Deze maatschappelijke businesscase is uitgevoerd
door Ernst & Young Advisory, in samenwerking
met Trimbos-instituut in het kader van het ZonMw
programma Landbouw & Zorg.

Opdrachtgever:

Ernst & Young Advisory
Wassenaarseweg 80
2596 CZ Den Haag
Postbus 90636
2509 LP Den Haag
Tel.: +31 (0) 88 - 407 1000
Fax: +31 (0) 88 - 407 4187
www.ey.nl

ZonMw
T.a.v. mevrouw M. Scholten
Postbus 93245
2509 AE DEN HAAG

Den Haag, 23 augustus 2012

Betreft:

fv/8WGHMP

rapport ‘‘analyse maatschappelijke kosten en baten van zorgboerderijen’‘

Geachte mevrouw Scholten,
Met veel genoegen bieden wij u hierbij de rapportage aan van de analyse van de maatschappelijke kosten en baten
van dagbesteding door zorgboerderijen. Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met het Trimbos-instituut.
Wij hebben afgesproken dat het integrale rapport kan worden gepubliceerd op uw website en door u kan worden
verspreid. Dit geldt ook voor de publieksrapportage die is opgesteld over het onderzoek. Wij wijzen u er op dat
Ernst & Young alleen verantwoordelijk is voor de integrale rapportage en geen verantwoordelijkheid kan nemen
voor door anderen gevormde conclusies op basis van delen van het rapport.
Wij willen u danken voor het in ons gestelde vertrouwen en de prettige samenwerking.
Met vriendelijke groet,
Ernst & Young Advisory

drs. A.J.M. Revenboer
Executive Director

Ernst & Young Advisory is een handelsnaam van Ernst & Young Accountants LLP. Dit is een limited liability partnership opgericht naar het recht van
Engeland en Wales en geregistreerd bij Companies House onder registratienummer OC335594. In relatie tot Ernst & Young Advisory wordt de term
partner gebruikt voor een (vertegenwoordiger van een) vennoot van Ernst & Young Accountants LLP. Ernst & Young Accountants LLP is statutair
gevestigd te Lambeth Palace Road 1, London SE1 7EU, Verenigd Koninkrijk, heeft haar hoofdvestiging aan Boompjes 258, 3011 XZ Rotterdam,
Nederland en is geregistreerd bij de Kamer van Koophandel Rotterdam onder nummer 24432944. Op onze werkzaamheden zijn algemene
voorwaarden van toepassing, waarin een beperking van de aansprakelijkheid is opgenomen.

Inhoudsopgave

1

Inleiding

1

2

Onderzoeksopzet

7

3

Organisatorische case

11

4

Businesscase dagbesteding op zorgboerderijen

18

5

Clientcase: directe effecten voor cliënten

24

6

Maatschappelijke case van dagbesteding op
zorgboerderijen

35

7

Conclusies en aanbevelingen

58

Bijlagen

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

►

Schatting praktijkexperts directe effecten dagbesteding op de
zorgboerderij

►
►
►
►
►

Overzicht Impactmaps
Overzicht deelnemers workshop
Overzicht deelnemers panel
Overzicht geïnterviewde ervaringsdeskundigen
Bronnenlijst

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

1 Inleiding

1.1

Introductie

Dagbesteding is de populaire naam voor wat in de Algemene Wet Bijzondere
Ziektekosten (AWBZ) wordt gedefinieerd als ‘‘Extramurale Begeleiding Groep’‘
(afgekort: BGG). In Nederland zijn er ruim 100.000 personen met een AWBZindicatie voor dagbesteding. Het gaat om een diverse groep. Belangrijke
doelgroepen die gebruik maken van dagbesteding zijn ouderen (65-plus),
verstandelijk beperkten en mensen met een psychiatrische achtergrond. Zij
ontvangen gemiddeld ongeveer vijf dagdelen per week dagbesteding.1
Daarnaast gaf Bureau Jeugdzorg in 2007 41.500 indicaties af voor jongeren die
recht gaven op toegang tot de AWBZ.2 Gemiddeld ontvangen deze jongeren (van
0-17 jaar) 1,5 dagdelen per week dagbesteding.3
De afgelopen twintig jaar is er veel veranderd in de wijze waarop de
dagbestedingactiviteiten zijn georganiseerd. Daar waar in het verleden slechts
sprake was van langdurige intramurale zorg binnen de AWBZ, is vanaf de jaren
80 een steeds breder spectrum aan aanspraken (en dus zorg) aangeboden.4
Inmiddels is er sprake van breed samengestelde samenwerkingsallianties tussen
organisaties uit de zorg, kennisinstellingen, overheden en verschillende sectoren
(zoals de landbouwsector) welke de vele typen lang –en kortdurende AWBZ zorg
aanbieden.5
Zorgboerderijen vormen één categorie van het vernieuwde zorgaanbod.
Zorgboerderijen hebben zich de afgelopen twintig jaar snel ontwikkeld als een
kansrijke nieuwe aanbieder van (onder andere) dagbesteding. De afgelopen tien
jaar is het aantal geregistreerde zorgboerderijen fors toegenomen: daar waar er
in 2001 nog 323 zorgboerderijen waren, waren er in 2011 al ongeveer 1.100.6
Ongeveer 10.000 tot 15.000 cliënten ontvangen inmiddels jaarlijks
dagbesteding op een zorgboerderij.
Deze groei in het aantal zorgboerderijen heeft te maken met een aantal
factoren: allereerst is er sprake van een vermaatschappelijking van de zorg, er
worden nieuwe perspectieven ontwikkeld om de betrokkenheid van de
samenleving bij de zorg te vergroten (bijvoorbeeld vanuit de landbouwsector).
Ten tweede is er onder cliënten een stijgende vraag naar zorg die gedefinieerd
wordt in termen van het dagelijks leven.

1
2
3
4
5
6

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

CIZ (2012), ‘Begeleiding in beeld – Feiten en cijfers over cliënten met een indicatie van het CIZ.’
Rijksoverheid, (2010), ‘Rijksbegroting 2010’, link:
www.rijksbegroting.nl/2010/voorbereiding/begroting,kst132834b_16.html.
Arthur Frank (Ir.) en Susan Veldhuis (Ir.) (2012), ‘Concept rapportage impactmonitor
begeleiding; Subregio Westelijke Mijnstreek.’
Vereniging Huisartsenposten Nederland (2010), ‘Memo – Verlenen van zorg aan AWBZ
instellingen.’
R.P. Kranendonk en P.F. Driest (2009), ‘Zorg en platteland – Inventarisatie van ontwikkelingen’,
Alterra, 1903.
Ledengegevens Federatie Landbouw en Zorg Nederland (20120 en Wageningen UR (2012),
‘Kijk op multifunctionele landbouw – Omzet en impact 2007 – 2011.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

1

Er is vraag naar de integrale verlening van het hele scala van zorg dat in het
tempo van de cliënt wordt verleend. Zorgboerderijen beantwoorden aan deze
vraag. Tot slot is er binnen de landbouwsector een groeiende oriëntatie op
nieuwe functies en economische dragers (zoals het aanbieden van zorg –of
recreatiefuncties).7
De doelgroepen die tot nog toe het meest gebruik maken van zorgboerderijen
zijn cliënten met een verstandelijke beperking, mensen met een psychiatrische
achtergrond, jeugdigen en ouderen.8
Het aanbod van de Nederlandse zorgboerderijen bestaat hoofdzakelijk uit
kleinschalige, AWBZ gefinancierde zorgfuncties als dagbesteding, dagopvang en
begeleiding.9 Ongeveer tweederde van de zorgboerderijen biedt dagopvang
aan.10 De activiteiten richten zich daarbij op verhoging van de
gezondheidsstatus en zelfredzaamheid.11 In de meeste gevallen wordt de zorg
geleverd in bestaande of privaat gefinancierde ruimtes, waarbij geen gebruik
wordt gemaakt van de kapitaalvergoedingen vanuit de AWBZ.
Naar de kosten en de (maatschappelijke) effecten van dagbesteding op
zorgboerderijen is nog weinig gestructureerd onderzoek gedaan. Daar waar dit
wel voorhanden is gaat dit in de meeste gevallen om kwalitatief onderzoek (case
studies over individuele cliënten): artikelen gaan veelal over hoe individuele
cliënten het aanbod van zorgboerderijen waarderen. Uit deze onderzoeken komt
vooral naar voren dat zorgboerderijen een belangrijke aanvulling vormen in het
totale zorgspectrum (zie hiervoor ook hoofdstuk 3). Tegelijkertijd is er binnen de
sector een dringende behoefte aan een hardere onderbouwing van deze
meerwaarde. De sector vaart nog in hoge mate op de empathie van stakeholders
als zorginkopers, verzekeraars en op beleving van cliënten en mantelzorgers,
maar er is nog onvoldoende harde onderbouwing van het (lange termijn) effect
van deze vorm van zorg.
In deze rapportage presenteren wij de resultaten van een Maatschappelijke
businesscase (MBc) betreffende dagbesteding op zorgboerderijen. Deze
resultaten bieden een eerste stap richting het verkrijgen van meer inzicht in de
maatschappelijke kosten en baten van dagbesteding op de zorgboerderij. De
MBc maakt onderdeel uit van het ZonMw programma Landbouw & Zorg.

1.2

Onderzoeksvragen

In deze rapportage werken wij de resultaten uit van de Maatschappelijke
businesscase van dagbesteding door zorgboerderijen. Het gaat daarbij om een
brede afweging van de (maatschappelijke) kosten die hiermee gemoeid zijn en
de maatschappelijke effecten die hiermee gerealiseerd worden. Daarbij wordt in
het rapport waar mogelijk een vergelijking gepresenteerd tussen de
dagbesteding op een zorgboerderij en vergelijkbare reguliere zorg.

7
8
9
10
11

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

R.P. Kranendonk en P.F. Driest (2009), ‘Zorg en platteland – Inventarisatie van ontwikkelingen’,
Alterra, 1903.
Jan Hassink, Herman Agricola en Dorit Haubenhofer (2009), ‘De ontwikkeling van de
landbouwtak op zorgboerderijen’, Plant Research International, 309.
R.P. Kranendonk en P.F. Driest (2009), ‘Zorg en platteland – Inventarisatie van ontwikkelingen’,
Alterra, 1903.
Jacqueline Kuipers, Karlijn Eissens en Martina Veenstra (2009), ‘Onderzoeksrapport:
Steunpuntfuncties op een zorgboerderij.”
Website Federatie Landbouw en Zorg (bezocht op 1 juni 2012), link:
www.landbouwzorg.nl/index.php?pagid=55&hb=72.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

2

Het onderzoek richt zich daarbij op de dienstverlening aan drie doelgroepen:

►
►
►

Jeugd van 0-17 jaar.
Verstandelijk beperkten.
Ouderen en dementerende ouderen (65-plus).

De volgende onderzoekvragen staan centraal in het onderzoek:
1
Wat zijn de kosten van de dagbesteding die geboden wordt door een
zorgboerderij?
2
Welke directe effecten genereert de dagbesteding die wordt geboden
door de zorgboerderij?
3
Welke maatschappelijke effecten worden gegenereerd door de
dagbesteding op zorgboerderijen?
4
Hoe verhouden de kosten, directe en maatschappelijke effecten zich tot
vergelijkbare reguliere zorg (benchmark)?

1.3

Afbakening onderzoek

Voor de uitvoering van dit onderzoek zijn een aantal keuzes gemaakt met
betrekking tot de afbakening.
Definitie zorgboerderij
Wij gebruiken de definitie voor zorgboerderijen zoals gehanteerd door
Landbouw en Zorg – Verenigde Zorgboeren (2007):12
“Een zorgboerderij is een agrarisch bedrijf dat ruimte biedt aan mensen die hulp,
zorg of begeleiding nodig hebben. Landbouw en zorg worden gecombineerd in
een zorgboerderij. […] Bij hun bedrijfsvoering en bedrijfsontwikkeling houden
zorgboeren rekening met mogelijkheden en doelen van de deelnemers. Hun
werkaanbod en begeleiding sluiten aan bij wat een deelnemer wil en kan.”
Roest et al. (2009) voegen hieraan toe dat zorgboerderijen agrarische
productiebedrijven zijn die zorg aanbieden als nevenactiviteit. Deze
nevenactiviteit kan qua economische omvang groter zijn dan de omvang van de
agrarische tak van het bedrijf.13
Om de kostenstructuur van zorgboerderijen te achterhalen hebben we twintig
enquêtes afgenomen en bezoeken afgelegd bij zes zorgboerderijen. Voor dit
deel van het onderzoek zijn zorgboerderijen geselecteerd die een
kwaliteitskeurmerk van de Federatie Landbouw en Zorg hebben. De reden voor
deze beslissing is het feit dat boerderijen met een keurmerk een aantal zaken
moet registreren en melden aan de Federatie: zoals de inzet van personeel
(kwalificaties, uren), profiel van de zorgboerderij, type trajecten uitgevoerd op
de zorgboerderij, inkomsten van de zorgtak en van de agrarische tak en de mate
van betrokkenheid van de cliënten bij het agrarische bedrijfsonderdeel.14
Beschikbaarheid van data en bekendheid met het invullen van deze informatie
voor de Federatie maakt het invullen van onze kostenenquête makkelijker en
efficiënter.

12
13

14

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Landbouw en Zorg – Verenigde Zorgboeren (2007), ‘Handboek Versie 5.1.’
Aïde Roest, Katrin Oltmer, Gabe Venema, Jakob Jager, Herman Schoorlemmer, Vivian
Hendriks-Goossens, Arjan Dekking, Jan-Hendrik Kamstra, Andries Visser, Leonne Jeurissen en
Edo Gies (2009), ‘Kijk op multifunctionele landbouw, omzet en impact – Achtergronddocument’,
2009-041.
Federatie Landbouw en Zorg (2011), ‘Kwaliteitssysteem Zorgboerderijen, versie 4.1’.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

3

Daarnaast hebben de door ons geanalyseerde zorgboerderijen, in
overeenstemming met de bovengenoemde definitie, zowel een agrarische tak
als een zorgcomponent. De boerderijen die direct gelieerd zijn aan een bredere
zorginstelling/aanbieder zijn niet in het onderzoek opgenomen.
Doelgroepen
In het onderzoek ligt de focus op de volgende drie doelgroepen (zoals
gedefinieerd door het Transitie Bureau):15
1
Jeugd (0-17 jaar) - binnen deze doelgroep vallen jongeren (0-17 jaar)
met psychiatrische problematiek, welke vaak voorkomt in combinatie met
opvoed– en opgroeiproblemen. In de meeste gevallen is sprake van een
levenslange stoornis die vooral bij overgangen vraagt om extra
begeleiding (bijvoorbeeld bij transities van school naar werk, of van
inwonend naar uitwonend). Niet alle jongeren binnen deze doelgroep
hebben een noodzaak van behandeling. Degenen die wel een noodzaak
van behandeling hebben worden veelal gediagnosticeerd met: autisme,
ADHD, schizofrenie, borderline, depressies, psychose en
hechtingsproblematiek.
2
Verstandelijk beperkten (0 – 80 jaar) – het betreft een doelgroep met
een grote spreiding in type gevraagde zorg en in zorgintensiteit. Mensen
binnen deze doelgroep hebben een enkelvoudige of meervoudige
beperking. Een gemeenschappelijke eigenschap binnen deze doelgroep is
dat begeleiding vaak levenslang en levensbreed is. Bij intensieve
ondersteuningsvormen vormt begeleiding in de vorm van dagbesteding
momenteel een integraal geheel met intramurale zorg.
3
Ouderen en dementerende ouderen (65 plus) – binnen deze doelgroep
vallen ouderen en dementerende ouderen van 65 jaar en ouder. De
gemeenschappelijke eigenschap van deze doelgroep is dat sprake is van
verminderde geestelijke/lichamelijke vitaliteit als gevolg van ouder
worden. Bij veel cliënten met een afname van lichamelijke vitaliteit is
sprake van multiproblematiek: het sociale netwerk wordt kleiner,
financiële mogelijkheden nemen af en de kwaliteit van leven wordt als
minder ervaren. Bij cliënten met een afname van geestelijke vitaliteit is
vaak sprake van cognitieve problemen, zoals: oriëntatiestoornissen,
geheugenproblemen en een verstoorde waarneming van de omgeving.
In het onderzoek hebben de bovenstaande doelgroepen centraal gestaan. In de
analyse van de maatschappelijke baten bleek een nadere afbakening
noodzakelijk, aangezien de genoemde effecten zich concentreerden op een deel
van de doelgroep en de eerder gedefinieerde doelgroepen dusdanig divers
bleken dat er geen duidelijke uitspraken konden worden gedaan. Deze nadere
afbakening betekent dat aan de batenkant de onderzoeksresultaten vooral
betrekking hebben op:

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

►
►
►

Jongeren van 12-17 jaar.

15

TransitieBureau (2011), ‘Cliëntgroepen extramurale AWBZ-begeleiding – Deel I:
Cliëntbeschrijvingen.’

Verstandelijk beperkten van 18-80 jaar.
Dementerende ouderen.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

4

Dagbesteding
Deze analyse richt zich op de AWBZ-functie ‘‘dagbesteding’‘. Wij gebruiken de
volgende definitie als referentiekader:16
“Dagbesteding houdt in een structurele tijdsbesteding met een welomschreven
doel waarbij de verzekerde actief wordt betrokken en die hem zingeving verleent.
Hieronder wordt niet verstaan een reguliere dagstructurering zoals die in de
woon -/verblijfsituatie wordt geboden of een welzijnsactiviteit zoals zang, bingo,
uitstapjes en dergelijke.”
De mogelijke doelen van dagbesteding worden gespecificeerd in beleidsregel
CA-300-499 van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa):17

►
►
►
►
►

Het verlichten van sociaal isolement van cliënten.

►
►

Het leren omgaan met fysieke en/of cognitieve beperkingen.

►

24-uurs zorg wordt niet verstaan onder dagbesteding.

1.4

Het verlichten van de zorg van mantelzorgers.
Het ondersteunen van cliënten bij sociale activiteiten.
Het trainen van (arbeids-)vaardigheden van cliënten.
Het stabiliseren van functioneren en het voorkomen van verergering van
beperkingen.
Het handhaven en bevorderen van zo zelfstandig mogelijk functioneren.
Begeleiding is er op gericht de zelfredzaamheid van de verzekerde te
handhaven of te bevorderen. De begeleiding is bestemd voor verzekerden
met matige of zware beperkingen. Maatschappelijke participatie is geen
doelstelling van de AWBZ.

Leeswijzer

In de hierop volgende hoofdstukken zullen wij de uitkomsten van ons onderzoek
presenteren:

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

►

In hoofdstuk 2 zullen wij ingaan op de door ons toegepaste
onderzoeksopzet.

►

In hoofdstuk 3 analyseren wij de zorglandbouwsector. Allereerst gaan we
in op de omvang van de sector: de groei van het aantal zorgboerderijen
en van het aantal cliënten. Vervolgens bespreken wij de unieke
kenmerken van zorgboerderijen in de vorm van een businessmodel: met
welke partners wordt samengewerkt, welke activiteiten worden
georganiseerd en in wat voor type omgeving, welke middelen worden
gebruikt bij het faciliteren van deze activiteiten, wat voor cliëntrelatie is
er op de zorgboerderij (behandelend, werkgever-werknemer), welke
cliënten worden er ontvangen op de zorgboerderij en, tot slot, wat is de
uiteindelijke waarde propositie van zorgboerderij.

►

In hoofdstuk 4 gaan wij vervolgens in op de kostenstructuur van
dagbesteding op zorgboerderijen. In dit hoofdstuk presenteren wij de
uitkomsten van de twintig ingevulde vragenlijsten van zorgboerderijen.
Daarbij vergelijken wij onze bevindingen rond dagbesteding op
zorgboerderijen met openbare gegevens over vergelijkbare reguliere
zorg.

16

CIZ (2012), ‘CIZ Indicatiewijzer – Toelichting op de beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2012,
zoals vastgesteld door het ministerie van VWS.’

17

De Nederlandse Zorgautoriteit (2011), ‘Beleidsregel CA-300-499: Prestatiebeschrijvingen en
tarieven dagbesteding en vervoer AWBZ’, bijlage bij: Circulaire Care/AWBZ/11/12c.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

5

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

►

In hoofdstuk 5 analyseren wij de directe effecten van dagbesteding op de
zorgboerderij. Wij bespreken in dit hoofdstuk wat de effecten zijn van
dagbesteding op de cliënten zelf.

►

Vervolgens bespreken wij in hoofdstuk 6 wat de effecten zijn van
dagbesteding op overige belanghebbenden, zoals verzekeraars, de
familie van de cliënt en de maatschappij. Deze maatschappelijke effecten
worden, waar mogelijk, gemonetariseerd. Ook worden deze
maatschappelijke effecten vergeleken met vergelijkbare reguliere zorg.

►

In hoofdstuk 7 presenteren wij de conclusies van het onderzoek en geven
wij antwoord op de vier geformuleerde onderzoeksvragen. Tot slot
presenteren wij in dit hoofdstuk een aantal beleidsmatige en
onderzoeksmatige aanbevelingen.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

6

2 Onderzoeksopzet

2.1

Maatschappelijke businesscase

Doel van de opdracht is om de maatschappelijke kosten en baten van de inzet
van zorgboerderijen in beeld te brengen. Het gaat daarbij om een afweging
waarin zowel economisch als maatschappelijk nut samenkomen. De door
Ernst & Young ontwikkelde Maatschappelijke businesscase (MBc) is een kader
waarin deze afweging op een gestructureerde wijze wordt gemaakt. De MBc is
speciaal ontwikkeld voor de zorgsector.
Het inzichtelijk maken van de maatschappelijke kosten en baten gebeurt in de
MBc in vijf casussen:

►

Casus 1, de cliëntcase: startpunt bij de MBc is het perspectief van de
burger/het bedrijfsleven. Kernvraag daarbij is wat de meerwaarde van de
interventie is voor de burger of het bedrijfsleven.

►

Casus 2, de organisatorische case: beschrijft de afbakening van de
interventie en de wijze waarop deze wordt uitgevoerd (wie doet wat en
hoe).

►

Casus 3, de businesscase: is de bedrijfseconomische uitwerking van de
interventie. Welke investeringen worden gepleegd door verschillende
stakeholders en welke opbrengsten levert de interventie in
bedrijfseconomische zin op?

►

Casus 4: het maatschappelijk rendement: beschrijft de impact en de
gekwantificeerde maatschappelijke effecten voor alle stakeholders.

►

Casus 5: de maatschappelijke businesscase: vat casus één tot en met vier
samen en beschrijft de levensvatbaarheid, succesfactoren, risico’s en
eventueel ook de aanbevelingen voor toekomstige financiering.

1. Clientcase
-Burger
- Bedrijf

2. Organisatorische
case

3. Businesscase

4. Maatschappelijke
case

5. Maatschappelijke businesscase
Figuur 1: maatschappelijke businesscase

2.2

De maatschappelijke case — gebruik van de
OEEI-leidraad

Voor het in beeld brengen van de maatschappelijke kosten en baten van
zorgboerderijen (de maatschappelijke case) hebben wij de leidraad, welke vorm
is gegeven vanuit het Onderzoeksprogramma Economische Effecten van
Infrastructuur (de OEEI-leidraad), als basis gebruikt. Deze door het CPB
ontwikkelde leidraad is uitgegroeid tot de algemeen geaccepteerde manier om
maatschappelijke kosten en baten vanuit welvaartsperspectief in beeld te
brengen.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

7

Projectalternatief en nulalternatief
In een kosten-batenanalyse gebaseerd op de OEEI-leidraad wordt het effect
gemeten ten opzichte van een nulalternatief. Nederland heeft, als zorgstaat, een
breed spectrum aan zorgmogelijkheden. Elke vorm van zorg in Nederland
beantwoordt op een bepaalde manier aan de behoeften van een bepaalde
doelgroep. Echter, doordat er zoveel vormen van zorg worden aangeboden
bestaat er ook overlap tussen de verschillende mogelijkheden.
Wij nemen aan dat, in het geval er geen AWBZ-dagbesteding zou zijn, er snel
alternatieve participatietrajecten zouden ontstaan waarmee vergelijkbare
maatschappelijke effecten beoogd zouden worden. Bij de analyse van
toegevoegde waarde van AWBZ-dagbesteding op de zorgboerderij nemen we
daarom als nulalternatief de situatie waarin de doelgroepen niet deel zouden
nemen aan AWBZ-dagbesteding. Dit alternatief dient dus ter vergelijking van het
projectalternatief: de situatie waarin de doelgroepen gebruik maken van
dagbesteding op de zorgboerderij.
Vergelijking met andere vergelijkbare alternatieve dagbesteding
Een belangrijke onderzoeksvraag in het onderzoek is hoe de kosten, directe
effecten en maatschappelijke effecten van dagbesteding op de zorgboerderij
zich verhouden tot vergelijkbare alternatieve dagbesteding. Waar mogelijk
vergelijken wij in dit rapport dan ook de dagbesteding zoals uitgevoerd op
zorgboerderijen met dagbesteding bij reguliere AWBZ-instellingen. Bij deze
vergelijking zal het draaien om de meerwaarde (of minderwaarde) van
dagbesteding op zorgboerderijen te illustreren ten opzichte van dagbesteding op
reguliere instellingen. Ook aan de kostenkant wordt een vergelijking gemaakt.
Geen grootschalig effectonderzoek
Naar zorgboerderijen is nog betrekkelijk weinig effectonderzoek gedaan. Hoewel
het wenselijk is dat er onderzoek gedaan wordt dat hardere uitspraken over
meerwaarde en effecten mogelijk maakt, was het niet mogelijk om binnen de
scope van het huidige onderzoek uitgebreid effectonderzoek te verrichten. Een
dergelijk onderzoek vereist intensieve en langdurige monitoring op verschillende
locaties. Een mogelijkheid is om via een korte en bescheiden pilot te proberen
om een eerste inzicht te verkrijgen. Ook een dergelijke pilot zou echter een
behoorlijke inspanning vereisen, terwijl dit tot weinig toegevoegde waarde zou
leiden boven wat al bekend is uit bestaand onderzoek.
In dit onderzoek is het beschikbare onderzoek naar de effecten van
zorglandbouw als basis gebruikt voor de analyse. Door met stakeholders en
professionals die in de praktijk werken met de doelgroep een aantal hieronder
beschreven stappen te doorlopen is tot een onderbouwing en kwantificering van
de effecten van de zorglandbouw gekomen. We stellen voor de uitkomsten van
de analyse in de volgende fase van het onderzoeksprogramma te onderbouwen
met een uitgebreid effectonderzoek.
Tijdshorizon
Wij hebben in het onderzoek gekozen om de maatschappelijke kosten en baten
in beeld te brengen van één jaar dagbesteding. Wij gaan daarbij uit van een
gemiddelde zorgboerderij waar op jaarbasis twintig cliënten dagbesteding
ontvangen. Daar waar de inschatting is dat de effecten van dit jaar dagbesteding
ook een langere termijn effect hebben, zijn ook deze effecten meegenomen en
verdisconteerd. Voor de kosten en bedrijfseconomische opbrengsten van de
zorgboerderijen maken wij gebruik van gegevens over 2010.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

8

2.3

Onderzoeksactiviteiten

In het onderzoek hebben wij de volgende onderzoeksactiviteiten uitgevoerd:

Fase 2:
In beeld brengen
kosten
(businesscase)

Fase 3:
Bepaling
maatschappelijke
baten
- cliëntcase
- maatschappelijke
case

Fase 4:
Saldering en
gevoeligheidsanalyse

Fase 5:
Rapportage en
communicatie

Fase 1:
Voorbereiding
en af bakening
(organisatorische case)

Figuur 2: overzicht van onderzoeksactiviteiten
Fase 1: Voorbereiding en afbakening (organisatorische case)
In de eerste fase van ons onderzoek hebben wij een aantal voorbereidende
werkzaamheden verricht: in deze fase hebben wij onder andere definities
vastgesteld die wij in ons onderzoek hebben gehanteerd (onder andere met
betrekking tot doelgroepen, definitie zorgboerderij en activiteiten verricht op de
zorgboerderij met betrekking tot de AWBZ-functie). Vervolgens hebben wij
voorbereidingen getroffen voor het uitvoeren van de bovengenoemde
benchmark. Om de vergelijking tussen dagbesteding op de zorgboerderij en
reguliere dagbesteding mogelijk te maken was het van belang de eigenschappen
van beide types dagbesteding helder te krijgen. Deze eigenschappen hebben wij
vertaald naar twee businessmodellen (uitgewerkt in hoofdstuk 3).
Fase 2: In beeld brengen kosten (businesscase)
Vervolgens hebben wij de kosten die gemoeid zijn met de inzet van
zorgboerderijen voor de drie doelgroepen in beeld gebracht. Hiervoor hebben
wij een vragenlijst uitgezet onder zorgboerderijen die zich specialiseren in de
drie genoemde doelgroepen. In de vragenlijst is specifiek gevraagd naar het deel
van de kosten dat te relateren is aan de door hen uitgevoerde dagbesteding. Wij
hebben in totaal van twintig zorgboerderijen ingevulde vragenlijsten
terugontvangen. Per doelgroep gaat het om respectievelijk zes (jeugd), acht
(ouderen) en elf (verstandelijk beperkten) cases.
De kosten van dagbesteding voor de drie doelgroepen zijn op basis van deze
vrijwillig ingevulde vragenlijsten in beeld gebracht. Ook is enig aanvullend
literatuuronderzoek uitgevoerd. Bij de interpretatie van de resultaten dient
rekening gehouden te worden met het aantal cases (zie hierboven) en met de
grote spreiding in de omvang van de zorgboerderijen (aantal dagdelen
aangeboden dagbesteding per jaar), de zorgzwaarte van de cliënten, diversiteit
binnen de doelgroepen en aangeboden diensten (bijvoorbeeld wel of geen
vervoer van cliënten).

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

9

Verder dient bij de interpretatie van de uitkomsten ook rekening gehouden te
worden met de mate waarin zorgboerderijen in hun boekhouding onderscheid
maken tussen het agrarische deel en het zorggerelateerde deel van hun bedrijf.
Dat verschilt sterk. In het onderzoek hebben wij de zorgboeren gevraagd alleen
te rapporteren over het zorggerelateerde deel van hun bedrijf. Voor een aantal
respondenten betekende dit dat zij inschattingen hebben gemaakt van de
verdeling agrarisch-zorggerelateerd. Dit geldt bijvoorbeeld voor de inzet van
arbeidsuren. Voor (vaak grotere) zorgboerderijen die voor het zorggerelateerde
deel werknemers in dienst hebben met een zorgachtergrond is het eenvoudiger
om een onderscheid te maken tussen zorggerelateerde en agrarisch
gerelateerde arbeid dan (vaak kleinere) zorgboerderijen waarbij het zorgdeel
geheel wordt ingevuld door de zorgboer en zijn gezin. Gezien deze punten gaan
wij in hoofdstuk 4 nadrukkelijk in op de spreiding in de resultaten.
Voor de vergelijking met de kosten van vergelijkbare reguliere dagbesteding
maken wij gebruik van openbare gegevens van de NZa en van het College voor
Zorgverzekeringen (CVZ).
Fase 3: Bepaling maatschappelijke baten (cliëntcase en maatschappelijke
case)
Hierboven hebben wij reeds beschreven dat uitgebreid effectonderzoek buiten
de scope van het onderzoek viel. Wij baseren ons bij de bepaling van de
maatschappelijke baten daarom op bestaande informatie en inschattingen van
stakeholders en praktijkexperts. Voor de bepaling van de maatschappelijke
baten zijn de volgende onderzoeksactiviteiten uitgevoerd:

►

Inschatting directe effecten met praktijkdeskundigen; Aan de hand van
schriftelijke vragenlijsten en interviews met professionals hebben wij
directe effecten voor elk van de doelgroepen gekwantificeerd. In totaal
hebben elf praktijkdeskundigen deelgenomen aan dit deel van het
onderzoek.

