4 maart 2010

Eerste evaluatie Small Business
Innovation Research (SBIR)
programma's in Nederland

www.technopolis-group.com

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR)
programma’s in Nederland

Technopolis Group The Netherlands, maart 2010
Jasper Deuten
Patries Boekholt
Bastian Mostert
Monique Nagle
Geert van der Veen
Frank Zuijdam

www.technopolis-group.com

Management samenvatting
Het voorliggende rapport bevat de eerste evaluatie van het Small Business Innovation
Research (SBIR)-programma in Nederland. De evaluatie is uitgevoerd door de
Technopolis Group, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken, namens
de interdepartementale programmadirectie K&I.
Er zijn drie SBIR-varianten: een departementale SBIR, de STW Valorisation Grant en
het TNO-SBIR-programma. Het doel van de evaluatie is om inzicht te krijgen in de
werking (opzet, uitvoering en uitkomsten) van deze drie varianten met het oog op
mogelijke aanbevelingen voor verbetering. Het SBIR-instrument is relatief jong en het
is nog te vroeg voor een volledige effectmeting. De nadruk in de evaluatie ligt daarom
op input- en procesaspecten.
Hoofdvragen voor deze evaluatie zijn:
1.

Hoe werken de drie SBIR-varianten? (Opzet, uitvoering, uitkomsten)

2. Wat zijn lessen voor verbetering van de werking?
3. Wat is de meerwaarde
instrumentarium?

van

de

SBIR-varianten

binnen

het

beleids-

Gebruikte methoden zijn data-analyse van SBIR-oproepen, onderzoek van
documenten en literatuur (inclusief een korte vergelijking met SBIR in de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk), interviews en enquêtes.1
De werking van de drie SBIR-varianten in Nederland
De algemene conclusie uit de eerste evaluatie van SBIR in Nederland is dat de drie
SBIR-varianten in het algemeen goed werken. De deelnemende partijen zijn
merendeels tevreden over de opzet en de uitvoering. Ook de opdrachtgevende
departementen zijn in het algemeen tevreden over de uitvoering van hun SBIRoproepen door Agentschap NL (AgNL, voorheen SenterNovem).
Het is nog te vroeg om een definitief oordeel te geven over de kosteneffectiviteit van de
SBIR-varianten omdat de effecten en impact van SBIR nog niet duidelijk zijn. Uit de
evaluatie blijkt wel dat bedrijven die inmiddels in fase 2 of verder zijn, goede
verwachtingen hebben over de uitkomsten. Wat betreft de kosten blijkt uit de evaluatie
dat de uitvoering van de SBIR-varianten voldoende efficiënt is. Voor de
departementale SBIR-variant geldt dat de departementen tevreden zijn over de
(efficiëntie van de) uitvoering door AgNL. Dankzij SBIR krijgen departementen op een
relatief snelle manier meerdere innovatieve oplossingen die bijdragen aan het
oplossen van maatschappelijke uitdagingen.
‘SBIR’ is een containerbegrip waaronder meerdere interventies schuil gaan. De drie
Nederlandse SBIR-varianten zijn geïnspireerd op verschillende wijzen waarop de
Amerikaanse SBIR wordt ingezet door verschillende federale agencies. Elke variant
heeft zijn eigen specifieke interventielogica en positie in het beleidsinstrumentarium.
Overeenkomsten tussen de SBIR-varianten zijn de fasering met eerst een korte
haalbaarheidsstudie (of -onderzoek) die, bij positief resultaat, kan worden vervolgd
1 Voor de STW Valorisation Grant geldt dat de aanvragers recentelijk al een enquête hadden ingevuld voor

de interne evaluatie van het programma. In de evaluatie van SBIR in Nederland wordt gebruik gemaakt
van de resultaten hiervan.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

i

met een R&D-fase en die ten slotte uitmondt in een commercialiseringsfase. Bij alle
drie varianten kunnen deelnemers alleen financiering krijgen voor de eerste twee
fasen. De financiële vergoedingen per fase zijn in dezelfde orde van grootte. Een
verschil is dat bij de departementale SBIR en de TNO-SBIR sprake is van
opdrachtverlening aan bedrijven (met resultaatverplichting) en bij de STW
Valorisation Grant van een subsidie (met inspanningsverplichting) die deelnemers
kunnen aanvragen.
In algemene zin heeft de SBIR-aanpak drie doelstellingen: (1) bijdragen aan het
oplossen van maatschappelijke opgaven; (2) versterken van de innovativiteit van het
MKB; en (3) valorisatie van kennis. Iedere SBIR-variant legt andere zwaartepunten.
De departementale SBIR is een vorm van precommerciële aanbesteding die met name
is gericht op de combinatie van de eerste twee doelen. Het is geen hoofddoel om
kennis te valoriseren die door de publieke kennisinfrastructuur is geproduceerd. Deze
SBIR-variant is met name gericht op bestaande ondernemingen (veelal, maar niet
uitsluitend, MKB’ers) die zelf innovatieve ideeën hebben en voldoende innovatief
vermogen hebben om deze te kunnen uitwerken. Startende bedrijven kunnen
overigens ook meedoen.
De STW Valorisation Grant heeft als hoofddoelstelling het valoriseren van kennis die
door de (universitaire) kennisinfrastructuur is geproduceerd, veelal (maar niet
uitsluitend) door technostarters. Het versterken van de innovativiteit van het MKB is
een nevendoel. Het bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke opgaven is geen
expliciet doel. Deze SBIR-variant is vooral gericht op onderzoekers in de
(universitaire) kennisinfrastructuur die technostarter willen worden of kennis willen
overdragen aan bestaande bedrijven.
De TNO-SBIR combineert alle drie SBIR-doelstellingen, maar de nadruk ligt op het
valoriseren van TNO-kennis. Deze SBIR-variant is vooral gericht op bestaande
ondernemingen (vooral, maar niet uitsluitend, MKB’ers) die voldoende
absorptiecapaciteit hebben om productideeën van TNO marktrijp te maken.
De departementale SBIR
Er zijn inmiddels 28 SBIR-oproepen geweest of in voorbereiding waarvoor een
totaalbudget van €71,5 miljoen beschikbaar is/wordt gesteld.2 Het aantal offertes en
toegekende contracten voor fase 1 en 2 varieert per SBIR-oproep en is afhankelijk van
de breedte van de oproep en het beschikbare budget.3
Uit de evaluatie blijkt dat de departementale SBIR de beoogde doelgroep van
bedrijven aanboort en dat het programma relatief intensief wordt gebruikt door MKBondernemingen die niet op een andere wijze (rechtstreeks) met departementen te
maken hebben of bij innovatieve projecten worden betrokken. SBIR helpt kortom om
het innovatief potentieel bij MKB’ers beter te benutten voor het bijdragen aan
oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen.
Tevredenheid bedrijven over werking van SBIR
SBIR blijkt een geschikt instrument voor MKB-ondernemingen, mede dankzij de
snelle werkwijze bij SBIR-oproepen, de laagdrempeligheid voor deelname en de lage
administratieve lasten. De bevraagde bedrijven zijn over het algemeen tevreden over
de SBIR, de opzet van het programma, de aansluiting van de SBIR-werkwijze bij de
bedrijfsvoering en de uitvoering door AgNL. Bedrijven zijn bovendien enthousiast over
2 Peildatum 1 februari 2010.
3 Gemiddeld zijn er 30 offertes voor fase 1 (variërend van 9 tot 116), waarvan er 9 een opdracht krijgen

