Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 250

Beleidsbrief Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 47

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 2 december 2008

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Wilders (PVV), Waalkens (PvdA), Van Baalen
(VVD), C
q örüz (CDA), Ormel (CDA), voorzitter,
Ferrier (CDA), Van Velzen (SP), De Nerée tot
Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Blom
(PvdA), Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Irrgang
(SP), Knops (CDA), Boekestijn (VVD), Voordewind (CU), Pechtold (D66), ondervoorzitter,
Ten Broeke (VVD), Van Raak (SP), Gill’ard
(PvdA), Thieme (PvdD) en Diks (GL).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP), De
Roon (PVV), Vermeij (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Omtzigt (CDA), Spies (CDA), AastedMadsen-van Stiphout (CDA), Van Dijk (SP), Ten
Hoopen (CDA), Jonker (CDA), Besselink
(PvdA), Leerdam (PvdA), Arib (PvdA),
Neppérus (VVD), Lempens (SP), Schermers
(CDA), Griffith (VVD), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU), Koşer Kaya (D66), Van Beek
(VVD), Gesthuizen (SP), Samsom (PvdA),
Ouwehand (PvdD) en Vendrik (GL).
2
Samenstelling:
Van Gent (GL), Van der Staaij (SGP), Poppe
(SP), Snijder-Hazelhoff (VVD), ondervoorzitter,
Depla (PvdA), Van Bochove (CDA), Koopmans
(CDA), voorzitter, Spies (CDA), Van der Ham
(D66), Van Velzen (SP), Vietsch (CDA), De
Krom (VVD), Samsom (PvdA), Boelhouwer
(PvdA), Roefs (PvdA), Neppérus (VVD), Van
Leeuwen (SP), Jansen (SP), Van der Burg
(VVD), Van Heugten (CDA), Vermeij (PvdA),
Madlener (PVV), Ouwehand (PvdD), Bilder
(CDA) en Wiegman-van Meppelen Scheppink
(CU).
Plv. leden: Vendrik (GL), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Remkes (VVD), Jacobi (PvdA),
Hessels (CDA), Koppejan (CDA), Ormel (CDA),
Koşer Kaya (D66), Leijten (SP), Schreijer-Pierik
(CDA), Vacature (algemeen), Timmer (PvdA),
Waalkens (PvdA), Vos (PvdA), Zijlstra (VVD),
Langkamp (SP), Gerkens (SP), Van Beek (VVD),
Schermers (CDA), Besselink (PvdA), Agema
(PVV), Thieme (PvdD), Vietsch (CDA) en
Ortega-Martijn (CU).

KST125636
0809tkkst31250-47
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

De vaste commissies voor Buitenlandse Zaken1 en voor Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer2 hebben een aantal vragen voorgelegd aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking over de brief
van 12 november 2008 inzake de beantwoording motie-Vendrik over
klimaatadaptatie in ontwikkelingslanden (Kamerstuk 31 250, nr. 38).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 28 november
2008. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie voor Buitenlandse Zaken,
Ormel
De voorzitter van de commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
Koopmans
De griffier van de commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van der Kolk-Timmermans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

