Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2019

Nr. 215

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 juli 2019
Op 28 maart jongstleden heeft het lid Van den Hul (PvdA) haar zorgen
uitgesproken over het onderzoek van Rutgers, Soa Aids Nederland en
GGzE1 waarin wordt aangegeven dat een kwart van alle meisjes in het
voortgezet speciaal onderwijs (vso) wordt gedwongen tot seksuele
handelingen. Wij vinden dit ook een zorgelijk signaal. Tijdens de regeling
van werkzaamheden is om een kabinetsreactie gevraagd (Handelingen II
2017/18, nr. 68, item 6). Mede namens de Minister en staatsecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Minister voor Rechtsbescherming bieden wij hierbij onze reactie op het rapport aan. De vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft op 11 april 2019
ook haar zorgen uitgesproken over de stijging van het aantal meldingen
bij vertrouwensinspecteurs van seksueel misbruik en discriminatie in of
rond de scholen in het schooljaar 2017–2018.2 Ook hierop bieden wij uw
Kamer onze reactie aan.
In deze brief gaan we eerst kort in op de bevindingen uit de onderzoeken.
Daarna informeren we u over de maatregelen die dit kabinet treft.
Onderzoek Rutgers, SOA Aids en GGzE over voortgezet speciaal
onderwijs
Het onderzoek van Rutgers, SOA Aids en GGzE bevat verontrustende
cijfers, met name over meisjes in het vso in cluster 4. In cluster 4 volgen
kinderen met psychiatrische stoornissen en/of ernstige gedragsproblemen
onderwijs. De onderzoekers maken onderscheid tussen cluster 4 «pro» en
1

2

kst-35000-VIII-215
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Rutgers, SOA Aids Nederland en GGzE, Seks onder je 25e vso (2019), Raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl.
Inspectie van het Onderwijs, Factsheet meldingen vertrouwensinspecteurs over de sectoren
PO, VO, SO, MBO en HO over schooljaar 2017–2018 (2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

1

cluster 4 «vmbo+».3 Met de categorie «cluster 4 pro» doelen de onderzoekers op leerlingen die de uitstroomprofielen «arbeidsmarktgericht» of
«dagbesteding» volgen. Met «cluster 4 vmbo+» doelen de onderzoekers
op leerlingen die het uitstroomprofiel «vervolgonderwijs» volgen. Over
deze groepen concluderen de onderzoekers dat 27 procent van de
cluster 4 «vmbo+»-meisjes ooit in hun leven gedwongen is tot seksuele
handelingen. Bij meisjes in het cluster 4 «pro» is dit zelfs 33 procent. Bij
hun vrouwelijke leeftijdsgenoten in het regulier onderwijs is dit een stuk
lager: 7 procent. Ook heeft bijna de helft van de meisjes op vmbo+
cluster 4 en meer dan de helft van de meisjes op pro cluster 4 wel eens
seksuele grensoverschrijding meegemaakt. Dit onderzoek toont aan dat
kinderen in het voortgezet speciaal onderwijs sneller dan andere kinderen
slachtoffer worden van seksueel geweld en daarom blijvende aandacht
verdienen.
Rutgers, SOA Aids Nederland en GGzE wijzen in hun onderzoek op de
beperkingen van een relatief kleine steekproef (150 meisjes in cluster
4-scholen), die de kans op vertekening van de resultaten door toevalligheden groter maakt. Ook sluiten de onderzoekers een selectiebias niet uit.
Zo gaven enkele scholen aan bij de selectie van respondenten te letten op
communicatieve vaardigheden of gaven de ouders geen toestemming
voor deelname. Niettemin is het beeld dat het rapport schetst helder,
namelijk dat een aanzienlijk deel van de meisjes gedwongen wordt tot
seksuele handelingen.
Factsheet meldingen over 2017/2018 van de vertrouwensinspecteurs
De Inspectie van het Onderwijs (hierna: Inspectie) brengt jaarlijks een
factsheet uit met meldingen over seksueel, psychisch en fysiek geweld en
discriminatie en radicalisering in het po, vo, so, mbo en ho. Wij vinden het
belangrijk dat de vertrouwensinspecteurs door besturen/scholen, ouders
en leerlingen/studenten worden benaderd om onwenselijke praktijken te
melden, mede omdat deze meldingen waar nodig leiden tot veroordelingen.
De Inspectie maakt binnen seksueel geweld onderscheid tussen seksuele
intimidatie (ongewenst, seksueel grensoverschrijdend gedrag (verbaal en
non verbaal)) en seksueel misbruik. De meldingen van seksuele intimidatie daalden van 247 naar 203. De meldingen van seksueel misbruik
stegen van 106 naar 134. Van die 134 meldingen ging het in 64 gevallen
(in 2016/2017 waren dat er 56) om een met taken belast persoon binnen
de school. Indien er sprake is van mogelijk seksueel misbruik door een
met taken belast persoon, is de school wettelijk verplicht dit te melden bij
de Inspectie. In het geval van een redelijk vermoeden van seksueel
misbruik bewaakt de Inspectie dat het bevoegd gezag ook daadwerkelijk
aangifte doet en volgt zij de zaak tot aan een veroordeling of seponering
door het Openbaar Ministerie. Waar nodig wordt met de school gesproken
over het sociale veiligheidsklimaat en de gedragscode. Opvallend is dat
het aantal meldingen van seksueel misbruik in alle onderwijssectoren
(licht) stijgt, met uitzondering van het speciaal onderwijs.
De meldingen van discriminatie stegen van 28 naar 57 en zijn daarmee
helaas weer op het niveau van 2014–2015. De Inspectie constateert dat
vooral het aantal meldingen van discriminatie op grond van een migratieachtergrond flink is gestegen. Er zijn relatief minder meldingen van
discriminatie op grond van geloof gedaan.
3