(variërend van 3 tot 24). Dit leidt gemiddeld tot 6 offertes voor fase 2 (variërend van 2 tot 18), waarvan er
3 een opdracht krijgen (variërend van 1 tot 6). (Zie Appendix B voor een volledig overzicht).

ii

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

de mogelijkheid een bijdrage te leveren aan de maatschappelijke uitdagingen die door
de departementen naar voren worden gebracht.
Bedrijven zien SBIR als een middel om de time-to-market te versnellen en om
financiering voor de eerste (meest risicovolle) fasen van een innovatietraject te
verkrijgen. Zonder SBIR zou het innovatietraject niet, of veel minder snel, van de
grond zijn gekomen.
Bedrijven zien het feit dat ze een opdracht krijgen (in plaats van een subsidie) met
100% financiering van fase 1 en fase 2 als een belangrijke succesfactor van SBIR.
Hierdoor wordt het SBIR-traject een klantopdracht met resultaatsverplichting en
krijgt het intern hogere prioriteit. Het winnen van een R&D-opdracht door de overheid
helpt ook bij de positionering van het bedrijf ten opzichte van samenwerkingspartners,
klanten, financiers en de overheid (als inkoper).
Tevredenheid departementen over werking van SBIR
Departementen die SBIR-oproepen zijn gestart, vinden het een goed werkend
instrument en zijn zeer tevreden over de uitvoering en ondersteuning door AgNL.
SBIR is een maatwerkprogramma dat kan worden toegesneden op de specieke
behoeften van een departement. Al naar gelang de behoefte kan er een bredere of
smallere afbakening van de oproep worden gedefinieerd en kan de wervingsstrategie
worden aangepast.
Het Ministerie van Defensie voert de SBIR-pilot zelf uit en neemt daarmee een
uitzonderingspositie in. Op basis van ervaringen met de SBIR-pilot vindt Defensie dat
de opzet van SBIR niet goed past bij de normale werkwijze van Defensie bij het
uitzetten van projecten bij het bedrijfsleven. Met name het feit dat er een nieuwe
aanbesteding nodig is voor het eventueel aankopen van een product dat uit een SBIRaanbesteding is voortgekomen, wordt als een belemmerende factor gezien. Defensie is
een van de weinige departementen waarbij zij zelf klant zijn van de nieuwe
oplossingen die uit SBIR voort komen.
SBIR is bij sommige departementen al in een vroeg stadium goed ontvangen en veel
gebruikt (bijvoorbeeld door LNV en V&W) maar bij andere departementen heeft de
inzet van SBIR langer geduurd of is helemaal niet van de grond gekomen. De gewenste
rijksbrede verankering begint pas sinds 2009 op grotere en bredere schaal vorm te
krijgen. Factoren die het inzetten van SBIR bij (delen van) departementen
bemoeilijkten, waren onbekendheid met de precieze werking van het instrument,
gebrek aan inzicht in de meerwaarde van SBIR ten opzichte van het reguliere beleidsinstrumentarium en onbekendheid met het rechtstreeks werken met MKBondernemingen.4 Een andere reden voor de langzame start is dat het gebruik van SBIR
met name afhankelijk was van de inzet en het enthousiasme van individuele
ambtenaren in de Interdepartementale Werkgroep SBIR zonder dat SBIR
systematisch was gekoppeld aan de strategische beleidsagenda’s binnen de
departementen. Het onderbrengen van SBIR bij K&I en de koppeling aan de
Maatschappelijke Innovatie Agenda’s heeft bijgedragen aan een grotere inzet van SBIR
door meerdere departementen (bijv. door VWS). Ook het nadrukkelijker labelen van
SBIR als instrument dat departementen kan helpen bij het vinden van nieuwe
oplossingen voor het realiseren van beleidsdoelen – en minder als innovatieinstrument (van EZ) – heeft hierbij geholpen.

4 Ook onduidelijkheid over de jurisiche status van SBIR was voor sommige departementen een factor,

hoewel het vanaf 2006 duidelijk was dat SBIR past binnen Europese kaders voor aanbesteding en
staatssteun.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

iii

Aanbevelingen en suggesties voor verbetering
•

AgNL: Blijf bedrijven in de 3e fase volgen. Alhoewel de financiering na de 2e fase
stopt, is een SBIR-traject pas afgerond als de 3e fase succesvol is afgerond.

•

AgNL: Zorg voor tijdige en zorgvuldig communicatie over de uitslag van de
beoordeling van offertes, met name ook richting degenen die geen opdracht
hebben gekregen.

•

K&I / AgNL: Behoud de flexibiliteit in het programma waarbij per SBIR-oproep
maatwerk geleverd kan worden. Zorg er echter wel voor dat flexibiliteit en
maatwerk niet ten koste gaan van systematische informatieverzameling over de
uitvoering. De werkwijze van AgNL is nu vooral informeel en zou systematischer
en intensiever kunnen worden ingevuld met de uitwisseling van ervaringen van de
uitvoerders van verschillende oproepen.

•

K&I: Houd de uitvoering van de departementale SBIR in één hand (AgNL), zodat
er geleerd kan worden van ervaringen in de verschillende SBIR-oproepen.

•

K&I / AgNL: Maak gebruik van de eerste succesverhalen over SBIR-projecten om
het gebruik van het instrument te bevorderen. Betrek hierbij ook de
beleidsbepalende directies en managementteams.

•

K&I: Onderzoek welke rollen de overheid zou kunnen spelen in de derde fase.
Daarbij valt te denken aan niet-financiële steun aan ondernemingen en het
stimuleren van nieuwe markten (bijv. via regelgeving, certificering,
standaardisering). Daar waar de overheid zelf een belangrijke (potentiële) klant is,
dient vroegtijdig te worden nagedacht over de rol van de overheid als launching
customer.

•

K&I: In het kader van de heroverwegingen van het kabinetsbeleid om de financiële
en economische crisis het hoofd te bieden, zou onderzocht kunnen worden of in de
2e fase gebruik kan worden gemaakt van risicodragende kredietverlening (in
plaats van 100% financiering), waarbij ondernemingen alleen in geval van
commercieel succes het krediet hoeven terug te betalen.

