Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 135

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 23 juli 2012
De vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
heeft op 19 juni 2012 overleg gevoerd met viceminister-president, minister
Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie over energie.
(De agenda is opgenomen aan het einde van het verslag).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie,
Van der Ham
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie,
Franke

kst-29023-135
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

1

Voorzitter: Van der Ham
Griffier: Franke
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Van Vliet, Leegte, Jansen,
Van der Werf, Dikkers, Van Tongeren, Van Veldhoven en Wiegman-van
Meppelen-Scheppink,
en minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
die vergezeld is van enkele ambtenaren van zijn ministerie.
De voorzitter: Ik heet de minister en zijn ambtenaren welkom. Mevrouw
Ouwehand van de PvdD heeft zich afgemeld vanwege andere vergaderverplichtingen. Het is heel druk in de Kamer; er zijn verschillende debatten
op hetzelfde moment, dus kleine fracties kunnen niet overal aanwezig zijn.
De heer Van Vliet zal wel zijn inbreng leveren, maar er zal door zijn fractie
op de publieke tribune worden geluisterd naar de antwoorden, want hij
kan door allerlei andere verplichtingen de rest van het debat niet zelf
meemaken.
De heer Van Vliet (PVV): Voorzitter. Ik wil beginnen met een compliment
aan de dames aan mijn linkerzijde. Zij zien er namelijk alle vijf fleurig uit.
Vooral de jurk van mevrouw Dikkers vind ik heel charmant.
Uit de 40 agendapunten springt een aantal punten waaraan mijn fractie
aandacht wil geven. Ik begin met SDE-plus versus een leveranciersverplichting. Ik heb met interesse kennisgenomen van de brieven van de
minister op dit punt. Hoewel wij hieraan al aandacht hebben besteed in
eerdere debatten, is het ons nog steeds niet duidelijk wat uiteindelijk de
voorkeur van de minister heeft: een SDE-plussysteem zoals wij dat nu
hebben of vervanging door een leveranciersverplichting. Als er een
voorkeur is voor de leveranciersverplichting, betekent dat dan ook dat de
huidige SDE-plus compleet zal worden omgebouwd c.q. compleet komt te
vervallen?
Voor de allerbelangrijkste vraag verwijs ik toch even naar een rapport van
de VEMW van december 2011. Een halfjaar is natuurlijk antiek in de
politiek, maar desondanks verwijs ik dat rapport van december 2011. Het
begint met «Streep door leveranciersverplichting». Vooral opvallend was
de stelling: de leveranciersverplichting is geen goede oplossing om
duurzaamheid – ja, ik noem de term maar een keer – te bevorderen en
kost de consument onnodig veel geld. Er wordt een aantal stellingen
aangedragen. Ik roep de minister op daarvan kennis te nemen en
vervolgens antwoord te geven op de vraag van de PVV of een leveranciersverplichting voor de consument inderdaad zal leiden tot meer kosten
dan de huidige opzet met SDE-plus, waarbij wij een opslag zien op de
energierekening. Overigens laat ik wijselijk toch nog maar even in het
midden of mijn fractie uiteindelijk de voorkeur zal geven aan een
leveranciersverplichting boven SDE-plus. Wij zullen zien hoe de geluiden
van de diverse krachten in het veld gewaardeerd worden. Ik kan mij
voorstellen dat een leveranciersverplichting best interessant kan zijn als
vervangende methodiek voor SDE-plus, maar niet als die leidt tot meer
kosten voor de consument.
Ik ga kort in op het tussenarrest van de Hoge Raad inzake de Wet
onafhankelijk netbeheer, ook wel bekend als de splitsingswet. Wat de
prejudiciële vragen betreft die zijn gesteld aan het Hof van Justitie van de
EU te Luxemburg, hebben wij er kennis van genomen dat het al met al
weleens anderhalf à twee jaar kan duren voordat wij ultieme duidelijkheid
hebben of de splitsingswet blijft staan. Stel dat het uiteindelijk negatief
uitpakt. Mijn fractie hoopt dat overigens niet, want zij is altijd voorstander
geweest van de splitsingswet. Wordt er in de begroting van de minister
rekening gehouden met eventuele schadeclaims van bedrijven zoals Nuon
en Essent en, zo nee, waarom niet? Zou dat betekenen dat de minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

2

vertrouwen heeft in een uiteindelijk positief oordeel van zowel het Hof van
Justitie als de Hoge Raad?
Ik kom op de aanpak van administratieve netverliezen bij het transport van
stroom, veelal veroorzaakt door illegale aftap en/of fraude. Mijn fractie
juicht het toe dat er eindelijk actie komt en dat men samenwerkt in het
Platform Energiediefstal. Echter, ook leegstand veroorzaakt uiteindelijk
administratief netverlies. Dat vind ik een belangrijk punt, want zowel
fysieke als administratieve netverliezen leiden uiteindelijk altijd tot
belastbaarheid en tot de heffing van zowel energiebelasting als btw. Mijn
fractie vindt dat een onrechtvaardige zaak. Stel dat leegstand zich vertaalt
in een gekraakt pand. Betekent dat dan in deze constellatie dat uiteindelijk
de eigenaar van zo’n pand ook nog moet opdraaien voor de fysieke dan
wel administratieve netverliezen die zich in zo’n pand kunnen voordoen?
Over de leveringszekerheid van gas in Nederland kan ik kort zijn: niets dan
lof. Ik begrijp dat wij met 162% ruim boven de norm zitten en dat het met
die leveringszekerheid ook in extreem koude winters gewoon prima zit.
Dat verdient een pluim en dat mag ook wel eens gezegd worden.
Ik kom bij het CO2-convenant tussen de tuinbouwsector en de overheid. Ik
neem aan dat de tuinbouwsector bij het sluiten van het convenant – men
was er immers zelf bij – zijn knopen heeft geteld in ruil voor de
kabinetsinzet om het verlaagde tarief in stand te houden. Maar hoe moet
ik dit zien in het licht van het Kunduzakkoord? Als de doelstellingen niet
worden gehaald in 2020, hoe zou een eventuele boete er dan uitzien?
Waaraan wordt de eventuele opbrengst van zo’n boete besteed?
De gewijzigde samenstelling van laagcalorisch gas, met name bij de
import van buitenlands gas, zal op termijn leiden tot een aanpassing van
de CV-toestellen. Heeft de minister er een beeld van om hoeveel toestellen
het gaat, welke kosten daarmee gemoeid zullen zijn, zowel in zijn totaliteit
in Nederland als voor een doorsnee huishouden en hoe men strategisch
omgaat met de kosten van de vervanging van die toestellen? Hoe zal met
name de onderkant van de samenleving dat uiteindelijk bekostigen? Heeft
de minister een visie daarop?
Ten slotte wil ik de minister bedanken voor de samenwerking op het
energiegebied in de afgelopen tijd. Ik weet niet of er een VAO komt, maar
zoals ik het inschat is dit het laatste AO op energiegebied dat ik met deze
minister voer.
Voorzitter. Dank dat u mij verontschuldigd hebt.
De voorzitter: Vanzelfsprekend. Daar hebben wij in deze tijden richting
het reces allemaal begrip voor.
De heer Leegte (VVD): Voorzitter. Per jaar betalen huishoudens in
Nederland 120 mln. aan administratieve netverliezen. De belangrijkste
verklaring daarachter is fraude en misbruik, wat deftige woorden zijn voor
illegale wietteelt. Het gaat om bijna € 20 per huishouden. Ieder
huishouden in Nederland betaalt € 20 mee aan de illegale wietteelt en dat
is onbestaanbaar. Natuurlijk is het opsporen en oplossen van administratieve lasten lastig voor netbeheerders, maar het uitsmeren van die kosten
over alle huishoudens is als oplossing te gemakkelijk gevonden.
Bovendien worden nu principieel de eindgebruikers met consequenties
geconfronteerd die niet oorzakelijk aan hen zijn toe te rekenen. Graag krijg
ik dan ook een toezegging van de minister dat hij ervoor zorgt dat de
totale netverliezen in Nederland binnen drie jaar zijn teruggebracht met
een vol procentpunt naar maximaal 4% netverlies. Ik overweeg een motie
op dit punt.
Kan de minister toezeggen dat hij binnenkort met een brief komt waarin
staat welke activiteiten netbeheerders wel en welke zij niet mogen
uitvoeren? Natuurlijk weten wij allemaal dat commerciële activiteiten niet
mogen, maar het gebeurt wel. De huidige netbeheerder haalt ongeveer
een derde van zijn omzet uit activiteiten die ook gedaan worden door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

3

echte ondernemers zoals de installatiebureaus: ondernemers die hard
moeten werken, maar die niet de vaste opbrengst hebben uit de nettarieven zoals netbeheerders die hebben. Netbeheerders verhullen dan ook
hun activiteiten op de vrije markt via andere bedrijven, waardoor een
soort beeld ontstaat dat het separate bedrijven zijn los van de gereguleerde business, maar uiteindelijk vallen ze allemaal onder dezelfde raad
van bestuur en dragen ze bij aan dezelfde winst- en verliesrekening.
Kan de minister uitleggen dat Enexis reclame maakt voor het opwekken
van duurzame energie? Is het opwekken van energie een taak van
netbeheerders of niet? Hoe kan het dat netbeheerders wel 25 mln. en veel
managementtijd steken in de zogenaamde e-laadpalen, maar hun eigen
verantwoordelijkheid laten liggen? Terwijl Stedin de maandelijkse
stroomstoringen in Rotterdam moet voorkomen, geeft het geld aan
Toyota om meer plug-inhybrides te laten verkopen. Ik ben zeker niet tegen
elektrische auto’s, maar ik ben tegen netbeheerders die doen alsof geld
gratis is en die Sinterklaas spelen met geld van hardwerkende
Nederlanders.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb een vraag over het laten liggen
van de eigen verantwoordelijkheid. Waarom heeft de VVD er de afgelopen
twee jaar dat zij in het kabinet zat niks aan gedaan om die fraude op te
sporen en een eind te maken aan die € 20 subsidie?
De heer Leegte (VVD): Dat heeft de VVD-fractie wel gedaan. Wij hebben
keer op keer gevraagd «hoe zit het en los dat op», maar er komt geen
antwoord op. Wij hebben driekwart jaar geleden de briefing gekregen en
toen hebben wij dit aangekondigd. Daarvoor wisten wij dat niet. Sinds wij
weten waar die administratieve lasten vandaan komen, heeft de VVD
gezegd: dat moeten wij oplossen, netbeheerders moeten doen wat zij
moeten doen, namelijk goedkoop stroom leveren en niet allemaal
flauwekul die ook door de markt opgepakt kan worden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik vind het toch heel interessant om te
zien dat de heer Leegte van de VVD, die nu nog deel uitmaakt van het
kabinet, zegt: ik wil dat een volgend kabinet het nu eindelijk eens oplost.
Dat is toch een brevet van onvermogen voor je eigen minister?
De heer Leegte (VVD): Dat heeft mevrouw Van Veldhoven mij ook niet
horen zeggen. Wij hebben de briefing gekregen, wij hebben het rapport
gezien en wij zien wat die lasten zijn. Dit is het eerste AO waarin wij
daarover kunnen spreken, dus dat doen wij. Ik vraag deze minister er iets
aan te doen. Eenvoudiger kunt u het niet krijgen. Ik weet dat D66 er
moeite mee heeft om dingen snel aan te pakken en beslissingen te
nemen. Gewoon een standpunt innemen is iets anders, maar de VVD is
consequent. Wij grijpen het eerste moment aan om ervoor te zorgen dat
netbeheerders doen wat zij moeten doen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Als driekwart jaar voor de VVD snel is,
weten wij dat ook weer.
De heer Leegte (VVD): Ook wij hadden graag eerder AO’s gehad, dus dat
deel ik met D66.
Ik kom bij de kwaliteit van het gas. De schatting is dat Nederland binnen
tien jaar netto-importeur van gas wordt; vandaar de zogenaamde
gasrotondestrategie. Onvermijdelijk komt er daarmee ook een andere
samenstelling van het gas. Kortgeleden is er een workshop geweest over
de gaskwaliteit. Daarbij was de hele sector aanwezig, zowel leveranciers
en transporteurs als eindafnemers. Ik vraag de minister of hij een verslag
van die workshop aan de Kamer kan sturen. Kan hij op korte termijn
duidelijkheid geven over de samenstelling van het zogenaamde H-gas?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

4

Kan hij aangeven hoeveel tijd de ondernemers hebben om zich aan te
passen aan de veranderingen? Bedrijven hebben tijd nodig om te leren en
zich aan te passen aan de nieuwe gassamenstelling. Het moet natuurlijk
allemaal kunnen en ik ben er ook niet tegen, maar het moet wel in een
proces dat gefaciliteerd wordt door de overheid, waarmee wij een stabiel
investeringsklimaat krijgen voor onze ondernemers.
Het aangekondigde project Stroom ligt nu voor ter consultatie. Een nieuw
punt daarbij is dat toezichthouders ook het criterium «duurzaamheid»
moeten meewegen, maar daarmee is natuurlijk het hek van de dam.
Niemand weet wat wordt bedoeld met duurzaamheid. Gaat het dan om
besparingen of om verbruikersinzichten? De scheidslijn tussen gereguleerd en commercieel domein is dan totaal vervaagd. Ik vraag de minister
dan ook om een brief waarin hij ofwel het criterium duurzaamheid op een
eenduidige wijze interpreteert en definieert ofwel het er gewoon uitlaat
zodat wij weer kunnen focussen op de taken die een toezichthouder
gewoon moet uitvoeren. Volgens de evaluatie van de NMa lag de focus
van de evaluatie vooral op de additionele wensen van de minister: hoe
kan de wet effectiever en efficiënter worden vormgegeven? Daarmee
wordt de evaluatie scheefgetrokken en wordt ook de positie geraakt van
de NMa, die onder het ministerie valt. Hoe onafhankelijk is de NMa dan
nog? Wij hebben er in een eerder AO weleens over gesproken. Ik vraag de
minister dan ook of hij de NMa kan vragen haar werk van de evaluatie
deels over te doen en dan vooral te kijken naar haar wettelijke taken,
namelijk voorzienings- en leveringszekerheid, marktwerking en marktordening en het toezicht op de handhaving. Ik overweeg ook hierover een
motie.
Gezien de grote veranderingen die in de elektriciteitsmarkt op stapel
staan, is het van belang dat de NMa een goede en stevige rol speelt in het
behartigen van belangen van huishoudens en bedrijven. De NMa wil
bevoegdheden zoals de kwaliteit van de toegang tot de markt naar het
ministerie overhevelen, maar dat roept bij de VVD vragen op. De kwaliteit
van de toegang tot de markt zou juist een kerntaak van de NMa moeten
zijn en niet moeten vallen onder een beleidsministerie. Ik krijg graag een
reactie van de minister hierop. Zou het niet handiger zijn om een keer een
onafhankelijke evaluatie van de werking van de Wet op de NMa te
organiseren?
Dan de rijksstructuurvisie en de coördinatieregeling bij grootschalige
energieprojecten. Er is veel onnodige onrust over windmolens. Enerzijds
hebben wij de rijkscoördinatieregeling, waardoor het lijkt alsof heel
Nederland onder de windmolens komt. Tegelijkertijd wordt er gewerkt aan
de rijksstructuurvisie. Die structuurvisie moet het resultaat zijn van
onderhandelingen tussen lokaal bestuur en het Rijk, waarbij de provincies
hun verantwoordelijkheid nemen voor de 6000 MW via windmolens.
Windmolens zijn geen hobby van ons, maar wat moet, dat moet. Wij zijn
goed voor onze handtekening. Het is in het belang van een stabiel
investeringsklimaat dat wij zekerheid en duidelijkheid creëren, maar wij
willen voorkomen dat er onder de RCR allerhande nieuwe projecten
worden gebouwd. Ik vraag de minister dan ook om de RCR on hold te
zetten voor aanvragen die buiten de provinciale zoekgebieden vallen.
Voorkomen moet worden dat er een grijs gebied ontstaat met veel
weerstand van omwonenden en initiatiefnemers die in hun verwachtingen
gefrustreerd raken. Voor de provincie Drenthe geldt specifiek dat de
RCR-procedure binnen het grote nog niet gedefinieerde zoekgebied on
hold moet worden gezet vanwege precies diezelfde redenen van frustratie
en weerstand, om in afwachting van de provinciale gebiedsvisie, die
ongeveer klaar is in de zomer, tot de rijksstructuurvisie over te gaan.
Graag hoor ik van de minister klip-en-klaar dat de RCR alleen binnen het
zoekgebied van de gebiedsvisie Wind van toepassing is en dat voor het
overige een pas op de plaats wordt gemaakt met de verdere inzet van de
RCR. Daarbij geldt voor Drenthe bij wijze van uitzondering een stand-still

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

5

van de RCR, ook binnen dat nu brede zoekgebied totdat de provinciale
structuurvisie er is, naar verwachting binnen een halfjaar. Ik krijg graag
een toezegging van de minister op dit punt.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik
begrijp nu niet meer wat de VVD precies bedoelt. Aan de ene kant zegt de
VVD: wij zijn goed voor onze handtekening. Ik probeer het gauw op te
schrijven wanneer de rijkscoördinatieregeling wel of niet stilgezet kan
worden, maar voor Drenthe moet er dan weer een uitzondering worden
gemaakt. In Drenthe zijn afspraken gemaakt, en is overleg en afstemming
gezocht. Wat betekent het «wij zijn goed voor onze handtekening» van de
VVD precies, gezien deze situatie in Drenthe?
De heer Leegte (VVD): Ik raad mevrouw Wiegman aan om een keer in
Drenthe te kijken. Alle provincies hebben een opgave in de 6000 MW te
installeren windenergie. Voor Drenthe is dat 240 MW. Op dit moment is er
voor een dikke 600 MW aangevraagd en misschien wordt dat wel meer.
Daardoor raken mensen gefrustreerd, ontstaat er een hoop onzekerheid
en ga je onnodige dingen doen. De VVD-fractie wil zekerheid bieden dat
die 240 MW gebouwd kan worden, maar dat moet op die plaatsen
gebeuren waar de lokale overheden betrokkenheid tonen en zeggen dat
het goed is, samen met de omwonenden. Door de provincie wordt hard
gewerkt aan een structuurvisie. Die is over een halfjaar klaar. Mijn voorstel
is om dat even af te wachten en te voorkomen dat er ook via het Verdrag
voor de Rechten van de Mens in Straatsburg wordt geprocedeerd tegen
windmolens in Nederland. Dat moeten wij allemaal niet hebben. Wij
moeten gewoon duidelijkheid geven en zeggen waar het moet. Daar moet
het dan ook gebeuren.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik ben in
Drenthe geweest, dus dank voor het advies, maar dat is verder niet nodig.
Dan nog ben ik benieuwd wat de boodschap van de VVD-fractie is, juist in
de richting van de ondernemers, die hierin heel keurig het overleg zoeken
en de procedures doorlopen. Wat is dan precies de reden om het toch on
hold te willen zetten?
De heer Leegte (VVD): De visie van de VVD-fractie is dat windmolens
vooral duur zijn. Je moet er dus niet te veel van bouwen. Wij hebben onze
handtekening gezet onder 6000 MW, dus dat gaan wij bouwen en niet
meer dan dat. Het is 240 MW voor de provincie Drenthe op het gebied
waar de provincie Drenthe zegt dat het kan. Eenvoudiger kan ik het niet
uitleggen. Dat geeft ook alle zekerheid aan de ondernemers. Als je ergens
anders iets wilt doen, loop je het risico dat het niet doorgaat. Je kunt
investeren in m.e.r.-procedures en dergelijke, maar je loopt het risico dat
het niet doorgaat. Het gaat wel door op die plekken waar de provincie en
de gemeenten zeggen dat het kan.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik neem aan dat mijn collega van
de VVD-fractie vindt dat de provincie Drenthe het bevoegd gezag is voor
Drenthe. De provincie heeft zoekgebieden aangewezen en duidelijk in
kaart gebracht: in deze zoekgebieden zou bij ons windenergie kunnen
komen. Dan ben ik verbaasd dat de ondernemerspartij van Nederland de
ondernemers de boodschap meegeeft: u hebt keurig alle verschillende
stappen gezet, het bevoegd gezag heeft dit verteld. Maar vervolgens
moeten de ondernemers minstens een halfjaar wachten van de
VVD-fractie, die normaal als eerste roept «lastige regels moeten uit de
weg worden geruimd, ondernemers moeten ruimte hebben». Blijkbaar nu
even niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

6

De heer Leegte (VVD): Ik raad mevrouw Van Tongeren aan contact te
zoeken met het bestuur van de provincie Drenthe. Dan weet zij precies
hoe het zit. Het zit namelijk anders dan de voorstelling die zij er nu van
geeft.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik ben in Drenthe geweest. Ik heb
contact gehad met de provincie, ik heb contact gehad met voor- en
tegenstanders en ik heb gesproken met ondernemers uit Drenthe over
deze windparken. Zij hebben mij de lange lijst laten zien van de procedurele stappen die zij hebben gezet. Je kunt het een gemiddelde
agrarische ondernemer niet kwalijk nemen dat hij niet een politicus is die
heeft doorgeleerd en die onmiddellijk aan alle kanten goed communiceert.
Ik ben het wel met de VVD en andere partijen eens dat, als je dat echt van
tevoren allemaal al had geweten, die ondernemers anders hadden
gecommuniceerd. Dat zeggen zij nu ook. Maar zij hebben eerst samen een
groep gevormd en daarin energie gestopt. Ik heb een lijst gezien van de
overleggen waarbij ook EL&I betrokken is. Ik verwacht dus van de VVD
twee dingen, namelijk goed zijn voor de handtekening en goed zijn voor
de normale strategie: ondernemers ondersteunen en geen onnodige
regelgeving in de weg van ondernemers leggen, dus niet plotseling om
een voor mij onduidelijke reden een procedure zes maanden tot
misschien wel een jaar opschorten. Hoe kan dat bij de VVD? Ik ben
verbaasd en verrast.
De heer Leegte (VVD): Misschien is voor Randstadpartijen het Drents
moeilijk te verstaan. De provincie geeft klip-en-klaar aan: er wordt te veel
gebouwd en er moet 240 MW komen. Wij steunen lokale overheden en
zeggen: je moet luisteren waar dingen gemaakt moeten worden. Op het
moment dat er duidelijkheid is waar iets kan, hebben ondernemers ook
zekerheid waar gebouwd kan worden. Zolang het allemaal een «fuzz» is,
doet iedereen maar iets. Uiteindelijk maakt iedereen veel kosten, maar
komt er niets tot stand. Wij zeggen dat die 240 MW er moet komen. De
provincie en de gemeenten moeten zeggen waar. Als dat is gebeurd over
of binnen een halfjaar, geef dan een klap erop en dan gaan wij aan de
slag.
Wij wachten op de uitkomst van het onderzoek naar SDE-plus. Dat is
prima. Ik vraag de minister hoe in dat onderzoek rekening kan worden
gehouden met de potentiële productiecapaciteit van energiebronnen. Hoe
beoordeelt hij in de SDE-plusregeling de langetermijnpotentie van een
bron boven de kortetermijnproductie? Er zijn bijvoorbeeld vergistingtechnieken die meer potentie hebben dan wind, waarmee je een efficiëntere
uitvoering van de SDE-plusregeling zou kunnen krijgen.
TenneT heeft problemen met de financiering van zijn activiteiten, vooral in
Duitsland. Op vragen over de risico’s van de Duitse investering voor
Nederland volgt steeds de bezwerende formule dat Nederland niet zal
opdraaien voor eventuele verliezen, maar dat is gek. Hoe kunnen wij wel
winst krijgen uit Duitsland, maar het verlies buitenboord houden?
Iedereen voelt aan dat die twee dingen niet samengaan. Graag krijg ik dan
ook van de minister een risicoanalyse van de gevolgen voor Nederland,
als TenneT toch onverhoopt die Duitse financiering niet rond krijgt. Ik wil
weten welke risico’s wij wel lopen in Duitsland, zelfs als ze niet
waarschijnlijk lijken. In een land waar je op één dag kunt beslissen om
kerncentrales af te schakelen, kan werkelijk van alles gebeuren in een
gereguleerde business zoals de infrastructuur voor energie. Ook hierover
overweeg ik een motie.
De heer Paulus Jansen (SP): Voorzitter. Windenergie is in de komende
decennia de belangrijkste duurzame energiebron voor Nederland, maar
de ontwikkeling van wind op land wordt belemmerd door het laissezfairebeleid op het gebied van de ruimtelijke ordening in de afgelopen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

7

vijftien jaar. Dat heeft geleid tot een aantal lokale knelpunten, verrommeling van het landschap en uiteindelijk lokaal verzet. De SP-fractie wil
inzetten op versterking van het lokaal draagvlak in plaats van de topdown
rijkscoördinatieregeling direct van stal te halen; zeg maar een aanpak in
lijn met het advies van de commissie-Elverding, dat Kamerbreed is
gesteund en waarvan de essentie is dat je in een heel vroegtijdig stadium
probeert dat draagvlak te creëren, waarna je sneller door kunt.
Wat zou dat wat ons betreft in de uitwerking moeten inhouden? In de
rijksstructuurvisie moet in ieder geval ruimte worden gecreëerd voor die
6000 MW inclusief een verdeling over de provincies zodat de taakstelling
per regio duidelijk is. Voor zover mij bekend, is in het IPO-convenant in
2011 in totaal 5300 MW afgesproken, dus er is nog een gat. Het tweede
dat wij aan de structuurvisie willen toevoegen, is het saneren van oude
locaties. Ook dat zou je in één pakket direct moeten meenemen, waarbij
uiteraard wat wordt weggehaald binnen de provincie moet worden
gecompenseerd. Daarvoor willen wij twee jaar extra uittrekken: de 6000
MW in 2020 willen wij dan ook vervangen door 2022. Dat lijkt ons
realistisch wisselgeld voor de extra eisen die wij stellen.
Provincies met een kleine taakstelling voor wind op land, zoals Limburg,
zouden een compenserende eis moeten krijgen voor alternatieven,
bijvoorbeeld biogas, zon, water en geothermie. Het ligt natuurlijk voor de
hand om provincies die toevallig weinig wind hebben iets anders te laten
doen.
Provincies horen ruimte te krijgen om in overleg met bewoners hun
contingent weg te zetten, zoals op dit moment heel constructief in Drenthe
gebeurt. Meer hoeft wat ons betreft niet; dat ben ik met mijn collega
Leegte eens. Meer mag wel als er draagvlak voor is. Op het moment dat
een provincie zegt dat er draagvlak is voor meer, mag dat uiteraard.
Ik heb nog twee vragen over wind op land. Het komt steeds vaker voor dat
de initiatiefnemers van windparken op land hun projecten clusteren om
tot een gezamenlijk vermogen van meer dan 100 MW te komen en op die
manier onder de rijkscoördinatieregeling te vallen. De SP-fractie vindt dat
oneigenlijk gebruik van de regeling. Er moet niet alleen sprake zijn van
een organisatorisch-commerciële samenhang, maar ook van een
ruimtelijke eenheid. Althans, dat was ons idee over de rijkscoördinatieregeling. Ik vraag of de minister dat ook vindt en of hij helderheid geeft over
dat punt.
De NWEA signaleert dat er bij SDE-plus niet streng genoeg wordt
geselecteerd op het realiteitsgehalte van wind-op-landprojecten, ondanks
maatregelen die beschreven staan in de brief van 4 juni jl. Hoe is de
ontwikkeling van het percentage gerealiseerd in 2011? Hoe staat het met
de verdere gelijkschakeling van het Nederlandse en Duitse feed-in tarief
voor wind op land?
Daarmee kom ik op wind op zee. De SP-fractie is voorstander van
versnelling van wind op zee. Op de Noordzee zijn immers minder
planologische beperkingen en het waait er ook harder dan op land.
Windparken op zee zijn bovendien prima te combineren met visreservaten. De twee kabels die nu getrokken moeten worden voor de
windparken van Typhoon richting de Eemshaven en Eneco richting
Noordwijk laten zien hoe dringend een collectieve infrastructuur voor
aansluiting van windparken op de Noordzee is. Als die infrastructuur er nu
al zou liggen, zouden de initiatiefnemers goedkoper uit zijn. Feitelijk is er
dus sprake van kapitaalvernietiging. Ik denk dat het Catshuis zijn tijd en
geld beter kan aanwenden voor een nutsbedrijf op de Noordzee samen
met de netbeheerders van de andere Noordzeelanden in plaats van zijn
energie te steken in het overnemen van Duitse elektriciteitsnetten.
De potentie van wind op zee is groot, maar de kostprijs is nog een
probleem. De windsector komt binnen twee jaar met een voorstel voor
een proeftuin en demonstratiepark om de kostenreductie te versnellen.
Kan die proeftuin nog verder versneld worden door hiervoor extra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

