Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 763

Toekomst van de krijgsmacht

Nr. 9

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 29 oktober 2013
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de minister van Defensie over het rapport van de Algemene Rekenkamer van 19 september 2013 over de validering van de nota «In het
belang van Nederland» (Kamerstuk 33 763, nr. 2).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 25 oktober 2013.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
Van Leiden

kst-33763-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

1

1
Hoe beoordeelt u de conclusie van de Algemene Rekenkamer dat
de werkelijkheid «nog rauwer is dan uit de nota al blijkt» en dat
ook met de maatregelen uit de Nota In het belang van Nederland
(Kamerstuk 33 763, nr. 1) nog steeds sprake is van een kloof
tussen de (verlaagde) ambitie en de capaciteiten van de krijgsmacht, waardoor ook in de toekomst concessies gedaan zullen
moeten worden aan de uitvoering van taken of aan de
getraindheid van het personeel?
38
Welke maatregelen gaat u nemen om de kloof tussen de ambitie
en de capaciteit te dichten?
39
Bent u van plan de ambitie naar beneden bij stellen zodat deze
passend is bij de beschikbare capaciteit? Zo nee, op welke wijze
wilt u dan zonder de capaciteit te vergroten de kloof met de
ambitie dichten?
De structurele betaalbaarheid van de krijgsmacht vergt een evenwicht
tussen ambities, de daarvoor benodigde capaciteiten in mensen en
middelen en het daarvoor vereiste ambitieniveau en beschikbare
financiële middelen. De keuzes die in de nota zijn gemaakt, zien daar op
toe. De Algemene Rekenkamer constateert dat de ambities en de
mogelijkheden van de krijgsmacht dichter bij elkaar zijn gebracht, maar
wijst op risico’s, zeker op langere termijn. Momenteel worden de
maatregelen uit de nota in detail voor de komende vijf jaar uitgewerkt.
Hiermee wordt de praktische vertaling gemaakt van de verlaagde ambitie
naar de activiteitenprogramma’s van de operationele en ondersteunende
eenheden. In overleg met de defensieonderdelen worden de opdrachten
zodanig geformuleerd dat deze uitvoerbaar zijn binnen het beschikbare
budget, zodat de beoogde balans wordt bereikt tussen ambitie en
beschikbare middelen.
Met de Rekenkamer achten wij het noodzakelijk die balans nauwlettend in
het oog te houden en waar nodig aanvullende maatregelen te treffen.
Defensie heeft in dat licht met uw Kamer afspraken gemaakt over een
periodieke rapportage over de inzetbaarheidsdoelstellingen. Hiermee
worden verstoringen in de relatie tussen ambitie en middelen snel
zichtbaar en kunnen zo nodig snel maatregelen worden getroffen.
2
De Algemene Rekenkamer waarschuwde al eerder voor vastgoedbeslissingen zonder deugdelijk inzicht in de vastgoed-portfolio
(gebruik, benutting, bezetting). Hoe bent u aan deze kritiek
tegemoet gekomen in de nota?
3
Deelt u de kritiek van de Algemene Rekenkamer dat het
vastgoedvoorstel in de nota (onder meer de nieuwbouw in
Vlissingen) nog steeds een volwaardige business case ontbeert,
gebaseerd op een stabiele en deugdelijke raming van de
vastgoedbehoefte? Wanneer en op welke wijze komt u aan deze
kritiek tegemoet?
49
Wat is de belangrijkste missende informatie die eerst zou moeten
worden aangeleverd voordat keuzes gemaakt worden, aangezien
de Algemene Rekenkamer er op wijst dat de opbrengsten van het
afstoten van vastgoed te optimistisch worden voorgesteld en
onderbouwing missen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

2

51
De Algemene Rekenkamer stelt dat bij de vastgoedplannen de
mogelijkheden van de reeds bestaande vastgoedvoorraad in
beschouwing moeten worden genomen en dat dit onvoldoende
gebeurd is. Deelt u deze kritiek?
52
Klopt het dat er nog geen businesscase ontwikkeld is voor de
afstoting van de Van Ghent Kazerne in Rotterdam en de JWF
kazerne in Assen?
53
Bent u van plan alsnog een businesscase te ontwikkelen voor de
afstoting van de Van Ghent Kazerne in Rotterdam en de JWF
kazerne in Assen?
54
Bent u van plan een kwantitatieve doorlichting van het bestaande
vastgoedportfolio uit te voeren om de alternatieven in beeld te
brengen voor de sluiting van de van de kazernes in Rotterdam en
Assen?
Als gevolg van de begrotingsafspraken van 11 oktober jl. (Kamerstuk
33 750, nr. 19) komt een deel van de maatregelen uit de nota in een ander
daglicht te staan. Ik verwijs daarbij naar mijn aanvulling op de nota
(Kamerstuk 33 763, nr. 7).
De eerdere opmerkingen van de Algemene Rekenkamer heb ik zeker ter
harte genomen. Zo bewaakt de interne stuurgroep Herbeleggingsplan
Vastgoed Defensie (HVD) de uitvoering van de vastgoedmaatregelen van
het oorspronkelijke HVD en de vastgoedmaatregelen van de nota In het
belang van Nederland. Zie daarover ook mijn brief van 2 oktober jl. over
vastgoed in relatie tot de nota over de toekomst van de krijgsmacht
(Kamerstuk 33 763, nr. 6). De Kamer ontvangt elk half jaar een overzicht
van de stand van zaken van de HVD-maatregelen.
Los van bovenstaande maatregelen gaat een taakgroep Normering
Vastgoed (NOVA) de komende twee jaar bij de grootste defensielocaties
nader onderzoek doen naar het gebruik van het vastgoed. De taakgroep
komt met aanbevelingen om het gebruik hiervan te verbeteren.
Bij de voorbereiding van de vastgoedbesluiten is de vastgoedportefeuille
doorgelicht om verantwoord besluiten te kunnen nemen. Hierbij is onder
andere gelet op inefficiënt gebruik van complexen en op groeipotentieel.
Bij de voorgestelde maatregelen is steeds gestreefd naar een betere
belegging en een doelmatiger gebruik van het vastgoed. Daarbij is
gerekend met vaste kengetallen voor het vastgoedonderhoud, waarbij ook
de geraamde personele besparingen zijn betrokken. Dit bood voldoende
basis om de besluiten te nemen. De komende tijd worden de business
cases nader uitgewerkt.
4
Bent u van plan de «ambitiedelta» concreet in te vullen met
maatregelen voor de voorjaarsnota 2014?
10
Klopt het dat niet alle lopende bezuinigingstaakstellingen, die
onderdeel vormen van het budgettair kader in de nota met
concrete bezuinigingsmaatregelen zijn ingevuld? Zo ja, waarom
niet?
11
Klopt het dat sprake is van een «ambitiedelta» van nog niet
concreet ingevulde bezuinigingen ter grootte van tussen de
50 miljoen en 98 miljoen per jaar, en structureel 80 miljoen euro