De STW Valorisation Grant
Er zijn inmiddels tien aanvraagrondes voor fase 1 geweest. De STW Valorisation Grant
kent een relatief ruim en stabiel aanbod van kwalitatief goede en honorabele
voorstellen en relatief hoge honoreringspercentages.5 De doorstroming van projecten
in fase 1 naar fase 2 verloopt goed en veel afgeronde projecten in fase 2 resulteren in
commercialisering. De Valorisation Grant heeft inmiddels geleid tot 48 nieuwe
bedrijven6 en er is kennis overgedragen aan acht bestaande bedrijven.
Tevredenheid van deelnemers over de werking van de STW Valorisation Grant
Aanvragers zijn in het algemeen tevreden over de wijze waarop aan het programma
vorm en inhoud is gegeven en ook over de wijze waarop het programma wordt
uitgevoerd door STW. Een minderheid is negatief over de gevolgde procedures. De
klachten richten zich voor een deel op onduidelijkheid over de precieze doelstelling
van de Valorisation Grant, onduidelijkheid in de communicatie over de intellectuele
eigendomsrechten (IPR) en onduidelijkheid over de voorwaarden ten aanzien van de
freedom-to-operate. Ook zouden beoordelingsprocessen en de werkwijze van de
Beoordelingscommissie verder kunnen worden geëxpliciteerd en aangescherpt.

5 Gemiddeld zijn er 31 aanvragen per ronde voor fase 1, waarvan er 13 worden gehonoreerd. Dit leidt tot

gemiddeld 12 aanvragen per ronde voor fase 2, waarvan 5 à 6 worden gehonoreerd.
6 Met een totaal personeelsbestand van 120 fte per eind 2008.

iv

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

De STW Valorisation Grant voorziet in een duidelijke financieringsbehoefte (de
zogenaamde funding gap) en heeft volgens de respondenten een grote meerwaarde,
mede omdat er nagenoeg geen andere subsidieregelingen zijn die zijn gericht op het
valoriseren van kennis die door Nederlandse universiteiten wordt geproduceerd.7
Aanbevelingen en suggesties voor verbetering
•

STW: Blijf bedrijven in de 3e fase volgen. Alhoewel de financiering na de 2e fase
stopt, is een SBIR-traject pas afgerond als de 3e fase succesvol is afgerond.

•

STW: Formuleer een heldere en eenduidige doelstelling van de Valorisation Grant
en draag die doelstelling ook consequent uit in alle communicatievormen.

•

STW: Vervang de Richtlijnen Valorisation Grant, de Aanwijzingen voor
projectleiders en de bepalingen in het Financieringsakkoord door één nieuwe
subsidieregeling. In die regeling moet precies omschreven zijn aan welke formele
vereisten een aanvraag moet voldoen, wat er (als eindproducten) in zowel fase 1
als fase 2 wordt verwacht en wat het STW-beleid is ten aanzien van intellectueel
eigendom. Op basis van deze nieuwe subsidieregeling zou STW de
ontvankelijkheid van ingediende aanvragen moeten gaan beoordelen, voordat de
betreffende projectvoorstellen aan de Beoordelingscommissie worden voorgelegd.

•

STW: Onderzoek in samenspraak met TechnoPartner, NGI en de Technology
Transfer Offices (TTO’s) van de universiteiten welke rol STW zou kunnen spelen
in de derde fase. Veel respondenten geven aan dat er een grote behoefte is aan
ondersteuning in de derde fase, bijvoorbeeld bij het zoeken van financiers, het
opzetten van een goede bedrijfsadministratie en coaching. STW speelt op dit
moment geen actieve rol bij de commercialiseringsfase en is hierin ook
terughoudend. STW zou niettemin een doorverwijsrol kunnen invullen, daarbij
gebruik makend van haar uitgebreide netwerk. STW kan ook een netwerkfunctie
vervullen door de start-ups bij elkaar te brengen om ervaringen uit te wisselen en
van elkaar te leren. Uitgangspunt is dat STW een faciliterende rol heeft en zich
richt op het ‘bovenlokale’. Waar mogelijk zouden ook subsidie-instrumenten aan
elkaar gekoppeld kunnen worden (bijvoorbeeld door de financiering van een fase
2b).

•

STW: Zoek een actieve afstemming met andere nationale programma’s die zijn
gericht op technostarters, zoals TechnoPartner.

•

STW: Stel een protocol op voor de Beoordelingscommissie. Dit protocol zou een
duidelijke instructie moeten bevatten aan de leden van de commissie over de wijze
van beoordelen. Het protocol moet ook voorzien in onderwerpen als
geheimhouding, het niet gebruiken van de te beoordelen projectvoorstellen voor
andere doeleinden en belangenverstrengeling. Zorg bij de samenstelling van de
commissie dat ook ‘ondernemerschap’ goed vertegenwoordigd is.

•

STW/NGI/NWO: Probeer om de STW Valorisation Grant en de NGI Pre-seed
Grant zoveel mogelijk te harmoniseren en bij voorkeur samen te laten gaan. Meer
in het algemeen geldt dat het de voorkeur verdient om zoveel mogelijk één
uitvoeringsorganisatie te hebben. Dit betekent dat STW een dergelijke regeling
ook zou moeten uitvoeren voor andere onderzoeksorganisaties zoals (de gebieden
en regieorganen van) NWO.

7 Naast de Valorisation Grant bestaat er alleen de Pre-Seed Grant van NGI, maar deze is specifiek gericht op

de life sciences.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

v

Het TNO-SBIR-programma
Er zijn inmiddels zes ronden geweest waarvoor TNO intern de nodige productideeën
boven tafel heeft weten te krijgen. Het aantal voorstellen vertoont een stijgende trend,
maar de kwaliteit van de voorstellen is niet altijd voldoende om het beschikbare
budget volledig toe te kennen.8 De stijgende trend in het aantal bedrijven dat interesse
toont voor productideeën van TNO is een indicatie dat de wervingsstrategie effectiever
wordt. Het bereiken van de doelgroepen en het vinden van een goede match tussen
idee en bedrijf blijft echter een uitdaging. Uit de enquête blijkt dat er met name
bedrijven worden bereikt die in een eerder stadium al met TNO hebben
samengewerkt.
Tevredenheid bedrijven over de werking van TNO-SBIR
Bedrijven zijn in het algemeen tevreden over de werking van de TNO-SBIR en de
uitvoering en procesmatige ondersteuning door TNO. Ze zijn ook overwegend positief
over de wijze van beoordeling van voorstellen (door de Beoordelingscommissie van de
STW Valorisation Grant).
De meeste bedrijven die een opdracht hebben gekregen van TNO investeren ook zelf in
fase 1 en fase 2, naast het bedrag dat ze van TNO krijgen. Tijdens fase 1 en fase 2
werken bedrijven relatief vaak samen met andere MKB-bedrijven en met TNO.
Aanbevelingen en suggesties voor verbetering
•

TNO: Zorg voor een uitgebreidere screening van productideeën, onder andere met
een meer uitgebreid octrooionderzoek, om bedrijven een beter inzicht in de
(on)mogelijkheden van een productidee van TNO te geven.