1

1
Gaat u geld beschikbaar stellen (conform amendement Duyvendak bij de
Voorjaarsnota (31 474 XI, nr. 5) om het nodige veldwerk uit te voeren om
kaarten te valideren die de staat van de bossen monitoren, mede omdat
Nederland beschikt over unieke kennis om radarbeelden van bossen te
analyseren, zodat deze kaarten vóór de klimaattop in Kopenhagen
beschikbaar kunnen zijn?
De minister van VROM heeft in haar brief aan uw Kamer, kenmerk
IZ/2008067119, laten weten in de loop van 2009, als de bijdrage en toegevoegde waarde van radaranalyse bekend zijn, zeker te zullen bekijken of
en hoe Nederland aan de ontwikkeling van een bossenmonitoringsysteem
bij kan dragen.
De validatie van de methode om van radarsatellietdata ontbossingkaarten
te maken vindt op dit moment plaats op basis van kaarten die gemaakt
worden van Borneo. Deze kaarten zullen beschikbaar zijn vóór de
klimaattop in Kopenhagen. Het is geen probleem dat deze kaarten nog
niet van alle tropische bossen beschikbaar zullen zijn aangezien slechts
duidelijk hoeft te zijn dat zulke kaarten beschikbaar gemaakt kunnen
worden en hoe ze kunnen bijdragen aan de monitoring, rapportage en
verificatie van het voorkomen van ontbossing.
2
Waar gaat Nederland nieuwe en additionele middelen vinden? In hoeverre
bestaat er bereidheid tot financiering bij andere landen? Waarop moeten
de nieuwe financiële middelen additioneel zijn?
Nederland en de EU erkennen de uitdaging om in overeenstemming met
het Bali Actieplan een internationale financiële architectuur te ontwikkelen
die voorspelbare, nieuwe en additionele investeringen en financiering
optimaliseren en op gang brengen. Daarbij wordt gedacht aan diverse
bronnen, waaronder de private sector, de koolstofmarkt, de publieke
sector en innovatieve mechanismen. Gaarne verwijs ik verder naar vraag
5 waarin de verschillende opties worden benoemd die Nederland en de
EU overwegen om tot een internationaal verbindende afspraak te komen.
Bereidheid van andere landen om bij te dragen is zeker aanwezig, dat
blijkt ook uit het Bali Plan of Action maar die zal zich naar verwachting
materialiseren na het bereiken van een nieuw klimaatakkoord in Kopenhagen.
Ook andere landen zijn bereid om nieuwe en additionele middelen ter
beschikking te stellen, waarbij landen zoals het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Duitsland inmiddels middelen ter beschikking hebben gesteld
voor adaptatie. Het is nu zaak meer landen over de streep te trekken en
een structurele aanpak in Poznan en Kopenhagen uit te werken.
Nieuwe en additionele middelen zijn die middelen die additioneel zijn aan
de huidige internationale afspraken voor armoedebestrijding. Nederland
roept andere landen dan ook op om, net als Nederland heeft gedaan met
de extra middelen voor duurzame energie in ontwikkelingslanden, additionele middelen ter beschikking te stellen. Over het verwerven van deze
middelen zijn diverse voorstellen in omloop. De regering heeft hierover
nog geen definitief standpunt ingenomen, mede met het oog op de internationale onderhandelingen in Poznan en Kopenhagen.
3
Welke minister is coördinerend en heeft het voortouw in het dossier
klimaatadaptatie in ontwikkelingslanden en waarom?
Klimaatadaptatie is een nog relatief onontgonnen terrein dat deel
uitmaakt van het brede klimaatdossier. Vrijwel alle departementen die een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

2

bijdrage leveren aan het klimaatdossier hebben vanuit hun eigen invalshoek betrokkenheid bij het adaptatievraagstuk. De voorbereiding van onze
inzet op dit dossier is dan ook in onderlinge afstemming met alle
betrokken departementen tot stand gekomen. Gezien ons gezamenlijk
optreden in Bali en over twee weken in Poznan, is de brief aan de Kamer
naar aanleiding van de motie Vendrik mede namens de Minister voor
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu door mij ondertekend..
Bij de uitvoering van adaptatiebeleid in ontwikkelingslanden heeft de
Minister voor Ontwikkelingssamenwerking het voortouw.
4
In welke verhouding wegen «de vervuiler betaalt», solidariteit en verantwoordelijkheid mee in de verdeling van de extra lasten?
Binnen het kader van aanpassing aan klimaatverandering laat de Nederlandse regering zich leiden door het principe «de vervuiler betaalt», solidariteit en verantwoordelijkheid. Hoe deze uitgangspunten toegepast
kunnen worden voor de verdeling van de extra lasten voor adaptatie is
onderwerp van verder onderzoek en onderdeel van de internationale
onderhandelingen. Nederland heeft bij het IVM een studie uitgezet met
het doel meer helderheid en aanwijzingen te verkrijgen op dit specifieke
punt. De bevindingen van de studie zullen binnen enkele weken bekend
zijn.
Gaarne verwijs ik verder naar vraag 5 waarin twee specifieke opties
worden benoemd die Nederland en de EU overwegen om tot een internationaal verbindende afspraak te komen.
5 en 17
Aan welke andere opties, naast ETS, denkt u bij het ontwikkelen van
perspectieven voor de financiering van klimaatadaptatie? Kunt u de
Kamer hierover voor eind 2009 informeren?
Waarom wordt het energie- en klimaatpakket gezien als een potentiële
bron voor het genereren van middelen voor adaptatie, omdat de Nederlandse regering eventuele veilingopbrengsten immers op een slimme
manier wil terugsluizen naar burgers en bedrijven die met hogere kosten
worden geconfronteerd?
Gecombineerd antwoord op de vragen 5 en 17
In Europees verband worden de volgende twee alternatieve financieringsopties voor onder anderen adaptatie naar voren gebracht:
– Het genereren van geld door het opzij zetten en veilen van een
gedeelte van het totaal aan internationale emissierechten, indien dat in
een nieuw klimaatregime overeen wordt gekomen. Dit voorstel is door
Noorwegen gelanceerd.
– Reguliere bijdragen op basis van een contributieschaal, waarbij de
verdeelsleutel kan worden bepaald aan de hand van BNP en uitstoot
per hoofd van de bevolking. Dit voorstel is door Mexico gelanceerd.
Nederland neemt de verschillende voorstellen in overweging. De Kamer
zal in aanloop naar de onderhandelingen voor Kopenhagen in 2009 hierover worden geïnformeerd.
Het Nederlandse kabinet beraadt zich nog over de bestemming van de
nationale ETS-veilingopbrengsten.
6
Hoeveel geld is volgens internationale onderzoeken nodig voor financiering van klimaatbeleid in ontwikkelingslanden? Welk deel is nodig voor
adaptatie en welk deel voor mitigatie? Kunt u scenario’s en bandbreedtes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