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

3

vanaf 2019? Hoe verhoudt zich dit tot uw bewering dat sprake is
van een operationeel en financieel duurzame krijgsmacht?
12
Op welke wijze gaat u invulling geven aan de «ambitiedelta» van
tussen de 50 en 98 miljoen euro per jaar, en structureel
80 miljoen euro vanaf 2019, en wanneer kunt u daar uitsluitsel
over geven?
In de aanloop naar het opstellen van de nota is geconstateerd dat de
ambitie en het beschikbare budget niet in evenwicht zijn. Daarom zijn
twee dingen gedaan. Enerzijds is structureel budget toegevoegd aan de
materiële exploitatie. Anderzijds zijn de inzetbaarheidsdoelstellingen
verlaagd.
Het resterende effect van de verlaagde inzetbaarheidsdoelstellingen op de
materiële exploitatie (de ambitiedelta) is beredeneerd tot stand gekomen
op basis van factoren zoals het aantal benodigde eenheden en de vereiste
mate van geoefendheid. De aanpassing van de budgetten is vervolgens in
de Ontwerpbegroting 2014 verwerkt (beleidsartikelen 2 tot en met 5). Nu
de aangepaste ambitie en de financiële kaders bekend zijn, is het reguliere
planningsproces gestart. In dit proces worden detailuitwerkingen
gemaakt. Op basis van het verlaagde ambitieniveau worden opdrachten
aan de defensieonderdelen geformuleerd voor de komende vijf jaar,
zodanig dat deze uitvoerbaar zijn binnen het beschikbare budget en
passen bij de nieuwe inzetbaarheidsdoelstellingen. Dit proces wordt begin
2014 voltooid.
5
Welke verbeteringen en aanpassingen moeten nog worden
doorgevoerd om de benodigde betrouwbare informatie over de
operationele gereedheid en over de kosten van personeel en
materieel per wapensysteem inzichtelijk te krijgen?
6
Welke aanpassingen dan wel wijzigingen in de financiële
systemen en ramingsmethodieken van Defensie zijn nodig om
vanuit het nieuwe uitgangspunt te werken?
Defensie voert momenteel het meerjarig verbeterprogramma operationele
gereedheid uit. In dit programma wordt de meting van de operationele
gereedheid zo veel mogelijk geüniformeerd. Dit proces moet tegemoet
komen aan de eerdere kritiek door de Algemene Rekenkamer over de
vaststelling gereedheid. Het programma kent de volgende stappen: het
uniformeren van de meting van personele gereedheid (gerealiseerd in
2012), het uniformeren van de meting van materiële gereedheid (begint in
2014) en het uniformeren van de meting van geoefendheid (in uitvoering,
naar verwachting in 2014 voltooid). Hierin wordt zoveel mogelijk
gebruikgemaakt van duidelijke bronnen, waaronder basisadministraties.
Voor de verbetering van het inzicht in de kosten van personeel en
materieel per wapensysteem worden de opgestelde sjablonen zoals
weergegeven in de nota In het belang van Nederland en de Ontwerpbegroting 2014, als startpunt genomen. De sjablonen geven over een
langere periode inzicht in ontwikkelingen die samenhangen met de
levensduur van wapensystemen. De informatie voor de sjablonen bestaat
uit twee delen. Ten eerste betreft het de in de administratie vastgelegde
uitgaven per wapensysteem (voornamelijk investeringen en een deel van
de materiële exploitatie). Ten tweede is, voor de niet per wapensysteem
geadministreerde uitgaven, gebruikgemaakt van verdeelsleutels en
aannames. Hieronder vallen ook de apparaatskosten. Niet eerder heeft
Defensie zoveel gedetailleerde financiële informatie over de belangrijkste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

4

wapensystemen bijeen gebracht. Defensie zal het inzicht in de totale
uitgaven (investeringen en exploitatie) per wapensysteem nog verder
uitbouwen en nader onderzoeken hoe en wanneer het nu gegeven inzicht
in de financiële systemen kan worden aangebracht. Dit is een ingrijpende
verandering die een zorgvuldige inpassing vereist in de andere grote
verandertrajecten, zoals de reorganisaties, de invoering van SAP en de
verbetering van het beheer. De uitvoering van dit hele programma loopt
tot 2016. Het is de ambitie om de eerste contouren van het inzicht per
wapensysteem in de ontwerpbegroting 2015 te presenteren.
Zoals aangekondigd in de nota In het belang van Nederland zal ik u vóór
de begrotingsbehandeling 2014 een plan van aanpak sturen waarin ik
schets welke maatregelen nodig zijn om vanuit het nieuwe uitgangspunt
te werken.
7
Op welke wijze zal de Kamer betrokken worden bij het gebruik
van de eindejaarsmarge? Zal dit in alle gevallen op dezelfde wijze
geschieden? Zal de Kamer vooraf geïnformeerd worden over het
gebruik van de eindejaarsmarge?
De eindejaarsmarge is het bedrag dat moet worden gecompenseerd in,
respectievelijk mag worden meegenomen naar, het volgende begrotingsjaar. Het gebruik van de eindejaarsmarge wordt steeds vastgelegd in
de reguliere begrotingsdocumenten (vooral in de 1e suppletoire wet, de
2e suppletoire wet en de slotwet). De Kamer ontvangt deze documenten
op de reguliere begrotingsmomenten.
8
Is voor de berekening van de exploitatiekosten van de F-16
gebruik gemaakt van schattingen en toerekeningsregels?
Bij de exploitatieberekening voor de F-16 zijn voor de jaren 2008–2012
werkelijke realisatiegegevens gebruikt. Voor het jaar 2013–2018 zijn, mede
op grond daarvan, ramingen opgesteld. Bij de bepaling van die ramingen
worden de kosten geschat van het geplande toekomstige gebruik op
grond van zowel ervaringsgegevens als aannames. Daarin zijn tevens alle
kostenfactoren betrokken die noodzakelijk zijn om het vliegtuig in te
zetten, zoals de vliegbases Volkel en Leeuwarden.
9
Klopt het dat in het begrotingsjaar 2013 de geplande investeringen het daarvoor beschikbare budget met 62,8%
overschrijden, terwijl dit volgens het nieuwe spanningsregime
voor dit jaar maximaal 30% mag zijn? Klopt het dat het om een
bedrag van ca. 300 miljoen euro gaat? Hoe gaat u om met deze
spanning?
Toen de nota was opgesteld en de Algemene Rekenkamer haar validatie
uitvoerde, was dit inderdaad het geval. In de tussenliggende tijd zijn in de
reguliere uitvoering van projecten wijzigingen opgetreden, zoals
herfaseringen of aangepaste ramingen, waardoor het percentage per
1 oktober 2013 is gedaald naar 14,1 procent. Het gaat nu om ongeveer
€ 98 miljoen. Deze spanning is normaal voor deze fase van de begrotingsuitvoering en past binnen de nieuwe afspraak. Defensie volgt de begrotingsrealisatie nauwgezet en de begrotingsrealisatie voor dit jaar is
beheerst. Vanaf 2014 worden de nieuwe regels voor het spanningsregime
toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