•

TNO: Zorg met het oog op de verankering van de TNO-SBIR en een optimale
toelevering van geschikte productideeën dat opgedane ervaringen met werving
van ideeën worden benut en dat er een incentive-structuur binnen TNO is die
TNO-onderzoekers en het middenmanagement stimuleert om een actieve bijdrage
te leveren aan de TNO-SBIR.

•

TNO/STW: Zorg dat ‘ondernemerschap’ voldoende nadruk krijgt in de
beoordeling en in de samenstelling van de Beoordelingscommissie.

•

TNO: Zoek een nauwere aansluiting bij andere nationale (en regionale)
instrumenten die startende en groeiende MKB-ondernemers ondersteunen (zoals
TechnoPartner en Syntens). Samenwerking met deze beleidsinitiatieven kan
verder versterkt en gestructureerd worden om deelnemende bedrijven optimaal te
laten profiteren van de beschikbare ondersteuning. Tegelijkertijd kan TNO
gebruik maken van deze organisaties in de werving van bedrijven bij hun ideeën
en de matchmaking tussen bedrijf en idee.

•

EZ/OCW/e.a.: Onderzoek de inzet van de TNO-SBIR-variant bij andere publieke
kennisinstellingen. Begin met pilots bij de GTI’s om kennisvalorisatie te
stimuleren. De evaluatie van de TNO-SBIR leert dat er voorwaarden zijn voor een
goede invoering: professionaliteit in kennisvalorisatiebeleid bij de kennisinstelling
en een incentive-structuur die medewerkers stimuleert om actief bij te dragen aan
SBIR.

8 Gemiddeld zijn per ronde 13 productideeën door TNO-onderzoekers aangedragen. Gemiddeld zijn hierop

50 aanmeldingen voor achtergrondinformatie gekomen die hebben geleid tot 24 voorstellen voor fase 1.
Voor de eerste vijf ronden geldt dat er per ronde gemiddeld 17 voorstellen voor fase 1 worden ingediend,
waarvan er 5 à 6 zijn gehonoreerd. In fase 2 werden er gemiddeld 2 TNO-SBIR-opdrachten per ronde
gegeven. Er is budget (ca. €1 miljoen per jaar) voor vijf tot tien opdrachten in fase 1 en drie in fase 2.

vi

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

De plaats van SBIR in het beleidsinstrumentarium
Door de combinatie van doelstellingen neemt SBIR een ‘tussenpositie’ in tussen
verschillende sets van beleidsinstrumenten die voorheen relatief los stonden van
elkaar. Enerzijds is er het instrumentarium gericht op specifieke maatschappelijke
opgaven, zoals duurzame energiehuishouding, veiligheid, gezondheid, etc. De
departementale SBIR wordt vaak ingezet als onderdeel van overheidsprogramma’s op
maatschappelijke thema’s. SBIR wordt sinds 2008 ook (en in toenemende mate)
ingezet als onderdeel van Maatschappelijke Innovatie Agenda’s (MIA).
Anderzijds is er het instrumentarium gericht op innovatiestimulering,
ondernemerschap en kennisvalorisatie. De SBIR-varianten zijn complementair met dit
instrumentarium. Zo vult de STW Valorisation Grant het ‘gat’ op dat andere
programma’s voor technostarters – zoals TechnoPartner – niet afdekken: het
overbruggen van de funding gap. Daar waar startende en jonge bedrijven meedoen
aan de SBIR-varianten heeft TechnoPartner een aanvullende rol op het vlak van
coaching, toegang tot netwerken, het vinden van business angels, etc. Hetzelfde geldt
voor Syntens met zijn netwerk van adviseurs voor het MKB. In de praktijk wordt deze
complementariteit niet actief benut. Er liggen kansen om de departementale SBIR
actiever in te zetten in de innovatieprogramma’s op de sleutelgebieden als onderdeel
van de actielijnen gericht op MKB en kennisvalorisatie.
De koppeling tussen de precommerciële aanbesteding met SBIR en het (commerciële)
innovatiegericht inkopen door de overheid ligt voor de hand, maar komt niet
automatisch tot stand. Sinds 2008 is K&I verantwoordelijk voor zowel SBIR als het
project ‘Innovatiegericht Inkopen’ en wordt gewerkt aan het versterken van de
samenhang, onder meer door een gezamenlijke communicatiestrategie. Een les is dat
afstemming met potentiële overheidsinkopers in het voortraject cruciaal is bij SBIRoproepen waar de overheid zelf een belangrijke potentiële klant is.
Aanbevelingen en suggesties voor verbetering
•

Streef naar een betere aansluiting van de SBIR-varianten op het overige
instrumentarium voor ondersteuning van ondernemingen in verschillende fasen
van hun levenscyclus. Met name startende en jonge ondernemingen die
deelnemen aan SBIR kunnen hierbij gebaat zijn.

•

In markten waar de overheid zelf een belangrijke koper is van producten uit SBIR
is goede en tijdige afstemming tussen SBIR en overheidsinkopers cruciaal. Zorg er
voor dat potentiële overheidsinkopers al in een vroegtijdige stadium bij een SBIRoproep worden betrokken.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

vii

Executive Summary
This report presents the first evaluation of the Small Business Innovation Research
(SBIR) programme in the Netherlands. The evaluation was carried out by the
Technopolis Group for the Ministry of Economic Affairs, on behalf of the
interdepartmental programme department K&I.
Three SBIR variants exist in the Netherlands: a departmental SBIR, the STW
Valorisation Grant and the TNO-SBIR programme. The objective of the evaluation is
to assess the functioning (design, implementation and results) of the three variants
and to make recommendations for improvements. As the SBIR instrument has started
only recently, it is too early for an impact assessment. Therefore, the evaluation has its
focus on input and process aspects.
Main questions for the evaluation are:
1.

How do the three SBIR variants work? (design, implementation, results)

2. What are lessons for improvement of their operations?
3. What is the value added of the SBIR variants within the wider R&D policy mix?
Methods used for this evaluation include data analysis of the SBIR calls, study of
documents and literature (including a short comparison with SBIR in the United
States and the UK), interviews and surveys.
The functioning of the three SBIR variants in the Netherlands
The three SBIR variants function well in general. Participating companies are satisfied
with the design and implementation. Departments are satisfied with the
implementation of their SBIR calls by Agency NL (AgNL, formerly SenterNovem).
It is too early to give a full assessment of the cost-effectiveness of the SBIR variants
because the effects and impacts of SBIR are not yet clear. Expectations on results of
participants in phase 2 of SBIR are, nevertheless, good. The cost of implementation of
the SBIR variants are not high and the departments are satisfied with the (efficiency
of) the programme implementation by AgNL. SBIR provides departments relatively
quickly with multiple innovative solutions that contribute to solving societal
challenges.
‘SBIR’ is a broad notion, which refers to various interventions. The three Dutch SBIR
variants are inspired by the various ways in which the US SBIR is implemented by the
various agencies in the US. Each variant has its own specific intervention logic and
position in the policy mix. Similarities between the SBIR variants include the phasing,
which starts with a short feasibility study, followed by – in case of a positive result –an
R&D phase and, finally, a commercialisation phase. In all three variants, participants
receive funding for the first two phases only. The levels of funding per phase are in the
same order of magnitude. A noteworthy difference is that the departmental SBIR and
the TNO-SBIR award contracts to companies and the STW Valorisation Grant awards
grants.
In general, the SBIR approach has three objectives: 1) solving societal issues and
concerns, 2) stimulating innovation among SMEs, and 3) valorisation of public
knowledge. Each SBIR variant places different emphasis on each objective.
The departmental SBIR involves precommercial procurement that combines the first
two objectives. Valorisation of public knowledge is not a main objective. The focus is
primarily on existing companies (mainly SMEs) that have innovative ideas and the