3

geven waarmee rekening moet worden gehouden gezien het feit dat deze
berekeningen zeer uiteen lopen?
Er zijn verschillende schattingen (UNFCCC, UNDP/UNEP, Oxfam, IPCC)
gemaakt van de benodigde financiering van het wereldwijde klimaatbeleid
in ontwikkelingslanden. De schatting voor mitigatie in de UNFCCC studie
is in de orde van 200–210 miljard dollar per jaar in 2030 waarvan naar
schatting drie kwart privaat gefinancierd zou kunnen worden. Voor adaptatie lopen de schattingen uiteen van enkele tientallen tot 160 miljard
dollar per jaar in 2030 waarvan naar verwachting slechts 1/3 deel privaat
gefinancierd kan worden. Vooralsnog ga ik uit van een schatting voor
adaptatie van 80–100 miljard dollar per jaar. In de tweede helft van 2009
zal de Wereldbank met een beter onderbouwde schatting komen op basis
van de door Nederland, Zwitserland en Verenigd Koninkrijk gefinancierde
studie.
7
Als alle ontwikkelde landen 0,5 tot 1,0 van hun BNP beschikbaar stellen,
hoe groot zal dat bedrag dan ongeveer zijn? Wat is de positie van Nederland hierin? Past in de door u voorgestelde financiële architectuur het
voorstel van de 0,5 a 1,0% van het BNP voor ontwikkelde landen.
Het voorstel om 0,5 tot 1,0% van het BNP van de rijke landen in te zetten
voor klimaat is gedaan door China en de G77. Het voorstel zou naar schatting een jaarlijkse bijdrage van 200 tot 400 miljard dollar impliceren. Het
kabinet is geen voorstander van de gedachte dat alle landen een gelijk
deel van hun BNP beschikbaar stellen omdat dit geen recht doet aan de
gedachte dat «de vervuiler betaalt» waarbij ook de broeikasgasemissies
van landen een rol spelen.
8
Op basis van welke maatschappelijke kosten baten analyse komen de
ontwikkelingslanden tot het voorstel voor 0,5 á 1% van het BNP van
ontwikkelde landen?
Het is niet duidelijk op basis waarvan ontwikkelingslanden tot dit percentage zijn gekomen.
9
Welke 14 landen worden ondersteund via het Netherlands Climate
Assistance Programme en op basis waarvan zijn deze landen gekozen?
Het DGIS Climate Assistance Programme (DGIS-CAP) is begonnen naar
aanleiding van de Rio Conferentie in 1992. In de jaren daarna is in een
aantal landen gekeken naar nut, mogelijkheden en interesse voor ondersteuning op het gebied van klimaatverandering. Op basis daarvan is in
1996 het Netherlands Climate Change Studies Assistance Programme
(NCCSAP) gestart, met name om invulling te geven aan de UNFCCC
afspraak om non-Annex 1 landen te ondersteunen in het formuleren van
klimaatbeleid.