5

10
Klopt het dat niet alle lopende bezuinigingstaakstellingen, die
onderdeel vormen van het budgettair kader in de nota met
concrete bezuinigingsmaatregelen zijn ingevuld? Zo ja, waarom
niet?
11
Klopt het dat sprake is van een «ambitiedelta» van nog niet
concreet ingevulde bezuinigingen ter grootte van tussen de
50 miljoen en 98 miljoen per jaar, en structureel 80 miljoen euro
vanaf 2019? Hoe verhoudt zich dit tot uw bewering dat sprake is
van een operationeel en financieel duurzame krijgsmacht?
12
Op welke wijze gaat u invulling geven aan de «ambitiedelta» van
tussen de 50 en 98 miljoen euro per jaar, en structureel
80 miljoen euro vanaf 2019, en wanneer kunt u daar uitsluitsel
over geven?
Zie het antwoord op vraag 4 e.v.
13
Kunt u een overzicht geven van de geraamde opbrengsten als
gevolg van internationale samenwerking, per specifiek
samenwerkingsinitiatief?
Internationale samenwerking is niet gericht op besparingen, maar op de
vergroting van het handelingsvermogen van de betrokken krijgsmachten.
14
Herkent u zich in de figuur, waaruit blijkt dat u de investeringen
in de grote wapensystemen in de nota zeer dicht achter elkaar
gepland heeft? Onderschrijft u de waarschuwing van de
Algemene Rekenkamer dat uitstel van vervanging van grote
wapensystemen aanzienlijke aanvullende kosten voor instandhouding en exploitatie van de te vervangen wapensystemen kan
betekenen?
15
Waarom heeft u zoveel investeringen in grote wapensystemen
zeer dicht achter elkaar gepland, zoals blijkt uit figuur 4? Klopt
de berichtgeving in Elsevier dat hierover afspraken zijn gemaakt
met PvdA-fractievoorzitter Samsom?
De planning van de vervanging van grote wapensystemen wordt zo goed
mogelijk ingepast in de beschikbare budgettaire ruimte. Het klopt dat
investeringen van grote projecten dichter achter elkaar zijn gepland.
Uitstel van een groot investeringsproject resulteert in een nieuwe
planning voor de grotere projecten. Voor projecten waarbij uitstel aan de
orde is, kan dat betekenen dat rekening moet worden gehouden met
aanvullende kosten voor instandhouding en exploitatie. Dat is nu niet
anders. Over de berichtgeving in Elsevier heb ik de Kamer 9 september jl.
geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr. 326).
16
Onderschrijft u het door de Algemene Rekenkamer benoemde
risico dat vertraging bij de F-35 onmiddellijk invloed heeft op de
planning van de investeringen in de andere wapensystemen? Hoe
groot schat u dit risico in, gezien de vele eerdere vertragingen in
het F-35-programma?
Het programmamanagement van de F-35 in de Verenigde Staten is vanaf
de herstructurering in 2012 sterk aangepast en verbeterd. De verwachting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

6

is dat hiermee het risico van grote vertragingen in het F-35 programma,
die gevolgen kunnen hebben voor Nederland, vermindert. Verder
verwacht ik met de nieuwe regels over de eindejaarsmarge de eventuele
gevolgen voor andere projecten kunnen worden beperkt. Mocht de
invoering van de F-35 in Nederland worden vertraagd, dan heeft dat een
effect op de fasering van andere investeringsplannen van Defensie.
Plannen kunnen dan naar voren worden gehaald of naar achteren
doorschuiven.
17
Waarom heeft u de raad van de Algemene Rekenkamer slechts
gedeeltelijk opgevolgd om in voorkomende gevallen van internationale samenwerking te voorzien in een terugvaloptie, omdat de
opbrengsten afhankelijk zijn van het slagen van internationale
onderhandelingen en van de vraag of daarmee het beoogd effect
wordt bereikt?
18
Waarom is alleen bij de jachtvliegtuigen van te voren de winst
van internationale samenwerking ingeboekt, met name voor de
samenwerking met België in de Quick Reaction Alert-taak, terwijl
in alle andere gevallen zijn de ramingen conservatief zijn en
voorzien van risicoreserveringen, in sommige gevallen zelfs met
een terugvaloptie?
Ik verwacht veel van internationale samenwerking, maar ben wel
realistisch. De voorziene samenwerking met België zal resulteren in een
betere benutting van de beschikbare operationele capaciteit voor beide
landen. De aannames die zijn gedaan om het te behalen voordeel van
samenwerking met België te berekenen, zijn conservatief gekozen. De
verdere samenwerking op het gebied van de QRA- taak is praktisch
haalbaar en België en Nederland hebben de nadrukkelijke intentie deze
samenwerking ten uitvoer te brengen.
Op 23 oktober jl. hebben mijn Belgische collega en ik een Letter of Intent
getekend, die het formele begin markeert van deze samenwerking en die
het startsein geeft voor het opstellen van een samenwerkingsverdrag. In
de komende jaren verwacht ik ook voor andere projecten de voordelen te
kunnen realiseren.
19
Door wie is de ambtelijke studie uitgevoerd?
De ambtelijke studie is uitgevoerd door ambtenaren van de bij de
Ministeriele Commissie betrokken ministers.
20
Op welke wijze is de informatie uit de gesprekken met fabrikanten die wel voor de afronding van de ambtelijke studie zijn
gevoerd meegenomen in deze ambtelijke studie?
21
Op welke wijze is de informatie uit de gesprekken met fabrikanten die na de afronding van de ambtelijke studie zijn gevoerd
meegenomen in de nota?
Alle beschikbare informatie, dus ook informatie naar aanleiding van de
gesprekken zijn in de ambtelijke studie Actualisering Vervanging
F-16 verwerkt en weergegeven in de versie van het actualiseringsrapport
dat u vertrouwelijk is aangeboden. Dit rapport vormt de onderbouwing
voor het besluit over de vervanging van de F-16 zoals verwoord in de
nota.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

