen verschijnen niet op afspraken, kunnen niet de juiste
papieren laten zien of passen toeslagen niet aan. Door dit soort gedrag krijgen mensen in de
bijstand soms onterecht het stempel ‘ongemotiveerd’.

Belemmeringen en gezondheidsproblemen
Een fors deel van de doelgroep ervaart praktische, fysieke, mentale of psychische
belemmeringen. Een greep uit de belemmeringen die professionals tegenkomen:
•

Fysieke belemmeringen als gevolg van bijvoorbeeld reuma, hernia, artrose, rugpijn,
diabetes, hoge bloeddruk, hartklachten, nierproblemen, pijnklachten na van
maagverkleining, kanker, ziekte van Crohn, fybromyalgie.

•

Psychische belemmeringen zoals depressie, (sociale) angststoornissen, bipolaire
stoornissen, stoornissen in het autistisch spectrum.

•

Mentale belemmeringen, bijvoorbeeld concentratieproblemen, beperkt cognitief
vermogen, laaggeletterdheid.

7

WRR (2017). Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid.

8

Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir (2013). Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen.

31

•

Praktische belemmeringen zoals schulden, gebrek aan vervoersmiddelen, problemen
gerelateerd aan (opvang van) kinderen.

In de ene wijk zien professionals bijvoorbeeld veel alleenstaande moeders met een nietwesterse migratieachtergrond, veel kinderen en fysieke gezondheidsproblemen. In de andere
wijk komen verslavingen en psychische klachten vaker voor. En in sommige wijken komen
professionals vaker vijftigplussers tegen die soms wel een beetje participeren maar niet zodanig
dat ze op een hogere trede van de Participatieladder komen te staan.

Complexiteit van de samenleving

Belemmeringen en
gezondheidsproblemen
Tijdens het eerste gesprek met de
participatiecoach vertelt mevrouw dat ze
moeder is van vier kinderen. Ze is
mantelzorger voor haar man die ziek thuis
zit. Als gevolg daarvan heeft ze zelf een
hernia gekregen. Ook zit ze met haar
handen in het haar over haar zoon die niet
zelfstandig is en probleemgedrag vertoont.
Door alle ellende is ze depressief
geworden. Ze vertelt dat ze een
doorverwijzing heeft gekregen naar een
psychiater, maar te bang is om te gaan.

De hedendaagse samenleving stelt hoge eisen aan
de redzaamheid van mensen. Van mensen wordt
bijvoorbeeld verwacht dat ze ‘eigen regie’ voeren
over de zorg die ze ontvangen, hun financiën op orde
houden, informatie op internet kunnen opzoeken,
enzovoorts. Praktische, dagelijkse zaken zoals het
reizen met openbaar vervoer (OV-chipkaart) en het
regelen van bankzaken (via internet) zijn echter
steeds complexer geworden. Lang niet alle mensen
zijn onder alle omstandigheden in staat om zelf
dingen te regelen. Bij deelnemende Nederlanders
met een niet-westerse migratieachtergrond kunnen
een gebrekkige beheersing van de Nederlandse taal
en weinig kennis van de Nederlandse samenleving
belemmerend werken. Ook door stress en praktische

Potentiële deelnemer uit Leiden

of mentale belemmeringen kunnen deelnemers aan
de pilots moeite hebben om te participeren in de
complexe samenleving.

Tevreden met de huidige situatie, talenten en wensen
De doelgroep van de pilots heeft niet alleen maar te maken met multiproblematiek. Een klein
deel van de doelgroep is redelijk tevreden met de huidige situatie en ervaart geen
belemmeringen of stress. In Tilburg is de schatting dat dit voor zes procent van de doelgroep
geldt. Professionals geven als voorbeeld mensen die zo’n 50 tot 60 jaar oud waren toen ze hun
baan verloren. Het is hen niet gelukt om nieuw werk te vinden vanwege hun leeftijd en nu
hebben ze zich neergelegd bij de situatie. Ze wachten de dag af tot ze AOW krijgen en zijn tot
die tijd redelijk actief in de wijk.
Daarnaast blijken veel deelnemers ook hun talenten te kunnen benoemen en bereid te zijn om
te participeren. Talenten die ze benoemen zijn: opvoeding van eigen kinderen, geven van
advies aan anderen, praktische talenten, sociale vaardigheden en technische vaardigheden.
Verder worden creativiteit, communicatie en het hebben van doorzettingsvermogen, geduld en
veel energie als talenten genoemd. De meeste deelnemers geven aan graag te willen werken of
vrijwilligerswerk te willen doen. Doelen die deelnemers noemen zijn: om andere mensen te
helpen, vaardigheden te kunnen gebruiken of om te vaardigheden te leren, hun sociale netwerk
32

vergroten, meer ondernemen, meedoen met de maatschappij, zich inzetten voor de wijk en
meer structuur hebben.

33

Wat houden de pilots
in?
De drie pilots lijken in grote lijnen op elkaar. Het zijn aanpakken gericht op een
vergelijkbare doelgroep: mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Niet
toeleiding naar werk, maar activering en toename van participatie,
zelfredzaamheid en welbevinden is het doel. Daarvoor zetten Tilburg, Helmond
en Leiden een vrijwillige, persoonlijke, intensieve en integrale methodiek in. En
die methodiek lag vooraf niet vast, maar is al doende ontwikkeld en aangepast.
Maar er zijn ook duidelijke verschillen tussen de gemeenten in de context en
organisatie van de pilots en werkwijze in de praktijk.

Pilots in hoofdlijnen
Overeenkomsten in context, doel en doelgroep
Wie de drie pilots door de oogharen bekijkt, ziet belangrijke overeenkomsten. Alle drie de pilots
zijn gestart binnen een vergelijkbare context: in de dienstverlening van gemeenten voor werk en
inkomen is de afgelopen jaren vooral ingezet op mensen die na maximaal twee jaar weer
betaald werk kunnen vinden. Voor mensen die binnen twee jaar geen perspectief hebben op
betaald werk was de dienstverlening heel beperkt. De pilots vullen deze lacune in. Het zijn
projecten gericht op een vergelijkbare doelgroep: mensen met een grote afstand tot de
arbeidsmarkt. In alle drie de gemeenten krijgt de doelgroep intensieve dienstverlening, niet van
klantmanagers werk en inkomen, maar van andere professionals. Ook is er een overeenkomst in
doelstelling: toeleiding naar werk is niet de primaire doelstelling, maar activering en toename
van participatie, zelfredzaamheid en welbevinden.

34

Intensieve, persoonlijke, vrijwillige en integrale aanpakken
De methoden die de professionals in Tilburg, Leiden en Helmond inzetten lijken op elkaar: ze
zijn intensief, persoonlijk, vrijwillig en integraal. De uitvoerende professionals in alle drie de
gemeenten hebben een lage caseload en voeren zeer frequent open, persoonlijke gesprekken
met deelnemers. Soms gaan ze daarbij op huisbezoek, soms voeren ze gesprekken op een
andere locatie, zoals een buurthuis. De professionals zijn een luisterend oor, oordelen niet en
verplichten de deelnemer tot niets.
Tijdens de gesprekken worden alle leefgebieden meer of minder nadrukkelijk in kaart gebracht:
van huisvesting tot opvoeding van kinderen, van financiën tot geestelijke gezondheid. De
wensen en behoeften van deelnemers zijn vervolgens leidend bij het inzetten van eventuele
interventies en voorzieningen, zoals een kopje koffie drinken in het buurthuis, sporten,
vrijwilligerswerk, thuiszorg, schuldhulpverlening of taallessen. In Leiden ligt de nadruk daarbij
sterker dan in Tilburg en Helmond op het werken vanuit buurtcentra en het creëren van
buurtontmoetingsplekken - een vertrouwde plek in de buurt voor participatie en activiteiten.
Tijdens de contacten bewegen de professionals op een subtiele manier mee met de
deelnemers. Wanneer professionals bijvoorbeeld merken dat deelnemers toe zijn aan een
‘duwtje’, verandert hun houding van luisteren naar prikkelen: “Zou het niet iets voor jou zijn om
weer te gaan zwemmen?” of “Kom eens een keer langs in de buurtontmoetingsplek!”. In het
volgende hoofdstuk gaan we dieper in op de methoden en werkzame bestanddelen daarvan.

Tabel 3.1

Aanleiding, afdeling, uitvoering, doelen, doelgroepen en methoden (vervolg
tabel op de volgende pagina)
Tilburg

Leiden

Helmond

Belangrijkste

Onderzoek naar

Initiatiefvoorstel vanuit

Overdracht procesregie

aanleiding voor

gezondheids- en

gemeenteraad om bij

over mensen met ingeschat

de pilot

welzijnsverschillen tussen

lopende wijkaanpak extra

arbeidsvermogen van 0-

inwoners met en zonder

ondersteuning te bieden

30% van werkbedrijf Senzer

uitkering

aan sociaal geïsoleerden

naar de gemeente

Verantwoordelijke Werk en Inkomen

Participatie en

Stuurgroep met gemeente

afdeling

Maatschappelijke

Helmond, Senzer, ORO,

gemeente

Ontwikkeling

GGZ, MEE, LEVgroep

Participatiecoaches vanuit

Gemeentelijke opdracht

Werkgroep met

Werk en Inkomen

aan welzijns- en

trajectconsulenten (Wmo-

vrijwilligersorganisatie.

consulent gemeente,

Deze zetten participatie-

participatiecoaches Senzer

coaches in

en casusgeleid sloten

Uitvoering door

medewerkers vanuit
bovenstaande en andere
organisaties aan)
Aantal actieve

5

3 (parttime)

3 (parttime)

uitvoerders

35

Doel(en)

Tilburg

Leiden

Helmond

1. Mensen laten stijgen

In beeld brengen van de

Een integrale aanpak

op de Participatieladder

situatie en behoeften van

ontwikkelen voor inwoners

of in beweging laten

de doelgroep en

met een uitkering en een

komen binnen hun

begeleiding bieden waar

ingeschatte loonwaarde

huidige trede

gewenst, zodat mensen

van 0 tot 30%, zodat

2. Ervaringen en lessen

zelfstandig actief deel

diegenen die daartoe in

die geleerd worden in de

kunnen nemen aan de

staat zijn de mogelijkheid

pilot meenemen bij de

maatschappij

hebben om naar vermogen

aanpassing van het

te participeren in de

gemeentelijk re-

samenleving

integratiebeleid

Doelgroep

Bijstandsgerechtigden

Bijstandsgerechtigden

Bijstandsgerechtigden met

van 27 jaar of ouder die

van 27 jaar of ouder die

een ingeschatte

geen begeleiding krijgen

geregistreerd staan op

loonwaarde van 0-30%.

naar werk en geen

trede 1 en 2 van de

Prioriteit ligt bij nieuwe

participatie- of re-

Participatieladder

instroom, jongeren onder

integratietraject volgen

de 27 jaar, personen met
kinderen onder de 18 jaar
en ‘niet-actieven’

Aantal te bereiken 500

250

100

Persoonlijk

Persoonlijk

Persoonlijk

Intensief

Intensief

Intensief

Vrijwillig

Vrijwillig

Vrijwillig

Integraal

Integraal

Integraal

November 2018-

Oktober 2016 - lopend

September 2019 - lopend

personen
Methodiek

Looptijd

december 2019

Verschillen in context en organisatie
Maar er zijn ook duidelijke verschillen in de specifieke gemeentelijke context en organisatie van
de pilots. In Tilburg komt de pilot voort uit het streven om een tweedeling in de stad te
voorkomen als het gaat om gezondheidsverschillen, participatie en eenzaamheid tussen mensen
met en zonder bijstandsuitkering. Met de pilot – die in twee wijken wordt uitgevoerd – wil de
gemeente bijdragen aan een verbetering van de leefbaarheid van deze wijken die op diverse
indicatoren beneden gemiddeld scoren. De afdeling Werk en Inkomen is verantwoordelijk voor
de pilot, maar de uitvoering is niet in handen van reguliere klantmanagers, maar van vijf speciaal
hiervoor aangetrokken participatiecoaches. Kenmerkend voor Tilburgse context ten tijde van de
pilot is ook dat de mensen die langdurig van de bijstand afhankelijk zijn zelden op gesprek
komen bij hun klantmanager Werk en Inkomen.
Aanleiding voor de pilot in Leiden is een initiatiefvoorstel uit de gemeenteraad om sociaal
geïsoleerde Leidenaren te benaderen en te ondersteunen. Ook in Leiden ligt de focus op wijken

36

met leefbaarheidsproblemen. Daar is een intensieve brede wijkaanpak gestart waar deze pilot
een belangrijk onderdeel van is. De Leidse pilot valt onder de afdeling Participatie en
Maatschappelijke ontwikkeling, maar voor de uitvoering is opdracht gegeven aan een
welzijnsorganisatie (Libertas) die hiervoor participatiecoaches inzet. Kenmerkend voor de Leidse
context is verder dat mensen in de bijstand regelmatig op gesprek komen bij hun klantmanager
van de afdeling Participatie en Maatschappelijke ontwikkeling. Het ontbreekt in het gemeentelijk
beleid echter aan individuele ondersteuning voor mensen die langdurig bijstandsgerechtigd
zijn.
In Helmond vloeit de pilot voort uit een

Helmond streeft
nadrukkelijk ook naar
meer samenwerking
tussen organisaties rond
de doelgroep

veranderende taakverdeling tussen de gemeente en
het regionale werkbedrijf Senzer. Senzer heeft
geconstateerd heeft dat ze vanuit haar taak minder
voor deze doelgroep kon betekenen dan de
gemeente en haar zorgpartners. Zodoende heeft
Senzer aan de gemeente verzocht om
verantwoordelijkheid over doelgroep weer op zich te
nemen. De pilot is gericht op de hele stad.
Nadrukkelijker dan in Tilburg en Leiden streeft de
gemeente met de pilot een versterking na van de
samenwerking tussen organisaties rond de

doelgroep, zoals zorgaanbieders, Senzer en het sociaal domein. Dat is ook te zien aan de
organisatiestructuur. Een divers samengestelde stuurgroep is verantwoordelijk voor de pilot,
terwijl een werkgroep bestaande uit een Wmo-consulent en participatiecoaches casusgeleid
aangevuld met woon- en ambulante trajectbegeleiders de pilot uitvoeren. Senzer blijft
verantwoordelijk voor het verstrekken van de uitkering. Meer hierover in hoofdstuk 5.

Verschillen in doel en doelgroep
De doelen en doelgroepen van de pilots verschillen op subtiele punten. In Tilburg en Leiden
bestaat de doelgroep uit 27-plussers die meestal langdurig van de bijstand afhankelijk zijn,
terwijl in Helmond ook nieuwe instroom in de Participatiewet, jongeren van 18 tot 27 jaar met
arbeidsbeperking en inwonende kinderen doelgroepen zijn. Naast het stimuleren van
participatie heeft de pilot in Tilburg duidelijk een leerdoel. De pilot moet inzichten opleveren
voor aanpassing van het gemeentelijk re-integratiebeleid. Ook Helmond wil met de pilot een
integrale aanpak voor de doelgroep ontwikkelen, naast het stimuleren van de mogelijkheden
om te participeren in de samenleving.

Implementatie en aanpassingen van de pilots
Typerend voor alle drie de pilots is dat de gemeenten vooraf geen uitgebreid projectplan
hebben opgesteld. Men is gewoon begonnen met een aantal uitgangspunten en heeft de
aanpak al doende ontwikkeld en aangepast. In Helmond spreekt men over een casusgeleide
aanpak: volgens de ontwikkelde werkwijze worden klanten benaderd om vanuit die casussen
verder te leren, werkzame bestanddelen te zoeken en (door) te ontwikkelen. Betrokkenen bij alle
pilots zijn het erover eens dat zo’n werkwijze resulteert in een aanpak die beter aansluit op de
37

praktijk. Professionals weten vooraf niet goed waar ze allemaal tegenaan lopen als ze bij
deelnemers thuis komen of als ze gaan samenwerken met andere organisaties.
Bij de implementatie van de pilots zijn ruwweg drie fases te ontdekken: een voorbereidingsfase,
een leer- en aanpassingsfase en een fase van uitvoering en afronding.