NCCSAP liep van 1996 tot 2000 en betrof Bhutan, Bolivia, Colombia, Costa
Rica, Ecuador, Ghana, Jemen, Kazakstan, Mali, Mongolië, Senegal, Suriname en Zimbabwe. Vóór de formele start van NCCSAP waren er al
studies uitgevoerd in Bangladesh, Egypte, Nicaragua en Vietnam. De
activiteiten in Colombia, Mali en Zimbabwe liepen door tot eind 2002 en in
Bhutan tot midden 2003.
Het vervolgprogramma, het Netherlands Climate Assistance Programme
(NCAP) loopt van 2003 tot 2008 en heeft een sterkere focus dan NCCSAP

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

4

op adaptatie en de koppeling van klimaatproblemen aan de lokale
armoedeproblematiek. Dit programma is sterk gericht op nationale
beleidsmakers en maatschappelijk middenveld. NCAP betreft Bangladesh,
Bhutan, Bolivia, Colombia, Ghana, Guatemala, Jemen, Mali, Mongolië,
Mozambique, Senegal, Suriname, Tanzania, en Vietnam. Deze landen zijn
geselecteerd omdat er kon worden voortgebouwd op de landen uit
NCCSAP, om zo verder te investeren in kennis en capaciteit van deze
landen om hun klimaatbeleid vorm te geven.
10
Wat acht u een passende rol voor Nederland en op welk onderdeel van
het adaptatievraagstuk past wat u betreft die rol het best?
Inhoudelijk ligt het accent op de integratie van adaptatie in het nationale
en sectorale beleid van ontwikkelingslanden en het ontwikkelen van een
coherente, effectieve, efficiënte en eerlijke internationale financiële architectuur die optimaal gebruik maakt van de comparatieve kracht van de
bestaande instellingen.
De Nederlandse rol op het gebied van klimaatadaptatie is a) het beïnvloeden van betrokken overheden, VN-instellingen, internationale financiële instellingen (IFI’s) en private sector bij internationale positiebepaling,
b) het creëren van draagvlak voor de Nederlandse positie binnen de Europese Unie, c) het ondersteunen van ontwikkelingslanden bij het ontwikkelen en uitvoeren van adaptatiebeleid, d) het stimuleren van samenwerking van partijen en e) het mee ontwikkelen van creatieve ideeën over de
financiering van adaptatie in ontwikkelingslanden.
11
Op basis van welke uitgangspunten wordt het geaccepteerde risico berekend, zodat de noodzakelijke adaptatiemaatregelen bepaald kunnen
worden?
Een belangrijk uitgangspunt voor Nederland is dat de mondiaal gemiddelde temperatuurstijging op langere termijn onder de 2 graden Celsius
moet blijven, hetgeen betekent dat mondiale emissies in 2050 met ten
minste 50 procent ten opzichte van 1990 moeten worden gereduceerd
waarbij de broeikasgassen onder de 450 ppm dienen te stabiliseren. De
gevolgen van de mondiaal gemiddelde temperatuurstijging en de bijbehorende klimaatrisico’s zijn sterk afhankelijk van de context zoals de geografische locatie, armoedesituatie en weerbaarheid van de bevolking. Het is
niet mogelijk om algemene uitgangspunten voor het berekenen van
klimaatrisico’s te geven. Klimaatrisico’s dienen door landen te worden
bepaald, waarbij de gegevens van het Intergovernmental Panel on
Climate Change (IPCC) een belangrijke bron van informatie vormen.
12
Hoeveel geld stelt Nederland op dit moment jaarlijks beschikbaar voor
klimaatbeleid in ontwikkelingslanden (alle directe en indirecte ondersteuning, variërend van noodhulp als gevolg van bijvoorbeeld overstromingen, tot investeringen in projecten voor duurzame energie, onderzoek
(zoals door het IVM) naar microkredieten en een overzicht van kennis en
kunde die Nederland beschikbaar stelt via Wageningen, TNO en andere
(onderwijs)instellingen)?
Zoals aangegeven in mijn reactie op de motie Vendrik dragen wij op het
specifieke gebied van klimaatadaptatie bij aan een aantal initiatieven met
name op het gebied van onderzoek en kennis (zoals Netherlands Climate
Assistance Programma, Least Developed Countries Fund, Schoklandfonds
etc) .