Het speciaal onderwijs verzorgt ook onderwijs aan kinderen in de clusters 1 (blind/slechtziend),
2 (doof/slechthorend) en 3 (motorisch/verstandelijk gehandicapt en langdurig ziek).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

2

Bij de factsheet van de Inspectie is nog een opmerking te maken. De
factsheet moet gelezen worden als een weergave van de meldingen die
de Inspectie ontvangt. Die meldingen zijn daarmee niet zonder meer
representatief voor een landelijk beeld van seksueel geweld of
discriminatie.
De monitoren over sociale veiligheid4, 5, die in opdracht van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor het po, vo en mbo elke twee
jaar worden uitgevoerd, laten geen grote stijging van seksueel geweld op
scholen zien. Zo is het percentage kinderen in het v(s)o dat slachtoffer is
van seksueel geweld op scholen6 al circa 10 jaar stabiel. In 2018 is er wel
een stijging waarneembaar in het v(s)o ten opzichte van 2016: 7 procent
ten opzichte van 5,9 procent.
Maatregelen
De conclusies van de verschillende onderzoekers laten een wisselend
beeld zien met verschillende cijfers. Elk geval van seksueel overschrijdend
gedrag of het meemaken van seksueel geweld is er één te veel. Het
voorkomen en de aanpak van zowel seksueel grensoverschrijdend gedrag
als seksueel geweld is daarom een belangrijk speerpunt van het kabinet.
We treffen daarvoor preventieve maatregelen binnen en buiten het
onderwijs. Daarnaast moeten we, als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, adequaat reageren en hulp bieden
waar nodig. Op beide sporen gaan wij in.
Preventie
We willen voorkomen dat jongeren te maken krijgen met seksueel
grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. Het onderzoek van
Rutgers benadrukt dat hier voor sommige doelgroepen, zoals meisjes die
op het voortgezet speciaal onderwijs zitten, extra inzet voor nodig is. Als
kabinet zetten we in op zowel het weerbaar maken van jongeren als het
bespreekbaar maken van dit onderwerp onder jongeren.
Wet Veiligheid op school
De Wet veiligheid op school verplicht scholen in het funderend onderwijs
te zorgen voor een veilig schoolklimaat. Onder het creëren van een veilig
schoolklimaat valt het stellen en respecteren van grenzen en het maken
van afspraken hierover door de schoolleiding met het personeel en de
leerlingen; het ervoor zorgen dat leerlingen en personeel weten dat ze
ergens terecht kunnen en dat er geluisterd wordt; het geven van seksuele
voorlichting aan leerlingen en het aanleren van vaardigheden op het
gebied van sociale weerbaarheid. Stichting School en Veiligheid biedt
trainingen aan voor vertrouwenspersonen.
Curriculumherziening
In het regeerakkoord is bepaald dat de kerndoelonderdelen seksualiteit en
seksuele diversiteit worden aangescherpt. Deze afspraak is ondervangen
in de curriculumherziening in het funderend onderwijs. In dit traject