►

Stakeholdergesprekken; Aan de hand van interviews met stakeholders
zijn de verwachte maatschappelijke effecten geverifieerd en waar
mogelijk gekwantificeerd.

►

Deskresearch; Wij hebben aanvullend deskresearch gedaan om de
kwantificering van effecten te onderbouwen.

►

Impactmaps; Tot slot zijn impactmaps gemaakt waarin ieder bate
individueel wordt uitgedrukt.

In bijlagen 3, 4 en 5 is een overzicht opgenomen van de organisaties die wij in de
verschillende fasen van het batenonderzoek hebben betrokken.
Fase 4: Saldering en gevoeligheidsanalyse (maatschappelijke businesscase)
De kosten en baten zijn in beeld gebracht en geanalyseerd en waar relevant in
de tijd geplaatst. Wanneer kosten en baten in de toekomst liggen zijn deze
verdisconteerd aan de hand van de daarvoor gebruikelijke rentevoet. Er is een
gevoeligheidsanalyse uitgevoerd waarin wordt weergegeven welke aannames
meer of juist minder bepalend zijn voor de uitkomsten van de analyse.
Fase 5: Rapportage
Uiteindelijk hebben wij alle bevindingen samengebracht in deze rapportage.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

10

3 Organisatorische case

3.1

Omvang zorglandbouw in Nederland

Het aantal zorgboerderijen is in de afgelopen jaren sterk gegroeid. In de periode
tussen 2001 en 2011 is het aantal agrarische bedrijven waar ruimte wordt
geboden aan mensen die hulp, zorg of begeleiding nodig hebben meer dan
verdrievoudigd (zie tabel 1). Daar waar er in 2001 nog 323 zorgboerderijen
waren, waren dat er in 2011 naar schatting al ongeveer 1.100.18 Deze
zorgboerderijen genereerden een omzet van ruim € 80 miljoen in 2011.19
2001

2003

2005

Aantal bedrijven
323
372
526
Omzet in mln. euro’s
Tabel 1: overzicht van aantal zorgboerderijen en omzet
(Bron: Landbouwzorg.nl en WUR)

2007

2009

2011

756
45

870
62,6

1.050
80

Exacte cijfers over het aantal cliënten dat dagbesteding ontvangt bij een
zorgboerderij zijn niet bekend. De Federatie Landbouw en Zorg Nederland
verzamelt gegevens onder haar leden. Uit deze gegevens komt naar voren dat
er in 2010 ongeveer 11.500 cliënten zorg ontvingen op een zorgboerderij.20
Naast dagbesteding gaat het daarbij om verschillende andere vormen van zorg
zoals arbeidstoeleiding, logeren en een combinatie van Wonen en Werken. De
gegevens van de Federatie zijn echter niet volledig dekkend voor de totale
sector. Een andere (oudere) bron betreft betreft een inschatting van de
universiteit van Wageningen (WUR) over de situatie in 2005.21 Op dat moment
volgden naar schatting 7.954 cliënten dagbesteding bij een zorgboerderij die
niet gelieerd is aan een zorginstelling. Wanneer we er van uitgaan dat het aantal
cliënten in gelijke omvang is gegroeid als het aantal zorgboerderijen, dan
zouden er in 2011 ongeveer 15.000 cliënten die dagbesteding ontvangen via de
zorgboerderij (niet gelieerd aan een instelling). Dit is ongeveer 10% van het
totaal aantal geïndiceerden voor dagbesteding.

18
19
20
21

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Ledengegevens Federatie Landbouw en Zorg Nederland (20120 en Wageningen UR (2012),
‘Kijk op multifunctionele landbouw – Omzet en impact 2007 – 2011.
Wageningen UR (2012), ‘Kijk op multifunctionele landbouw – Omzet en impact 2007 – 2011.’
Ledengegevens Federatie Landbouw en Zorg Nederland (2012).
J. Hassink, Ch. Zwartbol, H.J. Agricola, M. Elings, J.T.N.M. Thissen, Current Status and
Potential of Care Farms in the Netherlands (2007).

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

11

Doelgroep

Aandeel in totaal aantal cliënten

Verstandelijke beperking

21%

Jeugdzorg
12%
Speciaal onderwijs
11%
Kinderopvang
5%
Ouderen
7%
Dementerende ouderen
4%
Autisme
16%
Psychische hulpvraag
12%
Lichamelijke beperking
3%
Niet-aangeboren hersenletsel
3%
(ex) Verslaafden
2%
Langdurig werklozen
2%
Burn-out
1%
(ex) Gedetineerden
0,3%
Asielzoekers
0,1%
Totaal
100%
Tabel 2: overzicht aandeel cliënten per doelgroep in 2010 (Bron: Federatie
Landbouw en Zorg Nederland)
Uit tabel 2 komt naar voren dat ongeveer 20% van de cliënten van
zorgboerderijen in 2010 bestond uit verstandelijk beperkten. 11% van de
cliënten betrof ouderen en dementerende ouderen. 28% van de cliënten bestond
uit de doelgroep jeugd (jeugdzorg, speciaal onderwijs en kinderopvang). De drie
doelgroepen die in ons onderzoek centraal staan betreffen daarmee ongeveer
60% van de totale cliëntgroep van zorgboerderijen.

3.2

Het businessmodel van zorgboerderijen

In onderstaande figuur is het businessmodel van zorgboerderijen samengevat. In
deze paragraaf werken wij het businessmodel uit en maken daarbij een
vergelijking met vergelijkbare alternatieve dagbesteding.

Figuur 3: businessmodel dagbesteding op zorgboerderijen
Partners
Zorgboerderijen hebben veel verschillende partners met wie wordt
samengewerkt om de begeleiding van cliënten zo goed en soepel mogelijk te
laten verlopen. Met de volgende partners werken de zorgboerderijen het meeste
samen: zorginstellingen, gemeenten, zorgkantoren, budgethouders met een
Persoonsgebonden Budget (PGB), mantelzorgers, regionale

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

12

samenwerkingsverbanden, de Federatie Landbouw en Zorg en stichtingen die
Zorg in Natura (ZiN) gezamenlijk aanbieden aan zorgverzekeraars.
Qua financiering wijkt de dienstverlening van de zorgboerderij op een aantal
punten af van de reguliere dagbesteding. Cliënten hebben vanuit de AWBZ twee
voor de handliggende keuzes betreft financiering van activiteiten en begeleiding
op de zorgboerderij: het PGB en ZiN. Cliënten met een PGB kunnen activiteiten
en begeleiding op de zorgboerderij zelf inkopen; de cliënt en de zorgboer
bepalen samen of de tarieven voor begeleiding exact overeen komen met de
kosten of dat de cliënt een gedeeltelijke eigen bijdrage doet.22 De financiering
van de dagbesteding op zorgboerderijen verloopt voor een groot deel middels
het PGB.
Om cliënten met ZiN op de zorgboerderij te ontvangen zijn er drie
mogelijkheden:
1
De zorgboerderij vraagt zelf een AWBZ-toelating aan.
2
De zorgboerderij sluit zich aan bij een organisatie van zorgboeren die
gezamenlijk een AWBZ-toelating hebben.
3
De zorgboerderij sluit een onderaannemerschap contract met een
zorginstelling die een AWBZ-toelating heeft.23
De financiering van dagbesteding op zorgboerderijen verloopt in toenemende
mate via individuele en collectieve AWBZ-afspraken. Toch vormt het PGB ook op
dit moment nog een belangrijke financieringscomponent voor zorgboerderijen.
Uit onze inventarisatie onder twintig zorgboerderijen komt naar voren dat zij
ongeveer de helft van hun zorggebonden inkomsten genereren uit PGB’s
(peiljaar 2010).
Activiteiten en omgeving
Uniek aan de zorgboerderij is dat de activiteiten die worden uitgevoerd een
combinatie vormen van agrarisch werk en zorg. Behalve een zorgverlener is de
zorgboerderij in de meeste gevallen ook een agrarisch bedrijf waarop ook
agrarische werkzaamheden plaatsvinden. De zorg wordt zodoende veelal
verleend in gebouwen en met middelen welke particulier eigendom zijn. Het
verdienmodel bestaat in de meeste gevallen uit opbrengsten uit de agrarische
productie in combinatie met de opbrengsten die worden gegenereerd vanuit de
dagbesteding.
Deze combinatie van landbouw en zorg uit zich ook in de activiteiten die door de
cliënten worden verricht.
De specifieke, aangeboden activiteiten kunnen behoorlijk verschillen en zijn
afhankelijk van welke doelgroep er aanwezig is en waar de agrarische tak van
het bedrijf uit bestaat. De activiteiten variëren van koken, schoonmaken en het
maken van sleutelhangers en vogelkastjes tot het verzorgen van vee, hooien en
oogsten.24

21

23

24

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Rien Hilhorst, Ina Kattenbroek, Meike van Roekel, Gert Rebergen, Jan Hassink en Jan Aalbers
(2011), ‘Handboek boerderijzorg in de zorgketen – Deel III: Financiering van boerderijzorg’,
Stichting Green Valley, 2011/2.
Rien Hilhorst, Ina Kattenbroek, Meike van Roekel, Gert Rebergen, Jan Hassink en Jan Aalbers
(2011), ‘Handboek boerderijzorg in de zorgketen – Deel III: Financiering van boerderijzorg’,
Stichting Green Valley, 2011/2.
Jan Hassink (2009), ‘Kwaliteit werkgebieden op zorgboerderij’, 298.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

13

Zoals eerder benoemd is één van de kenmerken van AWBZ-dagbesteding dat het
draait om zinvolle dagactiviteiten.25 Een belangrijk kenmerk van de activiteiten
die op zorgboerderijen verricht worden door cliënten is dat deze kunnen worden
gekarakteriseerd als zinvol. Door de verschillende, zinvolle activiteiten die
worden toegewezen en uitgevoerd, krijgen cliënten, door hun aanwezigheid op
de zorgboerderij, het gevoel een bijdrage te leveren aan hun directe
omgeving.26 Elings (2011) benoemt dat het hebben van een zinvolle
dagbesteding en/of werk, cliënten identiteit en de mogelijkheid zich te
ontwikkelen geeft. Hierdoor krijgen mensen het gevoel deskundig en competent
te zijn.27 Ook de duidelijke structuur en dagritme die cliënten door deze zinvolle
activiteiten ervaren, zijn daarbij van belang (Hassink, Van Dijk en Klein Bramel,
2011).
Een ander belangrijk kenmerk van dagbesteding op de zorgboerderij (in
vergelijking met andere vormen van dagbesteding) is dat deze veelal gepaard
gaat met de aanwezigheid van dieren. In onderzoek naar de waarde van de
combinatie tussen landbouw en zorg wordt aangegeven dat contact met dieren
bij verschillende doelgroepen voor een gevoel van veiligheid zorgt. Uit
interviews met professionals blijkt dat contact en werken met
landbouwhuisdieren bijzondere en positieve effecten kan opleveren: dieren zijn
bij uitstek geschikt om een cliënt voldoende veiligheid en uitdaging te bieden en
zijn geschikt voor cliënten om een verbinding mee aan te gaan.28 Deze drie
elementen zijn belangrijke voorwaarden voor de gezondheid en de ontwikkeling
van cliënten.29 Daarnaast zorgt het verzorgen van dieren voor een balans:
cliënten ontvangen niet alleen zorg, maar verlenen het zelf ook.30
Verder is uiteraard de groene omgeving een belangrijke eigenschap van de
zorgboerderij, die bij andere vormen van dagbesteding veelal niet aanwezig is.31
In het reeds eerder genoemde onderzoek naar de waarde van de combinatie
tussen landbouw en zorg wordt aangegeven dat de rust en ruimte op de
zorgboerderij voor cliënten van groot belang is: de omgeving is minder
prikkelrijk dan traditionele dagbestedingvoorzieningen. Ook komt uit het
onderzoek naar voren dat de verschillende doelgroepen het ‘‘buiten zijn’‘
ervaren als een welkome afwisseling van het dagelijks leven.
Dit belang van ‘‘buiten zijn’‘ wordt beaamd door KPMG Advisory N.V. (2012). Uit
dit onderzoek komt naar voren dat een groene omgeving een positief effect
heeft op vele gebieden, waaronder de (psychologische) gezondheid van
cliënten.32

24
26
26
28
29
30
31
32

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

CIZ (2012), ‘CIZ Indicatiewijzer – Toelichting op de beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2012,
zoals vastgesteld door het ministerie van VWS.’
Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘Waarden van Landbouw en Zorg’,
369.
Marjolein Elings (2011), ‘Effecten van zorglandbouw – Wetenschappelijk onderzoek naar de
meerwaarde van zorgboerderijen voor cliënten.’
Jan Hassink (2002). ‘De betekenis van landbouwhuisdieren in de hulpverlening – Resultaten van
interviews met professionals op zorg –en kinderboerderijen’, 45.
Idem
Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘Waarden van Landbouw en Zorg’,
369.
Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘Waarden van Landbouw en Zorg’,
369.
KPMG Advisory N.V. (2012), ‘Groen, gezond en productief – The Economics of Ecosystems &
Biodiversity (TEEB NL): natuur en gezondheid.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

14

Tot slot komt uit het onderzoek van de WUR naar voren dat de verschillende
doelgroepen de zorgboerderij als een unieke sociale gemeenschap ervaren waar
zij zich veilig en thuis voelen.33 Hassink, Van Dijk en Klein Bramel (2011)
noemen dat, door de kleinschaligheid, de informele sfeer van het samenwerken
en de relatieve stabiliteit van de groep, cliënten nieuwe contacten kunnen
opbouwen en verdiepen. Maas (2009) onderstreept dat een groene omgeving
het aangaan van sociale contacten zou kunnen vergemakkelijken.34 Elings
(2011) beargumenteert dat het kunnen aangaan van sociale contacten op de
zorgboerderij noodzakelijke, basale intermenselijke behoeften vervult, zoals het
aanleren/aangaan van emotionele gehechtheid, het ingebed zijn in een sociaal
netwerk, bevestigd worden door anderen, het opbouwen van een betrouwbare
band, het verkrijgen van advies, bescherming en informatie en de mogelijkheid
te kunnen zorgen voor een ander.35
Hierboven zijn we ingegaan op de activiteiten die worden verricht op een
zorgboerderij en de omgeving waarin deze plaatsvindt. In het onderzoek hebben
wij in interviews en de workshop op verschillende momenten ook aandacht
gevraagd voor de elementen die de dagbesteding op zorgboerderijen
onderscheid van andere vormen van dagbesteding. In die gesprekken werden de
bovenstaande kenmerken bevestigd. Door verschillende gesprekspartners werd
daarbij als nuancerende opmerking gemaakt dat de meeste van deze elementen
los van elkaar ook in andere vormen van dagbesteding zijn terug te vinden. Zo is
er een bredere trend binnen de dagbesteding waarin cliënten worden uitgedaagd
om zinvol werk of zinvolle activiteiten uit te voeren. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij
verschillende vormen van arbeidsmatige dagbesteding. Ook zijn er andere
vormen van dagbesteding waar ook contact met dieren centraal staat en die in
een groene omgeving plaatsvindt, bijvoorbeeld bij dagbesteding in combinatie
met kinderboerderijen. Hetzelfde geldt voor vormen van dagbesteding waarin
wordt gestreefd naar een prikkelvrije omgeving. Het unieke van de zorgboerderij
ligt dus vooral in de combinatie van de verschillende, bovengenoemde
kenmerken.
Middelen
Uit interviews met vertegenwoordigers van de Federatie Landbouw en Zorg en
de Taskforce Multifunctionele Landbouw blijkt dat de middelen die ingezet
worden op de zorgboerderij om zorg te verlenen aan cliënten in vergelijking met
andere vormen van dagbesteding relatief beperkt zijn: uiteraard is er sprake van
inzet van personeel (de zorgboer(in) zelf en mogelijk extra staf). Daarnaast
worden verschillende agrarische productiemiddelen ingezet voor
dagbestedingactiviteiten (zoals tractors, maaiers, melkmachines, bezems
et cetera).
Hierbij moet wel vermeld worden dat deze middelen vaak al in het bezit zijn van
de zorgboer(in) en dus particuliere eigendommen zijn. Verder maken
zorgboer(in)en gebruik van hun eigen onroerend goed met, indien noodzakelijk,
benodigde aanpassingen.36

33
34
35
36

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘Waarden van Landbouw en Zorg’,
369.
Jolanda Maas (2009). ‘Vitamin G: Green Environments – Healthy Environments.’
Marjolein Elings (2011), ‘Effecten van zorglandbouw – Wetenschappelijk onderzoek naar de
meerwaarde van zorgboerderijen voor cliënten.’
Interviews, afgenomen in februari 2012, met Marianne van der Heijden en Arjen Monteny.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

15

Een belangrijk verschil in de inzet van middelen met andere instellingen die
dagbesteding bieden is dat bij reguliere instellingen vastgoed wordt gebruikt dat
speciaal bestemd is voor het aanbieden van dagbesteding (publieke middelen).
Bij zorgboerderijen betreft het vaker vastgoed dat privé eigendom is van de
zorgboer(in) en van oorsprong bedoeld is voor agrarische activiteiten, waar,
indien noodzakelijk, aanpassingen aan zijn gemaakt voor cliënten.
Cliëntrelatie en zorgkanalen
Een belangrijk kenmerk van zorgboerderijen is dat deze een omgeving biedt
waarin cliënten niet per definitie worden ontvangen als patiënt, maar als
mens.37 Uit onderzoek komt naar voren dat de persoonlijke relatie met en
betrokkenheid van de boer(in) als een belangrijke, unieke eigenschap van de
zorgboerderij wordt ervaren.38 De zorgkanalen op de zorgboerderij bestaan uit
face-to-face contact: middels directe interactie op de zorgboerderij worden
cliënten begeleid en ondersteund in hun ontwikkeling door de boer(in).39 Voor
de doelgroep jeugd geldt dat de zorgboerderij een omgeving biedt, waarin de
zorgboer(in) en zijn/haar gezin fungeren als rolmodel (als vakman en als
hulpverlener).
Het bovenstaande wordt ook in de interviews genoemd als een belangrijk
kenmerk van dagbesteding op zorgboerderijen. Op zorgboerderijen is volgens de
geïnterviewden vaak sprake van een situatie waarin cliënten een persoonlijke
band opbouwen met de zorgboer(in). Volgens geïnterviewden ontstaat meer dan
(gemiddeld) bij andere vormen van dagbesteding een combinatie van een
werkgever/werknemer verhouding en een therapeutische en begeleidende
verhouding.
Cliëntsegmenten
Het onderzoek richt zich op dagbesteding voor ouderen en dementerende
ouderen (65-plus), verstandelijk beperkten (0–80 jaar) en kinderen en jongeren
(0-17 jaar) met een AWBZ-indicatie dagbesteding.
Uit de interviews met praktijkdeskundigen (zorgboeren, vertegenwoordigers van
zorgkantoren en van andere instellingen voor dagbesteding) komt naar voren
dat dagbesteding op zorgboerderijen effectief kan zijn voor deze doelgroepen
(zie voor toelichting hoofdstuk 4). Zij benadrukken echter ook dat de mate
waarin het aanbod van de zorgboerderij aansluit op de problematiek van de
cliënt sterk verschilt. De zorgboerderij biedt volgens hen een belangrijk aanbod
binnen een breder dagbestedingsspectrum, waarin per cliënt dient te worden
bepaald welk type dagbesteding het meest aansluit op de problematiek en de
mogelijkheden van de cliënt.
Waardepropositie
Gebaseerd op alle bovengenoemde elementen kan de waardepropositie van
dagbesteding op zorgboerderijen als volgt worden samengevat: ‘‘de
zorgboerderij biedt een informele, niet-zorgcontext, die lijkt op het gewone
leven van cliënten. Cliënten herkennen de huiselijke sfeer op de zorgboerderij,
en kunnen dus ook makkelijk (leren) omschakelen naar het uitvoeren van
huiselijke activiteiten. De boer(in) en het gezin worden gezien als rolmodel en
vakman, niet alleen als begeleider. Dit komt onder andere omdat de zorgboer(in)
37
38
39

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘Waarden van Landbouw en Zorg’,
369.
Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘Waarden van Landbouw en Zorg’,
369.
Rob Wielink, Paul Pothoven en Marjan van Houweling (2010), ‘De jeugdzorgboerderij – Een
wenkend perspectief’, 320.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

16

en het gezin altijd aanwezig zijn: er is dus sprake van continuïteit in de
begeleiding. Cliënten krijgen de kans zinvol agrarisch werk met
verantwoordelijkheden uit te voeren. Cliënten doen dit in een groene omgeving,
waar zij contact hebben met dieren en de natuur. Zodoende raken zij bekend(er)
met het ritme van de natuur.’‘

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

17

4 Businesscase
dagbesteding op
zorgboerderijen

4.1

Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de financieel-economische businesscase van
dagbesteding op zorgboerderijen. Daarbij brengen we in beeld hoe de kostprijs
per uur dagbesteding voor de verschillende doelgroepen is opgebouwd.
Daarnaast brengen we in beeld welke opbrengsten hier tegenover staan voor de
zorgboeren. We vergelijken de kostprijs en de opbrengsten met de kosten van
reguliere dagbesteding. Dit doen we op basis van onderzoek en gegevens van de
NZa en het CVZ.
Om de kosten en opbrengsten van dagbesteding op zorgboerderijen inzichtelijk
te maken is veldwerk verricht. In totaal hebben twintig zorgboerderijen een voor
het onderzoek ontwikkeld formulier ingevuld waarin zij gedetailleerd inzicht
hebben gegeven in de opbouw van kosten en opbrengsten van het zorgdeel van
hun bedrijf. Om de kwaliteit van de ingevulde formulieren te toetsen en de
analyse te verdiepen is vervolgens een bezoek gebracht aan zes zorgboerderijen
(twee boerderijen per doelgroep).

4.2

Kostprijs van dagbesteding op zorgboerderijen

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde kostprijs
van dagbesteding bij de twintig zorgboerderijen die aan ons onderzoek hebben
deelgenomen. In het onderzoek is nadrukkelijk gevraagd om alleen dat deel van
de kosten en opbrengsten mee te nemen dat gerelateerd is aan de dagbesteding
(dus exclusief de normale agrarische bedrijfsvoering). Uit de tabel komt naar
voren dat de kostprijs van een dagdeel dagbesteding bij de twintig
zorgboerderijen die aan het onderzoek hebben deelgenomen voor de
doelgroepen jeugd, verstandelijk beperkten en ouderen afgerond op hele euro’s
gemiddeld ligt op respectievelijk € 48, € 39 en € 46. Voor de doelgroep jeugd is
de kostprijs het hoogst, voor verstandelijk beperkten het laagst. Door de
bezochte zorgboeren werd bevestigd dat de kosten voor jeugd het hoogst zijn,
omdat deze doelgroep de meest intensieve begeleiding vraagt.
Er is sprake van een grote spreiding in de gerapporteerde kostprijzen. Bij de drie
doelgroepen liggen de hoogste kostprijzen per dagdeel boven de € 100 en de
laagste tussen de € 14 en € 29. De spreiding heeft vooral te maken met de
omvang van de zorgboerderijen.40 Een aantal kleine zorgboerderijen (1.000 tot
5.000 gerealiseerde cliënturen per jaar) realiseert een zeer hoge kostprijs per
cliëntuur. Het gaat bij deze zorgboerderijen slechts om een zeer beperkt aantal
cliënten per jaar.

40

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Naast de omvang spelen waarschijnlijk ook verschillen in de gemiddelde zorgzwaarte van de
cliënten per zorgboerderij een rol in de verschillen in de kostprijs per dagdeel dagbesteding.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

18

Aan de andere kant van het spectrum staan zorgboerderijen die 25.000 tot
30.000 cliënturen realiseren. Dit zijn de bedrijven met de laagste kostprijs per
cliëntuur. Het gemiddelde aantal cliënturen per zorgboerderijen ligt bij de
verschillende doelgroepen tussen de 11.500 en 13.500 cliënturen.

In euro’s
Laagste
Hoogste
Gemiddelde Mediaan
38
Jeugd (n=6)
29
103
48
41
Verstandelijk beperkten (n=11)
19
130
39
Ouderen (n=8)
14
103
46
59
Tabel 3: gemiddelde kostprijs en spreiding in de kostprijs per dagdeel
dagbesteding bij de twintig onderzochte zorgboerderijen (2010)
De kostprijs is verdeeld in drie categorieën: personeelskosten (eigen inzet van
de zorgboer(in), inzet van familie en personeel), gebouwen, terreinen en
productiemiddelen (afschrijvingskosten en pacht/huur van gebouwen, terreinen,
terreinvoorzieningen en productiemiddelen) en materiële en overige kosten
(cliëntgebonden kosten, vervoer, voer en onderhoudskosten vee, bedrijfskosten,
verzekeringen, energie kosten et cetera).
Personeelskosten vormen zoals te verwachten een belangrijk deel van de kosten
(ongeveer 75% van de kostprijs). Het gaat daarbij om personele inzet voor de
begeleiding van de cliënt, voor management en administratie en (daar waar
zorg-gerelateerd) ter ondersteuning van het agrarisch proces. In de personele
kosten is ook de personele inzet aan de zorgkant van de zorgboer zelf en zijn
gezin meegenomen. Er is dus voor gekozen om de zorggerelateerde arbeidsuren
van de zorgboer en zijn gezin mee te nemen als kostenpost. Dit om een goede
vergelijking te kunnen maken met reguliere dagbesteding en om voor de sector
een reëel beeld te geven over de kosten die door hen gemaakt worden voor de
dagbesteding.
Om tot een zorggerelateerde kostprijs te komen hebben wij van de kosten per
dagdeel alle opbrengsten afgetrokken die de zorgboerderij ontvangt anders dan
de vergoedingen voor de verleende zorg. Het gaat dan om opbrengsten van de
activiteiten die de cliënten verrichten of bijvoorbeeld om donaties.

In euro’s
Personeelskosten
Gebouwen, terreinen en
productiemiddelen
Materiële en overige kosten
(Minus) Opbrengsten anders dan
vergoedingen zorg
Kostprijs per dagdeel dagbesteding

Verstandelijk
beperkten
Ouderen
Jeugd (n=6) (n=11)
(n=8)
35
28,50
35,50
4,50
12,50

6,50
10

3
12,50

(4)
(6)
(5)
48
39
46
Tabel 4: opbouw gemiddelde kostprijs per dagdeel dagbesteding bij de twintig
onderzochte zorgboerderijen (2010)

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

19

4.3

Gerealiseerde vergoedingen per dagdeel
dagbesteding

Tegenover de kostprijs van een dagdeel dagbesteding staan de vergoedingen die
de zorgboerderij ontvangt voor de verleende zorg. Deze kunnen voortkomen uit
PGB’s, ZiN contracten met zorgkantoren of onderaanneming van andere
zorginstellingen. De verhouding opbrengsten uit PGB’s en uit
ZiN/Onderaanneming is bij de zorgboerderijen die zich richten op de
doelgroepen jeugd en ouderen ongeveer 50%-50%. Bij zorgboerderijen die zich
richten op verstandelijk beperkten is de verhouding ongeveer 60%-40%.
Uit tabel 5 komt naar voren dat de zorgboerderijen, afgerond, gemiddeld €
36,50 tot € 38 per dagdeel aan vergoedingen ontvangen. Ook hier geldt weer
dat er sprake is van spreiding. Er zijn zorgboerderijen die slechts € 25 per
dagdeel aan vergoeding genereren, er zijn echter ook zorgboerderijen die €
62,50 tot zelfs € 115,50 aan opbrengst genereren. Voor de zorgboerderij die €
115,50 per dagdeel genereert geldt dat dit gaat om een kleine groep cliënten
met een zorgzwaarte 6 voor Verstandelijk beperkten. Aan de kostenkant staat
er een vergelijkbare kostprijs tegenover.

In euro’s
Laagste
Hoogste
Gemiddelde Mediaan
Jeugd (n=6)
25
62,50
38
37,50
Verstandelijk beperkten (n=11) 22,50
115,50
36,50
38,50
Ouderen (n=8)
25
69,50
37
37
Tabel 5: gemiddelde ontvangen vergoeding en spreiding in de ontvangen
vergoeding per dagdeel dagbesteding bij de twintig onderzochte zorgboerderijen
(2010)
Per saldo komt dus uit onze analyse naar voren dat wanneer gerekend wordt
met de gemiddelde kostprijs en de gemiddelde vergoedingen van de twintig
onderzochte boerderijen en daarbij alle arbeidsinzet wordt meegerekend, de
vergoedingen onder het kostprijsniveau liggen. Dat geldt het sterkste voor de
zorgboerderijen die zich richten op de doelgroepen jeugd en ouderen. Per
dagdeel dagbesteding wordt, op deze wijze geredeneerd, respectievelijk € 10 en
€ 9 toegelegd.
Een belangrijke verklaring voor het negatieve resultaat dat uit onze analyse naar
voren komt is gelegen in het meerekenen van de arbeidsuren van de zorgboer
en zijn gezin. Deze uren zijn in de analyse gewaardeerd op € 35.000 tot
€ 50.000 per fulltime baan (36 uur) afhankelijk van het type werk (begeleiding
of management). Een aantal zorgboeren geeft in het ingevulde vragenformulier
en in de uitgevoerde interviews aan dat zij (niet alle) door hen ingezette
arbeidsuren voor de dagbesteding zien als kosten. Zij zien het maken van
veel/extra uren als onderdeel van het ondernemerschap, waarbij vooral van
belang is dat men goed kan rondkomen met de totale opbrengsten van het
bedrijf. Zonder de waardering van de door de boer en zijn gezin ingezette uren is
het financiële resultaat van de dagbestedingactiviteiten van zorgboerderijen in
veel gevallen wel winstgevend of in ieder geval kostendekkend.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

20

Hierbij speelt ook de omvang van de zorgboerderij een rol in termen van het
aantal gerealiseerde uren dagbesteding. Het is niet zo dat bij alle twintig
onderzochte zorgboerderijen de kostprijs boven de verkregen vergoedingen ligt.
Bij ongeveer de helft van de zorgboerderijen die zich richten op jeugd en
verstandelijk beperkten wordt ook wanneer alle arbeidsinzet wordt
meegerekend een positief resultaat gehaald op de dagbestedingactiviteiten. Het
gaat in het algemeen om de grotere zorgboerderijen. Bij de boerderijen die zich
richten op ouderen is dit minder het geval. Eén van deze zorgboerderijen
genereert een nulresultaat op dagbesteding, de anderen genereren een negatief
resultaat.