7

22
Hoe is het mogelijk dat bij het gebruik van open bronnen er wel
over de F-35 actuele verifieerbare informatie beschikbaar is en
over de ander vijf toestellen niet?
Over de F-35 heeft Defensie, vanwege de participatie in de ontwikkelingsfase en het Memorandum of Understanding voor de productie, de
instandhouding en doorontwikkeling (PSFD), meer en veel gedetailleerde
informatie beschikbaar dan over de andere toestellen. Voor andere
toestellen is dat niet het geval. Fabrikanten laten uit commercieel oogpunt
niet het achterste van hun tong zien, zeker niet in openbare informatie.
23
Om welke reden heeft u alleen voor de F-35 berekend hoeveel
toestellen met het beschikbare budget aangeschaft en geëxploiteerd kunnen worden?
De keuze voor de F-35 is gemaakt op grond van de operationele capaciteiten van dat toestel. Voor de andere kandidaten was die bepaling toen
niet meer aan de orde.
24
Zijn er voorbeelden van andere materieelprojecten waarbij het
projectbudget op soortgelijke wijze taakstellend ingekaderd is als
bij de aanschaf van de F-35 of is dit een uitzonderlijke situatie?
De wijze waarop het aanschafbudget is ingekaderd en het gebruik van een
risicoreservering bij de aanschaf zijn gebruikelijk binnen Defensie.
Uitzonderlijk is het vooraf inkaderen van de exploitatiekosten en het
gebruik van een risicoreservering daarbij.
25
Ten laste van welke begrotingspost zullen de hogere exploitatiekosten van de jachtvliegtuigen tijdens de transitieperiode
komen?
26
Welke maatregelen neemt u tijdens de transitieperiode met
betrekking tot de hogere exploitatiekosten?
29
Deelt u de opvatting van de Algemene Rekenkamer dat we ervan
uit moeten gaan dat tijdens de transitieperiode 2019–2023
wanneer de F-16 wordt uit- en de F-35 wordt ingefaseerd, de
exploitatiekosten van de jachtvliegtuigen hoger zullen zijn dan
270 miljoen euro per jaar, omdat het gelijktijdig hebben van twee
typen jachtvliegtuigen duurder is dan één?
61
Kunt u een inschatting geven van wat de hoogte zal zijn van de
exploitatiekosten in de jaren dat de F-16 naast de F-35 operationeel zal zijn?
De exploitatiekosten van de jachtvliegtuigen zullen gedurende de
transitieperiode worden gefinancierd uit de begrotingsposten voor
«jachtvliegtuigen». Net als de Algemene Rekenkamer onderkent Defensie
dat de kans bestaat op hogere exploitatiekosten tijdens de transitie naar
de F-35. Exploitatie zal evenwel gefaciliteerd worden binnen het totaal
beschikbare, taakstellende exploitatiebudget voor de F-35. In het
transitieplan zal dit worden uitgewerkt.
27
Wanneer kan de Kamer een transitieplanning verwachten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

8

30
Waarom heeft u voor de overgang naar 37 F-35-toestellen nog
geen transitieplanning opgesteld?
In de jaarrapportage die de Kamer 15 oktober jl. (Kamerstuk 26 488,
nr. 331) heeft ontvangen is een in- en uitstroomplanning voor de F-35 en
de F-16 opgenomen. Deze transitie zal in detail worden uitgewerkt als
onderdeel van de D-fase van het project Vervanging F-16 zoals
omschreven in het Defensie Materieel Proces. In de komende jaarrapportage van juni 2014 over het project vervanging F-16 zal de Kamer
worden geïnformeerd over de voortgang van de D-fase. Zoals uiteengezet
in de brief van 16 oktober jl. over de procestappen (Kamerstuk 26 488,
nr. 332), verwacht ik u begin 2015 een D-brief te kunnen sturen waarin de
transitie eveneens aan de orde komt.
28
Waarom heeft u in RTL Late Night op 23 september jl. de garantie
afgegeven dat er met de 4,5 miljard euro daadwerkelijk 37
F-35-toestellen aangeschaft kunnen worden, terwijl de Algemene
Rekenkamer stelt dat er «geen zekerheid» is dat u in staat zal zijn
van jaar tot jaar alle uitgaven aan het JSF-project binnen de
financiële ruimte te houden?
Aangezien de stuksprijs en de exploitatiekosten van de F-35 nog niet
definitief vaststaan, wordt een risicoreservering van tien procent op zowel
de investeringen als de exploitatie gehanteerd. Daarmee kunnen
stijgingen van de ramingen worden opgevangen zonder directe gevolgen
voor het aantal toestellen. De beschikbare financiële ruimte is volgens de
huidige inzichten toereikend voor de aanschaf en het gebruik van
37 toestellen. De Algemene Rekenkamer concludeert dat het besluit om
37 F-35 toestellen aan te schaffen financieel maximaal is onderbouwd met
de nu beschikbare informatie. Bij een groot project zoals de verwerving
van een jachtvliegtuig dat tot na 2050 dienst moet doen, zijn de mogelijkheden om zekerheid over de financiële consequenties van jaar tot jaar te
krijgen begrensd. Defensie zal de aanschaf en de exploitatie van de F-35
binnen de budgettaire taakstellende kaders inpassen.
29
Deelt u de opvatting van de Algemene Rekenkamer dat we ervan
uit moeten gaan dat tijdens de transitieperiode 2019–2023
wanneer de F-16 wordt uit- en de F-35 wordt ingefaseerd, de
exploitatiekosten van de jachtvliegtuigen hoger zullen zijn dan
270 miljoen euro per jaar, omdat het gelijktijdig hebben van twee
typen jachtvliegtuigen duurder is dan één?
Zie het antwoord op vraag 25 e.v.
30
Waarom heeft u voor de overgang naar 37 F-35-toestellen nog
geen transitieplanning opgesteld?
Zie het antwoord op vraag 27.
31
Welke gevolgen heeft het niet toekennen van de prijsbijstelling
2013, en mogelijk ook in latere jaren, voor het taakstellend
ingekaderde projectbudget vervanging F-16, gegeven het feit dat
inflatierisico’s niet mogen worden gedekt vanuit de risicoreservering?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