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

5

In uw vraag wordt uitgegaan van een bredere omschrijving van het thema
en omvat ook activiteiten in de sfeer van bijvoorbeeld noodhulp, microkredieten en hernieuwbare energie. Voor de hernieuwbare energie wordt
deze kabinetsperiode een substantiële bijdrage van EUR 500 mln. ingezet
in de strijd tegen armoede en klimaatverandering. Het geven van een
precieze financiële indicatie voor de inzet op klimaatbeleid op deze
terreinen is lastig gezien de bredere doelstellingen van deze activiteiten.
Wel heb ik in het kader van de rapportage verplichting voor het klimaatverdrag, de zogenaamde Bonn Declaration, een toerekening gemaakt
waarbij voor 2006 een bedrag van EUR 96 mln. is gerapporteerd.
13 en 14
Stelt Nederland kennis kosteloos beschikbaar? Zo neen, waarom niet.
Hoe zal Nederland zijn kennis over water- en deltatechnologie beschikbaar
stellen aan ontwikkelingslanden?
Gecombineerd antwoord op vraag 13 en 14
Kennis over water- en deltatechnologie is in Nederland aanwezig bij de
kennisinstellingen, gespecialiseerde overheidsorganen en de private
sector (o.a. aannemers, consultants, NGO’s).
Kennis wordt ter beschikking gesteld binnen het kader van de
samenwerkingsrelatie tussen Nederland en de betreffende ontwikkelingslanden. Het gaat hierbij om bilaterale ontwikkelingssamenwerking met de
partnerlanden, samenwerking tussen Nederlandse vakministeries of
lagere overheden met zusterorganisaties in ontwikkelinglanden en het
interdepartementale programma Partners voor Water. De ontwikkelingslanden dragen in nagenoeg alle gevallen ook bij aan deze samenwerking
door de financiering van de kosten die binnen het eigen apparaat worden
gemaakt. Deze kennis wordt dus niet gratis beschikbaar gesteld, maar dat
acht ik ook niet wenselijk om redenen van gerichte vraag en lokaal
ownership.
In vooral de ontwikkelinglanden in de landencategorie III (brede relatie)
wordt in toenemende mate uit eigen middelen (inclusief fondsen
verkregen uit leningen van multilaterale instellingen) Nederlandse kennis
op het gebied van water- en deltatechnologie verworven.
15
Welk percentage van het BNP van ontwikkelingslanden zelf moet volgens
u door hen bijgedragen worden aan klimaatadaptatie in ontwikkelingslanden? Hoe verhoudt zich dit tot de principes «de vervuiler betaalt»,
solidariteit en verantwoordelijkheid?
Het principe «de vervuiler betaalt» gaat uit van het compenseren van de
extra kosten die gemaakt moeten worden om de schade veroorzaakt door
klimaatverandering teniet te doen of te voorkomen. Voor die ontwikkelingslanden evenwel die ook als (historische) vervuiler aangemerkt
kunnen gaan worden, lijkt het voor de hand te liggen dat deze landen ook
bijdragen aan de kosten voor adaptatie. Naarmate landen minder
bijdragen aan het broeikaseffect zouden ze meer moeten worden gecompenseerd.
16
Welk type maatregelen is noodzakelijk om een goed functionerende internationale koolstofmarkt tot stand te brengen? Wat zal private partijen
ertoe brengen om hierin te investeren?
Nederland en de EU streven op termijn naar een wereldwijde koolstofmarkt, waaraan alle landen deelnemen. De koolstofmarkt is niet alleen een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