4.4

Vergelijking met reguliere dagbesteding

In tabel 6 vergelijken we de kosten en de gedeclareerde vergoeding per dagdeel
dagbesteding van de zorgboerderijen met publieke gegevens over de
gemiddelde kostprijs van dagbesteding in Nederland. Hiervoor gebruiken wij
twee belangrijke bronnen. Allereerst vergelijken wij de gegevens van de
zorgboerderijen met de normtarieven die de NZa gebruikt voor de bekostiging
van extramurale dagbesteding. Deze tarieven gelden als de maximaal te
vergoeden tarieven. Ze zijn gebaseerd op historisch beschikbaar budget en
kennen geen onderbouwing op basis van kostprijsberekeningen. Voor de
doelgroep verstandelijk beperkten heeft de NZa in 2008 een rapport uitgebracht
waarin zij de gemiddelde kostprijs per dagdeel voor extramurale dagbesteding
voor de doelgroep verstandelijk beperkten inschatten.41 Uit dit onderzoek komt
naar voren dat deze voor de indicaties ‘‘Licht’‘ en ‘‘Gemiddeld’‘ duidelijk onder
het gehanteerde normtarief liggen. De basis van het rapport van de NZa ligt in
een functiegericht kostprijsonderzoek van KPMG uit 2004.42
De NZa hanteert per doelgroep verschillende tarieven voor verschillende
zorgzwaartes. Deze verschillende zorgzwaartes zijn vooral van belang voor de
doelgroep verstandelijk beperkten. Voor deze doelgroep gelden zorgzwaarte
categorieën 1 tot en met 4 als zijnde licht. Categorie 5 geldt als zijnde midden
en categorieën 6 tot en met 7 gelden als zijnde zwaar. Aangezien de gemiddelde
zorgzwaarte van deze doelgroep op zorgboerderijen tussen de 4 en de 5 ligt
(bron: vragenlijst kostprijsonderzoek), zullen wij de gegevens van de
zorgboerderijen vergelijken met de normtarieven van de NZa voor de
categorieën licht en midden. Daarbij is nog onderscheid te maken tussen
kinderen en volwassenen. Voor de doelgroep (dementerende) ouderen zullen wij
de gedeclareerde vergoedingen van zorgboerderijen vergelijken met de
normtarieven van de NZa voor dagbesteding basis voor ouderen, en
dagbesteding voor cliënten met psychogeriatrische problematiek (ouderen met
dementie). Voor de doelgroep jeugd vergelijken wij de gegevens van de
zorgboerderijen met het normtarief voor licht verstandelijk gehandicapte
jongeren.

41
42

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

NZa (2008), Elke dag goed besteed, Onderzoek dagbesteding Gehandicaptenzorg.
KPMG (2004), Functiegerichte kostprijzen AWBZ. Dit onderzoek is gebaseerd op bestaande
bronnen en veldwerk bij 40 AWBZ instellingen verdeeld over verschillende sectoren.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

21

In euro’s

Gem.
Gerealiseerde
kostprijs * vergoedingen*

Jeugd
Verstandelijk beperkten
– Kind
Verstandelijk beperkten
– Volwassene
Ouderen

48

38

39

36,50

46

Kosten per
dagdeel
dagbesteding
volgens CVZ,
incl. vervoer
Intra
Extra

47,38

Tarieven
volgens
onderzoek ‘‘Elke
dag goed
besteed’‘ –
vertaald naar
2010
Licht
Midden

NZa
normtarieven
2010
Extramuraal
Licht
Midden
62,59

47,57

60,18

43,44

56,77

29,51

39,80

34,72

43,87

32,69

60,35

66,47

37

*Voor de twintig onderzochte zorgboerderijen
Tabel 6: vergelijking kosten per dagdeel en gerealiseerde dagdeelvergoedingen voor dagbesteding met NZa
gegevens, in euro’s, 2010
Op basis van tabel 6 trekken wij de volgende conclusies:

►

Doelgroep jeugd: zowel de gemiddelde kostprijs als de gemiddeld
gerealiseerde vergoeding per dagdeel ligt bij zorgboerderijen duidelijk
onder het normtarief.

►

Doelgroep verstandelijk beperkten: de gerealiseerde vergoeding en de
gemiddelde kostprijs per dagdeel ligt voor zorgboerderijen duidelijk onder
registratie van de kostencijfers van het CVZ. De gemiddelde kostprijs en
gerealiseerde vergoeding die uit het onderzoek naar voren komt ligt
tussen de normtarieven en de door NZa berekende tarieven voor
zorgzwaarte 1-4 (licht) voor volwassenen en kinderen, maar lager dan de
normtarieven en door NZa berekende tarieven voor zorgzwaarte 5
(Midden). Er van uitgaande dat cliënten met een verstandelijke beperking
op zorgboerderijen een gemiddelde zorgzwaarte kennen van 4 tot 5 lijkt
de kostprijs van dagbesteding op de zorgboerderij in ieder geval niet
hoger te zijn dan de benchmarkgegevens over de reguliere zorg. Een
precieze uitspraak over de mate waarin zorgboerderijen voor de
doelgroep verstandelijk beperkten een hoger of lager kostenniveau
kennen dan gemiddeld bij andere vormen van dagbesteding is niet
mogelijk. Wel is er een aantal grotere zorgboerderijen die een kostprijs
kennen die duidelijk onder het niveau van de hier gepresenteerde data
ligt (€ 20 tot € 25 per dagdeel).

►

Doelgroep ouderen: Voor ouderen hanteert de NZa een basistarief en een
opslag voor psychogeriatrische problematiek of lichamelijke
problematiek. De gemiddeld gerealiseerde vergoedingen voor de twintig
onderzochte zorgboerderijen liggen rond het basisnormtarief. Ook hier
geldt dat een aantal grotere zorgboerderijen een duidelijk lagere kostprijs
(en een lagere vergoeding) kent dan dit basisnormtarief (€ 14 per
dagdeel).

In de interviews is aangegeven dat zorgkantoren voor dagbesteding op de
zorgboerderij doorgaans een lager tarief uitkeren dan voor dagbesteding elders.
Zolang zorgboerderijen geen AWBZ-erkenning hebben en nog niet aan alle
kwaliteitscriteria voldoen, hoeven zorginkopers niet 100% van het zorgtarief te
betalen. Volgens de stakeholders heeft dit tot gevolg dat verzekeraars
gemiddeld 96% van het tarief betalen aan zorgboerderijen voor de zorg die
rechtstreeks wordt ingekocht bij zorgboerderijen.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

22

Daarnaast wordt door Rebergen (2005) genoemd dat, in het geval er sprake is
van onderaannemerschap, er ten minste sprake zal zijn van 5 á 10% gewin voor
de uitbestedende organisatie.43 Voor de zorg die via onderaannemerschap
wordt uitbesteed aan zorgboerderijen betalen zorginkopers dus slechts tussen
de 90% en 95% van het zorgtarief.
In het geval van het ontbreken van een AWBZ-erkenning, of in het geval van
onderaannemerschap, leveren zorgboerderijen dus duidelijk kostenbesparingen
op voor zorginkopers.
Onze conclusie op basis van bovenstaande analyse is dat grotere
zorgboerderijen voor alle drie de doelgroepen een kostprijs kennen die duidelijk
onder het gemiddelde kostenniveau ligt voor reguliere dagbesteding, ook
wanneer de arbeidsinzet van de ondernemer en zijn gezin worden meegenomen.
Voor kleine zorgboerderijen geldt dat de kostprijs per dagdeel duidelijk boven
het landelijk gemiddelde ligt. De inzet van begeleiding drukt in dat geval sterk op
de kosten per dagdeel. Voor het gewogen gemiddelde van de twintig
onderzochte zorgboerderijen geldt dat de kostprijs, inclusief arbeidsinzet van de
ondernemer en zijn gezin, voor de doelgroepen verstandelijk beperkten en
ouderen in lijn lijkt te liggen met het landelijk gemiddelde. Voor de doelgroep
jeugd ligt de gemiddelde kostprijs wel duidelijk onder het normtarief van de NZa.

43

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Gert R. Rebergen (2005), ‘4 X P – SROI Analyse zorgboerderij/-bakkerij Thedinghsweert.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

23

5 Clientcase: directe
effecten voor cliënten

5.1

Inleiding

Dagbesteding is primair bedoeld voor de cliënt zelf. Voordat wij ingaan op de
bredere maatschappelijke effecten van dagbesteding op andere partijen dan de
cliënt, focussen we in dit hoofdstuk dan ook op het directe effect van de
dagbesteding op de cliënt. Daarbij maken wij gebruik van wat er bekend is uit
bestaand onderzoek en van de expertkennis van stakeholders die hebben deel
genomen aan de workshop en de professionals die direct de dagbesteding van
cliënten verzorgen. Deze professionals hebben wij geïnterviewd en daaraan
voorafgaand hebben zij een vragenlijst ingevuld. Wij maken daarbij steeds een
vergelijking tussen dagbesteding op zorgboerderijen en dagbesteding via andere
kanalen.
Zoals reeds aangegeven in hoofdstuk 2 heeft er geen uitgebreid
effectonderzoek plaatsgevonden. Dit viel buiten de scope van het onderzoek.

5.2

Inzichten uit wetenschappelijk onderzoek

Wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van zorglandbouw voor cliënten is
nog schaars, zowel in Nederland, als in het buitenland. De beschikbare studies
zijn vooral kwalitatief van aard en veelal gebaseerd op interviews met cliënten
en (werk)begeleiders en boeren. Kwantitatieve effectstudies zijn vooralsnog
zeldzaam. Er zijn twee effectstudies (Randomised Controlled Trials (RCT's) en
quasi-experimentele studies) bekend in Nederland en Noorwegen die de effecten
van zorglandbouw voor mensen met psychiatrische en/of
verslavingsproblematiek hebben onderzocht.44 Deze studies hebben echter
betrekking op doelgroepen die buiten de scope van deze opdracht liggen.
Hieronder presenteren wij de inzichten die uit het bestaande wetenschappelijk
onderzoek naar voren komen.
5.2.1

Jeugd

De doelgroep jeugd kan steeds vaker voor hulp en opvang terecht op de
zorgboerderij. De doelgroep van de jeugdzorgboerderij bestaat uit jeugdigen tot
achttien jaar die een vorm van behandeling of specialistische hulp nodig hebben
vanwege opvoedings- en gedragsproblemen en/of psychiatrische aandoeningen
met bijkomende opvoedings- en gedragsproblemen. Sommige boerderijen
hebben speciale programma's voor jongeren, anderen bieden crisisopvang voor
jongeren die tijdelijk uit huis worden geplaatst.45

44
45

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Hassink, J. & Dijk, M.v. (2006). Farming for Health: Green-Care Farming Across Europe And the
United States of America. Dordrecht: Springer.
Elings, M. (2011). Effecten van zorglandbouw: Wetenschappelijk onderzoek naar de
meerwaarde van zorgboerderijen voor cliënten. Zegveld: Taskforce Multifunctionele Landbouw
ism Plant Research International/Wageningen UR, Trimbos-instituut en Parktikon/Radboud
Universiteit.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

24

Het doel van de dagbestedingactiviteiten gericht op kinderen en jongeren is om
hen te helpen in een natuurlijke omgeving tot rust te komen, zichzelf te zijn en
te laten ervaren dat ze capaciteiten hebben die in de maatschappij gewaardeerd
worden, met als doel een heroriëntatie op zichzelf en op de toekomst. Ook wordt
er naartoe gewerkt om de negatieve spiraal, waar het gezin (waar het kind of de
jongere onderdeel van uit maakt) in terecht is gekomen, te doorbreken. Om dit
bereiken worden de ouders nauw bij het proces betrokken.46
Zoals genoemd zijn er geen kwantitatieve effectstudies uitgevoerd naar het
effect van zorgboerderijen op jeugdigen. De studies die er wel zijn, worden nu
kort beschreven.
Uit een kleinschalig onderzoek van het Platform Jeugdzorgboerderijen in
samenwerking met Wageningen UR, waarin interviews met medewerkers van vijf
jeugdzorginstellingen zijn gehouden, komt naar voren dat het boerderijtraject
leidt tot een beter contact met het gezin en een toename van de eigenwaarde en
het welbevinden van de jongere. Ook werden er resultaten gezien op het gebied
van vermindering van gedragsproblemen en verbetering van schoolprestaties.47
Door Wageningen UR en Praktikon is onderzoek verricht naar de effecten en
meerwaarde van zorgboerderijen voor probleemjongeren .48 Jongeren werden
op boerderijen geplaatst en kregen daar woon-werktrajecten aangeboden waarin
het ervarend leren centraal stond. Het traject duurde een jaar: het eerste
halfjaar werkte de jongere op de boerderij, het tweede halfjaar volgde er
nabegeleiding aan de jongeren en het gezin. Er werden statistisch significante
verbeteringen waargenomen op het gebied van probleemgedrag (agressief
gedrag, opstandig gedrag, driftbuien, teruggetrokkenheid) en het copinggedrag
(manier waarop men omgaat met problemen en stressvolle gebeurtenissen). Op
het terrein van zelfbepaling werd er geen statistisch significante verbetering
geconstateerd.
Samengevat worden er in de literatuur op de volgende gebieden indicaties voor
effecten gevonden van dagbesteding op de zorgboerderij:

►
►
►
►
►

Vermindering van gedragsproblemen bij de jongere.
Een beter contact van de jongere met het gezin.
Een toename van de eigenwaarde en het welbevinden bij de jongere.
Verbetering van schoolprestaties.
Verbetering van het omgaan met problemen (coping).

Vergelijking met reguliere dagbesteding
In de literatuur wordt geen uitspraak gedaan over een verschil in effecten tussen
de dagbestedingactiviteiten voor kinderen en jongeren op de zorgboerderij en bij
andere vormen van dagbesteding.
5.2.2

Verstandelijk beperkten

Verstandelijk beperkten vormen van oudsher een van de belangrijkste
doelgroepen van de zorgboerderijen. Op veel zorgboerderijen wordt
dagbesteding aangeboden voor mensen met een verstandelijke beperking. De
aard van de dagbesteding varieert.

46
47
48

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Platform Jeugdzorgboerderijen (2010). De jeugdzorgboerderij: Een wenkend perspectief.
Wageningen: Wageningen UR.
Idem.
Hassink, J., Meyer, P.d., Sman, P.v.d., & Veerman, J.W. (2011). Effectiviteit van ervarend leren
op de boerderij. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 50,51-63.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

25

Voor een deel van de verstandelijk beperkten is het doel vooral een prettige
daginvulling, terwijl voor een ander deel de activiteiten vooral bedoeld zijn om
bepaalde vaardigheden te leren. Veel voorkomende activiteiten zijn het
verzorgen van dieren en het werken in de groentetuin.
Hoewel verstandelijk beperkten een belangrijke doelgroep zijn, zijn de effecten
van zorgboerderijen juist bij deze groep nauwelijks onderzocht.49
De Wageningen UR heeft een kwalitatief onderzoek uitgevoerd naar de voor- en
nadelen van zorgboerderijen met een agrarisch bedrijfsmatig karakter in
vergelijking met zorgboerderijen zonder een agrarisch bedrijfsmatig karakter
voor cliënten met een verstandelijke beperking. Hierbij is gebruik gemaakt van
participerende observatie en interviews met zorgboeren, begeleiders en cliënten
van zes zorgboerderijen (drie met en drie zonder bedrijfsmatig karakter). Uit dit
onderzoek blijkt dat zorgboerderijen met een bedrijfsmatig karaker veel
voordelen voor deze doelgroep bieden: zij bieden noodzakelijk en zinvol werk, de
boer is rolmodel met veel kennis van landbouw, er is een groot sociaal netwerk
voor cliënten (onder andere boerengezin) en het werk is uitdagend waardoor de
cliënt wordt aangesproken op zijn of haar mogelijkheden. Nadeel van
bedrijfsmatige boerderijen is dat zij vooral de beter functionerende cliënten
vasthouden, omdat zij het meest productief zijn.50
Het onderzoek van de WUR doet vrijwel geen uitspraak over de effecten van de
dagbesteding voor de cliënt. Dit geldt ook voor ander onderzoek naar
dagbesteding op zorgboerderijen voor mensen met een verstandelijke
beperking. Het kwalitatieve onderzoek (Elings, 2004; Elings, 2012) dat hierover
beschikbaar is, gaat met name in op de kwaliteiten van het aanbod (zie
hierboven) en niet zozeer op de effecten voor cliënten.
In de literatuur wordt wel benoemd dat dagbesteding op de zorgboerderij voor
deze doelgroep kan leiden tot:51

►

Meer zelfvertrouwen, onder andere doordat mensen worden
aangesproken op hun mogelijkheden en niet op hun beperkingen.

►

Meer sociale contacten, doordat cliënten op de zorgboerderij in contact
komen met verschillende mensen. Vooral het contact met het
boerengezin is belangrijk.

Vergelijking met reguliere dagbesteding
Voor de doelgroep verstandelijk beperkten wordt in de literatuur geen uitspraak
gedaan over een verschil in effecten tussen de dagbestedingactiviteiten op de
zorgboerderij en bij andere vormen van dagbesteding.
5.2.3

Ouderen en dementerende ouderen

Een toenemend aantal zorgboerderijen verzorgt dagverzorging en dagbesteding
voor kwetsbare en dementerende ouderen. Een aantal boerderijen biedt ook
intensievere vormen van ondersteuning, zoals begeleid wonen.

49

50
51

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Elings, M. (2011). Effecten van zorglandbouw: Wetenschappelijk onderzoek naar de
meerwaarde van zorgboerderijen voor cliënten. Zegveld: Taskforce Multifunctionele
Landbouw ism Plant Research International/Wageningen UR, Trimbos-instituut en
Parktikon/Radboud Universiteit.
Elings, M. (2004). Boer, zorg dat je boer blijft! Een onderzoek naar de specifieke waarden
van een bedrijfsmatige zorgboerderij. Wageningen: Wageningen UR.
Taskforce Multifunctionele Landbouw (2011). Effecten van zorglandbouw voor verschillende
doelgroepen: Factsheet. Zegveld: Taskforce Multifunctionele Landbouw.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

26

Kenmerkend voor de zorg voor ouderen op de zorgboerderij is de
kleinschaligheid: meestal gaat het om zes tot tien cliënten (Elings, 2011). De
ouderen zijn vaak beperkt mobiel. Om het terrein voor rolstoel- en
rollatorgebruikers toegankelijk te maken moeten noodzakelijke voorzieningen
worden getroffen, zoals lage drempels en brede paden.
Ook de effecten van landbouwzorg op ouderen zijn nog nauwelijks onderzocht.
Er is één studie uitgevoerd waarin de effecten van dagverzorging op
zorgboerderijen en in reguliere instellingen worden vergeleken.52 Hieruit blijkt
dat zorgboerderijen beter dan reguliere instellingen voor dagverzorging in staat
zijn om dementerende ouderen een afwisselend en divers
dagverzorgingprogramma aan te bieden.
Ook stimuleren zorgboerderijen de voedselconsumptie en vochtinname van
dementerende ouderen meer dan reguliere instellingen voor dagverzorging.
Zorgboerderijen en reguliere instellingen voor dagverzorging lijken even
effectief te zijn in het verbeteren van het cognitief functioneren, het emotioneel
welbevinden en de functionele status, evenals in het voorkomen van een
toename van het aantal gedragsproblemen. Bij beide vormen van dagbesteding
bleven de ouderen relatief stabiel wat betreft deze domeinen. Daarnaast lijken
beide typen dagverzorging een significante toename van de emotionele
belasting van mantelzorgers te voorkomen.
Hierbij moet worden opgemerkt dat uit het onderzoek van de Bruin (2009) naar
voren komt dat het cognitief functioneren, het emotioneel welbevinden, de
gedragsproblematiek en de functionele status relatief stabiel lijken bij
dagbesteding op de zorgboerderij (en bij dagbesteding elders). Om uitspraken te
kunnen doen over in hoeverre deze stabilisatie een verdienste is van de
dagbesteding, is er verder onderzoek nodig.
Samenvattend blijkt uit de literatuur dat zorgboerderijen bij (dementerende)
ouderen de volgende indicaties voor effect:

►

De voedselconsumptie en vochtinname van de ouderen verbetert. Dit is
een groot effect.

►
►
►
►
►

Stabiliseren van het cognitief functioneren.
Stabiliseren van het emotioneel welbevinden.
Stabiliseren van de functionele status.
Stabiliseren van gedragsproblemen.
Het ontlasten van mantelzorgers.

Vergelijking met reguliere dagbesteding
Uit de literatuur komt naar voren dat de dagbesteding op zorgboerderijen een
groter effect heeft op de voedselconsumptie en vochtinname van de ouderen.
Dit is een belangrijk effect omdat er bij veel ouderen met dementie een risico is
op ondervoeding (De Bruin, 2009) en omdat bij ouderen bij dementie de
vochtbalans verstoord kan raken (ActiZ i.s.m. NVVA, 2007).53 Voor de andere
effecten geldt dat er in de literatuur geen verschil wordt geconstateerd met
andere vormen van dagbesteding.

52
53

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Bruin, S.de. (2009). “Sowing the autumn season: Exploring benefits of green care farms for
dementia patients.” Wagingen: Universiteit Wageningen
ActiZ ism NVVA, 2007: Dehydratie bij ouderen preventie en behandeling, extra aandacht bij
ziekte en bij hitteperioden. Utrecht: ActiZ

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

27

5.3

Inschattingen van praktijkexperts m.b.t. de directe
effecten

In deze paragraaf gaan we in op de inschattingen die professionals die op
dagelijkse basis met de doelgroep werken binnen zorgboerderijen en binnen
andere instellingen maken van het effect dat de dagbesteding binnen
zorgboerderijen heeft op de cliënt. Hoewel het om een beperkte groep
professionals gaat (in totaal 11) geeft deze inschatting een aanvullend beeld ten
aanzien van wat er al bekend is vanuit de literatuur.
In de interviews en de daar aan voorafgaande vragenlijst hebben wij de
praktijkexperts uitgedaagd om een inschatting te maken van het deel van de
doelgroep waarbij een bepaald effect voorkomt en van de mate waarin de
omvang van het effect afwijkt van andere vormen van dagbesteding.
Het overgrote deel van de praktijkexperts gaf aan het lastig te vinden dergelijke
uitspraken te doen. Toch hebben de meesten dit wel gedaan. Gezien de moeite
die het de experts kostte om een uitspraak te doen dienen de hieronder
gepresenteerde uitspraken nadrukkelijk gezien te worden als een educated
guess. Daarnaast noodzaakt de beperkte omvang van het aantal praktijkexperts
dat per doelgroep geraadpleegd kon worden in het kader van het onderzoek tot
voorzichtigheid bij de interpretatie van de resultaten.
Ondanks deze beperkingen zijn wij van mening dat de uitspraken van de
praktijkexperts een nuttige aanvulling vormen op de inzichten uit de literatuur.
5.3.1

Jeugd

Vermindering gedragsproblematiek
De geraadpleegde praktijkexperts (N=2) geven aan dat de gedragsproblematiek
(zoals aandachtstekort, hyperactiviteit, conflictgedrag en agressief gedrag) bij
vrijwel alle kinderen en jongeren die dagbesteding op de zorgboerderij volgen,
afneemt.
Over de mate waarin de zorgboerderij op dit punt afwijkt van andere vormen van
dagbesteding konden de praktijkexperts geen uitspraak doen. Volgens één van
de geïnterviewden is dagbesteding op de zorgboerderij in ieder geval minstens
even effectief als dagbesteding elders (wordt dan vaak dagbehandeling
genoemd). De reguliere dagbehandeling wordt benoemd als meer
‘‘schoolsgericht’‘, waar in groepjes wordt gewerkt aan het bereiken van
doelstellingen, onder begeleiding van een multidisciplinair team. De
zorgboerderijen zijn volgens deze expert laagdrempeliger, zowel voor de ouders
als de kinderen. De reguliere setting wordt meer ervaren als een
behandelsetting en kan daardoor meer ‘‘lading’‘ hebben, aldus deze expert. Een
belangrijke signaal dat de expert met betrekking tot de problematiek van de
jeugdigen af gaf, is dat de (gedrags)problematiek van de jeugdigen steeds
zwaarder lijkt te worden. Er is vaker sprake van meervoudige problematiek en
stapeling van zorg. De populatie die naar de zorgboerderij komt verandert,
onder andere doordat meer mensen het fenomeen zorgboerderij kennen.
Hierdoor verandert de samenstelling van de groep. Dit kan weerslag hebben op
het effect van dagbesteding op de zorgboerderij op de vermindering van
gedragsproblematiek. Aanvullend onderzoek over de zwaarte van de
gedragsproblematiek is zinvol.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

28

Verbetering relatie met het bestaande netwerk en uitbreiding van het sociale
netwerk
De praktijkexperts geven aan dat in hun ervaring een verbetering van de relatie
met de ouders bij vrijwel alle jeugdigen die dagbesteding ontvangen bij de
zorgboerderij optreedt. Het gaat dan vooral om een verbetering van de
gezagsverhouding met de ouders en een verbetering in de acceptatie en
communicatie. Tevens neemt het aantal conflicten af. Ook breidt ongeveer de
helft van de jeugdigen volgens de praktijkexperts zijn of haar sociale netwerk uit
op de zorgboerderij. Er werden geen uitspraken gedaan over of deze effecten
anders zijn dan bij andere vormen van dagbesteding. Wel werd door een panellid
gezegd dat het verbeteren van de sociale contacten van invloed is op het
voorkomen van schooluitval. Dit is wat dit betreft een belangrijk effect.
Verbetering van de dagstructuur
Verbetering van de dagstructuur wordt door de praktijkexperts als een
belangrijke opbrengst voor jeugdige cliënten gezien. Dit effect zou bij nagenoeg
alle jeugdige cliënten van dagbesteding op de zorgboerderij optreden. De
geraadpleegde praktijkexperts konden geen uitspraak doen over of dit effect
anders is bij andere vormen van dagbesteding.
Vergroten van zelfvertrouwen
De inschatting van de praktijkexperts is dat het zelfvertrouwen van jeugdige
cliënten door de dagbesteding in vrijwel alle gevallen toeneemt. Er kon geen
uitspraak worden gedaan over of deze effecten anders zijn dan bij andere
vormen van dagbesteding.
Verbetering sociale vaardigheden
Ook de ‘‘verbetering van de sociale vaardigheden’‘ wordt door de praktijkexperts
gezien als een effect dat bij een belangrijk deel van de doelgroep optreedt als
gevolg van dagbesteding op de zorgboerderij (inschatting is dat het bij ongeveer
driekwart van de doelgroep optreedt) . De interactie met anderen verbetert,
samenwerking met anderen verbetert, jeugdigen gaan beter om met conflicten
en worden hulpvaardiger en meer assertief. Er werden geen uitspraken gedaan
over of dit effect groter, kleiner, dan wel even groot is bij andere vormen van
dagbesteding.
Resumerend kan worden gezegd dat de stakeholders en het panel van
praktijkexperts bij jeugdigen vooral effect van dagbesteding op de zorgboerderij
zien op het gebied van:

►
►
►
►
►

Vermindering van gedragsproblematiek.
Verbetering van relatie met het gezin en het overige netwerk.
Verbetering van de dagstructuur.
Vergroten van zelfvertrouwen.
Verbetering van sociale vaardigheden.