Voorbereidingsfase
Voordat de gemeenten of door de gemeente ingehuurde organisaties van start konden gaan
met een aanpak, moesten enkele zaken geregeld worden: de bemensing, de projectstructuur
(wie is waarvoor verantwoordelijk?) en de selectie van deelnemers. In alle pilots moest een
keuze gemaakt worden voor de uitvoerende professionals. Tilburg heeft een profiel opgesteld
en vier van de vijf participatiecoaches extern geworven. Leiden en Helmond hebben al
werkzame professionals uit de uitvoerende organisaties ingezet die voldeden aan de
profielschets.
In alle pilots is vooraf een keuze gemaakt voor de

“Gewoon beginnen. En
vanuit daar kijken wat
we tegen komen en hoe
we daarmee omgaan”

projectstructuur. Die kan een meer of minder formeel
karakter hebben. De gemeenten leggen veel
verantwoordelijkheid bij de uitvoerende
professionals en projectleiders. De betrokken
gemeentelijke afdelingen staan op grotere afstand en
hebben zitting in een klankbordgroep die vooral een
adviserende rol op de achtergrond vervult. In Tilburg
bestaat deze klankbordgroep geheel uit
gemeentelijke medewerkers, in Leiden ook uit

Trajectconsulent uit Helmond

andere organisaties zoals een vrijwilligersorganisatie
en het re-integratiebedrijf van de gemeente. Ook

Helmond heeft een klankbordgroep, maar daarnaast ook een stuurgroep. De partijen uit de
stuurgroep hebben hun samenwerking geformaliseerd door een convenant te tekenen, waarin
onder andere is vastgesteld dat zij tijd en expertise investeren in de pilot.
In alle drie gemeenten is een selectie gemaakt van deelnemers. Tilburg en Helmond hebben
eerst onderzoek uitgevoerd naar de doelgroep. In Tilburg is een bestandsanalyse gedaan
waarin de doelgroep met sociaaldemografische kenmerken is beschreven. Ook is de omvang
van de doelgroep daarbij vastgesteld. In Helmond zijn naast een analyse van klantgroepen ook
verkennende gesprekken gevoerd met enkele klanten en professionals van zorgorganisaties. In
Leiden is het bestand van potentiële deelnemers door de dienst Participatie en
Maatschappelijke Ontwikkeling overgedragen aan de vrijwilligers- en welzijnsorganisatie die de
pilot uitvoeren.

Leer- en aanpassingsfase
Na de voorbereidingsfase volgt een fase van toepassen, leren en aanpassen. Professionals gaan
aan de slag met deelnemers, raken ingewerkt en ontdekken dat de werkwijze aanpassing
behoeft. In alle drie de pilots is de ervaring dat het een behoorlijk aantal maanden duurt voordat
de aanpak ‘staat en werkt’. Wanneer meer aanpassingen in de werkwijze nodig zijn, duurt de
38

leer- en aanpassingsfase nog langer. Ter illustratie: de participatiecoaches uit Tilburg vonden de
pilotperiode van een jaar erg kort, pas tegen het einde van de pilot kwamen ze op dreef. Door
het leren en aanpassen lukt het niet in alle pilots om de beoogde aantallen deelnemers te
bereiken.
De belangrijkste les in alle pilots is misschien wel dat

“Pas aan het einde van
de pilot kwamen we echt
op dreef. Dingen moeten
eerst beklijven, moeten
landen.”

meestal veel meer gesprekken nodig zijn dan
verwacht om het vertrouwen van deelnemers te
winnen. Niet één of twee, maar soms wel vijf
gesprekken zijn nodig voordat de diagnose is
gesteld, het vertrouwen is gewonnen en een start kan
worden gemaakt met activering.
Het verschilt per gemeente welke andere
aanpassingen nodig waren. In Tilburg bleek al snel
dat de voorgenomen groepsbijeenkomsten met
deelnemers niet goed werkten. Deelnemers spreken

Participatiecoach uit Tilburg

de participatiecoach liever individueel. Ook geven de
meeste deelnemers de voorkeur aan een afspraak in

het wijkcentrum en niet aan een huisbezoek. De Leidse participatiecoaches houden vast aan de
huisbezoeken. In Tilburg is ook de aankondigingsbrief van de pilot na verloop van tijd
aangepast, omdat deelnemers de brief niet goed begrepen. Verder zijn in Tilburg ook
veranderingen opgetreden in de manier waarop de coaches doelstellingen opstellen voor de
deelnemers. In februari 2019 is besloten om vorderingen bij te houden volgens het Goal
Attainment Scaling (GAS-)model gaan, waarbij vijf doelen van simpel naar complex vastgelegd
zouden moeten worden. Het GAS-model was in de praktijk te ambitieus. De coaches zijn veel
meer iteratief te werk gegaan, door te proberen kleine doelen te behalen en bij te stellen waar
nodig.
In Leiden kwam daarnaast naar voren dat geschikte voorzieningen in de buurt deels ontwikkeld
moesten worden. Ook is de aanpak in Leiden op den duur uitgebreid naar andere wijken,
waarbij bleek dat de aanpak uit de eerste wijken niet één-op-één is over te zetten naar nieuwe
wijken. In Helmond is de rol van regievoerder na een aantal maanden vaker buiten de
trajectconsulenten van Senzer en de gemeente belegd. Ook is er werk van gemaakt om ook
vaker de regievoerdersrol buiten de werkgroep te beleggen.

Fase van uitvoeren en afronden
In de laatste fase van de pilot ligt de werkwijze betrekkelijk vast. Professionals boeken in deze
periode voortgang bij deelnemers. Het kan zes tot twaalf maanden duren voordat deelnemers
toe zijn aan participatie en de effecten van de pilot zichtbaar worden. Alleen in Tilburg is de pilot
afgerond en kunnen de ervaringen daarmee opgetekend worden. Belangrijk bij de afronding is
niet zomaar losgelaten worden, maar ‘warm’ worden overgedragen aan collega’s.

39

Werkwijze in de praktijk
In contact komen met deelnemers: vasthoudendheid
Om in contact te komen met deelnemers is vasthoudendheid nodig. In Leiden en Tilburg
beginnen de participatiecoaches met een lijst met potentiële deelnemers. Die ontvangen
allemaal een flyer met informatie over de pilot. Vervolgens belt de participatiecoach na om een
afspraak voor een gesprek te maken. In Tilburg sturen coaches ook nog een brief ter
bevestiging van de afspraak, in Leiden niet. De ervaring is dat zo’n drie tot vier telefoontjes
nodig zijn voordat de afspraak staat. Bij geen gehoor

“Je moet een lange adem
hebben. Eén meneer belde
ik in november 2018 en
pas in augustus 2019 had
ik een afspraak met hem”

gaan de coaches op huisbezoek om vast te stellen of
de gegevens nog kloppen. Soms treffen de coaches
dan de deelnemer aan en maken ze alsnog een
afspraak. Vasthoudendheid is ook onmisbaar
wanneer deelnemers zeggen dat ze geen behoefte
hebben aan de pilot. De coaches geven ook dan niet
op: ze bellen gewoon de volgende maand terug met
dezelfde vraag.
In Helmond informeert Team Toegang mensen bij
regulier klantcontact of per brief, e-mail of telefonisch

Participatiecoach uit Tilburg

over de pilot en vraagt of mensen interesse hebben
om mee te doen. Alle klantdossiers, ook van klanten

die geen interesse aangaven, worden doorgestuurd naar de werkgroep. De leden van de
werkgroep bekijken vervolgens individueel en vanuit hun specifieke expertise deze dossiers. Ze
bespreken daarna gezamenlijk de casus en bepalen of de klant benaderd gaat worden. Een
belangrijke indicator is de interesse van de klant zelf. Als hij interesse heeft getoond, dan wordt
deze klant altijd benaderd. Ook wordt bepaald wie de klant gaat benaderen, idealiter is dat de
professional die al het beste contact heeft met de klant.

De eerste gesprekken: vertrouwen winnen
De gesprekken met deelnemers staan eerst in het teken van vertrouwen winnen. Dat begint al
bij de plek en inhoud van het eerste gesprek. De keuze daarover leggen de professionals
meestal aan de deelnemer voor. Deelnemers vinden het prettig om te mogen kiezen waar ze
afspreken, want die keuze krijgen ze van de gemeente eigenlijk nooit. In Tilburg is het eerste
gesprek meestal in het wijkcentrum. In Helmond varieert de gesprekslocatie, al heeft een
huisbezoek de voorkeur. In Leiden is een huisbezoek de standaard en leggen de
participatiecoaches de keuze niet aan de deelnemer voor.
In Leiden en Tilburg hebben deelnemers gesprekken met één participatiecoach. In Helmond
vinden de gesprekken in duo’s plaats: de trajectconsulent gaat samen met een collega uit de
werkgroep of van de betrokken zorgorganisatie.
Het aantal gesprekken dat nodig is om vertrouwen te winnen en een diagnose te stellen varieert
per gemeente. In Tilburg kost het gemiddeld drie gesprekken om een goede diagnose te
stellen. “De beste hulpverleners zitten op hun handen”, zegt een coach hierover. Ook in
40

Helmond zijn vaak meerdere gesprekken nodig om uitleg te geven, de klant te laten ervaren wat
de insteek is, de angst of spanning weg te nemen en ze een (kloppend) beeld te geven van wat
zij kunnen verwachten.
Een belangrijke les in Tilburg is dat de werkwijze niet

“De beste hulpverleners
zitten op hun handen”

zo volgtijdelijk is als vooraf gedacht. De
veronderstelling was dat professionals op basis van
enkele gesprekken een diagnose konden stellen, in
overleg met de deelnemers een doel konden
formuleren en vervolgens een plan van aanpak

Participatiecoach uit Tilburg

konden opstellen. In de praktijk is de aanpak veel
meer iteratief. Het tempo van de deelnemer is

leidend. En als een doel niet haalbaar blijkt te zijn, dan moeten kleinere stapjes worden gezet.
“De aanpak is een beetje als dansen met je deelnemer, maar de deelnemer leidt”, aldus een
participatiecoach.
Soms moeten de professionals noodgedwongen het contact met een deelnemer opzeggen
omdat hij/zij erg slecht Nederlands spreekt en communicatie met de professionals dus
nauwelijks te doen is. Toch richten de professionals zich dan vaak nog op de partner of kinderen
van de deelnemer, mits die beter Nederlands spreken. Als de partner of kinderen geholpen
kunnen worden, slaat het resultaat vaak toch nog over op de oorspronkelijke deelnemer.

Casus: interventie
functioneert als diagnoseinstrument
Een alleenstaande moeder met zes
kinderen vertelt in het tweede gesprek met
haar coach dat ze graag wil werken. De
jongste zit inmiddels op school, dus tussen
10u en 15u kan ze werken. De
participatiecoach gaat op zoek naar kleine
baantjes, totdat deze mevrouw bij de
derde ontmoeting een inschrijfformulier
laat zien voor een baan in een lokale
winkel: of de coach dat wil invullen? Na wat
doorvragen blijkt dat deze mevrouw
analfabeet is. De doelstelling ‘werk vinden’
wordt daarop aangepast naar ‘leren lezen
en schrijven’. De coach begeleidt deze
mevrouw naar een taalhuis voor een cursus
lezen en schrijven. De interventie ‘werk
vinden’ resulteerde dus in de diagnose
‘analfabeet’ en in een andere interventie.

Vervolg van het traject: interventies inzetten
en contact blijven houden
Het vinden en kiezen van geschikte interventies
gebeurt in de pilots casusgeleid: in de gesprekken
komt steeds meer naar voren waar behoeftes liggen.
Deelnemer en professional gaan samen op zoek naar
passende mogelijkheden en kunnen allebei
suggesties doen. Soms functioneert een interventie
daarbij ook als diagnose-instrument, zoals de casus in
de box links laat zien.
De frequentie van de contacten met deelnemers kan
per deelnemer behoorlijk verschillen. Bij de ene
deelnemer is dit eens per maand, bij de andere
deelnemer is soms meerdere keren per week
contact, ook via de app of telefoon. Hierin is de
deelnemer vooral bepalend, al geven professionals
vaak wel suggesties voor de volgende afspraak. Pas
als de deelnemer in beweging is gekomen, ergens
actief mee bezig is, dan neemt de frequentie van
gesprekken af.

41

De afronding van trajecten is voor de Leidse en Tilburgse participatiecoaches lastig. In Helmond
zijn nog geen trajecten afgerond. De Leidse coaches zeggen dat ze moeite hebben om hun
deelnemers los te laten, ook als deelnemers verder gevorderd zijn en bijvoorbeeld
vrijwilligerswerk uitvoeren. Ook dan neigen de coaches ernaar af en toe contact op te nemen,
maar dat vergt aandacht en energie die ze aan nieuwe deelnemers zouden kunnen besteden.
De afweging tussen zelfredzaamheid en begeleiding is soms lastig: de coaches willen niemand
in het diepe gooien, want dat draait veelal op niets uit.
Ook in Tilburg noemen de coaches dat ze het moeilijk vinden om te bepalen waar de grenzen
van de participatiecoach liggen. De ene participatiecoach wordt door haar deelnemers gebeld
in het weekend, terwijl een ander ‘s weekends haar mobiel uitzet. Een andere coach neemt wel
een vrije weekdag, maar reageert op die vrije dag toch nog op urgente mailtjes van deelnemers.
De coaches hebben van de projectleider de vrijheid gekregen om hun grenzen te bepalen,
maar zijn daar zoekend in.

42

Wat zijn de
werkzame
elementen?
Hoe doe je dat, mensen die langdurig in de bijstand zitten persoonlijke
ondersteuning bieden op alle leefgebieden? Onmisbaar is een goede interactie
tussen de professional en de deelnemer. Wat daarin werkt zijn de individuele
aandacht van de professional en het opbouwen van vertrouwen door geduldig te
zijn en empathisch vermogen te tonen. Werkzaam is ook het versterken van
zelfvertrouwen van de deelnemer door een positieve instelling van de
professional en het boeken van kleine successen. Daarnaast is integraal werken
cruciaal: de hulpvraag van de deelnemer centraal stellen, aandacht hebben voor
alle leefgebieden en de regie voeren over hulpverlening van anderen. Dit vraagt
om professionals die coachende vaardigheden hebben, gemakkelijk contact
leggen met mensen en zich echt kunnen inleven in de doelgroep. Ook belangrijk
zijn een goede samenwerking tussen gemeentelijke afdelingen en andere
organisaties op bestuurlijk niveau en het stimuleren van het onderlinge
vertrouwen tussen professionals van verschillende organisaties door dialoog.

Wat werkt in het contact tussen deelnemer en
professional?
De methodieken van Tilburg, Leiden en Helmond berusten op een aantal algemeen werkzame
bestanddelen. Dat zijn in het kort: individuele aandacht en één contactpersoon; opbouwen van
vertrouwen; geloof in eigen kunnen versterken; aandacht voor alle leefgebieden (integraliteit).
Figuur 4.1 toont de werkzame bestanddelen. Deze werkzame bestanddelen staan niet los van

43

elkaar, maar hangen sterk met elkaar samen. Vertrouwen opbouwen bijvoorbeeld lukt alleen bij
individuele aandacht. En alleen als een deelnemer de professional vertrouwt kan gewerkt
worden aan het geloof in eigen kunnen. De gesprekken tussen deelnemers en professionals zijn
een van de belangrijkste interventies in de pilots. Tijdens deze gesprekken ontstaat vertrouwen,
zicht op de problematiek van de deelnemer en een gedeelde doelstelling. Dat werkt op zichzelf
al motivatie- en participatiebevorderend.

Figuur 4.1

Werkzame bestanddelen in de contacten tussen professional en deelnemer

Individuele aandacht en één contactpersoon
Voor deelnemers is het van groot belang dat zij één professional als contactpersoon hebben.9
Deze professional is het eerste en vaste aanspreekpunt voor de deelnemer. In alle drie de pilots
is er intensief en frequent persoonlijk contact tussen deelnemers en professionals. De basis
bestaat uit persoonlijke gesprekken, daarnaast bellen en appen deelnemers en professionals
regelmatig met elkaar. In de literatuur heet dit de presentiebenadering.10 Dit houdt in dat je
simpelweg altijd beschikbaar bent voor de ander, zodat een vertrouwensrelatie wordt
opgebouwd, de ander zich gezien en gehoord voelt en zich volwaardig mens voelt. Individuele
aandacht van de professional voor de specifieke wensen, mogelijkheden en beperkingen van de

9

In alle gemeenten behouden de deelnemers ook hun contactpersoon voor vragen over de uitkering (rechtmatigheid).

10

Baart, A. (2001). Een theorie van presentie.

44

deelnemer draagt bij aan een gevoel van vertrouwen en veiligheid. Dat motiveert mensen om
stapjes te zetten.