6

effectief en efficiënt instrument voor het realiseren van een wereldwijde
emissie reductiedoelstelling, maar ook onmisbaar om de benodigde
(private) financiële stromen tot stand te brengen in zowel ontwikkelde als
ontwikkelingslanden.
Voor een goed werkende koolstofmarkt zijn doelstellingen voor de
reductie van broeikasgasemissies nodig die schaarste van emissierechten
oproepen voor alle ontwikkelde landen. Voor een goede werking van de
markt is het vervolgens nodig dat landen, ook buiten de EU, verder
worden gestimuleerd om aan de wereldwijde koolstofmarkt deel te
nemen en in hun eigen land emissiehandelssystemen voor bedrijven op
te zetten. Hier wordt bijvoorbeeld aan gewerkt in het International Carbon
Action Partnership (ICAP), waaraan ook Nederland deelneemt.
Daarnaast zijn transparante en efficiënte regels nodig voor de verschillende mechanismen (bijv. ETS) in de koolstofmarkt. Die zorgen ervoor dat
elk emissierecht daadwerkelijk tot stand komt (gemonitored en geverifieerd ) en de transactiekosten beperkt blijven. In VN verband wordt nu
gesproken over hervorming van de bestaande mechanismen.
Ten slotte wordt er naar gestreefd dat zoveel mogelijk landen deelnemen
in de koolstofmarkt. Er wordt bijvoorbeeld gesproken over participatie van
deze landen in emissiehandel voor specifieke sectoren en het limiteren
van de rechten die via het Clean Development Mechanism worden toegekend aan emissiereducties in deze landen.
Voor private partijen is het vooral van belang dat er lange-termijn zekerheid bestaat over de emissie reductiedoelstellingen en over de regels voor
participatie in de markt. Daarnaast zijn transparantie, snelheid en efficiëntie van het proces, inclusief de voorspelbaarheid van de uitkomst en
inzicht in de opbrengsten, belangrijke elementen bij investeringsafwegingen van private partijen. Ook is het van belang dat er op landen- of
regionaal niveau een enabling environment wordt gecreëerd, dat wil
zeggen een combinatie van wet- en regelgeving die investeringen in
koolstofarme oplossingen stimuleert.
Voor vraag 17 zie vraag 5 deze zijn gecombineerd
18
Hoe is de selectie van acht ontwikkelingslanden tot stand gekomen?
Waarom is voor deze acht gekozen?
Het doel was te komen tot een selectie van landen die representatief zijn
voor een veel grotere groep ontwikkelingslanden. Er is dus gekozen voor
een spreiding over de verschillende continenten, waarbij ook de belangrijkste klimaatproblemen in alle belangrijke sectoren aan de orde komen.
Daarnaast is vooral gekozen voor landen waar al enige informatie beschikbaar was over de mogelijke gevolgen van klimaatverandering, zodat deze
studie zich kan richten op het identificeren van aanpassingsmogelijkheden
en de kosten en baten daarvan. Uiteraard is alleen gekozen voor landen
waar de betreffende overheden interesse en betrokkenheid toonden.
19
Hoe luiden de exacte onderzoeksvragen voor het onderzoek naar het
principe «de vervuiler betaalt» dat wordt uitgevoerd door het IVM?
Waarom staat het principe «de vervuiler betaalt» ter discussie? Waarom
zou het in het geval van klimaatadaptatie anders uitgelegd dienen te
worden dan voor vervuiling van bijvoorbeeld water, bodem en lucht? Kunt
u meer duidelijkheid geven bij het gekozen principe van «de vervuiler
betaalt»; hoeveel zal welke vervuiler moeten betalen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