8

middelen uit te trekken, bijvoorbeeld vrijvallende middelen uit geannuleerde SDE-projecten of door samen te werken met een of meer
buurlanden?
Bij een recent congres over windenergie vertelde een vertegenwoordiger
van Typhoon, de ontwikkelaar van het windpark ten noorden van
Schiermonnikoog, dat het financieel gunstiger is om buitenlandse
leveranciers in te schakelen dan Nederlandse. Buitenlandse contractors
kunnen hun activiteiten met dekking van een exportkredietverzekering
goedkoper financieren. Onderschrijft de minister dat dit een perverse
prikkel is en, zo ja, wat gaat hij doen om deze weg te nemen?
Ik heb een punt over het nuttig gebruik van restwarmte. De minister
schrijft dat de Nederlandse warmtevraag 38 000 MW is, waarvan 60%
laagwaardig. Volgens Rijkswaterstaat zou er op dit moment tussen de
13 500 en 15 500 MW aan warmtelozingen op de rijkswateren vergund
zijn. De bandbreedte van 2000 MW in deze schatting doet ons vermoeden
dat Rijkswaterstaat zelf niet precies weet hoeveel er wordt geloosd. Is de
minister bereid dat beter te laten uitzoeken en de Kamer daarover bij de
begroting van 2013 te rapporteren?
Daarmee kom ik op de contouren van de leveranciersverplichting en het
versnellen van de uitrol van duurzame energie. Het kabinet wil de import
van duurzame energie gebruiken om de 14%-doelstelling in 2020 te halen
tegen de laagste kosten. Ik vrees dat het begrip «laagste kosten» daarbij
met oogkleppen op is ingevuld. Verduurzaming van onze energievoorziening is een hoeksteen van ons economisch beleid, geen kostenpost die
je zo klein mogelijk moet houden.
Volgens de minister van EL&I is het technisch potentieel voor
hernieuwbare energie in Nederland relatief beperkt. Dat vind ik een heel
defaitistische houding. Op pagina 3 van de brief van de minister staat
namelijk een tabelletje. Daaruit mag dan blijken dat het totale potentieel
als percentage van het nationale energiegebruik in Nederland wat lager is
dan in andere EU-landen, maar in dat tabelletje valt ook op dat Nederland
extreem slecht scoort in relatie tot het potentieel in 2020. Wij benutten een
heel klein deel van ons potentieel. Zolang er nog een groot binnenlands
potentieel is, moeten wij volgens mijn fractie niet op voorhand op
importen gaan leunen. Als de verduurzamingsstrategie van ons land is
geïntegreerd in een samenhangende regionale aanpak met Duitsland,
Scandinavië, Groot-Brittannië en België, kan dat anders komen te liggen.
Voor zo’n aanpak moet echter nog veel werk worden verzet. Hetzelfde
geldt voor de leveranciersverplichting. Mijn fractie steunt het idee –
waarbij ze neigt naar variant 1 – maar pleit ook voor een opzet die is
afgestemd op onze buurlanden.
Ik kom op de motie-Van der Werf over kleinschalige energieproductie voor
eigen gebruik. De minister is in zijn brief nog behoorlijk vaag over de
criteria van de salderingspilots. Hoe wordt er straks geselecteerd? Het is
de SP-fractie eigenlijk sowieso niet duidelijk welke extra kennis een pilot
kan opleveren over saldering van de meter. De kosten zijn immers vooral
afhankelijk van de mate waarin de criteria projecten uitsluiten. Volgens
mijn fractie is er één cruciaal aspect aan salderen vóór de meter: er moet
sprake zijn van een openeinderegeling. Alle projecten die aan de criteria
voldoen, moeten in aanmerking komen. Ik hoor de minister graag
bevestigen dat hij dit uitgangspunt onderschrijft.
Ik heb ook nog een vraag over de motie-Jansen c.s. over salderen voor
verenigingen van eigenaren. In het wetgevingsoverleg van december
2011 was mijn fractie het met de minister eens toen hij zei dat bij
verenigingen van eigenaren saldering met het verbruik van individuele
leden mogelijk moet worden. Klopt het dat dit nog steeds niet is geregeld
en, zo ja, waardoor wordt deze vertraging dan veroorzaakt?
Ik kom op de netbeheerders. Ik sluit mij aan bij de opmerkingen die de
heer Leegte heeft gemaakt over de administratieve netverliezen en de
wietkwekers. Ik wil hem er nog even aan herinneren dat het hierbij ging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

9

om een initiatief van de SP, maar het is goed dat de VVD nu meedoet. Ik
doel dus op de briefing en wat daaraan voorafging. De SP is hiermee
anderhalf jaar geleden begonnen. Dat was de heer Leegte misschien
alweer vergeten. Dit begint langzamerhand vruchten af te werpen en dat
is goed.
De netbeheerders ontvangen bijzonder veel geld voor meterhuur om
daarmee een fonds te kunnen vormen voor de uitrol van de slimme meter.
Het geld klotst bij dat fonds tegen de plinten. Mijn fractie wil daarvoor een
plafond aanbrengen en wenst dat er jaarlijks verantwoording wordt
afgelegd over deze pot.
Ook over de gaskwaliteit is al het nodige gezegd. De SP-fractie is
voorstander van het mogelijk maken van de gasrotonde. De investeringen
hiervoor moeten uiteraard op een verstandige manier plaatsvinden. Mijn
fractie wil echter wel dat daarbij optimaal wordt geïnvesteerd door de
Gasunie en met het oog op de afnemers. Wij hebben de indruk dat de
Nederlandse Staat hierbij twee petten op heeft. Het lijkt erop dat de Staat
de pet van aandeelhouder van de Gasunie net iets belangrijker vindt dan
de pet van de klanten. De SP-fractie is voorstander van een onafhankelijk
onderzoek waarin op basis van de totale kosten wordt vastgesteld waar
het optimum ligt. Wij zijn er niet van overtuigd dat bij de aanpak tot nu toe
voldoende rekening is gehouden met de afnemers. Dat geldt voor de
aanpak zowel bij het H-gas als bij het G-gas. Wij zijn ook van mening dat
dit verzoek in lijn ligt met de inhoud van de motie-Jansen (33 000-XIII,
nr. 63).
Ik kom op het onderzoek over de gasrotonde. De Algemene Rekenkamer
heeft bevestigd dat er 1,8 mln. Nederlands collectief geld in Duitsland
over de balk is gegooid. Het is een beetje jammer dat dit toch is gebeurd,
ondanks het feit dat de SP dit al op 25 november 2007 voorspelde.
Hiermee is dus viereneenhalf jaar niets gebeurd. Dit geld is inmiddels
gewoon verdampt. Het zou positief zijn als de minister hieraan nu de
conclusie zou verbinden dat we dit zo niet meer moeten doen. Wij moeten
dus niet meer via de Gasunie gaan bieden op Duitse onderliggende
netten. In plaats daarvan moeten wij samenwerken met andere netbeheerders in Noordwest-Europa. Ik begrijp dat bijvoorbeeld samenwerking
met Fluxys een optie zou kunnen zijn. Dat lijkt ons een hoopvolle
ontwikkeling.
Ik kom op mijn laatste punt, namelijk de 380 kV-netwerken. De minister
heeft een halfjaar geleden gezegd dat hij in financieel opzicht een regeling
gaat uitwerken om mensen die wonen onder hoogspanningstracés te
kunnen uitkopen. Wij zijn nu een halfjaar verder. Wij hebben begrepen dat
TenneT twee maanden geleden zijn huiswerk bij de minister heeft
ingeleverd. Wij zouden graag het voorstel van TenneT krijgen, het liefst
begeleid door een standpunt van de minister erover. Wij vinden namelijk
dat mensen in bijvoorbeeld Oostzaan niet langer in onzekerheid kunnen
worden gelaten. Het zou op z’n minst een onderwerp moeten zijn voor de
verkiezingscampagne. Daarin zou duidelijk moeten worden gemaakt hoe
we dit probleem gaan aanpakken.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Voorzitter, ik zou bijna beginnen met een
lesje economie.
Ik hoor de VVD-fractie zeggen dat windmolens duur zijn, maar toch willen
verschrikkelijk veel ondernemers ze. Ik hoor tegelijkertijd de SP-fractie
over de gasrotonde zeggen dat de minister de pet opzet van de aandeelhouder en niet die van de klant. Een aandeelhouder die niet de pet van de
klant opzet, is maar heel kort aandeelhouder. Als hij die pet niet opzet,
houdt het namelijk al snel op. Ik meen dus dat duurzame energie helemaal
niet duur is. Duurzame energie kan zelfs een weg uit de crisis vormen.
De heer Paulus Jansen (SP): Ik moet mijn enige interruptiemogelijkheid
nu toch maar in de strijd gooien. Kan mevrouw Van der Werf mij uitleggen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

10

welke economische ratio er zit achter het feit dat de Nederlandse Staat,
die honderd procent aandeelhouder is van de Gasunie, meewerkt aan de
verwerving van een onderliggend Duits gasnet voor een prijs van 2,1
mld.?
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik wil hierover ook een vraag stellen aan
de minister. Ik kan wel het volgende uitleggen. Als je een gasrotonde wilt
aanleggen, moet je ervoor zorgen dat er afnemers van het gas zijn. Als je
gas wilt gaan verkopen, vervoeren en naar je toe wilt halen, als je een
knooppunt wilt zijn van gasvervoer, dan moet je er ook voor zorgen dat er
afnemers zijn. Als je daarbij niet de pet van de klant opzet, is het snel
gebeurd met je onderneming. Je moet immers weten waar de klant zit,
wat hij voor je product overheeft et cetera. Als je op grond van die
overwegingen denkt dat de verwerving van een Duits gasnet belangrijk is,
kun je daarvoor kiezen. Je kunt er uiteraard over steggelen of het
verwerven van dit gasnet inderdaad de juiste keuze is. Als je dit echter
niet doet met de pet op van de afnemer, ben je ook geen aandeelhouder.
Dat was mijn punt.
De heer Paulus Jansen (SP): Ik vind het opmerkelijk dat mevrouw Van
der Werf zelfs in dit stadium, na het verschijnen van het rapport over de
Gasunie, nog steeds haar conclusies niet heeft getrokken. Als ik op
vakantie ga naar Italië of Oostenrijk, dan vind ik het makkelijk dat ik over
Duitse autowegen kan rijden. Mevrouw Van der Werf zal het toch met mij
eens zijn dat het daarvoor niet noodzakelijk is dat de Nederlandse Staat de
Duitse autowegen gaat opkopen? Zoiets gebeurt nu eigenlijk met het
Duitse gasnet.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Daarover heb ik het nu niet. De heer
Jansen zegt dat het raar is dat de Nederlandse Staat alleen de pet van de
aandeelhouder op heeft en niet de pet van de klant. Dat is in economisch
opzicht een ongerijmdheid. Elke aandeelhouder bekijkt waar zijn klanten
zitten. Daar was het mij om te doen. Op de gasrotonde kom ik nog.
Ik had het over duurzame energie als uitweg uit de crisis. Ook het CDA ziet
de problemen met windenergie op land, hoewel zij de activiteiten van
ondernemers op dit punt ook zeer waardeert. Wij zien het probleem dat
agrariërs clusters vormen van 100 MW en dat zij direct bij de rijkscoördinatieregeling hun verzoeken indienen. Ik denk niet dat de rijkscoördinatieregeling daarvoor oorspronkelijk was bedoeld. Die was bedoeld als een
uiterste middel, niet als een middel om het lokale bevoegde gezag te
omzeilen. Ik vraag de minister daarom hoe wij hiermee omgaan. De
rijksstructuurvisie is hierbij van belang. Het duurt nog even voordat die er
is. Er zijn ook projecten die prima lopen. Daarbij hebben het bevoegd
gezag, bewoners en ondernemers elkaar gevonden. Het zou ontzettend
jammer zijn als wij dat nu allemaal «on hold» zouden zetten. Ik hoor graag
van de minister hoe wij hiermee omgaan en hoe wij dit op een goede
manier regelen.
We hebben gekozen voor 6000 MW in 2020. We hebben ideeën over
biomassabijstook. We hebben ook plannen voor wind op zee, maar dat
vinden we allemaal verschrikkelijk duur. De CDA-fractie vraagt zich bij dit
alles af of het wel allemaal van de grond komt zoals we het van de grond
willen laten komen. Ik wil mij daarvoor van harte inzetten, maar soms
bekruipt mij de twijfel of dit allemaal wel gaat lukken. Daarom wil ik in dit
algemeen overleg pleiten voor een verlegging van de koers. Ik wil van de
grote plannen naar meer decentrale energieopwekking. Vandaag
ontvingen wij een brief waarin de minister nogmaals schrijft dat hij
decentrale opwekking belangrijk vindt en dat hij het onderzoek naar de
mogelijkheden aan het uitvoeren is. Ik zou zeggen: dat is hem geraden
ook! Kamerbreed is namelijk de motie-Van der Werf/Wiegman aangenomen. Daarin wordt de regering verzocht, de Nederlandse wet- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

11

regelgeving aan te passen aan de transitie van centraal fossiel naar
decentraal duurzaam. Nederland staat hier om te springen. Tal van
initiatieven komen van de grond, van klimaatneutrale steden, van
netbeheerders, van e-Decentraal, van Energie-U, van gemeenten als
Amsterdam, Lochem, Nijmegen en Leeuwarden, van boeren en tuinders,
van bedrijven, wijken en burgers. Zij staan er allemaal om te springen. Zij
willen baas worden over hun eigen energie. En wat doet men in de
politiek? Men laat een onderzoek doen en houdt pilots. Dat overtuigt niet!
Het haalt de moed eruit bij de partijen die ik zojuist noemde en die hierin
een nieuw perspectief en een weg uit de crisis zien.
Het CDA komt daarom met een actieplan. Onder de titel «Iedereen
Energie» willen wij ruim baan bieden aan decentrale opwekking in
Nederland. Wij willen extra inzet om in 2020 10% van onze energie
decentraal op te wekken.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik ben een beetje verbaasd. Ik meen toch dat
het CDA het Kunduzakkoord heeft getekend? Daarin staat dat er een pilot
komt rond saldering en zelflevering. Kan mevrouw Van der Werf uitleggen
waarom dat niet genoeg is?
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik pleit ervoor om decentrale energieopwekking ruim baan te geven. Pilots kunnen daarbij nog een tijdje een rol
spelen. In elk geval kan het geld worden gebruikt om dit zo goed mogelijk
te doen. Tussen nu en 2020 moeten wij echter veel meer ruimte bieden
aan decentrale opwekking.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik hoor voor de zoveelste keer dat een
Kunduzpartner een deel van het Kunduzakkoord met alle plezier terzijde
schuift. Ik vind dat op z’n minst opmerkelijk.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Er is sprake van een motie die door het
CDA en de ChristenUnie is ingediend. Die motie wordt op dit moment niet
op de manier uitgevoerd die was bedoeld. Dat is jammer. In het Kunduzakkoord is ruimte gereserveerd voor decentrale opwekking. Dat lijkt mij
een uitstekend begin. Daarna moeten wij ons echter richten op de
doelstelling dat in 2020 10% van de totale hoeveelheid energie die wij
gebruiken, decentraal wordt opgewekt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik probeer mevrouw Van der Werf
te volgen. Ik ben ongelooflijk blij met de stevige ambitie van het CDA op
schone energie. Nederland streeft naar 14% schone energie in 2020. De
minister zegt nog steeds dat wij dat gaan halen, maar het Centraal
Planbureau twijfelt daar ernstig aan. Nu hoor ik mevrouw Van der Werf
zeggen dat 10% van de 14%...
Mevrouw Van der Werf (CDA): Nee, nee, ik heb het over 10% van het
totale energieverbruik.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Hebt u het over 10% schone
stroom of over 10% schone energie die in 2020 decentraal moet worden
opgewekt?
Mevrouw Van der Werf (CDA): 10% van de energie die wij verbruiken
moet in 2020 decentraal worden opgewekt. Het grootste deel van de 14%
wordt dus decentraal opgewekt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Na heel lang worstelen, zitten wij
nu op 4,2% schone energie. Kan mevrouw Van der Werf ons schetsen hoe
er tussen 2013 en 2020 voor kan worden gezorgd dat in 2020 opeens 10%
van ons energiegebruik schoon is en decentraal zal worden opgewekt,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

12

zodat wij op 14% zouden kunnen uitkomen? Ik zou het fantastisch vinden.
Welk type maatregelen is er volgens mevrouw Van der Werf nodig om dit
te realiseren?
Mevrouw Van der Werf (CDA): Dit zal naar voren komen in het vervolg
van mijn betoog. Als je inzet op10% decentrale opwekking in 2020, is 14%
veel gemakkelijker te halen dan met de huidige plannen. Wij staan in
Nederland voor een ongelooflijk zware opgave. Er wordt nu gezegd: we
halen het met 6000 MW. Het moet dus allemaal wel lukken. Ik begin
daaraan te twijfelen, ondanks het feit dat ik dit streven zeer steun en ik een
groot voorstander ben van «van nimby naar EBE». Het moet kunnen en
we moeten zo snel mogelijk doorzetten. Ik probeer draagvlak te creëren.
Toch moeten wij volgens mij ook realistisch zijn als wij het hebben over
de grote projecten, bijvoorbeeld met biomassa. Dit is allemaal erg kritisch.
Daarom pleit ik voor het verleggen van de koers. Ik pleit ervoor om vooral
in te zetten op decentraal.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik vind dit interessant. Ik vat de stelling
van de CDA-fractie als volgt samen. Er is nu al iets meer dan 4% schone
energieopwekking gerealiseerd. Met centrale schone energieopwekking
hoeven we dus niet verder te gaan, want de rest van de 14% gaan we
invullen met decentrale opwekking. Vat ik het zo goed samen? De
woordvoerster van het CDA gaf zojuist een lesje economie. Ik vraag haar
hoe zij dit wil financieren. Is dit een kostenefficiënte manier om aan de
norm van 14% te voldoen? Ik zie overigens dat de CDA-minister op dit
moment erg blij is dat ik deze vraag stel, waarmee ik op mijn beurt weer
erg blij ben.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Dit is een heel bekend verschijnsel. De
schatkist is de grootste vijand van de decentrale opwekking. Dat heeft met
het volgende te maken. Wij vinden dat als mensen hun energie op hun
eigen dak opwekken, zij daarover eigenlijk geen belasting hoeven te
betalen. Het gaat erom dat de overheid zoekt naar een verdienmodel
waarin zij structureel een aandeel heeft in de opwekking van duurzame
energie. Dit is één van de tien punten uit «Iedereen Energie». De overheid
moet een aandeel hebben in bijvoorbeeld decentrale opwekking, maar
ook is een aandeel mogelijk in de elektrificatie van de samenleving. Er
moet voor de overheid een nieuw verdienmodel komen. In het Kunduzakkoord wordt 12,4 mld. bespaard. De aardgasbaten bedroegen vorig jaar
5,8 mld. Dat betekent dat wij op dit moment erg gericht zijn op de centraal
opgewekte energie van fossiele bronnen. Daardoor moet de overheid
steeds vragen: hoe gaan we dit betalen? Zij moet steeds zeggen: dit kan
eigenlijk niet en dit is een gevaar. Ik vind dus dat er een verdienmodel
moet komen. Dat hoort ook bij decentrale opwekking. Mensen die zelf
energie opwekken, hebben altijd een back-up nodig en zijn gekoppeld aan
het net. Ik kan mij best voorstellen dat deze mensen daarvoor gedifferentieerd belasting betalen. Ik kom daarop zo terug.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): D66 is ook een voorstander van meer
decentrale energieopwekking. Mijn fractie wil echter vooral een snelle
vergroening met zo min mogelijk lasten voor de belastingbetaler.
Mevrouw Van der Werf zegt nu in antwoord op mijn vraag hoeveel dit
kost, dat er een nieuw verdienmodel moet komen. Dat is geen antwoord
op mijn vraag. Ik vraag mevrouw Van der Werf wat het gaat kosten om
10% schone energie decentraal op te wekken. Is dat kosteneffectief
vergeleken met de andere opties?
Mevrouw Van der Werf (CDA): Mevrouw Van Veldhoven vraagt wat de
kosten exact zijn. Er is nu geld gereserveerd voor een aantal pilots. Die
zullen vooral liggen op het vlak van de belastingderving. Uit die pilots zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

13

ook naar voren komen wat het oplevert. Wat is de extra btw-opbrengst?
Welke impulsen voor de bouw en de lokale economie gaan ervan uit? Het
is juist de bedoeling dat wij dat achterhalen. Mevrouw Van Veldhoven stelt
nu deze vraag aan mij, maar ik wil die vraag aan de minister stellen. Dit
moet uit het onderzoek duidelijk worden. Ik hoor echter ongeveer een
halfjaar na inlevering van de motie alleen maar van de minister dat hij
ermee bezig is. Ik vind dat dit sneller moet. Op grond van dat soort zaken
moeten we gaan bekijken hoe we dit gaan financieren. Ik ben zo blij met
mijn eigen minister.
De voorzitter: Mevrouw van de Werf vervolgt haar betoog.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Decentrale opwekking verdient dus in
Nederland een heel serieuze kans. Er is extra inzet nodig om in 2020 10%
van onze energie decentraal op te wekken. Het plan «Iedereen Energie»
voorziet in fiscale voordelen voor iedereen die energie voor eigen gebruik
opwekt. Het gaat om voordelen vóór en achter de meter. Het plan voorziet
ook in een nieuw verdienmodel voor de overheid en in een investeringsfonds. Met het plan «Iedereen Energie» willen wij werk maken van
kennisuitwisseling, de erkenning in de wet van de prosument en de lokale
coöperatieve vereniging, een integrale aanpak van decentraal opgewekte
energie in het topsectorenbeleid, lokale netstrategieën en de uitbreiding
van regelgeving naar MIRT, Woningwet et cetera. Deze plannen zijn in
«Iedereen Energie» in tien punten samengevat. Het doel is, decentrale
energieopwekking in Nederland veel meer dan op het ogenblik ruim baan
te bieden. Dit plan mag worden gezien als de beleidslijn van het CDA
waarmee de fractie in de komende tijd zal werken.
Ik kom op de gasrotonde. De acties rond de gasrotonde zijn door de
Algemene Rekenkamer afgekraakt. Hierover zijn al veel vragen gesteld. Ik
geef de minister graag de gelegenheid om te reageren op de kritiek van
de Algemene Rekenkamer op het verhaal over de gasrotonde. De
investeringen zijn inderdaad enorm. Leveren die wel op wat wij ervan
verwachten?
De minister heeft antwoord gegeven op onze vraag over de leidingen die
onder de terreinen van grondeigenaren door lopen. Het gaat daarbij met
name om terreinen van agrariërs. Daarvoor is eenmalig een geldbedrag
beschikbaar. Hierover wordt op dit moment onderhandeld. Kan de
minister toezeggen om op dit vlak de vinger aan de pols te houden? Ik
ontvang ook graag een tijdpad. Het is nu namelijk onduidelijk hoe
agrariërs een vergoeding ontvangen voor het feit dat er leidingen onder
hun terrein door lopen.
De SDE is een prima systeem. De regeling loopt ook goed. Het is goed dat
er veel belangstelling voor is. Er zijn drie knelpunten. Projecten moeten
uiteraard wel daadwerkelijk worden gerealiseerd. Ons bereiken berichten
dat sommige projecten blijven liggen en niet worden uitgevoerd. Dat is
jammer. Is de minister daarvan ook op de hoogte? Hoe wordt gecontroleerd of projecten daadwerkelijk worden uitgevoerd? Zijn er aanvullende
maatregelen nodig? Ik hoor ook dat de agrarische monovergisters gelijk
worden gesteld aan de industriële vergisters. Die twee vergisters zijn niet
aan elkaar gelijk, want de industriële vergisters kunnen hun warmte kwijt.
Differentiatie blijft een kernwoord. Hoe gaat de minister daarmee om?
Verder kan windenergie echt meer productie draaien dan nu wordt
berekend in de vollasturen. Daardoor zijn de kosten voor windenergie
eigenlijk nog steeds te hoog. Ook hierbij is differentiatie aan de orde. Ik
vraag de minister ook op dit vlak de vinger aan de pols te houden.
Ik kom op de gaskwaliteit. Het lijkt alsof de minister zich in zijn brief over
de samenstelling van het gas voornamelijk richt op huishoudelijke
gastoestellen. De vrees bestaat dat regelgeving niet aansluit bij het
gebruik van gas in gasmotoren en gasturbines ten behoeve van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

14

elektriciteitsopwekking. Acht de minister het zinvol om dit nader te
onderzoeken?
Er is verschil tussen enerzijds invoer op het hoofdnet en anderzijds invoer
op het regionale net. Het voornaamste verschil is de druk. Een grote
vergister levert meer druk dan een kleine. Het is niet erg dat de plaats van
invoer dan verschilt. Het is echter wel erg als we aanvullend andere eisen
stellen. Dat is onlogisch, want het gas dat is ingevoerd op het hoofdnet,
komt uiteindelijk op het regionale net. Kent de minister dit verschijnsel?
Kan hij ervoor zorgen dat de eisen voor invoer op het hoofdnet niet
zodanig strikt zijn dat grote vergistingsinstallaties het verliezen van de
kleine?
Ik sluit mij ten slotte aan bij het pleidooi van de heer Leegte op het vlak
van congestiemanagement en socialisering van netverliezen. De belanghebbende en verantwoordelijke moet zo veel mogelijk opdraaien voor de
kosten. De stapeling van kosten bij de consument moet worden
verminderd. Decentrale energieopwekking kan daarbij mijns inziens ook
een belangrijke rol spelen.
Ik bied de minister hierbij mijn tienpuntenplan aan.
Minister Verhagen: Extra uitgaven moeten door de Kamer worden
gedekt.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Als we dit op deze manier maar blijven
zeggen, schieten we geen centimeter op, minister. Ik constateer dit na een
jaar en ik ben echt niet de enige. Ook de Partij van de Arbeid en de SP
trekken aan dit dossier. We trekken allemaal aan het dossier van de
decentrale energieopwekking. In de motie wordt de regering gevraagd
hoe zij de dekking van decentrale opwekking vóór en achter de meter
beziet.
Je kunt dit gaan regelen door het verschil tussen windenergie en
zonne-energie erbij te betrekken. Je kunt hierin differentiaties aanbrengen.
Laten we dit helemaal vrij of komt er toch een belasting? Komt er een
ander tarief voor zelf opgewekte energie? Hoe vaak is niet gezegd dat er
wel geld is voor de kosten op een andere plek? We moeten nu niet alleen
maar laten meewegen dat dit nu voor de overheid een belastingnadeel
oplevert. We moeten ook buiten de energiekolom durven kijken. Wat
levert dit daar op?
Ik vind dit dus een bijzonder belangrijk onderwerp, zeg ik tegen de
minister. We moeten hiermee door. Als de minister blijft zeggen dat we er
geen geld voor hebben, moeten we bezien hoe we dit op een andere
manier kunnen regelen. De baten zijn op dit moment heel moeilijk
concreet te maken. We moeten zo snel mogelijk het onderzoek en de
pilots afronden. Er moeten zo snel mogelijk maatschappelijke kostenbatenanalyses komen. Op grond van de uitkomsten daarvan kunnen we
precies weten hoeveel we nodig hebben om dit te realiseren. Geef dus
eigen energieopwekking ruim baan!
Mevrouw Dikkers (PvdA): Voorzitter. Ik stel mijn collega van de
CDA-fractie voor om het tienpuntenplan in een motie te gieten. Als zij dat
doet, zijn wij van harte bereid om ervoor te stemmen. Ik vind het een
interessant plan. Wij doen wel allemaal heel erg kattig over het
dekkingsplan, wat er zeker moet komen, maar ik vind het heel erg goed
om daar veel mee bezig te zijn.
Windenergie is van groot belang voor het verduurzamen van de energievoorziening. De PvdA zou graag zien dat wij in 2050 niet meer afhankelijk
zijn van fossiele brandstoffen, maar dat wind, zon, water, biobrandstoffen
en wat er nog in ontwikkeling is onze energievoorziening zeker zullen
stellen. De signalen zijn hoopvol. Ik vind alle initiatieven die uit de
samenleving tot ons komen, interessant om te zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

15

Het is aan de politiek om de groei in duurzame energie te bevorderen en
om belemmeringen weg te nemen. Wij snappen dan ook dat bij het
ministerie de rijkscoördinatieregeling in het leven is geroepen om grote
projecten op het gebied van onder andere infrastructuur mogelijk te
maken. Het loopt daar echter niet helemaal goed. Provincies zijn bereid
om voor de 6000 MW wind op land voldoende ruimte te reserveren. Zij
zijn tevens bereid om daar harde prestatieafspraken over te maken met
het Rijk, uitgesplitst in taakstelling per provincie. De PvdA vindt dat de
minister dat aanbod moet aangrijpen. Rijkscoördinatieprojecten die nu
willekeurig worden ingediend, hebben veel onrust veroorzaakt in met
name de noordelijke provincies. Ook andere woordvoerders hebben
daarover gesproken. Het draagvlak voor wind op land wordt enorm
uitgehold en dat baart mij grote zorgen.
Dit kabinet streeft decentralisatie van ruimtelijke ordening na. Wij steunen
dit, maar maak het dan ook waar. Wij roepen de minister op om de
provincies de zoekgebieden te laten aanwijzen voor windmolenparken op
land, zeker nu zij sluitende prestatieafspraken willen maken. Er is
beweging. Het kan. Wij hebben een motie in voorbereiding, maar wij
horen liever een toezegging van de minister. Aangezien verschillende
collega’s hier al een punt van hebben gemaakt, kan ik mij voorstellen dat
de minister bereid is om de Kamer hierin tegemoet te komen.
Voor het eind van het jaar zouden wij erg graag zien dat de provincies de
verdeling onderling hebben vastgesteld. De door provincie aangewezen
gebieden moeten binnen een jaar hard in de provinciale omgevingsvisie
en omgevingsverordening zijn vastgelegd. Ik steun het voorstel van de
SP-fractie om de doelstelling te halen in 2022 in plaats van in 2020 niet.
Volgens mij kunnen wij best vaart maken. Provincies die hun taakstelling
tijdig en volledig realiseren, moeten gevrijwaard blijven van projecten die
onder de rijkscoördinatieregeling vallen buiten de door die provincie
aangewezen gebieden. Is de minister bereid om dat toe te zeggen? Is de
minister bereid om een tijdelijke stop op de uitgifte van vergunningen
voor wind op land onder de rijkscoördinatieregeling toe te zeggen, een
moratorium van een halfjaar? Er is al van alles over geschreven in de
kranten. Is hij bereid om een pas op de plaats te maken, een goede
structuurvisie naar de Kamer te sturen en van daaruit verder te bewegen?
De PvdA staat niet alleen. Bestuurders uit de provincies vragen hierom,
net als belangengroepen en natuur- en milieuorganisaties. Het draagvlak
voor windenergie neemt af en dat baart mij zorgen. Pels Rijcken heeft nu
al voor de provincies de juridische implicaties in beeld gebracht van de
tijdelijke stop. Voordat de minister straks zegt dat het juridisch niet kan: er
is een document, inmiddels ook in zijn bezit, waaruit blijkt dat daar ruimte
voor is. Wij moeten niet rücksichtslos de rijkscoördinatieregeling
doordrukken, maar behoedzaam opereren om onze duurzame toekomst
veilig te stellen. Ik kijk uit naar de reactie van de minister hierop.
De voorzitter: De heer Leegte heeft een vraag aan u, mevrouw Dikkers.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Oh, wat gezellig. Het is campagnetijd.
De heer Leegte (VVD): Dat moet u maar helemaal afwachten, mevrouw
Dikkers. Ik ben wel benieuwd naar de visie van de PvdA. In ieder
algemeen overleg komt er iets nieuws. De heer Samsom was een groot
voorstander van wind. Er konden niet genoeg windmolens gebouwd
worden. In het afgelopen algemeen overleg zei mevrouw Dikkers namens
de PvdA dat er een moratorium moet komen, dat er niets gebouwd moet
worden. Nu is het weer iets anders. Wat wil de PvdA nu zelf?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik wist dat de vraag gezellig zou zijn. De PvdA
wil erg graag dat onze energievoorziening duurzaam is. Wij zien een heel
grote rol voor windenergie, ook voor wind op land. Daar zijn wij een stuk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