Opbouwen van vertrouwen

Via individuele aandacht en
één contactpersoon
vertrouwen opbouwen

We zagen in hoofdstuk 2 dat veel mensen die
langdurig afhankelijk zijn van de bijstand weinig
vertrouwen hebben in instanties. De professional
steekt dan ook veel tijd en energie in het opbouwen
van vertrouwen. Ze moeten vooroordelen tegenover

We spreken in Helmond een deelnemer
met multiproblematiek, waaronder een
delict- en gevangenisverleden, verslavingsen schuldenproblematiek. In het verleden
heeft hij in de metaalindustrie gewerkt. Hij
is vier jaar geleden door problemen op het
werk zijn baan kwijt geraakt en in een
burnout terecht gekomen. De deelnemer
staat onder bewindvoering en heeft sinds
3,5 jaar woonbegeleiding. Toen de
trajectconsulent samen met een collega de
eerste keren langskwam was het vooral
nog heel erg aftasten. De deelnemer heeft
in het verleden al talloze hulpverleners
voorbij zien komen en weer zien
verdwijnen, vaak door personeelswisselingen. Na drie gesprekken zegt de
deelnemer: “Ik geloof met hem op dit
moment wel dat hij er echt voor mij is, maar
het kan ook zo weer afgelopen zijn als blijkt
dat hij niet oprecht is.” De trajectconsulent
vertelt hierover: “Het is nog kwetsbaar en
een kwestie van veel geduld. Presentie is
ook erg belangrijk: dan bel ik hem soms
gewoon even op om te zeggen ‘hé, hoe
gaat het? Ik kan volgende week misschien
wel even langskomen, komt dat uit?’”

hulpverleners doorbreken. Dat vraagt om geduld en
empathisch vermogen: oprechte interesse in de
deelnemer, goed luisteren naar zijn/haar verhaal en
niet oordelen. De professionals nemen in de drie
pilots echt de tijd om deelnemers te leren kennen. Ze
maken bijvoorbeeld een wandeling met de
deelnemer of gaan meerdere malen op huisbezoek.
Daarbij gebruiken ze zo min mogelijk protocollen. De
Leidse participatiecoaches nemen bijvoorbeeld
bewust geen map met documentatie mee naar de
afspraken. Een map geeft de indruk dat de coach een
standaardaanpak gaat aanbieden.
Het vrijwillige karakter van de trajecten draagt ook
bij aan het opbouwen van vertrouwen. Wanneer
deelnemers het gevoel hebben dat ze iets moeten
van een ander, dat de gemeente of
welzijnsorganisatie een ‘verborgen agenda’ heeft,
gaan ze weerstand vertonen. De deelnemer richt zijn
aandacht dan op het tegenwerken van het proces en
niet op het weer participeren. Deelnemer en
professional kunnen zo tegenover elkaar komen te
staan, waardoor de constructieve dialoog verstoord
raakt en uiteindelijk de vertrouwensbasis kan
verdwijnen. In de literatuur staat dit verschijnsel
bekend als reactance.11 Om participatie en welzijn te
bevorderen, is het belangrijk dat mensen intrinsiek

gemotiveerd raken. Dat ze uit eigen wil meedoen, niet omdat ze van buiten af geprikkeld
worden. In Helmond bijvoorbeeld zeggen de trajectconsulenten tijdens de gesprekken met
deelnemers dat hun vragen en behoeften centraal staan en dat niets hoeft. In alle drie de
gemeenten presenteren de professionals zich als iemand die er voor de deelnemer is en niet als
uitkeringsconsulent van de afdeling Werk en Inkomen die wellicht de uitkering beëindigd als
iemand onvoldoende meewerkt.

11

Raad voor Werk en Inkomen (2010). Sturen op zelfsturing. Advies over zelfsturing in de re-integratiepraktijk.

45

De professionals in de drie gemeenten bieden vaak

“Je moet kleine dingen
voor iemand doen om het
vertrouwen vast te
houden. Een formulier
aanvragen, de prijs van
een zwemabonnement
natrekken.”

al vrij vroeg in het traject praktische hulp. Ze regelen
‘kleine dingen’ voor de deelnemer om al snel
successen te behalen en te laten zien dat ze oprecht
zijn. Veel deelnemers hebben negatieve ervaringen
met hulpverleners die niet meer doen dan met hen
praten. Het behalen van praktische successen draagt
bij aan het vertrouwen in de professional én aan de
motivatie van de deelnemer.
En als er eenmaal vertrouwen is, moet de
professional zorgen dat het blijft bestaan. Dat
betekent dat je aandacht blijft geven, dat je blijft
reageren op vragen, dat je er ‘bent’ voor de
deelnemer. Het opbouwen van vertrouwen resulteert
in een persoonlijke alliantie tussen deelnemer en

Participatiecoach uit Leiden

professional: een professionele werkrelatie waarin
sprake is van een emotionele band.

Geloof in eigen kunnen versterken
Motivatie en geloof in eigen kunnen zijn twee van de sterkste voorspellers van participatie en
werkhervatting.12 Motivatie en zelfvertrouwen hangen bovendien samen. Wanneer mensen
vertrouwen hebben dat zij een bepaald doel kunnen behalen, zijn ze ook gemotiveerder om zich
ervoor in te zetten. Typerend voor mensen die langdurig in de bijstand zitten, is echter een
gebrek aan motivatie en geloof in eigen kunnen, zoals we in hoofdstuk 2 lazen. Daar ligt dan ook
een belangrijke taak voor de professional. Hoe kun je het geloof in eigen kunnen versterken?
Het begint bij hoop over de veranderbaarheid van de situatie. Hierin speelt de professional een
belangrijke rol. Wanneer de professional optimistisch en enthousiasmerend is, versterkt dit de
positieve verwachtingen van de deelnemer. De professional kan bijvoorbeeld tonen dat de
deelnemer de moeite waarde is, zeggen dat hij/zij vertrouwen heeft in een goede uitkomst en
benadrukken wat wel goed gaat. Daarnaast is het belangrijk om eerst kleine stapjes te zetten
en haalbare doelen te formuleren. Een groot en ver weg gelegen doel zoals ‘werk vinden’ of
‘gezond zijn’ kan demotiverend werken. Het is beter om iets specifiek (SMART) doel te
formuleren en deelnemers in hun eigen tempo activiteiten te laten ondernemen en als iets niet
lukt, gewoon iets anders uit te proberen. Het hoeft daarbij niet te gaan om activiteiten gericht op
participatie zoals de box ‘kleine stapjes op weg naar zelfvertrouwen’ op de volgende pagina laat
zien, ook interventies gericht op gezondheid kunnen het zelfvertrouwen versterken.
Zodra deelnemers kleine successen hebben geboekt en in staat blijken te zijn om prioriteiten te
stellen, leggen de professionals steeds meer regie bij de deelnemer. Zelfregie houdt in dat
mensen zelf concrete en realistische doelen stellen die aansluiten bij hun hulpvraag. Het
formuleren van concrete en heldere doelen kan stress bij deelnemers helpen verminderen en

12

Raad voor Werk en Inkomen (2010). Sturen op zelfsturing. Advies over zelfsturing in de re-integratiepraktijk.

46

het gevoel geven controle te kunnen uitoefenen. De kans dat doelen behaald worden, is groter
als de deelnemer zelf doelen opstelt en het doel belangrijk vindt.13 Het is wel belangrijk dat de
professional tijdens het traject kan schakelen tussen een meer begeleidende rol en een meer
directieve rol. Bij sommige deelnemers is het voldoende om af en toe de vorderingen te
bespreken, bij andere deelnemers moet de professional de regie tijdelijk overnemen en
suggesties doen voor activiteiten.
Volhouden is essentieel gedurende het hele traject. Professionals geven deelnemers veel
kansen: niet alleen een tweede kans, maar ook een derde, vierde of vijfde kans. Op het moment
dat mensen bijvoorbeeld niet komen opdagen, schrijven ze hen niet af en beschuldigen ze hen
niet, maar bellen ze op om de redenen te bespreken waarom mensen niet kwamen opdagen.
Die redenen zijn dan weer een aangrijpingspunt om in gesprek te blijven met mensen, nieuwe
doelen te stellen en nieuwe activiteiten uit te proberen.

Integraliteit: aandacht voor alle leefgebieden

Kleine stapjes op weg naar
zelfvertrouwen

Deelnemers hebben baat bij een integrale aanpak.
Vanuit het perspectief van de deelnemer is dat een
aanpak waarbij niet de wettelijke kaders leidend zijn,
maar de hulpvraag van de deelnemer. In alle drie de

Meerdere Tilburgse participatiecoaches
vertellen ons over een oudere exverslaafde man die kampt met mentale
gezondheidsproblemen en weinig
zelfvertrouwen. Door zijn slechte gebit kon
hij niet goed eten en was hij sterk
vermagerd. Zijn participatiecoach ging niet
direct in op zijn gezondheidsproblemen,
maar bracht hem mee naar de tandarts om
hem een nieuw kunstgebit aan te meten.
Door deze medische interventie kon deze
meneer weer gemakkelijker eten, nam zijn
gewicht toe en zat hij weer beter in zijn vel.
Daarna konden hij en zijn participatiecoach
zich op verdere ontwikkeling richten.

pilots brengen de professionals alle leefgebieden in
kaart: wonen; dagbesteding; sociale netwerk;
financiën; lichamelijke en geestelijke gezondheid;
vrije tijd; veiligheid; sociale contacten. In Leiden en
Tilburg inventariseren professionals de leefgebieden
tijdens meerdere gesprekken zonder hulpmiddelen.
In Helmond leggen de trajectconsulenten kaartjes
met negen leefgebieden voor aan deelnemers.
Deelnemers worden uitgenodigd om elk van de
negen leefgebieden op volgorde te leggen van
welke voor de deelnemer zelf het belangrijkst zijn.
Vervolgens zegt de deelnemer hoe zelfredzaam en
hoe tevreden hij of zij op elk van de gebieden is. Zo
ontstaat bij de trajectconsulenten een beeld van de
gebieden waarop de deelnemer het liefst stappen wil
maken en ondersteuning kan gebruiken. De

diagnose van leefgebieden – die in Helmond dus expliciet gesteld wordt en in Tilburg en Leiden
meer impliciet is – is leidend bij het formuleren van doelen de keuze voor activiteiten en
interventies. Belangrijk om daarbij te vermelden is dat deze diagnose niet vast ligt. Soms is pas
een goede diagnose te stellen na inzet van een bepaalde interventie, zoals het voorbeeld van de
analfabete mevrouw in hoofdstuk 3 liet zien. Bij integraliteit hoort ook dat de contactpersoon de
ondersteuning regisseert die de deelnemer en zijn/haar huishouden ontvangt van andere
betrokken organisaties en daarmee zorgt voor afstemming en samenhang. Kort samengevat als

13

Movisie (2018). Wat werkt bij integraal werken in de wijk. Client en professional. In vertrouwen samenwerken aan een
oplossing.

47

één huishouden, één plan, één regisseur.14 In alle pilots is er één regisseur, maar de precieze
uitwerking daarvan verschilt. Op de wijze van samenwerking en regievoering komen we in
hoofdstuk 5 terug.

Wat voor een professionals zijn hiervoor nodig?
De professional speelt een cruciale rol in het succes van de aanpak. Het stimuleren van
participatie en welbevinden van de doelgroep vraagt om professionals met specifieke kennis en
vaardigheden:
•

coachende vaardigheden;

•

affiniteit met de doelgroep en de kernovertuiging dat iedereen recht heeft om deel te
nemen aan de maatschappij;

•

netwerken.

Coachende vaardigheden zijn onmisbaar. Niet voor niets heten de professionals in Tilburg en
Leiden participatiecoaches. De professionals zetten een mix in van ondersteunen en op het
juiste moment loslaten. Ze proberen niet de problemen voor mensen op te lossen, maar ze
helpen hen dat zoveel mogelijk zelf te doen. Een goede coach versterkt het geloof in eigen
kunnen door optimisme, enthousiasme en het

Professionals moeten zich
echt kunnen inleven in
de doelgroep

inspelen op talenten en krachten van mensen.
Opleidingsachtergronden van professionals zijn
bijvoorbeeld verslavingszorg, jeugdzorg,
maatschappelijk werk of ontwikkelingswerk.
Professionals hebben affiniteit en jarenlange
ervaring met de doelgroep. Dat gaat verder dan

interesse in de doelgroep. Professionals moeten zich echt kunnen inleven in de doelgroep. Ze
hebben respect voor de situatie van mensen en nemen de visie en mening van hun deelnemers
serieus. Ze blijven geduldig, ook als deelnemers niet meewerken. In Tilburg bijvoorbeeld zijn
kandidaten voor de vacature van participatiecoach afgewezen wanneer ze geen realistisch beeld
van de doelgroep en participatiemogelijkheden hadden.
Omdat deelnemers vaak problemen hebben op meerdere levensgebieden, helpt het als
professionals netwerkers zijn. Ze moeten een netwerk hebben van andere professionals die ze
met elkaar kunnen verbinden. Ze moeten goed weten met wie ze kunnen samenwerken of naar
wie ze deelnemers kunnen doorverwijzen. Ook een brede kennis van het sociale domein is
daarbij nuttig.
Het zal duidelijk zijn dat de professionals in de pilots niet het profiel hebben van de typische
klantmanager Werk en Inkomen. Kennis van de rechtmatigheid (regelgeving rond de
Participatiewet) of van doelmatigheid (de kortste weg naar werk) is niet het fundament voor de

14

Movisie (2018). Wat werkt bij integraal werken in de wijk. Client en professional. In vertrouwen samenwerken aan een
oplossing.

48

professional, al is enige basiskennis op dit vlak wel behulpzaam bij het beantwoorden van
vragen van cliënten.15 Ook het profiel van een typische Wmo-consulent van de gemeente is niet
passend. Kennis van het aanbod van Wmo-voorzieningen is onvoldoende om mensen te laten
participeren. De professionals in de pilots vullen dus in zekere zin een gat in de gemeentelijke
dienstverlening in tussen werk (de Participatiewet) en zorg/welzijn (de Wmo).

Hoe worden participatie en zorg verbonden?
De kern van de pilots is het verbeteren van de persoonlijke levenssituatie van langdurig
bijstandsgerechtigden door persoonlijke begeleiding en integrale dienstverlening. De
gemeente stelt daarbij niet het wettelijk kader voorop, maar de problematiek van de langdurig
bijstandsgerechtigde. Dat is het eerste punt waarop de gemeenten de verbinding tussen
participatie en zorg leggen. De problemen, wensen en behoeften van de cliënt zijn leidend voor
de ondersteuning vanuit de gemeente en eventuele andere betrokken organisaties. Afhankelijk
van de individuele situatie van de cliënt gaat de
aandacht uit naar participatie, wonen, financiën,

Vaak ingezette interventies
in de drie pilots

gezondheid, welzijn, relaties of zingeving. Of de
focus moet komen te liggen op participatie en/of
zorg en/of andere leefgebieden verschilt dus per
cliënt: het is maatwerk. De pilots laten dan ook een

•

Toeleiding naar schuldhulpverlening

•

Aanvraag voorzieningen werk en
inkomen (bijv. bijzondere bijstand,
langdurigheids-toeslag)

•
•

Inzet Wmo-voorzieningen (bijv.
thuiszorg, aanvraag traplift)
Groepsactiviteiten in buurtcentra (bijv.
kopje koffie drinken of een
Wereldkeuken)

grote variëteit zien in ingezette interventies.

4.3.1 Verbinding tussen participatie en
zorg: interventiemodellen
Bij de keuze voor interventies en voorzieningen
leggen de professionals van de drie gemeenten
andere accenten. Die zijn niet alleen ingegeven door
de problematiek van de cliënt, maar ook door de
gemeentelijke context en de visie op participatie en

•

Informatieverschaffing

•

Sporten onder begeleiding

•

Toeleiding naar vrijwilligerswerk

•

Toeleiding naar computer- en
taallessen

•

Toeleiding naar zorg (huisarts, GGZ)

•

Doorverwijzing naar sociaal wijkteam

meer op participatie of meer op het verbinden van

•

Doorverwijzing naar reintegratiebedrijf of werkgevers

participatie en gezondheid in de samenwerking

zorg. Dit resulteert in verschillende
interventiemodellen.
Nadruk op participatie of op verbinden
participatie en zorg. De invalshoek van de pilot is
een eerste bepalende factor voor het type
interventies dat gemeenten inzetten. Ligt de nadruk

tussen organisaties in het sociaal domein? In het
eerste geval stimuleren professionals bijvoorbeeld

15

In Tilburg is samengewerkt met een rechtmatigheidsconsulent en kregen coaches E-learning om basiskennis van de
Participatiewet te verkrijgen. Vier van de vijf coaches hadden al ervaring met de Participatiewet op het gebied van
doelmatigheid.