4

Praktikon B.V. Monitor Sociale veiligheid in en rond scholen. 2018.
Expertisecentrum Beroepsonderwijs. Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017–2018.
2018.
6
In de monitor Sociale Veiligheid in en rond scholen wordt onder seksueel geweld verstaan:
kinderen die 1x of vaker per maand slachtoffer zijn van seksuele opmerkingen (5,8%),
ongewenst betast of aangeraakt (2,3%), gedwongen tot ongewenste seksuele handelingen
(0,9%) of seksuele afbeeldingen verspreiden (0,7%).
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

3

leveren de ontwikkelteams van leraren en schoolleiders dit najaar
bouwstenen aan voor het nieuwe curriculum, waaronder de aanscherping
van de kerndoelonderdelen seksualiteit en seksuele diversiteit. Het doel is
om scholen en leraren meer duidelijkheid te bieden over wat van hen
verwacht wordt op dit terrein.
Netwerk Integrale Veiligheid en aanscherping kwalificatie-eisen
burgerschap
Voor het mbo bestaat het Netwerk Integrale Veiligheid van de MBO Raad
waarin instellingen kennis met elkaar kunnen delen over effectieve
maatregelen voor het creëren van een veilige omgeving. Tijdens de
volgende netwerkdag op 19 september 2019 besteden de leden aandacht
aan het verhogen van de bekendheid en vindbaarheid van vertrouwenspersonen en meldpunten. OCW ondersteunt dit netwerk door de Monitor
Sociale Veiligheid aan te bieden. Naar aanleiding van de motie van de
leden Van den Hul en Jasper van Dijk over het bevorderen van de
LHBTI-acceptatie op school7 hebben wij de kwalificatie-eisen burgerschap
aangescherpt. Met deze wijziging is expliciet in de tekst opgenomen dat
acceptatie van diversiteit een basiswaarde vormt in onze samenleving en
dat acceptatie van diversiteit onder meer betrekking heeft op etnische,
religieuze, seksuele en gender diversiteit. Deze wijziging treedt komend
schooljaar in werking.
Collectieve preventie onbedoelde (tiener) zwangerschappen
In het zevenpuntenplan «Onbedoelde (tiener) zwangerschappen» zijn
afspraken gemaakt om de collectieve preventie van onbedoelde
(tiener)zwangerschappen via het onderwijs te stimuleren. Hierin is
afgesproken dat partijen (GGD GHOR Nederland, Rutgers, Siriz, Stichting
School en Veiligheid, onderwijsraden en Gezonde School) een plan
opleveren op dit thema. Dit plan richt zich zowel op het voorkomen van
onbedoelde (tiener) zwangerschappen, als op het brede thema seksuele
integriteit en relationele vorming van leerlingen en mbo-studenten. Hierbij
gaat het onder andere om respectvol en verantwoordelijk gedrag ten
opzichte van elkaar, het leren omgaan met verschillen in normen en
waarden, het leren omgaan met het bestaan van verschillen in ontwikkeling van leerlingen op het kruispunt van cultuur en seksualiteit en
vragen rondom intimiteit. De verwachting is dat in het najaar het plan
gereed is en naar uw Kamer wordt gestuurd.
Gezonde school
Een ander initiatief vanuit de Ministeries EZ, SZW, VWS en OCW is de
Gezonde School. Dit initiatief focust zowel op het primair als het voortgezet onderwijs om het mentale welbevinden van jongeren te versterken.
«Hoe zorg je ervoor dat je comfortabel bent met jezelf?» of «Hoe ga je om
met sociale druk van vrienden?» Dit zijn vragen die binnen dit kader
worden behandeld. Ook maakt de module «relaties: (seksuele) omgang
tussen jongeren bespreekbaar in het klaslokaal» onderdeel uit van de
Gezonde School. Daarnaast zijn er vele regionale initiatieven zoals Think!
in Zwolle waarbij de mentale weerbaarheid van jongeren centraal staat.
Een ander voorbeeld is het project «seksueel grensoverschrijdend
gedrag» in de regio Zeeland; een samenwerkingsverband tussen Veilig
Thuis, maatschappelijk werk en politie gericht op jongeren op scholen.