9

De prijsbijstelling 2013 is niet uitgekeerd en maakt voor € 79 miljoen deel
uit van de totale financiële problematiek. In de maatregelen is rekening
gehouden met het niet uitkeren van deze prijsbijstelling. Dit stelt Defensie
in staat om investeringsprojecten toch te compenseren voor inflatie. Deze
benadering is ook van toepassing op het exploitatiebudget.
32
Hoe kunt u zekerheid geven over het feit dat het taakstellend
ingekaderde projectbudget van 4,5 miljard euro voor de
vervanging van de F-16 voldoende zal zijn voor de aanschaf van
37 toestellen, gezien het feit dat valutarisico’s en inflatierisico’s
niet mogen worden gedekt door de risicoreservering?
Aangezien de stuksprijs en de exploitatiekosten van de F-35 nog niet
definitief vaststaan, hanteert Defensie een risicoreservering van tien
procent op zowel de investeringen als de exploitatie. Daarmee kunnen
onvoorziene stijgingen van de ramingen worden opgevangen zonder
directe gevolgen voor het aantal toestellen.
De risicoreserveringen zijn inderdaad niet bedoeld voor prijs- en loonbijstellingen. De reguliere prijsbijstelling die Defensie ontvangt, kan hiervoor
worden aangewend. Indien er geen prijsbijstelling wordt uitgekeerd, moet
het effect daarvan (dat in dat geval overigens voor alle investeringsprojecten een negatief effect heeft) binnen de begroting van Defensie worden
opgevangen. Een stijgende dollarkoers vertaalt zich in een stijgende
kostprijs, die dus gedeeltelijk via de prijsbijstelling kan worden gecompenseerd. Als verplichtingen zijn aangegaan, worden termijndollars gekocht
zodat daarvoor geen valutarisico meer is. Dit is een standaard handelswijze die voor het project Vervanging F-16 niet anders is.
33
Wanneer kan de Kamer een volledig overzicht verwachten van de
op het project Vervanging F-16 toegesneden risico’s en eventuele
beheersmaatregelen?
35
Bent u bereid de aanbeveling van de Algemene Rekenkamer op te
volgen om een helder risico-overzicht op te stellen en aan de
hand hiervan de Kamer periodiek te informeren over de ontwikkeling van de risico’s van de aanschaf van de F-35, bijvoorbeeld in
de jaarrapportages Vervanging F-16?
36
Waarom ontbreekt een systematisch en specifiek op het project
vervanging F-16 toegesneden overzicht van de risico’s en de
manier waarop deze zich ontwikkelen? Deelt u de opvatting van
de Algemene Rekenkamer dat het ontbreken van dit overzicht het
moeilijk zal maken om objectief te kunnen beoordelen wanneer
risico’s zijn opgeheven en de risicoreservering dus kan vrijvallen?
In de jaarrapportage over het project Vervanging F-16 die de Kamer
15 oktober jl. heeft ontvangen, is een beschrijving van de risico’s en de
beheersing daarvan opgenomen. Ten opzichte van eerdere jaarrapportages is deze inventarisatie uitvoeriger en is de wijze van presentatie
verbeterd. Defensie zal, zoals de Algemene Rekenkamer adviseert, het
risicomanagement verder ontwikkelen. Daarbij worden de risico’s zoveel
mogelijk gekwantificeerd en systematisch in beeld gebracht. Een en ander
zal volgend jaar leiden tot een aangepaste paragraaf over risico’s in de
jaarrapportage over het project Vervanging F-16.
34
Deelt u de bevinding van de Algemene Rekenkamer dat veel van
de rond de F-35 bestaande risico’s in de Verenigde Staten spelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