49

vooral deelname aan activiteiten buitenshuis vanuit de veronderstelling dat participatie
gezondheidsbevorderend is. In het tweede geval bieden professionals vaker voorzieningen om
(gezondheids)problemen op te lossen en participatie mogelijk te maken.
In Leiden werken participatiecoaches vanuit de overtuiging dat niet-participeren leidt tot
gezondheidsklachten: niets doen maakt ongezond. Participeren – meedoen aan activiteiten in
de buurt, samen bewegen, etc. – is volgens de Leidse coaches bevorderend voor de
gezondheid. Deze visie maakt ook dat de term ‘zorg’ volgens de coaches niet aansluit bij de
pilotaanpak. Zorg roept bij hen associaties op met het bieden van gezondheidszorg en dat doen
de coaches juist niet. Ze denken dat het eerst aanpakken van sociale of gezondheidsproblemen
niet participatiebevorderend is. Langdurig bijstandsgerechtigden zien vaak allerlei
hulpverleners, maar voelen zich daardoor meestal niet beter en zetten meestal ook geen
stappen.
De visie in Tilburg komt grotendeels overeen met die in Leiden. De participatiecoaches zien
zorgverlening niet als onderdeel van hun werk maar richten zich meestal op participeren en
‘omliggende zaken’ in de verwachting dat verbetering op die aspecten ook terugslaan op
fysieke en mentale gezondheid. De Tilburgse visie komt voort uit het gebruik van het Integratief
Gedragsmodel, waarin vooral psychologische factoren centraal staan die te maken hebben met
participatie: iets willen, iets kunnen en geloven dat je iets kunt. Schuldenproblematiek is hiervan
een goed voorbeeld. Oplossing van schulden heeft voor de coaches vaak prioriteit, omdat bij
deze doelgroep schulden vaak een van de onderliggende oorzaken zijn van stress en andere
belemmerende geestelijke gezondheidsproblematiek. Dat neemt niet weg dat soms ook
interventies worden ingezet die op welzijn en zorg gericht zijn. Het eerder aangehaalde
voorbeeld van de ex-verslaafde man die een nieuw kunstgebit kreeg aangemeten laat dat zien.
De Leidse en Tilburgse visies vinden ondersteuning in de literatuur. Uit talrijke studies blijkt dat
werkloosheid, inactiviteit, geldzorgen en armoede leiden tot een slechtere gezondheid, vooral
psychisch. Omgekeerd krijgen werklozen die een baan krijgen te maken met een enorme
gezondheidswinst, vergelijkbaar met het effect van programma’s die gezond gedrag
bevorderen.16 Ook andere vormen van participatie zoals contact met anderen, mantelzorg,
vrijwilligerswerk, een zinvolle dagbesteding en voldoende inkomen hebben een positieve
invloed op ervaren en feitelijke gezondheid.17 Kortom, door als gemeente te focussen op het
stimuleren van participatie van mensen die langdurig in de bijstand zitten, is te verwachten dat
ook gezondheidswinst wordt geboekt.
De gemeente Helmond zet in de pilot nadrukkelijk in op verbinden van participatie en zorg bij
de samenwerking tussen professionals in het sociaal domein en bij de inzet van interventies. Uit
de gemeentelijke analyse van de klantgroep met een ingeschat arbeidsvermogen van minder
dan 30% blijkt dat veel mensen kampen met meervoudige problematiek: psychisch,
psychiatrisch, lichamelijk, schulden. De belemmeringen grijpen zo op elkaar in dat participeren
in combinatie met zorg in de visie van de gemeente nodig is om de betrokkene te helpen en

16

WRR (2020). Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht.

17

Movisie (2016). Wat werkt bij sociaal en gezond? Over de bijdrage van sociale factoren aan gezondheid.

50

veranderingen teweeg te brengen. Uit de gemeentelijke analyse blijkt ook dat veel mensen
naast de gemeente al contact hebben met één of meerdere professionele organisaties zoals
GGZ, Regionaal autisme centrum, bewindvoering, MEE, ORO, Obesitaskliniek, bemoeizorg,
Levgroep, Factteam. Intensieve samenwerking tussen de gemeente en netwerkpartners is in de
visie van Helmond essentieel om de vraag van de cliënt te kunnen beantwoorden.
Ook deze visie vindt ondersteuning in de literatuur. Onderzoek laat zien dat de samenwerking
tussen professionals werk en inkomen en zorg een bijdrage kan leveren aan klantgerichte en
activerende dienstverlening.18 Ook zien we dat de samenwerking tussen professionals in werk
en inkomen en professionals in zorg in de praktijk beperkt is en veelal oppervlakkig van aard. De
samenwerking tussen organisaties kan beter. Kortom, het verbinden van participatie en zorg kan
bijdragen aan de dienstverlening voor de doelgroep en de samenwerking tussen organisaties in
het sociale domein. Het resulteert in procesverbeteringen.
Toereikendheid aanbod voorzieningen. Een tweede bepalende factor bij de inzet van
interventies en voorzieningen is het bestaande aanbod van voorzieningen in de wijk. Dat bepaalt
of in de pilot nieuw aanbod voor de doelgroep moet worden ontwikkeld. In Leiden was
onvoldoende laagdrempelig aanbod in de buurt voor de doelgroep en hebben de
participatiecoaches buurtontmoetingsplekken opgezet.
Individueel of groepsgewijs. De samenstelling van de wijk en de werkwijze van professionals
zijn een derde bepalende factor. Deze bepalen of interventies vooral individueel of
groepsgewijs ingezet worden. Wanneer de begeleiding van deelnemers zich sterk richt op het
individu, zoals in Tilburg, worden vaker individuele interventies ingezet. Wanneer de doelgroep
vooral bestaat uit oudere niet-westerse migrantenvrouwen die veel steun aan elkaar hebben en
er voor deze groep speciale voorzieningen in de buurt zijn, ligt een meer groepsgewijze aanpak
voor de hand zoals in Leiden.
De keuzes rond deze drie aspecten hebben in de drie gemeenten geresulteerd in andere
interventievarianten. Je zou kunnen spreken van de variant Tilburg, de variant Leiden en de
variant Helmond:
•

Variant Tilburg: bestaande interventies in de wijk inzetten met een focus op participatie.

•

Variant Leiden: nieuwe interventies opzetten in de buurt met een focus op
laagdrempelige activiteiten en participatie.

•

Variant Helmond: bestaande interventies inzetten met een focus op het verbinden van
zorg, welzijn en participatie.

Variant Tilburg: bestaande interventies in de wijk inzetten met een focus op
participatie
In Tilburg was het gesprek tussen coach en cliënt de belangrijkste interventie. Er zijn relatief
weinig interventies ingekocht. Tekenend is dat het vooraf gereserveerde budget voor

18
Inspectie SZW (2012). Samen de focus op werk. een landelijk beeld van de samenwerking tussen professionals werk en
inkomen en de gezondheidszorg

51

interventies nauwelijks aangeraakt is. De ingezette interventies waren meestal in de wijk
beschikbaar en al gefinancierd. De voorkeur van de participatiecoaches ging daarbij uit naar
participatie. Voorbeelden zijn taallessen, zwemmen en andere vormen van sport,
vrijwilligerswerk en schuldhulpverlening. Daarbij was volgens de participatiecoaches bijna alles
mogelijk. Vooraf is een lijstje met netwerkpartners gemaakt waarop de coaches kunnen
terugvallen. Dit lijstje is sinds de aanvang van de pilot sterk uitgebreid door de coaches zelf.
Sommige interventies zijn op aanraden van deelnemers of samenwerkingspartners toegevoegd.
Op deze manier is een groot aanbod ontstaan. Geïnterviewde participatiecoaches en
deelnemers hebben niet het gevoel dat interventies ontbreken.

Variant Leiden: nieuwe interventies opzetten in de buurt met een focus op
laagdrempelige activiteiten
In Leiden zijn de interventies voor een belangrijk deel gecreëerd binnen Project Door. De
participatiecoaches ontdekten bij de start van de pilot dat in de wijken weinig laagdrempelig
aanbod voor de doelgroep was. In reguliere buurtcentra bijvoorbeeld komt vaak een vaste
groep mensen, wat deelnemers aan de pilot kan afschrikken. En bijvoorbeeld buiten sporten of
naar een reguliere sportschool gaan is voor mensen met fysieke belemmeringen of voor
vrouwen met een niet-westerse migratieachtergrond vaak te overdonderend, te intensief of te
duur. Daarom zijn binnen de pilot onder andere de buurtgym (laagdrempelig onder
begeleiding sporten in het buurthuis) en zeer nabije buurtontmoetingsplekken opgezet. Het
begeleiden van deelnemers naar deze voorzieningen in de buurt is zowel interventie als
resultaat. Wanneer deelnemers actief zijn in de buurt zetten zij immers ook stappen op de
Participatieladder.

Variant Helmond: bestaande interventies inzetten met een focus op zorg, welzijn
en participatie
In Helmond maken trajectconsulenten vooral gebruik van bestaand aanbod. Tot nu toe zijn de
trajectconsulenten nog geen behoeften van deelnemers tegengekomen waar geen passend
aanbod bij gevonden kon worden. Overigens is het aantal ingezette of ingeplande interventies
nog beperkt, onder andere doordat de meeste trajecten tijdens het schrijven van dit rapport
nog in de beginnende fase zitten. Voorbeelden van interventies op het gebied van gezondheid
en wonen zijn verschillende deelnemers waar Wmo-voorzieningen geregeld zijn, zoals het
plaatsen van een traplift of het zoeken naar een vervangende woning en deelnemers die zijn
doorverwezen naar specialistische zorgverleners zoals de GGZ. Ook zetten trajectconsulenten
financiële interventies in, zoals schuldhulpverlening, aanvragen van de langdurigheidstoeslag of
bijzondere bijstand. Een paar deelnemers zijn toegeleid naar het Stadsleerbedrijf dat begeleide
leerplekken biedt voor mensen die niet zelfstandig betaald werk of vrijwilligerswerk kunnen
doen.

4.3.2

Verbinding tussen participatie en zorg: samenwerking
In de drie onderzochte gemeenten werken de participatiecoaches en trajectconsulenten samen
met professionals van andere organisaties. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij het aanvragen van
voorzieningen of bij het doorverwijzen van een deelnemer naar een zorgverlener. Ook komt het
voor dat er al hulpverleners actief zijn rondom een gezin en professionals voor de keuze komen
52

te staan: wie wordt regievoerder? Dat is degene die als contactpersoon naar de deelnemer
fungeert, het overzicht houdt en verantwoordelijk is voor het geheel.
Een goede samenwerking tussen professionals rond de individuele deelnemer – vanuit het
principe één gezin, één plan, één regisseur – is een belangrijke randvoorwaarde voor een
succesvolle aanpak voor mensen die langdurig in de bijstand zitten. Ook hierin legt de
gemeente al dan niet de verbinding tussen participatie en zorg. Hoe is de samenwerking en
regievoering rond deelnemers in de pilots geregeld? En hoe leggen gemeente daarbij de
verbinding tussen participatie en zorg?

Box: samenwerking en regievoering rond de individuele deelnemer kan verschillende
vormen aannemen:
1.

Multidisciplinair team. Een multidisciplinair en integraal team werkt samen rond de
deelnemer.

2.

Casusregie. Op basis van de casus wordt bepaald welke professional de regie voert over
de inzet van andere professionals.

3.

Samenwerking via een centrale contactpersoon. Eén professional van één organisatie is
regievoerder en werkt samen met professionals van andere organisaties om hulpverlening
af te stemmen.

4.

Doorverwijzing. De professional verwijst de deelnemer door naar andere organisaties.

De meest vergaande samenwerking tussen professionals bestaat in Helmond. Deze gemeente
heeft een mengvorm van een multidisciplinair team (type 1) en casusregie (type 2). De pilot
wordt immers uitgevoerd door een team van trajectconsulenten met diverse achtergronden:
Participatiewet, Wmo en GGZ. Bij de aanmelding van deelnemers bekijkt het team welke
professionals mee moeten gaan naar het gesprek gezien de situatie van de deelnemer.
Hetzelfde gebeurt bij de vervolggesprekken. Soms sluiten dan ook professionals van buiten het
team aan. Zo zijn naast de trajectconsulenten ook professionals van ORO (zorgaanbieder voor
mensen met een beperking), Jobfactory (arbeidsmatige dagbesteding en arbeidstraining) en
Jibb+ (sport, bewegen en voeding) mee geweest naar de gesprekken. De ervaringen van
deelnemers en trajectconsulenten hiermee zijn erg positief. Ook de regievoering ligt niet vast.
Wanneer deelnemers bijvoorbeeld ernstige psychiatrische klachten hebben blijft de regie bij de
zorgverlener en blijft de trajectconsulent meer op afstand.
In Tilburg en Leiden is het inzetten van een interventie vaak de aanleiding om samen te werken
met andere professionals. De samenwerking krijgt dan meestal de vorm van doorverwijzing van
de deelnemer naar een andere organisatie (type 4) en soms van samenwerking tussen
professionals van verschillende organisaties, waarbij de participatiecoach de regievoerder is
(type 3). In Tilburg dragen de coaches hun deelnemers soms ‘warm’ over naar zorgverleners
(huisarts, GGZ), schuldhulpverlening of een sport- en bewegingscoach. In Leiden dragen
coaches hun deelnemers soms warm over naar mantelzorgorganisaties, EpiCentrum (voor
vrijwilligerswerk, computer- of taallessen) of het gemeentelijke re-integratiebedrijf DZB. In beide
gemeenten gaat de participatiecoach dan mee bij het eerste bezoek. Vervolgens blijft de coach
op de achtergrond contact onderhouden met de andere professionals. Soms is het doel dan
53

alleen informeren, soms ook afstemmen. Het heeft in beide gemeenten een behoorlijke tijd
geduurd om de samenwerking op te bouwen. Met sommige organisaties in de wijk zoals het
sociaal wijkteam werken de Leidse participatiecoaches nog steeds beperkt samen.

4.3.3

Werkzame elementen bij samenwerking tussen professionals vanuit participatie
en zorg
De verbinding tussen participatie en zorg ontstaat niet vanzelf. Bepaalde elementen dragen bij
aan integrale samenwerking maar kunnen tegelijkertijd een knelpunt vertegenwoordigen bij
afwezigheid of verkeerde toepassing.

Institutionele samenwerking: gedeelde visies
Misschien wel het belangrijkste werkzame element voor de verbinding van participatie en zorg is
samenwerking op institutioneel niveau tussen gemeentelijke afdelingen en andere organisaties
die bij de integrale aanpak betrokken moeten zijn. Wanneer afdelingen en organisaties op
bestuurlijk niveau samenwerken, kunnen eventuele knelpunten in de uitvoering snel opgelost
worden. Want bij de uitvoering van een integrale aanpak lopen professionals vroeg of laat tegen
dilemma’s en conflicterende opdrachten aan. Kies je bij een agressieve deelnemer voor
ondersteunen of handhaven? Laat je altijd de hulpvraag van de deelnemer leidend zijn, of geef
je de organisatiedoelstellingen soms voorrang? Vertrouw je alleen op je eigen werkwijze of ook
op die van andere organisaties? Het helpt professionals als hierover bestuurlijke afspraken zijn
gemaakt. Als er een gedeelde visie is, een gemeenschappelijk begrippenkader opgesteld wordt
en als partijen tijd en geld willen investeren in de samenwerking. De ervaringen in de pilots laten
zien dat dit vraagt om behoorlijk intensieve samenwerking tussen organisaties.
De meest vergaande institutionele samenwerking