16

positiever over dan de VVD. Wij zien dat dit nodig is. Wij zien ook dat het
draagvlak ervoor afneemt doordat via de rijkscoördinatieregeling nu
allerlei projecten in aanvraag zijn die vooral in de noordelijke provincies
heel veel onrust veroorzaken. Dus ja, wij willen heel graag heel veel wind
op land, zoals mijn collega Samsom eerder heeft betoogd. Wij willen ook
graag een moratorium op de rijkscoördinatieregeling voor een halfjaar,
zoals ik in het vorige algemeen overleg ook al heb betoogd. Er zit een
buitengewoon consistente lijn in ons verhaal, die de heer Leegte zal
waarderen.
De heer Leegte (VVD): Het is toch een beetje wonderlijk. De PvdA zegt
aan de ene kant dat er stabiliteit moet komen, dat er dingen moeten
gebeuren. Vervolgens heeft zij in ieder algemeen overleg een andere
mening. Hoe kunnen ondernemers dan weten waar de PvdA voor staat?
Hoe krijg je dan een stabiel klimaat? Horen wij in het volgende algemeen
overleg weer een nieuw inzicht, dat de PvdA dan echte stabiliteit biedt?
Kan mevrouw Dikkers daar iets over vertellen?
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik kan vertellen wat ik net gezegd heb, want er
is absoluut geen sprake van een nieuw inzicht sinds het vorige algemeen
overleg. Het is een vrij consistente lijn. Wij zien een toekomst voor
windenergie. Wij zien die ook voor wind op land, hoewel wij liever wind
op zee willen. Dat zal de VVD-fractie met ons eens zijn. Wij zien ook dat
het draagvlak in de noordelijke provincies onder druk staat. Daarom willen
wij een moratorium van een halfjaar. De heer Leegte kan wel met zijn
hoofd schudden, maar het is een vrij consistente lijn. Schiet er maar een
gat in.
De voorzitter: Vervolgt u uw betoog, mevrouw Dikkers.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Het is ook aan de politiek om de groei in
duurzame energie te bevorderen en de belemmeringen weg te nemen,
zoals ik net zei. Wij worden na de zomer bericht over de uitwerking van de
mogelijkheid tot zelflevering. De woordvoerder van de CDA-fractie sprak
daar ook over. Ik wil de minister graag meegeven om daarbij ook te bezien
of er meer producten kunnen worden aangeboden dan alleen een korting
op de energiebelasting. Ik denk hierbij aan het differentiëren van de
energierekening. Wil hij dat meenemen in de pilot of de projecten die hij
tot uitvoering gaat brengen? Ik hoor mijn collega net zeggen: hij zal wel
moeten.
Ik sta even stil bij de emissiehandelsystematiek. Die is ook aan de orde
geweest in het schriftelijke overleg over de Energieraad vorige week. In de
guidelines vanuit Brussel inzake ETS-compositie zien wij dat er
toestemming wordt gegeven om een gedeelte van de kosten die de
industrie maakt te compenseren. De leden van de PvdA-fractie, zo
schreven wij in het schriftelijk overleg, vinden het in de eerste plaats zaak
dat energie-intensieve sectoren worden gestimuleerd om hun energieverbruik terug te dringen. Daar is geen twijfel over mogelijk.
In enkele gevallen heeft efficiënter werken de grens van het haalbare
bereikt, zeker in sectoren waarin elektrolyse deel uitmaakt van het
bedrijfsproces. Zinksmelters en Tata Steel, waar thermolyse deel uitmaakt
van het bedrijfsproces, komen in de knel. Ik zou het liefst zien dat zij
zouden draaien op windenergie, thermo-energie en wat al niet meer om
dat allemaal schoon te maken, maar dat kan niet. IJzererts wordt behulp
van koolstof omgesmolten. Ik heb mij daar recentelijk nog in laten
scholen. Ik heb er wel een beetje last van dat ik de klok heb horen luiden,
maar dat ik niet precies weet hoe het natuurkundig in elkaar zit. Ik heb
echter wel begrepen dat steenkool daarbij noodzakelijk is. Voor de
zinksmelters zou op termijn nog wel een duurzamere energievoorziening
te bedenken zijn, maar voor de staalindustrie niet. Voor de bedrijven die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

17

voor hun bedrijfsproces afhankelijk zijn van steenkool, zouden wij erg
graag een level playing field in Europa zien. Duitsland overweegt zijn
industrie te compenseren. De minister schreef in zijn antwoorden in het
schriftelijk overleg over de Energieraad dat hij zou overleggen met zijn
Duitse collega’s als uiteindelijk de Duitse compensatieregeling bekend is.
Wij vinden dat een beetje laat. Je laat die ondernemers daarmee ook wel
erg wachten.
De minister schreef dat de Duitse overheid te kennen heeft gegeven van
deze compensatiemogelijkheid vanaf 2014 gebruik te willen maken, maar
dat de mate waarin nog niet bekend is. Hij schreef dat indien er duidelijkheid is, de Kamer daarover zal worden geïnformeerd. Dat lijkt ons te
laat. Het enige wat hij ons biedt is een bodemprijs voor CO2-handel. Dat is
prima. Die prijs is € 15. Dat vind ik interessant. De industrieën die ik net
noemde, hebben daar echter niet zo bar veel aan. Mij interesseert de
winst van die bedrijven niet zo heel veel. Ik ben ook niet zo geïnteresseerd
in de aandeelhouders, die van Tata Steel in India of die van Nyrstar in
Budel. Het gaat mij wel om de medewerkers. In Noord-Brabant werken
ruim 600 mensen bij dat bedrijf. Bij Tata Steel werken er 10 000. Wij
maken ons zorgen over het voortbestaan van die industrie, van de
maakindustrie, in een tijd waarin mensen ontslagen worden en waarin de
economie onder druk staat. Wat voor mogelijkheden ziet de minister hier?
Graag horen wij zijn reactie. Wij overwegen uiteraard op dit punt een
motie.
Het is een volle agenda. Ik heb nog vragen over de gasrotonde. Wij
hebben een vrij stevig rapport van de Algemene Rekenkamer ontvangen.
De PvdA-fractie heeft daar wat vragen over. Wat zijn de vervolgstappen
ten aanzien van gasrotonde? Wij willen geen blanco cheque afgeven. Wat
is het plan? Wat zijn de vervolginvesteringen en welk doel hebben die?
Wij zouden graag een wat groter overzicht ontvangen over de toekomst
van de gasrotonde en de samenwerking met andere Europese landen. Is
de minister bereid om ons dat te doen toekomen? Tot die tijd verwacht de
PvdA-fractie dat er geen onomkeerbare besluiten worden genomen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Voorzitter. Ik wil beginnen met
een compliment aan mijn collega van de CDA-fractie. Als ik haar plan zo
lees, kan ik haar van harte welkom heten bij de fractie van GroenLinks.
Op dit moment vindt zo ongeveer de afronding van de conferentie in Rio
de Janeiro plaats. Ik weet dat de minister een enthousiast twitteraar is. Hij
heeft vast ook de hashtag #endfossilfuelsubsidies gezien, die gisteren
trending was. Ik meen dat die wereldwijd trending was, maar dat weet ik
niet helemaal zeker. In Amerika en in Europa in elk geval wel. In het
persbericht van Fuentes daarbij stond, vrij vertaald door mij: alle grote
economieën hebben daarmee ingestemd. Mijn vraag aan de minister is of
Nederland hier ook mee heeft ingestemd in Rio de Janeiro. Misschien
heeft hij dat van zijn collega’s gehoord.
Ik ga nu naar de inhoud van mijn verhaal, want dit was even een
voorproefje. Wij hebben een reactie ontvangen op het ING-rapport over
schone energie in Nederland. ING heeft een studie laten doen naar de
kansen voor schone energie, de haalbaarheid van het Europese doel van
14%. ING ziet vooral moeilijkheden om twee redenen. De ene is grillig
overheidsbeleid en de andere problemen met het financieren van
schone-energieprojecten. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft iets
soortgelijks gezegd. Het doel is dus moeilijk haalbaar. Deze minister blijft,
uiteraard tot mijn grote vreugde, herhalen dat wij het doel moeten en
zullen halen. Ik heb nog niet zo heel veel gezien over hoe wij aan die 14%
komen. Hoe kijkt de minister nu terug op de laatste twee jaar en op de
versnelling die wij nodig hebben om die 14% te halen? Zijn er concrete
vorderingen die hij nog met ons kan delen?
De fractie van GroenLinks is er blij mee dat zij in het begrotingsakkoord
voor 2013 heeft kunnen regelen dat de heffingskorting voor groen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

18

beleggen behouden blijft. Dat heeft een enorme hefboomwerking op de
financiering van schone energie. Het is echter slechts een eerste stap. Er
moet veel meer gebeuren. De fractie van GroenLinks pleit voor een
verplicht aandeel duurzame energie voor energiebedrijven. Zij wil ook een
robuuste en structurele stimuleringsregeling voor decentrale opwekking –
vandaar dat ik mij aansluit bij mevrouw Van der Werf – om te beginnen
met het fors verruimen van de mogelijkheden voor saldering.
Ik maak even een uitstapje naar kernenergie.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik had niet anders verwacht dan steun van
zeker een partij als GroenLinks voor het tienpuntenplan van het CDA.
Welkom bij GroenLinks, zegt mevrouw Van Tongeren. Vervolgens gaat zij
echter meteen door over het opheffen van subsidies, zoals zij die noemt,
waaronder de vrijstelling van energiebelasting voor grootverbruikers.
Daar wil het CDA absoluut afstand van nemen. Ik wil mevrouw Van
Tongeren vragen hoe zij dat kan rijmen. Ik heb gezegd dat decentrale
energie een weg uit de crisis is. Het nu in Nederland opheffen van de
vrijstelling van energiebelasting voor grootverbruikers, is echter een weg
in de crisis. Hoe rijmt zij die twee zaken?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik zeg ten eerste: kijk naar de
doorrekening die nog moet komen. De doorrekening van 2010, toen wij
soortgelijke voorstellen hebben laten doorrekenen, zou een maatstaf
kunnen zijn. Je ziet daarin heel duidelijk dat een verschuiving van de
huidige vrijstellingen voor de grootste vervuilers meer werkgelegenheid
creëert aan de onderkant van de arbeidsmarkt, het aantrekkelijker maakt
voor werkgevers om mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt in
dienst te nemen en ook het salaris, het echte inkomen van deze mensen,
wat omhoog brengt. Dat is precies de visie van GroenLinks, namelijk meer
belasting op vervuiling en minder belasting op arbeid aan de onderkant
van de arbeidsmarkt. Zo willen wij dat voor elkaar krijgen.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Houdt GroenLinks vol dat Nederland dat
in zijn eentje kan gaan doen?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Nederland moet daar zeer zeker
mee beginnen. Ik ben dolenthousiast om dat in Rio de Janeiro én in
Europa met verve uit te dragen. Het is mij opgevallen dat staatssecretarissen en ook ministers van CDA-huize daar toch wat minder enthousiast
over waren. Ik zal geen voorbeelden noemen. Wellicht kan mevrouw Van
der Werf, als zij terugkomt in een volgende periode, er wat strenger op
toezien dat dit in Europa echt met kracht wordt uitgedragen door het CDA
in plaats van dat deze partij daar altijd de meest terughoudende positie in
kiest. Dan komen wij er immers inderdaad niet met die groene economie.
Ik was net bij kernenergie aangeland. Minister Verhagen is ongetwijfeld
gewezen op de motie van de Provinciale Staten van Limburg van 8 juni,
waarin wordt gevraagd om betrokkenheid van deze minister om de
oudste en onveiligste reactoren net over de grens in België te sluiten en
om er, zolang die nog niet zijn gesloten, in elk geval voor te zorgen dat er
van alles aan veiligheidsmaatregelen is in een zone van 80 km rond deze
kerncentrales. Dat is namelijk ook de ruimte die rond de centrales in
Japan nodig bleek. Er werd ook gevraagd om te zorgen voor een centrale
opslagplek en een distributiesysteem voor jodiumpillen in Limburg. Ik
vraag de minister of hij bereid is om echt met Limburg in gesprek te gaan
hierover.
Ik ben in Zuid-Limburg geweest. Ik zeg dat er maar even bij voor ik weer
als reactie krijg dat ik van de Randstad ben en dat ik daar nooit ben
geweest. Het leeft behoorlijk onder de bevolking, ook in de verschillende
gemeenten. Is de minister bereid om een gesprek aan te gaan met zijn
Belgische collegae over de sluiting van die centrales? Is hij bereid om wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

19

te doen om ervoor te zorgen dat de veiligheid wordt verhoogd totdat die
centrales gesloten zijn?
De minister is een aanhanger van het koningshuis. Ik wil hem een citaat
van de kroonprins voorleggen. «[...] uranium is also a finite resource
which eventually will become scarce. So nuclear can never be seen as the
sustainable solution to our hunger for energy!». Dit heeft de kroonprins
gezegd in oktober 2011, op de Aruba Green Energy Conference. Ik neem
aan dat de minister deze analyse van onze kroonprins deelt.
Minister Verhagen: Ja, absoluut.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Dat dacht ik meteen al. Het is een
heel belangrijke vraag. Kernenergie en het ervan afkomen is een
belangrijk punt voor de fractie van GroenLinks
De voorzitter: De heer Leegte gaat voor zijn laatste interruptie op
mevrouw Van Tongeren los.
De heer Leegte (VVD): Ik kan het nu toch echt niet meer laten. Ik wil
mevrouw Van Tongeren erop wijzen dat de specialiteit van onze kroonprins watermanagement is, dat daar zijn kwaliteiten liggen. Zelfs
GroenLinks kan echter de feiten niet negeren. Er is natuurlijk meer dan
voldoende uranium. Als je zou willen, zou je uranium kunnen winnen uit
de Oosterschelde. Dat weet zelfs Diederik Samsom. Wij hebben het daar
wel eens over gehad in de goede oude tijd, toen hij nog woordvoerder
energie was. Dat uranium opraakt, is de reinste flauwekul. Ik zou
GroenLinks een beetje redelijkheid toewensen. Kan mevrouw Van
Tongeren onderschrijven dat het uranium niet opraakt?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik constateer dat de VVD-fractie
het oneens is met een uitspraak van de kroonprins waar ik een reactie van
de minister op vroeg. Het standpunt van GroenLinks, dat overigens wordt
gedeeld door de Europese Unie, is dat kernenergie niet kan worden
geschaard onder de duurzame energiebronnen. Als dat nu nog niet
bekend is bij de heer Leegte, vrees ik dat ik het niet meer uitgelegd krijg.
De heer Leegte (VVD): Dit is niet alleen een hardnekkige ontkenning van
feiten, zoals wij overigens kennen van GroenLinks, maar ook selectieve
verontwaardiging. Wij horen mevrouw Van Tongeren steeds over Borssele
en zelfs over centrales die buiten Nederland liggen. Wij horen haar echter
nooit over Petten, dat tien miljoen patiënten per jaar helpt. Dat is allemaal
prima. Die opslag kunnen wij prima hebben. Wat wil GroenLinks nu? Dit is
toch raar? Dat kun je toch niet uitleggen aan de mensen die hier zitten? Zij
creëert angst over België. Enfin.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Moet ik nu op «enfin» reageren?
In verschillende gemeenteraden in Limburg zijn dergelijke moties met een
meerderheid aangenomen, soms ook met instemming van de VVD-fractie.
Het is niet iets wat Van Tongeren heeft verzonnen over Zuid-Limburg.
Limburgers zelf realiseren zich dat zij binnen een straal van 80 km. wonen
van een verouderde kerncentrale die met enige regelmaat problemen
heeft. Het verrast mij dat de VVD-fractie de terechte zorgen van burgers zo
van tafel veegt.
De voorzitter: Mevrouw Van Tongeren zet haar betoog voort.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik zoek even uit waar ik ook
alweer was in mijn verhaal. Ik was gebleven bij saldering en de subsidie
voor zonnepanelen. Een aantal van de voorstellen van de CDA-fractie
klinkt mij als muziek in de oren, dus dat deel kan ik overslaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

20

Ik kom nu op de experimenten. Wanneer wil de minister de experimenten
die worden genoemd in het begrotingsakkoord 2013 gaan uitvoeren? Is hij
bijvoorbeeld al in gesprek met wethouders en initiatiefnemers van dit
soort burgerinitiatieven? Wanneer wordt helder welke projecten onder die
experimenteermaatregel vallen? Een aantal van de mensen die op dit
moment aan het experimenteren zijn, heeft bijvoorbeeld last van de NMa
die zegt dat zonnetuintjes onterechte concurrentie vormen van energiemaatschappijen. Hier en daar is de Belastingdienst ook wat aan het
dreigen. Dat is ongetwijfeld bekend bij de minister. Het zou enorm helpen
als vlot bekend wordt met welke experimenten kan worden doorgegaan.
Daar hoor ik graag een reactie op van de minister.
Een volgend punt betreft de kosten van een ruimere salderingsmogelijkheid. Het is volstrekt duidelijk dat Financiën ervoor moet zorgen dat er
een goede basis blijft bestaan voor de belastingheffing. Als je daar iets in
verandert, wil er nog wel eens enige ongerustheid ontstaan. Ik vraag de
minister of het mogelijk is om een studie te doen met een aantal
scenario’s: als zoveel mensen gaan opwekken, levert dat zoveel op en kost
het zoveel. Er is een studie van Ecofys – mevrouw Van der Werf haalde die
ook aan – maar die is uit 2011. Wellicht is die nog niet helemaal
overtuigend genoeg voor het ministerie van Financiën. Ik vraag de
minister om dat eens hard in kaart te brengen, zonder de gedachte dat het
wel te veel zal gaan kosten. Dat kan helpen bij het besluit welke mate van
zelfopwekking mogelijk is. Mocht het nodig zijn om hierover een motie in
te dienen, hoop ik dat mevrouw Van der Werf mij hierin steunt.
De voorzitter: U bent al zesenhalve minuut aan het woord, mevrouw Van
Tongeren. U hebt dus nog anderhalve minuut te gaan.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): De conclusies wat betreft de
gasrotonde zijn helder. Wat is de reactie van de minister daarop?
Wat is de stand van zaken met betrekking tot het onderzoek naar
schaliegas? Liggen nu alle projecten stil of wordt er een verschil gemaakt
tussen kolengas, schaliegas en fraccen als wij in een andere aardlaag
zitten dan de schalie? Klopt er iets van het gerucht dat de heer
Kroonenberg als onafhankelijk adviseur aan dit onderzoek is toegevoegd?
Hij heeft zich namelijk in de media volstrekt duidelijk uitgelaten over
hoeveel waarde hij hecht aan klimaatverandering en CO2-uitstoot. Wellicht
is het echter slechts een gerucht. De fractie van GroenLinks gaat ervan uit
dat de minister geen vergunningen zal afgeven zolang het onderzoek niet
is afgerond, ook nu dat ietsje later zal zijn. Wij hoorden onlangs dat er
voor Noord-Brabant en Midden-Nederland vergunningen zijn aangevraagd. Dat leidt tot onrust en tot vragen. Hoe zit het met dat moratorium?
Ik sluit mij aan bij vragen die al zijn gesteld over de E-plus, net als over de
leveranciersverplichting. Het is jammer dat in het CO2-convenant dat is
gesloten met de glastuinbouw het verlaagde tarief van de energiebelasting behouden blijft. Er zijn al wat stappen gezet in het begrotingsakkoord. Zou in dit kader niet toch een klein stapje kunnen worden gezet in
het afbouwen van staatssteun voor fossiele energie?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Omwille van de tijd, zal ik
tempo maken. Wij willen ook graag tempo maken met de energietransitie.
Wij staan nu maar op net iets meer dan 4% duurzaam. Te weinig van onze
stroom komt van windmolens en de zon. Wij verstoken nog altijd te veel
kolen en te weinig duurzame biomassa. D66 wil een ander pad inslaan.
Wij willen actief energiebesparing stimuleren, want de markt regelt het
zelf niet en de oude convenanten leveren te weinig op. De schoonste
energie is nog altijd de energie die je niet gebruikt. De goedkoopste
kilowatt is nog altijd degene die je niet hoeft op te wekken. Daarom is D66
blij met het energiebesparingsfonds in het begrotingsakkoord. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

21

steunen verdergaande Europese afspraken voor een gelijk speelveld op
dit punt.
Wij pleiten er ook voor om harde klimaatafspraken te maken in Brussel
voor na 2020 en over verbetering van de werking van het ETS. Anders
ontstaat er immers nooit een echt goed investeringsklimaat. Wij laten dus
onze oren niet hangen naar de klimaatsceptici. Wij willen verantwoordelijkheid nemen. Daarom wil D66 dat de minister in Brussel stevig inzet op
een «set aside» van CO2-emissierechten zodat de prijs eindelijk uit het dal
kan kruipen.
Zoals men gewend is van D66, wil zij over de grenzen heen kijken. De
wind van de Noordzee, de zon uit Spanje, het water uit Scandinavië en de
biomassa uit Baltische staten kunnen wij alleen benutten als wij samen
met onze buurlanden een vuist maken in plaats in nationale hokjes
denken. Daarom wil D66 dat wij een eventueel verplicht aandeel
duurzaam ook internationaal invullen.
Ik zal een aantal puntjes van deze lange agenda staccato langslopen. Het
eerste is het convenant met de glastuinbouw. Wanneer wordt duidelijk of
er een fiat is vanuit Brussel voor verlenging van de lage energiebelastingtarieven? Wat als dat er niet komt?
Ik kom nu op de rijkscoördinatieregeling en MIRT-E. Ik ben nogal
geschrokken van de afwaardering van onze kredietwaardigheid door het
Planbureau voor de Leefomgeving waar het gaat over duurzame energie.
Het PBL is bang dat de Structuurvisie Windenergie op Land niet meer
wordt gerealiseerd. Wat D66 betreft, moeten wij niet stilstaan. Mij moeten
wel kritisch kijken waar de besluitvorming beter kan, maar niet stilstaan.
Daarom roep ik de minister echt op om gedurende de zomer door te
werken om de Structuurvisie Windenergie op Land te realiseren, vanuit de
insteek dat genoeg projecten mogelijk worden gemaakt om die 6000 MW
in 2020 te halen. Die structuurvisie geeft duidelijkheid aan de burgers en
aan de ondernemers. Dat is wat wij nodig hebben. Wat D66 betreft gaan
wij dan na de verkiezingen met een nieuwe Kamer daar snel mee aan de
slag. De verdeling over de provincies is wat ons betreft een minimum,
geen maximum. Dat betekent niet dat als de ene provincie wat meer doet,
de andere provincie wat minder kan doen. Desgewenst wil ik dat
natuurlijk best nog even in een motie verhelderen. Ik wacht echter eerst
de antwoorden van de minister af.
Laten wij dit najaar kiezen voor een notaoverleg, naar goed voorbeeld van
het MIRT, voorafgegaan door een bestuurlijk overleg met de medeoverheden en een uitgebreide informatievoorziening aan de Kamer om de
voortgang van de energieprojecten onder rijksregie te bespreken. Juist de
afstemming met de regionale overheden zorgt voor de borging van het
draagvlak. Daar heb ik al eerder voor gepleit. Ik dank de minister voor het
mooie overzicht van alle projecten. Ik zou daar graag structureel tijd aan
besteden. Ik hoor hier graag een reactie van de minister op en ook van de
collega’s. Hoe staat het met de concrete investeringen door Typhoon? Het
is mooi dat de minister klaar is voor vergunningverlening, maar de vraag
is of het geld er is.
Het congestiemanagement is een ingewikkelde puzzel gebleken. De
minister stuurt nu aan op socialisatie van de kosten, maar er zijn natuurlijk
ook andere opties. Hoe verhoudt de voorgelegde keuze zich tot wat
andere Europese landen doen op het gebied van de implementatie? Heeft
de NMa hierover nog een opinie gegeven en, zo ja, wat zegt zij dan? De
keuzemogelijkheden voor het op- en afregelen van centrales zijn immers
beperkt en het gaat wel over miljoenen aan maatschappelijke kosten. Ik
heb nog niet zo snel uitgerekend wat het per Nederlander kost, zoals bij
de wietteelt, maar het is een flink bedrag. In welke mate is er afstemming
van de regimes tussen bijvoorbeeld Nederland en Duitsland?
In het Scandinavische systeem worden ook investeringen in nieuwe
kabels door de verschillende landen samen aangepakt. Een flessenhals in
Zweden wegwerken kan immers voorkomen dat in Denemarken grote

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

22

kosten moeten worden gemaakt. Zo moeten wij over dat netwerk
nadenken. Er is een Netzentwicklungsplan voor Duitsland en een Visie
2030 van TenneT voor Nederland. Is de minister het met mij eens dat wij
naar één langetermijnvisie moeten voor de investeringsplannen van
netwerkbeheerders op de Noordwest-Europese markt na 2020? Is hij
bereid om zich in dat pentalaterale overleg daarvoor in te spannen? Is op
termijn een waardering voor de flexibiliteit die gascentrales bieden in het
ene land, en wellicht ook in andere landen, noodzakelijk of is de hoge prijs
in de piekuren al voldoende? Ik zou graag een inschatting horen van de
minister.
Wij willen graag een ambitieus aandeel duurzame energie, maar dat
willen wij wel efficiënt invullen. Lagere kosten verhogen namelijk het
draagvlak. Er ligt nog geen wetsvoorstel om biomassabijstook bij wet te
regelen, terwijl wij allemaal weten dat wij die nodig hebben. Ik pleit
ervoor om dat wetsvoorstel voor te bereiden, zodat de Kamer er na de
verkiezingen snel mee aan de slag kan.
De contouren van de leveranciersverplichting lijken mij aanleiding om
eens heel erg goed te gaan nadenken over die leveranciersverplichting
voordat wij weer snel naar een ander systeem gaan. Wij moeten in elk
geval goed nadenken over de varianten die de minister kansrijk acht. Ik
vond het interessant dat uit de brief van de minister duidelijk bleek dat er
toch een duidelijk duurzaam energiedoel moet zijn na 2020. Hoe verhoudt
zich dat tot zijn inzet in de Europese Raad voor een enkele
CO2-doelstelling? Ik neem toch aan dat hij de ambitie uit het
CDA-verkiezingsprogramma onderschrijft en dat hij die doelstelling voor
duurzame energie belangrijk vindt.
De voorzitter: U hebt nog twee minuten, mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Invoering op korte termijn zal hoe dan
ook niet mogelijk zijn. Wij moeten dus eerst grondig kijken naar een
mogelijkheid voor internationale invoering vanaf 2020 om dat potentieel
dat ik eerder noemde uit te nutten. Gezien de kostenplaatjes per land lijkt
dat heel logisch.
Ik dank de minister voor de interessante verkenning van mogelijkheden
voor grensoverschrijdende duurzame energie. Wij zien veel kansen voor
een net op de Noordzee, zoals bekend. Wij zouden daarom graag een
gezamenlijke werkconferentie willen van de betrokken regeringen na
aanbieding van het eindrapport van de werkgroepen. Is de minister bereid
om die te organiseren?
Ik kom nu op de gasrotonde. Het was echt een pijnlijke spiegel die de
Algemene Rekenkamer ons heeft voorgehouden. Overoptimistisch zijn wij
begonnen aan miljardeninvesteringen. De regering heeft niet goed
gekeken naar de businesscase, maar wij moeten als Kamer ook toegeven
dat wij niet tijdig genoeg hebben kunnen bijsturen. Daar moeten wij heel
kritische lessen uit trekken, allemaal. Wij willen dat er een stevige en
onafhankelijke onderzoekscommissie wordt ingesteld die de opdracht
krijgt om de onderbouwing van die miljardeninvesteringen tegen het licht
te houden. Die commissie moet daarbij het recht krijgen om alle relevante
stukken te zien. Zij moet ook kijken of het financiële rijksbelang als
aandeelhouder en de strategische beleidsafweging van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie wel goed geborgd waren in het verleden
en hoe die goed kunnen worden geborgd in de toekomst. Wat ons betreft
komt er ook snel een analyse die de voorgenomen gasrotonde in
Nederland plaatst in de context van de internationale ontwikkelingen. Wat
wij hier ontwikkelen heeft natuurlijk een relatie met wat België, Engeland
en Duitsland doen, in elk geval waar het gaat om de businesscase. Is er
sprake van dubbelingen of, positiever geformuleerd, waar zijn
win-winkansen? Kan de minister toezeggen dat bij nieuwe investeringen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