10

en buiten het uw beheersingsbereik vallen? Welke zekerheid en
garantie kunt u nu dan geven over het feit dat het taakstellend
ingekaderde projectbudget van 4,5 miljard euro voor de
vervanging van de F-16 voldoende zal zijn?
Een feit is dat veel van de risico’s rond de F-35 in de Verenigde Staten
spelen en dat deze primair door het F-35 Joint Programme Office (JPO)
worden beheerst. Het JPO doet dat namens en in het belang van alle
partnerlanden. Juist omdat de stuksprijs en de exploitatiekosten van de
F-35 nog niet definitief vaststaan, hanteert Defensie een risicoreservering
van tien procent op zowel de investeringen als de exploitatie. De
beschikbare financiële ruimte is volgens de huidige inzichten toereikend
voor de aanschaf van 37 toestellen. De Algemene Rekenkamer meldt
tevens dat het gebruik van een risicoreservering voor zowel de investeringen als de exploitatie een goede zaak is en dat de financiële inpasbaarheid maximaal is onderbouwd.
35
Bent u bereid de aanbeveling van de Algemene Rekenkamer op te
volgen om een helder risico-overzicht op te stellen en aan de
hand hiervan de Kamer periodiek te informeren over de ontwikkeling van de risico’s van de aanschaf van de F-35, bijvoorbeeld in
de jaarrapportages Vervanging F-16?
36
Waarom ontbreekt een systematisch en specifiek op het project
vervanging F-16 toegesneden overzicht van de risico’s en de
manier waarop deze zich ontwikkelen? Deelt u de opvatting van
de Algemene Rekenkamer dat het ontbreken van dit overzicht het
moeilijk zal maken om objectief te kunnen beoordelen wanneer
risico’s zijn opgeheven en de risicoreservering dus kan vrijvallen?
Zie het antwoord op vraag 33.
37
Deelt u de stelling van de Algemene Rekenkamer dat eventuele
meevallers in de aanschafprijs van de F-35 volgens de gemaakte
afspraken rond de eindejaarsmarge eerst bestemd moeten
worden voor eventuele tekorten elders in de defensiebegroting,
waaronder ook bij personeel of materiële exploitatie? Hoe
verhoudt zich dit tot uw voornemen om meer toestellen aan te
schaffen als daartoe binnen het afgebakende financiële kader de
komende jaren alsnog ruimte ontstaat?
Nee, de afspraak over de eindejaarsmarge richt zich per definitie op meeen tegenvallers aan het einde van een begrotingsjaar. De eindejaarsmarge
is het bedrag dat moet worden gecompenseerd in, respectievelijk mag
worden meegenomen naar, het volgende begrotingsjaar. Het doel van de
eindejaarsmarge is dat bij vertragingen in een project ook het budget mee
kan schuiven naar het volgende jaar. De afspraken over de eindejaarsmarge geven geen richting aan de hoogte van taakstellende budgetten.
Indien aan het einde van een jaar geld over is op het projectbudget en
tegelijkertijd elders in datzelfde jaar een probleem is, dan wordt dit
gesaldeerd. Het projectbudget zal vervolgens in het jaar daarop hiervoor
worden gecompenseerd.
Omdat voorzien is dat voor de F-35 meerjarige contracten zullen gelden,
zijn de effecten op het taakstellende budget meerjarig inzichtelijk. Voor de
bepaling of meer toestellen binnen het vastgestelde kader kunnen worden
aangeschaft, is een meerjarig perspectief nodig. Dit staat los van de inzet
van de eindejaarsmarge en tekorten in de realisatie van de begroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

11

38
Welke maatregelen gaat u nemen om de kloof tussen de ambitie
en de capaciteit te dichten?
39
Bent u van plan de ambitie naar beneden bij stellen zodat deze
passend is bij de beschikbare capaciteit? Zo nee, op welke wijze
wilt u dan zonder de capaciteit te vergroten de kloof met de
ambitie dichten?
Zie het antwoord op vraag 1 e.v.
40
Kunt u een nadere toelichting geven over de inzet van de overige
23 vliegers voor alle jaren tot aan de infasering van de F-35?
Tijdens de transitiefase worden vliegers omgeschoold van de F-16 naar de
F-35. Gedurende die periode zijn die vliegers niet beschikbaar om
operationeel met de F-16 te worden ingezet. Indien het aantal operationele
jachtvliegers wordt gereduceerd tot het benodigde aantal F-35 vliegers
voordat de transitie is voltooid, ontstaat een tekort aan vliegers. Tijdens
de volledige transitieperiode, dus tot en met 2023, is de F-16 immers nog
steeds nodig voor operationele taken.
41
De levensduur van de F-16 is gesteld op 6000, heeft u zicht op de
levensduur in vlieguren van de F-35?
Het F-35 toestel is ontworpen voor 8.000 vlieguren. Gedurende de
technische testfase die nu wordt uitgevoerd, wordt het toestel getest op
tweemaal de ontwerplevensduur van 8.000 vlieguren.
42
Welk effect zal het op de begroting hebben wanneer de weggelaten categorie vlieguren wel wordt meegenomen?
43
Welke maatregelen stelt u voor om de inzet van 4 F-35 toestellen
voor missies te garanderen zonder in te boeten op training of
andere taken van de luchtmacht? Welke gevolgen heeft dit voor
het gereserveerde budget Vervanging F-16?
44
Waarom heeft u in de berekening bij de F-35 een categorie
vlieguren weggelaten, die in de berekeningen van 2011 bij de
F-16 wel een rol speelde: de uren benodigd om personeel getraind
te houden dat niet operationeel inzetbaar is, maar wel een
bepaalde mate van vliegervaring moet behouden? Om hoeveel
vlieguren gaat het? Klopt het dat uit het monitoringrapport van
de Algemene Rekenkamer over 2011 blijkt dat hiervoor destijds
een substantieel aantal vlieguren was gereserveerd (Kamerstuk
31 300, nr. 27, pagina 38)?
In de berekeningen voor de budgetten en de inzet van de F-35 zijn alle
categorieën vlieguren meegenomen. Hiermee is het mogelijk het
Nederlandse luchtruim te bewaken en vier toestellen permanent uit te
zenden. Bij de berekeningen voor de benodigde inzetgerede vliegers is
ervan uitgegaan dat 80 procent van de gevlogen uren werkelijk bijdraagt
aan de operationele getraindheid van vliegers. De overige vlieguren
worden enerzijds gebruikt voor het opleiden van vliegers die hun eerste
vliegopleiding in de Verenigde Staten hebben voltooid. Anderzijds betreft
het support missies die niet rechtstreeks bijdragen aan de inzetgereedheid
van vliegers. Een klein deel van deze uren wordt ingevuld door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