Dit komt voor het grootste deel overeen met de effectindicaties die uit de
literatuur naar voren komen. Daarbij moet worden opgemerkt dat de
stakeholders tijdens de workshop ook benoemden dat er voor deze doelgroep
effecten zijn op het gebied van vergroten van technische vaardigheden en het
vergroten van het vertrouwen in de toekomst. Deze effecten werden door de
geïnterviewde praktijkexperts minder herkend. Een geïnterviewde benoemde dat
het aanleren van technische vaardigheden voor deze doelgroep geen doel op
zich is en dat het vergroten van het vertrouwen in de toekomst in ieder geval bij
de jongere kinderen geen prominente rol speelt.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

29

5.3.2

Verstandelijk beperkten

Vermindering gedragsproblematiek
Uit de inventariserende workshop met stakeholders komt de vermindering van
gedragsproblematiek (zoals aandachtstekort, hyperactiviteit, conflictgedrag en
agressief gedrag) als een belangrijk potentieel effect van dagbesteding op de
zorgboerderij voor de doelgroep mensen met een verstandelijke beperking naar
voren. Het geraadpleegde expertpanel onderschrijft dit effect. Bij ongeveer
tweederde van de cliënten met een verstandelijke beperking is er sprake van een
vermindering van gedragsproblemen door de dagbesteding op de zorgboerderij,
aldus het expertpanel. Er was geen consensus over of dit effect in dezelfde dan
wel in een andere mate optreedt bij andere vormen van dagbesteding. Daarbij
maakte een praktijkexpert de analyse dat er voor de groep met de meest
ernstige gedragsproblematiek andere geschikte vormen van dagbesteding zijn
en dat deze groep minder snel naar de zorgboerderij gaat.
Verbetering sociale vaardigheden
De stakeholders benoemden, tijdens de inventariserende workshop, het
vergroten van sociale vaardigheden als een belangrijk direct effect voor mensen
met een verstandelijke beperking. Volgens de praktijkexperts treedt dit effect op
bij ongeveer tweederde van de cliënten. Het effect is volgens hen niet erg
duurzaam en verdwijnt binnen een jaar na beëindiging van de dagbesteding. Er
was geen consensus over of dit effect in dezelfde dan wel in een andere mate
optreedt bij andere vormen van dagbesteding.
Verbetering relatie met het bestaande sociale netwerk en uitbreiding van het
sociale netwerk
Verbetering van de relatie met het bestaande netwerk (onder andere ouders,
familie, vrienden), bij mensen met een verstandelijke beperking, werd door de
stakeholders en de praktijkexperts als een belangrijk effect van dagbesteding op
de zorgboerderij benoemd. De relatie met het netwerk verbetert bij ongeveer
driekwart van de cliënten, aldus het expertpanel. De communicatievaardigheden
en vaardigheden om relaties te onderhouden verbeteren en het aantal conflicten
wordt minder. Deze effecten zijn volgens de experts niet erg duurzaam en
verdwijnen binnen een jaar na de beëindiging van de dagbesteding. Volgens de
experts breidt ruim de helft van de cliënten zijn of haar netwerk uit, met
gemiddeld zes personen. Er werden geen uitspraken gedaan over of deze
contacten beklijven na beëindiging van de dagbesteding.
Consensus tussen de praktijkexperts over of het effect op het sociale netwerk
anders dan wel hetzelfde is bij dagbesteding op de zorgboerderij dan bij andere
vormen van dagbesteding, ontbrak. Een expert benoemde dat er op de
zorgboerderij veel contact is met ‘‘het reguliere’‘ publiek en dat dit bijdraagt aan
het bewerkstelligen van een inclusieve samenleving. Volgens een andere expert
kan dit ook goed bereikt worden bij andere dagbestedingvormen, bijvoorbeeld
op scholen.
Verbetering van de dagstructuur
Verbetering van de dagstructuur werd zowel door zowel de stakeholders als het
panel van praktijkexperts als een belangrijke opbrengst van dagbesteding op de
zorgboerderij voor mensen met een verstandelijke beperking gezien. Dit effect
treedt volgens het panel op bij een groot deel van de cliënten, bij ongeveer
tweederde van de cliënten.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

30

Er was geen consensus tussen de praktijkexperts of dit effect groter is bij
dagbesteding op de zorgboerderij dan bij dagbesteding elders. Volgens een
praktijkexpert kan vooral bij mensen met meervoudige problematiek de kwaliteit
van leven beter worden op de zorgboerderij, doordat hun ritme verbetert en
mensen beter gaan slapen. Panelleden benoemden ook dat door dagbesteding
mensen een dagritme en regelmaat krijgen, dat ze hierdoor de deur uitgaan en
dat ze zinvol bezig zijn. En dat dit is waar het om draait. Vaak wordt de
dagbesteding dan ook werk genoemd, zo praten de cliënten er zelf liever over,
aldus praktijkexperts. Daarbij kan het hebben van een zinvolle dagbesteding
ervoor zorgen dat mensen niet in de problemen raken (zoals drugs gaan
gebruiken en overlast veroorzaken).
Vergroten van zelfvertrouwen
Dagbesteding op de zorgboerderij heeft effect op het zelfvertrouwen van
mensen met een verstandelijke beperking volgens de stakeholders en het panel
van praktijkexperts. Dit effect treedt op bij ongeveer tweederde van de cliënten,
volgens de praktijkexperts, ondermeer doordat de dagbesteding op de
zorgboerderij gericht is op wat mensen kunnen en willen en niet op hun
beperkingen. Over of het effect op zelfvertrouwen groter is bij dagbesteding op
de zorgboerderijen dan bij dagbesteding elders werd geen consensus bereikt.
Vergroten vertrouwen in de toekomst
Volgens de stakeholders is het vergroten van het vertrouwen in de toekomst een
belangrijk direct effect voor mensen met een verstandelijke beperking. Ook door
het panel van experts werd dit als belangrijk effect voor deze doelgroep
benoemd. Bij ongeveer driekwart van de cliënten wordt het vertrouwen in de
toekomst groter. De praktijkexperts waren het niet eens over of dit effect groter
is bij dagbesteding op de zorgboerderij dan bij dagbesteding elders.
Toename technische vaardigheden
Stakeholders noemden dat mensen met een verstandelijke beperking door hun
dagbesteding op de zorgboerderij meer technische vaardigheden ontwikkelen.
Ook volgens het panel van praktijkexperts treedt dit effect op bij ruim de helft
van de cliënten. De praktijkexperts waren het niet eens over of dit effect groter
is bij dagbesteding op de zorgboerderij dan bij dagbesteding elders. Daarbij
wordt dit gezien als een duurzaam effect dat ook na beëindiging van de
dagbesteding jaren aanhoudt.
Toename van motorische vaardigheden en lichamelijke activiteit
Voor de doelgroep werd tenslotte de toename van motorische vaardigheden als
een belangrijk effect benoemd tijdens de stakeholderworkshop. Volgens het
panel van praktijkexperts treedt dit effect wel op maar bij minder dan de helft
van de cliënten (ruim een derde). Volgens het expertpanel treedt dit effect in
dezelfde mate op bij andere vormen van dagbesteding. Daarbij wordt dit gezien
als een duurzaam effect dat ook na beëindiging van de dagbesteding jaren
aanhoudt.
Resumerend, volgens de stakeholders en de praktijkexperts heeft dagbesteding
op de zorgboerderij voor mensen met een verstandelijke beperking effecten op
diverse levensterreinen. Er worden beduidend meer effecten benoemd dan tot
nu toe uit de literatuur naar voren gekomen zijn.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

31

Er worden door de praktijkexperts bij een groot deel van de cliënten effecten
waargenomen op het gebied van:

►
►
►

Verbeteren van dagstructuur.

►
►

Vergroten van zelfvertrouwen en vertrouwen in de toekomst.

5.3.3

Verminderen van gedragsproblematiek.
Verbeteren van sociale vaardigheden en de relatie met het sociale
netwerk (inclusief het uitbreiden van dat netwerk).
Versterken van technische en motorische vaardigheden.
Ouderen en dementerende ouderen

Verbetering van voedsel- en vochtinname
Volgens de stakeholders en de praktijkexperts heeft dagbesteding op de
zorgboerderij een belangrijk effect op de verbetering van voedsel- en
vochtinname (verbetering vochtinname, gezonder eten, betere porties eten) van
oudere cliënten met dementie. Dit effect treedt volgens het panel van
praktijkexperts op bij ongeveer tweederde van de cliënten en is volgens hen
groter dan bij dagbesteding elders. Als verklaring voor dit effect geven de
praktijkexperts dat er op de zorgboerderij anders omgegaan wordt met eten,
zoals dat de maaltijden zelf worden bereid en het daardoor lekker ruikt, dat er
gewassen gebruikt worden van de boerderij en dat er samen gegeten wordt. Ook
zou de buitenlucht en de lichamelijke activiteit de eetlust opwekken.
Toename lichamelijke activiteit
De toename van lichamelijke activiteit, beweging, werd door de stakeholders ook
als een belangrijk effect benoemd. Dit wordt door het panel van praktijkexperts
onderschreven, bij ruim de helft van de cliënten wordt er volgens hen meer
bewogen door de dagbesteding op de zorgboerderij. Dit effect is volgens de
praktijkexperts groter bij dagbesteding op de zorgboerderij dan bij andere
vormen van dagbesteding. Mede doordat beweging op de zorgboerderij meer
natuurlijk en vanzelfsprekend is dan bij dagbesteding elders, zo komt uit de
interviews naar voren. Beweging is op de zorgboerderij echt onderdeel van de
dagbesteding in plaats van dat er op een bepaald tijdstip een ommetje wordt
gemaakt zoals bij andere vormen van dagbesteding gebeurt, aldus een
praktijkexpert.
Vermindering van psychische problematiek
De vermindering van psychische problematiek zoals depressieve gevoelens en
angst, is volgens stakeholders en praktijkexperts een belangrijk effect bij
ouderen en treedt bij ruim de helft van de cliënten op. Onder de praktijkexperts
was geen consensus over of dit effect groter, kleiner, dan wel gelijk is aan het
effect bij andere vormen van dagbesteding.
Vergroten tevredenheid met het leven
Volgens stakeholders en het panel van praktijkexperts wordt door de
dagbesteding op de zorgboerderij de tevredenheid van ouderen met het leven
vergroot. Uit de raadpleging van de praktijkexperts komt naar voren dat bij
ongeveer driekwart van de oudere cliënten dit effect optreedt. Dit effect is
volgens het panel tevens groter bij de zorgboerderij dan bij dagbesteding elders.
Mensen voelen zich op de boerderij opgewekter en hebben het gevoel nuttig te
zijn, volgens de experts. Het is meer onderdeel van het maatschappelijke leven
en het is minder stigmatiserend, ook voor de partners en familieleden. Hierbij
moet de kanttekening gemaakt worden dat dit niet betekent dat dagbesteding
op de zorgboerderij de beste vorm van dagbesteding is voor alle ouderen, dat
hangt volgens het panel af van de wensen en de affiniteit van de persoon.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

32

Stabilisatie of verbetering van cognitieve vaardigheden
Stakeholders benoemden tijdens de inventariserende workshop dat
dagbesteding op de zorgboerderij effect heeft op de stabilisatie dan wel
verbetering van cognitieve vaardigheden zoals oriëntatievermogen,
concentratievermogen en de geheugenfunctie. Volgens de panelraadpleging
treedt dit effect op bij ongeveer een derde van de ouderen. Dit effect is volgens
het expertpanel groter dan bij andere vormen van dagbesteding. Beweging
speelt hierbij mogelijk een belangrijke rol volgens een geïnterviewde.
Verbetering relatie met de familie
De verbetering van de relatie met de familie werd door de stakeholders en de
praktijkexperts als een belangrijk effect van dagbesteding op de zorgboerderij
benoemd. Bij deze doelgroep verbetert bij ongeveer de helft van de cliënten de
contacten met de familie, volgens de praktijkexperts.
De praktijkexperts waren het niet eens of dit effect groter is bij dagbesteding op
de zorgboerderijen dan bij dagbesteding elders. Wel noemden een aantal
praktijkexperts dat er op zorgboerderijen goede ondersteuning van de
mantelzorgers plaatsvindt.
Vermindering isolement
Stakeholders en het panel van praktijkexperts benoemden dat dagbesteding op
de zorgboerderij het isolement waarin ouderen verkeren, vermindert. Dit effect
treedt volgens de praktijkexperts bij vrijwel alle oudere cliënten op.
De dagbesteding op de zorgboerderij vergroot volgens hen de sociale steun die
cliënten ervaren, het vergroot het aantal sociale contacten en vermindert het
gevoel van eenzaamheid. Deze effecten zijn volgens de praktijkexperts groter bij
dagbesteding op de zorgboerderij dan bij dagbesteding elders.
Resumerend, volgens de stakeholders en de praktijkexperts verbetert
dagbesteding op de zorgboerderij, bij ouderen:

►
►
►
►
►
►

De voeding- en vochtinname.
Het bewegen.
De tevredenheid met het leven.
De relatie met de familie.
De psychische problematiek.
Het gevoel van isolement.

Bij een deel van de cliënten zien praktijkexperts tevens effect op (de stabilisatie)
van cognitieve vermogens.
Uit de literatuur komt (tot dusver) effect op voeding- en vochtinname duidelijk
naar voren (De Bruin, 2009). De andere effecten werden niet gevonden maar
kunnen op basis van het tot nu toe verrichte onderzoek ook nog niet worden
uitgesloten. Hier is verder onderzoek geboden.

5.4

Conclusie

Bij de analyse van de inbreng van de praktijkexperts valt op dat voor de
doelgroep jeugd er duidelijke effecten worden benoemd voor
gedragsproblematiek, sociale vaardigheden, relatie met het gezin, het
zelfvertrouwen en de verbetering van de dagstructuur. Dit komt grotendeels
overeen met de indicaties en ideeën over effecten die uit de literatuur naar
voren komen.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

33

De effecten lijken zich allemaal binnen een jaar te manifesteren. Over de
verschillen met dagbesteding elders kunnen op basis van de expertraadpleging
geen aanvullende uitspraken gedaan worden.
Ook voor de doelgroep mensen met een verstandelijke beperking worden er
duidelijke effecten benoemd. Deze gaan verder dan de indicaties die uit de
literatuur naar voren komen (vergroten zelfvertrouwen en sociale contacten)
want ook op het terrein van het verminderen van gedragsproblematiek, het
vergroten van de dagstructuur en het vergroten van vertrouwen in de toekomst
zien praktijkexperts effecten. Er is weinig consensus over of dagbesteding op de
zorgboerderij meer of gelijke effecten heeft dan dagbesteding elders. Dit bleek
vooral samen te hangen met het alternatief waarmee de dagbesteding op de
zorgboerderij werd vergeleken.
Volgens een aantal praktijkexperts is het andere aanbod voor dagbesteding voor
deze groep (ook) van hoogwaardige kwaliteit en verschillen de effecten niet erg
van elkaar.
Voor de doelgroep ouderen ziet dit er anders uit. Daar zien de praktijkexperts
wel grotere effecten bij de dagbesteding op de zorgboerderij. Dit aanbod zou,
mits passend voor de oudere, tot grotere effecten leiden. Dit effectverschil
wordt niet geheel ondersteund door de beschikbare literatuur. Wel wat betreft
betere voeding- en vochtinname, maar voor de andere effecten is nog geen
onderzoek beschikbaar of wijst onderzoek erop dat er geen verschil is. Deze
discrepantie is niet direct te duiden. Mogelijk heeft dit te maken met de kwaliteit
van de alternatieve vormen van dagbesteding die de praktijkexperts voor ogen
hebben genomen (dat die van mindere kwaliteit waren).

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

34

6 Maatschappelijke case
van dagbesteding op
zorgboerderijen

6.1

Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de maatschappelijke baten van dagbesteding op
de zorgboerderij voor de drie doelgroepen die in het onderzoek centraal staan.
We gaan daarbij allereerst in op de maatschappelijke baten die voortkomen uit
de directe effecten zoals beschreven in het vorige hoofdstuk. Aan het einde van
het hoofdstuk wordt ingegaan op een aantal baten, die meer voortkomen uit het
bestaan van de zorgboerderij als organisatie.
Het in beeld brengen en waarderen van de maatschappelijke baten is verlopen in
een aantal stappen:

►

Allereerst is in een workshop met belanghebbenden bij de zorglandbouw
een inventarisatie gemaakt van potentiële maatschappelijke baten.

►

Vervolgens zijn deze maatschappelijke baten getoetst en verder
geconcretiseerd in ongeveer tien interviews met stakeholders.

►

Ten slotte is aan de hand van aanvullend literatuuronderzoek een
inschatting gemaakt van de omvang van de baten van dagbesteding op
de zorgboerderij.

In de analyse van de maatschappelijke baten bleek een nadere afbakening van
de doelgroepen noodzakelijk, aangezien de genoemde effecten zich
concentreerden op een deel van de doelgroep en de eerder gedefinieerde
doelgroepen dusdanig divers bleken dat er geen duidelijke uitspraken konden
worden gedaan. Deze nadere afbakening betekent dat aan de batenkant de
onderzoeksresultaten vooral betrekking hebben op:

►
►
►

Jongeren van 12-17 jaar.
Verstandelijk beperkten van 18-80 jaar.
Dementerende ouderen.

Bij de inschatting van de omvang van de maatschappelijke baten hanteren wij
steeds als basis een zorgboerderij met twintig cliënten binnen de betreffende
doelgroep. Daarbij schatten wij de maatschappelijke effecten in van één jaar
dagbesteding voor deze groep van twintig cliënten.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

35

6.2

Jeugd

In de workshop met belanghebbenden zijn de volgende potentiële
maatschappelijke baten geïdentificeerd van dagbesteding op de zorgboerderij
voor de doelgroep jeugd:

►
►
►
►
►

Minder schooluitval.
Minder werkloosheid.
Minder criminaliteit, vandalisme en overlast.
Minder uithuisplaatsingen/ondertoezichtstellingen.
Minder belasting ouders (minder zorggebruik en zorgkosten).

In de interviews met stakeholders zijn deze potentiële baten getoetst. Alle baten
werden herkend. Voor ‘‘minder werkloosheid’‘ geldt dat dit effect wel herkend
werd, maar voor de meeste jongeren die dagbesteding ontvangen nog ver in de
toekomst ligt. Bovendien is er een belangrijke samenhang met het verwachte
effect rond het voorkomen van schooluitval. In de analyse is het voorkomen van
werkloosheid daarom wel meegenomen, maar dan als integraal onderdeel van
de maatschappelijke baten van het voorkomen van schooluitval.
Hieronder werken wij de inschatting uit van de volgende indirecte effecten:

►
►
►
►

Voorkomen van voortijdig schoolverlaten.
Vermindering vandalisme, criminaliteit en overlast.
Vermindering van uithuisplaatsing/ondertoezichtstellingen.
Minder belasting van ouders in de vorm van:

–
–
6.2.1

Minder zorggebruik.
Minder zorgkosten.
Vermindering schooluitval

In deze paragraaf maken wij een inschatting van het effect van de dagbesteding
op de zorgboerderij op het voorkomen van schooluitval.
De doelgroep jeugd is een brede doelgroep met kinderen en jongeren van
0-17 jaar. Ongeveer de helft van de doelgroep bestaat uit kinderen van
0-11 jaar, de andere helft uit jongeren van 12-17 jaar.54 Hoewel ook voor de
groep van 0-11 jaar geldt dat de dagbesteding kan bijdragen aan het voorkomen
van schooluitval en hier ook een lange termijn maatschappelijk effect van te
verwachten is, richten wij ons hier alleen op de groep 12-17 jarigen. Ongeveer
de helft van de totale doelgroep dus. In de interviews bleek dat voor dit effect
steeds gerefereerd werd aan jongeren en in mindere mate aan kinderen.
Uit onderzoek van onderzoeksbureau Ecorys blijkt dat het verminderen van
schooluitval verschillende effecten oplevert.55 De doelgroep uit het onderzoek
van Ecorys die het beste aansluit op onze doelgroep jeugd is de groep klassieke
risicoleerlingen, welke als volgt wordt geïdentificeerd:

54
55

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

CIZ (2012), ‘Begeleiding in beeld – Feiten en cijfers over cliënten met een indicatie van het CIZ.’
Boukje Cuelenaere, Frank van Zutphen, Ruud van der Aa, Anja Willemsen en Mathijn Wilkens
(2009), ‘MKBA voortijdig schoolverlaten’, in opdracht van het ministerie van OCW en de Directie
Voortijdig schoolverlaten.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

36

“Jongeren die te maken hebben met condities die het voor hen zeer moeilijk
maken onderwijs te volgen. Deze condities kunnen liggen in persoonlijke
factoren, het gezin en de thuissituatie en de schoolfactoren. De groep klassieke
risico leerlingen is onder te verdelen in de volgende categorieën:
a.
‘Niet-kunners’: risicoleerlingen die niet het vermogen hebben een
startkwalificatie te halen, en
b.
‘Verhinderden’: risicoleerlingen die wel de capaciteit hebben om een
startkwalificatie te halen, maar door problemen ‘verhinderd’ zijn.”
Ecorys schat in de MKBA Voortijdig schoolverlaten in dat ieder jaar extra
onderwijs voor een risicoleerling over de hele levensloop van de jongere de
maatschappij per onderwijsjaar een bate van ongeveer € 9.000 oplevert.56
Deze bate bestaat voornamelijk uit het extra brutoloon en de daarbij behorende
secundaire arbeidsvoorwaarden dat tijdens zijn of haar loopbaan verdiend kan
worden als gevolg van het extra genoten onderwijs.
Uit de interviews met stakeholders komt naar voren dat een ‘‘best case’‘
inschatting is dat door de dagbesteding op de zorgboerderij bij 50% van de
jongeren van 12-17 jaar wordt voorkomen dat zij gedurende het jaar dat zij
dagbesteding ontvangen uitvallen op school.
Om de waardering van de verschillende effecten vergelijkbaar te houden gaan
wij uit van een groep van twintig kinderen tussen de 12-17 jaar. Aangenomen
wordt, dat bij 95% van deze kinderen gedragsproblematiek zal verminderen (zie
hoofdstuk over directe effecten, dit zijn negentien kinderen).
In het beste geval57 zou dit bij 50% van deze negentien kinderen resulteren in
het voorkomen van uitval op school (dit zijn 9,5 kinderen). Een jaar
dagbesteding op de zorgboerderij zou dus bij 9,5 kinderen resulteren in, in elk
geval één extra onderwijsjaar. Een extra onderwijsjaar heeft een bate van €
9.000 per kind over de gehele levensloop van het kind.
Hierbij moet echter wel rekening gehouden worden met het feit dat de
dagbesteding op de zorgboerderij niet de enige veroorzaker is van dit effect. Uit
de interviews komt naar voren dat de onderwijsinstellingen zelf minstens een
even groot aandeel hebben in het voorkomen van schooluitval als het
dagbestedingtraject. Daarnaast is het sociale netwerk van de jongeren ook van
groot belang: indien de jongere geen/een zwak sociaal netwerk heeft, is de kans
groter dat hij/zij vervalt in oud gedrag. Wij nemen daarom aan dat de helft van
een vermindering van schooluitval door de dagbesteding komt en dat andere
factoren (inclusief landelijk beleid betreffende voortijdig schoolverlaten) voor de
rest van het effect verantwoordelijk zijn.
Samengevat levert een jaar dagbesteding op de zorgboerderij een bate op van
€ 4.500 per jongere over de gehele levensloop van de jongere (de helft van het
totale effect).

56

57

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Boukje Cuelenaere, Frank van Zutphen, Ruud van der Aa, Anja Willemsen en Mathijn Wilkens
(2009), ‘MKBA voortijdig schoolverlaten’, in opdracht van het ministerie van OCW en de Directie
Voortijdig schoolverlaten.
indien sprake is van nauwe samenwerking tussen de onderwijsinstelling en de boerderij, en er
vanuit beide instellingen naar passende trajecten wordt gezocht. Ter nuancering, mevrouw
Massop verwacht dat bij 10% van de cliënten in de doelgroep voortijdig schoolverlaten kan
worden voorkomen door dagbesteding op de zorgboerderij aan te bieden.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

37

Er van uitgaande dat van een oorspronkelijke groep van twintig jongeren,
9,5 jongeren een jaar extra onderwijs volgen door de dagbesteding komt de baat
voor een gemiddelde groep van twintig jongeren uit op € 43.000. Dit betreft een
positieve inschatting. Gaan we uit van een minder positieve inschatting, dan is
de gerealiseerde bate ook duidelijk lager. Wordt niet bij de helft van de jongeren
voortijdige schooluitval voorkomen, maar bij maar een kwart, dan ligt de bate
rond de € 20.000.
Concluderend: wij schatten de maatschappelijke bate van een groep van twintig
jongeren die een jaar dagbesteding op de zorgboerderij krijgen op het
voorkomen van schooluitval in op (afgerond) € 20.000-€ 40.000.
6.2.2

Voorkomen van criminaliteit, vandalisme en overlast

Ook het voorkomen van criminaliteit, vandalisme en overlast wordt door de
geïnterviewde stakeholders herkend als een belangrijk maatschappelijk effect
van dagbesteding van jongeren op een zorgboerderij.
Hierbij moet echter wel genoemd worden dat de belanghebbenden aangaven dat
dit effect niet per se door dagbesteding op de zorgboerderij wordt veroorzaakt,
maar evengoed door andere vormen van dagbesteding, c.q. verlening van ritme
en structuur, kunnen worden veroorzaakt. Tevens vonden de belanghebbenden
het moeilijk om een inschatting te geven van de mate waarin criminaliteit,
vandalisme en overlast worden verminderd door een dagbestedingtraject.
Daarom zijn voor deze kwantificering andere bronnen (studies) gebruikt.
Criminaliteit, vandalisme en overlast zijn uiteraard veelomvattende begrippen.
Onder elk begrip kunnen een aantal delicttypen gerekend worden. Elk delicttype
heeft vervolgens een eigen kostenplaatje; daarnaast verschillen de opbrengsten
van criminaliteitspreventie per delicttype.58 Deze kosten en opbrengsten zullen
zich niet beperken tot het slachtoffer van het delict. Bij een diefstal zal
bijvoorbeeld sprake zijn van kosten voor het slachtoffer en de verzekeraar; voor
de overheid zal er sprake zijn van kosten wegens de benodigde inzet van politie,
reclassering en gevangenissen; voor de maatschappij kunnen er kosten
optreden die veroorzaakt worden door veranderd gedrag wegens angst voor
slachtofferschap (gevoel van onveiligheid) en verloren werktijd door emotionele
schade.59
Om tot een uiteindelijke berekening te komen van de maatschappelijke bate
‘‘voorkomen van criminaliteit, vandalisme en overlast’‘ bij de doelgroep jeugd
(0 tot 17 jaar) zullen wij dus enerzijds kijken naar de besparingen in kosten als
reactie op criminaliteit door de maatschappij (zoals kosten van opsporing,
berechting, tenuitvoerlegging en ondersteuning) en anderzijds naar de
besparing in kosten als gevolg van criminaliteit (gestolen goederen, gevoel van
onveiligheid).
Hierbij moet vermeld worden dat geregistreerde gegevens over
jeugdcriminaliteit slechts van jongeren vanaf twaalf jaar beschikbaar zijn
(Boendermaker en Ince, 2008). Tevens leveren verschillende bronnen
verschillende gegevens op over jeugdcriminaliteit, waardoor onduidelijkheid
bestaat over de mogelijke toe- of afname van jeugddelinquentie.60
58
59
60

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Inge Groot, Thomas de Hoop, Aenneli Houkes en Dirk Sikkel (2007), ‘De kosten van criminaliteit
– een onderzoek naar de kosten van criminaliteit voor tien verschillende delicttypen’, 971.
Inge Groot, Thomas de Hoop, Aenneli Houkes en Dirk Sikkel (2007), ‘De kosten van criminaliteit
– een onderzoek naar de kosten van criminaliteit voor tien verschillende delicttypen’, 971.
Leonieke Boendermaker en Deniz Ince (2008), ‘Effectieve interventies tegen
jeugddelinquentie’.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

38

Om de maatschappelijke kosten als reactie op en ten gevolge van
jeugdcriminaliteit zo zuiver mogelijk weer te geven hebben wij ervoor gekozen
de bij de politie geregistreerde gegevens toe te passen. Deze gegevens wijzen
onder andere uit dat de meest voorkomende delicten bij de doelgroep twaalf tot
zeventien jarigen in 2005 vermogensdelicten (41%), vernieling en openbare
orde delicten (31%) en geweldsdelicten (21%) betrof.61 Wij gaan er wederom
vanuit dat het kwantificeren van dit effect betrekking zal hebben op de groep
jongeren van twaalf tot zeventien jaar.
Voor het jaar 2008/2009 werden de kosten van een taakstraf geraamd op
€ 800,62 de gemiddelde kosten van een zaak die de gehele justitiële keten
doorloopt bedroegen € 1.680.63 Er kan ook gekozen worden voor een
HALT-afdoening (om de jongere buiten het justitiële circuit te houden).64 Één
HALT-traject kost gemiddeld € 680.65 Voor gevangenisstraffen gelden hogere
kosten.
De gemiddelde kosten van een jeugdinrichting bedragen € 300 per dag. De
gemiddelde duur van detentie bedraagt vier maanden; de kosten van detentie
per vrijheidsstraf bedragen dus € 36.000.66 Hier moeten de reclasseringskosten
nog bij opgeteld worden: deze bedragen € 8.357 per gevangenisstraf per jaar.
De totale kosten van een gevangenisstraf per jaar bedragen dus € 44.357.
Op basis van de interviews met stakeholders nemen wij aan dat ongeveer
driekwart van de jongeren die dagbesteding op de zorgboerderij ontvangt in
potentie criminaliteit, vandalisme of overlast veroorzaakt. Bij ongeveer de helft
van deze jongeren wordt voorkomen dat zij zich gedurende het jaar
dagbesteding zouden bezighouden met criminaliteit, vandalisme en overlast.
Deze aanname wordt bevestigd door onderzoek van Elings (2011) uitgevoerd
onder 100 jongeren: na het dagbestedingtraject gaf 81% van de kinderen aan
geen contact te hebben met de politie (voor het traject was dit nog 22%).67
Wij nemen aan dat zonder de dagbesteding 25% van deze jongeren een taakstraf
zou krijgen, 25% een HALT-traject en 50% van de jongerende gehele justitiële
keten zou doorlopen. Tevens schatten wij in dat 10% van de groep die zich
bezighoudt met criminaliteit, vandalisme en overlast behoed wordt voor het
begaan van zware criminaliteit door dagbesteding op de zorgboerderij.
Voor onze gestandaardiseerde groep van twintig jongeren betekent dit het
volgende. Van de twintig kinderen zijn vijftien kinderen (voor deelname aan
dagbesteding op de zorgboerderij) in potentie betrokken bij criminaliteit,
vandalisme en overlast. Wij nemen aan dat bij 50% lichte criminaliteit wordt
voorkomen door het volgen van een dagbestedingtraject op de zorgboerderij.
Dit betreft 7,5 kinderen. Bij 25% zou een taakstraf worden voorkomen (dat is
1,88 kind), bij 25% zou een HALT-traject worden voorkomen (dat is 1,88 kind)
en bij de overige 50% zou worden voorkomen dat de gehele justitiële keten zou
moeten worden doorlopen (dit zijn 3,75 kinderen).