23

een quickscan van de internationale context sowieso deel uitmaakt van de
voorbereidingen?
Ik heb nog een heel concrete vraag over het rapport van de Algemene
Rekenkamer, namelijk hoe het kan dat een tariefverandering leidt tot een
afboeking van 85% van de investeringswaarde. Is van tevoren geen goed
gesprek geweest over de inschatting van de risico’s? Met wie is er
gesproken over risico’s, wat is daar toen over gezegd en welke scenario’s
zijn er doorgerekend?
Ik kan nog meer vragen stellen, maar de voorzitter is bij iedereen kritisch
en dus ook bij mij.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie):
Voorzitter. De huidige wetten en regels zijn gebaseerd op een centrale
opwekking van grijze en fossiele energie. Ze zijn dus ouderwets. De
ChristenUnie heeft gisteren het verkiezingsprogramma gepresenteerd en
gaat daarmee verder op de weg van meer groene energie, meer ruimte
voor particuliere en collectieve initiatieven, geleidelijke afbouw van
overheidssteun voor fossiele energie en betere beprijzing van vervuiling.
Dat levert een groene en sterkere economie op.
De Raden voor de leefomgeving en infrastructuur hebben prima aanbevelingen gedaan op dit punt. De minister moet niet meer slechts om de tafel
gaan zitten met grote energieproducenten; meer en meer zijn het mkb en
de burger aan zet in de energietransitie. De RLI refereert echter aan rigide
regelgeving waarmee innovatie wordt belemmerd. Ik noem een paar
voorbeelden. De vergunningtrajecten zijn lang. De NMa accepteert geen
lokale energieaanbieders maar alleen landelijke energieaanbieders, dus
een ondernemer in het mkb die in zijn woonplaats zonnestroom aanbiedt,
moet dit van Pieterburen tot aan Maastricht ook doen. Welke reden ligt
hieraan ten grondslag?
Met het Lenteakkoord of begrotingsakkoord, hoe men het ook noemen
wil, wordt in financiële zin een goede richting ingeslagen. Er worden
goede stappen gezet in de vorming van revolverende fondsen, pilots met
zelflevering, meer ruimte voor saldering en fiscale vergroening. Over de
subsidieregeling voor zonnepanelen is gelukkig duidelijkheid gekomen.
Wil de minister zo snel mogelijk na 2 juli duidelijkheid verschaffen over
verstrekte subsidies, zodat de markt voor zonnepanelen snel weer op
gang komt?
Ik ben blij dat de minister rekening heeft gehouden met de zondag en niet
zal starten op 1 juli maar op 2 juli. Wil hij ook rekening houden met lokale
kerken die graag wat willen doen met deze subsidieregeling? Zouden
lokale kerken ook tot de kleinverbruikers gerekend kunnen worden?
De Kamer heeft vandaag een brief ontvangen over de motie-Van der
Werf/Wiegman-van Meppelen Scheppink (33 000-XIII, nr. 69). De visie die
na het zomerreces naar de Kamer wordt gestuurd, zal met marktpartijen
worden besproken. Wil de minister toezeggen dat ook maatschappelijke
partijen worden geconsulteerd? Ik denk bijvoorbeeld aan organisaties als
de Duurzame Energie Koepel, de VNG, het Klimaatverbond en
e-Decentraal.
Ik ben blij met de CDA-notitie, die we vandaag ontvingen. Ik zou haast
denken dat het CDA geïnspireerd is door de notitie die ik vorig jaar in
november aan de minister heb overhandigd, namelijk het Actieplan Lokale
Energie. Wie de motie ook opstelt, misschien is het goed om de verschillende aanbevelingen naast elkaar te leggen, want volgens mij zijn er heel
grote gemeenschappelijke delers te vinden.
De bouw van nieuwe kolencentrales zorgt ervoor dat straks elektriciteit
wordt geëxporteerd en dat de drukte op het net toeneemt. Op dit moment
betaalt de Nederlandse burger de rekening voor netverzwaringen, terwijl
de aandeelhouders van energiebedrijven profiteren van de export van
stroom. De ChristenUnie diende eerder een motie in over verhoging van
het Landelijk Uniform Producententarief (29 023, nr. 101). Voor de zomer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

24

wordt de uitkomst van dit onderzoek bekendgemaakt, zo meldt de
minister in antwoord op mijn Kamervragen. In de antwoorden geeft hij
echter aan dat de NMa niet alleen voor decentrale producenten een
transporttarief overweegt maar ook voor centrale producenten. Welke
overweging ligt ten grondslag aan het heffen van een transporttarief voor
decentrale producenten? Welke nadelen levert dat op voor de ontwikkeling van hernieuwbare energie?
Nederlandse burgers betalen bovendien mee aan de kosten van
congestiemanagement. Deze worden immers gesocialiseerd. Bovendien is
onderscheid tussen grijs en groen niet mogelijk vanwege Europese
regelgeving. Dat betekent dat Nederlandse burgers en producenten van
groene stroom meebetalen aan overbelasting van het net, die voornamelijk wordt veroorzaakt door kolencentrales op de Maasvlakte. De
ChristenUnie vindt dit een onwenselijke situatie. Graag wil ik hierop een
reactie.
De SDE-pot is ruim overvraagd. Onrealistische en onrendabele projecten
leggen een grote claim op het budget en worden niet op haalbaarheid
getoetst. Dat zou betekenen dat de aanvragen hiervoor de komende jaren
beslag leggen op de SDE, maar dat we er achteraf wellicht achter komen
dat projecten niet voldoen. Kijkt Agentschap NL naar economische
haalbaarheid? Gaat de minister dan echte doelstellingen halen of rekent
hij zich door deze praktijk ten onrechte rijk?
Eerder heb ik vragen gesteld over zonthermische technieken en de grens
van 100 m2 in de SDE. Ik heb gehoord dat deze afmeting hierbij nauwelijks
voorkomt. Waarom kiest de minister niet voor een lagere grens? Dat is
ook veel interessanter voor initiatiefnemers zoals campings, zwembaden,
et cetera.
Ik kom op de windenergie en de rijkscoördinatieregeling. Tijdens een
interruptie is dit onderwerp al even aan de orde gekomen. Het is
belangrijk dat de realisatie van windenergie in overleg met omwonenden,
lokale overheden en bedrijven in de buurt wordt afgestemd. De
ChristenUnie wil echter geen stilstand; zij wil dat ruimtelijke planvorming
doorgaat. De Kamer heeft de rijkscoördinatieregeling in 2009 gesteund,
omdat zij zag dat een en ander lokaal vaak niet van de grond kwam.
Daarom moeten lopende projecten nu juist kunnen doorgaan. Voor De
Drentse Monden en Oostermoer wordt een MER opgesteld en is het
overleg tussen provincie en gemeenten gaande. De Drentse veenkoloniën
zijn aangewezen als zoekgebied voor windenergie en zijn door het Rijk
opgenomen in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte. Het is wel
belangrijk dat de Structuurvisie Wind op Land snel zal verschijnen.
Het valt mij op dat omwonenden zich vaak slecht betrokken voelen bij dit
soort projecten in het kader van de rijkscoördinatieregeling. Misschien is
het een idee als de rijksoverheid helpt en participeert in initiatieven zoals
een bezoekerscentrum of een informatiecentrum, zodat de informatie
dichterbij komt en mensen zich beter betrokken voelen. Voor initiatiefnemers en het bedrijfsleven zou het echter ontzettend jammer zijn als
zomaar, vanuit het niets, een moratorium van kracht wordt. Dat zou de
ChristenUnie niet steunen.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Begrijp ik het goed dat de ChristenUnie
betoogt dat het Rijk een bezoekerscentrum moet opzetten als een stel
boeren bij elkaar gaat zitten en op goede gronden een aanvraag indient,
opdat de buurt begrijpt wat er gaande is? Dat lijkt mij toch niet helemaal
een overheidstaak.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Nee,
maar dan heeft mevrouw Dikkers mij niet goed begrepen. Als er sprake is
van een rijkscoördinatieregeling, waarbij het Rijk heel duidelijk een rol
speelt en voortdurend in beeld is en zou moeten zijn, ook bij het overleg,
zou het heel goed zijn als het Rijk mede participeert in zoiets als een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

25

informatievoorziening. Dat helpt enorm bij het vinden van draagvlak, het
geven van uitleg enzovoorts.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Dan heb ik het punt van mevrouw Wiegman
wel begrepen. Zij vindt namelijk dat het Rijk een informatiepunt moet
opzetten als boeren bij elkaar komen om wind op land te realiseren met
een groot project van meer dan 100 megawatt. De Partij van de Arbeid
maakt zich er echter zorgen over dat het draagvlak in de regio enorm aan
het afkalven is. Ziet de ChristenUnie dat probleem niet?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik heb
het juist gezegd omdat ik dat probleem zie. Voordat we hier een enorme
chaos helpen veroorzaken, zeg ik mevrouw Dikkers het volgende. In 2009
hebben we gezegd dat het zo lastig is, dat het lokaal slecht van de grond
komt en dat we het meer centraal moeten organiseren. De toenmalige
minister, mevrouw Cramer, heeft daarin een heel belangrijke rol gespeeld.
We hebben met elkaar gezegd: minister Cramer, ga aan de slag met
landelijke windteams enzovoorts. Ik zie dat er dingen gebeuren. Er is
overleg tussen provincies en initiatiefnemers. Bij de rijkscoördinatieregeling, waarbij het Rijk nadrukkelijk in beeld is, is het echter ontzettend
belangrijk dat het Rijk mede kan helpen om het draagvlak verder te
vergroten en de informatievoorziening te verbeteren, juist omdat het zo’n
belangrijke rol speelt bij de rijkscoördinatieregeling en bij allerlei
structuurvisies en ruimtelijke visies. Het is dus even wat anders dan: er
zijn een paar initiatiefnemers en het Rijk regelt de informatievoorziening.
Nee, het gaat om de rol die het Rijk mede kan spelen.
De voorzitter: De minister heeft er al zin in. Hij zal de vragen in hoog
tempo en met behulp van een schare ambtenaren beantwoorden.
Ik heb van de minister begrepen dat er tien blokjes zijn:
1.
Algemeen.
2.
SDE-plus.
3.
Leveringsverplichting.
4.
Windparken.
5.
Decentrale opwekking.
6.
Netbeheerders.
7.
Gassamenstelling.
8.
Schaliegas.
9.
Gasrotonde.
10. Uitkoop en overig.
Mijn voorstel is om na elk blokje een interruptie toe te staan, dus niet
tijdens het verhaal. Ik stel voor dat er maximaal drie interrupties in tweeën
per lid gepleegd worden. Ik sta geen lange inleidingen toe, want we willen
op tijd klaar zijn.
Het woord is aan de minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie.
Minister Verhagen: Voorzitter. Zoals u weet, werk ik binnen het kader van
het regeerakkoord en de afspraken die naderhand zijn gemaakt in het
Lenteakkoord. Daarvoor ben ik ingehuurd. Ik begrijp dat de verkiezingsprogramma’s in het licht komen, maar ik probeer zelf enige consistentie
en consequentie in mijn beleid te betrachten.
Van begin af aan zijn we bezig geweest met een energiebeleid, waarmee
we op een betaalbare manier, betaalbaar voor burgers en bedrijven, de
energievoorziening betrouwbaar willen houden en willen verduurzamen,
nu en in de toekomst. Tegelijkertijd realiseert het kabinet zich zeer
duidelijk dat de energiesector een economische sector is, waarin veel
vernieuwing, innovatie en banen, dus inkomsten, tot stand komen.
Daarom wees onder andere de vertegenwoordiger van de Partij van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

26

Arbeid zeer duidelijk op een gelijk internationaal speelveld en investeringszekerheid. Die zijn daarbij namelijk van groot belang.
Dit kabinet wil economie, energie en vergroening met elkaar verbinden,
omdat dit uiteindelijk in het belang is van ons allen. Dat doen we door alle
opties open te houden. Sommige partijen vinden dat niet leuk, maar er
zijn, wat ons betreft, dus geen blokkades tegen kernenergie, CCS of wind
op land, zoals sommige fracties wel zouden willen. Zeker in de periode dat
wij nog niet totaal overgaan op duurzame energie, omdat dit fysiek
feitelijk onmogelijk is, moeten wij niet met blokkades werken. Daarmee
zouden we namelijk de betaalbaarheid in de weg staan. Het zou ook
fnuikend zijn voor de investeringszekerheid van bedrijven. Daarmee zou
deze strategie ook banen kosten en dat kunnen wij ons in deze tijd niet
permitteren. Het vereist echter wel heel hard werken aan de randvoorwaarden, zoals een goed werkend emissiehandelssysteem. We stimuleren
het vergroenen van de energievoorziening en ondervangen de financiële
nadelen ervan.
We hebben ervoor gekozen om de doelstellingen op Europees niveau
voor burgers en bedrijven zo betaalbaar mogelijk in te vullen. SDE-plus,
de regeling die bij de totstandkoming van dit kabinet is ontwikkeld, is
daarvoor in de praktijk een uitstekend instrument gebleken. Er is tot op
heden geen enkel ander instrument beschikbaar dat meer duurzame
energie oplevert voor elke euro die de overheid daarvoor ter beschikking
stelt. Een andere manier waarop het kabinet dit soort zaken bereikt, is het
sluiten van green deals. We hebben er weer 53 gesloten. In totaal zijn er
nu dus 131. SDE-plus zorgt voor een recordaantal nieuwe projecten.
De richtlijn energiebesparing hebben we in goed overleg met de Kamer
geïmplementeerd. We hebben hem zodanig aangepast, ook op verzoek
van de Kamer, dat economische groei en energiebesparing hand in hand
gaan in plaats van dat de Brusselse regels die oorspronkelijk voorzien
waren, de groei zouden belemmeren. Via het begrotingsakkoord of het
Lenteakkoord, of hoe men het tegenwoordig ook noemt, zijn allerlei extra
maatregelen genomen die gericht zijn op groene groei: het stimuleren van
duurzaam ondernemen, decentrale opwekking en de subsidieregeling
voor zonnepanelen. Het kabinet heeft zijn voorbereidende werk gedaan
voor een eventuele invoering van een leveranciersverplichting of import
van duurzame energie. In het kader van het topsectorenbeleid wordt in
het Topgebied Energie gewerkt aan nieuwe, innovatieve technieken,
waardoor de kostprijs van nieuwe vormen van duurzame energie verder
wordt verlaagd. Daarmee geven we in totaal een forse stimulans aan
duurzame energie en zorgen we tegelijkertijd voor een sterke energiesector en betaalbaarheid van de energierekening voor bedrijven en
consumenten.
We hebben de SDE-regeling 13 maart 2012 geopend voor de tweede
ronde, met een budget van 1,7 mld. Opnieuw is gebleken dat er heel veel
animo is bij marktpartijen om kosteneffectief duurzame energie te
produceren. Inmiddels is er voor een bedrag van ongeveer 4 mld. aan
projectaanvragen ingediend. In totaal gaat het om bijna 700 projecten. Bij
volledige toekenning van het beschikbare budget, dus 1,7 mld., verwacht
ik dat met de projecten duurzame energie zal worden opgewerkt voor zo’n
250 000 huishoudens. Daarmee draagt de openstelling van de SDE in 2012
toch voor 0,7%, bijna driekwart procentpunt, bij aan de 14%. Door te
werken aan verdere verbeteringen kan de bijdrage jaarlijks blijven
toenemen. Ik heb dit jaar een extra fase toegevoegd voor nog effectievere
opties. Ik heb dit jaar ook de categorie hernieuwbare warmte toegevoegd.
Het overgrote deel van de nieuw ingediende projecten betreft overigens
duurzame warmte. Dit heeft dus enorme potentie om bij te dragen aan het
Europese doel. SDE-plus bewijst zich in de praktijk als een instrument dat
op zeer efficiënte wijze bijdraagt aan het verhogen van het aandeel van
duurzame energie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

27

Mevrouw Van Tongeren vroeg hoe ik terugkeek op de afgelopen twee jaar.
Met de SDE-plus heeft dit kabinet enorme stappen gezet in de
subsidiëring van duurzame energie en in beleid gericht op hernieuwbare
energie in plaats van alleen op elektriciteit. Met name de introductie van
groen gas en duurzame warmte is een groot succes gebleken. Verder heb
ik de concurrentie tussen verschillende technologieën gestimuleerd,
waardoor de belastingbetaler per euro meer duurzame energie krijgt dan
twee jaar geleden. Als we nog steeds de oude SDE-regeling, die tot het
aantreden van dit kabinet gold, hadden in plaats van de SDE-plus, hadden
we voor dezelfde hoeveelheid duurzame energie 4 mld. meer aan subsidie
moeten uitkeren om hetzelfde resultaat te behalen. Ik kan me voorstellen
dat GroenLinks, die in de discussie bij het Lenteakkoord eveneens
bekeken heeft hoe we een extra bijdrage kunnen leveren aan duurzame
groei, een duurzame economie en duurzame energie, die 4 mld. ook graag
op deze wijze had besteed in plaats van anderszins.
Een aantal partijen vroeg hoe gecontroleerd wordt of de projecten
daadwerkelijk worden uitgevoerd.
Ik ben nog steeds bezig met het blokje SDE-plus. Ik zal u waarschuwen als
dit blokje is afgerond. Maakt u zich dus niet ongerust.
Er zijn allemaal aanvragen ingediend. Hoe controleren we of een en ander
ook daadwerkelijk wordt uitgevoerd en hoe voorkomen we dat we
uiteindelijk met lege handen staan omdat er allemaal fakeprojecten zijn
ingediend? Dat is een terechte vraag. In het algemeen ben ik erkentelijk
voor de waarderende woorden die de Kamer gesproken heeft over de
SDE-plus. Vanuit Agentschap NL, dus onder de verantwoordelijkheid van
het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, worden
de projecten getoetst die zijn ingediend sinds 13 maart 2012. Het doel
hiervan is het zo groot mogelijk maken van de slagingskans van projecten
die straks een SDE-beschikking krijgen, dus waarbij we de toezegging
doen dat men hiervoor subsidie zal krijgen. We doen dit op basis van
artikel 59 van het Besluit stimulering duurzame energieproductie. Er wordt
zowel toegezien op de economische haalbaarheid als de tijdige realisatie
van een project. Onder andere de heer Jansen stelde vragen hierover. Hij
kan dus gerustgesteld zijn.
Meer specifiek worden projecten die ingediend zijn op basis van de
SDE-plus getoetst op de volgende punten. De vergunning moet op orde
zijn. Dat is een eerste vereiste, wil het project kans van slagen hebben. Er
moet een doorwrocht financieel plan zijn. Het project moet binnen de
termijn gerealiseerd kunnen worden. Bij groen gas wordt daarnaast nog
een haalbaarheidsstudie voor de aansluiting op het gasnet gevraagd. De
aanvragers moeten toestemming hebben van de eigenaar van de locatie.
Voor projecten met een budgetbeslag van meer dan 400 mln. wordt een
uitvoeringsovereenkomst of een bankgarantie geëist, zodat men niet in
financiële problemen komt. Aanvragers kunnen daarnaast niet in een
latere fase hetzelfde project weer indienen voor een hoger bedrag, dus
ingediend is ingediend. Aanvragen die niet voldoen aan de criteria
uitvoerbaarheid en economische haalbaarheid, wijzen we bij voorbaat af.
Verder monitoren we de voortgang. Initiatiefnemers moeten dus binnen
één jaar aantonen dat de opdracht voor de installatie is verstrekt. Het
recht op subsidie op basis van SDE-plus vervalt als het project niet binnen
de vereiste termijn is gerealiseerd. Voor de meeste projecten is die termijn
vier jaar. Als men die projecten binnen die termijn niet gerealiseerd heeft,
vervalt de subsidie en moet men vijf jaar wachten voordat opnieuw een
aanvraag mag worden ingediend. Daarmee schermen we freeriders af.
Met die maatregelen en met name met die toets wordt voorkomen dat er
een onnodig budgetbeslag is, wat zou leiden tot het niet uitgeven van het
geld dat beschikbaar is voor de stimulering van duurzame energie.
Tegelijkertijd bieden we ondernemers een eerlijke kans om die projecten
daadwerkelijk te realiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

28

De heer Jansen vroeg hoeveel procent van de projecten die in 2011 zijn
ingediend, al is gerealiseerd. Van de projecten die in 2011 een beschikking
hebben gekregen, zijn al verschillende projecten gerealiseerd. Het betreft
met name zonne-installaties, die snel te realiseren zijn. Projecten hebben
echter niet voor niets een looptijd van vier jaar. De termijn waarbinnen het
project gerealiseerd moet worden, moet dus vier jaar zijn. Die termijn
heeft men gewoon nodig, zeker wanneer het complexe projecten betreft
als wind op land. De echte realisatiecijfers voor de regeling in 2011 kun je
dus eigenlijk pas goed duiden in 2014.
Ik zal nog twee vragen over de SDE-plus beantwoorden. Dan rond ik dit
blokje af.
De heer Leegte vroeg naar de korte termijn versus de langere termijn in
het kader van de stimulering van duurzame energie. De langetermijnaanpak staat absoluut in het teken van de bevordering van innovatie,
zodat hernieuwbare energie op termijn werkelijk kan concurreren met
grijze energie. Door innovatie wordt hernieuwbare energie namelijk
goedkoper. De Europese doelstelling voor hernieuwbare energie voor
Nederland is 14% in 2020. Dit betreft dus de korte termijn. Die doelstelling
realiseren we met name via de SDE-plus, waarmee de meest efficiënte
opties voor hernieuwbare energie worden ingezet. Uit de aanvragen blijkt
overigens dat er veel animo is bij marktpartijen om zo kosteneffectief
mogelijk duurzame energie te produceren. Als er een optie is ontwikkeld
die op dat moment concurrerend is met grijze stroom, dan wordt die dus
ook niet meer gestimuleerd of gesubsidieerd vanuit de SDE-plus. Men kan
dan zonder subsidie. Ik noem bijvoorbeeld duurzame energieproductie uit
afvalverbrandingsinstallaties. Die optie zat er in 2011 in en in 2012 niet
meer, omdat dit soort energieproductie nu in principe voldoende
kostenefficiënt is.
De heer Jansen vroeg hoe het staat met de gelijkschakeling van het
Nederlandse en Duitse feed-in-tarief voor wind op land. Ik ga ervan uit dat
hij doelt op winddifferentiatie. Voor wind op land is in 2012 een extra
categorie in de SDE-plus geïntroduceerd met meer vollasturen tegen een
lager basisbedrag, dus 2 650 vollasturen en een basisbedrag van 8,5
eurocent per kilowattuur. Hiermee krijgen projecten die minder subsidie
nodig hebben, de kans om eerder in aanmerking te komen voor subsidie.
Dat is succesvol gebleken, want inmiddels zijn er 30 wind-oplandprojecten waarvoor SDE-plussubsidie aangevraagd is. Of die
projecten subsidie krijgen, is afhankelijk van de vraag of deze en andere
projecten aan de totale subsidievoorwaarden voldoen. Het is natuurlijk
ook afhankelijk van de subsidieomvang. De opzet is dat de goedkoopste
projecten het eerste subsidie krijgen. De doelstelling is om met gelijkblijvende kosten meer duurzame energie te realiseren. Voor 2013 bekijk ik of
het nodig is om de onderverdeling van windcategorieën met verschillende
vollasturen verder aan te scherpen.
Hiermee ben ik gekomen aan het einde van het blokje SDE-plus.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik weet
niet of mijn blokjes overeenkomen met die van de minister, maar in het
kader van SDE-plus had ik gevraagd naar de grens van 100 m2 in de
SDE-regeling bij zonthermische technieken. Ik heb namelijk begrepen dat
dit een vrij lastige en weinig haalbare grens is.
Minister Verhagen: U had toch ook een vraag gesteld over zonneboilers?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik wil
alles weten over zonneboilers, maar ik heb in ieder geval een vraag
gesteld over de zonthermische technieken en de grens van 100 m2.
Minister Verhagen: Ik kom daar dadelijk op terug.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

29

Net als Zijne Koninklijke Hoogheid prins Willem-Alexander ben ik
historicus. Historici hebben weinig voorspellende waarde.
De voorzitter: History is about starting a good argument.
De heer Paulus Jansen (SP): Ik erken dat het nu informeren naar hoeveel
van de in 2011 ingediende projecten al gerealiseerd is, een beetje een
open deur intrappen is, want dat is natuurlijk maar een heel klein
percentage. Ik ben het op dat punt dus eens met de minister. De SDE is
echter al gestart in 2008. Dit probleem hebben we dus al vanaf 2008. In
2009 is namelijk pas een klein stukje van de in 2008 ingediende projecten
gerealiseerd. In 2010 is meer gedaan en in 2011 nog meer. De minister kan
wel historisch bekijken of die ontwikkeling de goede kant op gaat. De kern
van wat ik wil weten, is of het percentage groeit van gerealiseerde
succesvolle projecten die aan de start stonden. Loopt dat percentage nog
steeds verder op? Hoeveel projecten zijn geannuleerd? Het bedrag dat
daardoor vrijkomt, zouden we bijvoorbeeld kunnen inzetten voor de
proeftuin in het kader van wind op zee.
Minister Verhagen: De heer Jansen stelt nu een andere vraag, maar zijn
vorige vraag was: hoeveel projecten zijn in het kader van SDE-plus
gerealiseerd? De SDE-plus is pas bij het aantreden van dit kabinet gestart.
De vraag van de heer Jansen betrof niet de oude SDE-regeling. Als hij wil
weten hoeveel van die projecten gerealiseerd zijn, zal ik het antwoord zo
dadelijk geven. Daarmee zijn we inmiddels een paar jaar verder, dus dat
kunnen we ongetwijfeld uitzoeken. Door de SDE-plus is er, in vergelijking
met de SDE, in ieder geval een stijging in het aantal kilowatturen aan
duurzame energie.
De heer Paulus Jansen (SP): Dat hopen we inderdaad, maar de vraag
ging met name over het percentage uitval. De SP-fractie beschouwt de
SDE-plus als een soort voortzetting van de SDE. Deze regeling heeft een
andere financieringsstructuur, maar voor de rest zijn heel veel mechanismes hetzelfde. Het probleem dat je in de loop van de jaren kunt zien
hoeveel er uiteindelijk gerealiseerd wordt, is voor de SDE hetzelfde als
voor de SDE-plus. Kan de minister een beeld geven van de ontwikkeling,
naar ik hoop, in positieve zin? Hoeveel is er in het afgelopen jaar
vrijgevallen vanwege projecten die uiteindelijk niet zijn doorgegaan?
Minister Verhagen: Daarop kan ik de heer Jansen schriftelijk antwoorden,
maar ik kan het ook nu zeggen. De realisatiegraad van de SDE-projecten
die gehonoreerd zijn, is 65% van de aangevraagde projecten. Op 1 mei
2012 waren er ruwweg 14 000 projecten in beheer die vielen onder de
oude SDE-regeling. Daarvan is dus ruwweg 65% in gebruik genomen. De
overige 35% heeft nog tijd om tot een realisatie te komen. De periode die
de subsidiebeschikking daarvoor nog heeft op basis van de oude
subsidiebeschikking, varieert van een maand tot enkele jaren. Dit voorjaar
zijn er bijvoorbeeld nog 350 zonnepanelen geïnstalleerd op de Stopera in
Amsterdam. Dat was een beschikking uit 2009. In 2012 is dat dus pas echt
gerealiseerd.
De realisatiegraad verschilt per categorie. Van de categorie wind op land
is 34% gerealiseerd. Dat hangt ook samen met vergunningen et cetera. In
de categorie Zon-PV is 66% gerealiseerd, bij biomassa 30%, bij waterkracht 66% en bij afvalverbranding 78%. Het varieert dus.
De heer Leegte (VVD): En het is nog maar halverwege het jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

30

Minister Verhagen: Absoluut! De heer Leegte is weer scherp vandaag. Ik
kan de Kamer hiervan een nadere uitwerking geven. Ik heb de getallen nu
genoemd, maar als de heer Jansen nog meer informatie wil, hoor ik dat
wel.
De heer Paulus Jansen (SP): Ik vroeg ook naar de vrijgevallen middelen.
Minister Verhagen: Ja, daarover ben ik heel eerlijk. Alles wat niet
uitgegeven wordt op de begroting in een bepaald jaar, vervalt in principe
aan de schatkist. Wij hebben een heel kleine eindejaarsmarge waarmee
wij iets kunnen doen. Voor het overige maak je bij de start van een nieuw
kabinet een nieuw financieel kader waarmee je wat gaat schuiven. Bij het
Lenteakkoord zijn er natuurlijk wat andere kaders gekomen. Daarbij is wat
geschoven met de uitgaven en de lasten, maar anders zit je vast aan de
kaders. Onderuitputting gaat dan terug naar de schatkist. Je kunt een deel
gebruiken voor financiering, maar die dingen werken nu eenmaal zo. Ook
het CPB heeft bij de aanvang van een kabinetsperiode op basis van een
bepaald basispad geschetst hoeveel de tekorten et cetera waren. Je zit
dus met de kasuitgaven. In het regeerakkoord is bepaald dat duurzame
energie structureel maximaal 1,4 mld. mag bedragen. Ik houd rekening
met een bepaalde onderuitputting door een hoger bedrag af te schrijven.
Er kan dus op een hoger bedrag worden ingetekend.
Bij de MEP-subsidie was er een regeling met een open eind, tot grote
ergernis van sommigen en tot plezier van anderen. Je moet dus enerzijds
in de gaten houden dat deze 1,4 mld. niet wordt overschreden. Anderzijds
moet je de grens wat hoger zetten, omdat er structureel middelen
onbenut blijven. Als blijkt dat middelen structureel voor een veel hoger
bedrag onbenut blijven, kun je bij de openstelling rekening houden met
een hoger verplichtingenbudget. Ik heb nu vastgelegd in dit regeerakkoord – binnenkort komt er ongetwijfeld echter een nieuw regeerakkoord
– dat de middelen die beschikbaar waren voor duurzame energie
beschikbaar blijven, zodat Financiën die niet zou gebruiken voor andere
ongetwijfeld heel goede dingen. Daarvoor heb ik vrij hard gevochten.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik neem aan dat de brief die door
de minister is ondertekend, aan hem is voorgelegd. In de laatste zin van
die brief staat dat de middelen beschikbaar blijven. Dat is tegenovergesteld aan het begin van het antwoord van de minister.
Minister Verhagen: Ik had het over het begin van het regeerakkoord. Bij
de opstelling daarvan begin je ook aan het financiële kader.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): De minister tipte even twee
tegenstrijdige concepten aan. Het ene was dat wat vrijvalt naar de
algemene middelen gaat. Het andere was dat dit geld beschikbaar blijft. Ik
heb begrepen dat de minister voor aanscherping heeft gezorgd zodat er
zo veel mogelijk beschikbaar blijft. In hoeverre lukt dat? Wij krijgen
signalen dat nu ongeveer 25% van het budget door mogelijke freeriders
vrijvalt. Kan de minister daarover iets zeggen? Hoe probeert hij het geld
zinnig weg te zetten, waarvoor het bedoeld is? Dat is immers de
bedoeling.
Minister Verhagen: Ik heb mevrouw Van Tongeren onder andere een
tiental maatregelen genoemd waarop getoetst wordt om dat freeridersgedrag te voorkomen. Dat is de ene kant. Mevrouw Van Tongeren vroeg
immers wat ik doe om freeriders tegen te gaan. De maatregelen
daartegen heb ik vermeld. De andere kant is dat ik voor deze kabinetsperiode heb zeker gesteld dat het voor duurzame energie beschikbare geld
beschikbaar blijft. Ik kan het geld dat overblijft, het komende jaar dus
gebruiken, althans dat had ik kunnen doen, als ik er volgend jaar zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

