Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

29 383

Meerjarenprogramma herijking van de
VROM-regelgeving

Nr. 190

BRIEF VAN DE MINISTER VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2011
Hierbij reageer ik op het verzoek van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu, om informatie over de wijze van uitvoering van de
motie Wiegman-Van Meppelen Scheppink c.s. (29 383, nr. 185), met
betrekking tot de energiebalans van bodemenergiesystemen. Tevens ga ik
in deze brief in op de gewijzigde motie Van Veldhoven-Van der Werf
(29 383, nr. 182), met betrekking tot het energierendement, alsmede op
mijn toezegging tijdens het VSO Bodemenergiesystemen van 5 oktober
2011 (Handelingen II, vergaderjaar 2011/12, nr. 8, behandeling van het
verslag schriftelijk overleg over de voorhang Besluit bodemenergiesystemen (Kamerstuk 29 383, nr. 173), om terug te komen op het onderzoek
naar de retourtemperatuur.
Om te beginnen informeer ik u in algemene zin over de voortgang bij de
vaststelling van het Besluit bodemenergiesystemen.
Uitstel inwerkingtreden besluit
Op 1 juli 2012 zou het Besluit bodemenergiesystemen in werking moeten
treden.
Om verschillende redenen zal dit moeten worden uitgesteld, tot 1 januari
2013.
De voorbereiding van de procedure via de Afdeling advisering van de
Raad van State duurt langer dan gepland, waardoor het onzeker is of deze
procedure op tijd kan worden afgerond. Daarnaast wordt verkend of de
registratie van bodemenergiesystemen via het Landelijk Grondwater
Register (LGR) kan lopen. Met de aanpassing van dit register is meer dan
een half jaar gemoeid. Door deze combinatie van factoren was uitstel
onontkoombaar.

kst-29383-190
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 383, nr. 190

1

De nieuwe invoeringsdatum garandeert dat het besluit tijdig in de digitale
loketten voor de meldingen en de vergunningaanvragen (Activiteiten
Internet Module en Omgevings Loket Online) kan worden opgenomen.
Naar aanleiding van een opmerking van de CDA-fractie over de misleidende titel zal ik in de definitieve toelichting de titel «Wijzigingsbesluit
bodemenergiesystemen» hanteren.
Uitvoering motie Wiegman-Van Meppelen Scheppink
Met deze motie verzoekt de Tweede Kamer de regering om in de AMvB
een ruimere energiebalans mogelijk te maken door, kort samengevat:
– de standaard termijn waarbinnen de balans moet worden bereikt te
verlengen van drie naar vijf jaar;
– een controlemoment in te voeren na twee jaar, waarbij eventueel
bijgestuurd kan worden;
– ook voor de grotere bodemenergiesystemen een beperkt koudeoverschot toe te staan.
Ik kan op onderdelen tegemoet komen aan dit verzoek:
Balansperiode
Ik steun de verlenging van de balansperiode van drie naar vijf jaar.
Onlangs zijn onderzoeksresultaten beschikbaar gekomen, die aangeven
dat een onbalans op korte termijn vaak voorkomt en dat het relatief veel
energie uit conventionele bronnen kost om een balans geforceerd te
herstellen. Bij een balansperiode van vijf jaar is een hoger netto energierendement te realiseren.
Controlemoment na twee jaar
Beheerders van open systemen sturen jaarlijks informatie naar het
bevoegd gezag (de provincie) over de retourtemperatuur en de energiebalans. Controle door het bevoegd gezag is dus elk jaar mogelijk en hoeft
niet per se na twee jaar te geschieden. Het bevoegd gezag kan zo nodig
een signaal afgeven bij tussentijds optredende onbalans, maar heeft
volgens de ontwerp-AMvB geen juridische mogelijkheden om herstelmaatregelen of een plan van aanpak af te dwingen. Het bevoegd gezag
kan na afloop van de periode van vijf jaar wel handhavend optreden als
niet aan de balanseis is voldaan.
Beheerders van gesloten systemen (met uitzondering van de eigenaren
van individuele woningen) zijn verplicht om de retourtemperatuur en de
energiebalans bij te houden en de gegevens te bewaren, maar hoeven
niet te rapporteren aan het bevoegd gezag (meestal de gemeente). Het
bijhouden van de retourtemperatuur en de energiebalans staat in eerste
instantie ten dienste van de beheerder van het systeem, die daardoor
inzicht krijgt in het functioneren van het systeem en op eigen initiatief de
nodige maatregelen kan (en moet) nemen om aan de balanseis te
voldoen. In tweede instantie bieden deze gegevens het bevoegd gezag de
mogelijkheid om na afloop van de periode van vijf jaar te controleren of
aan de balanseis is voldaan en zo nodig handhavend op te treden. Het
bevoegd gezag moet dan wel zelf langs bij de eigenaar van het systeem
om de gegevens in te zien.
De vraag is nu of het wenselijk is om in de ontwerp-AMvB een verplicht
controlemoment op te nemen met bijsturingsbevoegdheid (bijvoorbeeld
de mogelijkheid om een plan van aanpak te eisen). Dat zou een behoorlijke lastenverzwaring betekenen voor gemeenten en provincies. Daarbij
komt het praktische probleem dat het heel lastig is voor het bevoegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 383, nr. 190