61
62
63
64
65
66
67

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

M. Blom en A.M. van der Laan (2007), ‘Monitor jeugd terecht’, 2007-3.
Rijksbegroting Justitie, prognose 2008-2009, kosten RvdK taakstraffen per RvdK taakstraf
Rijksbegroting Justitie Jeugd: Tenuitvoerlegging justitiële sancties jeugd
College van Procureurs Generaal (2010), ‘Aanwijzing HALT-afdoening i.d.z.v. artikel 130 lid 4
wet RO’
Ernst & Young (2012), ‘Maatschappelijke Business Case – Pension Roerzicht.’
Wetenschappelijk Onderzoeks –en Documentatie Centrum (WOCD) (2006), ‘Strafrechtelijke
recidive van ex-gedetineerden.’
Marjolein Elings (2011), ‘Effecten van zorglandbouw – wetenschappelijk onderzoek naar de
meerwaarde van zorgboerderijen voor cliënten.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

39

De besparing van kosten die hiermee gemoeid zijn, is dan naar schatting
€ 9.082.
Wij nemen daarnaast aan dat bij 10% van de vijftien kinderen een zwaar misdrijf
wordt voorkomen (dit betreft 1,5 kinderen). De besparing van kosten die
hiermee gemoeid zijn, is op basis van bovenstaande gegevens en aannames naar
schatting € 66.536.
Wij gaan er vanuit dat ook bij dit effect geldt dat scholen, het sociale netwerk
van jeugdigen en overig beleid een grote rol spelen in het voorkomen van
criminaliteit. Wij schatten deze deadweight/attributie in op 50%.
De uiteindelijke bate op het terrein van voorkomen van criminaliteit, vandalisme
of overlast van één jaar dagbesteding op de zorgboerderij van een groep van
twintig jongeren van 12-17 jaar komt daarmee uit op ongeveer € 37.500
(€ 33.000 door voorkomen van zware criminaliteit en € 4.500 daar voorkomen
van lichtere vormen van criminaliteit).
Uit de bovenstaande analyse blijkt dat met dagbesteding op de zorgboerderij in
potentie een belangrijke besparing in de justitiële keten gerealiseerd kan
worden, met name wanneer zware criminaliteit wordt voorkomen. Hoe groot de
bate is, is afhankelijk van de effectiviteit van de dagbesteding en de precieze
samenstelling van de doelgroep. Op basis van bovenstaande aannames schatten
wij de maatschappelijke bate van één jaar dagbesteding voor twintig cliënten in
op € 20.000–€ 40.000.
6.2.3

Vermindering van uithuisplaatsingen/ondertoezichtstellingen

Ook het verminderen van het aantal uithuisplaatsingen en onder
toezichtstellingen wordt door de geïnterviewde stakeholders herkend als een
belangrijk effect van dagbesteding op de zorgboerderij. Alle geïnterviewde
ervaringsdeskundigen waren het hierover eens, al werd het wel als lastig
ervaren om een inschatting te geven van de mate waarin
uithuisplaatsingen/ondertoezichtstellingen zouden verminderen. Hierbij moet
echter wederom vermeld worden dat de belanghebbenden aangaven dat dit
effect niet per se door dagbesteding op de zorgboerderij wordt veroorzaakt,
maar evengoed door andere vormen van dagbesteding, c.q. verlening van ritme
en structuur, kunnen worden veroorzaakt.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek geeft aan dat er per 31 december 2010,
6.952 pupillen68 geregistreerd stonden als zijnde uit huis geplaatst en onder
voogdij gesteld van ofwel Bureau Jeugdzorg of een landelijk werkende instelling
voor (gezins-)voogdij. Volgens het ministerie van Justitie bedragen de kosten
die gemoeid zijn met een uithuisplaatsing (onder voogdijstelling) € 3.871 per
jaar. Daarnaast krijgen pleegouders een dagelijkse vergoeding voor een
pleegkind. De gemiddelde jaarlijkse bijdrage per kind voor pleegouders is dan €
6.530. De totale jaarlijkse kosten van de uithuisplaatsing van één kind bedragen
hiermee € 10.401.
Het aantal pupillen dat onder toezicht stond per 31 december 2010 bedroeg
32.565.69

68
69

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Pupillen worden gedefinieerd als minderjarigen die onder (voorlopige) voogdij van een instelling
zijn geplaatst, of onder toezicht van een instelling staan.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2011), ‘Voogdij, voorlopige voogdij en
ondertoezichtstelling’, link:
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=70809ned&LA=NL

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

40

Volgens het ministerie van Justitie bedragen de kosten van een
ondertoezichtstelling in het eerste jaar € 7.757. In de daaropvolgende jaren
bedragen de kosten € 6.557 per jaar. Een gemiddelde ondertoezichtstelling
duurt twee jaar en tien maanden.
De gemiddelde jaarlijkse kosten van een ondertoezichtstelling bedragen dus
€ 6.981.
Door de geïnterviewde stakeholders wordt ingeschat dat het aantal
uithuisplaatsingen en ondertoezichtstellingen zonder de dagbesteding op
zorgboerderijen bij deze jongeren ongeveer een kwart hoger zou liggen.
Gemiddeld wordt volgens hen jaarlijks 2,5% van de kinderen in de jeugdzorg uit
huis geplaatst en ongeveer 11,2% onder toezicht gesteld.
Door de dagbesteding op de zorgboerderij wordt op basis van deze
veronderstellingen bij 0,625% van de kinderen uithuisplaatsing voorkomen en bij
2,8% van de kinderen wordt ondertoezichtstelling voorkomen.
Op een groep van twintig jongeren leidt dit onder deze veronderstellingen tot
een kostenbesparing van ongeveer € 1.250 op uithuisplaatsingen en ongeveer
€ 3.700 op ondertoezichtstellingen. In totaal bedraagt de kostenbesparing op
jaarbasis dan naar schatting € 4.950 per groep van twintig jongeren.
Wanneer we weer uitgaan van een bandbreedte, dan ligt de jaarlijkse baten van
een groep van twintig cliënten naar schatting tussen de € 2.500 en € 5.000.
6.2.4

Ontlasten van ouders en familie

Een ander belangrijk effect dat door de geïnterviewde stakeholders herkend
wordt is dat de dagbesteding leidt tot het ontlasten van de ouders en familie van
de jongere. Echter, de ervaringsdeskundigen vonden het lastig om het ontlasten
van ouders in monetaire waarden uit te drukken. Voor de waardering van dit
effect hebben wij derhalve andere bronnen gebruikt.
Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat kinderen
gemiddeld 1,7 verzorgenden hebben.70 Op een zorgboerderij-groep van twintig
personen betekent dit dat er 34 verzorgenden zijn. Dit getal gebruiken wij als
basis voor de analyse.
Specifiek voor ouders en verzorgers van kinderen die in aanmerking komen voor
dagbesteding bestaan er geen gegevens over de psychische en fysieke belasting
die zij ervaren. Wij maken daarom gebruik van gegevens die meer in het
algemeen bekend zijn over de belasting van mantelzorgers en de vermindering
van zorgkosten als gevolg van dagbesteding.
Schoenmakers et al. (2002) noemen dat mantelzorgers die zorg verlenen in een
thuissituatie vaak lijden onder grotere fysieke en psychische werkbelasting.71
Depressies, burn-outs en stress komen volgens Schoenmakers et al. (2002) voor
bij 50 tot 80% van de mantelzorgers (dit aantal ligt drie- tot viermaal hoger dan
bij leeftijdgenoten).

70
71

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

A.H. de Boer, R. Schellingerhout en J.M. Timmermans (2003), ‘Mantelzorg in getallen.’
B. Schoenmakers, F. Buntinx, J. de Lepeleire, M. Ylieff en O. Fontaine (2002), ‘Impact op het
algemeen welzijn van de mantelzorger’, Huisarts Nu, 31(6): 296 – 302.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

41

Middels dagbesteding kan ingezet worden op de verlichting van de belasting van
mantelzorgers. Echter, aangezien ‘‘verlichting van belasting’‘ ruim
geïnterpreteerd kan worden hebben wij besloten deze verlichting in twee
concrete termen uit te drukken:

►
►

Vermindering van huisartsenbezoek door mantelzorgers.
Vermindering van medicatiegebruik door mantelzorgers.

Onderzoek onder verzorgenden van (dementerende) ouderen laat zien dat
verzorgenden gemiddeld twaalf keer per jaar de huisarts bezoeken. Dit is drie
tot vier maal meer dan hun leeftijdsgenoten. Uit dit onderzoek komt tevens naar
voren dat door dementiezorg het huisarts bezoek met 20% kan afnemen
(afgerond 2,5 bezoek).72
De geïnterviewde stakeholders hebben een iets conservatievere inschatting
gemaakt van de afname van huisartsenbezoek: zij schatten in dat
huisartsbezoek met 10% kan afnemen. Wij gaan uit van het gemiddelde: het
bezoek aan de huisarts zal met 15% afnemen (het gaat dan dus om
1,8 bezoeken). Aangezien elk huisartsenbezoek ongeveer € 20 kost73 leidt dit
tot een besparing van € 36 per mantelzorger per jaar. Aangezien vergelijkbare
data over verzorgenden van jongeren ontbreken zullen wij bovengenoemde
besparing toepassen.
De “extra uren voor zichzelf” kunnen tevens zorgen dat het medicatiegebruik
van de mantelzorger zal afnemen. Er wordt in verschillende onderzoeken
gesteld dat verwacht kan worden dat het medicatiegebruik van mantelzorgers
van (dementerende) ouderen met 20% zal afnemen.74 Echter, door de
geïnterviewde stakeholders werd ingeschat dat er een vermindering van 5% van
medicatiegebruik zou kunnen optreden door dagbesteding. Wij zullen uitgaan
van het gemiddelde: het medicatiegebruik van mantelzorgers van de doelgroep
(dementerende) ouderen zal met 12,5% afnemen. De kosten van
medicatiegebruik van mantelzorgers van ouderen worden geraamd op € 2.400
per mantelzorger, per jaar.75 Hiervan uitgaande komt een besparing van 12,5%
neer op € 300 per mantelzorger per jaar.
Wij zullen wederom de bovengenoemde besparingen aanhouden voor
verzorgenden van de doelgroep jeugd. Wij realiseren ons dat de gemiddelde
mantelzorger van een (dementerende) oudere, ouder is dan de gemiddelde
mantelzorger van een jongere en dus ook van andere (types) zorg gebruik zal
maken. Echter, omdat er geen data beschikbaar zijn over afnemend zorggebruik
onder mantelzorgers van jongeren, hebben wij besloten de bovengenoemde
gegevens mee te nemen in dit onderzoek.
Zoals gesteld gaan wij weer uit van een groep van twintig jongeren, met
34,2 verzorgenden. De geïnterviewde stakeholders gaven aan dat voor 100%
van deze ouders geldt dat er sprake is van ontlasting door het
dagbestedingtraject. Echter, wij zullen dit effect iets conservatiever inschatten.

71
73

74
75

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.
Oostenbrink, J.B., Bouwmans, C.A.M., Koopmanschap, M.A., & Rutten, F.F.H. (2004).
Handleiding voor kostenonderzoek: Methoden en standaard kostprijzen voor economische
evaluatiesin de gezondheidszorg, geactualiseerde versie 2004. Diemen: CVZ.
Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.
Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

42

Voor onze waardering van dit effect gaan wij er van uit dat voor de helft van de
ouders door de dagbesteding een vermindering van huisartsenzorg en
medicatiegebruik wordt bereikt: het gaat dan dus om 17,1 ouders.
De waardering van de afname van huisartsenbezoeken wordt dan als volgt:
17,1 x 36 = € 616
De waardering van de afname van medicijngebruik wordt als volgt:
17,1 x 300 = € 5.130
Op basis van bovenstaande veronderstelling komt de bate met betrekking tot de
afname van zorggebruik van de verzorgenden per jaar uit rond € 5.700.
Voor de range gaan wij er vanuit dat bij 40 tot 60%van de ouders huisartsenzorg
en medicatiegebruik zal verminderen. De jaarlijkse baten voor een groep van
twintig cliënten zullen hiermee in een range vallen van € 4.500–€ 7.000.
6.2.5

Vergelijking met reguliere zorg

Door de belanghebbenden en ervaringsdeskundigen werd aangegeven dat de
zorgboerderij een goed passende context kan bieden voor een deel van de
jongeren met gedragsproblemen. Bij jongeren die passen binnen de context van
de zorgboerderij zal dagbesteding op de zorgboerderij effectief zijn. Dat leidt
zoals hierboven uitgewerkt in potentie tot minder voortijdige schooluitval,
betere relaties met ouders (waardoor minder uithuisplaatsingen plaatsvinden),
minder overlast en minder zorggebruik door mantelzorgers. Echter, er werd in
de interviews tevens aangegeven dat niet gesteld kan worden dat de
zorgboerderij meer of andere effecten oplevert dan dagbesteding op andere
instellingen. De rust, regelmaat en structuur (welke allen bijdragen aan eerder
genoemde effecten) hoeven dus niet per se op de zorgboerderij gezocht te
worden. Andere (reguliere) dagbestedingtrajecten kunnen evengoed volstaan
om voortijdig schoolverlaten te voorkomen, het zorggebruik van mantelzorgers
te laten verminderen, het aantal uithuisplaatsingen en onder
toezichtplaatsingen te verminderen en om criminaliteit en overlast te
verminderen.
Hierbij moet vermeld worden dat er wel degelijk een bepaalde groep cliënten
bestaat waarvoor dagbesteding op de zorgboerderij volgens de stakeholders wel
de beste optie is. Zij geven aan dat voor met name kinderen met bepaalde
gedragsproblematiek (zoals bijvoorbeeld ADHD) een prikkelarme en rustige
omgeving nodig is. Volgens de stakeholders wordt zo’n omgeving nog niet
voldoende geboden op reguliere instellingen. Op zorgboerderijen is
vanzelfsprekend sprake van een prikkelarme omgeving: kinderen ervaren de
rust van het platteland, wat het bereiken van bovengenoemde effecten
vergemakkelijkt.

6.3

Verstandelijk beperkten

Zoals reeds eerder aangegeven vormt de groep verstandelijk beperkten een zeer
diverse groep. Dit maakt het lastig om algemene uitspraken te doen over de
maatschappelijke effecten van op de gehele groep. Dat gold dus ook voor de
stakeholders die wij in het kader van het onderzoek hebben geïnterviewd.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

43

De geïnterviewden gaven bijvoorbeeld aan dat de effecten voor jeugdige licht
verstandelijk beperkten sterke overeenkomst vertonen met de effecten voor de
doelgroep jeugd, terwijl de effecten voor oudere licht verstandelijk beperkten
meer overeenkomen met de doelgroep (dementerende) ouderen.
Daarnaast werd aangegeven dat de verschillende zorgzwaartes van cliënten tot
verschillende effecten leiden: iemand met een licht verstandelijke handicap zal
hele andere effecten ervaren door dagbesteding op de zorgboerderij dan iemand
met een zware verstandelijke handicap. De maatschappelijke effecten die hieruit
voortvloeien zullen dan ook onderling verschillen.
Het bovenstaande noodzaakt tot een nadere afbakening. Alleen met deze
afbakening is het mogelijk om heldere uitspraken te doen.
Uit het kostenonderzoek komt naar voren dat de gemiddelde zorgzwaarte van
verstandelijk beperkten op de zorgboerderij door de zorgboeren wordt ingeschat
op ‘‘4’‘. Bij de waardering van de effecten hebben we dit gemiddelde als
uitgangspunt genomen.
Verder is er voor gekozen, mede gegeven de overlap van deze groep met de
doelgroep ‘‘jeugd’‘ om ons bij de waardering van de effecten te beperken tot de
groep volwassen verstandelijk beperkten (achttien jaar en ouder).
Voor deze afgebakende groep zijn in de workshop de volgende potentiële
indirecte effecten geïdentificeerd:

►

Mogelijkheid tot doorstroom naar regulier werk of betaald werk met
ondersteuning (SW).

►
►
►

(Langer) thuis of begeleid kunnen blijven wonen.

►

Minder belasting mantelzorgers/ouders/familie (vermindering
zorggebruik, minder zorgkosten).

Verlaging van de zorgzwaarte.
Minder overig zorggebruik bij de cliënt (huisartsenzorg, medicatie,
psychische hulp).

In de interviews met stakeholders werden niet alle bovengenoemde effecten
herkend. De stakeholders gaven aan dat doorstroom naar regulier werk of
bijvoorbeeld een werkplek in het kader van de Wet Sociale Werkvoorziening
(WSW) vanuit dagbesteding op een zorgboerderij vrijwel niet voorkomt. Gezien
de reacties van de stakeholders hebben wij dit effect dan ook niet verder
meegenomen in de waardering van de maatschappelijke baten.
Ook het optreden van een verlaging van het zorgzwaartepakket en de daarmee
gepaard gaande kostenbesparing werd niet herkend door de geïnterviewde
stakeholders. Aangegeven werd onder andere dat de dagbesteding weliswaar bij
de cliënt kan leiden tot meer structuur, meer zelfvertrouwen en een betere
psychische en lichamelijke gesteldheid, maar dat daarmee nog geen sprake is
van een verlaging van de zorgzwaarte. Ook werd door stakeholders vanuit het
zorgkantoor aangegeven dat het verlagen van het zorgzwaartepakket als gevolg
van dagbesteding op een zorgboerderij vrijwel nooit voorkomt. Mede hierom is
besloten dit effect niet mee te nemen in de monetarisering.
Voor het verminderen van het overig zorggebruik bij de cliënt geldt dat de
geïnterviewde stakeholders geen goede inschatting konden maken van de mate
waarin dit vermindert door de dagbesteding op de zorgboerderij. Ook
literatuuronderzoek leverde op dit punt geen aanvullende informatie op.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

44

Het optreden van dit effect werd wel herkend door de geïnterviewde
stakeholders en is ook vanuit de geïdentificeerde directe effecten op de cliënt
(meer dagstructuur, meer beweging) plausibel. Dit effect is in het overzicht van
de maatschappelijke baten verwerkt als een PM-post.
De indirecte effecten die wij hieronder zullen waarderen zijn daarom als volgt:

►
►

(Langer) thuis of begeleid kunnen wonen.
Minder belasting mantelzorgers/ouders/familie in de vorm van:

–
–
6.3.1

Minder zorggebruik.
Minder zorgkosten.
(Langer) thuis of begeleid kunnen wonen

Bij de geïnterviewde (ervarings)deskundigen heerste er overeenstemming over
het feit dat dagbesteding op de zorgboerderij inderdaad eraan bijdraagt dat
meer verstandelijk beperkten thuis kunnen blijven wonen of begeleid kunnen
(blijven) wonen.
Uit onderzoek naar de woonsituatie van volwassen verstandelijk beperkten komt
naar voren dat ongeveer 20% van de verstandelijk beperkten thuis woont en
ongeveer 15% begeleid woont. Ongeveer 65% van de verstandelijk beperkten
woont beschermd/verzorgd.76
Ook in de interviews met stakeholders wordt aangegeven dat ongeveer 20% van
de verstandelijk beperkten in dagbesteding op de zorgboerderij thuis woont.
Wij nemen aan dat de 20% van de mensen uit deze doelgroep die nog thuis
wonen in de categorie Verstandelijk Gehandicapt Licht valt (Zorg Zwaarte
Pakket VG 1 tot en met VG 4). Voor deze groep cliënten gelden door de NZa
vastgelegde prijzen voor intramuraal verblijf.77 Deze dagprijzen bestaan uit een
aantal elementen: woonzorg (in de vorm van begeleiding), dagbesteding,
behandelaars en verblijf (facilitair).78 De prijzen bevatten dus geen
kapitaallasten. Voor de berekening van de waarde van het indirecte effect
‘‘langer thuis of begeleid blijven wonen’‘ zullen wij de prijzen van dagbesteding
niet meenemen. Uit de gegevens van de NZa blijkt dat het intramuraal verblijf
per dag gemiddeld € 92,90 kost. Op jaarbasis is dat afgerond € 34.000.
De geïnterviewde stakeholders schatten in dat door de dagbesteding op een
zorgboerderij bij één op de vijftien thuiswonende cliënten wordt voorkomen dat
zij niet meer thuis kunnen blijven wonen. Op een groep van twintig personen
gaat het dan op jaarbasis om 0,25 persoon waarbij wordt voorkomen dat zij niet
meer thuis kunnen blijven wonen. Uitgaande van een kostenbesparing per
persoon van € 34.000 is dit per jaar op een dagbestedinggroep van twintig
personen dus € 8.500.
Echter, ook bij dit effect dienen we er rekening mee te houden dat niet het
gehele effect aan de dagbesteding kan worden toegerekend (deadweight en
attributie). Voor deze doelgroep geldt ook dat het sociale vangnet sterk genoeg
moet zijn om het effect van (langer) thuis wonen te verwezenlijken.

76
77
78

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Isolde Woittiez en Michiel Rad (2006), ‘Juist beschermd – De determinanten van de
woonsituatie van volwassen verstandelijk gehandicapten’, 129.
NZa (2012), ‘Onderbouwing aantal uren (direct en indirect cliëntgebonden) per week per
zorgzwaartepakket 2012.’
NZa (2012), ‘Onderbouwing aantal uren (direct en indirect cliëntgebonden) per week per
zorgzwaartepakket 2012.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

45

Wij gaan er vanuit dat 75% van het effect door de dagbesteding wordt
veroorzaakt. De netto baat ligt hierdoor op basis van de bovengenoemde
veronderstellingen rond € 6.500.
Aangezien er veel veronderstellingen nodig zijn om tot een inschatting te komen
werken wij met een bandbreedte. Deze bandbreedte bepalen wij aan de hand van
het percentage van de cliënten waarvoor intramurale opname wordt voorkomen.
Omdat wij niet met zekerheid kunnen stellen dat bij 7% van de thuiswonende
cliënten intramurale opname wordt voorkomen zullen wij er van uitgaan dat dit
effect bij 5 tot 9% van de thuiswonende cliënten zal optreden. De jaarlijkse baten
voor een groep van twintig cliënten vallen hiermee in de range
€ 4.000–€ 8.000.
Kostenbesparing door voorkomen van meer intensieve intramuralisering van niet
thuiswonende verstandelijk beperkten
Hierboven is een inschatting gemaakt van de kostenbesparing die wordt
gerealiseerd doordat een groter deel van de doelgroep thuis kan blijven wonen
door dagbesteding op de zorgboerderij. Mogelijk is er ook een effect dat een
deel van de doelgroep die nu begeleid woont zonder de dagbesteding beschermd
of verzorgd zou moeten wonen. Op basis van ons onderzoek is het echter niet
mogelijk om dit mogelijke effect te waarderen. Dit potentiële effect is in het
overzicht van de maatschappelijke baten dan ook verwerkt als een PM-post.
6.3.2

Ontlasten van mantelzorgers

Ook voor de doelgroep verstandelijk beperkten werd, door de deelnemers aan de
workshop, gesteld dat mantelzorgers ontlast worden door de
dagbestedingtrajecten op de zorgboerderij. Het verbeteren van de relatie met
het bestaande netwerk, het vergroten van sociale vaardigheden, meer structuur
en dagritme en een vermindering van gedragsproblematiek dragen allen bij aan
ontlasting van de mantelzorgers. De geïnterviewde (ervarings)deskundigen
noemden unaniem dat mantelzorgers aangeven ontlast te worden door het
dagbestedingtraject op de zorgboerderij.
Voor de mantelzorgers van verstandelijk beperkten kan dezelfde literatuur
worden toegepast als voor mantelzorgers van de doelgroep jeugd. Ook voor
deze groep mantelzorgers geldt dus dat mantelzorgers vaak lijden onder grotere
fysieke en psychische werkbelasting:79 depressies, burn-outs en stress komen
voor bij 50 tot 80% van de mantelzorgers.80 Door dagbesteding kunnen
mantelzorgers op twee gebieden worden ontlast:

►
►

Vermindering van huisartsenbezoek door mantelzorgers.
Vermindering van medicatiegebruik door mantelzorgers.

Voor de doelgroep verstandelijk beperkten zijn geen gegevens bekend over het
zorggebruik van de mantelzorgers. Voor kwantificering van het verminderen van
zorggebruik door dagbesteding zullen wij dus wederom gebruik maken van
gegevens over mantelzorgers van (dementerende) ouderen.

79
80

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

B. Schoenmakers, F. Buntinx, J. de Lepeleire, M. Ylieff en O. Fontaine (2002), ‘Impact op het
algemeen welzijn van de mantelzorger’, Huisarts Nu, 31(6): 296 – 302.
B. Schoenmakers, F. Buntinx, J. de Lepeleire, M. Ylieff en O. Fontaine (2002), ‘Impact op het
algemeen welzijn van de mantelzorger’, Huisarts Nu, 31(6): 296 – 302.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

46

Zoals eerder omschreven gaan wij er, na het evalueren van bestaand onderzoek
en interviews met belanghebbenden, vanuit dat het bezoek aan de huisarts van
verzorgenden met 15% zal afnemen (het gaat dan dus om 1,8 bezoeken
minder).81
Aangezien elk huisartsenbezoek ongeveer € 20 kost82 leidt dit tot een besparing
van € 36 per mantelzorger per jaar.
Tevens gaan wij er vanuit dat het medicatiegebruik van mantelzorgers van de
doelgroep (dementerende) ouderen met 12,5% zal afnemen (gebaseerd op
interviews met belanghebbenden en eerder onderzoek83).
De kosten van medicatiegebruik van mantelzorgers van ouderen worden
geraamd op € 2.400 per mantelzorger, per jaar.84 Hiervan uitgaande komt een
besparing van 12,5% neer op € 300 per mantelzorger per jaar.
Om de resultaten van ons effectonderzoek onderling vergelijkbaar te houden
gaan wij wederom uit van een groep van twintig cliënten. Van deze twintig
cliënten woont 20% nog thuis (vier cliënten) Wij nemen aan dat deze 20% van de
cliënten direct te maken heeft met gemiddeld 1,71 mantelzorgers85 (dit zijn dan
6,84 mantelzorgers). Bij de overige 80% gaan wij er vanuit dat de zorg voor de
cliënt voor het grootste deel bij de instelling ligt, niet bij de mantelzorger. Voor
onze waardering kijken wij dus slechts naar de mantelzorgers van de
thuiswonenden. De geïnterviewde belanghebbenden schatten in dat de
vermindering van zorggebruik bij 100% van deze mantelzorgers van
thuiswonenden zal een optreden. Wij maken een iets meer conservatieve
aanname: het zorggebruik zal bij 50% van de mantelzorgers verminderen (dit
zijn betreft dan 3,42 mantelzorgers).
De waardering van de afname van huisartsenbezoeken wordt dan als volgt:
3,42 x 36 = € 123
De waardering van de afname van medicatiegebruik wordt als volgt:
3,42 x 300 = € 1.026
De totale waardering van de afname zorggebruik van de mantelzorgers per jaar
wordt dan € 1.149.
Voor dit effect zullen wij tevens een range van baten hanteren. De range is erop
gebaseerd dat dit effect bij 40 tot 60% van de mantelzorgers zal optreden. De
range van jaarlijkse baten per twintig cliënten wordt daarmee afgerond tussen
€ 1.000–€ 1.500.

80
81

82
84
85

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.
Oostenbrink, J.B., Bouwmans, C.A.M., Koopmanschap, M.A., & Rutten, F.F.H. (2004).
Handleiding voor kostenonderzoek: Methoden en standaard kostprijzen voor economische
evaluatiesin de gezondheidszorg, geactualiseerde versie 2004. Diemen: CVZ.
Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.
Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.
A.H. de Boer, R. Schellingerhout en J.M. Timmermans (2003), ‘Mantelzorg in getallen.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

47

6.3.3

Vergelijking met reguliere dagbesteding

Door de deelnemers aan de workshop en de geïnterviewde
ervaringsdeskundigen is een aantal keer aangegeven dat niet alle
bovengenoemde indirecte effecten alleen op zullen treden bij het volgen van een
dagbestedingtraject op de zorgboerderij.
Er werd bijvoorbeeld gesteld dat het bieden van dagritme en structuur niet per
se op de zorgboerderij hoeft te gebeuren om ervoor te zorgen dat cliënten
langer thuis kunnen blijven wonen of om het zorggebruik van de mantelzorgers
te verminderen. Ook een ander type dagbestedingtraject zou ervoor kunnen
zorgen dat cliënten ’s ochtends hun bed uitkomen, dat ze ontbijten, lunchen en
dineren en dat ze (bijna) elke dag een paar uur weg zijn van huis. In alle gevallen
zou ook dit leiden tot een ontlasting van de mantelzorger van de cliënt. Tevens
zou dit er, bij bepaalde cliënten, voor kunnen zorgen dat zij thuis kunnen blijven
wonen. Wat dat betreft gaat het, bij het bereiken van deze effecten, dus meer
om het feit dat cliënten dagbesteding hebben dan om de vraag waar deze
dagbesteding plaatsvindt.
Daartegenover staat dat alle belanghebbenden en ervaringsdeskundigen
aangaven dat dagbesteding op de zorgboerderij wel een welkome verruiming is
van het zorgaanbod. Door verschillende mensen werd aangegeven dat het
aanbod van de zorgboerderij voor bepaalde cliënten uitermate passend is. Voor
deze cliënten zou dagbesteding op een reguliere instelling niet dezelfde
(positieve) effecten opleveren als dagbesteding op de zorgboerderij. Volgens de
geïnterviewden is het aanbod van de zorgboerderij daarom een belangrijk
onderdeel van het reguliere aanbod.

6.4

(Dementerende) ouderen

De stakeholders benoemden tijdens de workshop de volgende potentiële
maatschappelijke effecten van dagbesteding op de zorgboerderij voor ouderen:

►
►
►
►
►
►

Ontlasten van mantelzorgers.
Langer thuis kunnen blijven wonen/ uitstellen opname (zorggebruik).
Meer beweging hetgeen tot gezondheidswinst kan leiden.
Betere voedinginname hetgeen tot gezondheidswinst kan leiden.
Minder medicatiegebruik door de ouderen (zorggebruik).
Minder gebruik van professionele hulpverlening en ondersteuning door de
ouderen (zorggebruik).

Voor de vier eerste maatschappelijke baten geldt dat deze duidelijk
onderschreven werden door de stakeholders en praktijkexperts die wij hebben
geïnterviewd tijdens het onderzoek. Ook was er voor deze baten in de literatuur
in meer of mindere mate een onderbouwing te vinden. Vooral het inschatten van
de baten van het ontlasten van mantelzorgers bleek erg belangrijke
maatschappelijke bate te zijn, volgens geïnterviewden en literatuurbevindingen.
Een geïnterviewde merkte op dat dit de belangrijkste doelstelling van
dagbesteding voor ouderen is.
De twee laatste maatschappelijke baten werden minder sterk onderschreven
door de geïnterviewden.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

48

Volgens de geraadpleegde praktijkexperts (case/trajectmanagers dementie,
coördinator ontmoetingscentrum en zorgboeren) zou er mogelijk wel sprake
kunnen zijn van vermindering van medicatie (zoals vermindering van
onrustmedicatie) maar het was niet mogelijk om hier goede schattingen van te
geven. Hier wordt door de geraadpleegde praktijkexperts en stakeholders ook
niet de meeste ‘‘financiële winst’‘ verwacht. Deze was volgens hen veel meer te
verwachten bij het uitstellen van de opname. Daarbij geldt ook dat het mogelijk
vooral gaat om het uitstellen van het zorggebruik.
Dit is het geval wanneer de dagbesteding leidt tot verschuiving van het
zorggebruik naar achteren in de tijd, bijvoorbeeld doordat de cliënt door een
betere voedingsinname of meer beweging langer leeft, maar uiteindelijk wel de
zorg nodig heeft. Dit potentiële effect is in het overzicht van de
maatschappelijke baten dan ook verwerkt als een PM-post.
Volgend uit bovenstaande is er gekozen om vier maatschappelijke baten te
waarderen:
1
Ontlasten van mantelzorgers.
2
Langer thuis kunnen blijven wonen.
3
Meer beweging bij de ouderen.
4
Betere voedinginname bij de ouderen.
Aangezien in de interviews en in de beschikbare literatuur vooral uitspraken zijn
gedaan over de effecten voor dementerende ouderen richten wij ons in deze
paragraaf ook vooral op deze groep.
6.4.1

Ontlasten van de mantelzorgers

In Nederland zijn er op dit moment ongeveer 230.000 mensen met dementie
(www.dementiedebaas.nl) en dit aantal zal de komende jaren, door vergrijzing,
toenemen tot ruim 500.000 mensen in 2040.86 Partners en familieleden
vervullen een uiterst belangrijke rol bij de zorg voor mensen met dementie. 60%
van de hulp aan dementerenden wordt door de gezins- en familieleden geboden.
Daarbij heeft een groot deel van de mensen met dementie (75%) dagelijks zorg
nodig en bij de helft van deze mensen wordt deze zorg, geheel of gedeeltelijk,
door de partner en/of familie geboden. Dat dit leidt tot een hoge belasting van
de mantelzorgers is niet verwonderlijk: één op de drie mantelzorgers ervaart
lichamelijke en/of psychische klachten als gevolg van de zorg die zij verlenen.87
Mantelzorgers bezoeken de huisarts vaker en gebruiken meer medicatie dan hun
leeftijdsgenoten (drie tot vier keer vaker)88 en één op de tien mantelzorgers
voelt zich zeer zwaar belast tot overbelast89. Inzetten op de vermindering van
deze belasting van mantelzorgers is dus erg belangrijk, ook omdat dit een groot
effect heeft op het thuis kunnen wonen van de dementerende en het uistellen
van opname. Dagbesteding kan daarin een belangrijke rol vervullen.
Uit de interviews met de praktijkexperts en de stakeholders blijkt dat zij het
ontlasten van de mantelzorgers als een grote bate zien van dagbesteding op de
zorgboerderij.