31

zitten. Stel dat er geld niet gebruikt wordt in 2012, dan zou dat geld
volgens de huidige systematiek in 2013 beschikbaar zijn voor
hernieuwbare energie. Ik geef mevrouw Van Tongeren slechts de tip dat
het goed is om het zo vast te leggen voor een komende periode, als zij
werkelijk de doelstellingen voor duurzame energie wil realiseren.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik wil nog een verdere precisering. Als er sprake is van onderuitputting bij SDE-budgetten of
SDE-plusbudgetten, wordt dat dan op een of andere manier doorgeschoven naar een volgend jaar? Ik zie dat er wordt geknikt door de
ambtenaren. Blijft dat geld dan ter beschikking voor duurzame energie?
Minister Verhagen: Gesteld dat het blijft zoals het is in het huidige
regeerakkoord. Ik zei al dat er voor 4 mld. is aangevraagd. Je toetst dan of
alles klopt. Stel dat van de ingediende aanvragen slechts voor 1,3 mld.
wordt toegekend, dan is er geld over. Dan stel ik het volgende jaar een
hoger verplichtingenplafond vast. Met andere woorden, dan stel ik een
groter bedrag beschikbaar. Daarom kon ik dit keer 1,7 mld. beschikbaar
stellen, terwijl het budget eigenlijk 1,4 mld. is. Ik weet alleen dus niet wat
een volgend kabinet doet.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik dank de minister voor de beantwoording over de differentiatie bij windenergie. Het is belangrijk dat wij
dit zo goedkoop mogelijk kunnen produceren met een juiste uurprijs. Dat
zal administratief niet altijd makkelijk zijn, maar ik vind het prettig dat
daarop toch wordt ingezet.
Ik had nog een vraag gesteld over de biovergisters en dan met name over
de MEP-vergisters. Ook ten aanzien daarvan is de minister heel welwillend
geweest. Hij heeft hiervoor een regeling laten maken. Mij bereiken nu
echter signalen dat met name Agentschap NL hierover bij de warmtebenutting anders denkt dan de sector. Mijn simpele vraag is of daarnaar nog
eens kan worden gekeken.
Minister Verhagen: Daar kom ik dadelijk op terug. Er is namelijk ook een
vraag gesteld over de warmtevergisters. Beide vragen zal ik samen
beantwoorden.
Voorzitter. Over de leveranciersverplichting hebben wij eerder gesproken.
Toen heb ik gezegd dat ik in overleg met de energiesector zou bekijken
hoe wij een toekomstige leveranciersverplichting vorm zouden kunnen
geven. De contouren daarvan heb ik dus verder uitgewerkt. Ik neem geen
besluit over de mogelijke invoering van de leveranciersverplichting. Ook
dat is aan een nieuw kabinet. Er zijn hiervoor twee varianten uitgewerkt
met een aantal gezamenlijke kenmerken. Het verschil zit hem met name in
de manier waarop je met de windfallprofits omgaat. Zij vormen immers
eventueel het grootste gevaar of probleem bij een leveranciersverplichting. Het gemeenschappelijke element dat in beide varianten
mogelijk is bij de invoering van de leveranciersverplichting, is dat deze
alleen zinvol is als er ook een doelstelling is voor hernieuwbare energie na
2020. Mevrouw van Veldhoven vroeg hoe zich dit verhoudt tot de
CO2-doelstelling die ik als enige doelstelling hanteer. Daarop heb ik
geantwoord dat de inzet van het kabinet is om een CO2-doelstelling na
2020 te krijgen. Die mag wat ons betreft vrij hoog zijn om zo bij te dragen
aan onze klimaatdoelstellingen. Dat staat los van de discussie die we
voeren over een eventuele invoering. Op basis van de analyse wat de
bijdrage is van een leveranciersverplichting voor hernieuwbare energie
zeg ik dat die alleen zinvol is als je daaraan een doelstelling koppelt.
Anders heb je die en is niet duidelijk wat je ermee moet. Dan hebben wij
meer hernieuwbare energie, maar de noodzaak daarvan is dan veel
minder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

32

Een omvangrijke systeemwijziging leidt daarnaast in de regel tot
vertraging van investeringen. Die vergroot overigens ook het risico dat wij
de doelstelling van 14% duurzame energie niet halen in die korte termijn.
Als je het doet, geldt ook hierbij dat je ver na 2020 moet kijken. Voordat
wij de leveranciersverplichting echt geïntroduceerd hebben, zit je daar al
dicht tegenaan.
Daarnaast is het duidelijk dat de baten, het voordeel, van zo’n leveranciersverplichting sterk toenemen als het mogelijk is om de leveranciersverplichting uit te breiden naar andere landen. Dan heb je namelijk een
grotere liquide markt waarop verschillende technieken met elkaar kunnen
concurreren. Hoe meer concurrentie op dit vlak, hoe interessanter het
wordt. Een hogere verplichting is dus geen garantie voor het behalen van
een doel. Er is een behoedzaam groeipad vereist. Als het aanbod van
duurzame energie bijvoorbeeld achterblijft bij het niveau van de
verplichting, moeten leveranciers die verplichting kunnen afkopen. Anders
zou de prijs ongekend oplopen, want dan zit iemand aan de zijkant te
wachten totdat jij je doelstelling niet haalt en vraagt hij een zeer hoge
prijs. Omdat je moet voldoen aan die verplichting, kunnen zij de meest
idiote prijzen vragen. Dat zou ten koste gaan van de Nederlandse
belastingbetaler. Daarom is er een afkoopmechanisme nodig voor
gevallen van overmacht enzovoorts.
Ik heb dus twee varianten uitgewerkt. De eerste is een systeem gericht op
het stimuleren van investeringen in de goedkoopste duurzameenergietechnologieën. Daarbij wordt het systeem dus gericht op het
stimuleren van de goedkoopste opties. Dan is er geen extra instrumentarium nodig om windfallprofits tegen te gaan, omdat je je juist richt op
de goedkoopste opties. Wel is er een aanvullend instrument nodig om de
doelstelling van 14% te halen. Omdat je alleen inzet op de goedkoopste
opties, moet je er op een andere manier voor zorgen dat je die 14% zeker
haalt. Dit zou je kunnen doen door de SDE-plus gelijktijdig te handhaven.
Ook is er een uitgebreidere variant die gericht is op het stimuleren van
alle technologieën. Daarin zitten dus niet alleen de goedkoopste technologieën die deel uitmaken van de leveranciersverplichting. Dan wordt de
doelstelling van 14% naar alle waarschijnlijkheid wel gehaald, maar
zonder aanvullende maatregelen leidt dat tot forse overwinsten bij de
goedkope technologieën. De prijs wordt dan uiteindelijk gebaseerd op
gemiddelden of op de duurste variant. Dan haal je dus een enorme winst
en zitten de windfallprofits op de goedkoopste technologieën. Die kun je
weer mitigeren via bending of een bonus-malussysteem. Het nadeel
daarvan is dat tegelijkertijd de prikkel vervalt om in goedkopere technologieën te investeren. Beide varianten hebben dus voors en tegens. Ik laat
op dit moment in samenwerking met het Centraal Planbureau onderzoek
uitvoeren naar de exacte effecten en de kosten. Dat onderzoek zal enkele
maanden in beslag nemen, of wij dat leuk vinden of niet.
De heer Jansen steunt de eerste variant en pleit voor een opzet die is
afgestemd met onze buurlanden. Ik ben op zich met hem eens dat een
afgestemde aanpak eigenlijk voorwaarde is voor een succesvolle
invoering van de leveranciersverplichting. Nogmaals, ik laat beide
varianten doorrekenen en zal de Kamer, als ik er nog zit, daarover
informeren en anders vraag ik mijn opvolger om dat te doen.
De heer Van Vliet vroeg of dit leidt tot meer kosten voor de consument in
vergelijking met de SDE-plus. Dat wordt de grote uitdaging bij het
ontwerpen van een leveranciersverplichting. Wij laten de kosten ook
meelopen in de effecten. Dan kun je een vergelijking maken met de
SDE-plus en op een gefundeerde manier kiezen.
Dan kom ik op een vrij kritische vraag. Dat was een zwaar verwijt van de
heer Jansen dat ik een defaitistische houding zou hebben ten aanzien van
het potentieel van hernieuwbare energie. De heer Jansen kent mij dan
slecht. Ik ben veel, maar ik ben niet defaitistisch. Eigenlijk ben ik realistisch. Zo kent de heer Jansen mij ook. Het is gewoon een feit dat het in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

33

Nederland duurder is dan in veel andere landen om hernieuwbareenergiedoelen te halen. Wij hebben geen bergen voor grootschalige
waterkracht. Wij hebben een heel hoge bevolkingsdichtheid. Probeer
maar eens ergens een windmolen neer te zetten. Daarover komen wij
dadelijk nog te spreken. Ik heb een realistische weergave gegeven van de
mogelijkheden. In het energierapport heb ik een economische, internationale benadering uiteengezet. Dat geldt ook voor hernieuwbare energie.
Daar profiteert de Nederlandse belastingbetaler van.
Op zich ben ik het wel eens met de opmerking van de heer Jansen dat je,
als je het hebt over hernieuwbare energie, het moet hebben over een
regionale aanpak, omdat dat de beste aanpak is. Dat geldt voor de
energieverplichting, want daarvoor moet je naar je buurlanden kijken. Het
geldt ook voor de vraag hoe wij in deze regio met de Noordwest-Europese
energiemarkt om moeten gaan. Tijdens de behandeling van de Routekaart
2050 vorige week in Brussel heb ik ervoor gepleit om eens op te houden
met het beconcurreren van elkaar op subsidies. Ook bij mijn recente
bezoek aan Duitsland heb ik daarvoor gepleit. Daarmee maak je het
namelijk alleen duurder. Je moet dus zorgen voor een regionale aanpak
en meer afstemming. Ik heb dit ook weleens gezegd tijdens een informele
bijeenkomst met alle ministers van Economische Zaken van de Länder en
de ministers van Economische Zaken van de bondsrepubliek, niet omdat
zij Nederland zagen als een van de Länder, maar omdat zij mij wel een
interessant figuur vonden om mee van gedachten te wisselen. Overigens
bleek daar enige differentiatie tussen de Duitse Länder te bestaan over de
«Energiewende», maar dat probleem laat ik bij de Duitsers zelf. Ik heb hier
al genoeg problemen! Ik heb er daar echter voor gepleit om het beleid op
dit punt meer af te stemmen en om elkaar niet met subsidies te beconcurreren. Dat is ook in hun eigen belang, omdat het anders voor henzelf veel
te veel geld kost. Dat vond dus wel weerklank bij hen.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg naar de Nederlandse inzet voor het beleid
na 2020. Zoals mevrouw Van Veldhoven weet, pleiten wij voor een
Europees CO2-doel van 40% in 2030. Uiteraard is dat onder de
voorwaarde van een adequate mondiale actie. Wie weet wat daar in Rio
allemaal gebeurt. Ik ben overigens twintig jaar geleden bij de eerste
wereldmilieuconferentie geweest in Rio. Ik geloof dat een deel van de
discussie zich nu herhaalt. Wij hebben erover gediscussieerd of je allerlei
doelen moet formuleren of dat je je moet concentreren op één doel. Ik ben
niet bij voorbaat overtuigd van de efficiëntie van nieuwe doelen voor
duurzame energie na 2020 naast het CO2-doel, maar ik heb de Commissie
wel gevraagd om hiernaar onderzoek te doen. Naar aanleiding van de
energiebesparingsrichtlijn hebben wij discussie gevoerd over de vraag of
het schoner, mooier en duurzamer wordt als wij allemaal subdoelen
hanteren of dat het beter is om ons op één doel te concentreren en dat in
te zetten. Het kabinet heeft gekozen voor één CO2-doel van 40%. Dat is
een forse reductie. Ik wens degene die dat moet realiseren in 2030, veel
succes. Ik heb de Commissie dus gevraagd om een onderzoek naar de
efficiency van allerlei van nieuwe doelen. Als daaruit blijkt dat nieuwe
doelen voor duurzame energie wel wenselijk zijn – dat staat dus even los
van de keuze die je eventueel maakt voor zo’n duurzame leveranciersverplichting – is een Europees doel vanzelfsprekend de enige optie om
duurzame energie een normaal onderdeel te laten zijn van de energiemarkt. Dat ben ik op zich met mevrouw Van Veldhoven eens. Ik wil echter
dat de kosten van duurzame energie omlaaggaan en dat duurzame
energie concurrerend wordt met andere technologieën en ik wil niet
allerlei nieuwe nationale doelen. Ik wil dus een Europese aanpak die
kostenefficiënt is. Voorzitter, ik ben aan het einde gekomen van het blokje
over de leveranciersverplichting.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): De minister vertelt een heleboel en dat
is interessant. Wij zijn het van hem gewend. Hij heeft veel gezegd over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

34

zaken waarover ik het had in mijn termijn. Volgens mij zijn wij het erover
eens dat wij de leveranciersverplichting niet overhaast moeten invoeren.
Wij moeten goed bekijken hoe dat systeem zich verhoudt tot het
bestaande systeem. Wij kiezen tenslotte voor het doel en niet voor het
middel. Bij de doelstelling van hernieuwbare energie is heel belangrijk om
een investeringsperspectief te geven. Wij realiseren ons dat het een
internationale markt is. Dan is het toch van belang dat wij op Europees
niveau allemaal weten dat wij een bepaalde doelstelling moeten halen? Ik
begrijp niet waarom de minister nog een apart onderzoek nodig heeft om
te zien dat het doel van hernieuwbare energie ook bijdraagt aan een level
playing field en aan de internationale samenwerking, die Nederland geld
bespaart.
Minister Verhagen: Als dat zo eenvoudig is, is de keuze gemakkelijk
gemaakt. Wij hebben hierover uitvoerig gesproken met de Kamer. Het
kabinet heeft gezegd dat het in de discussie over de toekomst verder
vooruit wil kijken dan 2020. Daarvoor hebben wij de doelstelling van 14%
en die van 20% voor 2020. Wij willen echter verder gaan. Ook hebben wij
gezegd dat wij niet willen wachten tot 2050 met het algehele streven dat
eerder is vastgelegd. Ook in het bedrijfsleven kun je nieuwe technieken en
innovatie stimuleren als je tussentijds, eerder al, wat helderheid geeft.
Daarvoor hebben wij gekozen voor een doel in 2030 en dus niet gemakkelijk voor een doel in 2050. De beste methode om in 2030 de grote slag te
maken is om je te concentreren op de CO2-reductie. Dat zal ongetwijfeld
leiden tot meer duurzame energie, energiebesparing, enzovoorts. De
vraag is hoe je op de meest efficiënte wijze zo veel mogelijk hernieuwbare
energie bereikt. Bereik je dat met een doelstelling voor energiebesparing,
voor CO2-reductie of voor duurzame energie, enzovoorts? Alles
afwegende hebben wij gezegd dat de prikkel het grootst is door de
CO2-reductie centraal te stellen en daar een veel ambitieuzer doel in tien
jaar aan te verbinden, namelijk om van 20% naar 40% te gaan.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Deze discussie hebben de minister en ik
al eerder gevoerd, want door het uitschakelen van twee kolencentrales en
het aanzetten van één kerncentrale is er ook CO2-reductie maar wordt er
op geen enkele manier energie bespaard. Je bent daarmee nog geen stap
dichter bij duurzame energie, maar goed daarover gaat het vandaag niet.
De minister heeft een ambitieus doel, want hij zegt dat wij de reductie van
40% als stip aan de horizon stellen en dat dit ondernemers een stabiel
investeringsklimaat moet geven. In een bijzinnetje zegt de minister
vervolgens dat dit onder het voorbehoud van de mondiale actie is. Geeft
dat de ondernemers investeringszekerheid, als dit het enige doel is dat wij
met elkaar vaststellen en als het kabinet dit zo nadrukkelijk koppelt aan
mondiale actie? Wat is die mondiale actie? Wanneer vinden wij dat er
voldoende mondiale actie is? Die vraag heb ik al een paar keer gesteld.
Minister Verhagen: Ik vind het wel grappig, want dit pleidooi voor
mondiale actie is twintig jaar geleden in Rio ook gehouden. Dat doen wij
nu weer. Oud-minister Cramer heeft het in Kopenhagen gedaan, noem het
allemaal maar op. Die koppeling is er dus altijd geweest. In een discussie
die zich eigenlijk moet concentreren op duurzame energie, krijg ik nota
bene te horen dat er grote energieslurpers zijn zoals Tata Steel, Zalco et
cetera, die te maken hebben met concurrentie van Duitsland en dat ik dus
moet zorgen voor een level playing field. Dan heb ik het alleen over
Duitsland. Als wij de voorwaarden voor mondiale actie niet stellen en
eisen opleggen aan onze bedrijven die aanmerkelijk hoger zijn dan in het
buurland, weet ik één ding zeker: dan haal ik de CO2-reductie heel simpel,
namelijk omdat al die bedrijven failliet gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

35

Mevrouw Van Veldhoven (D66): Dit is heel grappig, want dit was niet
mijn vraag.
Minister Verhagen: Mevrouw Van Veldhoven vindt het vreemd dat ik de
voorwaarde stel van een mondiale actie. Dit is echter al sinds jaar en dag
het streven en de normaal verwoorde voorwaarde, juist omdat wij ook
nog geld moeten verdienen.
De voorzitter: Wij gaan verder met het volgende blokje over de
windparken.
Minister Verhagen: Ja, ik zie al dat men op de publieke tribune de oren
spitst. Ik zal het hebben over de windparken en over de rijkscoördinatieregeling. De provincies zijn daarbij nauw betrokken en wij hebben overleg
gehad met hen. Ik ben blij dat wij daarmee weer een stapje verder komen.
De rijkscoördinatieregeling, die is vastgelegd in de Elektriciteitswet 1998,
is van toepassing bij grote windenergieprojecten. Wij onderzoeken
grondig en zorgvuldig of en, zo ja, hoe een windpark op de voorgestelde
locatie mogelijk is. De rijkscoördinatieregeling is essentieel om de 14%
duurzame energie in 2020 te halen. Als de Kamer van de duurzameenergiedoelstellingen wil afstappen, dan hoor ik dat. Dat is echter niet het
uitgangspunt van het kabinet. Windenergie moet maar liefst 4% van de
14% leveren. Dat is dus een heel fors aandeel. Wij komen uit een periode
waarin het merendeel van de windinitiatieven simpelweg sneuvelde. Bij
de projecten die wel doorgang vonden, was een doorlooptijd van tien jaar
of meer geen uitzondering. Dat is niet bepaald een aantrekkelijk investeringsklimaat, waarvan mevrouw Van Veldhoven net het belang voor
ondernemers van duurzame energie onderstreepte.
Mijn voorganger heeft daarom in 2008 een wetsvoorstel ingediend
waarbij het instrument van de rijkscoördinatieregeling ook van toepassing
werd op de windenergieprojecten van nationaal belang. Omdat de
memorie in de Kamer kort is en die van mij dat op dit terrein ook is, heb ik
de verslagen nog eens nagelezen. Ik wilde nog eens zien welke kritische
vragen de Kamer hierover heeft gesteld. De Kamer bleek echter enthousiast. Ik heb zelden een voorstel van mijn voorganger met zoveel gejuich
ontvangen zien worden in de Kamer. De VVD-fractie vroeg of de rijkscoördinatieregeling niet voor alle energieprojecten kon worden gebruikt, dus
niet alleen voor wind maar voor alles! De Partij van de Arbeid vond 100
MW veel te hoog. Zij vond dat het naar 50 MW moest en het dan onder de
rijkscoördinatieregeling moest vallen. De SP onderschreef de inzet van het
instrument van harte. Mijn voorganger kwam dus werkelijk in een warm
bad terecht. De overige fracties, de PVV, D66, ChristenUnie, GroenLinks en
Partij voor de Dieren stemden zelfs in zonder reactie, want zij vonden het
zo vanzelfsprekend dat een debat hierover niet nodig was.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Wij zijn
consistent.
Minister Verhagen: De ChristenUnie is wat dit betreft inderdaad heel
consistent en gebruikte bijna dezelfde woorden als toen. Met zulke
kritieken of veeleer zulke warme woorden zal het de leden niet verbazen
dat het wetsvoorstel zonder stemming is aangenomen door beide Kamers
der Staten-Generaal. Zo vanzelfsprekend was het. Uit de verslagen blijkt
dat iedereen zich er toen al van bewust was dat er nog geen rijksstructuurvisie over wind op land was, maar dat stond een brede steun voor het
wetsvoorstel absoluut niet in de weg. Dit is gewoon geschiedenis. De
Kamer zal begrijpen dat ik dit als historicus heel mooi vind. Als ik de
reacties vandaag hoor, vraag ik mij af waar dat enthousiasme is gebleven.
Er is een groot verschil tussen 2008 en 2012! Ik zal de Kamer overigens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

36

aan het eind van dit blokje informeren over mijn gesprekken met het IPO.
We proberen die natuurlijk in goede harmonie te laten plaatsvinden.
Mevrouw Van der Werf stelde dat de rijkscoördinatieregeling het bevoegd
gezag buitenspel zet, terwijl we juist vastgelegd hebben dat het bevoegd
gezag ergens anders komt te liggen. Die regeling is niet bedoeld om het
bevoegd gezag buitenspel te zetten. Het is ook geen bureaucratisch
monster. De ambtenaren van het ministerie van EL&I die zich bezighouden met energie, rijden echt niet met een bulldozer het land in om
overal windparken neer te planten en de inwoners de stuipen op het lijf te
jagen. Ambtenaren bouwen geen windmolens. Dat doen private partijen,
zoals overigens ook tijdens dit debat werd opgemerkt. De rijkscoördinatieregeling zorgt wel voor een zorgvuldige belangenafweging. De milieueffectrapportage is daar een kernonderdeel van. Ik herken dan ook het beeld
niet dat lokale bestuurders in de pers oproepen dat de rijksoverheid
ziende blind en horende doof is voor alle belangen van de bevolking en
overal maar die dingen neerknalt. Ik heb de indruk dat er weleens met
opzet een verkeerd beeld wordt neergezet. Misschien is zo’n informatieloket toch niet zo’n gek idee. De rijkscoördinatieregeling is niets meer dan
een reeks grondige en zorgvuldige onderzoeken om vast te stellen of er
een windpark op de voorgestelde locatie zou moeten komen en, zo ja, hoe
dan.
Mevrouw Van der Werf (CDA): De minister heeft het over beelden en
parafraseerde mij zojuist. Hij stelde dat ik heb gezegd dat de rijkscoördinatieregeling provincies buitenspel zet.
Minister Verhagen: Het bevoegd gezag.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Men voelt zich buitenspel gezet. Ik denk
absoluut niet dat dit gebeurt, maar dit is ook een beeld. Laten we er geen
verkeerd beeld tegenover zetten.
Minister Verhagen: Wat ik zei over bulldozers et cetera ging meer over
bepaalde lokale bestuurders. Op het moment dat uit het onderzoek blijkt
dat de gemelde projecten niet de 100 MW kunnen halen, zijn de provincies
weer aan zet.
De PvdA vraagt om de behandeling van aanvragen voor megawindparken
onder de rijkscoördinatieregeling een halfjaar te bevriezen. Ik vind dat
jammer. Ik heb met de heer Samsom meerdere malen gesproken over de
noodzaak om duurzame energie te realiseren. Hij pleitte ervoor om
langdurig zekerheid te bieden door een besluit te nemen waar de eerste
tien jaar van uitgegaan kon worden. Hij pleitte ervoor om blind te gaan
voor duurzame energie. Maar nu wordt het moeilijk en trapt de PvdA toch
op de rem. Ik zag in het Dagblad van het Noorden van afgelopen zaterdag
dat mevrouw Dikkers de behandeling van alle rijkscoördinatieregelingen
wil bevriezen, omdat er een chaos aan windmolens zou dreigen. Ik zeg
niet dat zij dat gezegd zou hebben; ik heb het in die krant gelezen. Laatst
heb ik met de verantwoordelijke gedeputeerde gesproken over een citaat
uit deze krant, maar toen bleek dat het dagblad daarbij ook een verkeerd
citaat gebruikte. Ik hoop dat de krant goed noteert wat hier vandaag
gezegd wordt.
Het PBL bericht vandaag dat bij elke vertraging van wind op land de
doelstelling van 14% duurzame energie niet gerealiseerd zal worden. Dat
mag best een politieke keuze zijn, maar dan moeten we niet tegelijkertijd
roepen dat we per se die 14% moeten halen en dat we er meer aan
moeten doen. In dat geval moet ik aan het eind van 2013 aan Brussel
rapporteren dat we de Europese doelstelling niet halen. Als de Kamer dat
wenst, hoor ik dat graag. Het was evenwel niet onze intentie om al bij
voorbaat deze doelstelling bij het grofvuil te zetten. Een pas op de plaats
voor alle windparken vind ik niet wenselijk. Uit de discussies die ik heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

37

gevoerd met de provincies, blijkt dat de meeste projecten niet ter
discussie staan, juist omdat ze in zoekgebieden van de provincie zelf
liggen. Voor de projecten Krammersluizen en Friesland is er veel
draagvlak. We moeten daar dus ook mee doorgaan. Ik heb er geen trek in
om Nederland alweer op slot te zetten voor investeringen in wind op land.
Als ik de oproep van mevrouw Dikkers zo mag uitleggen dat ik over de
lopende projecten die buiten de zoekgebieden van de provincie liggen,
zoals in Groningen, geen onomkeerbare besluiten neem totdat de
Structuurvisie Windenergie op Land op tafel ligt en we daarover overeenstemming met de Kamer hebben bereikt, dan kan ik daarmee leven. Ik ga
ervan uit dat de provincies en de lokale fracties wel constructief
meewerken aan de rijksstructuurvisie, zodat die er uiterlijk 1 juni 2013 kan
liggen. Ik heb begrepen uit de gesprekken dat ik die datum eraan kan
hangen. Anders kunnen we de doelstelling op onze buik schrijven. Op die
manier moeten we eruit kunnen komen.
De VVD wilde voor Drenthe een pas op de plaats, een standstill voor een
project dat binnen het zoekgebied ligt. Bij de lopende projecten die buiten
de zoekgebieden liggen, zoals in Groningen, neem ik geen onomkeerbare
stappen totdat de Rijksstructuurvisie wind op land er ligt. Die mogelijkheden zijn er ook omdat de projecten zich nog in het allervroegste
stadium bevinden. Daarom heb ik de cap van de tijd erop gezet. De
lopende projecten die in de zoekgebieden liggen, zouden wat mij betreft
niet ter discussie moeten staan. Daarvan heeft de provincie zelf immers al
gezegd dat het daar zou kunnen. Ik heb met gedeputeerde Klip van de
provincie Drenthe op heel constructieve wijze gesproken. Met haar heb ik
afgesproken dat de rijkscoördinatieregeling kan doorgaan, dat ik de
varianten uit de gebiedsvisie van Drenthe zeer nadrukkelijk zal betrekken
bij de milieueffectrapportages, dus rekening houdend met de opvattingen
die daar leven. De provincies hebben toegezegd bereid te zijn om te
werken aan 6000 MW. Er is een reële kans dat we in de structuurvisie wind
op land uiteindelijk met iets kunnen komen waarmee die 6000 MW wordt
ingevuld. Daarbij vormen de zoekgebieden van de provincies de basis. De
provincies komen nu zelf met aantallen megawatts per provincie, zodat ze
gelegenheid krijgen om het regionale draagvlak beter te organiseren. Als
de provincies constructief blijven meewerken, kan er zo snel mogelijk een
structuurvisie liggen en kunnen we de benodigde 6000 MW in de
ruimtelijke reservering meenemen.
De heer Jansen heeft gesproken over oneigenlijk gebruik van de regeling,
zoals het clusteren van projectaanvragen om maar boven de 100 MW te
komen, waardoor een aanvraag onder de rijkscoördinatieregeling valt. Hij
wil dat ik daaraan een einde maak. Een project komt alleen voor deze
regeling in aanmerking als sprake is van een windpark dat groter is dan
100 MW. Dat is het geval als de windmolens in het windpark geografisch,
technisch, functioneel en organisatorisch met elkaar samenhangen. Om
aan deze voorwaarde te toetsen, vragen wij de initiatiefnemers kaartmateriaal, grondposities, contracten, bewijs van de netbeheerder dat de
netaansluiting geregeld is en de gegevens van de Kamer van Koophandel.
Het lukraak bundelen van windmolens om daarmee boven de 100 MW uit
te komen sta ik sowieso niet toe. In Heerenveen is er een initiatiefnemer
geweest van wie ik de aanvraag niet in behandeling heb genomen omdat
de gewenste onderbouwing op die punten niet werd geleverd. Ongeacht
of hij het niet wilde of niet kon, hij leverde niet. Ik ben het wel met de heer
Jansen eens. We gaan geen trucjes uithalen om maar onder de rijkscoördinatieregeling te vallen. Ik denk dat wat we nu hebben, op zich
voldoende is, maar ik zal conform de wens van de heer Jansen kijken of
we dit nog verder moeten aanscherpen. Oneigenlijk gebruik van de
regeling ondergraaft niet alleen het draagvlak, maar moeten we ook
voorkomen omdat zij daar niet voor bedoeld is.
Mevrouw Van der Werf heeft gevraagd of ik tussentijds een afwegingskader kan bieden in afwachting van de rijksstructuurvisie. Ik heb al gezegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