12

gastvliegers. Gastvliegers zijn vliegers die tijdelijk niet op een operationele (vlieger)functie zijn geplaatst. Aangezien het een kostbare en
tijdrovende aangelegenheid is om dergelijke vliegers weer inzetgereed te
krijgen nadat zij een aantal jaren niet hebben gevlogen, kunnen zij tijdens
een niet-operationele functie met een zeer beperkt aantal vlieguren hun
vliegbevoegdheid op het toestel behouden. Daardoor kan voor dergelijke
vliegers, na plaatsing op een operationele functie, worden volstaan met
een korte opleiding, waardoor zij weer snel inzetgereed zijn voor de
operationele eenheden. De uren die gevlogen worden door gastvliegers
gaan op deze wijze nooit ten koste van de operationele vliegers en
worden bovendien tot een minimum beperkt.
45
Deelt u de kritiek van de Algemene Rekenkamer dat met het
gegeven aantal F-35-toestellen en het vliegurenbudget dat hierop
is gedimensioneerd, een inzet van vier toestellen voor missies
niet gehaald kan worden zonder in te boeten op training of
andere taken van de luchtmacht? Hoe verhoudt zich dit tot de
«rode lijn» die de Commandant der Strijdkrachten heeft uitgesproken ten aanzien van kwaliteit?1
Met de aanschaf van 37 F-35 toestellen kan de krijgsmacht 24 uur per dag,
zeven dagen in de week het Nederlandse luchtruim bewaken en
permanent met vier toestellen elders in de wereld een missie uitvoeren.
Op basis van de stevigheid van de berekeningen die hebben geleid tot het
aantal van vier inzetbare toestellen voor missies, achten de Commandant
der Strijdkrachten en ik dat haalbaar, zonder concessies te hoeven doen
aan training of andere taken van de luchtmacht. Kwaliteit staat hoog bij
ons in het vaandel. Dit heeft, gecombineerd met de financiële realiteit in
Nederland, geleid tot de gerichte ingrepen die samen met de operationele
commandanten zorgvuldig zijn voorbereid. De inzetbaarheidsdoelstellingen zijn aangepast, waardoor niet langer twee missies tegelijkertijd
kunnen worden uitgevoerd. Dit zijn gerichte ingrepen om ambities, taken
en middelen in evenwicht te brengen. Hierdoor is de kwaliteit
gewaarborgd.
46
De Algemene Rekenkamer stelt dat het op grond van (vooral) drie
redenen de stelligheid van de ambities met het aantal van
37 F-35-toestellen niet kan onderschrijven. Kunt u op elk van
deze redenen uitgebreid ingaan?
De Algemene Rekenkamer geeft de volgende drie redenen:
Onvolledige berekeningen.
Volgens de Algemene Rekenkamer ontbreken in de berekening de uren
van niet operationele vliegers. Bij de invoering van F-35 worden die
bewust tot het uiterste minimum beperkt. Voor zover er sprake zal zijn van
vlieguren voor gastvliegers vallen die onder de vlieguren die niet
rechtstreeks bijdragen aan de gereedheid van vliegers. Met de introductie
van de F-35 zullen alleen nog vliegers die slechts tijdelijk niet op een
operationele (vlieger)functie zijn geplaatst, nog beperkt vlieguren maken
als gastvlieger. Het is namelijk een kostbare en tijdrovende aangelegenheid om dergelijke vliegers weer inzetgereed te krijgen als zij een
aantal jaren niet hebben gevlogen. Met een zeer beperkt aantal vlieguren
kunnen zij tijdens een niet-operationele functie hun vliegbevoegdheid op
het toestel behouden. Een deel van de vlieguren dat niet kan worden
ingevuld met de gewenste training voor operationele vliegers, kan
1

http://www.defensie.nl/actueel/blog_cds/20131001_rode_lijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

13

worden toegewezen aan deze gastvliegers. De praktijk, na invoering van
de F-35, zal moeten uitwijzen hoeveel uren dit zal bedragen.
Onderhandelingen met België zijn onzeker.
De voorziene samenwerking met België zal resulteren in een betere
benutting van de beschikbare operationele capaciteit voor beide landen.
De samenwerking op het gebied van QRA is praktisch haalbaar en België
en Nederland hebben de nadrukkelijke intentie deze samenwerking ten
uitvoer te brengen. Op 23 oktober jl. hebben mijn Belgische collega en ik
een Letter of Intent getekend, die het formele begin markeert van deze
samenwerking en die het startsein geeft voor het opstellen van een
samenwerkingsverdrag. Het is daarom realistisch hiermee rekening te
houden. De aannames die zijn gedaan om het te behalen voordeel te
berekenen, zijn conservatief gekozen.
Afhankelijkheid van de onderhoudsproblemen.
De onderhoudsproblemen die zich nu voordoen met de verouderde F-16
zijn niet te relateren aan de F-35. Het onderhoudsconcept van de F-35 is
anders dan het concept bij de F-16. Voorzien is dat de F-35 meer door de
fabrikant wordt onderhouden. Bij de F-35 zal meer en intensiever
internationaal worden samengewerkt.
Met de aanschaf van 37 F-35 toestellen kan de krijgsmacht 24 uur per dag,
zeven dagen in de week het Nederlandse luchtruim kan bewaken en
permanent met vier toestellen elders in de wereld een missie uitvoeren.
Het kabinet acht dat haalbaar, op basis van de stevigheid van de berekeningen die hebben geleid tot het aantal van vier inzetbare toestellen voor
missies.
47
Op welke wijze gaat u de tegenstrijdigheid oplossen, omdat u
enerzijds aangeeft dat de krijgsmacht op alle geweldniveaus
inzetbaar moet zijn en u anderzijds de inzetbaarheid van de
Chinook beperkt?
48a
Klopt het dat de vermindering van de vlieguren bij de Chinooks
voor landmacht en marine betekent dat eveneens minder
vlieguren beschikbaar zijn voor training van helikopterbemanningen, omdat die training in belangrijke mate verweven is met
de trainingsvluchten voor de door hen bediende landmacht? Wat
zijn de consequenties hiervan voor de geoefendheid van de
helikopterbemanningen en de operationele inzetbaarheid van de
Chinooks en de landmachteenheden die zij bedienen?
48b (Was vraag 30, fout in de nummering)
Deelt u de opvatting van de Algemene Rekenkamer, dat de
luchtmobiele brigade, door een tekort aan training van de
Chinook-bemanningen, niet inzetbaar is in het hoogste geweldsspectrum? Zo ja, wat betekent dat voor de ambitie van de
krijgsmacht? Zo nee, waarom niet?
60
Kunt u alsnog ingaan op de conclusies van de Algemene Rekenkamer met betrekking tot de inzetbaarheid van de Chinooks en
de gevolgen daarvan voor het kunnen optreden in alle geweldsniveaus?
Hoewel de beschikbaarheid van vlieguren geleidelijk stijgt, is deze nog
onvoldoende om aan de totale vraag te voldoen. Dit wordt opgevangen
door helikopterbemanningen niet tot op het hoogste dreigingsniveau
volledig op te leiden. Het opereren met helikopters – en daarmee
luchtmobiele troepen – op het hoogste dreigingsniveau kent daardoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