viii

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

capacity to develop these ideas into commercial products. Start-ups and large
companies are not excluded.
The main objective of the STW Valorisation Grant is valorisation of knowledge that
has been developed by universities, primarily by ‘technostarters’. Strengthening the
innovativeness of SMEs is a secondary objective. Solving societal issues and concerns
is not an explicit objective. This SBIR variant is mainly focused on researchers
employed by universities who aim to start-up a business or to transfer knowledge to
existing firms.
The TNO-SBIR combines all three objectives, but the emphasis is on valorisation of
knowledge developed by TNO. This SBIR variant is primarily focused on existing
companies (mainly SMEs) that have sufficient ‘absorption capacity’ to commercialise
product ideas of TNO.
The departmental SBIR
Since the start in 2004, 28 SBIR calls have been published or are in preparation. The
total budget amounts to €71,5 million.9 The amount of offers and awarded contracts
for phases 1 and 2 varies per SBIR call, and depends on the breadth of the calls and the
available budgets.10
The departmental SBIR succeeds in attracting the right target group of companies.
The instrument is used relatively intensively by SMEs that did not have prior
involvement with the departments or with other innovation programmes. SBIR helps
to better exploit the innovative potential of SMEs for contributions to solving societal
issues.
Companies on the functioning of the departmental SBIR
SBIR is an appropriate instrument for SMEs, thanks to quick working methods of
AgNL, low barriers for participation, and low administrative burdens. Companies are
in general satisfied with regard to the functioning of the departmental SBIR, the
design of the programme, the alignment of the SBIR and their own business processes,
and the programme implementation by AgNL. Companies are also enthusiastic about
getting the opportunity to contribute to solving societal challenges that have been put
forward in the SBIR calls.
Companies perceive SBIR as a means to accelerate the time-to-market and to mobilise
funding for the first phases of an innovation trajectory. Without SBIR, the innovation
trajectory would not have been started, or would have been delayed or postponed.
Companies consider the fact that they receive a contract (rather than a subsidy) with
100% funding for phase 1 and phase 2 as a key success factor of SBIR. As result, the
SBIR project becomes a job for a client (with an obligation to deliver results) and it
receives a higher priority within the firm. Winning an R&D contract from the
government also helps companies to position themselves vis-à-vis (potential) partners,
clients, investors and the government (as commercial procurer).

9 Status on 1 Februari 2010.
10 On average, there are 30 offers for phase 1 (varying from 9 to 116); 9 from these offers are awarded with a

contract (varying from 3 to 24). This leads to on average 6 offers for phase 2 (varying from 2 to 18); 3 of
these offers are awarded with a contract (varying from 1 to 6). (See Appendix B for an overview).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

ix

Departments on the functioning of the departmental SBIR
Departments that have initiated SBIR calls, consider SBIR a well-functioning
instrument and are very satisfied with the implementation by AgNL and the support
they receive from AgNL. SBIR is a flexible programme that can be tailored to the
specific needs of departments.
The Department of Defense (DoD) is an exceptional case, as it implements the SBIR
pilot itself. Based on their experiences with one SBIR pilot, DoD believes that the
design of SBIR does not fit well with their normal procurement practices. Especially
the fact that a new procurement procedure is required if DoD wants to buy the product
that is developed in the SBIR project, is considered to be an obstructing factor.
Some departments have taken up SBIR quickly and used it rather intensively. Other
departments have been more hesitant or reluctant with regard to using SBIR as a
policy instrument. Not until recently has the broad anchoring of SBIR at all levels of
government begun to take shape. Factors that have inhibited the use of SBIR by (parts
of) departments included unfamiliarity with the precise functioning of the instrument,
lack of insight in the value added of SBIR vis-à-vis regular instruments, and
unfamiliarity with directly dealing with companies (SMEs).11 Another reason for the
slow start of SBIR was that its use depended to a large extent on the efforts and
enthusiasm of individual civil servants in the Interdepartmental Working Group SBIR.
SBIR was not systematically connected with the strategic policy agendas of the
departments. Moving responsibility for SBIR to the interdepartmental programme
department K&I, and connecting it to the so-called Societal Innovation Agendas has
contributed to a more extensive use of SBIR by more departments. In addition, more
explicit labelling of SBIR as an instrument that can help departments to find new
solutions to realise policy objectives – and less as an instrument from the innovation
policy mix of the Ministry of Economic Affairs – has been helpful in broadening the
use of SBIR.
Recommendations and suggestions for improvement
•

AgNL: Monitor companies in phase 3 – not just in phases 1 and 2. Although
funding ends after phase 2, an SBIR trajectory is only finished after the third
phase has been concluded successfully.

•

AgNL: Communicate timely and prudently about the results of the assessments of
the offers, especially with regard to companies that have not been awarded a
contract.

•

K&I and AgNL: Maintain the flexibility in the programme allowing for a tailormade approach for each SBIR call. However, flexibility should not come at the cost
of a systematic collection of information on the implementation. The tailor-made
approach of AgNL implies that there should be a continuous learning process in
which experiences of those involved in the implementation of various SBIR calls
are exchanged and shared. Currently, this mainly happens informally. The
learning processes could become more systematic and more intensive.

•

K&I: The implementation of the departmental SBIR should be kept in one hand
(AgNL). This allows for continuous learning processes in which experiences with
implementing various SBIR calls are shared.

•

K&I / AgNL: Use the first success stories of SBIR projects to promote the use of
the instrument at all levels of government. Involve policymaking directorates and
management teams.

11 Also confusion about the legal status of SBIR was a factor for some departments, although it was clear

since 2006 that SBIR does comply with European rules on procurement and state aid.

x

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

•

K&I: Explore which roles the government could play in the third phase. Options
include non-financial support to firms (SMEs, start-ups) and stimulating new
markets (e.g. through regulations, certification, standardisation). In cases where
the government itself is an important (potential) client, the role of the government
as launching customer should be considered at an early stage, before an SBIR call
is published.

•

K&I: In a context of the Cabinet’s ‘reconsiderations’ in policy to deal with the
current financial and economic crisis, it could be worthwhile to explore whether
100% funding of contracts for phase 2 can be (partly) replaced by a credit scheme
in which companies only have to pay back the credit in case of commercial success
(in phase 3).