38

dat ik in juni 2013 de zaak rond probeer te hebben. Daarnaast hebben we
binnen de zoekgebieden zo’n 5000 MW. Ik heb toegezegd dat ik buiten de
zoekgebieden voorlopig de zaken on hold zet voor dat jaar. We zijn al een
heel eind als we daar 5000 MW realiseren. Ik denk dat het op zich niet
nodig is. Mijn collega van Infrastructuur en Milieu en ik willen de
structuurvisie – we werken hard door, hoewel we demissionair zijn, omdat
we ons huiswerk af willen hebben – uiterlijk in het eerste kwartaal van
2013 ter inzage leggen. We werken samen met de provincies om de
deadline te halen. Ik denk dat het gewoon niet nodig is, juist gelet op de
5000 MW die we nu hebben.
Er is gevraagd wat de stand van zaken is bij de onderhandelingen met het
IPO. Naar mijn mening hebben we een heel constructief gesprek gevoerd
met het IPO en met vertegenwoordigers. Hierbij bleek overigens dat het
Dagblad van het Noorden niet de juiste citaten had gebruikt. De kern van
de deal in wording is dat provincies ruimte maken voor 6000 MW, dat in
de structuurvisie de ruimtelijke reserveringen van de provincies als
uitgangspunt worden opgenomen en dat ingediende windprojecten
buiten de provinciale zoekgebieden worden aangehouden totdat in de
eerste helft van 2013 de ontwerpstructuurvisie ter inzage is gelegd.
Nieuwe windprojecten die buiten de zoekgebieden van de provincies
liggen, zullen tot die tijd niet in behandeling worden genomen.
We zijn het nog niet eens over mogelijke juridische claims en schadeclaims die daarmee samenhangen. De juristen van de ministeries van
EL&I en I en M schatten die kans anders in dan de landsadvocaat. Ik sluit
niet uit dat er schadeclaims komen rondom projecten die worden
aangehouden. Daarover zijn we nog in gesprek. Dit geldt helemaal als
deze projecten niet in de structuurvisie worden opgenomen in 2013. Dat is
natuurlijk de bedoeling van de provincies; dat begrijp ik ook wel. Het IPO
zegt dat het volkomen uit de lucht gegrepen is dat er schadeclaims
dreigen en zegt dat die niet komen. Ik heb dus gezegd: als jullie ze voor
jullie rekening nemen, heb ik er geen problemen mee. Daarover zijn we
nog in discussie. We moeten zekerheid hebben dat er in 2020 daadwerkelijk voldoende windparken kunnen staan. Indien provincies niet
voldoende ruimte leveren, zetten we de rijkscoördinatieregeling in voor
projecten die zijn aangehouden. We zijn nog in discussie over mogelijke
schadeclaims. De gesprekken zijn constructief. We naderen elkaar steeds
meer. Het ene moment hoor je dat we het erover eens zijn, maar het
andere moment blijkt er toch weer een klein kinkje in de kabel te zitten.
Maar we gaan door. Ik probeer dat in goed overleg en in goede harmonie
te doen. Ik heb er immers ook helemaal niets aan als we windenergie in
een kwaad daglicht stellen terwijl dat niet nodig is. We werken ook al aan
lokaal draagvlak op die manier. Er worden op dit moment veelvuldig
informatieavonden georganiseerd met een informatiemarkt. Die worden
gewaardeerd door omwonenden. In Delft is een informatiecentrum
ingericht ten behoeve van de hoogspanningsverbindingen tussen
Wateringen en Zoetermeer. Ik denk dat een informatiecentrum in een
eerdere fase van een energieproject wel een goede aanvulling kan zijn om
het draagvlak te vergroten. Ik denk dat dit een bijdrage kan leveren.
De heer Leegte (VVD): Ik dank de minister voor zijn beantwoording. We
zijn natuurlijk voor de rijkscoördinatieregeling. We waren ook voor de
Crisis- en herstelwet. Daarmee kun je namelijk meer asfalt leggen met
minder regels; dat is goed. Ook hierbij gaat het om minder regels om
meer te bouwen; dat is ook goed. Ik ben blij met de toezegging dat buiten
de zoekgebieden niets meer wordt gebouwd, althans dat er een standstill
is. Zo kunnen we werk maken van de gemaakte afspraken. Wat Drenthe
betreft wil ik even de precieze formulering horen. Heb ik goed begrepen
dat we wel doorgaan met de m.e.r.-procedure, maar dat er geen formele
terinzagelegging of een formele vaststelling van de inpassingsplannen
komt? Als dat het geval is, wordt er dus niet vooruitgelopen op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

39

omvang van de molens in Drenthe en wordt een en ander niet definitief
vastgesteld voordat de provinciale windvisie er is, die rond deze zomer
komt. Zo worden er tevens geen overhaaste en verkeerde dingen gedaan
die het lokale draagvlak zouden kunnen ondermijnen.
Minister Verhagen: Ik heb met gedeputeerde Klip afgesproken dat de
rijkscoördinatieregeling gewoon kan doorgaan, maar dat ik de varianten
uit de gebiedsvisie van Drenthe zal betrekken bij het onderzoek van de
milieueffectrapportage. Door met het onderzoek door te gaan en door het
te betrekken bij de milieueffectrapportage, zet ik geen onomkeerbare
stappen. De milieueffectrapportage is immers juist bedoeld om zicht te
krijgen op milieueffecten. Ik leg wel de m.e.r. ter inzage. Die formele stap
zet ik. Ik ga dus ietsje door. Alle varianten uit de gebiedsvisie van de
provincie Drenthe, waarmee zij voldoet aan haar doelstellingen, betrek ik
erbij.
De heer Leegte (VVD): Ik dank de minister voor deze verheldering, maar
ik wil het even scherp krijgen. Initiatiefnemers die buiten de te verwachten
provinciale windvisie met initiatieven komen en daar een m.e.r.-procedure
voor maken, lopen het heel grote risico dat die plannen uiteindelijk niet
doorgaan. Dat moeten we helder maken, opdat mensen geen verkeerde
verwachtingen krijgen.
Minister Verhagen: De m.e.r.-procedure wel, maar de terinzagelegging
van de inpassingsplannen niet. Dat zijn de formele stappen die ik niet zet.
Het inpassingsplan doe ik niet, maar ik doe wel de m.e.r. Daarbij betrek ik
de opvattingen van de provincie. Juist door de varianten uit de gebiedsvisie van Drenthe mee te nemen, is het ook niet zo dat ik door een
beperking daarin al een keuze maak. Ik zie instemmend geknik; men
begrijpt heel goed wat ik doe.
De heer Leegte (VVD): Veel dank voor deze helderheid.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Er zijn
maar weinig momenten geweest in de afgelopen periode dat ik het zo met
minister Verhagen eens was. Ik ben blij dat hij zich niet gek heeft laten
maken en laten verwarren door de vragen van de VVD. De minister sloot
zijn betoog af met de opmerking dat hij de informatiecentra interessant
vindt. Is dat een toezegging? Hoe moet ik die opmerking precies duiden?
Minister Verhagen: Ik twijfelde even of ik een dergelijke toezegging kan
doen in demissionaire staat, maar ik zeg het toe. Als de Kamer mij
wegstuurt omdat ik dat gedaan heb, merken we dat dan wel weer.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Op dit
punt zal ik minister Verhagen zeker niet wegsturen in de korte periode dat
hij nog minister is en ik nog Kamerlid.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Het gaat de PvdA om een moratorium op de
rijkscoördinatieregeling, uitsluitend voor wind op land. Het gebeurt soms
dat je anders wordt geciteerd. Er staan soms de raarste dingen in de krant
die we gezegd zouden hebben, terwijl dat in de praktijk enorm meevalt. In
eerste termijn heb ik gezegd te overwegen om een motie in te dienen. We
gaan overleg voeren met de provincies om te kijken wat wij het meest
passend vinden in dezen. De minister zegt dat iedereen dolenthousiast
was over de rijkscoördinatieregeling, ook de PvdA. Dat is allemaal goed
en wel, maar we wachten al vrij lang op de structuurvisie wind op land. Ik
zie de minister inmiddels met z’n ambtenaren daarover praten. Ik neem
aan dat hij zegt: ja, mevrouw Dikkers heeft daarmee wel een punt; we zijn
nogal labbekakkerig geweest met de structuurvisie wind op land. Dat is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

40

namelijk de reden waarom er nu zo ontzettend veel gedoe over is in de
provincie.
Minister Verhagen: In de coalitie is er helemaal geen gedoe. De heer
Leegte was volstrekt tevredengesteld met mijn antwoorden. Groter is die
coalitie ook niet, zoals u weet! Ik vind het best dat u gaat vragen aan de
provincies of u een motie mag indienen. U mag aan iedereen vragen of u
een motie mag indienen. Ik ben in goed en constructief overleg met de
provincie om een modus te vinden waarbij we elkaar tegemoetkomen. Als
uw gesprekspartner van mening is dat hij u moet gebruiken om extra druk
te zetten op het gesprek, dan ...
Mevrouw Dikkers (PvdA): De provincie is iets groter dan alleen de
bestuurders.
De voorzitter: Gaan we nu allemaal door elkaar heen tetteren?
Minister Verhagen: Dan wordt het interessant. Ik las dat de PvdA-fractie
enorm groot voorstander is van openheid van de lobby’s. Als u mij nader
kunt informeren wie dat dan zijn, dan wacht ik dat graag af.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Ik geef heel graag een lijstje en stel voor dat de
minister eerlijk oversteekt met zijn lijstje.
Minister Verhagen: Ik kan u zeggen met wie ik hierover overleg voer.
Mevrouw Dikkers (PvdA): Niet alleen hierover!
Minister Verhagen: Ik voer overleg met een gedeputeerde uit Groningen,
de voorzitter van het IPO en de verantwoordelijk portefeuillehouder. Met
hen voer ik de gesprekken. Ik ben met geen boer die een windmolen op
zijn land wil zetten om tafel geweest tot nu toe. Als we doorgaan met de
herziening van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid zullen misschien
in de toekomst meer boeren overgaan tot het plaatsen van een
windmolen, maar dat is een tweede.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik kom nog even terug op de structuurvisie wind op land. De minister zegt deze in het eerste kwartaal ter inzage
te willen leggen, maar als ik zie dat we een aantal projecten on hold
zetten, is mijn vraag of dat niet sneller kan. Daarnaast wijs ik de minister
erop dat mijn vraag over het wind-op-zee-project nog niet beantwoord is.
Minister Verhagen: Wat betreft de structuurvisie wind op land: meteen,
morgen alsjeblieft.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Dat is een toezegging!
Minister Verhagen: Wacht even, er zit een maar aan. De provincies
hebben op dit moment in de zoekgebieden een ruimte van zo’n 5000 MW
ingevoegd. Tegelijkertijd hebben ze een toezegging gedaan om naar 6000
MW te gaan. Met andere woorden, ze hebben gezegd dat ze zullen leveren
en dat we ons daarover niet ongerust hoeven te maken. Als die 6000 MW
er nu al was, dan had ik die morgen ingevuld en hadden we morgen een
structuurvisie wind op land. De vertraging is echter ontstaan vanwege het
overleg dat we hier voeren en de ruimte die we aan de provincie willen
geven om die laatste 1000 MW te kunnen leveren. Om te voorkomen dat
het sint-juttemis wordt en we vervolgens weer het verwijt krijgen van de
PvdA dat we nog steeds geen structuurvisie hebben, heb ik met de
provincies afgesproken dat we de zaak uiterlijk in juni 2013 rond hebben.
Dat is de stand van zaken. Maar als het morgen kan, graag!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

41

Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb niet zozeer een vervolgvraag,
maar een aansporing, niet alleen jegens deze minister, maar ook jegens
het IPO. We moeten echt tempo maken hiermee. Omdat het al zo lang
sleept, wil ik iedereen oproepen om heel hard te werken aan het
verkrijgen van draagvlak. Laten we proberen om voor het eind van dit jaar
al klaar te zijn met de structuurvisie, zodat het niet een jaar lang stilligt.
Minister Verhagen: Ik sluit mij van harte aan bij de oproep van mevrouw
Van Veldhoven.
De voorzitter: We gaan door met het blokje decentrale opwekking.
Minister Verhagen: Voorzitter. Op zichzelf heb ik in eerdere overleggen
met de Kamer aangegeven dat het kabinet warm voorstander is van
decentrale energieopwekking. Tegelijk waren de Kamer en ik beducht voor
de risico’s van het stimuleren via de energiebelasting van decentrale
opwekking achter de meter, dus het leveren aan het net. De reden
daarvoor is dat er dan sprake zou zijn van een openeinderegeling en dat
er al snel oversubsidiëring ontstaat. De SDE-plusregeling is een
geschiktere regeling voor het stimuleren van duurzame energieopwekking
aan het net. Onder deze voorwaarden is via de motie-Van der
Werf/Wiegman-van Meppelen Scheppink de regering gevraagd om te
onderzoeken hoe collectieven van kleinverbruikers via laagdrempelige
modellen in staat kunnen worden gesteld om zelf decentraal duurzame
energie op te wekken. Vervolgens is in het Lenteakkoord een heel concrete
wens opgenomen over de decentrale opwekking. De inkt van dat akkoord
is net droog. Er is een brede wens om te onderzoeken op welke wijze
saldering van de energierekening ook buiten het eigen dak, onder meer
flats en boerenschuren, via de uitgavenkant, dus niet via de route van de
energiebelasting, mogelijk is en tegelijkertijd houdbaar voor de overheidsfinanciën. Dat is ook de reden waarom ik naar een dekkingsplan vraag.
Dat doe ik niet omdat ik flauw wil doen. Als de Kamer wil afwijken van wat
is geformuleerd in het Lenteakkoord, is dat prima, maar er moet wel een
dekking voor zijn. Ik kijk dus hoe ik de initiatieven uit het Lenteakkoord ga
uitvoeren.
Op dit moment werkt het ministerie van EL&I aan een brede visie op
decentrale energie. Die is ook behulpzaam bij de beantwoording van de
vraag welke typen decentrale energie het meest kansrijk zijn voor de
toekomstige energievoorziening. Op dit moment wordt er de laatste hand
aan gelegd. Als wij ermee klaar zijn, zullen de betrokken marktpartijen,
energiebedrijven, netbeheerders en industrie worden geconsulteerd via
een reguliere internetconsultatie. Tegelijk start ik met de uitvoering van
het onderzoek waar in het begrotingsakkoord om gevraagd wordt, om te
bezien of en, zo ja, op welke manier de saldering van de energierekening
buiten het eigen dak via de uitgavenkant mogelijk is, die tegelijk past
binnen het kader van de overheidsfinanciën. Dat zal ik in principe na het
zomerreces aan de Kamer sturen.
Mevrouw Wiegman heeft gevraagd of ik de maatschappelijke partijen
consulteer bij de uitvoering van de motie-Wiegman-van Meppelen
Scheppink/Van der Werf. Dat zal ik doen. We breiden de strekking nog wat
uit.
Ik ben niet geheel overtuigd van het tienpuntenplan, want als ik naar de
tien punten kijk, kan ik niet echt grote tekortkomingen in het beleid van
het ministerie ontdekken. Ik zie in het huidige beleid geen wezenlijke
belemmeringen voor netwerkbedrijven om een rol van betekenis te spelen
in de energietransitie. We zijn conform het verzoek van de Kamer
terughoudend met subdoelstellingen en dus ook met het idee om een
subdoelstelling van 10% decentrale energie op te nemen. Bij de discussie
over de energiebesparingsrichtlijn mocht ik van de fracties van het CDA
en de VVD eigenlijk geen enkele subdoelstelling opnemen. Wij willen op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

42

overall 14% duurzame energie in 2020 uitkomen. Dat hebben wij ook in
het regeerakkoord vastgelegd. Wij willen dat zo kosteneffectief mogelijk
bewerkstelligen. Als dat met decentrale energie kan, is dat prima. Het is
ook prima als het met energiebesparing kan. Ik ga niet zeggen dat een
bepaald percentage via decentrale opvang moet worden gerealiseerd.
Voor mijn part is het 100%. Ik zie het tienpuntenplan als de inbreng van
het CDA in de visie die nu wordt ontwikkeld. Ik zal het betrekken bij de
visie die volgt uit de uitwerking van de voorstellen uit het Lenteakkoord,
binnen de financiële kaders van het Lenteakkoord.
Mevrouw Wiegman heeft gevraagd waarom er belemmerende regelgeving voor decentrale energie bestaat, de transporttarieven. Ik werk
momenteel aan een AMvB waarin experimenten voor decentrale
opwekking worden aangewezen. Op basis van die AMvB kan worden
afgeweken van bestaande regels, bijvoorbeeld op het gebied van
transporttarieven. Decentrale energie is in opmars, maar het aanpassen
van regels kost enige tijd. Op basis van de ervaring met deze experimenten kunnen wij een meer structurele aanpassing overwegen. Wel zal
er linksom of rechtsom betaald moeten worden, want transport kost geld.
Het net wordt hoe dan ook belast, hoe en waar de energieopwekking ook
tot stand komt. Dat moet ergens van betaald worden.
Juist omdat zij zich dit realiseert, wil de SP in dit kader de bevestiging dat
de regeling voor saldering een openeindregeling is. Ik ga dat uiteraard
niet toezeggen. Ik vind het prima als de SP die discussie met de minister
van Financiën aangaat, maar ik ga het niet doen. Ik weet dat de SP niet bij
het Lenteakkoord is betrokken, maar daarin staat wel dat ik moet
onderzoeken hoe ik dit via de uitgavenkant kan regelen op een manier die
houdbaar is voor de overheidsfinanciën. Als trouw dienaar van de Kamer
houd ik mij aan die voorwaarde.
De motie-Jansen over de saldering van duurzame energie door de
vereniging van eigenaren verwerk ik in het eerste wetsvoorstel van de
wetgevingsagenda voor stroom. Ik zal daarin een voorstel doen voor de
saldering. Wij kiezen niet voor een specifieke salderingsregeling voor
verenigingen van eigenaren, maar voor een andere aanpassing van het
salderingsartikel: wij schrappen de grens van 5000 kW voor de saldering.
Daarmee worden de mogelijkheden van saldering aanzienlijk verruimd. Ik
verwacht dat dit wetsvoorstel voor de zomer klaar is om bij de Kamer te
worden ingediend. Dan zullen wij de discussie hierover ongetwijfeld
voeren, al dan niet aan de hand van amendementen van de heer Jansen.
Daarmee ben ik aan het einde van dit blokje gekomen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik ben blij met de helderheid die
de minister heeft gegeven over de vve’s en over de AMvB waardoor je
van bestaande regels kunt afwijken. Ik heb nog een vraag over koploperprojecten. Bepaalde koploperprojecten op het gebied van zonnetuintjes
komen enigszins in de problemen met de NMa of de Belastingdienst. Is
het mogelijk dat de minister of zijn staf daarnaar kijkt? Het zou heel
jammer zijn als goede initiatieven nu kopje-onder gingen, terwijl wij
dergelijke projecten even later weer enthousiast zouden aanmoedigen.
Minister Verhagen: Ik zal de aanmoediging om daar nog eens naar te
kijken overnemen. Ik zal u informeren over de uitkomst.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Geldt dit ook voor de NMa?
Minister Verhagen: Dat is weer wat lastiger. Ik wil de medewerkers van
het ministerie wel aanmoedigen om hiernaar te kijken, maar mede gelet
op de onafhankelijkheid van de NMa, waar de Kamer altijd zeer aan hecht,
ben ik wat huiverig voor inmenging in NMa-aangelegenheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

43

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Is er ook geen open overleg over
de feiten mogelijk? Ik vraag niet om beïnvloeding van de NMa. Ik zou niet
durven!
Minister Verhagen: Een open overleg over de feiten kan altijd.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik vind dat de minister zich herpakt heeft.
Nadat hij een en ander enigszins leek weg te lachen door naar de dekking
te verwijzen, bespeur ik nu een heel positieve reactie op het tienpuntenplan. Daar ben ik blij om.
Naar aanleiding van het Kunduzakkoord worden diverse pilots ingezet.
Waar moeten die uiteindelijk op uitkomen en wat is het vervolg erop?
Naar wat vormen ze een springplank?
Minister Verhagen: Ik heb geen andere opvatting over de financiële
dekking dan in mijn eerste reactie. Ik heb toen al aangegeven dat er een
financiële dekking moet zijn. De CDA-fractie stelde daarop bij monde van
mevrouw Van der Werf dat de discussie over de financiën eigenlijk maar
een bekrompen discussie was. We zouden verder moeten kijken en een en
ander buiten de energiekaders moeten zien. Dat doe ik niet, want dan
moeten wij bijvoorbeeld in de sociale zekerheid of de gezondheidszorg
gaan snijden. Ergens moet er betaald worden. Daarom heb ik gezegd dat
ik mij aan de financiële kaders van het Lenteakkoord houd. Ook het
tienpuntenplan zal daaraan getoetst worden. De elementen daaruit die
binnen de financiële kaders mogelijk zijn, neem ik mee in de uitwerking
van de visie op basis van het Lenteakkoord. Ik zal op die wijze ook
invulling geven aan de tweede vraag van mevrouw Van der Werf.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Mijn eigenlijke vraag was, waar de
minister wil landen met de pilots die uit het Lenteakkoord voortvloeien.
Met welke intentie worden ze ingezet en naar welk vervolg vormen ze een
springplank?
Minister Verhagen: Waar wij uiteindelijk willen belanden, staat in het
Lenteakkoord. Of dat lukt, is afhankelijk van de resultaten van de pilot. Wij
doen een pilot omdat wij nog niet zeker weten of het beoogde resultaat
kan worden gehaald. Afhankelijk van de resultaten zullen wij dus bekijken
waar een en ander toe zal leiden.
Mevrouw Van der Werf (CDA): De minister reageert positief op het
tienpuntenplan. Hij wil dat er ruim baan wordt gemaakt voor decentrale
opwekking. Betekent dit ook dat wij, zoals in het tienpuntenplan staat,
kunnen toewerken naar een fiscaal voordeel in 2013 voor de mensen die
decentraal opwekken?
Minister Verhagen: Nee, want fiscale incentives kosten geld. Daar is in
het Lenteakkoord geen geld voor gereserveerd. Daarom vroeg ik ook waar
de dekking van dit plan is. Dat heeft niets met een afkeurende reactie te
maken. Ook een fiscale stimulans kost geld. Dat zal linksom of rechtsom
geleverd moeten worden. Ik kan het zelf niet leveren, want ik heb het geld
niet zolang mevrouw Van der Werf niet aan kan geven waaruit dit plan
gefinancierd moet worden.
De voorzitter: Dank u. Wij gaan naar het volgende blokje. Dat gaat over
de netbeheerders.
Ik doe een ordevoorstel. Als de Kamer op tijd wil stoppen en ook nog tijd
voor een tweede termijn wil hebben, is het wellicht verstandig om de
minister eerst zijn betoog helemaal af te laten maken. Dan kunnen wij
daarna nog een tweede termijn houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

44

De heer Paulus Jansen (SP): Ik ben het daar niet mee eens, want ik heb
mijn interrupties grotendeels opgespaard voor het deel van het betoog
dat nog moet komen, terwijl anderen door hun interrupties heen zijn. Wij
moeten iedereen de gelegenheid gunnen om zijn interrupties te plaatsen
op het moment dat hij dat wil.
De voorzitter: Dat is een logisch voorstel, want zo hadden wij het
eigenlijk afgesproken. Ik doe een klemmend beroep op de Kamer en de
minister om het nog bondiger te houden. Dat is moeilijk, want dit is een
tijd waarop we wat melig worden. Dat mag best, maar daardoor duurt het
ook wat langer. Ik verzoek de minister en de leden om nog korter en
bondiger te zijn. Dan komen we overal aan toe.
Minister Verhagen: Dit is het laatste grote blokje. Daarna volgen nog een
paar kleinere onderwerpen; qua tijdsbeslag, wel te verstaan.
Sinds jaar en dag wordt met name door de heer Jansen gewezen op de
administratieve netverliezen. Die bedragen 120 mln. per jaar. Dat is nogal
een bedrag. Iedereen moet dat maar met elkaar zien op te brengen, terwijl
een groot deel van die kosten terug te voeren is op fraude en diefstal. Ik
heb eerder met de Kamer afgesproken dat de NMa de netbeheerders zou
vragen om een plan van aanpak te maken. Ik heb dit eind januari naar de
Kamer gestuurd. De NMa en de netbeheerders hebben dit plan voortvarend opgepakt.
Uit onderzoek blijkt dat 60% van de kosten, zo’n 70 mln. per jaar, terug te
voeren is op fraude en diefstal, vooral ten bate van de illegale hennepteelt, zoals de heer Leegte terecht opmerkte. Via de voorzitter zou ik ook
de collega’s van Justitie willen oproepen om hier adequaat tegen op te
treden. Daarmee kunnen wij namelijk een forse besparing realiseren.
Daarnaast hoop ik op veel sneeuw, zodat wij iedere keer de illegale
hennepkwekerijen kunnen zien doordat er geen sneeuw op het dak blijft
liggen. Er is inmiddels een goede samenwerking tot stand gekomen
tussen netbeheerders, politie en Openbaar Ministerie. Ik heb dus ook niets
te klagen over de collega’s van Justitie; integendeel. Wij moeten de
betrapte dieven en fraudeurs de volledige kosten van de gestolen energie
laten betalen. Ook over gestolen elektriciteit is men namelijk energiebelasting verschuldigd.
Een kleiner deel van de administratieve netverliezen, zo’n 20%, is terug te
voeren op leegstand. De netbeheerders bepleiten op dit gebied maatwerk.
De kosten van afsluiting moeten in redelijke verhouding staan tot het
netverlies. Het kan soms duurder zijn om zaken af te sluiten dan om het
netverlies voor lief te nemen. Als we overal slimme meters hebben en het
mogelijk wordt om installaties op afstand af te sluiten, wordt het
aanmerkelijk gunstiger om voor afsluiting te kiezen. De netbeheerders zijn
goed op weg om de administratieve netverliezen te verkleinen, maar ze
zijn nooit helemaal uit te bannen. Het is een goede zaak dat de NMa hier
de vinger aan de pols houdt.
De heer Leegte en mevrouw Van der Werf hebben speciaal aandacht
gevraagd voor de bestrijding van de administratieve netverliezen. Zij
willen concretere toezeggingen. De heer Leegte heeft gevraagd of ik kan
toezeggen dat de totale netverliezen binnen drie jaar met een volle
procentpunt zijn teruggebracht tot 4% netverlies. Ik zou dat kunnen doen
in de hoop dat hij mijn opvolger is en dan moet leveren, maar ik zal dat
niet doen. Ik zal hem behoeden voor zijn eigen valkuil. De totale netverliezen, die deels altijd optreden door technische redenen, bedragen
volgens onderzoek van KEMA al jarenlang ongeveer 5% van de getransporteerde energie. Het netverlies van 120 mln. per jaar is daar een deel
van. Het totale netverlies, de 5%, bedraagt 400 mln. Nogmaals, het
terugbrengen van de verliezen moet hoge prioriteit bij de netbeheerders
hebben. Dat heeft het ook. Mevrouw van der Werf heeft gelijk als zij stelt
dat wij moeten waken voor kostenstijgingen. Het verlies met een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

45

procentpunt terugbrengen, zoals de heer Leegte voorstelt, betekent een
kostenreductie van 80 mln. Dat betekent dat wij de administratieve
netverliezen, die 120 mln. bedragen, met twee derde omlaag zouden
moeten brengen. Daarvoor moet je fraude en wietteelt eigenlijk volledig
uitbannen. Een krachtige aanpak is absoluut noodzakelijk, dat ben ik met
de Kamer eens, maar ik ben terughoudend in het formuleren van
kwantitatieve doelen. Via de NMa zal ik toezicht houden op de vorderingen van de gekozen aanpak. Ik zal de Kamer hiervan op de hoogte
houden.
We hebben al een uitgebreide discussie gevoerd over het feit dat de
netbeheerder te veel zou doen. Die discussie ging vooral over de
laadpalen en dergelijke. We hebben concurrentieverboden, een groepsverbod en een verbod op nevenactiviteiten ingevoerd. Zoals ik in de
vorige discussie heb gezegd, ben ik blij met het werk dat stichting e-laad
verricht, maar vind ik dat dergelijke nevenactiviteiten in de toekomst niet
langer door de netbeheerder zouden moeten worden uitgevoerd. Het
netwerkbedrijf kan bepaalde activiteiten wel ontplooien als ze te maken
hebben met de infrastructuur of aanverwante zaken. Ik zal deze lijn in de
wetgevingsagenda voor stroom nog eens bevestigen. Een netbeheerder
moet zich bezighouden met de corebusiness. Hij voert vanuit een
monopoliepositie uitsluitend wettelijke taken uit tegen een gereguleerd
tarief. Toen we met laadpalen zijn gestart, hebben wij gebruikgemaakt van
de diensten van de netbeheerder omdat er geen marktpartijen waren. In
de toekomst zal dat anders worden.
De heer Leegte vindt ook dat er een nieuwe evaluatie moet komen van de
Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet. Hij vindt dat te zeer is gefocust op het
terugdringen van administratieve lasten voor bedrijven. Daarop lag
inderdaad de nadruk. Wij willen de toezichtlasten voor bedrijven beperken
om tot effectievere wet- en regelgeving te komen. Ik neem aan dat de heer
Leegte het belang daarvan onderschrijft, gezien zijn gewoonlijke pleidooi
voor reductie van regelgeving. Wij hebben de evaluatie minder gericht op
marktwerking en leveringszekerheid omdat de wetswijzigingen die uit de
vorige evaluatie volgden, pas vorig jaar in werking zijn getreden. Wij
kunnen de effecten daarvan nog niet helder in kaart brengen. De NMa
houdt wel gegevens bij over leveringszekerheid, groothandelsmarkten en
concurrentie op de consumentenmarkten. Daarover is ook een en ander in
de rapportage opgenomen. Naar mijn mening moeten we niet nu, maar
over een paar jaar opnieuw evalueren. Dan kunnen wij de recente
wetswijzigingen op een volwaardige wijze meenemen.
De heer Jansen stelt dat het meettarief te hoog is en vraagt om een
plafond. Dat is er al. Op 1 januari 2011 is er een nieuwe systematiek in
werking getreden. Daarin is geregeld dat alle inkomsten uit meettarieven
door de NMa worden gemonitord. De hogere opbrengsten die netbeheerders nu hebben, moeten zij inzetten voor de introductie van een
slimme meter. Hierdoor blijft de hoogte van het meettarief stabiel, terwijl
het anders omhoog zou gaan door de installatie van de slimme meters.
De heer Leegte wil weten welke risico’s Nederland loopt als TenneT
onverhoopt zijn financiering in Duitsland niet rond zou krijgen. TenneT
moet de komende tien jaar zo’n 8,5 mld. investeren in Duitsland. TenneT
TSO GmbH, zoals het bedrijf in Duitsland heet, moet vooral veel investeren omdat een Duitse netbeheerder de plicht heeft om de windmolenparken op zee aan te sluiten. Deze investeringen zijn rendabel, maar
vereisen wel voorfinanciering, deels via aanvullend eigen vermogen.
TenneT moet hiervoor zelf op zoek gaan naar eigen vermogen. Dat kan
bijvoorbeeld via financiering op projectniveau. Daarbij is het belangrijk
dat in Duitsland hard wordt gewerkt aan een helder investeringsklimaat
voor elektriciteitsnetten. Dat is sowieso cruciaal als je de Energiewende
mogelijk wilt maken. Dat weet ook bondskanselier Merkel. Ik verwacht dat
TenneT zelf in staat zal zijn om de financiering van zijn investeringen in
Duitsland te vinden. Voor een deel van de aansluitingen op zee is dit al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