86
87
88
89

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Alzheimer Nederland (2011). Feiten en cijfers over dementie. Bunnik: Alzheimer Nederland.
Mercken, C. (2005). Mantel zorg en dementie: Een zorg op zich. Utrecht: NIZW/
Expertisecentrum Informele Zorg
Schoenmakers, B. & Buntinx, B. (2002). Impact op het algemeen welzijn van de mantelzorger.
Huisarts Nu, 31,6, 296-302.
Peeters, J., Werkman, W., & Francke, A.L. (2012). Dementiemonitor Mantelzorg: Problemen,
zorgbehoeften, zorggebruik en oordelen van mantelzorgers. Utrecht: Nivel.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

49

Aan de ene kant doordat de cliënt een activiteit buitenshuis heeft en dit alleen al
de mantelzorg ontlast, aan de andere kant doordat de toestand van de cliënt kan
stabiliseren of verbeteren en dit effect kan hebben op het gedrag en de emoties
van de cliënt thuis. Ook wordt er volgens de geraadpleegde experts
ondersteuning aan de mantelzorgers geboden door de zorgboeren (en het
overige personeel) en zou dagbesteding op de zorgboerderij minder
stigmatiserend zijn waardoor het (ook) voor de mantelzorgers makkelijker te
accepteren is dat de cliënt naar dagbesteding gaat.
Hieronder wordt uitgewerkt wat het ontlasten van mantelzorgers kan betekenen
voor het zorggebruik van deze mantelzorgers en hoe dit in financiële termen
gekwantificeerd kan worden. Dit betekent niet dit de enige belangrijke
uitwerkingen zijn van het ontlasten van mantelzorgers. Integendeel, dat
mantelzorgers zich door het ontlastende effect van dagbesteding op
zorgboerderijen beter voelen, hun algemeen welbevinden verbetert en hun
kwaliteit van leven groter wordt, is een zeer belangrijk resultaat zo niet het
belangrijkste. Dit is binnen de scope van deze studie niet gekwantificeerd, maar
daarom niet minder belangrijk.
Ontlasten van mantelzorgers: Afname huisartsenbezoek mantelzorgers
Van de cliënten op de zorgboerderij heeft nagenoeg iedereen een mantelzorger
(zonder mantelzorger volgt een opname sneller en komt dagbesteding op een
andere wijze aan de orde).
De mantelzorgers zullen allemaal ontlast worden, alleen al door het feit dat de
cliënt een aantal dagdelen per week niet thuis is en de mantelzorger daardoor
tijd krijgt voor andere activiteiten. Dit ontlastende effect kan doorwerken in het
zorggebruik van de mantelzorger. In een eerdere studie naar de
maatschappelijke baten van dementiezorg90 is (op basis van literatuur en
stakeholdergesprekken) uitgegaan van een afname van 20% van het
huisartsenbezoek van mantelzorgers. De door ons geraadpleegde
praktijkexperts en stakeholders vonden dit moeilijk om in te schatten; er werd
een voorzichtige schatting gegeven van een vermindering van het
huisartsenbezoek met 10%. In de analyse gaan we uit van het gemiddelde van
deze cijfers. Uitgaande van twaalf huisartsbezoeken per jaar91 komt een
besparing van 15% neer op afgerond twee huisartsen bezoeken minder. Bij de
gemiddelde kosten van € 20 per huisartsbezoek is dit een besparing van
afgerond € 40 per mantelzorger per jaar. Er van uitgaande dat de mantelzorger
deze kosten kan declareren bij de verzekeraar, betekent dit op basis van een
zorgboerderij met een groep van twintig ouderen een besparing voor de
zorgverzekeraar in de orde van € 500 tot € 1.000 per jaar.
Ontlasten van mantelzorgers: Afname van medicatiegebruik door mantelzorgers
In een eerdere studie naar de maatschappelijke baten van dementiezorg92 is (op
basis van stakeholdergesprekken en literatuur) uitgegaan van een afname van
20% van het medicatiegebruik bij mantelzorgers door dagbesteding. De
praktijkexperts en stakeholders die door ons werden geraadpleegd vonden het
lastig om hier inschattingen over te doen. Er werd een voorzichtige schatting
gegeven van een vermindering van 5%. Wij gaan er hier vanuit dat de een
vermindering van 5% tot 20% mogelijk is.

90
91
92

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met
dementie. Almere: Zorggroep Almere.
Idem
Idem

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

50

Uitgaande van de kosten van medicatiegebruik per jaar van € 2400,93 komt een
besparing van 5 tot 20%neer op (afgerond) €100 tot 500,- per mantelzorger. Er
van uitgaande dat de mantelzorger deze kosten kan declareren bij de
verzekeraar, betekent dit op basis van een zorgboerderij met een groep van
twintig ouderen een besparing voor de zorgverzekeraar van € 2.000 tot €
10.000 per jaar.
6.4.2

Langer thuis blijven wonen/ uitstellen opname

Gemiddeld genomen leven mensen met dementie acht jaar met de ziekte
waarvan zij ongeveer zes jaar thuis wonen.94 Ook van de mensen met ernstige
dementieklachten woont één op de vier thuis. De meest bepalende factor voor
het thuis kunnen blijven wonen van mensen met dementie is de draagkracht van
de mantelzorger95. Door de mantelzorger te ontlasten en door vertraging van
het ziektebeeld kan een opname uitgesteld worden. Bij ongeveer 85% van de
cliënten kan door de dagbesteding op de zorgboerderij de opname worden
uitgesteld, aldus de geraadpleegde praktijkexperts. Ook schatten zij in dat
ouderen gemiddeld twee jaar dagbesteding op de zorgboerderij krijgen. Volgens
de experts wordt de opname door de dagbesteding (tenminste) zes maanden
uitgesteld. Sommige experts schatten in dagbesteding leidt tot een jaar uitstel.
Thuis wonen levert per jaar per persoon een besparing op van €15.964,
vergeleken met intramuraal wonen.96
Voor zes maanden komt dit neer op €7.982 op twee jaar dagbesteding. Per
saldo betekent dit dat het uitstellen van een opname door een jaar dagbesteding
op de zorgboerderij binnen een groep van twintig dementerende ouderen een
besparing voor de maatschappij oplevert van (afgerond) € 40.000 tot € 90.000
per jaar.
De hierboven uitgewerkte maatschappelijke bate treedt op wanneer de cliënt
minder jaren in een instelling opgenomen is. Aan het begin van paragraaf 6.4
gingen wij reeds in op de mogelijkheid dat een deel van de effecten gedempt
worden wanneer er een levensverlengend effect optreedt (bijvoorbeeld door een
verbeterde fysieke gesteldheid). Dit in potentie dempende effect is in de analyse
meegenomen als PM post.
6.4.3

Meer bewegen

Tijdens de inventariserende workshop werd benoemd dat ouderen minder
somatische problemen en letsel zouden ervaren op de zorgboerderij. De
veronderstelling hierbij is dat dit onder andere komt doordat er op de
zorgboerderij meer en anders bewogen wordt, de dagbesteding in een groene
omgeving plaatsvindt, en er beter gegeten en gedronken wordt dan bij
dagbesteding elders of zonder dagbesteding.
Bewegen heeft positieve en beschermende effecten op de gezondheid
(Hildebrandt, Chorus & Stubbe, 2010).97 Volgens TNO (2010) is onvoldoende
bewegen de meest voorkomende beïnvloedbare risicofactor en is het stimuleren
van bewegen een zeer effectieve manier om gezondheidsrisico's te
verminderen.

93
94
95
96
97

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Idem
Alzheimer Nederland (2011). Feiten en cijfers over dementie. Bunnik: Alzheimer Nederland.
Mercken, C. (2005). Mantel zorg en dementie: Een zorg op zich. Utrecht: NIZW/
Expertisecentrum Informele Zorg
Berden, C. & Kok, L. (2011). Kosten en baten van welzijn en maatschappelijke dienstverlening.
Amsterdam: SEO.
V.H. Hildebrandt, A.M.J. Chorus & J.H.Stubbe (2010) Trendrapport Bewegen en Gezondheid
2008/2009. Leiden: TNO Kwaliteit van leven

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

51

Daarbij komt uit de literatuur naar voren dat er een relatie wordt verwacht
tussen beweging en de (snelheid van de) voortgang van het dementieproces
(Scherder & Eggermondt, 2009).98 Uit de vragenlijstronde onder de
praktijkexperts komt naar voren dat naar schatting bij 60% van de ouderen die
deelnemen aan dagbesteding op de zorgboerderij, de lichamelijke activiteit
verbetert.
In een MKBA die is uitgevoerd naar beweegprogramma's voor ouderen (‘‘Meer
bewegen voor ouderen’‘, gericht op het in groepsverband bewegingsoefeningen
uitvoeren, onder deskundige begeleiding) worden de totale maatschappelijke
baten van dergelijke beweegprogramma’s ingeschat op tenminste €450 per
deelnemer per jaar.99 Belangrijk om te vermelden is dat in deze MKBA van meer
bewegen voor ouderen de baten voor de deelnemers zijn berekend op basis de
financiële waardering van een QALY (een voor kwaliteit van leven gecorrigeerd
levensjaar). Daarnaast wordt uitgegaan van positieve effecten op de gezondheid
hetgeen weer effect heeft op het zorggebruik. Hierdoor zijn er baten voor de
gemeente (thuiszorg) en de zorgverzekeraar, maar deze baten worden niet
gekwantificeerd in de studie. De bate van €450 per deelnemer per jaar is dus
gebaseerd op de waardering van gewonnen QALY's.
In ogenschouw nemend dat deze beweegprogramma's voor ouderen een andere
vorm van bewegen betreffen dan bewegen op de zorgboerderij (bewegen op de
zorgboerderij kan de gehele dag door en gaat op een meer natuurlijke, niet
georganiseerde manier), laat deze MKBA wel zien dat meer bewegen bij
ouderen, maatschappelijke baten heeft.
Er van uitgaande dat de gezondheidswinst bij 50 tot 70% van de doelgroep op
zal treden, vallen de jaarlijkse baten voor een groep van twintig cliënten hiermee
in de range van (afgerond) € 4.000–€ 6.000. Het gaat hierbij dus niet om een
financiële kostenbesparing maar om een gemonetariseerde inschatting van de
waarde van de verbeterde levenskwaliteit voor de cliënt.
6.4.4

Betere voedinginname

Uit wetenschappelijk onderzoek komt naar voren dat de verbetering van
voedinginname bij ouderen groter is bij dagbesteding op de zorgboerderij dan bij
de meer reguliere vormen van dagbesteding.100 Volgens praktijkexperts
(case/trajectmanagers dementie, zorgboer) verbetert de voedinginname bij een
aanzienlijk deel (gemiddeld 65%) van de ouderen die voor hun dagbesteding naar
de zorgboerderij gaan. Uit onderzoek naar de relatie tussen
voedingssupplementen101 en ondervoeding bij ouderen, blijkt dat bij de groep
waar de status van de voedingswaarde het meest verbeterde, de zorgkosten
minder hoog waren dan bij groep waar de status van de voedingswaarde minder
sterk verbeterde. Zo waren de kosten gerelateerd aan ziekenhuisopnames,
huisartsbezoek en fysiotherapie lager. In totaal waren de zorgkosten per
persoon €723 lager.

98
99
100
101

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Scherder, E.J., & Eggermondt (2009). Stilstaan is achteruitgaan. De invloed van bewegen op
cognitie en gedrag bij ouderen met dementie. Denkbeeld, 21(4), 10-12
Idem
Bruin, de S.R. (2009). Sowing in the autumn season: Exploring benefits of green care farms for
dementia patients. Wageningen: Universiteit Wageningen.
Arnoud-Battandier, F., Malvy, D., Jeandel, C., Schmitt, C., Aussage, P., Beaufrerre, B., &
Cynober, L. (2004). Use of oral supplements in malnourished elderly patiets living in the
community: a pharmaco-economic study. Clinical Nutrition, 23,1096-1103

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

52

Hier moet wel de opmerking bij worden gemaakt dat het nemen van
voedingssupplementen maar een beperkte weergave is van wat beter eten
inhoudt. Beter eten gaat ook over betere porties, regelmatig en gevarieerd eten.
De studie laat wel zien dat een betere voedingswaarde effect kan hebben op
zorgkosten. Uitgaande van een effect bij 50 tot 70% van een groep van twintig
ouderen, levert de verbetering in de voedingsinname door de dagbesteding op
de zorgboerderij een potentiële besparing op van (afgerond)
€ 7.000–€ 10.000.
Concluderend kan worden gezegd dat het uitstellen van de opname de bate is
die in financieel opzicht de meeste impact heeft. Ook voor het welbevinden van
de ouderen en het systeem daarom heen is dit een zeer belangrijke opbrengst.
In hoeverre dagbesteding op een zorgboerderij grotere effecten heeft op het
uitstellen van een opname dan andere vormen van dagbesteding, kan op basis
van deze studie niet worden gezegd. Sommige van de geraadpleegde
praktijkexperts denken dat zo'n effect er wel kan zijn maar konden dit niet
kwantificeren. Hier is verder onderzoek voor nodig.
6.4.5

Vergelijking met reguliere dagbesteding

Dagbesteding op de zorgboerderij verschilt met de meer reguliere vormen van
dagbesteding verleend door instellingen als een verzorgings- of verpleeghuis
niet alleen wat betreft de omgeving waarin de dagbesteding plaatsvindt, maar
ook wat betreft de activiteiten die ondernomen kunnen worden. Het
dagprogramma is gevarieerder op de zorgboerderij, de activiteiten vergen meer
fysieke inspanning en de activiteiten kunnen (ook) individueel of in kleine
groepjes verricht worden hetgeen de dementerende ouderen meer keuzevrijheid
geeft (De Bruin, 2009). De andere omgeving en de andere invulling van het
dagprogramma kan leiden tot andere en/of meer effecten bij de oudere cliënten
in vergelijking tot andere vormen van dagbesteding. De voedsel- en vochtinname
is beter, zo blijkt uit onderzoek (De Bruin, 2009).
De praktijkexperts (case/trajectmanagers dementie, coördinator
ontmoetingscentrum en zorgboeren) zien daarnaast, gemiddeld genomen, ook
meer effecten op het gebied van cognitieve vaardigheden en psychische
problematiek maar dit wordt niet ondersteund door bevindingen uit de
literatuur. De onderzoeksresultaten die er zijn wijzen er op dat dagbesteding op
de zorgboerderij even effectief is als ‘‘reguliere’‘ dagbesteding wat betreft het
cognitief functioneren, het emotioneel welbevinden en de functionele status (De
Bruin, 2009) waarbij de kanttekening moet worden gemaakt dat vanwege de
methodologische beperkingen van de studie hier wel nader onderzoek naar moet
worden gedaan (De Bruin, 2009). (Voor meer informatie over de directe
effecten wordt verwezen naar de paragraaf over de directe effecten van
dagbesteding op de zorgboerderij.)
Naar de mate waarin ook de maatschappelijke baten van de dagbesteding op de
zorgboerderij hoger zullen zijn dan bij reguliere dagbesteding is geen onderzoek
gedaan. Ook de geïnterviewde stakeholders konden hier geen duidelijke
uitspraken over doen. Het is echter plausibel dat dit voor de maatschappelijke
effecten die samenhangen met de directe effecten op het gebied van de voedsel
en vochtinname het geval zal zijn.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

53

Op het gebied van het ontlasten van de mantelzorger komt uit het hierboven
reeds geciteerde onderzoek van de WUR (De Bruin, 2009) naar voren dat er
geen significante verschillen in effect zijn tussen zorgboerderijen en andere
vormen van dagbesteding. 102
Wel wijst de WUR (De Bruin 2009) op een verschil in cliëntgroep en daarmee ook
in de het type mantelzorger tussen de zorgboerderijen en andere vormen van
dagbesteding voor dementerende ouderen. In het onderzoek komt naar voren
dat bij de onderzochte zorgboerderijen vooral mannen dagbesteding ontvangen,
terwijl bij de onderzochte reguliere dagbestedingscentra vooral vrouwen
dagbesteding ontvingen. De mantelzorger betrof bij de zorgboerderij veelal de
echtgenote van de cliënt, terwijl het bij de controle groep (reguliere
dagbesteding) veelal ging om andere familieleden. 103
De Bruin (2009) concludeert in haar onderzoek dat dagbesteding op
zorgboerderijen mannelijke dementie patiënten lijkt aan te spreken. 104 Ook uit
de interviews komt dit beeld naar voren. Volgens de geraadpleegde
praktijkexperts (case/trajectmanagers dementie, coördinator
ontmoetingscentrum en zorgboeren) is dagbesteding op de zorgboerderij voor
een bepaalde groep ouderen heel passend (voor mensen die hier affiniteit mee
hebben) en er lijkt een relatie te bestaan tussen of een regio een traditie heeft in
de landbouw en de affiniteit van de ouderen in die regio met de zorgboerderij. In
regio's waar veel mensen in de landbouwsector hebben gewerkt zou er veel
animo zijn voor dagbesteding op de zorgboerderij, dat zou een punt van
herkenning zijn met het (werk-)verleden. Een aantal geïnterviewde
praktijkexperts is van mening dat er voor een bepaalde groep mannelijke
cliënten geen aantrekkelijk alternatief voor dagbesteding op de zorgboerderij is,
anderen zien deze alternatieven wel. Concluderend, er zijn aanwijzingen dat
dagbesteding op de zorgboerderij een bepaalde groep mannen aanspreekt, maar
er is aanvullend onderzoek nodig om uitspraken te kunnen doen of deze mannen
anders niet aan dagbesteding zouden deelnemen of anders andere vormen van
dagbesteding zouden volgen en wat het aanvullende maatschappelijke effect
hiervan kan zijn.

6.5

Overige maatschappelijke baten

Tot slot gaan wij in deze paragraaf in op een aantal potentiële maatschappelijke
baten van dagbesteding op de zorgboerderij die los staan van de effecten op de
cliënt. Het gaat dan om effecten die vooral gerelateerd zijn op de aanwezigheid
van de zorgboerderij in de regio. Hieronder geven wij een kwalitatieve
beschrijving van deze baten en de mate waarin deze herkend worden door in de
literatuur en in de interviews.

102
103
104

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Bruin, de S.R. (2009). Sowing in the autumn season: Exploring benefits of green care farms for
dementia patients. Wageningen: Universiteit Wageningen.
Bruin, de S.R. (2009). Sowing in the autumn season: Exploring benefits of green care farms for
dementia patients. Wageningen: Universiteit Wageningen.
Bruin, de S.R. (2009). Sowing in the autumn season: Exploring benefits of green care farms for
dementia patients. Wageningen: Universiteit Wageningen.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

54

Bijdrage aan een inclusieve samenleving
Allereerst is gedurende de workshop aangegeven dat dagbesteding op de
zorgboerderijen in potentie bijdraagt aan het tot stand komen van een meer
inclusieve samenleving. Dit effect wordt tevens benoemd in de literatuur.105 In
een studie van Hassink wordt aangegeven dat, tot op heden, weinig
voorzieningen in staat zijn geweest andere sectoren uit de samenleving (en
daarmee de maatschappij) te betrekken bij de zorg. Bij zorgboerderijen ligt de
focus juist op integratie in en betrokkenheid van de samenleving bij de
cliënten.106 Volgens een aantal geïnterviewde belanghebbenden krijgt deze
integratie in en betrokkenheid van de samenleving op verschillende manieren
vorm. Zo wordt aangegeven dat cliënten op de zorgboerderij enerzijds het
gevoel krijgen geaccepteerd te worden in een sociale omgeving.
In de woorden van Hassink (2009): cliënten worden uit hun sociale isolement
gehaald en worden in een sociaal netwerk geplaatst binnen de zorgboerderij.107
De deelnemers van de workshop geven aan dat cliënten tegelijkertijd ook
zichtbaarder worden voor de maatschappij: het boerengezin leert omgaan met
de cliënten, de lokale gemeenschap krijgt meer contact/leert omgaan met
cliënten (bijvoorbeeld doordat cliënten boodschappen gaan doen in de
buurtsupermarkt). Enerzijds voelen cliënten zich derhalve meer geïntegreerd in
de samenleving; anderzijds raakt de samenleving meer betrokken bij de cliënten.
Een belangrijke vorm waarin de bijdrage van de zorgboerderijen aan de
inclusieve samenleving zich voordoet is volgens een aantal geïnterviewden
gelegen in de inzet van vrijwilligers. Dit beeld wordt bevestigd door Hassink et
al. (2011). De inzet van vrijwilligers zijn tweeledig geeft cliënten de mogelijkheid
een persoonlijke band op te bouwen met vrijwilligers, welke worden
gewaardeerd als zijnde goede luisteraars, betrouwbaar, vriendelijk, respectvol
en steunend.
In stand houden agrarische werkgelegenheid
Ten tweede maakt het bestaan van de zorgboerderij het mogelijk voor boeren
om de agrarische bedrijfsvoering in een aangepaste vorm te kunnen
continueren. Volgens de geïnterviewde stakeholders verbinden boeren kansen
aan het opzetten van een zorgboerderij: ze spelen in op de mogelijkheid om hun
bedrijf en de productie uit te breiden en te diversifiëren. Boeren gaan opnieuw
investeren in hun boerderijen en productiegoederen: gebouwen worden
gerenoveerd en opgeknapt en er wordt geïnvesteerd in de productie van nieuwe
goederen. In de literatuur wordt dit bevestigd (Rebergen, 2005).
Door de deelnemers van de workshop is tevens genoemd dat zorgboerderijen,
bijdragen aan de creatie van werkgelegenheid op het platteland. Roest en Jager
(2010) stellen dat bedrijven uit de multifunctionele landbouw sector
(zorgboerderijen maken deel uit van deze sector) vaker personeel in dienst
hebben.108 32% van de bedrijven uit de multifunctionele landbouw sector heeft
personeel in dienst (tegenover 29% van de agrarische boerenbedrijven met
personeel in dienst).

105
106
107
108

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Jan Hassink (2009), ‘Zorgboerderijen dragen bij aan empowerment en eigen kracht van
deelnemers’, 299.
Jan Hassink (2009), ‘Zorgboerderijen dragen bij aan empowerment en eigen kracht van
deelnemers’, 299.
Jan Hassink (2009), ‘Zorgboerderijen dragen bij aan empowerment en eigen kracht van
deelnemers’, 299.
A.E. Roest en J. Jager (2011), ‘Kijk op multifunctionele landbouw – Addendum.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

55

Maatschappelijk gezien betekent dit echter nog niet dat er ook werkgelegenheid
is gecreëerd. De dagbesteding verzorgd op zorgboerderijen zou immers zonder
het bestaan van de zorgboerderij voor een belangrijk deel door een andere
instelling worden verricht.
De creatie van extra werkgelegenheid in termen van personeel is per saldo
waarschijnlijk dus beperkt. Wel heeft is het plausibel dat er werkgelegenheid
wordt behouden van de ondernemer zelf doordat de zorgactiviteiten het
mogelijk maken om ook de agrarische activiteiten in stand te houden.
Invloed op verduurzaming landbouw
Onderzoek van Caron-Flinterman et al. (2010) geeft aan dat de multifunctionele
landbouw (waar de zorglandbouw een onderdeel van vormt) bijdraagt aan het
verduurzamen van de gehele landbouw sector en ook een bijdrage levert aan de
maatschappelijke inbedding en legitimiteit van de landbouw.109
Dit effect treedt onder andere op omdat de multifunctionele landbouw bijdraagt
aan sociale duurzaamheid (maatschappelijk verantwoord ondernemen door
cliënten op de zorgboerderij in te zetten) en de economische rentabiliteit van
agrarische bedrijven verbetert (door diversificatie van producten en agrarische
activiteiten).110 Hierdoor verbeteren de leefbaarheid en de economische situatie
op het platteland.
Zorgboerderijen veroorzaken tevens duurzame ecologische effecten, zoals
bijvoorbeeld een verzekerd aantal schone hectaren grond en de bijdrage die
geleverd wordt geleverd aan publieke voorzieningen (zoals bijvoorbeeld de
aanleg van wandelpaden).111
Behoud van zorginfrastructuur op het platteland
Ook geven stakeholders aan dat zorgboerderijen een belangrijke bijdrage
leveren aan het behoud van een kwalitatieve zorginfrastructuur op het
platteland. Ook in de literatuur wordt dit effect genoemd. Kuipers et al. (2009)
beargumenteren dat veel voorzieningen van het platteland zijn verdwenen
(zoals bijvoorbeeld huisartsen in de directe omgeving, winkels en bankfilialen).
Dit maakt het platteland voor bepaalde doelgroepen minder aantrekkelijk.
Ouderen moeten bijvoorbeeld vaker naar de stad trekken om daar de benodigde
zorg te ontvangen. Zorgboerderijen bieden, mede hierom, steeds meer
steunpuntfuncties: zoals weekend –en vakantieopvang, dagopvang en
landschapsonderhoud.112
Het belang van nabijheid van de zorg verschilt voor verschillende zorgvormen.
Voor meer care gerelateerde zorgvormen zoals de zorg voor verstandelijk
beperkten en voor ouderen, is nabijheid een belangrijke voorwaarde om kwaliteit
te kunnen garanderen. In verschillende publicaties wordt het belang hiervan
benadrukt.113.

109
110
111
112
113

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Francisca Caron-Flinterman, Frans van Alebeek en Daniël de Jong (2010), ‘Nieuwe diensten in
de multifunctionele landbouw’, 311.
Francisca Caron-Flinterman, Frans van Alebeek en Daniël de Jong (2010), ‘Nieuwe diensten in
de multifunctionele landbouw’, 311.
Gert R. Rebergen (2005), ‘4 X P – SROI Analyse zorgboerderij/-bakkerij Thedinghsweert.’
Jacqueline Kuipers, Karlijn Eissens en Martina Veenstra (2009), ‘Onderzoeksrapport:
Steunpuntfuncties op een zorgboerderij.”
Een voorbeeld hiervan is: David Ikkersheim e.a. (2011), Werken aan de Zorg, Waardecreatie,
onderzoek uitgevoerd in opdracht van het ministerie van VWS

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

56

Daarbij geldt ook dat er regionaal grote verschillen bestaan in de mate waarin de
zorg geconcentreerd in bij een aantal grote of meerdere kleine aanbieders. Dit is
bijvoorbeeld het geval in de ouderenzorg. Een grotere concentratie beïnvloedt
de keuzevrijheid van patiënten.114
Minder milieubelasting en lagere vervoerskosten
Gerelateerd aan het punt hiervoor geldt dat het behoud van zorginfrastructuur
in potentie leidt tot een lagere milieubelasting en lagere vervoerskosten. Dit is
het geval wanneer voor dagbesteding van cliënten op het platteland een langere
reisafstand nodig is wanneer zij geen gebruik zouden kunnen maken van de
dagbesteding op de zorgboerderij. Dit geldt uiteraard alleen als zij ook
daadwerkelijk gebruik maken van een verder gelegen alternatief.
Bijdrage aan kennisontwikkeling op het platteland
In de literatuur wordt tevens gewezen op de bijdrage die zorgboerderijen
leveren aan de kennisontwikkeling op het platteland. Elings et al. (2011) stellen
dat steeds meer zorgboerderijen zich richten op het opbouwen van arbeidsritme
en sociale contacten van cliënten.
Het uiteindelijke doel van bepaalde doelgroepen wordt dan om door te stromen
naar een opleiding, een reguliere baan of vrijwilligerswerk.115 Naast dat cliënten
kennis opdoen op de zorgboerderij, bestaan er (dankzij het bestaan van het
fenomeen ‘‘zorgboerderij’‘) inmiddels ook opleidingen voor zorgboeren(innen)
zelf. Deze opleidingen zijn opgezet in het kader van de groeiende
zorglandbouwsector.
Op zeven mbo-instellingen worden inmiddels opleidingen tot zorgondernemer of
werkbegeleider aangeboden. Deze opleidingen behandelen zowel zorgtaken als
het verzorgen van dieren en plantteelt.116
Ook op het gebied van ondernemerschap dragen de zorgboerderijen volgens de
literatuur een bijdrage aan de kennisontwikkeling. Zorgboeren hebben de
mogelijkheid om kleinschalige zorgvoorzieningen in te richten, waarbij zij hun
eigen ideeën kunnen volgen. Door Vijn et al. (2011) wordt dan ook gesteld dat
initiatiefnemers van zorgboerderijen het starten van een nieuw bedrijf zien als
een verrijking van hun leven. Tevens worden deze initiatiefnemers gedwongen
een innovatief bedrijf op te zetten (omdat geconcurreerd moet worden met
grote zorginstellingen). Zorgboeren zijn daarom vaak actief betrokken bij het
ontwikkelen van innovatieve zorgconcepten en het implementeren van kwaliteits
–en monitoringsystemen.117 Zodoende dragen zorgboerderijen bij aan de
vernieuwing en innovatie van de zorgsector.

114
115

116
117

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Gupta Strategists (2011), Zorg voor later, Zicht op prestaties ouderenzorg: studie VVT 2011
Marjolein Elings, Dorit Haubenhofer, Jan Hassink, Petra Rietberg en Harry Michon (2011),
‘Effecten van zorgboerderijen en andere dagbestedingtrajecten voor mensen met een
psychiatrische en verslavingschatergrond’, 376.
Taskforce Multifunctionele Landbouw (2010), ‘Veel belangstelling voor nieuwe opleiding
zorgboer’, link: http://www.multifunctionelelandbouw.nl/index.php?file_id=1703
Marcel Vijn, Bart Bremmer, Jan Hassink en Maureen Schoutsen (2011), ‘Nieuwe intreders in de
multifunctionele landbouw – een verkenning’, 403.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

57

7 Conclusies en
aanbevelingen

7.1

Inleiding

In deze rapportage hebben wij de resultaten van de Maatschappelijke
businesscase (MBc) van dagbesteding op zorgboerderijen uitgewerkt. De MBc
heeft betrekking op de dagbesteding aan drie doelgroepen:

►

Jeugd (0–17 jaar) — jongeren met psychiatrische problematiek, welke
vaak voorkomt in combinatie met opvoed –en opgroei problemen.

►

Verstandelijk beperkten (0–80 jaar) — mensen met verschillende mate van
zorgintensiteit en met enkelvoudige of meervoudige beperking.
Begeleiding is vaak levenslang en levensbreed.

►

(Dementerende) ouderen (65-plus) — ouderen met verminderde
geestelijke/lichamelijke vitaliteit als gevolg van ouder worden.

Het onderzoek dient inzicht te geven in het maatschappelijk rendement van de
inzet van zorglandbouw in vergelijking met vergelijkbare reguliere zorg.
In het onderzoek stonden de volgende onderzoeksvragen centraal:
1
Wat zijn de kosten van de dagbesteding die geboden wordt door een
zorgboerderij?
2
Welke directe effecten genereert de dagbesteding die geboden wordt
door de zorgboerderij?
3
Welke maatschappelijke effecten worden gegenereerd door de
dagbesteding op zorgboerderijen?
4
Hoe verhouden de kosten, directe en maatschappelijke effecten zich tot
vergelijkbare, reguliere zorg?
Hieronder vatten wij per onderzoeksvraag de belangrijkste conclusies van het
onderzoek samen. De vergelijking met andere vormen van dagbesteding
(onderzoeksvraag 4) wordt onder de beantwoording van de eerste drie
onderzoeksvragen gepresenteerd. Op basis van de conclusies formuleren wij in
paragraaf 7.3 een aantal aanbevelingen.