14

beperkingen. Deze beperking geldt in een scenario met een volledig
functionerend vijandelijk geïntegreerd luchtverdedigingssysteem waarin
(nog) geen luchtoverwicht is bereikt. Met aanvullende training voor de
bemanningen, waarvan de duur afhankelijk is van de missie, is inzet ook
mogelijk op het hoogste dreigingsniveau. Dit betekent dat de Chinookhelikopter nog steeds op alle dreigingsniveaus inzetbaar is, maar dat er
afhankelijk van de missie een langere voorbereidingstijd nodig is. Het
totaal pakket van maatregelen voor het herstel van de inzetbaarheid van
helikopters bestaat daarnaast uit diverse structurele toevoegingen
waarmee het budget voor instandhouding is verhoogd. Hiertoe behoren
specifiek de verhoging van het instandhoudingsbudget voor helikopters
met € 10 miljoen en een specifieke structurele verhoging van de
budgetreeks voor de NH-90 helikopter met € 9 miljoen per jaar. Door
daarnaast het aanpassen van het ambitieniveau, heb ik maatregelen
getroffen waarmee op termijn de bemanningen ook permanent tot op het
hoogste dreigingsniveau zijn getraind. Het evenwicht in de vraag en het
aanbod in helikoptercapaciteit zal in 2018 worden bereikt, na volledige
instroom van de NH-90. Naar verwachting is de inzetbaarheid van de
Apache en de Chinook-helikopters vanaf 2016 op orde.
49
Wat is de belangrijkste missende informatie die eerst zou moeten
worden aangeleverd voordat keuzes gemaakt worden, aangezien
de Algemene Rekenkamer er op wijst dat de opbrengsten van het
afstoten van vastgoed te optimistisch worden voorgesteld en
onderbouwing missen?
Zie het antwoord op vraag 2 e.v.
50
Is het voorgenomen besluit tot sluiting van de kazernes in Assen,
de sluiting van de Koninklijke Militaire School (KMS) in Weert en
de afslanking van de luchtbasis in Leeuwarden afgestemd met de
minister van Wonen en Rijksdienst? Is voor het verlies van banen
als gevolg van deze maatregelen binnen Defensie, dan wel binnen
de totale Rijksdienst, compensatie voorzien?
Als gevolg van de begrotingsafspraken van 11 oktober jl. komt een aantal
maatregelen in een ander daglicht te staan. De Johan Willem Frisokazerne
in Assen blijft open. Andere gevolgen moeten nog worden uitgewerkt. Ik
verwijs hiervoor ook naar mijn aanvulling op de nota.
51
De Algemene Rekenkamer stelt dat bij de vastgoedplannen de
mogelijkheden van de reeds bestaande vastgoedvoorraad in
beschouwing moeten worden genomen en dat dit onvoldoende
gebeurd is. Deelt u deze kritiek?
52
Klopt het dat er nog geen businesscase ontwikkeld is voor de
afstoting van de Van Ghent Kazerne in Rotterdam en de JWF
kazerne in Assen?
53
Bent u van plan alsnog een businesscase te ontwikkelen voor de
afstoting van de Van Ghent Kazerne in Rotterdam en de JWF
kazerne in Assen?
54
Bent u van plan een kwantitatieve doorlichting van het bestaande
vastgoedportfolio uit te voeren om de alternatieven in beeld te
brengen voor de sluiting van de van de kazernes in Rotterdam en
Assen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

15

Zie het antwoord op vraag 2 e.v.
55
Op welk moment heeft de ministeriële commissie besloten dat
een actualisering van de kandidatenvergelijkingen voldoende zou
zijn? Is dit besproken met de Algemene Rekenkamer?
De ministeriële commissie is regelmatig bijeen geweest en heeft besloten
tot een actualisering van de kandidatenvergelijking. Over de interne
beraadslagingen van de Ministeriele Commissie worden geen mededelingen gedaan.
56
Op welke termijn gaat de stuurgroep vastgoed rapporteren? Zijn
de gemeenten Rotterdam en Assen vertegenwoordigd in de
stuurgroep?
De desbetreffende stuurgroep is een interne stuurgroep van Defensie,
waarin geen externe leden zitten. Zie daarover ook mijn brief van
2 oktober jl. (Kamerstuk 33 763, nr. 6). De stuurgroep is verantwoordelijk
voor het opstellen van de voortgangsrapportages. Als uitvloeisel hiervan
ontvangt de Kamer elk half jaar een rapport over de voortgang van het
HVD. Het eerste halfjaarrapport ontving u op 15 mei jl. (Kamerstuk 32 733,
nr. 129). De volgende halfjaarrapportage is voorzien omstreeks
1 november a.s., voor het notaoverleg.
57
Wanneer is het eerste bestelmoment voor de F-35?
Omstreeks maart van ieder jaar wordt een bijeenkomst gehouden van de
JSF Executive Steering Board (JESB). In deze vergadering moeten
partnerlanden, die vier jaar later vliegtuigen willen afnemen, het
zogeheten Consolidated Procurement Request ondertekenen. De
vergadering van maart 2015 is het eerstvolgende moment waarop
Nederland zich moet uitspreken om de toestellen tijdig (in 2019) te kunnen
verkrijgen. Zie tevens mijn brief over de processtappen Vervanging F-16
van 16 oktober jl. (Kamerstuk 26 488, nr. 332).
58
Op welke wijze zal de Kamer worden betrokken bij een heroverweging van het project indien de situatie zich voordoet dat een
aantal van 37 toestellen niet meer past binnen de marges van het
beschikbare investerings- en exploitatiebudget?
Mocht de situatie zich voordoen dat voor het eerste bestelmoment een
aantal van 37 toestellen niet meer binnen de marges van het beschikbare
investerings- en exploitatiebudget zou kunnen worden aangeschaft, dan is
een heroverweging van het project aan de orde binnen de afgebakende
financiële kaders. Als die situatie zich voordoet, zal de Kamer uiteraard
worden betrokken.
59
Vallen de aanpassingskosten van de huidige twee testtoestellen
-die bijvoorbeeld nu in block 2 geleverd zijn- ook onder het
investeringsbudget?
Afhankelijk van de precieze aanpassing vallen die kosten onder het
investeringsbudget of het exploitatiebudget van de F-35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

16

60
Kunt u alsnog ingaan op de conclusies van de Algemene Rekenkamer met betrekking tot de inzetbaarheid van de Chinooks en
de gevolgen daarvan voor het kunnen optreden in alle geweldsniveaus?
Zie het antwoord op vraag 47 e.v.
61
Kunt u een inschatting geven van wat de hoogte zal zijn van de
exploitatiekosten in de jaren dat de F-16 naast de F-35 operationeel zal zijn?
Zie het antwoord op vraag 25 e.v.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 763, nr. 9

17