46

gelukt. De nieuwe investeerders krijgen uiteraard ook een vergoeding
voor het ter beschikking gestelde eigen vermogen. Daarmee hebben wij
niet langer recht op het volledige rendement van het betreffende project.
De belangen van het Nederlandse net zijn geborgd in de Elektriciteitswet
1998. Deze wet stelt ook duidelijke eisen aan TenneT. Het Besluit financieel
beheer netbeheerder stelt bovendien dat TenneT aan financiële ratio’s
moet voldoen.
De heer Jansen heeft gevraagd of de nieuwe overnames van buitenlandse
regionale distributienetten door Gasunie van de baan zijn. De minister van
Financiën beslist als eigenaar over de activiteiten van Gasunie in het
buitenland. De Kamer heeft hierover reeds eerder met de minister van
Financiën gesproken in een overleg over de staatsdeelnemingen. Het
staatsdeelnemingenbeleid is de leidraad voor de afwegingen van de
minister van Financiën. Van geval tot geval zal hij beoordelen of hij een
aankoop verstandig vindt. Als de Kamer dat niet vindt, kan zij hem
hierover altijd aan de tand voelen.
De heer Jansen vroeg of ik de toenadering van Fluxys als een mogelijke
eerste aanzet zie voor een Noordwest-Europese netbeheerder, waarvoor
hij al eerder gepleit zou hebben. De totstandkoming van een Europese
netbeheerder als zodanig is geen doel op zich, maar ik zie wel dat het
belang van grensoverschrijdende samenwerking toeneemt. Dat komt
natuurlijk doordat die markt steeds meer geïntegreerd raakt. Ik vind het
positief als er gezocht wordt naar samenwerking, onder andere met
Fluxys.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg of er een langetermijnvisie moet komen
voor de investeringen in de EU. Op basis van het derde energiepakket
vindt steeds meer Europese samenwerking plaats voor de planning van
grote infrastructuren. De landelijke netbeheerders werken op dit gebied
ook in toenemende mate samen. Op Europees niveau zijn er nu tienjarige
netwerkontwikkelingsplannen. Ook in het infrastructuurpakket wordt deze
ontwikkeling verder versterkt. Het gaat dus wel die kant op.
Mevrouw Van Veldhoven sprak over de afstemming met Duitsland over de
aanleg van elektriciteitsnetwerken in PENTA-verband. Ik ben het met haar
eens. Dit gebeurt ook. Ik kan er wel uitvoeriger op ingaan, maar ik geloof
dat dit wel voldoende is.
Mevrouw Van der Werf vroeg naar de implementatie van voorrang voor
duurzaam in relatie tot het vermijden van stapeling van extra kosten voor
consumenten en de prikkel voor netbeheerders. De implementatie van
voorrang voor duurzaam bij de congestie zit al tijden vast door de
discussie over de kosten. Ik heb in de brief die ik 16 april naar de Kamer
gestuurd heb, aangegeven dat het huidige systeem voor kostentoerekening gehandhaafd blijft. Ik realiseer me dat de kosten neerslaan bij de
eindgebruiker. Afgelopen jaar hadden we op de Maasvlakte een te vol net.
Dat kostte ongeveer 17,5 mln. Dat zijn enkele euro’s per consument. We
hebben eindeloos gediscussieerd over de aansluitkosten en de socialisering, waarvan de ene Kamer wel een voorstander was en de andere
Kamer niet. Toch is het niet aan mij om het parlementaire systeem als
zodanig te becommentariëren, maar dit heeft wel met de langdurige
discussie te maken. Tegenover de kosten van de congestie staan wel
baten van het aansluitbeleid: efficiëntere en duurzame productie, eerder
aangesloten zijn en betere benutting van de netcapaciteit waardoor je
lagere kosten krijgt. De netbeheerder heeft de wettelijke plicht om
transportschade te voorkomen. De NMa toetst of er sprake is van een
doelmatige uitvoering. De bedrijven dienen ook accurate informatie te
verstrekken over het te realiseren vermogen. De beoogde toerekening aan
uitsluitend grijze producenten – dat hebben we toen ook nog bediscussieerd – valt af na gesprekken met Brussel. Dit wordt daar niet op prijs
gesteld, laat staan geaccepteerd. In mijn brief stel ik daarom voor om de
kostenvraag van de congestie conform de motie-Spies breed op te pakken
in de discussie over de toerekening van netkosten aan producenten. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

47

was ook aangekondigd in het energierapport. In de tussentijd kunnen we
dan toch voorrang voor duurzaam realiseren, want dat is een breed
gedragen wens in de Kamer.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg hoe dit is geregeld in andere landen. Om
dit te kunnen realiseren ben ik bezig met een AMvB. Die is bijna klaar. Het
kan hoe dan ook per 1 januari 2013 in werking treden. Bij de totstandkoming van de AMvB heb ik ook gekeken naar situaties in andere landen.
Er zijn verschillende ervaringen met op- en afregelen. Daar heb ik
rekening mee gehouden en dat zullen de leden ook zien. De NMa is
betrokken geweest bij de regels voor congestiemanagement en heeft
concepten van de AMvB getoetst op uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Zij zal er dan ook weer toezicht op houden. Op deze manier
probeer ik het zo snel mogelijk te regelen. Het is ingewikkelde materie
door de verschillende opvattingen en door Brussel. Daar wordt ons
afgeraden om dit te doen.
De voorzitter: Dan is dit het einde van dit blokje.
De heer Leegte (VVD): De minister heeft veel gezegd, maar geen
antwoord gegeven op mijn vragen. Ik heb gevraagd welke activiteiten
netbeheerders wel mogen ondernemen. Mag Enexis duurzame stroom
opwekken of niet? Volgens mij mag dit bedrijf dat niet, want dat is
gewoon een commerciële activiteit. Waarom doet het dat dan en waarom
wordt daartegen niet opgetreden? Het technische netverlies bedraagt
3,8%. Na de privatisering zijn de netverliezen opgelopen naar 5% dankzij
de administratieve verliezen. Ik heb gevraagd de verliezen terug te
brengen naar het niveau van voor de privatisering. Toen voerden
netbeheerders nog wel hun taken uit. En welk risico loopt TenneT? Het kan
toch niet zo zijn dat we wel de winst nemen, maar niet het verlies? Als ik
straks inderdaad op de stoel van deze minister zit, dan wil ik graag weten
welk risico ik loop als de Duitse regering onverhoopt haar wetgeving
aanpast en die 8 mln. niet door TenneT kan worden gevonden. Welk risico
loopt de Nederlandse belastingbetaler?
Minister Verhagen: Ik heb gezegd dat we nu, omdat we eigenaar zijn van
TenneT, de volle winst pakken. Als een deel door een ander gefinancierd
wordt, krijgen we dus ook minder winst. Dan lopen we echter ook niet het
risico van het investeren. Het wordt dus minder. De heer Leegte kan wel
zeggen dat dit geen antwoord is, maar het is juist een heel helder
antwoord. Anders kan ik het niet maken. Als hij de volle winst wil pakken,
moet hij ook het volle risico lopen. We nemen dus niet deel aan de
investeringen in Duitsland. Daar zal aparte, eigen financiering voor
moeten worden geworven. Dan betaal je aan degene die daarin participeert. Zo eenvoudig is het.
Dan kom ik op de vraag met betrekking tot het netverlies. Even los van de
privatiseringsdiscussie – als de heer Leegte daarover wil discussiëren, kan
dat trouwens ook, al weet ik niet of de VVD daarop zit te wachten – is er
een berekening gemaakt van de netverliezen die altijd bij het transport
optreden. In totaal is dat 5% van de getransporteerde energie. De heer
Leegte wil dit terugbrengen naar 4%. Dan stelt hij in wezen dat er geen
diefstal en fraude meer mag plaatsvinden, want die ene procent administratief netverlies wordt veroorzaakt door diefstal, fraude en illegale wiet. Ik
vind het prima: als we de drugs in dit land verbieden, zal dat een hoop
schelen. Ik ben daar een groot voorstander van. Ik vind dat we eraan
moeten blijven werken om het verlies terug te dringen en aan te pakken
en om de kosten te verhalen op degenen die illegaal stroom aftappen en
frauderen. Daarnaast heb ik dus problemen met het stellen van een
kwantitatieve eis. Ik wil het toezicht verbeteren en de samenwerking die
we hebben opgezet tussen netbeheerders, Openbaar Ministerie en politie
met kracht voortzetten om het samen aan te pakken. Als de heer Leegte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

48

een kwantitatieve doelstelling wil hebben, waarvan ik dus geen
voorstander ben, moet hij geen irreëel doel stellen. Als hij vindt dat het
4% moet worden, zegt hij in feite dat er geen fraude en diefstal meer in
Nederland mag voorkomen. Dat zou op zich wel de ideale wereld zijn.
De heer Leegte (VVD): Volgens mij gaat dit uitmonden in een motie. Ik wil
graag horen of Enexis duurzame energie mag opwekken om het stroomverlies te compenseren. Kunnen netverliezen terug naar het niveau van
voor de splitsing toen het rond de 4% lag?
Minister Verhagen: Ik heb aangegeven dat er voor het terugdringen van
netverliezen die ontstaan door fraude en diefstal, een plan van aanpak is.
Daar was ook de discussie met de Kamer op gericht. Wat Enexis betreft,
hebben we het over iets heel anders. Daar wil ik ook best op reageren,
maar dat is een heel ander onderwerp dan het verminderen van de
administratieve netverliezen. De heer Leegte vindt dat bepaalde activiteiten blijkbaar niet horen. Daar ben ik in mijn beantwoording al op
ingegaan. De heer Leegte spreekt zich uit over de commerciële activiteiten
die netbeheerders verrichten. We kunnen die discussie elke keer wel
voeren, maar ik heb al eerder gezegd dat wat mij betreft geldt: schoenmaker blijf bij je leest. De netbeheerder moet zich richten op de taken die
de wet aan hem oplegt. Punt. Daarvoor hebben we een aantal belangrijke
uitgangspunten vastgelegd in de Wet onafhankelijk netbeheer. Er loopt
een procedure bij de Hoge Raad. Ik neem aan dat de heer Leegte daar op
dit moment niet in wil treden. De Hoge Raad heeft vragen gesteld aan het
Europees Hof. De Wet onafhankelijk netbeheer regelt dat de bv waarin de
netbeheerder is ondergebracht, deel uitmaakt van een grotere holding,
het zogenaamde netwerkbedrijf. In de wet is door middel van het
groepsverbod vastgelegd dat het netwerkbedrijf geen productie-, handel-,
en leveringsactiviteiten mag verrichten en daarmee wordt de onafhankelijke toegang tot de netten gewaarborgd. Een netwerkbedrijf zou dus niet
actief moeten zijn in het opwekken van duurzame energie. Die discussie
hebben wij plenair uit en te na gevoerd.
Daarnaast bepaalt de wet via het verbod ook de nevenactiviteiten. Zo is
bepaald dat een netwerkbedrijf geen activiteiten mag verrichten die in
strijd kunnen zijn met het belang van het beheer van het net. Daarom mag
een netwerkbedrijf alleen infrastructurele of aanverwante activiteiten
uitvoeren. Omdat de Wet onafhankelijk netbeheer onderwerp is van een
juridische procedure kan de NMa hier niet op handhaven, al gaan we op
onze kop staan. Dat wil niet zeggen dat de NMa de boel niet in de gaten
houdt. De grens aan wat er in het netbeheer moet plaatsvinden en wat er
in een netwerkbedrijf moet gebeuren, wordt bepaald door het
zogenaamde concurrentieverbod. Ook dat is vastgelegd. Dat regelt dat
een netbeheerder niet in concurrentie mag treden en dus commerciële
activiteiten elders in het netwerkbedrijf moet laten plaatsvinden en niet
binnen het gereguleerde netbeheer. Ik lees gewoon de wet voor nu.
De voorzitter: Die kan de heer Leegte ook wel in zijn eigen tijd lezen. En
anders kunt u dat misschien schriftelijk afdoen. Dat gaan we nu dus niet
allemaal nalezen. De minister heeft geantwoord. Als dat de heer Leegte
niet bevalt, kan hij altijd op zoek naar andere vormen. Zijn er nog meer
vragen niet beantwoord?
De heer Paulus Jansen (SP): Ik heb nog een vraag over twee zaken die
de minister aanstipte: de slimme meters en de overnames in Duitsland.
Zou de minister op de volgende rekensom in verband met de slimme
meter willen reageren? Zijn voorgangster, minister Van der Hoeven, heeft
destijds extern onderzoek laten doen naar de kosten voor de aanleg van
de slimme meter. Dat lag in de orde van 3 mld. De geschatte extra kosten
die op dit moment betaald worden door de huishoudens bedragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

49

ongeveer 500 mln. op jaarbasis. De netbeheerders zijn enkele jaren
geleden gestart en vanaf 2005 zijn de tarieven verhoogd. Een aantal jaren
zijn meegenomen bij de privatisering van Essent en Nuon; helaas. Mijn
stelling is dat de pot in wezen al dermate vol zit dat de netbeheerders à
fonds perdu de slimme meters die er nog niet zijn straks kunnen
neertellen. Iedere maand komt daar per huishouden een tientje bovenop.
Is de minister het met de SP-fractie eens dat niet alleen transparant moet
zijn wat er in die pot zit – ik zie die transparantie vooralsnog niet trouwens
– maar dat er ook een grens moet zijn aan die pot? Die moet gelimiteerd
worden door het investeringsbedrag dat nodig is. Onderhand is dat
bedrag wel bereikt, volgens mij.
Minister Verhagen: Nadat de Kamer met mijn voorgangster over de
slimme meter gesproken heeft, heeft de Eerste Kamer de wetgeving
afgewezen omdat men vond dat de privacy onvoldoende geregeld was.
Toen heb ik de wet gewijzigd ingediend bij de Tweede Kamer. We hebben
de privacy beter geregeld. We hebben de mogelijkheid gecreëerd dat
iemand «m kan uitzetten en dat er sprake is van vrijwilligheid. Als de
meter geplaatst wordt, bijvoorbeeld bij nieuwbouw of bij de sanering van
wijken, moet er in ieder geval de mogelijkheid zijn om de meter uit te
zetten. Daar kwam wel een ander kostenplaatje uit dan bij de eerdere
voorziening, met name omdat de uitrol en het kostenplaatje gebaseerd
waren op een ander gebruik. Ik heb toen ook dat kostenplaatje in het
plenaire debat aan u verstrekt. Er moest namelijk een andere berekening
komen. Toen was de zorg van de Kamer overigens voornamelijk of we wel
de Europese doelstelling van de uitrol van 80% of iets dergelijks zouden
halen. Mevrouw van Tongeren was toen ook zeer geïnteresseerd in een
goede uitrol. De financiering heb ik er toen bijgedaan omdat die onder
andere te maken had met de vraag of het daadwerkelijk uitgerold zou
worden. We hebben er dus verschillende keren over gesproken.
Overwinsten zijn absoluut niet het doel. Ik zal de Kamer daar nog nadere
informatie over sturen. Volgens mij zat er toen helemaal niet zo veel geld
in de pot, maar overwinsten zijn absoluut niet de bedoeling. Ik stuur u toe
wat ik aan gegevens daarover heb. Het doel is tenslotte niet het maken
van overwinst, maar de introductie van de slimme meter.
De heer Paulus Jansen (SP): Mijn tweede vraag had betrekking op de
discussie over de Duitse gasnetwerken. De minister weet van zijn collega
van Financiën dat er op dit moment opnieuw wordt meegedaan met een
overname. Deze minister is echter verantwoordelijk voor de gasrotonde.
De Algemene Rekenkamer heeft gezegd dat de economische ratio achter
de gasrotonde niet is aangetoond. Daar spreek ik de minister op aan. Ik
wil graag weten wat naar zijn mening de economische ratio is achter het
feit dat de Gasunie 1,8 mld. heeft toegelegd op de eerste overname in het
Duitse gasnetwerk, namelijk het BEB-netwerk. Waarom stort de minister
zich opnieuw in zo’n avontuur? Wat is de meerwaarde voor de
gasrotonde?
Minister Verhagen: Over de gasrotonde kom ik nog te spreken, daar gaat
het nu niet om. De heer Jansen heeft het kennelijk over de Gasunie, maar
ik had het over TenneT.
De voorzitter: Laten wij elkaar goed verstaan.
De heer Paulus Jansen (SP): Mijn vraag had betrekking op de Gasunie.
Volgens mij heeft de minister daar ook over gesproken. De minister van
Financiën is aandeelhouder en eigenaar van de Gasunie. Dat is te
vergelijken met het feit dat de minister van Financiën aandeelhouder van
NS is, maar de minister van I en M over de diensten van NS gaat. Dat
probleem hebben we hier dus ook. Mijn vraag aan deze minister, die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

50

verantwoordelijk is voor de gasrotonde, is wat de economische ratio is
achter een grote investering van de Gasunie – weliswaar in een combinatie – in een Duits gasnet.
Minister Verhagen: Nogmaals, ik vind dat die afweging, gelet op het
rendement en op de vraag of staatsdeelneming wel voldoende geld
oplevert, door de minister van Financiën gemaakt moet worden. De
minister van Financiën wil natuurlijk dat die staatsdeelnemingen een
bijdrage leveren aan het financieringstekort of het aflossen van de
staatsschuld. Als hij van mening is dat het een onverantwoorde investering is qua rendement zal hij die niet doen. Dan zal hij daar als aandeelhouder niet mee instemmen.
De voorzitter: We hebben nog een halfuur. Mijn voorkeur voor de
verdere indeling van dit AO is dat de minister afrondt, de leden nog
interrumperen per blokje en dat we dan geen tweede termijn meer
houden. Er werd al een VAO aangekondigd. Mevrouw Dikkers die al weg
is, wil ook een VAO. Dan kunnen we het daar mooi afronden.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Nee, daar ben ik het niet mee
eens. Ik heb mijn punten braaf opgespaard voor een tweede termijn.
De voorzitter: Openliggende vragen kunnen altijd nog worden afgerond.
Minister Verhagen: Dan kom ik op de gassamenstelling. Ten eerste wil ik
de periode waarin gasgebruikers de huidige samenstelling krijgen, zo lang
mogelijk verlengen, minstens tot 2021. Ten tweede is er de samenstelling
daarna. Veel stakeholders hebben om duidelijkheid gevraagd omtrent de
samenstelling na 2021. Ik heb na intensief overleg met hen de samenstelling kunnen vaststellen zoals die in de brief aan de Kamer genoemd
wordt. Iedereen heeft dus ruim de tijd om zich voor te bereiden op de
samenstelling die breder wordt door duurzaam gas en meer buitenlands
gas. Ten derde moeten op korte termijn alle toestellen die op de markt
komen, met zekerheid het nieuwe gas aankunnen. Die eis leg ik met mijn
collega van VWS op. In de laagcalorische markt gaat het om de veiligheid
van consumenten. Het voorkomen of beperken van kosten is door dit
beleid vastgelegd. Tot 2021 blijft de huidige samenstelling van kracht. De
branche pakt dit voortvarend op. Zij wil een nieuwe toestelcategorie
maken op basis van de eisen die in de Kamerbrief staan. We doen er dus
alles aan om de transitie van het laagcalorische gas op de zeer lange
termijn te vergemakkelijken.
De heer Leegte vroeg of ik duidelijkheid wilde geven. Ik ben van mening
dat ik die duidelijkheid heb gegeven in mijn brief van 14 juni 2011 aan
deze commissie. Hierin staat namelijk dat de bovengrens voor de
Wobbe-index ook na de transitieperiode beperkt blijft tot 55,7 MJ/m3. Aan
de zogenaamde propaanequivalent worden geen beperkingen opgelegd.
Dat zou namelijk inhouden dat bepaalde gassen van de Nederlandse
markt geweerd zouden worden en dan is de leveringszekerheid weer
minder. In principe moeten alle in Europa gebruikelijke gassoorten door
onze industrie geaccepteerd kunnen worden. Overigens zal ook het gas
dat via de Nord Streamleiding ons land zal bereiken aan bovenstaande
specificaties moeten voldoen.
Er is gevraagd naar de workshop over de technische oplossing voor
technische problemen. Die workshop is op 12 juni jl. geweest. Ik zal de
Kamer het verslag toezenden.
Mevrouw Van der Werf vroeg hoe het zit met de regelgeving voor
gasmotoren. De vrees dat dit een probleem zal opleveren is niet erg
gegrond. De gassamenstelling is vastgesteld met het oog op alle
gebruikers, dus inclusief de gasmotoren. Ik sta dus geen gas met een
propaanequivalent boven de 8,1 toe met het oog op huishoudens. Dat is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

51

technisch hetzelfde als een garantie voor het methaangetal voor de
gasmotoren. De Wobbe-grens blijft gehandhaafd zoals wenselijk is. Ook
dit geldt voor alle gebruikers. Net als alle anderen krijgen zij ten minste
tien jaar om zich voor te bereiden. In die periode zal een groot deel van de
gasmotoren vernieuwd kunnen worden waardoor de te verwachten
complicaties in perspectief moeten worden geplaatst. Ik probeer die tien
jaar voor hen, net als voor de consumenten, verder te verlengen.
Daarnaast ben ik bezig met een zogenaamd EDGaR-onderzoek waarvan ik
de uitkomsten na de zomer aan de Kamer zal sturen. Ik hoop dat mevrouw
Van der Werf tevreden is over de manier waarop we de transitie
vormgeven.
De heer Van Vliet vroeg hoeveel toestellen er vervangen moeten worden.
Mijn beleid is erop gericht om burgers niet op kosten te jagen. Analyses
daarover zijn aan de Kamer gestuurd. Die zijn uitgevoerd door ARCADIS
en KEMA. Door het beleid om gedurende tien jaar of langer de gassamenstelling te garanderen, wil ik de kosten tot nul terugbrengen omdat er dan
optimaal gebruik kan worden gemaakt van de vervangingsmarkt. We
zullen nieuwe eisen stellen aan gasinstallaties zodat die zo snel mogelijk
op de markt kunnen worden gebracht. Dan gaat het er met name om dat
de installaties een bredere samenstelling aankunnen. Kiwa heeft eerder
een onderzoek gedaan waaruit bleek dat de meeste gastoestellen die na
1996 gemaakt zijn, in principe de bredere samenstelling aan zouden
moeten kunnen.
Dan kom ik op het blokje over schaliegas. Ik heb de Kamer toegezegd een
onafhankelijk onderzoek te starten naar de effecten op mens, natuur en
milieu. Dat onderzoek moet natuurlijk zorgvuldig gebeuren. Ik wil er zeker
van kunnen zijn dat de vragen die leven bij de bevolking en de betrokkenen in dat onderzoek geadresseerd worden. Anders doen we het
allemaal voor niets. Voor de formulering van de onderzoeksvragen alleen
al hebben we zeven consultatierondes gehouden. Ik probeer dat echt zo
zorgvuldig mogelijk te doen. Dat heb ik immers ook toegezegd. Ik heb
gesproken met de betrokken provincies, gemeenten, de industrie, lokale
en landelijke belangengroeperingen, actiegroepen en burgers. Ik wil
iedereen erbij betrekken. Iedereen heeft zijn vragen kunnen stellen en zijn
zorgen kunnen uiten. Die vragen en die zorgen zijn nu omgezet in
onderzoeksvragen, voor zover ze binnen de reikwijdte van het onderzoek
vallen. Ik heb de Kamer vanmorgen een definitieve versie van die
onderzoeksvragen toegezonden. Ik heb de Kamer ook op de hoogte
gesteld van de samenstelling van een ingestelde klankbordgroep. Niet? Ik
begrijp van de leden dat zij dit niet hebben gekregen. Dan heb ik iets
anders getekend dan de Kamer ontvangen heeft.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik heb begrepen dat sommigen dit
vertrouwelijk willen houden.
Minister Verhagen: Als het vertrouwelijk moet blijven, kan ik er niets over
melden. Ik kan wel melden dat de klankbordgroep als volgt is samengesteld: de provincie Noord-Brabant, de gemeente Boxtel, de gemeente
Noordoostpolder, de nationale milieubelangengroeperingen vertegenwoordigd door Milieudefensie, de nationale waterbelangen vertegenwoordigd door Vewin, de NOGEPA en de Stichting Schaliegasvrij Haaren.
Eind van dit jaar komen de resultaten van het onderzoek dat we gaan
doen. Ik heb de Kamer toegezegd, en dat herhaal ik, dat er tot die tijd geen
proefboringen plaatsvinden. Als ik iets heb toegezegd, kom ik dat ook na.
Ik ben redelijk kort minister van Economische Zaken, maar de leden
kunnen mij er niet op betrappen dat ik een gedane toezegging niet nakom.
Er is gevraagd of het gerucht klopt dat de heer Kroonenberg als onafhankelijk deskundige is toegevoegd. Het klopt dat de heer Kroonenberg als
onafhankelijk deskundige zitting zal nemen in de klankbordgroep. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

52

onderzoek gaat in op de technische zaken rond boren en fraccen. Zijn visie
op klimaatbeleid staat zijn rol in de klankbordgroep op dit punt niet in de
weg.
Er is gevraagd of het klopt dat er een opsporingsvergunning is aangevraagd voor schaliegas in Midden-Nederland. Er is inderdaad een
vergunningsaanvraag ingediend voor de opsporing van koolwaterstoffen
in delen van de provincies Utrecht, Flevoland, Gelderland en NoordBrabant. Het klopt ook dat de aanvrager het doel heeft om schaliegas op
te sporen. Derhalve zal ik op dit moment geen opsporingsvergunning
verlenen. Dat is conform die eerdere toezegging.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Zou de Kamer een overzicht van
de opsporingsverzoeken en de mogelijke verzoeken om een vergunning
kunnen ontvangen?
Zou in het onderzoek naar schaliegas ook de vraag naar de kosten van de
risicobeperkende maatregelen, of in elk geval een bandbreedte van deze
kosten, kunnen worden meegenomen? Het maakt namelijk nogal wat uit
of wordt gezegd «het kan veilig maar dan kost het 2 mld.» of «het kan
veilig». Het gaat mij niet om bijvoorbeeld de laatste € 100 000 maar om
een bandbreedte van de kosten van zulke maatregelen. Zou die vraag
kunnen worden toegevoegd?
Minister Verhagen: De kwestie van de kosten zit volgens mij al in het
onderzoek.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Zit dat er al in? Dan is het prima.
Minister Verhagen: Ik kan u daar inzage in geven. Het lijkt mij sowieso
voor degenen die dat willen gaan doen vrij relevant om te weten hoeveel
het kost.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Dan ben ik daarover tevreden.
Minister Verhagen: Dat doen wij.
De voorzitter: Dit is een toezegging. Dat gebeurt. Er was nog een tweede
vraag.
Minister Verhagen: Doen wij.
De voorzitter: Dit zijn goede, concrete antwoorden. De minister gaat
door.
Minister Verhagen: Ik kom op de gasrotonde. Laat ik maar met de deur in
huis vallen: ik ben het niet eens met de conclusie van de Rekenkamer dat
de gasrotondestrategie en de afzonderlijke projecten niet goed onderbouwd zouden zijn en het beleid niet transparant is. Als er in de Kamer
over iets vaak is gesproken, is het dit wel. De Rekenkamer maakt geen
expliciet onderscheid tussen wettelijke taken en commerciële investeringen, waardoor een verkeerd beeld ontstaat van de rol van de overheid
bij de onderbouwing van dit type investeringen. Als minister van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie investeer ik niet direct in de
infrastructuur. De gasrotonde moet door marktpartijen, waaronder de
staatsdeelnemingen GTS/Gasunie en EBN, worden gerealiseerd. Het gaat
dus om «eigenstandige» projecten – dat is volgens mij een germanisme –
om zelfstandige projecten met een eigen commerciële onderbouwing en
aansturing. De minister van EL&I is dus slechts aandeelhouder van EBN.
De minister van Financiën is aandeelhouder van GTS/Gasunie, die
ongeveer 95% van de investering van 8,2 mld. voor zijn rekening neemt.
De investeringen van GTS in het landelijk gastransport worden dus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