Het helpt professionals
als er een gedeelde
bestuurlijke visie is en
partijen tijd en geld
willen investeren in
samenwerking

zien we in Helmond. Het stimuleren van
samenwerking tussen partijen rond de doelgroep is
in Helmond een doel op zich. Partijen - gemeente
Helmond, Senzer, ORO, GGZ Oost Brabant, MEE,
LEVgroep - hebben daarom een convenant
getekend. De institutionele samenwerking krijgt vorm
binnen een stuurgroep en een klankbordgroep met
uitvoerende professionals. De leden daarvan hebben
een gedeelde visie op de problematiek en behoeften
doelgroep van de pilot. Partijen leren ook van de
aanpak en zijn bereid om deze bij te stellen. In de
loop van de pilot bleek dat de uitvoerende
professionals behoefte hadden aan meer

samenwerking en capaciteit. Dit resulteerde in een uitbreiding van het uitvoerende team,
driewekelijks casusoverleg tussen professionals van alle deelnemende partijen aan het
convenant en meer activiteiten om elkaar te leren kennen en bij elkaar over de vloer te komen
Tilburg heeft in de pilot een minder intensieve institutionele samenwerking. Met de lokale
welzijnsorganisatie ContourdeTwern zijn afspraken gemaakt om gebruik te maken van zijn
locaties voor gesprekken met deelnemers. Tilburg University heeft een basis gelegd voor het
54

methodisch werken binnen de pilot (zie paragraaf 5.2). Daarnaast vervulde de gemeentelijke
klankbordgroep – bestaande uit medewerkers van de afdelingen veiligheid, sociaal domein,
economie en arbeidsmarkt, werk en inkomen en wijken – een adviserende rol tijdens de pilot.
Volgens de Tilburgse participatiecoaches had een stevigere institutionele samenwerking
behulpzaam kunnen zijn. Door hun aparte positie binnen een projectorganisatie en hun focus op
participatie en welzijn voelden de coaches zich niet volledig geaccepteerd door collega’s van
Werk en Inkomen met hun focus op doelmatigheid en rechtmatigheid. Ook hebben de coaches
het vertrouwen moeten winnen van organisaties in de wijk. Die snapten niet wat de
toegevoegde waarde was van Doe Mee en voor welke visie de coaches stonden. De coaches
hebben daardoor meer tijd moeten investeren in het versterken van hun netwerk in de wijk dan
vooraf gedacht. Waarschijnlijk was dit onvermijdelijk, omdat de samenwerking afhankelijk is van
de vragen en problemen van de cliënt en vooraf daarom niet duidelijk is welke samenwerking
nodig is.
Ook in Leiden is de institutionele samenwerking minder intensief dan in Helmond, al is de
Leidse klankbordgroep breder van samenstelling dan die in Tilburg. Naast de gemeente
hebben ook vrijwilligersorganisatie iDOE, welzijnsorganisatie Libertas, re-integratiebedrijf DZB
en het sociaal wijkteam zitting in de klankbordgroep. Gespreksonderwerpen zijn het verloop van
project Door, samenwerking met andere organisaties en het te ontwikkelen aanbod voor de
doelgroep. Samenwerking tussen organisaties in de klankbordgroep heeft niet kunnen
voorkomen dat zich knelpunten voordoen in de samenwerking tussen professionals van deze
organisaties.
De werkwijze en taakopvatting van de participatiecoaches verschillen zo sterk met die van het
sociaal wijkteam, dat deelnemers heel beperkt worden besproken of overgedragen. De
meningen van samenwerkingspartners over Project Door lopen erg uiteen. Sommige partijen
ervaren de samenwerking met Project Door als prettig en constructief, zeker nu het project al
wat langer loopt. Andere partners vinden dat er nog ruimte is voor verbetering en verheldering
van de visie van Project Door. Het is mogelijk dat deze uiteenlopende perspectieven
voortkomen uit het feit dat Project Door is opgezet zonder veel inspraak van partijen die al
bestonden bij aanvang van de pilot.
Wat daarbij ook meespeelt, is dat de participatiecoaches van Project Door niet werkzaam zijn bij
de gemeente. Zij zijn er door de gemeente wel op uit gestuurd om behoeften te inventariseren,
maar de huidige uitvoerder Libertas heeft niet het gezag om van regelingen en wetten gebruik
te maken. Dat is soms positief, omdat deelnemers zich daardoor soms minder in het nauw
gedwongen voelen, maar dit kan het regelen van interventies ook lastig maken. Interventies
komen alleen van de grond als omringende partijen het daarmee eens zijn: Project Door berust
dus voor een groot deel op onderhandelingen met het sociale veld. En bij mensen met
psychische klachten die een traject weigeren hebben de coaches niet de autoriteit om toch door
te pakken. In Helmond kan in deze gevallen de casusregie bij een andere betrokken organisatie
zoals een GGZ-instelling belegd worden.

55

Onderling vertrouwen
Een ander werkzaam element is het onderlinge vertrouwen van professionals van verschillende
organisaties. Organisaties in het sociale domein hebben onvermijdelijk verschillende
perspectieven en belangen. Soms leven er vooroordelen over en weer. Onderling vertrouwen
ontstaat door dialoog tussen professionals tijdens de uitvoering van pilot, maar ook
voorafgaand aan de pilot. Het is belangrijk als professionals van verschillende organisaties
elkaar ontmoeten en leren over elkaars werkwijzen, doelgroepen en visies.19
De beperkte samenwerking tussen de Leidse en Tilburgse participatiecoaches met de
gemeentelijke sociale wijkteams toont het belang van onderling vertrouwen. Bij het sociaal
wijkteam in Leiden en Tilburg bijvoorbeeld heerst de opvatting dat de participatiecoaches
deelnemers te lang vast blijven houden en deelnemers veel sneller zouden moeten doorsturen
naar het sociaal wijkteam. Leidse en Tilburgse participatiecoaches vinden op hun beurt dat de
werkwijze van het sociaal wijkteam doorgaans niet aansluit bij de problematiek van de
doelgroep. De doelgroep weet de weg naar het sociaal wijkteam vaak niet te vinden en is niet in
staat om een specifieke klantvraag te formuleren. Zonder specifieke klantvraag kan het sociaal
wijkteam meestal weinig betekenen. Deze patstelling is in de pilots in Leiden en Tilburg niet
geheel doorbroken.
Helmond heeft veel energie gestoken in de dialoog. Door casuïstiek te bespreken met
medewerkers van verschillende disciplines en uit verschillende organisaties en samen op pad te
gaan, leren professionals elkaar kennen en vertrouwen. Ook heeft de Helmondse werkgroep los
van individuele casussen contact met andere organisaties zoals het sociaal wijkteam over
deelnemers die geschikt zijn om over te dragen.

Bestaand netwerk
De professionals in alle drie de gemeenten zijn goed bekend met de sociale kaart: met andere
organisaties in het sociale domein die iets voor deelnemers kunnen betekenen. In Tilburg
hebben de participatiecoaches ook veel tijd geïnvesteerd om samenwerkingspartners in de wijk
nog beter te leren kennen. Kennis van de sociale kaart is daarmee een belangrijke succesfactor
voor de samenwerking. Dat gaat verder dan het kennis van een lijstje van organisaties. Ook
persoonlijk contact met medewerkers van organisaties is belangrijk om vertrouwen op te
bouwen en deelnemers warm door te verwijzen.

Tot slot
In Leiden en Tilburg leggen de participatiecoaches de verbinding tussen participatie en zorg
dus vooral bij de diagnose, omdat ze daar naar alle leefgebieden kijken, bij het stimuleren van
participatie in de veronderstelling dat dat gezondheidsbevorderend werkt en bij het
doorverwijzen van cliënten naar andere organisaties in het sociaal domein waar nodig. Helmond
legt de verbinding tussen participatie en zorg ook in de regievoering die soms bij andere

19
Rijsdijk, L.E. et al. (2015). Succesfactoren voor Interprofessioneel Samenwerken in de Wijk. Een kwantitatief onderzoek
onder Nederlandse zorg- en welzijnsprofessionals. Hogeschool Windesheim

56

organisaties in het sociaal domein wordt gelegd en bij de inzet van interventies, die vaker dan in
Tilburg en Leiden op zorg en welzijn zijn gericht.
Er zijn in ons onderzoek geen aanwijzingen dat de verschillen in visie, interventies en
samenwerking rond participatie en zorg hebben geleid tot verschillen in participatie, welzijn of
gezondheid bij de deelnemers in de drie gemeenten. Een kanttekening daarbij is dat de pilots
nog niet (allemaal) zijn afgerond en de definitieve effecten nog onbekend zijn. Mogelijk draagt
de persoonlijke intensieve begeleiding – of die nu op participatie of zorg gericht is, of van een
participatiecoach of een andere regievoerder afkomstig is – meer bij aan het resultaat dan de
specifieke interventie die wordt ingezet of de samenwerking tussen partijen. Vermoedelijk zijn er
wel verschillen in de borging van de pilotaanpak. Wanneer de gemeente meer heeft
geïnvesteerd in samenwerking met organisaties in het sociaal domein, is de kans mogelijk groter
dat de pilotaanpak stand houdt als de pilot is beëindigd.

.

57

Wat zijn de
randvoorwaarden en
knelpunten?
De professionals in Tilburg, Helmond en Leiden hebben een brede opdracht
meegekregen. Ze moeten participatie en welzijn bevorderen via persoonlijk
contact met deelnemers en een integrale werkwijze met samenwerkingspartners.
Daarin moeten ze zelf veel uitvinden. Het helpt dan als de gemeente de
randvoorwaarden schept en knelpunten oplost. In het vorige hoofdstuk kwamen
we al belangrijke randvoorwaarden tegen: goede samenwerking tussen
gemeentelijke afdelingen en andere organisaties op bestuurlijk niveau en het
stimuleren van het onderlinge vertrouwen tussen professionals van verschillende
organisaties door dialoog. Methodisch werken draagt eveneens bij aan het succes
van de aanpak. Verder zijn voldoende ruimte en tijd voor de professional
waaronder een behapbare caseload cruciaal om van de aanpak een succes te
maken. De onderzochte gemeenten adviseren daarnaast om brieven en flyers
voor deelnemers te schrijven vanuit het perspectief van de niet-talige burger. Ten
slotte vraagt de aanpak om gegevensuitwisseling tussen partijen, maar daarbij
treden vaak knelpunten op vanwege het ontbreken van een duidelijk wettelijk
kader.

Methodisch werken
In alle pilots wordt methodisch gewerkt. Methodisch werken betekent doelgericht handelen op
basis van een binnen de beroepsgroep geaccepteerde methodiek. Uit de literatuur blijkt dat
een methodische aanpak het meest effectief is. Door scholing, training, intervisie, monitoring en

58

onderzoek kunnen organisaties en professionals ondersteunen bij het methodisch werken. Een
coherente vorm van methodisch werken – met methodiek, training, intervisie onder begeleiding
van een externe aanjager zoals een universiteit voorkomt dat de werkwijze verwatert zodra
andere professionals gaan werken aan de pilot. Tabel 5.1 laat zien hoe methodisch werken
binnen de pilots vorm krijgt.

Tabel 5.1

Methodisch werken binnen de pilots
Tilburg

Leiden

Helmond

• Samenwerking Tilburg

• Eropaf-methode

• Individueel

theorieën en

University

• Presentie-methode

Vraaggerichte

hulpmiddelen

• Integratief

• Stroomschema

Benadering (IVB)

Gebruikte

Gedragsmodel

interventies en

• OZO Verbindzorg

• Voortgangsrapportage

samenwerking

Ondersteuningsplan

per deelnemer

• Voortgangsrapportage

(tevredenheid en

per deelnemer

zelfredzaamheid 9
leefgebieden)
• Klantprofielen

Training en

• Inwerkprogramma met

Intervisie tussen

• Inwerkprogramma met

intervisie

o.a. training Integratief

participatiecoaches

trainingen en

Gedragsmodel,

workshops rond o.a.

gespreksvoering,

IVB en OZO

kennismaken met

Verbindzorg,

werkwijze afdeling

werkwijze MEE,

Werk en Inkomen

Sociale Netwerk

• Regelmatige intervisie

Strategie.

en casuïstiek-

• Verder vooral

bespreking

casusgeleid: vanuit de
praktijk zien wat je
tegenkomt en al
doende leren

Monitoring

Voortgangsrapportages

Voortgangsrapportages

Voortgangsrapportages

Evaluatie

Effectiviteitsonderzoek

• Onderzoek studenten

.

door Tilburg University

Hogeschool Leiden
naar Buurtontmoetingsplekken
• Onderzoek GGD
Hollands Midden naar
Buurtgym

De pilots verschillen in de mate waarin en de wijze waarop methodisch wordt gewerkt. Tilburg
heeft methodisch werken waarschijnlijk het verst doorgevoerd. Om te kunnen leren werkt de

59

gemeente samen met professor Roland Blonk van Tilburg University. Hij heeft een diagnose- en
meetinstrument voorgesteld, gebaseerd op het integratief gedragsmodel (zie figuur 5.1). Dit
model komt uit de sociale psychologie en beschrijft factoren die te maken hebben met iets
willen, iets kunnen en geloven dat je iets kunt. Het integratief gedragsmodel ligt aan de basis
van de werkwijze van de coaches om een diagnose te stellen. Voor elke deelnemer worden
gedurende de pilot rapportages ingevuld waarop naast een beschrijving ook scores van zeer
slecht tot uitstekend worden gegeven voor de verschillende onderdelen uit het integratief
gedragsmodel. Tilburg University heeft na afloop van de pilot de gegevens geanalyseerd die
zijn gebaseerd op de rapportages van de deelnemers. Het methodisch werken blijkt verder uit
de regelmatige intervisie en casuïstiekbespreking tussen de participatiecoaches en de
trainingen en het inwerkprogramma die ze hebben ontvangen.
Tijdens de pilot is er ook ruimte geweest voor deskundigheidsbevordering. Naast het
inwerkprogramma, waarin de coaches getraind werden in de methodiek passend bij het
integratief gedragsmodel, was er veel ruimte voor intervisie. Er waren ook “gastsprekers”
aanwezig op deze intervisie, namelijk mensen die workshops gaven over onderwerpen als
ondermijning door de deelnemer. Ook was er e-learning van Schulinck voor de coaches. Ze
hebben bovendien een werkbezoek gebracht aan de klantregisseurs in Rotterdam om inspiratie
op te doen voor Doe Mee. De coaches zijn ook lid van de Groenewoud Academie, een project
van welzijnsorganisatie ContourdeTwern specifiek gericht op scholing. Ten slotte waren er
casuïstiekbesprekingen met de directeur sociaal domein en met de gemeenteraad.

Figuur 5.1

Integratief Gedragsmodel dat door Tilburg is gebruikt

Bron: Blonk, R. (2018). We zijn nog maar net begonnen
In Leiden is de methode van project Door werkende weg ontwikkeld. De methodiek vertoont
allereerst kenmerken van de Eropaf-methodiek uit de schuldpreventie. Dat is een outreachende
en activerende benadering waarbij hulpverleners huisbezoeken afleggen bij mensen met
huurachterstanden om zo huisuitzettingen te voorkomen. Ook in project Door gaan coaches op
huisbezoek om problemen te voorkomen of op te lossen. En ook in project Door is de

60

methodiek activerend: coaches enthousiasmeren deelnemers en richten zich vooral op kansen
en talenten in plaats van op belemmeringen. Op de tweede plaats is de Leidse pilot een vorm
van sociaal werk. Een centraal element in de methodiek is het werken vanuit buurtcentra of het
creëren van buurtontmoetingsplekken - een vertrouwde plek in de buurt voor participatie en
activiteiten. Waar nodig werken de participatiecoaches samen met andere organisaties of zetten
ze interventies in. Hiertoe hebben ze een stroomschema opgesteld (zie figuur 5.2) om in kaart te
brengen in welke situatie welke interventies zijn in te zetten of naar welke organisaties kan
worden doorverwezen.
In Leiden is geen gebruik gemaakt van training of ondersteuning door een universiteit. Wel zijn
onderdelen van de methodiek onderzocht, namelijk het effect van de buurtontmoetingsplekken
op welzijn en gezondheid van inwoners in Leiden Zuidwest20 en de ervaring en waardering van
betrokkenen bij de Buurtgym.21 Ook vindt intervisie tussen de coaches plaats.

Figuur 5.2

Stroomschema dat door Leiden is gebruikt

Bron: iDOE (2018). 12 december 2018: 2 jaar Project Door. Magazine.
In Helmond werken trajectconsulenten met de Individueel Vraaggerichte Benadering (IVB). Vier
vragen staan daarin centraal: Wat wil de klant? Wat kan de klant? Wat is de vraag/probleem van
de klant? Wie kan de klant daarbij het beste ondersteunen? Om zicht te krijgen op de situatie
van de klant worden diverse leefgebieden in kaart gebracht met het ondersteuningsplan en
vastgelegd in OZO verbindzorg. OZO verbindzorg is een digitaal klantendossier waarbij het

20

Sidrisoloulos, A. et al. (2019). BuurtOntmoetingsPlek Leiden Zuidwest. Werkstuk.

21

Reijnen, L. (2019). Evaluatierapport Buurtgym. GGD Hollands Midden.

61

eigendom bij de klant ligt. Zowel professionals binnen de Wmo als huisarts,
wijkverpleegkundige en trajectconsulenten binnen de pilot kunnen gebruik maken van dit
systeem. Het doel is dat de klant hier centraal staat en diensten op elkaar afgestemd kunnen
worden wanneer de klant dit wil.
Verder delen de trajectconsulenten deelnemers in een klantprofiel in: arbeidsactivering,
maatschappelijke activering, maatschappelijke activering en behandeling op
leefbaarheidsterreinen of Inkomensondersteuning. Het klantprofiel wordt periodiek herijkt,
zodat de ontwikkeling van klanten is te volgen en resultaten zichtbaar zijn te maken. Aan de
hand van deze klantprofielen kunnen de samenwerkende professionals een gemeenschappelijk
kader ontwikkelen.
De consulenten hebben een inwerk- en deskundigheidsbevorderingsprogramma ontvangen
bestaande uit onder meer een workshop IVB en een training OZO Verbindzorg
Ondersteuningsplan, een bijeenkomst bij stichting MEE over zelfregie en een workshop
bijgewoond over de Sociale Netwerk Strategie. Deze methode richt zich op het activeren van het
sociale netwerk van een volwassene, kind of gezin.