2

gezag om te beoordelen of een systeem blijvend uit balans gaat raken en
vervolgens ook om te beoordelen of het plan van aanpak voor balansherstel adequaat is. Bovendien is een eigenaar niet verplicht het plan van
aanpak ook uit te voeren. De enige verplichting die de eigenaar heeft is
dat zijn systeem binnen vijf jaar in balans moet zijn.
Gezien de extra lasten die het invoeren van een controlemoment oplevert
en de geringe sturingskracht hiervan wil ik een dergelijk controlemoment
niet opnemen in de ontwerp-AMvB. Wel wil ik naar aanleiding van deze
motie alsnog de verplichting opnemen dat vergunninghouders van grote
gesloten systemen jaarlijks informatie sturen aan het bevoegd gezag over
de retourtemperatuur en de energiebalans. Dit geeft het bevoegd gezag
meer inzicht en biedt de mogelijkheid een signaal af te geven als een
grote onbalans zichtbaar wordt. De administratieve lasten hiervan zijn
beperkt.
Beperkt koudeoverschot
Ik heb begrip voor de wens van de Tweede Kamer om een beperkt
koudeoverschot ook toe te staan bij grote bodemenergiesystemen. Op dit
moment is echter nog niet duidelijk hoe dat in juridische zin het best
geregeld kan worden. Ik zal daarom met andere overheden en brancheorganisaties overleggen welke wijzigingen in de AMvB nodig zijn met
betrekking tot de eisen aan de energiebalans en welke uitwerking mogelijk
is in de technische handreikingen voor vergunningverlening en
handhaving en/of het certificeringstraject.
Uitvoering motie Van Veldhoven-Van der Werf
Met deze motie verzoekt de Tweede Kamer de regering om in overleg met
de provincies en gemeenten in te zetten op het in de watervergunning of
de omgevingsvergunning opnemen van minimale rendementseisen
gericht op het optimaal benutten van het Nederlandse potentieel aan
bodemenergie.
Ik sta positief tegenover deze motie maar heb te maken met een aantal
praktische beperkingen.
Rendementseisen kunnen worden opgenomen in de watervergunning
voor een bodemenergiesysteem. Dit kan het bevoegd gezag doen zonder
dat hiervoor een regeling in het ontwerp-besluit wordt opgenomen. Voor
gesloten bodemenergiesystemen kan een omgevingsvergunning beperkte
milieutoets vereist zijn. Hieraan kunnen geen voorschriften worden
verbonden. Bovendien heeft het vergunningvereiste alleen betrekking op
de installatie en niet op het gebruik van het systeem. In het kader van de
verguningverlening kan hierdoor alleen het energierendement van het
ontwerp worden getoetst. Er kunnen geen eisen worden gesteld aan het
in de gebruiksfase daadwerkelijk behaalde rendement.
Een ander praktisch probleem is dat de betrokken partijen het nog niet
eens zijn over de definitie en vaststelling van het energierendement. De
diverse opties stellen verschillende monitoringseisen en hebben alle vooren nadelen. Ik ben voornemens om hier wel snel een knoop over door te
hakken. In de ontwerp-AMvB zal de verplichting worden opgenomen dat
een initiatiefnemer bij een melding of een vergunningaanvraag het
energierendement opgeeft. Dit heeft als gunstig neveneffect dat de
leverancier of installateur van het systeem hierover gegevens moet
verstrekken, terwijl de eigenaar het energierendement dat hij mag
verwachten nu vaak niet weet. Hierdoor kan ook gemakkelijker worden
vastgesteld of het systeem naar behoren werkt en wie aanspreekbaar is
indien dit onverhoopt niet het geval is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 383, nr. 190