7

De onderzoeksvragen luiden als volgt:
Wat zijn de relevante elementen bij het toepassen van het beginsel de
vervuiler betaalt in relatie tot aansprakelijkheiden compensatiebeginselen
ten einde een rechtvaardig («fair») standpunt te kunnen ontwikkelen met
betrekking tot de verantwoordelijkheid van specifieke (groepen van)
landen en in het bijzonder Nederland t.a.v. de financiering van adaptatie
aan gevolgen van door menselijk handelen veroorzaakte klimaatverandering?
Specifiek:
1. Wat zegt de literatuur over de interpretatie van aansprakelijkheid- en
compensatiebeginselen in verband met klimaatverandering en over de
toerekening van verantwoordelijkheid aan individuele landen?
2. Hoe kunnen we deze redeneringen en standpunten vertalen in praktische benaderingen met een focus op onder andere een mogelijke
einddatum voor het vaststellen van verantwoordelijkheid voor historische emissies, ethische beginselen voor het vaststellen van verantwoordelijkheid (zoals per capita, bruto emissies) en toekomstige
verantwoordelijkheid.
3. Wat betekent dit voor de Nederlandse onderhandelingspositie?
4. Kunnen de verantwoordelijkheden, vastgelegd in praktische benaderingen conform onderzoeksvragen 2 en 3, worden gekwantificeerd
doormiddel van een bepaling van historische emissies en de daarmee
verband houdende bijdrage aan klimaatverandering?
Het beginsel «de vervuiler betaalt» staat voor de Nederlandse regering
niet ter discussie. De regering onderkent wel dat operationalisering van
het beginsel in de context van klimaatverandering niet eenvoudig is.
Anders dan bijvoorbeeld bij bodemvervuiling is het zeer moeilijk een
directe relatie te leggen tussen de ontstane specifieke schade en de
veroorzaker van deze schade. Ieder land draagt in zekere mate bij aan het
probleem en is tegelijkertijd slachtoffer. Het is bovendien de vraag of
landen aansprakelijk kunnen worden gesteld voor uitstoot die hun burgers
veroorzaken. De IVM studie kan bijdragen aan een verdere onderbouwing
van het Nederlandse standpunt. Ontwikkelde landen zijn verdeeld over dit
onderwerp. Landen die het beginsel niet willen onderschrijven vrezen
juridische aansprakelijkheid.
Het is nu nog niet mogelijk om aan te geven hoeveel iedere vervuiler
moet betalen. Daarvoor dient allereerst een beter inzicht te komen in de
omvang van de kosten die moeten worden opgebracht. Voorts dient bij
een eerlijke lastenverdeling niet alleen rekening te worden gehouden met
de bijdrage aan uitstoot van broeikasgassen maar ook met de economische draagkracht van de verschillende landen. In de komende maanden
zullen beide variabelen moeten worden geoperationaliseerd en zal
moeten worden bezien hoe deze zich tot elkaar verhouden. Uiteraard dient
bij de formulering van de Nederlandse positie ook rekening gehouden te
worden met ontwikkelingen binnen de EU en in de UNFCCC onderhandelingen.
20
Is het bedrag dat u tijdens de begrotingsbehandeling van Buitenlandse
Zaken en Ontwikkelingssamenwerking 2009 noemde van €100 miljard,
ongeveer het bedrag dat op tafel moet komen voor klimaatadaptatie? Wat
zal de Nederlandse bijdrage voor dit bedrag zijn? Waarom financiert u nog
een onderzoek van de Wereldbank naar de kosten van klimaatadaptatie?
Op basis van huidige schattingen lijkt een internationale bijdrage in de
orde van 100 miljard Euro voor adaptatie een redelijk richtgetal, doch zeer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