7.2

Conclusies

7.2.1

De kosten van dagbesteding op de zorgboerderij

Kostprijs per dagdeel dagbesteding
Uit de door ons uitgevoerde inventarisatie onder zorgboeren komt een integrale
gemiddelde kostprijs per dagdeel dagbesteding op de zorgboerderij naar voren
van € 39 voor zorgboerderijen die zich richten op verstandelijk beperkten, € 46
voor zorgboerderijen die zicht richten op ouderen en € 48 voor zorgboerderijen
die zich richten op kinderen en jongeren.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

58

De spreiding in de kostprijzen die uit het onderzoek naar voren komt is groot en
is vooral gerelateerd aan de omvang van de zorgboerderij.118 Zorgboerderijen
die maar enkele cliënten bedienen kennen een veel hogere kostprijs per dagdeel
(meer dan € 100 per dagdeel), dan grotere zorgboerderijen (rond de € 20 per
dagdeel).
De personeelskosten zijn de belangrijkste kostencomponent. Deze nemen
gemiddeld 75% van de totale kostprijs voor hun rekening. Daarin is ook de aan
de dagbesteding te relateren arbeidsinzet van de zorgboer en zijn gezin
meegenomen. Dit om een goede vergelijking te kunnen maken met reguliere
dagbesteding en om voor de sector een reëel beeld te geven over de kosten die
door hen gemaakt worden voor de dagbesteding.
Gerealiseerde vergoedingen per dagdeel dagbesteding
Tegenover de kosten staan de zorggerelateerde opbrengsten die zorgboeren
genereren. Deze bestaan uit de vergoedingen die de zorgboeren krijgen in de
vorm van PGB’s, contracten met het zorgkantoor (ZiN) of via onderaanneming
bij andere zorginstellingen. De in ons onderzoek betrokken zorgboerderijen
genereren per dagdeel gemiddeld € 36,50 (verstandelijk beperkten), € 37
(ouderen) en € 38 (jeugd) aan vergoedingen. De verhouding PGB–
ZiN/onderaanneming is daarbij voor jeugd en ouderen ongeveer 50-50. Voor
verstandelijk beperkten ligt de verhouding op ongeveer 60-40.
Ook in de gerealiseerde vergoedingen per dagdeel is er sprake van een grote
spreiding. De gerealiseerde vergoedingen liggen per dagdeel grofweg tussen de
€ 25 en de € 70. Eén deelnemende zorgboerderij genereert per dagdeel € 115.
Het gaat om een zorgboerderij die een beperkte groep met een zware
verstandelijke beperking bedient.
Vergelijking met reguliere dagbesteding
In tabel 7 is de vergelijking weergegeven van de gemiddelde kostprijs en
gerealiseerde vergoedingen door zorgboerderijen per dagdeel dagbesteding met
openbare informatie over kosten en tarieven voor extramurale dagbesteding.
Voor de doelgroepen Jeugd en Ouderen kan alleen een vergelijking worden
gemaakt met de normtarieven van de Nederlandse Zorgautoriteit. Dit heeft als
nadeel dat deze als maximale tarieven gelden en niet gebaseerd zijn op
kostprijsonderzoek, maar op historisch beschikbaar budget. Voor verstandelijk
beperkten zijn er nog twee aanvullende bronnen. Het betreft de statistieken van
het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) en NZa onderzoek naar een kostprijs
onderbouwd tarief voor extramurale dagbesteding. De statistiek van CVZ is
gebaseerd op informatie van de zorgkantoren met betrekking tot de door hen
verstrekte vergoedingen aan instellingen voor extramurale dagbesteding.

118

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Naast de omvang spelen waarschijnlijk ook verschillen in de gemiddelde zorgzwaarte van de
cliënten per zorgboerderij een rol in de verschillen in de kostprijs per dagdeel dagbesteding.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

59

In euro’s
Jeugd
Verstandelijk beperkten
– Kind
Verstandelijk beperkten
– Volwassene
Ouderen

Gemiddelde Gerealiseerde
kostprijs *
vergoedingen*
48

38

39

36,50

46

Kosten per dagdeel
dagbesteding
volgens CVZ, incl.
vervoer
Intra
Extra

47,38

Tarieven volgens
onderzoek ’Elke
dag goed besteed’
– vertaald naar
2010
Licht
Midden

NZa
normtarieven
2010
Extramuraal
Licht Midden
62,59

47,57

60,18 43,44

56,77

29,51

39,80 34,72

43,87

32,69

60,35

66,47

37

*Voor de twintig onderzochte zorgboerderijen
Tabel 7: vergelijking kosten per dagdeel en gerealiseerde dagdeelvergoedingen voor dagbesteding met NZa gegevens,
in euro’s, 2010
Op basis van tabel 7 trekken wij de volgende conclusies:

►

Doelgroep jeugd: zowel de gemiddelde kostprijs als de gemiddeld
gerealiseerde vergoeding per dagdeel ligt bij zorgboerderijen duidelijk
onder het normtarief.

►

Doelgroep verstandelijk beperkten: de gerealiseerde vergoeding en de
gemiddelde kostprijs per dagdeel ligt voor zorgboerderijen duidelijk onder
registratie van de kostencijfers van het CVZ. De gemiddelde kostprijs en
gerealiseerde vergoeding die uit het onderzoek naar voren komt ligt
tussen de normtarieven en de door NZa berekende tarieven voor
zorgzwaarte 1-4 (licht) voor volwassenen en kinderen, maar lager dan de
normtarieven en door NZa berekende tarieven voor zorgzwaarte 5
(Midden). Er van uitgaande dat cliënten met een verstandelijke beperking
op zorgboerderijen een gemiddelde zorgzwaarte kennen van 4 tot 5 lijkt
de kostprijs van dagbesteding op de zorgboerderij in ieder geval niet
hoger te zijn dan de benchmarkgegevens over de reguliere zorg. Een
precieze uitspraak over de mate waarin zorgboerderijen voor de
doelgroep verstandelijk beperkten een hoger of lager kostenniveau
kennen dan gemiddeld bij andere vormen van dagbesteding is niet
mogelijk. Wel is er een aantal grotere zorgboerderijen die een kostprijs
kennen die duidelijk onder het niveau van de hier gepresenteerde data
ligt (€ 20 tot € 25 per dagdeel).

►

Doelgroep ouderen: Voor ouderen hanteert de NZa een basistarief en een
opslag voor psychogeriatrische problematiek of lichamelijke
problematiek. De gemiddeld gerealiseerde vergoedingen voor de twintig
onderzochte zorgboerderijen liggen rond het basisnormtarief. Ook hier
geldt dat een aantal grotere zorgboerderijen een duidelijk lagere kostprijs
(en een lagere vergoeding) kent dan de dit basisnormtarief (minimum
€ 14 kostprijs).

Onze conclusie op basis van het bovenstaande is dat grotere zorgboerderijen
voor alle drie de doelgroepen een kostprijs kennen die duidelijk onder het
gemiddelde kostenniveau ligt voor reguliere dagbesteding, ook wanneer de
arbeidsinzet van de ondernemer en zijn gezin worden meegenomen. Voor kleine
zorgboerderijen geldt dat de kostprijs per dagdeel duidelijk boven het landelijk
gemiddelde ligt. De inzet van begeleiding drukt in dat geval sterk op de kosten
per dagdeel. Voor het gewogen gemiddelde van de twintig onderzochte
zorgboerderijen geldt dat de kostprijs, inclusief arbeidsinzet van de ondernemer
en zijn gezin, voor de doelgroepen verstandelijk beperkten en ouderen in lijn lijkt
te liggen met het landelijk gemiddelde. Voor de doelgroep jeugd ligt de
gemiddelde kostprijs wel duidelijk onder het normtarief van de NZa.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

60

Kosten versus gegenereerde vergoedingen
Uit de hierboven gepresenteerde gegevens rond gemiddelde kostprijs en
gemiddelde gegenereerde vergoedingen door zorgboerderijen zou het beeld
kunnen ontstaan dat de uitvoering van dagbesteding op zorgboerderijen niet
kostendekkend is. Dit gemiddelde beeld wordt veroorzaakt door de spreiding
binnen de sector.
Uit ons onderzoek komt het beeld naar voren dat bij boerderijen met een zeer
beperkt aantal cliënten (en dus uren dagbesteding) de arbeidskosten per
dagdeel dagbesteding zo hoog zijn dat deze de vergoeding duidelijk overstijgen.
Daarbij gaat het overigens wel voor een zeer groot deel om arbeidsuren door de
zorgboer en zijn gezin. Voor hen vormt het maken van veel/extra uren een
integraal onderdeel uit van het ondernemerschap en is vooral van belang dat
men goed kan rondkomen met de opbrengsten van het totale bedrijf.119 Voor
zorgboerderijen van een middelgrote tot (relatief) grote omvang geldt dat deze
wel inclusief de arbeidsuren van de zorgboer en zijn gezin een kostprijs kennen
die lager ligt dan de ontvangen vergoeding voor de dagbestedingactiviteiten.
7.2.2

Directe effecten van dagbesteding op de zorgboerderij

Kwantitatieve gegevens over de directe effecten van dagbesteding op de
zorgboerderij zijn niet bekend. Hieronder presenteren wij de resultaten van onze
inventarisatie van de directe effecten op basis van literatuuronderzoek en
interviews en een vragenlijst onder elf ervaren professionals van binnen en
buiten de sector.
Jeugd 0-17 jaar
De doelgroep kenmerkt zich door gedrags- of opvoedingsproblemen, vaak in
combinatie met psychiatrische aandoeningen. Doel van de dagbesteding op de
zorgboerderij is om in een natuurlijke omgeving tot rust te komen, tot zichzelf te
komen en te ervaren dat ze over capaciteiten beschikken.
Uit de literatuur en de inventarisatie onder professionals komt naar voren dat de
volgende directe effecten van dagbesteding op zorgboerderijen optreden bij een
belangrijk deel van de jongeren tot zeventien jaar:

►
►

Vermindering van de gedragsproblemen.

►
►
►
►
►

Een toename van zelfvertrouwen en het welbevinden.

Een beter contact met/functioneren binnen het gezin en met het overige
netwerk van de jongere.
Een verbetering van sociale vaardigheden.
Een verbetering van de dagstructuur.
Een verbetering van schoolprestaties.
Een verbetering in het omgaan met problemen (coping).

De consensus onder de geraadpleegde professionals en stakeholders is dat de
mate waarin deze effecten optreden bij de jongere sterk afhangen van of de
aangeboden dagbesteding past bij de problematiek en de interesse van de
jongere. Afhankelijk van de problematiek en het aanbod is de ene vorm van
dagbesteding effectiever dan de andere. Het algemene beeld onder de
geïnterviewden is dat dagbesteding op de zorgboerderij dus voor een specifieke
groep jongeren effectiever kan zijn en voor een andere groep minder effectief.
De geïnterviewden hebben niet het beeld dat de zorgboerderij gemiddeld
effectiever of minder effectief is dan andere vormen van dagbesteding.
119

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Op dit punt verschillen de zorgboerderijen van reguliere dagbesteding. Reguliere dagbesteding
vindt over het algemeen plaats in een publieke of semipublieke omgeving, met een andere wijze
van doorberekening van arbeidskosten.

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

61

Verstandelijk beperkten
De aard van de dagbesteding die op de zorgboerderij wordt aangeboden voor
deze brede doelgroep varieert.
Voor een deel van de doelgroep is het doel vooral een prettige daginvulling, voor
een ander deel is het doel om bepaalde vaardigheden aan te leren. Voor jonge
licht verstandelijk beperkten is de doelstelling voor een belangrijk deel
vergelijkbaar met de hierboven besproken doelgroep jeugd.
In de literatuur wordt maar zeer beperkt de effecten van dagbesteding op de
zorgboerderij voor verstandelijk beperkten genoemd. De inventarisatie onder
professionals en stakeholders leverde een duidelijk breder beeld op.
Uit de literatuur en de inventarisatie onder professionals samen komt naar
voren dat de volgende directe effecten van dagbesteding op zorgboerderijen
optreden bij een belangrijk deel van de verstandelijk beperkten:

►
►
►
►
►
►

Een toename van het zelfvertrouwen en het vertrouwen in de toekomst.
Verbetering van de sociale vaardigheden.
Een toename van sociale contacten (op de zorgboerderij).
Een verbetering van de dagstructuur.
Vermindering van gedragsproblematiek.
Het versterken van de technische en motorische vaardigheden.

Over de verschillen in effecten tussen de zorgboerderij en andere vormen van
dagbesteding bestond bij de geraadpleegde professionals en stakeholders geen
consensus. Ook voor deze groep geldt dat vooral bepalend lijkt te zijn of de
aangeboden dagbesteding past bij de problematiek en de interesse van de cliënt.
Afhankelijk daarvan is de zorgboerderij of juist een andere vorm van
dagbesteding effectief.
Ouderen en dementerende ouderen
Uit de literatuur en de inventarisatie onder professionals komen de volgende
directe effecten naar voren van dagbesteding op zorgboerderijen:

►

Een verbetering van de voedselconsumptie en de vochtinname van
ouderen.

►
►

Het stabiliseren van cognitief functioneren.

►
►
►
►

Het stabiliseren van de functionele status.

Het stabiliseren van emotioneel welbevinden (gevoel van isolement,
psychisch, tevredenheid met het leven).
Het stabiliseren van gedragsproblemen.
Verbetering van de lichamelijke gezondheid (bewegen).
Verbetering van de relatie met partner en de familie.

Anders dan voor de andere twee doelgroepen zijn de praktijkdeskundigen het er
over eens dat dagbesteding op zorgboerderijen voor ouderen en dementerende
ouderen op veel van de bovenstaande terreinen effectiever is dan andere
vormen van dagbesteding die voor deze groep beschikbaar zijn. Voor wat
betreft de verbetering van de voedselconsumptie en de vochtinname wordt dit
ondersteund door wetenschappelijk onderzoek. Op de andere terreinen is de
inschatting vooral gebaseerd op de praktijkervaring van de professionals zelf.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

62

7.2.3

Maatschappelijke baten van dagbesteding op de zorgboerderij

Dagbesteding is in eerste instantie gericht op het stabiliseren of verbeteren van
het welbevinden van de cliënt zelf of zijn directe omgeving. Dit geldt ook voor de
dagbesteding op zorgboerderijen. Desondanks is het interessant om inzichtelijk
te maken of zorgboerderijen bovenop deze effecten op de cliënt ook nog
aanvullende maatschappelijke effecten genereert.
In ons onderzoek hebben wij ons daarbij gericht op de welvaartseffecten die
voortkomen uit de dagbesteding op zorgboerderijen voor de drie doelgroepen.
Dat houdt in dat wij hebben gekeken naar de kostenbesparingen en
opbrengstverhogingen die de dagbesteding voor verschillende maatschappelijke
partijen oplevert.
Hieronder gaan we per doelgroep in op de maatschappelijke baten van
dagbesteding op de zorgboerderij.
Om zinvolle uitspraken te doen is er tijdens het onderzoek voor gekozen om de
doelgroepen voor het in beeld brengen van de maatschappelijke baten verder af
te bakenen op:

►
►
►

Jongeren van 12-17 jaar.
Volwassen verstandelijk beperkten (18-80 jaar).
Dementerende ouderen.

Jeugd (12-17 jaar)
In de onderstaande tabel is de inschatting van de belangrijkste geïdentificeerde
welvaartseffecten van dagbesteding op de zorgboerderij voor de doelgroep
jeugd (12-17 jaar) weergegeven.
Familie
ZorgverOverheid/
In euro’s
Cliënt
cliënt
zekeraar
maatschappij Totaal
Extra inkomen
in werkzame
20-40
20–40
leven
Minder kosten
20–40
20–40
just. keten
Minder kosten
uithuispl. en
2,–5
2,5–5
onder toezicht
stellingen
Minder
zorggebruik
4,5–7
4,5-7
familie
Totaal
20–40
0
4,5–7
22,5–45
47–83
Tabel 8: inschatting maatschappelijke baten van een jaar dagbesteding op een
zorgboerderij met twintig cliënten uit de doelgroep Jeugd 12-17 jaar
(in duizenden euro’s)
In totaal levert een jaar dagbesteding op de zorgboerderij voor een groep van
twintig jongeren bovenop de hierboven al geïdentificeerde directe effecten naar
schatting (afgerond) € 50.000 tot € 80.000 aan welvaartseffecten op. Het
betreft vooral het (verdisconteerde) extra inkomen dat de cliënt gedurende zijn
leven zelf genereert als gevolg van de lagere kans op schooluitval. Verder
genereert ook het voorkomen van criminaliteit, overlast en vandalisme een
belangrijk deel van de ingeschatte maatschappelijke baten.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

63

Het gaat hierbij nadrukkelijk om een inschatting die gebaseerd is op een aantal
aannames:

►

Een bepalende aanname is het aandeel van de jongeren dat door de
dagbesteding op de zorgboerderij op school blijft. Een lagere inschatting
hiervan leidt tot sterke beperking van de maatschappelijke baten;

►

Een andere bepalende aanname is het aandeel jongeren waarvan door de
dagbesteding wordt voorkomen dat zij zwaardere delicten plegen. De
hoge kosten per delict zorgen hierbij voor een hoge afhankelijkheid van
deze aanname.

►

Minder bepalend, maar wel van belang om hier te bespreken zijn onze
aannames rond de vermindering van zorggebruik van de familie van de
jongere. Goede bronnen hiervoor ontbraken. De beschikbare bronnen
tonen wel aan dat dit niet het meest bepalende effect is.

Verstandelijk beperkten 18-80 jaar
De inschatting van de belangrijkste geïdentificeerde welvaartseffecten van
dagbesteding op de zorgboerderij voor de doelgroep verstandelijk beperkten
(18-80 jaar) zijn weergegeven in onderstaande tabel.

In euro’s
Minder
intramurale
opnames
thuiswonende
cliënt
Minder
zorggebruik
familie
Minder
zorggebruik
cliënt
Minder intensieve
intramuralisering
niet
thuiswonende
cliënt

Cliënt

Familie
cliënt

Zorgverzekeraar

Overheid/
maatschappij

Totaal

4–8

4–8

1–1,5

1–1,5

PM (+)

PM (+)

PM (+)

PM (+)

4–9,5
+PM
Tabel 9: inschatting maatschappelijke baten van een jaar dagbesteding op een
zorgboerderij met twintig cliënten uit de doelgroep verstandelijk beperkten
18-80 jaar (in duizenden euro’s)
Totaal

0

0

1–1,5 +PM

4–8 +PM

De geïdentificeerde welvaartseffecten van dagbesteding op de zorgboerderij
voor een groep van twintig volwassen verstandelijk beperkten zijn duidelijk lager
dan bij de doelgroep jeugd. Dat is niet onlogisch aangezien het doel van de
dagbesteding voor deze groep heel anders is. Daar waar er bij de doelgroep
jeugd een duidelijk doel is om te voorkomen dat de jongere uitvalt van school en
niet in het criminele circuit terechtkomt, ligt de doelstelling bij de groep
volwassen verstandelijk beperkten veel meer in de zinvolle dagbesteding an sich.
Dit levert besparingen op in termen van het voorkomen van intramuralisering,
maar deze zijn beperkt doordat een belangrijk deel van de doelgroep al niet
meer thuis woont. Dit gegeven beperkt ook het effect op het zorggebruik door
ouders en familie.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

64

Dementerende ouderen
In de onderstaande tabel is de inschatting van de belangrijkste geïdentificeerde
welvaartseffecten van dagbesteding op de zorgboerderij voor de doelgroep
dementerende ouderen weergegeven.

In euro’s
Lagere
zorgkosten
door betere
voeding
Hoger
welbevinden
door meer
bewegen
Minder
intramurale
opnames
Minder
zorggebruik
familie

Cliënt

Familie
cliënt

Zorgverzekeraar

Overheid/
maatschappij

7–10

Totaal
7–10

4–6

4–6

40–90

2,5–11

Dempend effect
bij langer leven
door
dagbesteding

PM (-)

40–90

2,5–11

PM (-)

PM (-)

53,5–
118
+PM
Tabel 10: inschatting maatschappelijke baten van een jaar dagbesteding op een
zorgboerderij met twintig cliënten uit de doelgroep dementerende ouderen (in
duizenden euro’s)
Totaal

4-6

0

9,5–22 +PM

40–90 +PM

De welvaartseffecten van dagbesteding op de zorgboerderij voor dementerende
ouderen worden in hoge mate bepaald door de inschattingen op het gebied van
het uitstel van intramurale opnames door de dagbesteding. Uitgangspunt hierbij
is dat voor alle ouderen op de zorgboerderij geldt dat zij thuis wonen en dat bij
85% van deze groep door de dagbesteding de intramuralisering met zes
maanden tot één jaar wordt uitgesteld. Aanpassing van ieder van deze
aannames betekent een sterke verandering van het totale ingeschatte
welvaartseffect.
Vergelijking met reguliere dagbesteding
De conclusies met betrekking tot het verschil tussen dagbesteding op de
zorgboerderij en andere vormen van dagbesteding zijn voor de geïdentificeerde
maatschappelijke effecten van dagbesteding in hoge mate vergelijkbaar met
hetgeen reeds onder de directe effecten is geconcludeerd. Voor de doelgroepen
jeugd en verstandelijk beperkten zijn er in het onderzoek geen indicaties
gevonden dat dagbesteding op de zorgboerderij in het algemeen effectiever is
dan andere vormen van dagbesteding. De effectiviteit is in hoge mate
afhankelijk van de aansluiting van de cliënt op het aanbod, waarbij de
zorgboerderij als een belangrijk en nuttig deel van een breder zorgpalet.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

65

Hoewel ook voor de doelgroep dementerende ouderen geldt dat een goede
aansluiting op de behoefte van de cliënt bepalend is voor de effectiviteit leidt de
inschatting van de hogere effectiviteit op het terrein van de directe effecten bij
de stakeholders en de professionals ook tot de conclusie dat de
welvaartseffecten van de zorgboerderij voor de groep dementerende ouderen
ook hoger zal zijn. Dat geldt met name voor de maatschappelijke effecten die
samenhangen met de directe effecten op het gebied van de voedsel en
vochtinname het geval zal zijn. Op het gebied van het ontlasten van de
mantelzorger lijkt er geen significant verschil in effect zijn tussen
zorgboerderijen en andere vormen van dagbesteding.
Een interessant aspect voor mogelijk toekomstig onderzoek is dat
zorgboerderijen met name voor dementerende mannen een aansprekend
alternatief lijken te zijn voor de reguliere dagbesteding. In hoeverre dit ook leidt
tot aanvullende maatschappelijke effecten verdient nader onderzoek.
Overige maatschappelijke effecten
Naast de hierboven reeds genoemde welvaartseffecten is tijdens het onderzoek
ook een aantal aanvullende maatschappelijke effecten geïdentificeerd die niet
direct gekoppeld zijn aan de dienstverlening voor de cliënt, maar meer aan de
aanwezigheid van de zorgboerderij in de maatschappij. Deze effecten zijn in
hoge mate uniek voor de zorgboerderij en treden niet op bij de reguliere zorg.
Het betreft:

►
►
►

De bijdrage van zorgboerderijen aan een meer inclusieve samenleving.

►
►

De bijdrage aan het behoud van een zorginfrastructuur op het platteland.

►

De bijdrage aan kennisontwikkeling op het platteland.

De bijdrage aan het in stand houden van agrarische werkgelegenheid.
De invloed van de zorgboerderijen op de verduurzaming van de
landbouw.
Lagere vervoerskosten en een lagere milieubelasting door kortere
reisafstand ten opzichte van alternatieven in landelijke gebieden.

7.3

Aanbevelingen

7.3.1

Beleidsaanbevelingen

Sturen op basis van maatschappelijke waarde drivers
In dit onderzoek is op basis van bestaand materiaal en stakeholdergesprekken
een inschatting gegeven van de maatschappelijke baten die bereikt kunnen
worden door dagbesteding op de zorgboerderij. Bij ieder van de drie
doelgroepen liggen deze maatschappelijke baten bij 1 of 2 waarde drivers die
bepalend zijn voor de omvang van de baten. Bij de doelgroep jeugd gaat het met
name om het voorkomen van schooluitval en het voorkomen van (zware)
criminaliteit. Bij ouderen en bij verstandelijk beperkten met name in het
voorkomen/uitstellen van intramuralisering. Dit besef bij zorgboerderijen en bij
de partijen die contracten afsluiten met de zorgboerderijen kan belangrijke
maatschappelijke winst opleveren. Het biedt de mogelijkheid om meer dan in het
verleden te sturen op deze maatschappelijke waarde drivers, in het bepalen
welke cliënt, welke vorm van dagbesteding krijgt aangeboden, maar ook voor
het vormgeven van de dagbesteding op de boerderij en het betrekken van het
netwerk daar om heen.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

66

Cruciaal voor het voorkomen van intramuralisering is bijvoorbeeld de partner
van de oudere en de mantelzorger van de verstandelijk gehandicapten. Extra
aandacht voor de positie van de partner of mantelzorger vanuit de zorgboerderij
kan dus een belangrijke meerwaarde hebben (dit gebeurt ook al op een aantal
plekken). Bij de doelgroep jeugd is daarbij de verbinding met de school van
belang.
Zelfbewustzijn over doelgroepen waar de zorgboerderij sterk in is
Uit het onderzoek komt het beeld naar voren dat er brede waardering is voor de
kwaliteit en de effectiviteit van zorgboerderijen. Er is brede consensus dat de
zorgboerderij een belangrijke meerwaarde vormt binnen het brede keuzepalet
aan mogelijkheden voor dagbesteding.
In het algemeen concluderen wij dat de zorgboerderij voor de doelgroepen jeugd
en verstandelijk beperkten niet als effectiever wordt gezien dan andere vormen
van dagbesteding (maar ook niet minder effectief). Op individueel cliëntniveau
kan dit wel zo zijn. Het gaat er om dat de kwaliteiten en unieke kenmerken van
de zorgboerderij optimaal aansluiten op de problematiek en bij de wensen en
mogelijkheden van de cliënt. Zelfbewustzijn over voor welke delen van de
doelgroep de zorgboerderij met name effectief is kan de sector verder helpen.
Op dit moment is dat niet exact helder, wel leven er beelden bij zorgkantoren, bij
PGB-houders en bij instellingen. Op basis van deze beelden worden vervolgens
keuzes gemaakt. Door meer inzicht in het type cliënt waarvoor de
dienstverlening met name effectief kan zijn, kunnen zorgboerderijen proactiever optreden richting hun contractpartners. Wij adviseren dan ook op
sectoraal niveau te investeren in meer helderheid in de delen van de
doelgroepen waar zorgboerderijen met name effectief is, zodat zorgboerderijen
hier in hun marketing gebruik van kunnen maken. In de sector wordt op dit
moment een cliënteffectiviteitsmonitor ingevoerd, die hier in de toekomst meer
duidelijkheid in kan verschaffen.
Professionalisering financieel management zorgactiviteiten
Als onderdeel van het onderzoek hebben wij een inventarisatie gemaakt van
opbouw van de kostprijs van dagbesteding op de zorgboerderij. Twintig
zorgboerderijen hebben ons daartoe financiële gegevens verstrekt. In onze
contacten met de zorgboerderijen is een aantal maal genoemd dat er bij hen
behoefte bestaat aan meer inzicht in hun boekhouding met betrekking tot de
zorgkant van hun bedrijf. Op dit moment lopen de agrarische kant en de
zorgkant bij een aantal zorgboerderijen in de boekhouding sterk door elkaar.
Daardoor is er weinig zicht op de verhouding kosten en opbrengsten van
dagbesteding binnen de zorgboerderij. Een punt daarin is bijvoorbeeld het
waarderen van de arbeidsuren van de ondernemer en zijn gezin die in de
dagbesteding wordt gestoken. Tegelijkertijd kan dit inzicht een belangrijke stap
zijn in een verdere professionalisering van de sector. Wij bevelen aan om vanaf
sectoraal niveau deze ontwikkeling te faciliteren, bijvoorbeeld door voorbeelden
aan te reiken van manieren waarop door aanpassingen in de boekhouding meer
inzicht gegeven kan worden in de kostprijs van de dagbestedingactiviteiten.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

67

Aandachtspunten bij de decentralisatie naar gemeenten
Hoewel de plannen rond de decentralisatie van dagbesteding naar de gemeenten
door de val van het Kabinet op dit moment controversieel zijn verklaard, is de
verwachting dat dit uiteindelijk toch de lijn zal zijn waarin ook een nieuw kabinet
zal doorzetten. Deze decentralisatie biedt voor zorgboerderijen zeker kansen.
Bijvoorbeeld omdat op lokaal niveau waarschijnlijk in ieder geval de mogelijkheid
blijft bestaan voor de inzet van PGB’s, maar ook omdat gemeenten waarschijnlijk
open zullen staan voor lokale aanbieders, zeker wanneer daarmee ook een
bijdrage wordt geleverd aan de economische ontwikkeling en de revitalisering
van het landelijk gebied. Tegelijkertijd zijn er ook belangrijke aandachtspunten.
Zo zal het speelveld door de decentralisatie danig veranderen en ontstaat er
meer diversiteit in het land in hoe de dagbesteding wordt georganiseerd. Er zijn
daarin verschillende modellen mogelijk. Gemeenten kunnen er bijvoorbeeld voor
kiezen om alleen met PGB’s te werken, om hun SW-bedrijf of een grote
zorginstelling in de regio de regie te geven over de inkoop van dagbesteding,
maar een keuze kan ook zijn dat de gemeente de regie houdt en zelf
dagbesteding gaat inkopen. Voor zorgboerderijen is het van belang om met de
gemeenten in hun regio in gesprek te gaan en te blijven over hun plannen rond
dagbesteding om zo tijdig de goede commerciële keuzes te kunnen maken.
7.3.2

Aanbevelingen voor vervolgonderzoek

Toetsen veronderstellingen in effectonderzoek met controlegroepen
In dit onderzoek hebben wij er voor gekozen om ons bij het in beeld brengen van
de effecten en baten van zorglandbouw te baseren op bestaande bronnen en
meningen van prakijkexperts en stakeholders. Daarmee hebben wij een eerste
inschatting kunnen maken van de effecten en baten van de dagbesteding op
zorgboerderijen. Om hardere inschattingen te kunnen maken is het noodzakelijk
om uitgebreid effectonderzoek te laten uitvoeren. Daarvoor is het noodzakelijk
om over een langere periode cliënten te volgen en in beeld te brengen welke
effecten de dagbesteding bij hen oplevert. Idealiter dient gewerkt te worden met
vergelijkbare controlegroepen. Ook is het mogelijk om de effectiviteit van
verschillende vormen van dagbesteding met elkaar te vergelijken in een breder
onderzoek naar de effectiviteit van dagbesteding, waarbij de zorgboerderij een
van de onderzochte vormen is (zie aanbeveling hieronder). Afhankelijk van het
doel van het onderzoek dient het meer gericht te zijn op de directe
medische/psychische effecten of op de indirecte effecten die daar uit
voortkomen. Wanneer het doel is om meer inzicht te krijgen in de
maatschappelijke kosten en baten dan ligt het laatste meer voor de hand. Bij een
dergelijk effectonderzoek kan aansluiting gezocht worden bij de
veronderstellingen die wij in het onderzoek hebben gemaakt rond de effectiviteit
van de dagbesteding op zorgboerderijen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het
aandeel van de jongeren die door de zorgboerderij een jaar langer onderwijs
volgen, dan wel het aandeel ouderen dat langer thuis kan blijven wonen door de
dagbesteding. Wij bevelen verder aan om in het een eventueel uit te voeren
effectonderzoek ook voldoende ruimte in te richten om meer helderheid te
krijgen voor welke delen van de doelgroepen de dagbesteding op de
zorgboerderij met name effectief is. Een voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld dat
de zorgboerderij voor dementerende mannen een aantrekkelijk aanbod lijkt te
zijn.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

68

Waardering van het welbevinden van de cliënt
Bij het inschatten van de maatschappelijke baten van de dagbesteding op de
zorgboerderij hebben wij ons gericht op het monetariseren van de financiële
kostenbesparingen en opbrengstenverhogingen in de maatschappij die worden
gerealiseerd door de dagbesteding. Hierdoor is een belangrijk deel van de
maatschappelijke waarde van dagbesteding buiten beeld gebleven, namelijk de
waarde van de verbetering van het welbevinden van de cliënt zelf en zijn directe
netwerk. Dat is immers waar de dagbesteding uiteindelijk voor bedoeld is. Wij
adviseren om vervolgonderzoek uit te laten voeren waarin deze verbetering van
het welbevinden en de kwaliteit van leven in beeld wordt gebracht en
gemonetariseerd. Voor de monetarisering van welbevinden zijn verschillende
methodes in gebruik, zoals het uitdrukken hiervan in Quality Adjusted Life Years
(Qaly’s) of Disability Adjusted Life Years (Daly’s).120 In opdracht van het CVZ is
in 2009 onderzoek uitgevoerd naar een effectmaat voor de care sector. Een
belangrijke conclusie is dat dergelijke meer gezondheidgerelateerde effectmaten
weinig geschikt lijken.121 Een methodiek die mogelijk wel geschikt is, is het in
beeld brengen van de waarde van het verbeterde welbevinden door middel van
een bidding game of een waardespel. Daarbij is echter een belangrijk
aandachtspunt dat de doelgroep zelf een uitspraak moet kunnen doen over de
waarde die zij toekennen aan de verschillende effecten.
Voordelen van de zorgboerderij voor ouderen
Uit het onderzoek komt naar voren dat praktijkdeskundigen met name een
positief effectiviteitverschil zien van de dagbesteding op de zorgboerderij voor
(dementerende) ouderen. Hoe groot dit verschil is en waar dit verschil uit voort
komt was in het kader van dit onderzoek niet vast te stellen. Wij adviseren nader
onderzoek uit te laten voeren naar het veronderstelde voordeel van
zorglandbouw op deze doelgroep. Daarbij is ook verdere verdieping van het
onderzoek naar het effect van fysieke dagbesteding voor ouderen een van de
mogelijke richtingen. Overigens zal ook het mogelijke uitstel effect van
intramurale opname moeten worden meegenomen: in hoeverre wordt
intramurale opname voorkomen/uitgesteld door dagbesteding op de
zorgboerderij? Verblijven ouderen uiteindelijk even lang intramuraal als
wanneer ze geen dagbesteding op de zorgboerderij zouden hebben genoten?
Onderzoek naar effectiviteit en maatschappelijk rendement van dagbesteding
In aanvulling op de hierboven reeds genoemde aanbeveling tot uitgebreid
kwantificeerbaar effectonderzoek op het terrein van de zorglandbouw bevelen
wij het ministerie van VWS/ZonMw aan om breder onderzoek uit te laten voeren
naar dagbesteding. Er is weliswaar onderzoek en toezicht op de kwaliteit van
dagbesteding en de instellingen die deze zorg leveren, maar naar de effectiviteit
en het maatschappelijk rendement van dagbesteding lijkt weinig kwantitatief
onderzoek te zijn gedaan. De onderzoeken die zijn gedaan betreffen over het
algemeen kleinschalig onderzoek (één project, één groep of één instelling) en is
over het algemeen gericht op één doelgroep. Ook komt uit het onderzoek naar
voren dat er beperkt inzicht is in de kostprijs van extramurale dagbesteding per
dagdeel. Bij de decentralisatie van dagbesteding naar gemeenten gaan
gemeenten keuzes maken hoe zij de dagbesteding gaan inrichten. Daarbij is het
voor gemeenten van belang dat zij inzicht hebben in wat bepalend is voor de
effectiviteit en de kostprijs van dagbesteding en welke vormen van dagbesteding
voor welke doelgroepen effectief zijn.
120
121

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Een voorbeeld van het uitdrukken van de baten van de zorg in termen van Qaly’s is te vinden in:
Marc Pomp (2010), Een beter Nederland
Moniek Willemstein, Bernard van den Berg, Rein Vos, Henrica de Vet en Raymond Ostello
(2009). ‘Rapportage onderzoeksrapport – Verkenning effectenmaat voor de care sector.’