Ruimte en tijd voor de professional
Voldoende ruimte en tijd voor de professional zijn cruciaal om van integrale dienstverlening een
succes te maken. Van belang zijn zowel de wijze van aansturing als de tijd die professionals
hebben per deelnemer (caseload) en de doorlooptijd van de pilot.
In alle drie de gemeenten hebben de professionals veel ruimte gekregen om de aanpak al
doende te ontwikkelen. Ze hoeven zich niet aan protocollen te houden en ze worden niet op
directieve wijze aangestuurd door hun leidinggevenden. De projectleiders van de pilots stellen
zich over het algemeen dienstbaar op. Ze ondersteunen professionals door knelpunten op te
lossen en randvoorwaarden te regelen. Het stellen van targets is hierbij eerder belemmerend
dan behulpzaam. Targets leiden meestal tot strategisch gedrag van uitvoerders waarbij alleen
nog het behalen van het doel centraal komt te staan. Dat sluit niet goed aan bij de complexe
situatie waarin deelnemers verkeren en waarin het bepalen en behalen van het doel echt
maatwerk zijn.
Ook is het belangrijk dat professionals een behapbare caseload hebben zodat elke deelnemer
de aandacht krijgt die hij nodig heeft. In theorie hebben de professionals in de drie gemeenten
een caseload van 25 (Leiden) tot 100 (Tilburg), in de praktijk schommelt de caseload eerder
tussen de 50 en 100. Een caseload van zo’n 50 deelnemers vinden de professionals reëel.
Wanneer de casusregie soms bij andere organisaties komt te liggen – zoals in Helmond – kan de
caseload wat hoger komen te liggen.
In dit verband is een stabiele personele bezetting van belang. Eén van de Helmondse
trajectconsulenten vindt het lastig dat zij ook nog in deeltijd haar oorspronkelijke functie binnen
de eigen organisatie vervult. Dit kan soms toch zorgen voor een ‘dubbele loyaliteit’. Beide
functies vragen tijd, aandacht en een bepaalde houding en focus ten opzichte van de doelgroep
die vanuit de twee functies niet altijd overeenkomen.
62

Het behalen van doelen bij deelnemers en het tot stand brengen van een
samenwerkingsverband is een weg van lange adem. De doorlooptijd van de pilot een jaar
vinden professionals daarvoor eigenlijk te kort. Twee jaar of meer zou beter zijn.

Communicatie en locatie
De manier waarop de uitnodiging voor een gesprek plaatsvindt is volgens professionals én
klanten heel belangrijk. Meestal gebeurt de uitnodiging via een brief of flyer. De toon en inhoud
daarvan komen soms anders over bij deelnemers dan de gemeente verwacht. In zowel Tilburg
als Leiden is de flyer aangepast die de pilot bij deelnemers introduceerde. De Tilburgse flyer
sloot door de terminologie (‘doe mee!’ en ‘aanleren van sociale vaardigheden’) niet aan bij de
situatie van de doelgroep, leek te aanbodgericht en was te weinig onderscheidend ten opzichte
van andere gemeentelijke projecten. De flyer is aangepast met behulp van een deelnemer. De
Leidse flyer was volgens de Stichting Lezen en Schrijven veel te talig en werd daardoor niet altijd
goed begrepen. De nieuwe flyer bevat vooral pictogrammen en de contactgegevens van de
participatiecoach. In Helmond wekten de visitekaartjes van de trajectconsulenten verwarring.
Aanvankelijk hadden consulenten van Senzer alleen hun eigen visitekaartjes met de naam van
hun organisatie daarop. Dat schrok sommige deelnemers af: is het programma gericht op werk?
Niet alleen flyers en visitekaartjes, maar ook het

In Tilburg is de
aankondigingsflyer met
hulp van een deelnemer
geschikt gemaakt voor de
doelgroep

eerste gesprek zet de toon voor wat de deelnemer
kan verwachten. In alle drie de pilots is de conclusie
dat individuele gesprekken op een vertrouwde plek
voor deelnemers het beste werken.
Groepsgesprekken zijn minder geschikt, omdat veel
deelnemers sociaal niet zo sterk zijn en daarom niet
komen opdagen of weinig zeggen tijdens een
groepsbijeenkomst. In Tilburg merkten de
participatiecoaches ook dat de aanname dat
deelnemers herkenning in elkaar zouden vinden niet
klopte. Er was weinig behoefte aan het luisteren naar
elkaars verhalen.

De eerste gesprekken vinden meestal thuis of in een buurtcentrum plaats. In het laatste geval
moet de gemeente hierover afspraken maken. In Tilburg is zo’n locatie er in de vorm van
wijkcentra van de regionale welzijnsorganisatie ContourdeTwern. Voor deelnemers is het
makkelijker om naar deze buurtcentra te komen dan naar de gemeente. Bovendien is
ContourdeTwern een welzijnsorganisatie waar veel voorzieningen voor de deelnemers van Doe
Mee al beschikbaar zijn.

Gegevensuitwisseling en privacy
Informatie delen is essentieel voor integrale dienstverlening. Dat kan in een persoonlijk gesprek,
via een ict-voorziening of beide. Professionals moeten daarbij wel rekening houden met de
regels van de Algemene Verordening Gegevensbescherming en met het medisch
63

beroepsgeheim.22 Deze regels stellen onder andere dat organisaties alleen met toestemming
van de deelnemer informatie mogen delen met andere organisaties en alleen gegevens mogen
registreren die noodzakelijk zijn voor de dienstverlening.23
In de pilots zijn er verschillende momenten waarop professionals gegevens registreren en
overdragen:
•

Behoefte aan
gegevensuitwisseling

De afdeling Werk en Inkomen verstuurt

contactgegevens van deelnemers naar de
uitvoerende professionals.
•

Professionals leggen na afloop van

gesprekken met deelnemers gegevens vast.
De Helmondse trajectconsulenten ervaren
de AVG en het ontbreken van één
gezamenlijk systeem, of de mogelijkheid
om ieders systemen aan elkaar te
koppelen, als een belemmering voor
samenwerking. Hierdoor is het bij aanvang
nu vaak niet duidelijk met welke andere
organisaties of professionals de klant al een
relatie heeft. Het komt nu nog regelmatig
voor dat er een afspraak met een klant
wordt gemaakt en dat dan pas blijkt dat die
al met verschillende andere
(samenwerkings)partijen contact heeft en
soms ook al een goede vertrouwensband.
De rol van regievoerder zou in die gevallen
waarschijnlijk beter vanaf het begin bij hen
belegd kunnen worden, maar door het
ontbreken van een gezamenlijk systeem
wordt dit pas in een laat stadium ontdekt.
Eén gezamenlijk systeem zou de
samenwerking “enorm vergemakkelijken”,
volgens de trajectconsulenten, en een
hoop dubbel werk en extra tijd besparen,
zowel in de aanloop naar een traject als
tijdens het traject.

Bijvoorbeeld over zelfredzaamheid, problematiek op
leefgebieden, ingezette interventies, doorverwijzing
naar andere organisaties, behaalde resultaten.
Daarnaast zouden professionals graag gegevens
willen overdragen naar andere organisaties en zicht
willen hebben op bestaande hulpverlening. In de
praktijk leidt dit tot veel knelpunten en
onduidelijkheden. Organisaties en professionals zijn
vaak bang om informatie te delen, ook als de ernst
van de situatie daar om vraagt. Ze houden zich
misschien wel – in de woorden van een van de
projectleider – “te goed” aan de privacyregels of ze
weten niet precies welke informatie ze in welke
situatie mogen uitwisselen of opslaan. Sommige
professionals denken dat ze helemaal geen gegevens
mogen uitwisselen en casussen alleen anoniem
mogen bespreken met andere organisaties. Andere
professionals vermijden de e-mail maar
communiceren wel met andere professionals van
andere organisaties over deelnemers via de app,
telefoon of face-to-face.
Deze voorzichtigheid rond gegevensoverdracht is
grotendeels terecht, omdat er geen juridische basis is

voor gegevensuitwisseling tussen organisaties in het sociale domein zonder toestemming van
de deelnemer. De Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is momenteel bezig
met aanpassing van wetgeving voor gegevensuitwisseling en privacy bij de aanpak van

22
Dat laatste geldt voor artsen, tandartsen, apothekers, GZ-psychologen, psychotherapeuten, fysiotherapeuten,
verloskundigen en verpleegkundigen.
23

VNG (2018). Integrale dienstverlening, de zelfredzaamheidsmatrix en privacy: FAQ’s.

64

meervoudige problematiek.24 Gegevensuitwisseling blijft een knelpunt zolang er geen helder
kader is.

24

Kamerbrief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 27 september 2019 getiteld
‘Gegevensuitwisseling en privacy meervoudige problematiek’.

65

Wat zijn effecten en
ervaringen?
Intensieve persoonlijke begeleiding heeft bij veel deelnemers een klein maar
positief effect. In Tilburg ervaren deelnemers minder praktische belemmeringen,
staan ze positiever tegenover participatie, zijn ze beter in staat om de eigen regie
te pakken en vol te houden, en ondernemen ze vaker acties om hun doel te
behalen. In Leiden komen deelnemers weer onder de mensen, sporten en
bewegen ze vaker, volgen ze vaker een cursus of werken ze bijvoorbeeld een
aantal uur per week als vrijwilliger. Voor mensen uit de doelgroep kan de
aandacht van de professional dus een wereld van verschil maken. Ook de
ervaringen van deelnemers, professionals en samenwerkingspartners met de
aanpak zijn overwegend positief.
Het wetenschappelijk bewijs voor de effecten van persoonlijk contact met
uitkeringsgerechtigden is overwegend positief. Zowel in Denemarken25 als in Nederland26 is
gebleken dat persoonlijk contact mensen activeert en sneller naar werk laat uitstromen. Het
effect neemt bovendien toe bij frequenter contact.27 Ook levert het gemeenten een netto
besparing op.28 De bril waardoor de effecten van persoonlijk contact tot nu toe zijn bekeken, is

25

Pedersen, J. M., Rosholm, M. & Svarer, M. (2012). Experimental evidence on the effects of early meetings and activation.

26

Valk, S. van der & Fenger, M. (2019). FIP-klantcontacten. Wat leveren frequente, intensieve en persoonlijke gesprekken
op? Presentatie op het Divosa voorjaarscongres ‘It kin wol!’– 23 mei 2019.

27

Heyma, A. & Werff, S. van der (2014). Een goed gesprek werkt: (Kosten)effectiviteit van re- integratiedienstverlening UWV
voor de WW-instroompopulatie 2008-2012.

28

Andriessen, S., et al. (2019). Succesvol uit de bijstand. Kansrijke aanpakken en hun werkzame elementen.

66

echter meestal beperkt tot participatie en dan vooral betaald werk. We weten nog weinig van de
effecten op bijvoorbeeld welzijn, motivatie of zelfredzaamheid. Hoe zit dat bij de
pilotgemeenten? Welke effecten op participatie en welzijn zijn er in Tilburg, Leiden en
Helmond?

Bereik van deelnemers
500, 250, 100. Dat is het nagestreefde bereik van deelnemers voor respectievelijk Tilburg,
Leiden en Helmond. Het gaat dan om mensen die echt meedoen aan de pilot, die ‘ja’ hebben
gezegd tegen de participatiecoach of trajectconsulent. Hoeveel mensen zijn tot nu toe bereikt?
In Tilburg zijn 372 mensen benaderd. Daarvan zijn 70 mensen bij het begin uitgevallen. Bij 138
deelnemers is een eerste en een tweede meting uitgevoerd en kon de groei na zes maanden
worden vastgesteld. De gemeente vindt het geen probleem dat het nagestreefde aantal van 500
deelnemers niet is bereikt. Al snel werd duidelijk dat dat doel te ambitieus was. We lazen eerder
al dat het bereiken van mensen en het winnen van vertrouwen veel meer tijd kostte dan gedacht.
In Leiden loopt de pilot nog en zijn de cijfers dus voorlopig. In januari 2020 hadden de twee
participatiecoaches 267 mensen benaderd voor Project Door. Daarvan hebben 141 mensen
gezegd dat ze geen behoefte hebben aan deelname. 94 mensen doen mee aan Project Door en
met 32 mensen staan de coaches nog in contact om ze te overtuigen om deel te nemen.
Ook in Helmond loopt de pilot nog en zijn de cijfers voorlopig. In de eerste vier maanden van
de pilot zijn 100 mensen telefonisch benaderd en hebben de trajectconsulenten 67
intakegesprekken gevoerd. Na de intake zijn 45 mensen uitgevallen om diverse redenen. Een
behoorlijk deel participeerde al naar vermogen of kreeg voldoende ondersteuning. Een iets
kleiner deel had een te grote medische of psychische problematiek om te participeren. En een
aantal mensen viel om andere redenen buiten de doelgroep van de pilot. In januari 2020 deden
22 mensen mee aan de pilot Iedereen Mag Meedoen.

Effecten op deelnemers
Alleen in Tilburg en Leiden zijn de (voorlopige) effecten van de aanpak op deelnemers bekend.
Welke effecten geregistreerd worden, verschilt per gemeente.

Tilburg
Tilburg werkte met een rapportageformat voor participatiecoaches op basis van het integratief
gedragsmodel. Daarin scoorden de coaches per deelnemer per aspect de situatie bij aanvang
van de pilot (t=0) en na afloop van de pilot (t =1). Deze aspecten waren:
•

Belemmeringen
o

Fysieke belemmeringen (o.a. fysieke klachten, chronische ziektes)

o

Psychische belemmeringen (o.a. depressiviteit, stress, laag zelfbeeld)

o

Mentale belemmeringen (o.a. cognitief vermogen, concentratievermogen)
67

o
•

•

Praktische belemmeringen (o.a. vervoer, schulden)

Menselijk kapitaal
o

Vakgericht (werkervaring, vakvaardigheden)

o

Talent (bijv. creativiteit, geduld, opvoeden, technische vaardigheden)

Eigen beeld
o

Attitude (houding t.a.v. participatie)

o

Sociale druk (positieve of negatieve druk vanuit familie, vrienden)

o

Ervaren controle (denken mensen zelf de situatie te kunnen beïnvloeden?)

o

Zelfregulering (eigen regie pakken, volhouden)

•

Sociaal netwerk (aanwezige sociale steun)

•

Motivatie (intentie/wil om doel te behalen)

•

Gedrag (concrete acties om doel te behalen)

Figuur 6.1 laat de scores zien bij aanvang van de pilot (T0) en na afloop (T1) zoals onderzocht
door Tilburg University. De scores lopen van 1 (‘zeer slecht’) tot 10 (‘uitstekend’). Dit geldt ook
voor belemmeringen.
Op bijna alle punten hebben de 138 responderende deelnemers volgens de coaches stapjes
gezet. Het effect van Doe Mee is bijna altijd significant, op de factor ‘ervaren controle’ na. Het
grootste effect is gevonden voor praktische belemmeringen, attitude, zelfregulering en gedrag.
Deze effecten sluiten aan bij de pilotaanpak. De coaches hebben zich gericht op het bieden van
praktische hulp en het versterken van het geloof in eigen kunnen. Mogelijk ervaren deelnemers
daardoor dus minder praktische belemmeringen, staan ze positiever tegenover participatie, zijn
ze beter in staat om de eigen regie te pakken en vol te houden, en ondernemen ze ook
daadwerkelijk acties om hun doel te behalen. Hier hoort wel een relativering bij: het effect is
positief, maar niet erg groot. Op een schaal van 0 tot en met 10 varieert het effect van +0,11 tot
en met +0,61.

68

Figuur 6.1

Effecten bij 138 deelnemers aan Doe mee op de factoren van het integratief
gedragsmodel (T0 is bij aanvang van de pilot, T1 na zes maanden)

Praktische belemmeringen

5,1

Mentale belemmeringen

4,92
5,3

Psychische belemmeringen

4,87
5,11

5,62

5,13
5,43

Fysieke belemmeringen

5,68
5,98

Talent

5,23
5,52

Vakgericht
4,79

Zelfregulering

5,37

Ervaren controle

4,94
5,23

Sociale druk

5,12
5,31
5,15

Attitude

5,76

5,58
5,81

Sociaal netwerk

6,4
6,51

Motivatie
5,22

Gedrag
0

1

2
T0

3

4

5

5,71

6

7

T1

Bron: Kleijnen, L., Lugtenberg, M. & Blonk, R. (2020). Evaluatie Doe Mee pilot. Presentatie voor de gemeente
Tilburg.

Naast het integratief gedragsmodel werkten de coaches met Goal Attainment Scaling. Samen
met deelnemers formuleerden ze een specifiek doel en stelden ze na een half jaar vast in
hoeverre dat doel werd behaald. De scores lopen van -2 t/m +2 als volgt:
-2

(uitgangspositie)

-1

(minder dan het doel)

0

(doel behaald)

+1

(meer dan het doel)

+2

(veel meer dan het doel)

69

Een score van 0 of hoger is dus positief. Figuur 6.2 laat de scores zien.