8

voorlopig. Zie ook vraag 6. Wat de Nederlandse bijdrage zal zijn, is op dit
moment niet aan te geven omdat dit onderwerp van internationaal onderhandelen in Poznan en Kopenhagen is.
Er bestaat nog veel onduidelijkheid over de kosten en prioriteiten van het
adaptatiebeleid. De studie door de Wereldbank, die ik samen met Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk financier, zal hierin meer inzicht
verschaffen, door niet alleen uit te gaan van macromodellen maar van
landenstudies om de prioriteiten helder in beeld te krijgen. De studie
wordt geacht een bijdrage te leveren aan de internationale discussie over
adaptatie en tevens de onderhandelingen te ondersteunen.
21
Deelt u de mening dat het problematisch is dat wanneer wordt gewacht
op de ETS-opbrengsten ter financiering van klimaatadaptatie, we pas in
2013 echt aan het werk kunnen?
De ETS-opbrengsten zijn niet de enige mogelijke financieringsbron voor
adaptatie. Momenteel worden verschillende initiatieven ondernomen op
het gebied van klimaatadaptatie. Kwetsbare landen proberen de
toekomstproblemen in kaart te brengen en daar krijgen ze vanuit ontwikkelingssamenwerking ondersteuning bij. Er zijn twee klimaatfondsen
onder het GEF die landen assisteren bij het maken van nationale plannen
voor adaptatie en een begin van uitvoering van deze plannen. Deze
worden gefinancierd uit ODA middelen. Het Adaptatie Fonds onder het
Kyoto Protocol, dat gevoed wordt met een marge op CDM, wordt binnenkort operationeel. Voor de uitvoering van nationale plannen is echter
additioneel geld nodig.
Overigens is Nederland tegenstander van verplicht Europees oormerken
van ETS veilingopbrengsten. Wel is Nederland voor een toezegging in
internationaal verband in het kader van een overeenkomst in Kopenhagen
en voor het overeenkomen van een EU-lastenverdeling daarvoor.
22
Kunt u voorkomen dat de eerste gelden voor klimaatadaptatie vooral
terechtkomen in het praatcircuit, in plaats van dat ze worden uitgegeven
voor het uitvoeren van de vele NAPA’s die al afgerond zijn?
Adaptatie is een relatief nieuw onderwerp binnen de UNFCCC, en de
groeiende aandacht er voor komt de ontwikkelingslanden ten goede.
Zonder voldoende discussie over adaptatie binnen de UNFCCC heeft een
nieuw akkoord in Kopenhagen bovendien weinig kans en het is daarom
een politiek onderwerp van de eerste orde. Nederland heeft daarbij zeer
actief geopereerd. Het is wel van belang om de kennis over adaptatie te
vergroten en daarvoor is meer onderzoek nodig. Het is ook belangrijk om
ontwikkelingslanden te ondersteunen bij het maken van nationale plannen
om risico’s die voortvloeien uit klimaatverandering te ondervangen. Dit
kan onder anderen door steun bij capaciteitsontwikkeling en beleidsontwikkeling. Het doel is dat klimaatbestendige ontwikkelingsplannen tot
stand komen met concrete maatregelen voor het opvangen van de
gevolgen van klimaatverandering. Hiervoor zijn specifieke fondsen onder
het Global Environment Facility (GEF) ingesteld en is het Adaptatie Fonds
onder Kyoto opgericht.
23
Heeft Nederland een concreet uitgewerkt voorstel voor een internationale
financiële structuur, dat u inbrengt in de betreffende fora?
Hiervoor verwijs ik graag mede naar de brief van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu over onze gezamenlijke inzet
in Poznan. Hoewel onder het Kyoto-protocol nuttige financierings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

9

mechanismen zijn ontwikkeld – zoals het Clean Development Mechanism,
Joint Implementation, emissiehandel tussen landen en het Adaptatiefonds
– is de huidige internationale financiële architectuur ter ondersteuning van
internationaal klimaatbeleid gefragmenteerd, onevenwichtig en onvoldoende in staat om de benodigde financiering en investeringen op gang
te brengen. Het versterken van de financiële architectuur is daarom een
speerpunt van de Nederlandse inzet. In Kopenhagen moeten hierover
duidelijke afspraken worden gemaakt.
De Minister van VROM en ik spreken voortdurend met andere landen over
het financieringsvraagstuk, waarbij de additionele financiering voor adaptatie in ontwikkelingslanden vanzelfsprekend mijn aandachtspunt is.
Nederland heeft een aantal principes, dat leidend zouden moeten zijn bij
het ontwerpen van een internationale financiële architectuur, waarvan de
onderstaande in het EU standpunt zijn overgenomen:
– Effectiviteit, vooral met betrekking tot het bereiken van de noodzakelijke mondiale emissiereductie, maar ook met het oog op een adequate
fondsenwerving en de verzekering dat het geld ook op de plaats van
bestemming komt (een goede delivery);
– Efficiëntie, dat wil zeggen resultaten bereiken tegen de laagst mogelijke kosten en inspelen op kansen die zich voordoen in termen van
economische ontwikkeling. Dit betekent ook het behouden van het
goede en het verbeteren of vernieuwen waar noodzakelijk;
– Eerlijkheid/billijkheid, oftewel de door landen te leveren bijdrage moet
op één of andere wijze een afgeleide zijn van ontwikkelingsniveau
(mogelijkheid tot betalen) en emissies (vervuiler betaalt). Billijkheid
geldt ook van de kant van de ontvangers. Steun moet gaan naar situaties waar het echt nodig is, waar resultaten kunnen worden gehaald
die men zelf niet voldoende kan bereiken zonder steun van buitenaf;
In Poznan willen we een brede erkenning krijgen voor deze principes.
Daarna zal op weg naar Kopenhagen gewerkt worden aan een concreet
voorstel, bij voorkeur in EU verband. De precieze samenstelling van het
totaalpakket zal waarschijnlijk pas in de eindfase van de conferentie in
Kopenhagen worden bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 250, nr. 47

10