The STW Valorisation Grant
Since the start, ten calls for proposals for phase 1 have been published. The STW
Valorisation Grant has seen a relatively broad and stable amount of high-quality and
awardable proposals and relatively high success rates.12 The throughput of projects in
phase 1 to phase 2 goes well, and many finished projects in phase 2 result in
commercialisation. The Valorisation Grant has resulted in 48 new companies (with a
total employment of 120 fte at the end of 2008). In addition, knowledge has been
transferred to eight existing companies.
Participants on the functioning of the STW Valorisation Grant
Applicants are in general satisfied with the way in which the programme is set up and
with the way in which the programme is implemented by STW. A minority made
negative remarks about the procedures that were followed. The complaints focus on
lack of clarity on the objectives of the Valorisation Grant, the lack of precision in the
communication on intellectual property rights (IPR) and lack of clarity on the
conditions with regard to the freedom-to-operate. The evaluation processes and the
way in which the Evaluation Committee operates could be further articulated and
sharpened.
The STW Valorisation Grant addresses a clear funding need (the so-called funding
gap) and has a large added value in the policy mix, because there are hardly any other
programmes that focus on valorisation of knowledge from Dutch universities.13
Recommendations and suggestions for improvement
•

STW: Monitor projects in phase 3 – not just in phases 1 and 2. Although funding
ends after phase 2, an SBIR trajectory is only finished after the third phase has
been concluded successfully.

•

STW: Formulate clear and univocal objectives of the Valorisation Grant and
disseminate those objectives consistently in all forms of communication.

•

STW: Replace the Guidelines Valorisation Grant, the Guidelines for project
leaders and the conditions in the Funding agreement by one new subsidy scheme.
Describe in this subsidy scheme exactly the formal requirements for proposals,
what is expected (as end products) of both phase 1 and phase 2, and what STW
policy is regarding intellectual property. Using this new subsidy scheme, evaluate
the admissibility of submitted proposals before they are given tot the Evaluation
Committee.

12 On average there are 31 proposals for phase 1 per call; from these proposals 13 receive a grant. On

average, this results in 12 proposals for phase 2 per call; from these proposals 5 à 6 receive a grant.
13 Besides the STW Valorisation Grant, only the Pre-Seed Grant of the Netherlands Genomics Initiative

(NGI) exists, but this scheme is specifically targeted at the life sciences.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

xi

•

STW: Explore which roles STW could play in the third phase. Respondents
indicate that there is a need for additional support in the third phase, for example
support with identifying and accessing (informal) investors, setting up an
adequate business administration, and coaching. Currently, STW does not play an
active role in the commercialisation phase, and it is reluctant to take up such a
role. Nevertheless, STW could exploit its extensive network and play a role in
referring participants to relevant sources of support. STW could also have a
networking function by bringing start-ups together to exchange experiences and to
learn from each other. STW should concentrate on a ‘supralocal function’ and act
as a facilitator. STW should however not duplicate the work of local Technology
Transfer Offices.

•

STW: Explore, together with TechnoPartner, NGI and the TTO’s of the
universities, which role STW could play in the third phase. Many respondents
indicate that there is a need for support in the third phase, for example support
with identifying and accessing (informal) investors, setting up an adequate
business administration, and coaching. Currently, STW does not play an active
role in the commercialisation phase, and it is reluctant to take up such a role.
Nevertheless, STW could exploit its extensive network and play a role in referring
participants to relevant sources of support. STW could also have a networking
function by bringing start-ups together to exchange experiences and to learn from
each other. STW should concentrate on a ‘supralocal function’ and act as a
facilitator. Where possible, subsidy instruments could be connected (e.g. by
funding of a phase 2b).

•

STW: Make alliances with other national programmes that target technostarters,
notably TechnoPartner.

•

STW: Create clarity about the objectives of the Valorisation Grant, communicate
clearly on the intellectual property rights (IPR), and create clarity on the
conditions with regard to the freedom-to-operate.

•

STW: Specify and sharpen the evaluation processes and the operation of the
Evaluation Committee. Ensure that ‘entrepreneurship’ is represented sufficiently
in the Evaluation Committee.

•

STW/NGI/NWO: Strive for harmonisation and, ideally, a merger of the STW
Valorisation Grant and the NGI Pre-seed Grant. In general, it would be preferable
to have only one implementation agency. This implies that STW should implement
SBIR-type instruments for other research organisations, including the (domains
of) the research council NWO.

xii

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

The TNO-SBIR programme
Since the start, six calls for proposals have been organised. TNO has succeeded in
generating a sufficient amount of product ideas. The number of proposals from
interested companies shows an upward trend, but the quality of the proposals has not
always been sufficient to allocate the available budget fully.14 The upward trend in the
number of companies that show an interest in the TNO product ideas, is an indication
that TNO is becoming more effective in targeting companies that could commercialise
TNO’s innovative ideas. Targeting the right companies (e.g. SMEs with sufficient
absorptive capacity) and finding a good match between a product idea and a company,
however, remains a challenge. Currently, TNO primarily reaches companies that have
previously collaborated with TNO.
Companies on the functioning of the TNO-SBIR programme
In general, companies are satisfied with the functioning of the TNO-SBIR programme
and the implementation and support by TNO. The majority has a positive opinion
about the process of proposal evaluation (by the Evaluation Committee of the STW
Valorisation Grant).
Most companies that have received a contract also make their own investments in
phase 1 and phase 2, in addition to the funding they receive from TNO. During phase 1
and phase 2 companies collaborate relatively often with other SMEs and with TNO.
Recommendations and suggestions for improvement
•

TNO: Screen product ideas more extensively beforehand, for instance with more
extensive patent research. This allows companies to gain better insight in the
opportunities a product idea of TNO offers (and does not offer).

•

TNO: With regard to anchoring the TNO-SBIR within TNO and an optimal
provision of suitable product ideas, build on learning experiences with bringing in
product ideas and create an incentive structure within TNO that stimulates TNO
researchers and middle management to actively contribute to the TNO-SBIR
programme.

•

TNO/STW: Ensure that ‘entrepreneurship’ is given sufficient attention in the
evaluation processes and in the membership of the Evaluation Committee.

•

TNO: Intensify connections with other national (and regional) instruments that
support starting and growing SMEs (e.g. TechnoPartner and Syntens).
Collaboration with these policy initiatives could be further strengthened and
structured to ensure that participating companies can optimally profit from the
support that is available for them. At the same time, TNO could use these
organisation in targeting companies that match with their product ideas.

•

EZ/OCW/others: Explore the introduction of the TNO-SBIR variant at other
public research institutes. Start with pilots at the so-called Large Technological
Institutes to stimulate the valorisation of knowledge. The evaluation of the TNOSBIR programme shows that conditions for successful implementation include
professionalism in technology transfer at the research centres and an incentive
structure that stimulates employees and management to actively contribute to
SBIR.