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

69

Bijlagen
1
2
3
4
5
6

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Schatting praktijkexperts directe effecten dagbesteding op de
zorgboerderij
Overzicht Impactmaps
Overzicht deelnemers workshop
Overzicht deelnemers panel
Overzicht geïnterviewde ervaringsdeskundigen
Bronnenlijst

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

Bijlage 1:
Schatting praktijkexperts directe effecten dagbesteding op de
zorgboerderij

Jeugd

Mensen met een verstandelijke
beperking

Ouderen (vooral ouderen met
dementie)

95%

70%

Nvt

geen informatie

geen consensus

tussen zes en twaalf maanden

binnen zes maanden

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij de sociale
vaardigheden toenemen
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

geen informatie

geen consensus

80%

70%

geen informatie

geen consensus

tussen zes en twaalf maanden

binnen twaalf maanden

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij de relatie met het
bestaande netwerk verbetert
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

geen informatie

effect verdwijnt snel, binnen een jaar

95% (verbetering relatie gezin)

80% (verbetering relatie netwerk)

50% (verbetering relatie familie)

geen informatie

geen consensus

geen consensus

binnen zes maanden

binnen 6 maanden

binnen zes maanden

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij het netwerk wordt
uitgebreid
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

geen informatie

effect verdwijnt snel, binnen een jaar

effect verdwijnt snel, binnen een jaar

50%

55%

90%

geen informatie

geen consensus

groter effect

tussen zes en twaalf maanden

binnen zes maanden

binnen zes maanden

Percentage cliënten waarbij
gedragsproblematiek vermindert
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

Nvt

71

Jeugd
Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding geen informatie
Percentage cliënten waarbij de technische
vaardigheden toenemen
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

Het aanleren van technische
vaardigheden zou geen doel op zich zijn

Mensen met een verstandelijke
beperking
uitbreiding netwerk met gem. zes
personen

Ouderen (vooral ouderen met
dementie)

60%

Nvt

effect verdwijnt snel,binnen een jaar

geen consensus
binnen zes maanden

Duurzaamheid effect
Percentage cliënten waarbij de motorische
vaardigheden verbeteren
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

effect verdwijnt langzaam, binnen vijf jaar
Nvt

40%

60%

even groot

groter effect

binnen zes maanden

binnen zes maanden

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij de dagstructuur
95%
verbetert
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
geen informatie
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect
binnen zes maanden

effect verdwijnt langzaam, binnen vijf jaar effect verdwijnt snel, binnen een jaar

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij het zelfvertrouwen
toeneemt
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

geen informatie

effect verdwijnt snel, binnen een jaar

100%

70%

geen informatie

geen consensus

binnen zes maanden

binnen twaalf maanden

70%
geen consensus
binnen zes maanden

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding geen informatie
Percentage cliënten waarbij het vertrouwen in de geen informatie, dit zou in ieder geval bij
toekomst toeneemt
jonge kinderen niet zozeer spelen
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

geen consensus

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij de voedsel- en
Nvt
vochtinname verbetert
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding

effect verdwijnt snel, binnen een jaar

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Nvt

80%

Nvt

Nvt

geen consensus
binnen zes maanden
nvt

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

65%
groter effect

72

Jeugd

Mensen met een verstandelijke
beperking

Termijn optreden effect
Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage cliënten waarbij cognitieve
Nvt
vaardigheden stabiliseren dan wel verbeteren
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect
Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage waarbij de psychische problematiek
Nvt
vermindert
Effect groter/kleiner gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect
Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding
Percentage waarbij tevredenheid met het leven
Nvt
verbetert
Effect groter/kleiner/gelijk aan effect andere
vormen van dagbesteding
Termijn optreden effect

effect verdwijnt snel, binnen een jaar
nvt

30%
Groter effect
binnen zes maanden
effect verdwijnt snel, binnen een jaar

nvt

55%
geen consensus
binnen zes maanden
effect verdwijnt snel, binnen een jaar

nvt

Duurzaamheid effect na beëindiging dagbesteding

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Ouderen (vooral ouderen met
dementie)
binnen zes maanden

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

80%
groter effect
binnen zes maanden
effect verdwijnt snel, binnen een jaar

73

Bijlage 2:
Overzicht Impactmaps

Jeugd
Voorkomen schooluitval
PD 1

No

1

SH 1

Stakeholder

Cliënt,
maatschappij

Subdoel

Een extra onderwijsjaar door voorkomen
voortijdig schoolverlaten

Bron

Directie LSG
Rentray,
MKBA VSV

IND

€ / IND

OUTCOME

DW/AT SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

8 – 12 meer
kinderen met
1 extra
onderwijsjaar

€ 9.055
per kind per
onderwijsjaar

€ 40.000 –
€ 80.000

50%

€ 20.000 € 40.000

0%

0%

100%

SD 1

1.1

1

Product / dienst:

Vermindering gedragsproblematiek

0%

Minder criminaliteit, vandalisme en overlast

No

2

SH 1

Stakeholder

Maatschappij

Subdoel

Minder taakstraffen, haltafdoeningen,
doorloop justitiele keten en
gevangenisstraffen

Bron

Directie LSG
Rentray,
Monitor
Jeugd
Terecht, MBc
Pension
Roerzicht

IND

€ / IND

OUTCOME

DW/AT SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

IND

€ / IND

OUTCOME

DW/AT SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

€ 40.000€ 80.000

50%

€ 20.000 –
€ 40.000

100% 0%

0%

SD 1

1.1
1.1

1

samengesteld

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Product / dienst:

Vermindering gedragsproblematiek,
dagritme

PD 1

0%

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

74

Minder uithuisplaatsingen en ondertoezichtstellingen
PD 1

SH 1
SD 1

1.1

No

6
Maatschappij,
Ministerie van
Justitie,
Bureau
Stakeholder Jeugdzorg

Subdoel Minder uithuisplaatsingen
CBS, Trias,
Ministerie van
Bron Justitie
IND € / IND
€ 10.40
per uithuis0,022 – 0,22
minder uithuis- plaatsing per
jaar
plaatsingen

1

PD 1

SH 1
SD 1

1.1

1

Product / dienst: Vermindering gedragsproblematiek

OUTCOME

DW/AT SE

IMPACT

<3j

€ 250 - €
1.250

0%

€ 250 - €
1.250

100% 0%

No

7
Maatschappij,
Ministerie van
Justitie,
Bureau
Stakeholder Jeugdzorg

0%

3-5j

>5j

0%

Product / dienst: Vermindering gedragsproblematiek

Subdoel Minder ondertoezichtstellingen
CBS, Trias,
Ministerie van
Bron Justitie
IND
0,46 – 0,66
minder
ondertoezichtstellingen

€ / IND
OUTCOME
€ 6.981 per
ondertoezichtstelling per
€ 2.250 –
jaar
€ 3.750

DW/AT SE

0%

0%

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

€ 2.250 –
€ 3.750

100%

0%

0%

Ontlasten van mantelzorgers/ouders/familie

PD 1
SH 1
SD 1

1.1

1

No

Minder gedragsproblematiek, dagritme
Product / dienst: en structuur

8

Stakeholder Zorgverzekeraars
Subdoel Minder zorggebruik mantelzorgers
Schoenmakers et
al. (2002), De
Boer et al.
(2003),
Zorggroep
Almere en
CCZorgadviseurs
Bron (2009)
IND € / IND
13,7 – 20,5
mantelzorgers € 336
met minder
per mantelzorger
zorggebruik
per jaar

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

OUTCOME

DW/AT

SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

€ 4.500 –
€ 7.000

0%

0%

€ 4.500 –
€ 7.000

100%

0%

0%

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

75

Verstandelijk beperkten
Langer thuis blijven wonen
PD 1
SH 1
SD 1

1.1

1

No

9

Product / dienst: Beter contact met sociaal netwerk

Stakeholder Zorgverzekeraars
Subdoel Langer thuis blijven wonen
Directie LSG
Rentray,
Overzicht uren
prijzen zzp
2012, Wiottiez
Bron & Rad
IND
0,2 – 0,36
cliënten minder
in instelling
geplaatst per
jaar

€ / IND

OUTCOME

€ 34.000 per
opname in
instelling per
jaar

DW/AT SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

25%

€ 4.000 - €
8.000

100%

0%

0%

0%

Ontlasten van mantelzorgers

PD 1
SH 1
SD 1

1.1

1

No

Betere relatie met sociaal netwerk,
betere sociale vaardigheden, meer
Product / dienst: structuur, minder gedragsproblematiek

10

Stakeholder Zorgverzekeraars
Subdoel Minder zorggebruik mantelzorgers
Schoenmakers et
al. (2002), De
Boer et al.
(2003),
Zorggroep
Almere en
CCZorgadviseurs
Bron (2009)
IND
2,74 – 4,1
mantelzorgers
met minder
zorggebruik

€ / IND
€ 336
per mantelzorger
per jaar

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

OUTCOME

DW/AT

SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

€ 1.000 –
€ 1.500

0%

0%

€1.000 - €
1.500

100%

0%

0%

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

76

Demente ouderen
Ontlasten van mantelzorgers
No

11

Product / dienst: Dagbesteding op de zorgboerderij voor ouderen

Stakeholder Zorgverzekeraar
huisartsenbezoek door mantelzorgers
Subdoel neemt af
Bron Literatuur, interviews praktijkexperts en stakeholders
IND € / IND
16 – 20
mantelzorgers
gebruiken
minder zorg
€ 40,00

No

OUTCOME

€ 500 - €
1.000

12

DW/AT SE

0%

0%

IMPACT

<3

3-5

>5

€ 500 - €
1.000

100%

0%

0%

Product / dienst: Dagbesteding op de zorgboerderij voor ouderen

Stakeholder Zorgverzekeraar
medicatiegebruik door mantelzorgers
Subdoel neemt af
Bron Literatuur, interviews praktijkexperts en stakeholders
IND € / IND
16 – 20
mantelzorgers
gebruiken
minder zorg
€ 300,-

OUTCOME

€ 2.000 –
€ 10.000

DW/AT SE

0%

0%

IMPACT

<3

3-5

>5

€ 2.000 –
€ 10.000

100%

0%

0%

Langer thuis blijven wonen
No

13
Product / dienst: Dagbesteding op de zorgboerderij voor ouderen
Verpleeghuis (AWBZ-financier
Stakeholder Zorgkantoor)
Subdoel Maanden in intramurale instelling daalt
Bron Literatuur, interviews praktijkexperts en stakeholders
IND € / IND
15 – 19 cliënten
kunnen langer
thuis blijven
wonen
€ 7982,-

OUTCOME

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

DW/AT SE

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

35%

€ 40.000 –
€ 90.000

100%

0%

0%

0%

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

77

Meer bewegen
No

14

Product / dienst: Dagbesteding op de zorgboerderij voor ouderen

Stakeholder Ouderen
Verbeteren kwaliteit van leven door meer
Subdoel beweging
Bron Literatuur, interviews praktijkexperts en stakeholders
IND € / IND
Bij 10 – 14
oudere cliënten
zou de
lichamelijke
activiteit
verbeteren
€ 450,-

OUTCOME

€ 4.000 –
€ 6.000

DW/AT SE

0%

0%

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

€ 4.000 –
€ 6.000

100%

0%

0%

Betere voeding
No

15
Product / dienst: Dagbesteding op de zorgboerderij voor ouderen
Zorgverzekeraar, zorgkantoor,
Stakeholder verpleeghuis
Verbeteren gezondheid door betere
Subdoel voedingswaarde
Bron Literatuur, interviews praktijkexperts en stakeholders
IND € / IND
Bij 11 – 15
cliënten
verbetert de
voedinginname € 723,-

OUTCOME

€ 7.000 –
€ 10.000

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

DW/AT SE

0%

0%

IMPACT

<3j

3-5j

>5j

€ 7.000 –
€ 10.000

100%

0%

0%

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

78

Bijlage 3:
Overzicht deelnemers workshop

Naam
Jan Hassink
Ingrid Blok
Rosanne Metaal
Aide Roest
Frans Binnekade
Foeke Dekker
Marianne van der Heijden
Arjan Monteny
Joli Luijckx

Functie
Onderzoeker en coördinator zorgboerderij Wageningen UR
Beleidsmedewerker ministerie van VWS
Senior Beleidsmedewerker voeding en zorg ministerie van EL&I
Onderzoeker LEI
Beleidsmedewerker V&V en GGZ UVIT Zorgkantoor
Zorginkoper UVIT Zorgkantoor
Specialist Landbouw en Zorg ZLTO/Federatie Landbouw en Zorg
Kenniscoördinator Taskforce Multifunctionele Landbouw
Redactie/belangenbehartiger Balans

Simone de Bruin
Martin Schoolmeester

Onderzoeker RIVM
Zorginkoper gehandicaptenzorg CZ Zorgkantoren

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

79

Bijlage 4:
Overzicht deelnemers panel

Naam
Cees Wijnands
Frans van Kouwen
Dieneke Smit
Max Nuyens
Wilma Massop
IJsbrand Snoei en Caroline Snoeij
Hans Volleberg
Tieke Roosen
Heleen Oudendijk
Fiet Opheij
Marlou Schobben

Functie
Clustermanager
Esdege-Reigersdaal
Teammanager dagbesteding & werktoeleiding 's Heeren Loo regio Zuid Holland
Noord
coördinator ontmoetingscentrum de Hooijschuur/ onderzoeker Trimos
Casemanager dementie/ wachtlijstmanager
Geriant
teamleider Pleegzorg en Jeugdzorgboerderijen Trias Jeugdhulp
Zorgboer
Zorgboer
Zorgboerin
Zorgboerin
Trajectbegeleider Midden Limburg
Dementie de Baas
Trajectbegeleider Dementie de Baas

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

80

Bijlage 5:
Overzicht geïnterviewde
ervaringsdeskundigen

Naam
Jaap Hoek Spaans
Coos Zijlstra
Martin Schoolmeester
Leon Bosch
Peter Hilberts

Functie
Directeur Landzijde
Directeur LSG Rentray

Jan Knegt
Joli Luikxs

Beleidsadviseur gemeente Hardenberg
Belangenbehartiger Balans

Dickie van der Kaa
Anne-Marie Bruijs

Belangenbehartiger VG Plus
Belangenbehartiger Alzheimer Nederland

Zorginkoper CZ
Onderzoeker Vilans
Projectleider nazorg detentie/ bijzondere doelgroepen DWI Amsterdam

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

81

Bijlage 6:
Bronnenlijst

►

Alzheimer Nederland (2011). ‘‘Feiten en cijfers over dementie.’‘ Bunnik: Alzheimer Nederland.

►

F. Arnoud-Battandier, D. Malvy, C. Jeandel, C. Schmitt, P. Aussage, B. Beaufrerre en L. Cynober (2004).
‘‘Use of oral supplements in malnourished elderly patiets living in the community: a pharmaco-economic
study.’‘ Clinical Nutrition, 23,1096-1103

►

C. Berden, C. en L. Kok (2011). ‘‘Kosten en baten van welzijn en maatschappelijke dienstverlening.’‘
Amsterdam: SEO.

►

M. Blom en A.M. van der Laan (2007), ‘‘Monitor jeugd terecht’‘, 2007-3.

►

Leonieke Boendermaker en Deniz Ince (2008), ‘‘Effectieve interventies tegen jeugddelinquentie.’‘

►

A.H. de Boer, R. Schellingerhout en J.M. Timmermans (2003), ‘‘Mantelzorg in getallen.’‘

►

S. de Bruin (2009). ‘‘Sowing the autumn season: Exploring benefits of green care farms for dementia
patients.’‘ Wageningen: Universiteit Wageningen

►

Francisca Caron-Flinterman, Frans van Alebeek en Daniël de Jong (2010), ‘‘Nieuwe diensten in de
multifunctionele landbouw’‘, 311.

►

Centraal Bureau voor de Statistiek (2011), ‘‘Voogdij, voorlopige voogdij en ondertoezichtstelling’‘, link:
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=70809ned&LA=NL

►

CIZ (2012), ‘‘Begeleiding in beeld – Feiten en cijfers over cliënten met een indicatie van het CIZ.’‘

►

CIZ (2012), ‘‘CIZ Indicatiewijzer – Toelichting op de beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2012, zoals
vastgesteld door het ministerie van VWS.’‘

►

College van Procureurs Generaal (2010), ‘‘Aanwijzing HALT-afdoening i.d.z.v. artikel 130 lid 4 wet RO.’‘

►

Marinka Crielaard, Carla van Herten en Derk Pullen (2011), ‘‘Kengetallen Landbouw en Zorg.’‘

►

Boukje Cuelenaere, Frank van Zutphen, Ruud van der Aa, Anja Willemsen en Mathijn Wilkens (2009), ‘‘MKBA
voortijdig schoolverlaten’‘, in opdracht van het ministerie van OCW en de Directie Voortijdig schoolverlaten.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

82

►

Marjolein Elings (2004). ‘‘Boer, zorg dat je boer blijft! Een onderzoek naar de specifieke waarden van een
bedrijfsmatige zorgboerderij.’‘ Wageningen: Wageningen UR.

►

Marjolein Elings (2011), ‘‘Effecten van zorglandbouw – Wetenschappelijk onderzoek naar de meerwaarde
van zorgboerderijen voor cliënten.’‘ Zegveld: Taskforce Multifunctionele Landbouw ism Plant Research
International/Wageningen UR, Trimbos-instituut en Parktikon/Radboud Universiteit.

►

Marjolein Elings, Dorit Haubenhofer, Jan Hassink, Petra Rietberg en Harry Michon (2011), ‘‘Effecten van
zorgboerderijen en andere dagbestedingtrajecten voor mensen met een psychiatrische en
verslavingschatergrond’‘, 376.

►

Ernst & Young (2012), ‘‘Maatschappelijke Business Case – Pension Roerzicht.’‘

►

Federatie Landbouw en Zorg (2011), ‘‘Kwaliteitssysteem Zorgboerderijen, versie 4.1’‘

►

Federatie Landbouw en Zorg (bezocht op 10 juni 2012), link:
www.landbouwzorg.nl/index.php?pagid=55&hb=72

►

Federatie Landbouw en Zorg (2012), Statistieken betreffende de leden van de Federatie

►

Arthur Frank (Ir.) en Susan Veldhuis (Ir.) (2012), ‘‘Concept rapportage impactmonitor begeleiding; Subregio
Westelijke Mijnstreek.’‘

►

Inge Groot, Thomas de Hoop, Aenneli Houkes en Dirk Sikkel (2007), ‘‘De kosten van criminaliteit – een
onderzoek naar de kosten van criminaliteit voor tien verschillende delicttypen’‘, 971.

►

Gupta Strategists (2011), Zorg voor later, Zicht op prestaties ouderenzorg: studie VVT 2011

►

Jan Hassink (met medewerking van Frank van Almenkerke en Dorea Ketelaars) (2002). ‘‘De betekenis
van landbouwhuisdieren in de hulpverlening – Resultaten van interviews met professionals op
zorg –en kinderboerderijen’‘, 45.

►

Jan Hassink (2009), ‘‘Kwaliteit werkgebieden op zorgboerderij’‘, 298.

►

Jan Hassink (2009), ‘‘Zorgboerderijen dragen bij aan empowerment en eigen kracht van deelnemers’‘,
299.

►

Jan Hassink, Herman Agricola en Dorit Haubenhofer (2009), ‘‘De ontwikkeling van de landbouwtak op
zorgboerderijen’‘, Plant Research International, 309.

►

Jan Hassink, Auke van Dijk en Derk Klein Bramel (2011), ‘‘Waarden van Landbouw en Zorg’‘, 369.

►

J. Hassink en M. van Dijk (2006). Farming for Health: Green-Care Farming Across Europe And the
United States of America. Dordrecht: Springer.

►

J. Hassink, P.d. Meyer, P.v.d. Sman, P.v.d., & J.W. Veerman (2011). Effectiviteit van ervarend leren op
de boerderij. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 50,51-63.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

83

►

J. Hassink, Ch. Zwartbol, H.J. Agricola, M. Elings, J.T.N.M. Thissen (2007). ‘‘Current Status and
Potential of Care Farms in the Netherlands.’‘

►

Rien Hilhorst, Ina Kattenbroek, Meike van Roekel, Gert Rebergen, Jan Hassink en Jan Aalbers (2011),
‘‘Handboek boerderijzorg in de zorgketen – Deel III: Financiering van boerderijzorg’‘, Stichting Green Valley,
2011/2.

►

David Ikkersheim e.a. (2011), Werken aan de Zorg, Waardecreatie, onderzoek uitgevoerd in opdracht van
het ministerie van VWS

►

KPMG (2004), Functiegerichte kostprijzen AWBZ

►

KPMG Adviesprijs N.V. (2012), ‘‘Groen, gezond en productief – The Economics of Ecosysteem &
Biodiversiteit (TEEB NL): natuur en gezondheid.’‘

►

R.P. Kranendonk en P.F. Driest (2009), ‘‘Zorg en platteland – Inventarisatie van ontwikkelingen’‘, Alter,
1903.

►

Jacqueline Kuipers, Carlijn Eisen en Martina Veenstra (2009), ‘‘Onderzoeksrapport: Steunpuntfuncties
op een zorgboerderij.”

►

Landbouw en Zorg – Verenigde Zorgboeren (2007), ‘‘Handboek Versie 5.1.’‘

►

Jolanda Maas (2009). ‘‘Vitamin G: Green Environments – Healthy Environments.’‘ Link:
http://www.nwo.nl/files.nsf/pages/NWOA_7PCDE8/$file/GaMON_ProefschriftMaas.pdf

►

C. Mercken (2005). ‘‘Mantel zorg en dementie: Een zorg op zich.’‘ Utrecht: NIZW/ Expertisecentrum
Informele Zorg.

►
►

Nederlandse Zorgautoriteit (2008), Elke dag goed besteed, Onderzoek dagbesteding Gehandicaptenzorg.
Nederlandse Zorgautoriteit (2011), ‘‘Beleidsregel CA-300-499: Prestatiebeschrijvingen en tarieven
dagbesteding en vervoer AWBZ’‘, bijlage bij: Circulaire Care/AWBZ/11/12c.

►

Nederlandse Zorgautoriteit (2012), ‘‘Onderbouwing aantal uren (direct en indirect cliëntgebonden) per
week per zorgzwaartepakket 2012.’‘

►

J.B. Oostenbrink, C.A.M. Bouwmans, M.A. Koopmanschap en F.F.H. Rutten (2004). ‘‘Handleiding voor
kostenonderzoek: Methoden en standaard kostprijzen voor economische evaluaties in de gezondheidszorg,
geactualiseerde versie 2004.’‘ Diemen: CVZ.

►

J. Peeters, W. Werkman en A.L. Francke (2012). ‘‘Dementiemonitor Mantelzorg: Problemen,
zorgbehoeften, zorggebruik en oordelen van mantelzorgers.’‘ Utrecht: Nivel.

►

Platform Jeugdzorgboerderijen (2010). De jeugdzorgboerderij: Een wenkend perspectief. Wageningen:
Wageningen UR.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

84

►

Marc Pomp (2010), Een beter Nederland

►

Gert R. Rebergen (2005), ‘‘4 X P – SROI Analyse zorgboerderij/-bakkerij Thedinghsweert.’‘

►

Rijksbegroting Justitie, prognose 2008-2009, kosten RvdK taakstraffen per RvdK taakstraf

►

Rijksbegroting Justitie Jeugd: Tenuitvoerlegging justitiële sancties jeugd

►

Rijksoverheid, (2010), ‘‘Rijksbegroting 2010’‘, link:
http://www.rijksbegroting.nl/2010/voorbereiding/begroting,kst132834b_16.html

►

A.E. Roest en J. Jager (2011), ‘‘Kijk op multifunctionele landbouw – Addendum.’‘

►

Aïde Roest, Katrin Oltmer, Gabe Venema, Jakob Jager, Herman Schoorlemmer, Vivian Hendriks-Goossens,
Arjan Dekking, Jan-Hendrik Kamstra, Andries Visser, Leonne Jeurissen en Edo Gies (2009), ‘‘Kijk op
multifunctionele landbouw, omzet en impact – Achtergronddocument’‘, 2009-041.

►

E.J. Scherder en Eggermondt (2009). Stilstaan is achteruitgaan: De invloed van bewegen op cognitie en
gedrag bij ouderen met dementie. Denkbeeld, 20,2, 28-32.

►

B. Schoenmakers, F. Buntinx, J. de Lepeleire, M. Ylieff en O. Fontaine (2002), ‘‘Impact op het algemeen
welzijn van de mantelzorger’‘, Huisarts Nu, 31(6): 296 – 302.

►

TransitieBureau (2011), ‘‘Cliëntgroepen extramurale AWBZ-begeleiding – Deel I: Cliëntbeschrijvingen.’‘

►

Taskforce Multifunctionele Landbouw (2011). ‘‘Effecten van zorglandbouw voor verschillende doelgroepen:
Factsheet.’‘ Zegveld: Taskforce Multifunctionele Landbouw.

►

Taskforce Multifunctionele Landbouw (2010), ‘‘Veel belangstelling voor nieuwe opleiding zorgboer’‘, link:
http://www.multifunctionelelandbouw.nl/index.php?file_id=1703

►

Vereniging Huisartsenposten Nederland (2010), ‘‘Memo – Verlenen van zorg aan AWBZ instellingen.’‘

►

Marcel Vijn, Bart Bremmer, Jan Hassink en Maureen Schoutsen (2011), ‘‘Nieuwe intreders in de
multifunctionele landbouw – een verkenning’‘, 403.

►

Wageningen UR (2010), ‘‘Kijk op multifunctionele landbouw – Omzet en impact 2007 – 2009.’‘

►

Wageningen UR (2012), ‘‘Kijk op multifunctionele landbouw – Omzet en impact 2007 – 2011.’‘

►

Wetenschappelijk Onderzoeks –en Documentatie Centrum (WOCD) (2006), ‘‘Strafrechtelijke recidive van
ex-gedetineerden.’‘

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

85

►

Rob Wielink, Paul Pothoven en Marjan van Houweling (2010), ‘‘De jeugdzorgboerderij – Een wenkend
perspectief’‘, 320.

►

Moniek Willemstein, Bernard van den Berg, Rein Vos, Henrica de Vet en Raymond Ostello (2009).
‘‘Rapportage onderzoeksrapport – Verkenning effectenmaat voor de care sector.’‘

►

Isolde Woittiez en Michiel Rad (2006), ‘‘Juist beschermd – De determinanten van de woonsituatie van
volwassen verstandelijk gehandicapten’‘, 129.

►

Zorggroep Almere & CCZorgadviseurs (2009). Maatschappelijke Business Case Thuis met dementie. Almere:
Zorggroep Almere.

Alle rechten voorbehouden - Ernst & Young 2012

Maatschappelijke businesscase dagbesteding door zorgboerderijen

86