7

Kamerstuk 30 420, nr. 274.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

4

Van Kwetsbaar naar Weerbaar
Binnen het project «Van Kwetsbaar naar Weerbaar» hebben Rutgers en
het Centrum Educatieve Dienstverlening leerlijnen, handreikingen en
brochures ontwikkeld om het thema grensoverschrijdend gedrag
bespreekbaar te maken. Ook heeft Rutgers speciaal voor het vso een
aanpassing gemaakt op de lesmethode «Lang leve de liefde!» waarin veel
aandacht is voor (het respecteren van) wensen en grenzen in seksuele
relaties.
Aanpak seksueel geweld in het speciaal onderwijs
Het onderzoek van Rutgers, SOA Aids Nederland en GGzE laat een
zorgelijk beeld zien van het hoge aantal meisjes in het vso cluster 4 dat te
maken krijgt met gedwongen seksuele handelingen of seksuele grensoverschrijding. Wij willen met de sector bezien hoe we deze problematiek
beter in beeld kunnen krijgen en hoe dit aantal, en het aantal gevallen van
seksueel geweld in het gehele speciaal onderwijs, omlaag te krijgen is.
Mogelijk is hiervoor vervolgonderzoek nodig. Op dit moment ontwikkelt
de Vereniging Gehandicapten Nederland (VGN) al samen met partners
allerlei activiteiten op het gebied van relaties, seksualiteit en seksueel
geweld voor de periode 2019–2021. Het Ministerie van VWS is met de
VGN in gesprek op welke wijze we ze hierbij kunnen ondersteunen. Ook is
het Ministerie van VWS met Rutgers in gesprek over wat er naast deze
genoemde activiteiten nog extra nodig is ter preventie van seksueel
geweld.
Onderzoek VOG’s
Mijn ambtsvoorganger heeft uw Kamer toegezegd om na te gaan of de
huidige systematiek van verklaringen omtrent het gedrag (VOG) kan
worden verbeterd.8 We laten na de zomer een onderzoek uitvoeren naar
de mogelijkheden om seksueel grensoverschrijdend gedrag (inclusief
seksueel misbruik) door onderwijspersoneel te voorkomen. Dit onderzoek
gaat niet alleen in op de systematiek van de VOG’s, maar ook op andere
maatregelen om seksueel grensoverschrijdend gedrag door personeel te
voorkomen. Uw Kamer wordt hier begin 2020 nader over geïnformeerd.
Momenteel geldt er een wettelijke verplichting voor iedereen die in het
onderwijs werkt, om bij indiensttreding een actuele VOG te overleggen.
Hierbij wordt specifiek gelet op veroordelingen voor zeden of andere
justitiële documentatie die de uitoefening van een functie binnen het
onderwijs zouden kunnen belemmeren.
Vervolging en berechting van jeugdige daders
De Minister voor Rechtsbescherming heeft, namens de Minister van VWS,
op 28 juni jl. een brief over de aanpak van jeugdcriminaliteit naar uw
Kamer verstuurd.9 Hierin staat onder meer dat jongeren momenteel nog
niet altijd de straf, interventie of behandeling krijgen die het beste aansluit
op de ernst van het delict en de risicofactoren voor herhaling. Daarom is
het nodig de ingezette beweging naar meer maatwerk en een persoonsgerichte benadering met kracht door te zetten. Daarnaast is het van belang
sneller en consequenter te reageren. Het duurt vaak te lang voordat een
reactie volgt op een strafbaar feit of het niet nakomen van voorwaarden.
Om dit te realiseren zetten deze Ministers in op:
– Meer maatwerk bij vrijheidsbeneming en nazorg.