14 On average, 13 product ideas per call are put forward by TNO researchers. On average, the calls have

brought about 50 applications for background information, which have resulted in 24 proposals for phase
1. In the first five rounds, on average 17 proposals for phase 1 were submitted per round; from these
proposals 5 à 6 were awarded with a contract. In phase 2 an average of 2 TNO-SBIR contracts were
awarded per round. The available budget (ca. €1 million per year) allows for five to ten contracts in phase 1
and three in phase 2.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

xiii

The position of SBIR in the policy mix
SBIR has an intermediary position between different policy mixes that have existed in
relative isolation from each other. On the one hand, there is a set of instruments that
focus on societal challenges (public question and concerns), e.g. sustainable energy,
security, health, etc. The departmental SBIR is often used as part of programmes on
such societal themes. Since 2008, SBIR is also (and increasingly) used as part of socalled Societal Innovation Agendas.
On the other hand, there is a set of instruments that focus on stimulating innovation
and entrepreneurship and on valorisation of public knowledge. The SBIR variants are
complementary with this set of instruments. For instance, the STW Valorisation Grant
fills the ‘gap’ that other programmes for technostarters – notably TechnoPartner – do
not cover: bridging the funding gap. In cases where starting and young firms
participate, TechnoPartner could play a complementary role with regard to coaching,
access to networks, finding business angels, etc. Also Syntens, with its network of
advisors for SMEs, could play such a complementary role. In practice, these
complementarities are not actively exploited. In addition, there are opportunities to
use the departmental SBIR variant more actively in the innovation programmes in the
‘key areas’ as part of action lines for SMEs and valorisation of public knowledge.
Connecting precommercial procurement via SBIR and (commercial) innovationoriented procurement by the government is a logical step, but actually making the
connection is not straightforward. Since 2008, when the interdepartmental
programme department K&I became responsible for both SBIR and the project
“Innovation-oriented procurement” efforts have been made to strengthen the
cohesion, for instance, by developing a joint communication strategy. In SBIR calls
where the government itself is a prime (potential) client, alignment with potential
buyers/procurers within the government in the initial phases is crucially important.
Recommendations and suggestions for improvement
•

Improve the connection between the SBIR variants and instruments that focus on
support for entrepreneurs in various phases of their life cycles. Especially starting
and young business that are involved in SBIR could benefit.

•

In markets where the government is an important buyer of product from SBIR,
good and timely alignment between SBIR and innovation-oriented procurement is
crucially important. Involve potential buyers/procurers within the government
already in an early stage in an SBIR call.

xiv

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Inhoud

Management samenvatting

i

Executive Summary

viii

1. Inleiding

19

2. De departementale SBIR

21

2.1 Inleiding

21

2.2 Interventielogica, doelstelling en doelgroepen van de departementale SBIR

23

2.3 De opzet van de departementale SBIR

27

2.4 Het gebruik van SBIR door de departementen

29

2.5 Stand van zaken met betrekking tot de SBIR-oproepen

32

2.6 Uitvoering van de departementale SBIR

33

2.7 De uitkomsten van de departementale SBIR

39

2.8 Conclusies

42

2.9 Aanbevelingen

43

3. De STW Valorisation Grant

45

3.1 Achtergrond

45

3.2 Doelstellingen en de doelgroep van de Valorisation Grant

46

3.3 De opzet van de Valorisation Grant

47

3.4 De NSF-SBIR als voorbeeld voor de Valorisation Grant

48

3.5 De Valoriation Grant in cijfers

50

3.6 De uitvoering van de Valorisation Grant

54

3.7 De meerwaarde van de Valorisation Grant

58

3.8 Belangrijkste conclusies

59

3.9 Aanbevelingen

61

4. De TNO-SBIR

63

4.1 Inleiding

63

4.2 Interventielogica en doelen van de TNO-SBIR

64

4.3 Ontwerp en opzet van de TNO-SBIR

65

4.4 Cijfers over de TNO-SBIR

67

4.5 De uitvoering

68

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

xv

4.6 Opbrengsten van de haalbaarheidsstudie

75

4.7 Positie van de TNO-SBIR in het instrumentarium

77

4.8 Conclusies

79

4.9 Aanbevelingen

80

5. De plaats van SBIR in het Nederlandse instrumentarium

81

5.1 Instrumentarium gericht op maatschappelijke opgaven

81

5.2 Instrumentarium voor stimulering innovatief ondernemerschap

81

5.3 Instrumentarium gericht op innovatie in strategische gebieden

83

5.4 SBIR en Innovatiegericht Inkopen

84

5.5 Positionering van SBIR

86

6. Conclusies over SBIR in Nederland en lessen voor de toekomst

87

6.1 Conclusie over de meerwaarde van de drie SBIR-varianten

87

6.2 Conclusie over de werking van de drie SBIR-varianten

87

6.3 Aanbevelingen en suggesties voor verbetering

90

Appendix A Afkortingen

93

Appendix B Overzicht departementale SBIR-oproepen

95

B.1. Overzicht SBIR-oproepen (per 11 januari 2010)

95

Appendix C Gebruikte methoden

97

C.1. Voorbereiding en data-analyse

97

C.2. Interviews met betrokkenen

98

C.3. Enquêtes onder deelnemers en afvallers

98

C.4. Internationale vergelijking:

99

C.5. Analyse en eindrapportage:

99

Appendix D Bijlagen STW Valorisation Grant
D.1. Overzicht interviewpartners Valorisation Grant

101
101

D.2. Samenstelling Beoordelingscommissie Valorisation Grant per 01-07-2009 101
D.3. Beoordelingscriteria STW Valorisation Grant

103

D.4. Overzicht bedrijven waaraan kennis is overgedragen

105

D.5. NGI Pre-Seed Grant en TechnoPartner

107

Appendix E Bijlagen TNO-SBIR

109

E.1. Informatie over de survey

111

xvi

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Appendix F SBIR in de VS

113

F.1. Achtergrond, interventielogica en doelstellingen

113

F.2. Opzet van SBIR

114

F.3. Uitvoering van SBIR

118

F.4. DoT-SBIR

122

F.5. Small Business Technology Transfer (STTR) Program

122

F.6. NSF-SBIR

122

F.7. NIST-SBIR

125

Appendix G Samenstelling van de Begeleidingscommissie
G.1. De Begeleidingscommissie van de evaluatie van SBIR in Nederland

129
129

Figuren
Figuur 1 Motieven voor het indienen van een SBIR voorstel (n=165)

25

Figuur 2 Overzicht departementale SBIR-oproepen

33

Figuur 3 Meningen door alle indieners van SBIR-offertes (n=164)

36

Figuur 4 Aandeel respondenten dat het eens is met stellingen over de SBIR-oproep 39
Figuur 5 Opbrengsten van het haalbaarheidsonderzoek (n=86)

40

Figuur 6 Samenwerking tijdens het haalbaarheidsonderzoek

40

Figuur 7 Verwachte bijdrage van SBIR-deelname (n=22)