53

nadrukkelijk bekeken uit het oogpunt van publiek belang, niet alleen door
de aandeelhouder, de minister van Financiën, maar ook door de NMa. Bij
deze investeringen gaat het dus om puur wettelijke taken. Voor de
commerciële investeringen door Gasunie gelden andere regels. Ook
hierbij is sprake geweest van transparantie conform de Nota Staatsdeelnemingenbeleid uit 2007.
Op basis van de door de minister van Economische Zaken geformuleerde
beleidskaders heeft de minister van Financiën in de informatievoorziening
in de richting van de Tweede Kamer dan ook continu aangegeven dat de
gedane investeringen passen binnen de gasrotondestrategie zoals die
eerder in overleg met de Tweede Kamer is vastgesteld. De door de
Rekenkamer vermeende nodige toetsing is nooit onderdeel van het beleid
geweest, omdat het hierbij om commerciële investeringen gaat. Wat
betreft de afwaardering van de investering in het Duitse net – investeringen zijn immers niet altijd geweldig – is er tussen de minister van
Financiën en de Kamer overleg geweest. De minister van Financiën heeft
toen toegezegd dat er een onafhankelijk onderzoek komt naar de gang van
zaken rond deze afwaarderingen. Zoals afgesproken met de Kamer, zal
mijn collega van Financiën de uitkomsten van dit onderzoek met de
Kamer delen. Dat is dus ook volledig open, transparant en informatief.
Ook dit type investeringen, de commerciële investeringen die hebben
geleid tot een afwaardering, is dus onderdeel van een transparante
dialoog met de Kamer.
Ik ben wel blij met de constatering van de Rekenkamer dat de informatievoorziening aan de Kamer door de voortgangsrapportage sterk verbeterd
is; dit loopt niet geheel toevallig parallel met de periode dat ik verantwoordelijk ben. Ik ben natuurlijk bereid om in die rapportage meer informatie
te verstrekken aan de Kamer, zoals de Rekenkamer aanbeveelt. Op grond
van die aanbeveling neem ik het van harte op mij om op dit pad voort te
gaan.
Mevrouw Dikkers vroeg naar de verdere ontwikkeling van de gasrotonde
in relatie tot de conclusies van de Rekenkamer en naar de Europese
samenwerking op het terrein van gas. De strategie als zodanig wil ik
voortzetten. Het gaat met name om het bevorderen van investeringen
door private partijen die een bijdrage kunnen leveren aan de verdere
gasvoorzieningszekerheid in ons land. Gezien de rol van gas in de
energiemix is dit zelfs geen kwestie van willen maar van noodzaak. Het is
een noodzaak dat wij voldoende gas houden. Juist in een periode waarin
wij nog niet 100% duurzame energie hebben, is het van belang dat wij
voldoende gas hebben en in de toekomst houden, aangezien gas de
schoonste van alle fossiele energiebronnen is. In dit kader werkt ons land
steeds meer samen met de ons omringende landen. Er wordt gewerkt aan
interconnecties, aan het verder harmoniseren van regels om de handel in
gas te bevorderen en om zodoende de Noordwest-Europese gasmarkt
verder uit te bouwen. Je merkt dat alle landen, evenals de Europese
Commissie, veel meer belang aan gas hechten, juist in het kader van een
transitie naar duurzame energie.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg naar de quickscan bij nieuwe investeringen. Voor de commerciële investeringen is er het onderzoek dat
Financiën gaat doen en dat eerder is toegezegd door de minister van
Financiën. Hij zal de resultaten daarvan aan de Kamer toesturen. Het is
niet aan mij om een quickscan bij nieuwe investeringen te doen, want
daarbij gaat het om private investeringen. Voor de investeringen van de
Gasunie is de minister van Financiën verantwoordelijk, evenals voor wat
hij de Kamer eerder heeft toegezegd. Ik neem aan dat mevrouw Van
Veldhoven vrouws genoeg is om met hem de discussie daarover aan te
gaan op basis van het onafhankelijke onderzoek dat nu plaatsvindt.
De heer Paulus Jansen (SP): Ik ga nog een poging doen. Ik geloof best
dat de minister van Financiën naar eer en geweten weer een toets zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

54

doen op de rentabiliteit van zo’n nieuwe mogelijke overname. Ik ben
echter juist zoekende naar de positie van die overname in de strategie van
de gasrotonde. Dat was volgens mij ook een vraag van de Algemene
Rekenkamer. Heeft zo’n eventuele volgende overname ook een zekere
functie in het kader van de gasrotondestrategie? Anders kan Gasunie ook
gaan investeren in lng-opslag in Mantsjoerije of zo, als dat een leuk
rendement oplevert. Kan de minister mij in het kort vertellen wat dan de
strategische doelstelling is van zo’n nieuwe overname van een onderliggend gasnet in Duitsland? Wat is de meerwaarde voor de Nederlandse
gastrotondestrategie?
Minister Verhagen: Over toekomstige investeringen kan ik nu niet alles
zeggen, omdat ik niet weet welke investeringen er allemaal zullen
plaatsvinden. Deze investeringen moeten wel passen binnen de gasrotondestrategie, zoals ik eerder heb gezegd. De gasrotondestrategie is met de
Kamer besproken en die is door de Kamer gesteund. Daarbinnen moet het
dus passen. Wij kunnen ook in Mantsjoerije gaan investeren. Dat zou
misschien commercieel interessant zijn, maar ik heb gezegd dat de
investeringen binnen de gasrotondestrategie moeten passen. De
buitenlandse netten hebben ook strategische waarde, dichter bij de
gasbron en binnen de Nederlandse en West-Europese gasmarkt. Daarmee
doel ik dus niet op netwerken in de VS, want die vinden daarbij geen
aansluiting.
Eerder hebben wij bijvoorbeeld een discussie gevoerd over Nord Stream.
Zeker in het begin, voordat Nord Stream vanuit de Europese Unie werd
ondersteund als een van de strategische netwerken binnen de Europese
gasdistributie, bestond daartegen met name bij de Baltische staten, en
naar ik meen later ook bij Zweden of Finland, nogal wat bezwaar. De
redenen daarvoor waren niet alleen gelegen in de eventuele milieueffecten van het aanleggen van die gasleiding, maar er was ook een ander
probleem. Met name de Baltische staten redeneerden als volgt. Straks
draaien de Russen de kraan van de directe aanvoer dicht. De rest gaat dan
naar Duitsland en Nederland, en dan hebben wij geen gas. De Russen
zullen die kraan sneller dichtdraaien op het moment dat zij voldoende
afzetmarkten elders hebben. Daarom wilden de Baltische staten dat er ook
een leiding terug zou gaan, zodat zij niet alleen van dat kleine kraantje
afhankelijk zouden zijn. Dat is dus de Europese energiemarkt. De heer
Jansen is daar niet altijd een voorstander van, maar een groot deel van de
Kamer is daarvan wel altijd voorstander geweest. Het gaat daarbij dus ook
om een strategische waarde. Wij moeten de gasleveranties in de toekomst
betaalbaar houden en zeker stellen.
De heer Paulus Jansen (SP): Dat de Nord Streamleiding of de Bactonleiding een strategisch onderdeel vormt van de gasrotonde is een open
deur. Daarover zijn wij het volledig eens. Mijn vraag heeft echter
betrekking op de overname van een onderliggend Duits gasnet. In de
presentatie van de minister van Financiën tijdens de briefing werd
overigens voortdurend de link gelegd tussen dit gasnet en de gasrotondestrategie; klaarblijkelijk is die link er dus. Ik vraag de minister van
Economische Zaken, die verantwoordelijk is voor de gasrotondestrategie,
om uit te leggen wat daarvan de strategische waarde is voor ons. Het
Duitse autowegennet hebben wij immers ook niet overgenomen, terwijl ik
toch echt in de vakantie over het Duitse autowegennet naar Italië kan
rijden.
Minister Verhagen: Maar misschien moet u daarvoor binnenkort wel tol
gaan betalen of een vignet kopen.
De heer Paulus Jansen (SP): Die tol is dan wel voor iedereen even hoog.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

55

Minister Verhagen: Dat is maar de vraag.
De heer Paulus Jansen (SP): De toegang tot het net is in Europees
verband voor iedereen gelijk geregeld. Je hoeft dus geen eigenaar van
een net te zijn om die toegang veilig te stellen.
Minister Verhagen: De heer Jansen wil nu de hele discussie over de
gasrotonde opnieuw voeren. Dat kunnen wij best doen. Daarvoor kunnen
wij het Rekenkamerrapport als basis gebruiken. Dan zet ik het verhaal wel
daarnaast. Het punt is dit: wij hebben een Noordwest-Europese energiemarkt. De heer Jansen zegt dat het evident is voor Nord Stream. Maar
alleen via het Duitse net krijgen wij verbinding met Nord Stream. Wij
hadden gas, maar dat raakt op. Wij proberen het nu allemaal te doen met
de kleine velden, maar er moet nieuwe aanvoer komen. Dat is duidelijk en
daarover zijn wij het niet oneens, denk ik. Tegelijkertijd hebben wij
geconstateerd dat wij eigenlijk ook wel goed zijn in handel. Wij willen
onze kennis, onze infrastructuur en onze meerwaarde gebruiken om
daarmee ook in de toekomst, als onze gasvelden er niet meer zijn,
voldoende banen en inkomsten zeker te stellen. Dat is de basis van het
hele idee van de gas hub of de gasrotonde. Je hebt dan wel een
Noordwest-Europese markt nodig om die distributie te kunnen laten
plaatsvinden. Wij nemen niet een netwerk in de VS over; dat is evident.
Een Duits net heeft echter wel connecties met Nord Stream en met de
Noordwest-Europese energiemarkt, waar gas in toenemende mate een rol
gaat spelen. Het kan zijn dat de heer Jansen dat niet wil. Die opvatting kan
hij hebben, maar het is op zich niet onlogisch om een aansluiting te
hebben.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Gezien de kritiek van de Rekenkamer
vind ik dat de minister wel heel makkelijk zegt dat men het er niet mee
eens hoeft te zijn en dat men voor de rest bij zijn collega van Financiën
moet zijn. Wat mij betreft is dat toch iets te kort door de bocht. Graag krijg
ik een nadere toelichting van de minister. Volgens mij maakte hij zonet het
onderscheid tussen de commerciële en de niet-commerciële investeringen
en zei hij dat wij de volledige verantwoordelijkheid hebben als het gaat
om de niet-commerciële investeringen. Bij de commerciële investeringen
zou die toets niet nodig zijn. In het rapport van de Rekenkamer lees ik
echter dat er bij investeringen vanaf een bepaald bedrag wel degelijk ook
een toets op publiek belang is als de minister van Financiën daarom
verzoekt. Ik vraag deze minister of daarom is verzocht, en zo nee, waarom
niet, gezien de omvang van de investeringen.
Minister Verhagen: Er is natuurlijk wel continu overleg met de minister
van Financiën. Ik zal de Kamer op dit punt nog een nader antwoord
sturen. In verband met de participatie, de aanvulling waarover in deze
kabinetsperiode met de Kamer van gedachten gewisseld is, heb ik zelf
contact gehad met de minister van Financiën. Ik zal de Kamer hierover in
zijn algemeenheid – de Rekenkamer gaat nog veel verder terug – nog
nader antwoord geven. Waarmee ik een probleem heb in verband met het
rapport van de Rekenkamer, is dat de Rekenkamer in wezen stelt dat er
onvoldoende informatie is verstrekt, terwijl er wel een uitvoerige discussie
over de gasrotondestrategie met de Kamer heeft plaatsgevonden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): De Rekenkamer heeft heel wat gezegd in
zijn rapport en de toelichting die wij daarbij hebben mogen krijgen. Deze
vraag krijg ik dus heel graag nader beantwoord. Als de minister dan toch
een brief schrijft, kan hij misschien meteen de vraag meenemen hoe er
met Duitsland is gesproken over de risico’s van de tariefaanpassing.
De voorzitter: Wilt u dat ook toezeggen, minister?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

56

Minister Verhagen: Dat komt uit dat onderzoek. Dat is apart. Daarnaar
wordt een onafhankelijk onderzoek uitgevoerd.
De voorzitter: Dit krijgt u dan sowieso op een andere wijze, mevrouw
Van Veldhoven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Dat vind ik bijzonder, want wij weten
toch of er met Duitsland is gesproken over die tarieven of niet?
Minister Verhagen: Op basis van de discussie die eerder heeft plaatsgevonden naar aanleiding van de afwaardering van het net, heeft de Kamer
gevraagd om een onafhankelijk onderzoek. Dat is toegezegd door de
minister van Financiën. Dat onderzoek loopt nu. Dan kan het niet zo zijn
dat de Kamer, daarop vooruitlopend, een aparte appreciatie daarvan wil
hebben. Dat is toch een beetje vreemd.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Het was als een feitelijke vraag bedoeld,
maar ik begrijp het punt van de minister en ik leg me erbij neer.
De voorzitter: De minister vervolgt met de overige punten, onder meer
de uitkoop. Kort graag.
Minister Verhagen: De kwestie van de uitkoop is een heel belangrijk punt.
Ik vind dat zelf ook vervelend.
De voorzitter: Alle bijzinnen weg, graag, want het is bijna tijd.
Minister Verhagen: Het gaat om de uitkoop in verband met de hoogspanningsverbindingen. Daarover bestaan verwachtingen in de samenleving.
Bewoners leven in onzekerheid. Ik heb er alles aan gedaan om ervoor te
zorgen dat er een regeling zou komen conform de toezegging die ik heb
gedaan, dat wil zeggen de aankoop van woningen onder de 220/380
kV-hoogspanningsverbindingen en verkabeling ondergronds van 110/150
kV-hoogspanningsverbindingen in woongebieden. Daarover hebben wij
uitvoerig gesproken. Ik heb met TenneT in beeld gebracht om hoeveel
woningen en om hoeveel kilometer 110/150 kV-verbinding het zou gaan,
en wij hebben daar nu een duidelijk beeld van. Het heeft wel enige tijd
gekost om dat volledig in kaart te brengen.
De juridische en financiële uitwerking heeft meer voeten in de aarde. Er
zijn meerdere varianten mogelijk, met verschillende financiële consequenties, maar er zijn behoorlijk substantiële kosten mee gemoeid.
Daarbij gaat het er niet om dat Kamerbreed is gezegd dat het ons waard
moet zijn om dit te verdisconteren in de energierekening per huishouden.
Ik meen dat de heer Jansen toen zei dat ons dit € 8 waard moet zijn. Het
gaat niet om een probleem op de langere termijn. Vanwege de grote
financiële consequenties – wij moeten eenmalig een investering doen van
zo’n 400 mln., uit mijn hoofd gezegd – heb ik echter tijdens de onderhandelingen over het Lenteakkoord aangegeven dat hiermee in de begroting
rekening moet worden gehouden. Ik krijg niet zomaar 400 mln. van de
minister van Financiën, ook al is het maar eenmalig.
De voorzitter: Oké.
Minister Verhagen: Mensen zitten hierop al maanden te wachten. Ik wil
dit toch even toelichten.
De voorzitter: Ga uw gang.
Minister Verhagen: Helaas is gebleken dat er binnen de financiële marges
van het Lenteakkoord nu geen ruimte is voor die regeling. Ik zal ervoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

57

zorgen dat alle varianten, uitkoop of een verhuispremie, dat wil zeggen
alle mogelijkheden die wij hebben uitgewerkt en de consequenties
daarvan, volledig inzichtelijk zijn voor mijn opvolger. Indien het nieuwe
kabinet ervoor kiest om verder te gaan met deze regeling, hoeft dit dus
niet terug naar de tekentafel maar ligt de informatie klaar. Ik zal deze
informatie ook ter beschikking stellen aan de informateur, zodat dit
eventueel kan worden meegenomen bij de formatie van een nieuw
kabinet. Dit moet namelijk gewoon geregeld worden.
De voorzitter: De minister heeft nog een aantal overige punten.
Minister Verhagen: Zal ik die schriftelijk doen, gelet op de tijd?
De voorzitter: Ik constateer dat de aanwezigen daarmee instemmen.
Laten wij het zo doen. Dank u wel, minister, voor deze suggestie.
Ik ga nog even de leden langs. Zijn er vragen blijven liggen? Ik zie dat
mevrouw Van Tongeren nog een paar vragen had.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Dat kan niet missen, natuurlijk.
De voorzitter: Nee, altijd prijs.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Ik heb een vraag gesteld over de
kernenergie in België, over de Limburgse grens. Het antwoord daarop
mag van mij schriftelijk.
Minister Verhagen: Daarop zal ongetwijfeld schriftelijk een antwoord
komen. Wij hebben natuurlijk sowieso de Europese stresstest met
betrekking tot veiligheid. Op het naleven van de aanbevelingen die
voortvloeien uit de stresstest, ben ik zeker bereid om mijn Belgische
collega aan te spreken, net zo goed als hij mij erop aanspreekt om dat te
doen ten aanzien van consequenties voor de Belgische bevolking. Ik ga
echter niet oproepen tot verbieden.
De voorzitter: U komt er schriftelijk nog op terug.
Minister Verhagen: Ik zal er wel schriftelijk op antwoorden.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks): Het ging vooral om de veiligheidszone van 80 km waarvoor samenwerking tussen België en Nederland
nodig is en om de jodiumpillen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb nog wel een paar vragen. Ik had
gevraagd wanneer wij een fiat uit Brussel mogen verwachten voor een
verlenging van de lage energiebelasting in de glastuinbouw vanwege het
convenant met de glastuinbouw. Wat gebeurt er als dat fiat er niet komt?
De antwoorden mogen allemaal schriftelijk, maar ik noem mijn vragen
nog maar even op. Ik had ook een vraag gesteld over wind op zee. De
minister is klaar voor de vergunningverlening, maar is het geld er ook, of
is er uitstel verleend voor bijvoorbeeld een bankgarantie? Wat is daarbij
de stand van zaken? Ik had een vraag gesteld in de context van het
congestiemanagement. Is waardering voor flexibiliteit nodig of is een
piekprijs voldoende? Verder had ik de vraag gesteld of er snel een
wetsvoorstel naar de Kamer komt over de bijstook van biomassa. Met
betrekking tot het net op de Noordzee heb ik gevraagd of er na aanbieding
van de eindrapportage van de werkgroepen een internationale werkconferentie op regeringsniveau georganiseerd kan worden om eindelijk eens
meters te maken met dat net op de Noordzee. De antwoorden mogen van
mij allemaal schriftelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

58

De voorzitter: Het is allemaal genoteerd.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Van
mijn kant lagen er nog drie vragen. De eerste vraag is of een lokale kerk
als kleinverbruiker kan worden gerekend bij de subsidie voor zonnepanelen. De tweede vraag is of het oppervlak voor thermische zonneenergie, dat nu te groot is, kan worden verlaagd. Mijn derde vraag heeft te
maken met de zonneboilers waarover de minister mij van alles en nog wat
wilde gaan vertellen. Particulieren zouden die zonneboilers en warmtepompen graag in een duurzame warmteregeling hebben. Dit valt nu
buiten de subsidie voor zonnepanelen. Dat brengt de markt in problemen.
Minister Verhagen: Allemaal schriftelijk.
De voorzitter: Dat gaan wij allemaal schriftelijk doen. Ik heb de minister
informeel fluisterend gevraagd wanneer deze antwoorden aan ons
aangeleverd kunnen worden. Dat kan aankomende donderdag voor 17.00
uur. Voor die tijd kunnen wij geen VAO houden. Wij kunnen dit ook nog
meenemen in de procedurevergadering van 3 juli.
Ik ga nu een hele waslijst van toezeggingen voorlezen. Dat is fijn. Dat hebt
u allen maar mooi binnengetikt vandaag.
– De minister zal de Kamer het rapport toesturen van het onderzoek van
het CPB naar de effecten en kosten van de twee varianten om een
leveranciersverplichting in te voeren.
– De minister zegt met betrekking tot windparken toe om ten aanzien
van de lopende projecten die buiten de zoekgebieden van de provincies liggen, geen onomkeerbare stappen te zetten tot verschijning van
de rijksstructuurvisie Windenergie op Land, die uiterlijk in het eerste
kwartaal van 2013 ter inzage wordt gelegd.
– De overheid zal een rol gaan spelen bij de lokale informatiecentra met
betrekking tot windparken.
– De minister zal de Kamer na het zomerreces informeren over de
mogelijke initiatieven tot decentrale energieopwekking, inclusief de
uitwerking van de uitgavenkant, conform de motie-Van der Werf/
Wiegman-Van Meppelen Scheppink.
– De minister zal na het zomerreces in het kader van de wetgevingsagenda STROOM een wetsvoorstel aan de Kamer aanbieden voor de
mogelijkheid van saldering door de vereniging van eigenaren in het
kader van decentrale energieopwekking.
– De minister houdt de Kamer op de hoogte van de vorderingen bij het
terugdringen van de netverliezen.
– De minister informeert de Kamer over het fonds meettarieven
netbeheer.
– De minister stuurt de Kamer het verslag toe van de workshop die op
12 juni jl. is gehouden over de gassamenstelling evenals het EDGaRonderzoek dat momenteel loopt.
– De minister informeert inzake schaliegas de Kamer over de lopende
opsporingsverzoeken evenals over de kosten die gemoeid zijn met
veilig boren naar schaliegas.
Minister Verhagen: Het laatste punt loopt dus mee in dat onderzoek.
De voorzitter: Exact. Ik vervolg met de toezeggingen.
– De minister informeert de Kamer over de wijze waarop inzake de
gasrotonde de investeringen zijn getoetst op publieke belangen en de
wijze waarop hij daarover met de minister van Financiën heeft
overlegd.
– De minister informeert de Kamer over een aantal losse overige zaken,
inclusief de vragen inzake de veiligheid van kerncentrales in België,
veiligheidszones van 80 km en jodiumpillen, de glastuinbouw, wind op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

59

zee, de bijstook van biomassa, de werkconferentie over wind op zee,
lokale kerken en subsidies op zonnepanelen. De brief daarover komt
donderdag aanstaande voor 17.00 uur. Voor die tijd zullen wij geen
VAO houden.
Minister Verhagen: De Kamer krijgt niet alles wat in de hele lijst met
toezeggingen is gevraagd voor vrijdag. Het gaat alleen om de schriftelijke
vragen.
De heer Leegte (VVD): Bij de toezeggingen heb ik niet de toezegging over
Drenthe gehoord. De minister heeft ook toegezegd dat de m.e.r.-procedure
binnen de Drentse structuurvisie zit.
Minister Verhagen: Dat is een deal die ik heb gemaakt met de provincie
Drenthe. Ik ben in zijn algemeenheid in overleg met het IPO over de
uitwerking. Wij zijn elkaar genaderd, en ik ga ervan uit dat het constructieve overleg van vanavond zal leiden tot een constructieve uitkomst van
het overleg tussen het ministerie en het IPO over de windmolens in zijn
algemeenheid.
De voorzitter: Goed zo. Deze toezegging voegen wij eraan toe.
Ik dank de belangstellenden op de publieke tribune, de media, de
medewerkers van de minister, de minister zelf en natuurlijk de leden. Ook
dank ik natuurlijk de twee dames van de bodedienst voor hun goede
zorgen en de notulist, want zonder het verslag weten wij niet wat wij
allemaal gezegd hebben. Ik sluit de vergadering.
Volledige agenda:
1. Risico-evaluatie verordening leveringszekerheid aardgas
32 806-7 – Brief regering d.d. 19-12-2011
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
2. Reactie op motie over duurzame energie Caribisch Nederland
33000-IV-51 – Brief regering d.d. 23-12-2011
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
3. Aanpak van administratieve netverliezen bij het transport van elektriciteit
29 023-115 – Brief regering d.d. 30-01-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
29 023-113 – Brief regering d.d. 18-11-2011
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
4. CO2-convenant glastuinbouw
32 813-16 – Brief regering d.d. 01-02-2012
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
5. Antwoorden op vragen van de cie ELI inzake de recente stroomstoring
in Rotterdam en omstreken
29 023-116 – Brief regering d.d. 13-02-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

60

6. Kabinetsreactie op het ING-rapport «Hernieuwbare energie in
Nederland tot 2020».
31 239-131 – Brief regering d.d. 06-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
7. Beantwoording schriftelijke vragen inzake het failliet van aluminiumsmelter Zalco
2011Z26823 – Schriftelijke vragen d.d. 20-12-2011
Tweede Kamerlid, R.W. Leegte (VVD)
2011Z26537 – Schriftelijke vragen d.d. 16-12-2011
Tweede Kamerlid, A.J. Koppejan (CDA) – De berichtgeving rondom het
failliet van Zalco
8. Beantwoording vragen over de aanstaande publicatie van de SDE+
regelingen
31 239-130 – Brief regering d.d. 14-02-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
9. Stresstestrapporten nucleaire installaties Onderzoekslocatie Petten en
Hoger Onderwijs Reactor te Delft
32 645-36 – Brief regering d.d. 06-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
10. Langetermijnbeleid over de gassamenstelling
29 023-117 – Brief regering d.d. 12-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
11. Uitspraak van de Hoge Raad over Wet onafhankelijk netbeheer
30 212-79 – Brief regering d.d. 12-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
12. Reactie op het rapport «Remmen los, advies over versnelling van de
transitie naar een duurzame energiehuishouding in Nederland» van de
Raden voor de leefomgeving en infrastructuur
30 196-160 – Brief regering d.d. 14-03-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
13. Opvolging motie van het lid Van der Werf inzake decentrale energieopwekking (Kamerstuk 33000-XIII, nr.69 )
29 383-194 – Brief regering d.d. 03-04-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
14. Antwoord openstaande vraag uit het algemeen overleg inzake Energie
van 9 februari jl. m.b.t. de bioafbreekbaarheid van de twee stoffen die
Cuadrilla zou willen gebruiken bij fracwerkzaamheden in de gemeente
Boxtel
31 239-133 – Brief regering d.d. 10-04-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
15.Rapportage energie-infrastructuurprojecten onder de rijkscoördinatieregeling
33000-XIII-178 – Brief regering d.d. 10-04-2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

61

minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
16. Beantwoording vraag lid Jansen uit AO Tracé van de Randstad 380 kV
hoogspanningsverbinding
31 574-24 – Brief regering d.d. 03-04-2012
minister van Infrastructuur en Milieu, M.H. Schultz van Haegen-Maas
Geesteranus
17. Stand van zaken en aanpak van het extra onafhankelijk onderzoek
schalie- en steenkoolgas
28 982-127 – Brief regering d.d. 10-04-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
18. Congestiemanagement elektriciteit en voorrang voor duurzaam
32 774-4 – Brief regering d.d. 16-04-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
19. Antwoord op het verzoek n.a.v. de brief van the Olivine Foundation
(min ELI)
2012Z09221 – Brief regering d.d. 01-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
20. Evaluatie van de Elektriciteitswet 1998 en Gaswet
33 252-1 – Brief regering d.d. 01-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
21. Reactie op het verzoek met betrekking tot de tarieven en winsten van
netbeheerders en transportverliezen
30 212-80 – Brief regering d.d. 01-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
22. Europese peer review van het Nationaal Rapport stresstest kerncentrale Borssele
32 645-37 – Brief regering d.d. 08-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
23. CNS-landenrapportage voor bespreking van de getroffen en voorgenomen maatregelen naar aanleiding van Fukushima Dai-Ichi op de
buitengewone bijeenkomst in Wenen van 27-31 augustus 2012 (Min ELI)
25 422-92 – Brief regering d.d. 10-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
24. Uitstel kabinetsreactie op het PBL-rapport inzake warmtevoorziening
gebouwde omgeving
30 196-175 – Brief regering d.d. 22-05-2012
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, J.W.E. Spies
25. Contouren leveranciersverplichting hernieuwbare energie
31 239-136 – Brief regering d.d. 24-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. sVerhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

62

26. Mogelijkheden voor import van hernieuwbare energie
31 239-137 – Brief regering d.d. 24-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen Voorstel: Behandelen
27. Uitstelbrief inzake aansluitplicht warmteprojecten
32 839-10 – Brief regering d.d. 25-05-2012
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, J.W.E. Spies
28. Veiligheidszones rond mijnbouwinstallaties
32 849-17 – Brief regering d.d. 25-05-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
29. Reactie n.a.v. de motie van Tongeren c.s. ( 33 000 XII-85 ) inzake
voorstellen om te komen tot een efficiënter gebruik van koelwater en
nuttig hergebruik van restwarmte in industriële processen en energiecentrales te stimuleren
31 239-134 – Brief regering d.d. 26-04-2012
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, J.J. Atsma
30. Stand van zaken voornemens kernenergie
32 645-38 – Brief regering d.d. 01-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
31. Beantwoording vragen van de leden Dikkers en Van Veldhoven over de
SDE+ regeling voor de stimulering van duurzame energie
31 239-138 – Brief regering d.d. 04-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
32. Subsidieregeling voor zonnepanelen (min ELI)
33000-XIII-188 – Brief regering d.d. 08-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
33. Aanbieding rapport «Gasrotonde: nut, noodzaak en risico’s; Nederland
als Europees knooppunt van gastransport»
33 292 – Rapport/brief Algemene Rekenkamer d.d. 14-06-2012
president van de Algemene Rekenkamer, S.J. Stuiveling
34. De nieuwe hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 kV: antwoord op
brief gemeente Halderberge over nieuwe hoogspanningsverbinding
31 574-25 – Brief regering d.d. 13-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
35. Voortgangsrapportage Transitie Nieuw Aardgas voor H-gasgebruikers
29 023-118 – Brief regering d.d. 13-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
36. Stand van zaken m.b.t. de motie van de leden Van der Werf en
Wiegman-van Meppelen Scheppink inzake decentrale energieopwekking
(min ELI)
31 239-139 – Brief regering d.d. 19-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

63

37.Aanbieding Europese «peer review» rapport over de Europese
stresstest bij kerncentrales (min ELI)
32 645-40 – Brief regering d.d. 18-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
38. Laatste stand van zaken m.b.t. het onderzoek naar de mogelijke risico’s
en gevolgen van het opsporen en winnen van schalie- en steenkoolgas en
toezending van de onderzoeksvragen
28 982-128 – Brief regering d.d. 19-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen
39. Stand van zaken rond windenergie op zee in Nederland (min ELI)
31 239-140 – Brief regering d.d. 19-06-2012
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M.J.M. Verhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 023, nr. 135

64