8
9

Handelingen II, 2016/17, nr. 8, item 6.
Kamerstuk 28 741, nr. 53.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

5

–
–
–

Betere aansluiting bij de ernst van het delict om herhaling te
voorkomen.
Een snellere reactie op strafbare feiten of overtreding van voorwaarden.
Meer interventiemogelijkheden bij specifieke delicten en problematiek.

Bieden van hulp, ondersteuning en vervolging
Als slachtoffers seksueel overschrijdend gedrag en seksueel geweld
meemaken, moet dit zo snel mogelijk stoppen. We vinden het belangrijk
dat slachtoffers worden ondersteund bij het fysieke en mentale herstel na
een nare of gedwongen seksuele ervaring.
Slachtoffers kunnen voor hulp en ondersteuning terecht bij verschillende
organisaties
–

–

–

–

Een slachtoffer kan altijd naar de politie, waar gespecialiseerde
zedenrechercheurs een slachtoffer informeren over wat het doen van
aangifte inhoudt (met het informatieve gesprek) en een slachtoffer
horen. Als het extra kwetsbare kinderen betreft (vanwege hun jonge
leeftijd of ontwikkelingsniveau) wordt het slachtoffer door een
studioverhoorder gehoord. Het verhoor vindt dan plaats in een
speciale kindvriendelijke ruimte door een zedenrechercheur met
speciale opleiding voor het horen van kwetsbare kinderen. Om te
bepalen of een kind kwetsbaar is, stelt de zedenrechercheur tijdens het
informatieve gesprek verkennende vragen aan de ouder(s) en het kind.
Als de zedenrechercheur twijfels heeft over of de kwetsbaarheid van
het kind, overlegt deze met een studioverhoorder. Het slachtoffer kan
vervolgens beslissen om aangifte te doen.
Daarnaast zijn er op zestien plaatsen in Nederland Centra Seksueel
Geweld, waar een slachtoffer terecht kan voor medische en psychische
hulp. Ook kan een slachtoffer een medisch-forensisch onderzoek
ondergaan (om letsel vast te stellen en forensische sporen veilig te
stellen) voor bewijs in een strafproces. Het Centrum Seksueel Geweld
(CSG) is vooral ingericht op het helpen van slachtoffers in de zogeheten acute fase, als het seksuele misdrijf korter dan zeven dagen
geleden is voorgevallen.
Slachtofferhulp Nederland (SHN) ondersteunt en begeleidt slachtoffers
(zowel in de acute als de niet-acute fase) bij praktische en juridische
zaken en kan een luisterend oor bieden. SHN verwijst door naar een
CSG, kan helpen bij het doen van aangifte, kan een slachtoffer tijdens
het strafproces ondersteunen en helpen bij het doen van een verzoek
tot schadevergoeding.
Een slachtoffer van een seksueel misdrijf heeft daarmee de mogelijkheid om naar één van de drie bovenstaande organisaties te gaan om
ondersteuning en hulp te verkrijgen.