3

Vervolgens moet in de praktijk duidelijk worden wat acceptabele
rendementen zijn. Van open systemen zijn wel wat gegevens beschikbaar.
Het project «WKO waar voor je geld» in Amsterdam zal in beperkte mate
nieuwe gegevens kunnen opleveren. Van gesloten systemen is echter nog
vrijwel niets bekend. Extra onderzoek is nodig. Ik zal overleggen met de
samenwerkende partijen in het onderzoeksprogramma Meer Met
Bodemenergie – branche, kennisinstituten, overheden – of hier in 2012
invulling aan kan worden gegeven.
Bij het stellen van rendementseisen speelt de vraag of alleen het
bodemenergiesysteem zelf in beschouwing wordt genomen of de
combinatie van dit systeem met het gebouw en het klimaatsysteem
(verwarming / koeling). Dat laatste is erg nuttig, maar zowel technisch als
juridisch ook heel ingewikkeld. Een gefaseerde aanpak waarbij wordt
begonnen met rendementseisen aan alleen de bodemenergiesystemen
(inclusief de warmtepomp), ligt voor de hand. In overleg met de
provincies, gemeenten en de brancheorganisaties wil ik verkennen hoe dit
verder vorm kan krijgen.
Tot slot ben ik voornemens om in de AMvB een bepaling op te nemen dat
het energierendement van een bodemenergiesysteem in de gebruikfase
substantieel hoger moet zijn dan van andere energiebronnen die aan
dezelfde energievraag moeten voldoen. Op grond van een dergelijke
bepaling kan het bevoegd gezag handhavend optreden wanneer een
bodemenergiesysteem onmiskenbaar onderpresteert en achterblijft bij het
verwachte, bij de melding of in de vergunningaanvraag opgegeven
energierendement. Over de precieze vormgeving van de voorgenomen
bepaling beraad ik mij nog.
Retourtemperatuur
Tijdens het VSO Bodemenergiesystemen op 5 oktober 2011 heeft de
CDA-fractie gevraagd naar de praktijkervaring met de retourtemperatuur.
Ik heb toen gemeld dat er een proef loopt die zo goed als afgerond is.
Daaruit zou blijken dat de retourtemperatuur waarschijnlijk omhoog kan
naar 30° C. Ik heb toen aangegeven dat ik nog enkele weken nodig had en
hierop terug zou komen.
De onderzoekers van het programma Meer Met Bodemenergie (MMB)
hebben onlangs hun conclusies geformuleerd met betrekking tot
temperatuureffecten van het retourwater. Ze stellen dat er geen significant
effect van een temperatuurverhoging naar 30° C is op chemische reacties
en microbiologie, maar houden toch een slag om de arm. Ze stellen voor
om de maximumtemperatuur in de AMvB wel te verhogen maar
vervolgens monitoringsvereisten te verbinden aan een vergunning om te
volgen of er inderdaad geen effecten zijn.
De VEWIN is erop tegen dat nu al een temperatuurverhoging in de AMvB
wordt doorgevoerd. Het onderzoeksinstituut KWR voert in opdracht van
de VEWIN momenteel een vierjarig onderzoekstraject uit, waarbij ook
effecten van hogere retourtemperaturen worden onderzocht. Vanuit deze
achtergrond heeft KWR gereageerd op de conclusies van MMB. In het
onderzoek van KWR zijn bij 25° C al effecten op arseen en sulfaat
geconstateerd. KWR is bovendien van mening dat de meetpunten van
MMB niet voldoende representatief zijn om nu in het algemeen te
concluderen dat er geen effecten zullen zijn bij 30° C. Bij een iets hogere
temperatuur van 35° C zijn al wel effecten waargenomen. Er is dus meer
onderzoek nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 383, nr. 190

4

Het IPO is op dit moment ook tegen verhoging van de retourtemperatuur,
mede gezien het voorstel van de onderzoekers van MMB om monitoringsvereisten te verbinden aan de vergunning. IPO stelt verder dat de
ontwerp-AMvB de mogelijkheid biedt door het stellen van maatwerkvoorschriften in individuele gevallen een hogere temperatuur toe te staan.
Daarom is de noodzaak om dit nu al generiek te doen niet zo groot. Ook
KWR geeft aan dat er in specifieke situaties, bijvoorbeeld in diepe
watervoerende pakketten met weinig grondwaterstroming, wellicht
mogelijkheden kunnen zijn voor hogere retourtemperaturen. Er lopen
hiervoor al enkele pilots.
Ik constateer dat er nu toch kanttekeningen worden geplaatst bij de
voorlopige conclusie van MMB dat een verhoging van de retourtemperatuur geen significante effecten heeft op de bodem. Het voorstel van de
onderzoekers van MMB komt neer op het generiek voortzetten van de
pilots. De voorgestelde monitoringsverplichting zou een lastenverzwaring
betekenen voor alle eigenaren van open systemen, terwijl monitoring in
deze omvang niet nodig is voor vervolgonderzoek. Daarvoor volstaat een
beperkt aantal pilots.
Voor een verhoging van de retourtemperatuur bestaat momenteel nog
geen draagvlak bij IPO en VEWIN. Om deze redenen wil ik de toegestane
maximumtemperatuur nu nog niet verhogen. Wel wil ik in de
ontwerp-AMvB een bepaling opnemen die het mogelijk maakt vooruitlopend op een wijziging op AMvB-niveau, al bij ministeriële regeling een
hogere retourtemperatuur toe te staan, indien uit het lopende onderzoek
mocht blijken dat hiertegen geen overwegende bezwaren meer bestaan.
De minister van Infrastructuur en Milieu,
M. H. Schultz van Haegen-Maas Geesteranus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 383, nr. 190

5