Figuur 6.2

Goal Attainment Scaling bij deelnemers na een half jaar. Een score van 0, 1 en 2
is positief

39,7%

26,7%
18,3%
9,9%
5,3%

-2

-1

0

1

2

Bron: Kleijnen, L., Lugtenberg, M. & Blonk, R. (2020). Evaluatie Doe Mee pilot. Presentatie voor de gemeente
Tilburg.

In totaal is bij veertig procent van de deelnemers het doel (meer dan) behaald. Dit zijn de scores
0, 1 en 2. Bijna veertig procent heeft minder dan het doel behaald (score -1). En iets minder dan
een vijfde is blijven staan op de uitgangspositie. Tilburg University verbindt hieraan de conclusie
dat ‘40% van de doelgroep (…) in participatie [groeit] door deze aanpak’.29

Leiden
In Leiden zijn er drie bronnen om het effect op deelnemers te beschrijven. De eerste is de
participatieladder. De Participatiecoaches vullen regelmatig de positie van deelnemers op de
participatieladder in. Door de aanvangspositie te vergelijken met de huidige positie is te zien
hoeveel stappen mensen zetten. Figuur 6.3 geeft weer hoeveel procent van de deelnemers
hoeveel tredes is gestegen.

29

Kleijnen, L., Lugtenberg, M. & Blonk, R. (2020). Evaluatie Doe Mee pilot. Presentatie voor de gemeente Tilburg.

70

Figuur 6.3

Stijging in tredes op de Participatieladder bij de 94 deelnemers aan Project
Door volgens participatiecoaches

30%
27%

26%

25%
20%
15%

14%

13%

12%

9%

10%
5%
1%
0%
0 tredes

1 trede

2 tredes

3 tredes

4 tredes

5 tredes Onbekend

Bron: Rapportage Door 23 januari 2020.

In Leiden is 77 procent van de deelnemers volgens de participatiecoaches een of meer tredes
gestegen op de Participatieladder. Sommige deelnemers zijn gestegen van trede 1 (geïsoleerd)
of trede 2 (sociale contacten buitenshuis) naar trede 6 (betaald werk). Dat bijna alle deelnemers
een stapje hebben gezet, komt ook doordat de effecten gemeten zijn bij de 94 deelnemers die
‘ja’ hebben gezegd tegen Project Door. Mee doen aan het project betekent bijna onmiddellijk
een stijging op de Participatieladder, want deelnemers komen buiten, doen in de
buurtontmoetingsplek nieuwe sociale contacten op of nemen ze deel aan activiteiten zoals de
Buurtgym. Bij ongeveer een zesde van de deelnemers is geen effect behaald en bij ongeveer
een tiende is het effect onbekend.
GGD Hollands Midden heeft onderzoek gedaan naar de buurtgym die in project Door is
opgezet.30 In de Buurtgym kunnen wijkbewoners in een kleinschalig sportlokaal in een buurthuis
kennismaken met sporten en gezond leven. Uit het onderzoek blijkt dat bijna alle deelnemers de
Buurtgym aan anderen zouden aanbevelen. Zij waarderen vooral de gezelligheid, de sfeer en de
mogelijkheid om andere mensen te ontmoeten. Daarnaast merken deelnemers dat ze door hun
deelname vaker gaan bewegen en vaker vrolijk en ontspannen zijn. Verbetersuggesties die
deelnemers vaak noemen is uitbreiding van het aantal materialen en apparaten, een grotere
ruimte en/of minder deelnemers tegelijk in de ruimte.
Studenten van de Hogeschool Leiden hebben onderzocht of de buurtontmoetingsplekken
(BOP) invloed hebben op het welzijn en de gezondheid van de inwoners van Leiden Zuidwest.31

30

Reijnen, L. (2019). Evaluatierapport Buurtgym. GGD Hollands Midden

31

Sidrisoloulos, A. et al. (2019). BuurtOntmoetingsPlek Leiden Zuidwest. Werkstuk.

71

Hiervoor zijn zestig bezoekers van de BOP bevraagd. Bijna al deze mensen (59) zeggen dat ze
door de BOP een groter netwerk hebben gekregen. Verder schrijven de studenten dat bezoek
aan de BOP volgens een derde van de deelnemers leidt tot een afname van mentale klachten.
Ten slotte ervaart ruim de helft van de deelnemers steun van elkaar en van de aanwezige sociaal
werkers bij het omgaan met hun problematiek.

Overige effecten en ervaringen van betrokkenen
De pilots hebben niet alleen effecten op deelnemers, maar ook op professionals,
samenwerkingspartners en de gemeentelijke organisatie.

Tilburg
Doe Mee heeft in Tilburg veel teweeggebracht, zowel bij de deelnemers als de (inrichting van)
de gemeente. De deelnemers die wij gesproken hebben en ook de deelnemers die de
participatiecoaches in hun anekdotes noemen, hebben precies datgene ontvangen wat zij nodig
hadden: aandacht, een steuntje in de rug en begeleiding om uit hun complexe situaties op te
klimmen. Deelnemers zijn erg tevreden over hun coach. Ze zijn van mening dat de coach goed
naar hen luistert, goed bereikbaar is en het gevoel geeft tijd voor hen vrij te maken, dat de
coach zijn/haar best voor hen doet en voelen ze zich erg bij hem/haar op hun gemak. Ook het
een-op-een contact en de nabijheid in de wijk worden als prettig ervaren. Deelnemers vinden
dan ook dat de gemeente door moet gaan met deze aanpak. Vooral voor bewoners van
achterstandswijken is een aanpak zoals deze volgens de deelnemers belangrijk. Dit omdat
achterdocht van mensen in de achterstandswijken tegenover de gemeente hen er soms van
weerhoudt in beweging te komen.
Mede naar aanleiding van Doe Mee heeft de

Mede naar aanleiding van
Doe Mee heeft Tilburg een
nieuw re-integratiemodel
ingevoerd

gemeente Tilburg een nieuw re-integratiemodel
ingevoerd: Tilburg Investeert in Perspectief (TIIP).
De afdeling Werk en Inkomen gaat zich helemaal
inrichten rondom klantregisseurs. Deze gaan
werken volgens de Doe Mee-methode. Het
merendeel van de coaches wordt ook
omgeschoold tot klantregisseur (slechts één van de
vijf haakt af). De klantregisseurs krijgen een hogere
caseload dan de participatiecoaches, maar het

principe blijft hetzelfde. De gemeente richt zich nu actief op het vraagstuk hoe de werkwijze van
de participatiecoaches en de geleerde lessen binnen de afdeling Werk en Inkomen zijn toe te
passen. Methodisch werken neemt hierbij een centrale plek in.
Een bijzondere bijvangst is te vinden bij de samenwerkingspartners van de gemeente. Zij
hebben ook van de pilot geleerd. Sommige professionals vonden de gesprekstechnieken van
de participatiecoaches zo inspirerend dat zij deze nu ook toepassen bij hun cliënten.

72

Leiden
Naast de stappen die de deelnemers hebben gezet, heeft het project ook de gemeente meer
inzicht in de doelgroep en het benodigde aanbod voor de doelgroep gegeven. Volgens een
samenwerkingspartner zijn mensen tegenover de coaches van Project Door eerlijker over wat ze
wel en niet willen omdat de mensen bij Project Door niet het gevoel hebben dat ze hun uitkering
kwijt kunnen raken. Een belangrijk inzicht is bijvoorbeeld dat veel activiteiten die al bestonden in
de wijk voor deze doelgroep eigenlijk te hoog gegrepen waren en al te veel eisten van de
deelnemers. Een samenwerkingspartner vermoedt

Project Door heeft nieuw
aanbod gecreëerd dat
helemaal op de doelgroep
toegespitst is

dat er zoveel bezuinigd is op welzijn dat deze
doelgroep over het hoofd gezien is in de
ontwikkeling van aanbod. Project Door heeft nieuw
aanbod gecreëerd dat helemaal op de doelgroep
toegespitst is.
De kracht van Project Door is volgens de
samenwerkingspartners dat het project ingericht is
om de coaches veel tijd te geven om hun deelnemers

te leren kennen. Project Door maakt gebruik van de ‘Eropaf-methode’: er zijn niet veel partijen
actief die daadwerkelijk achter de voordeur van mensen komen. En de coaches hoeven na één
afwijzing nog niet op te geven, maar hebben de ruimte om terug te komen.
Samenwerkingspartners klagen meermaals over hun hoge caseload en gebrek aan tijd en zijn
blij dat Project Door in dat hiaat is gesprongen.

Helmond
In Helmond signaleren de trajectconsulenten bij een deel van de deelnemers een verandering in
attitude en motivatie. Dit is volgens trajectconsulenten een noodzakelijke basis om op een of
meer leefgebieden verbetering te realiseren en meer te gaan participeren. Dit wordt mooi
geïllustreerd door de antwoorden van deelnemers op de vraag wat de grootste verandering in
hun leven is sinds zij in contact kwamen met de trajectconsulent. Mensen hebben weer hoop en
zin om iets te doen. Dat komt omdat zij zich eindelijk gezien en gehoord voelen. Ze hebben nu
het gevoel dat het echt om hen draait en zeggen erg blij te zijn met deze vorm van begeleiding.
Als redenen dragen zij hiervoor aan de persoonlijke benadering, de beschikbaarheid van de
consulent, het prettige contact met de consulent en de mogelijkheid om de eigen wensen en
behoeften te benoemen.
De pilot resulteert ook in bijvangsten. Een bijvangst is de ontdekking dat veel mensen in de
groep met een ingeschatte loonwaarde van 0 tot 30 toch sociaal al behoorlijk actief zijn en vaak
al naar vermogen participeren. Een andere bijvangst is dat mensen die benaderd werden maar
besloten niet mee te doen, toch aandacht hebben gekregen van de gemeente en in sommige
gevallen ook stappen hebben gezet door het contact met de trajectconsulent. Zo was er een
deelnemer die enkele weken na het huisbezoek weer contact opnam met de consulente.
Alhoewel ze geen vervolgafspraken had gemaakt voor deelname aan het programma, had het
eerdere bezoek van de consulente haar er toch toe gebracht om weer meer maatschappelijk
actief te worden: ze vertelde dat ze weer een middag in de week vrijwilligerswerk ging doen.
Ook zijn er deelnemers die niet deel namen aan de pilot maar wel verwezen zijn naar Wmovoorzieningen of een minnelijk schuldhulpverleningstraject.
73

De pilot activeert niet alleen deelnemers, maar ook

Grootste verandering
volgens Helmondse
deelnemers sinds het contact
met de trajectconsulent

professionals. De betrokkenheid binnen de
werkgroep is zeer groot en ook de betrokkenheid
van de samenwerkingspartners groeit volgens de
trajectconsulenten duidelijk. Bovendien breidt het
professionele netwerk zich snel uit: de professionals
weten elkaar steeds beter te vinden. Door samen op
te trekken rond deelnemers leren professionals veel

“De zin om iets te gaan doen, weer iets te
gaan ondernemen, doordat er iemand is
die in mij gelooft”

van elkaar en groeit het vertrouwen in elkaars
expertise. Daarmee ontstaat ook steeds meer het
vertrouwen om eenieder te laten doen wat hij of zij
het best kan (en dus niet teveel de regie of

“Ik heb weer hoop gekregen! Je kan
ergens naar uitkijken. Er komt verandering
in je situatie. Het is nog niet tastbaar, maar
je hebt dan wel al iets toegekend
gekregen.”
“Ik vind het vooral goed dat ze mensen niet
meteen afschrikken, maar juist stimuleren
om te gaan leren of überhaupt iets te gaan
doen. […] Ik denk dat dit de perfecte
manier is om vertrouwen in jezelf op te
bouwen. Dat je hier ook even de tijd voor
mag nemen.”

deelnemers in eigen hand houden). Het gevolg
daarvan is dat organisaties uiteindelijk ook meer tijd
overhouden om dat te doen waar zij het beste in zijn.

Tot slot: geen
overspannen verwachtingen
Intensieve persoonlijke begeleiding met aandacht
voor alle leefgebieden heeft meestal een positief
effect op mensen die langdurig aangewezen zijn op
de bijstand. Mensen zetten kleine en soms grote
stapjes. Ze hebben minders stress en voelen zich
zelfverzekerder, komen weer onder de mensen,

sporten en bewegen vaker, volgen een cursus of werken een aantal uur per week als vrijwilliger.
Toch is het belangrijk geen overspannen verwachtingen van de aanpakken te hebben. De
effecten zijn na een jaar over het algemeen niet enorm groot. Ernstige psychische problematiek
is na een jaar meestal niet verholpen. En ook uitstroom naar werk is binnen een jaar een
zeldzaamheid bij deze doelgroep. Niet voor niets hebben Tilburg, Leiden en Helmond relatief
bescheiden doelen voor de pilots geformuleerd. De pilots zijn geen wondermiddel voor de
maatschappij, maar kunnen wel een wondermiddel zijn voor het individu. Voor mensen uit de
doelgroep kan de aandacht van de participatiecoach of trajectconsulent een wereld van verschil
maken. Dat is misschien wel de belangrijkste opbrengst van de pilots.

74

De pilots in breder
perspectief
De pilots in Tilburg, Leiden en Helmond staan niet op zichzelf, maar passen
binnen bredere ontwikkelingen. De pilots geven blijk van de toegenomen
aandacht voor maatwerk en persoonlijke begeleiding in het activerend
arbeidsmarktbeleid, iets waartoe recent de Commissie Regulering van Werk
(Borstlap) en de WRR ook opriepen. De pilots leggen ook een
bekostigingsvraagstuk in het sociaal domein bloot. Wie betalen de kosten van
integrale ondersteuning van mensen met problemen op meerdere leefgebieden,
en wie profiteren van de baten?

Van arbeidstoeleiding naar persoonlijke begeleiding
Wat de gemeenten Tilburg, Leiden en Helmond in de pilots doen is niet geheel nieuw. Ook
andere gemeenten experimenteren met integrale aanpakken en persoonlijke begeleiding van
langdurig bijstandsgerechtigden. Maar van een brede omslag in het reguliere gemeentelijk
beleid is nog geen sprake. Integraal werken en persoonlijke begeleiding krijgt vooralsnog vaak
vorm binnen pilots, projecten, in specifieke wijken of voor beperkte groepen.
Voor de grootste groep in de bijstand ligt de nadruk op zelfredzaamheid:
uitkeringsgerechtigden moeten vooral zelf zorgen dat ze de ‘kortste weg’ naar werk vinden.
“Deze work-first approach is, anders dan een human-capital approach (ook wel train-first
approach) of life-first approach, vooral behulpzaam voor mensen die zelf makkelijk aan de slag

75

kunnen”, schrijft de WRR hier over.32 Het beleid richt zich dus eigenlijk vooral op degenen die
het niet zo nodig hebben. De Commissie Regulering van Werk wijst hierbij op de prikkelwerking
in de bijstand.33 De financiële prikkel ligt op snelle uitstroom. Dat moedigt gemeenten aan de
inzet op re-integratie afhankelijk te maken van een daaraan voorafgaande kosten-baten analyse.
Alleen als de baten hoger zijn dan de kosten, wordt geïnvesteerd in re-integratieactiviteiten.
Ook de Commissie Regulering van Werk concludeert dat deze werkwijze gemeenten ertoe
aanzet hun re-integratieactiviteiten te richten op de meest kansrijke kandidaten.
Zowel de WRR als de Commissie Regulering van Werk adviseren om meer te investeren in
maatwerk en persoonlijke begeleiding van mensen die langdurig met een uitkering aan de kant
staan. De WRR voegt daaraan toe dat begeleiding naar werk nog te vaak plaatsvindt in een
vacuüm, waarbij onvoldoende wordt gekeken naar andere ondersteuning, zoals serieus
taalonderwijs of gezondheidszorg. De pilots in Tilburg, Leiden en Helmond laten zien hoe
gemeente persoonlijke ondersteuning conform de adviezen van de WRR en vorm kunnen
geven. De pilots zijn, in de woorden van hoogleraar Menno Fenger, ‘life first’ benaderingen (zie
figuur 7.1) in plaats van work- of skills first benaderingen.

Figuur 7.1

Drie typen benaderingen voor bijstandsgerechtigden

Gebaseerd op Fenger (2019).

32

WRR (2020). Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht.