Campagne vergroten meldingsbereidheid
De Minister voor Rechtsbescherming ontwikkelt momenteel samen met
de Minister van VWS een drie jaar durende campagne ter vergroting van
de meldingsbereidheid van slachtoffers van seksuele misdrijven. Veel
slachtoffers ervaren momenteel een drempel om zich te melden bij de
politie of een Centrum Seksueel Geweld of om hulp te zoeken bij
bijvoorbeeld een huisarts of een psycholoog. Terwijl uit onderzoek blijkt
dat veel slachtoffers last hebben van medische en psychische klachten.
Het is belangrijk dat ieder slachtoffer de benodigde hulp en ondersteuning
krijgt. Het doel van deze campagne is om drempels die slachtoffers
ervaren om hulp te zoeken te verlagen. Ook is het voor zowel het
slachtoffer als de samenleving van belang dat plegers van seksuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

6

misdrijven worden opgespoord en vervolgd. Daarvoor is het essentieel
dat slachtoffers zich melden bij een CSG of de politie.
Deskundigheidsbevordering
–

–

Professionals die werken met kinderen, volwassenen en ouderen zijn
verplicht om bij huiselijk geweld en kindermishandeling de meldcode
toe te passen. Onder deze meldcode valt ook seksueel geweld in
huiselijke kring. Vanaf 1 januari 2019 is de verbeterde meldcode van
kracht. In het kader van het programma «Geweld hoort nergens Thuis»
worden allerlei activiteiten ondernomen om ervoor te zorgen dat
professionals, zoals leerkrachten, de verbeterde meldcode toepassen
in de praktijk.
In het onderzoeksprogramma van «Geweld hoort nergens Thuis» is
specifieke aandacht voor het thema seksueel geweld. Zo wordt onder
andere onderzocht hoe we professionals beter kunnen toerusten om
seksueel geweld te herkennen en bespreekbaar maken, waarbij ook de
signalen en risico’s die online spelen meegenomen worden.

Onderzoek naar aard en omvang seksueel grensoverschrijdend gedrag en
geweld
Een aantal onderzoeken wordt gestart om meer inzicht te krijgen in de
aard en omvang van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel
geweld. Zowel hands on (fysiek) als hands off (online) vormen van
seksueel grensoverschrijdend gedrag, bij minderjarigen en bij
volwassenen.
– De Minister van VWS en de Minister voor Rechtsbescherming laten in
het najaar van 2019 een literatuuronderzoek uitvoeren naar online
seksueel geweld. Dit onderzoek brengt in eerste instantie de lopende
initiatieven in kaart en initieert, afhankelijk van de uitkomsten,
vervolgstappen.
– Voorts onderzoeken de Minister voor Rechtsbescherming en de
Minister van VWS momenteel, in samenspraak met het WODC en het
CBS, de mogelijkheden om vanaf 2020 tweejaarlijks een monitor
seksueel geweld uit te voeren en deze te koppelen aan de Veiligheidsmonitor, om periodiek inzicht te kunnen verkrijgen in de omvang en
aard van deze problematiek. Deze monitor wordt onder jongeren vanaf
15 jaar afgenomen10.
– De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen
Kinderen publiceert iedere twee jaar een slachtoffermonitor seksueel
geweld. Daarin worden onder meer justitiegegevens gebundeld om
zicht te krijgen op de aard en omvang van seksueel misbruik van
minderjarigen. In 2020 verschijnt de volgende slachtoffermonitor. Eind
2019 verschijnt de dadermonitor seksueel misbruik.
Tot slot
Alle kinderen hebben recht op een onbezorgde jeugd. Alleen in een veilige
omgeving zijn kinderen in staat om te leren en zich te ontwikkelen.

10

De respondenten van de Veiligheidsmonitor zijn 15 jaar en ouder. De monitor seksueel geweld
wordt uitgevoerd onder de respondenten van de Veiligheidsmonitor en is daarmee ook vanaf
15 jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

7

Kinderen zijn een kwetsbare groep die aandacht en bescherming verdient.
Om die redenen heeft het tegengaan van seksueel geweld de onverminderde aandacht van het kabinet.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 VIII, nr. 215

8