33

Commissie Regulering van Werk (2019). In wat voor land willen wij werken? Naar een nieuw ontwerp voor de regulering
van werk

76

De pilots bieden echter geen oplossing voor knelpunten in regelgeving. Deze knelpunten
belemmeren de omslag van arbeidstoeleiding naar persoonlijke begeleiding en belemmeren
ook de samenwerking in het sociaal domein. Denk aan de prikkelwerking in de Participatiewet
die ertoe leidt dat investeringen in persoonlijke begeleiding weinig lonend zijn voor
gemeenten. Om deze reden adviseert de Commissie Regulering van Werk om de bestaande
inkomensregelingen los te koppelen van de persoonlijke ondersteuning die nodig is om tot
volwaardige participatie te komen. Denk ook aan verschillen in doelstelling en financiering
tussen de domeinen werk en zorg. Zorggeld is niet bedoeld om participatie te bevorderen, en
re-integratiegeld niet om de gezondheid te bevorderen. “Maar zorggeld kán wel de
arbeidsparticipatie bevorderen en re-integratiegeld kán wel de gezondheid bevorderen”,
schrijven Marcel Einerhand en Bastian Ravesteijn hierover in een artikel in ESB. 34 Daarom is een
geïntegreerde aanpak nodig waarbij de zorgkolom en instanties met betrekking tot gezond
werk en re-integratie samenwerken om herstel te bevorderen, met nieuwe instrumenten die
deze samenwerking bevorderen.

Kosten en baten
De positieve effecten van intensieve persoonlijke begeleiding op deelnemers hebben
waarschijnlijk ook een positieve maatschappelijke invloed. Minder stress en meer bewegen
betekent een betere gezondheid. Sociale contacten en vrijwilligerswerk verbeteren de
leefbaarheid van de buurt en verminderen wellicht de kans op criminaliteit. Dat weten we echter
niet zeker, want de maatschappelijke effecten van het bevorderen van participatie en welzijn zijn
nog niet goed bestudeerd, ook niet in dit onderzoek. Ook weten we niet wat de effecten op
lange termijn zijn. Kunnen mensen na de ondersteuning beter omgaan met tegenslagen? Is hun
zelfvertrouwen en ontwikkelvermogen structureel toegenomen? Is het vinden van werk haalbaar

Box: de brede baten van werk35
Een recente studie van CPB en SCP geeft aanleiding om te veronderstellen dat brede
maatschappelijke baten zich daadwerkelijk voordoen. Uit de studie blijkt dat het bieden van
werk aan arbeidsbeperkten – om precies te zijn Wsw’ers – maatschappelijke baten genereert
die breder zijn dan alleen de arbeidsdeelname zelf. Het gaat dan om besparingen op ggz- en
Wmo-gebruik – geschat op respectievelijk 500 en 1400 euro per persoon per jaar – en minder
maatschappelijke schade door criminaliteit – geschat op 3000 euro per jaar. Alles bij elkaar
schatten CPB en SCP de totale besparingen van de arbeidstoeleiding van een arbeidsbeperkte
op ongeveer 5000 euro per persoon per jaar. Die baten komen bovenop de baten de directe
baten van lagere uitgaven aan de bijstand: ongeveer 14 duizend euro per jaar per
bijstandsgerechtigde.

34

Einerhand, M. & Ravesteijn (2017). Psychische klachten en de arbeidsmarkt. In: ESB Jaargang 102 (4754), 12 oktober
2017.

35
CPB en SCP (2020). De brede baten van werk. Het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking naar werk levert
maatschappelijk veel op.

77

op de lange termijn? Het verdient aanbeveling om de brede maatschappelijke effecten van
persoonlijke begeleiding te onderzoeken.
De pilots uit Tilburg, Leiden en Helmond leggen bovendien een interessant
bekostigingsvraagstuk bloot. Want wie dragen de kosten van begeleiding van de doelgroep en
wie profiteren van de baten? In de pilots draagt de gemeente het grootste deel van de kosten.
Kosten ontstaan door de inzet van gemeentelijk personeel of opdrachtverstrekking aan
opdrachtnemers en door toenemend gebruik van gemeentelijke of door de gemeente
gesubsidieerde voorzieningen zoals schuldhulpverlening, Wmo-voorzieningen en
maatschappelijk werk.
De baten vallen ook bij andere partijen. Ga maar na. Op korte termijn resulteert deze aanpak
niet in een substantiële toename van de uitstroom uit de uitkering. Daar is de afstand tot de
arbeidsmarkt bij deze doelgroep te groot voor. Wel valt een besparing op zorgkosten te
verwachten. Deelnemers voelen zich namelijk vaak beter en maken wellicht minder gebruik van
zorg. Zorgverzekeraars hebben dus mogelijk het meeste baat bij deze aanpak. Wellicht zijn ook
andere baten te verwachten zoals vermindering van huisuitzettingen door
betalingsachterstanden (baten voor onder andere woningbouwcoöperaties) en vermindering
van overlast door bewoners (baten voor onder andere politie en justitie).
Het investeren in persoonlijke begeleiding van langdurig bijstandsgerechtigden heeft dus
waarschijnlijk brede maatschappelijke baten. Dat onderstreept het belang van nieuwe vormen
van financiering in het sociaal domein die voor alle partijen lonend zijn.

78

Bijlage 1:

Onderzoeksverantwoording

Analysekader
Startpunt van het onderzoek was een analysekader dat ontwikkeld is op basis van de literatuur.
Het analysekader zorgde enerzijds voor een ordening van werkzame elementen tijdens het
onderzoek, en gaf anderzijds ook inzicht in de aard van werkzame elementen. Het analysekader
bestaat uit de volgende elementen:
•

Binnen de pilot zijn er verwachtingen van wat de deelnemer zelf doet. NB. In het
analysekader werd bij aanvang van het onderzoek nog gesproken over ‘klant’. De
motivatie van de deelnemer en de bereidheid van de deelnemer om opvolging te
geven aan de adviezen van de professional zijn van belang voor het effect van de pilot.
Ook de problematiek, zelfredzaamheid en de leefomgeving bepalen mede de ruimte
voor participatie.

•

Voorts is er sprake van een regievoerder, die de vaste contactpersoon is van de klant,
het proces aanstuurt en monitort en de samenwerking en afstemming tussen de
betrokkenen faciliteert. Dit kan bijvoorbeeld een participatiecoach of een
trajectconsulent zijn. De regievoerder moet o.a. voldoende deskundig zijn om de
problematiek van de deelnemer te kunnen herkennen, hier een interventie op in te
zetten en de deelnemer verder te ondersteunen. Van belang zijn competenties als
geduld, inlevingsvermogen, betrouwbaarheid, oplossingsgerichtheid en kennis van
effectief werken.

•

Tussen de deelnemer en de regievoerder vindt interactie plaats. Drie belangrijke
waarden zijn hierbij te onderscheiden, namelijk vertrouwen en gevoel van veiligheid,
gelijkwaardigheid en continuïteit (één aanspreekpunt). Idealiter leidt de interactie
tussen deelnemer en professional tot een alliantie. Een alliantie is een professionele
werkrelatie waarin sprake is van een emotionele band (persoonlijke alliantie) en van
overeenstemming over het samenwerkingsdoel en de geëigende aanpak (taakalliantie).

•

De keuze voor de interventie(s) en de interventie(s) zelf is eveneens een element dat
een bepalende factor kan zijn bij de vraag of de dienstverlening aan de deelnemer
effectief is. De regievoerder hoeft de keuze voor een interventie niet zelf te maken en
evenmin uit te voeren.

•

Er zijn andere deskundigen binnen en buiten de organisatie die vanuit hun eigen
expertisegebied ondersteuning en begeleiding bieden aan de klant. Zodoende vergen
de pilots samenwerking en afstemming met andere afdelingen binnen de gemeente en
met organisaties daarbuiten.

•

Ten slotte zijn er nog randvoorwaarden die van invloed kunnen zijn op de effectiviteit
van de dienstverlening. Aspecten als tijd en geld kunnen tot uiting komen in onder
meer de omvang van de caseload, intervisie en deskundigheidsbevordering.

Hoe deze elementen met elkaar samenhangen is weergegeven in figuur B1.

79

Figuur B1.

Analysekader

Onderzoeksvragen
Het analysekader gaf richting aan de onderzoeksvragen. De volgende vragen zijn geformuleerd:
•

Wat houden de pilots in?

•

Welke rol speelt het klantperspectief binnen de pilots, wat zijn de kenmerken en
achtergrond van deelnemende klanten en hoe draagt het klantperspectief bij aan de
effectiviteit van de aanpak?

•

Welke rol heeft de regievoerder binnen de pilots en welke werkwijze en vaardigheden
zijn nodig voor een effectieve aanpak?

•

Welke interactie vindt plaats tussen klant en regievoerder en hoe draagt deze interactie
bij aan de effectiviteit van de aanpak?

•

Welke interventies worden met welke argumentatie ingezet en op welke wijze dragen
de ingezette interventies bij aan de effectiviteit van de aanpak?

•

Hoe en met welke organisaties wordt samengewerkt en op welke wijze draagt
samenwerking bij aan de effectiviteit van de aanpak?

•

Wat zijn de belangrijkste randvoorwaarden voor de uitvoering van de aanpak en welke
randvoorwaarden dragen bij aan de effectiviteit van de aanpak?

•

Welke conclusies zijn te trekken over de ervaringen van betrokken, de werkzame
elementen, de effecten en de overdraagbaarheid van de aanpakken?

Onderzoeksmethoden
Het onderzoek was gericht op de gemeenten Leiden, Helmond en Tilburg. In het onderzoek zijn
we casusgewijs te werk gegaan: de onderzoeksaanpak is per gemeente uitgevoerd. Omdat er in

80

Tilburg al een onderzoek van Tilburg University naar de pilot liep, was de dataverzameling in
Tilburg iets minder intensief dan in andere gemeenten.
Het onderzoek was hoofdzakelijk kwalitatief van aard, maar waar mogelijk hebben we gebruik
gemaakt van kwantitatieve (management-)informatie uit klantvolgsystemen. Het kwalitatieve
onderzoek maakte het mogelijk om de pilots goed te beschrijven en de ervaringen van alle
betrokkenen te kunnen inventariseren. Kwantitatieve data uit de klantvolgsystemen stelden ons
in staat om een indicatie te krijgen van de resultaten van de pilots en de kenmerken van de
deelnemers.
Per gemeente hebben we documenten bestudeerd die inzicht gaven in de achtergrond, aanpak
en resultaten van de pilots. Daarnaast hebben we diverse betrokkenen ten minste een keer
geïnterviewd. Het gaat om:
•

De projectleider en eventuele andere betrokkenen met een vergelijkbare positie
(beleidsmedewerker, afdelingshoofd) (per gemeente 1-3 gesprekken).

•

Professionals die de pilot uitvoeren (participatiecoaches, trajectconsulenten) (per
gemeente 5 gesprekken).

•

Samenwerkingspartners die betrokken zijn bij de pilot (per gemeente 3-6 gesprekken).

•

Deelnemers (per gemeente 5-8 gesprekken).

De gespreksthema’s varieerden per type respondent. Belangrijke gespreksthema’s waren:
implementatie en werkwijze tijdens de pilot, knelpunten en succesfactoren, randvoorwaarden,
ervaringen en resultaten.
Naast de individuele interviews hebben we ook observaties uitgevoerd en focusgroepen
georganiseerd. De observaties hebben plaatsgevonden in Leiden en Helmond en waren gericht
op de interactie tussen de professional en de deelnemer. Aan het eind van het onderzoek zijn
twee focusgroepen gehouden: één met vanuit iedere gemeente de betrokken
projectleiders/beleidsmedewerkers en één met vanuit iedere gemeente ten minste een
vertegenwoordiger van de betrokken professionals. De focusgroepen waren gericht op het
trekken van conclusies en het formuleren van lessen voor andere gemeenten die aan de slag
willen gaan met een vergelijkbare aanpak of pilot.
Ten slotte hebben we de beschikbare cijfers over de doelgroep en effecten van de pilot
bestudeerd. In Tilburg konden we daarbij gebruikmaken van een studie naar de effecten van de
aanpak, uitgevoerd door Tilburg University. In Leiden hebben we gebruik gemaakt van de
gegevens die participatiecoaches per benaderd huishouden bijhouden. Het gaat daarbij om
sociaaldemografische gegevens, inzette trajecten en interventies en behaalde resultaten. In
Helmond waren voornamelijk sociaaldemografische beschikbaar over deelnemers en nog geen
resultaten, omdat de pilot tijdens het schrijven van dit rapport pas enkele maanden werd
uitgevoerd.

81

Bijlage 2:

Begeleidingscommissie

Het onderzoek is begeleid door de onderstaande commissie. De commissie is vier keer bijeen
gekomen om de onderzoeksopzet, voortgang, tussentijdse resultaten en het conceptrapport te
bespreken. Wij zijn de commissie erkentelijk voor hun deskundige commentaar en constructieve
inbreng tijdens de vergaderingen.
Namens Tilburg
•

John Verstappen

•

Nienke de Lange-Hoogstraten

Namens Leiden
•

Chrissie van der Meijden

•

Sophy Wolters

•

Juul Veenker

Namens Helmond
•

Bob Altena

•

Reinier Roosjen

•

Sylvia Conijn – van den Biggelaar

Namens Divosa
•

Chris Wallis

Namens het ministerie van BZK
•

Mieke Maas

Namens het ministerie van SZW
•

Dagmar Sandee

•

Erik van Hoek

Namens het ministerie van VWS
•

Maarten Schallenberg

82

Bijlage 3:

Literatuur en documentatie

Andriessen, S., Huberts, S., Veen, S. van der, Steege, N. van der & Blom, M. (2019). Succesvol uit
de bijstand. Kansrijke aanpakken en hun werkzame elementen.
Baart, A. (2001). Een theorie van presentie.
Blonk, R. (2018). We zijn nog maar net begonnen. Rede uitgesproken bij de openbare
aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar in de Arbeidsdeskundigheid en Inclusieve
Innovatie van Arbeid aan Tilburg University op 6 april 2018 door prof. dr. Roland W.B. Blonk.
Commissie Regulering van Werk (2019). In wat voor land willen wij werken? Naar een nieuw
ontwerp voor de regulering van werk.
CBP/SCP (2020). De brede baten van werk. Het begeleiden van mensen met een
arbeidsbeperking naar werk levert maatschappelijk veel op.
Einerhand, M. & Ravesteijn (2017). Psychische klachten en de arbeidsmarkt. In: ESB Jaargang
102 (4754), 12 oktober 2017.
Fenger, Menno (2019). Graniet of niet? Langdurig in de bijstand, dus kansloos? Presentatie
benchlearningbijeenkomst Divosa, 5 april 2019.
Heyma, A. & Werff, S. van der (2014). Een goed gesprek werkt: (Kosten)effectiviteit van reintegratiedienstverlening UWV voor de WW-instroompopulatie 2008-2012.
iDOE (2018). 12 december 2018: 2 jaar Project Door. Magazine.
Inspectie SZW (2012). Samen de focus op werk. een landelijk beeld van de samenwerking tussen
professionals werk en inkomen en de gezondheidszorg.
Kamerbrief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 27 september
2019 getiteld ‘Gegevensuitwisseling en privacy meervoudige problematiek’.
Kleijnen, L., Lugtenberg, M. & Blonk, R. (2020). Evaluatie Doe Mee pilot. Presentatie voor de
gemeente Tilburg.
Kremer, M., Meer, J. van der, Ham, M. (2017). ‘Werkt de zachte hand in de bijstand?’ In: Sociale
Vraagstukken WINTER 2017
Movisie (2016). Wat werkt bij sociaal en gezond? Over de bijdrage van sociale factoren aan
gezondheid.

83

Movisie (2018). Wat werkt bij integraal werken in de wijk. Deelnemer en professional. In
vertrouwen samenwerken aan een oplossing.
Mullainathan, Sendhil en Shafir, Eldar (2013). Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag
bepalen.
Pedersen, J. M., Rosholm, M. & Svarer, M. (2012). Experimental evidence on the effects of early
meetings and activation.
Raad voor Werk en Inkomen (2010). Sturen op zelfsturing. Advies over zelfsturing in de reintegratiepraktijk.
Reijnen, L. (2019). Evaluatierapport Buurtgym. GGD Hollands Midden.
Rijsdijk, L.E., Hofhuis, J., Den, L. M. ten, & Vries, S. de (2015). Succesfactoren voor
Interprofessioneel Samenwerken in de Wijk. Een kwantitatief onderzoek onder Nederlandse
zorg- en welzijnsprofessionals. Hogeschool Windesheim
SCP (2019). Eindevaluatie van de Participatiewet.
Sidrisoloulos, A. et al. (2019). BuurtOntmoetingsPlek Leiden Zuidwest. Werkstuk voor de
Hogeschool Leiden.
Valk, S. van der & Fenger, M. (2019). FIP-klantcontacten. Wat leveren frequente, intensieve en
persoonlijke gesprekken op? Presentatie op het Divosa voorjaarscongres ‘It kin wol!’– 23 mei
2019.
VNG (2018). Integrale dienstverlening, de zelfredzaamheidsmatrix en privacy: FAQ’s.
WRR (2017). Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid.
WRR (2020). Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht.

84

De Beleidsonderzoekers
Vestwal 2-4
2312 NP Leiden
071 566 59 47
info@beleidsonderzoekers.nl

85