41

Figuur 8 Ingediende aanvragen per aanvraagronde

50

Figuur 9 Verdeling gehonoreerde aanvragen naar wetenschapsdomein

51

Figuur 10 Doorstroming fase 1 naar fase 2

52

Figuur 11 Private financieringsbronnen start-ups

53

Figuur 12 Publieke financieringsbronnen start-ups

53

Figuur 13 Score mate van duidelijkheid van de richtlijnen en aanwijzingen

56

Figuur 14 Oordeel beoordelingsproces door aanvragers

57

Figuur 15 Noodzakelijkheid steun Valorisation Grant voor start-ups

58

Figuur 16 Overzicht rondes van TNO-SBIR

68

Figuur 17 Aantal productideeën per kerngebied

69

Figuur 18 Motivaties voor indiening voorstel voor haalbaarheidsstudie

72

Figuur 19 (Verwachte) resultaten van de haalbaarheidsstudie

76

Figuur 20 (Verwachte) resultaten van de R&D-fase

77

Figuur 21 SBIR-doelstellingen en de SBIR-varianten

88

Figuur 22 Belangrijkste doelgroepen van de SBIR-varianten

89

Figuur 23 Aanpak van de SBIR-evaluatie

97

Figuur 24 Interviews met betrokkenen

98

Figuur 25 Enquêtes onder deelnemers en afvallers

99

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

xvii

Figuur 26 TNO-SBIR 1e ronde (2005)

109

Figuur 27 TNO-SBIR 2e ronde (2006)

109

Figuur 28 TNO-SBIR 3e ronde (2007-1)

110

Figuur 29 TNO-SBIR 4e ronde (2007-2)

110

Figuur 30 TNO-SBIR 5e ronde (2008)

111

Figuur 31 Fase waarin respondenten zich bevinden (n=21)

111

Figuur 32 Ronde waarvoor respondenten hebben ingediend (n=22)

112

Figuur 33 Aantal fase 1-opdrachten

116

Figuur 34 Totaal budget fase 1

116

Figuur 35 Aantal fase 2-opdrachten

117

Figuur 36 Totaal budget fase 2

117

Figuur 37 Variaties in opzet

118

Figuur 38 Variaties in uitvoering

119

Figuur 39 Doorstroom van NSF-SBIR-grants per jaar tussen 1992-2005

124

Figuur 40 NSF-bestedingen aan NSF-SBIR-grants, 1995-2005

124

Figuur 41 Doorstroom van projecten bij NIST

127

xviii

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

1. Inleiding
Het voorliggende rapport bevat de eerste evaluatie van het Nederlandse Small
Business Innovation Research (SBIR)-programma. De evaluatie is uitgevoerd door de
Technopolis Group, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken, namens
de interdepartementale programmadirectie K&I.
SBIR is een programma met een drieledig doel: het bevorderen van de innovatiekracht
van het bedrijfsleven, het bijdragen aan maatschappelijke problemen en het
bevorderen van kennisvalorisatie. Aangezien er slechts enkele SBIR-initiatieven en
projecten zijn afgerond, is dit moment nog te vroeg voor een effectmeting en een
eindoordeel over de werking van SBIR in Nederland.
Het doel van de evaluatie is een vergelijking te maken over de werking van SBIR in
Nederland en in het bijzonder over de drie SBIR-varianten: een departementale SBIR,
de STW Valorisation Grant en de TNO-SBIR. Het onderzoek is verricht op basis van de
data-analyse van SBIR-oproepen, literatuur onderzoek (inclusief een korte vergelijking
met SBIR in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk), interviews en
enquêtes.15
De nadruk van de evaluatie ligt op procesaspecten en op eventuele aanbevelingen voor
de voortgang van het instrument. Hoofdvragen voor deze evaluatie luiden derhalve:
1.

Hoe werken de drie SBIR-varianten? (opzet, uitvoering, uitkomsten)

2. Wat zijn lessen voor verbetering van de werking?
3. Wat is de meerwaarde van de SBIR-varianten binnen het instrumentarium?
Dit rapport is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 behandelt de departementale SBIR.
Dit is wat betreft budgettaire omvang verreweg de grootste variant. Het initiatief
wordt beschreven vanuit het perspectief van de departementen, de uitvoering en het
bedrijfsleven. Hoofdstuk 3 behandelt de STW Valorisation Grant, waarin kennis die is
ontwikkeld in de universitaire kennisinfrastructuur wordt gecommercialiseerd door
technostarters of bestaande bedrijven. Hoofdstuk 4 behandelt de TNO-SBIR waar
productideeën van TNO-onderzoekers worden aangeboden aan ondernemers voor
verdere commercialisering. Hoofdstuk 5 plaatst SBIR in het bredere instrumentarium.
In Hoofdstuk 6 worden de drie varianten vergeleken en trekken we conclusies over
SBIR in Nederland. Op basis van deze conclusies geven we aanbevelingen voor de
toekomst van SBIR in Nederland.

15 Voor de STW Valorisation Grant geldt dat de aanvragers recentelijk al een enquête hadden ingevuld voor

de interne evaluatie van het programma. In de evaluatie van SBIR in Nederland wordt gebruik gemaakt
van de resultaten hiervan.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

19

20

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

2. De departementale SBIR

2.1 Inleiding
2.1.1 Achtergrond en korte ontstaansgeschiedenis
Het succes van het Small Business Innovation and Research (SBIR)-programma in de
Verenigde Staten was een belangrijke inspiratiebron om ook in Nederland een
dergelijk initiatief op te zetten. Het SBIR-programma is gestart in 2004 met een eerste
SBIR-pilot van het ministerie van Economische Zaken (EZ). SBIR is geen regeling
maar een werkwijze die binnen de juridische kaders van het overheidsaanbesteden
valt. Er is dus geen officieel document dat de SBIR introduceert als een nieuw
programma of regeling. Bovendien wordt SBIR niet gefinancierd door extra geld dat
voor dit programma is gereserveerd, maar door een andere besteding van bestaande
(onderzoeks-)gelden.
In de voorafgaande jaren was door diverse partijen al gepleit voor een instrument dat
was geënt op de Amerikaanse SBIR. Zo had de Tweede Kamer de regering al in 1995
verzocht het beleid ten aanzien van het midden- en kleinbedrijf (MKB) te
heroverwegen en daarin een regeling een plaats te geven “die de voorhoede van het
MKB in staat stelt risicovolle kennisintensieve projecten te starten”.16 De SER pleitte
in 2003 voor een SBIR-programma in zijn advies ‘Interactie voor Innovatie’.
In 2004 onderzoeken EZ en OCW samen met het Innovatieplatform onder welke
voorwaarden en met welke Nederlandse organisaties (vooral overheidsdiensten) een
SBIR-aanpak kan worden opgesteld.17 De werkgroep (bestaande uit EZ, Senter18 en
OCW) inventariseert onder welke voorwaarden en met welke Nederlandse ‘agencies’
(zoals STW, NWO, TNO en de GTI’s) een SBIR-aanpak kan worden opgesteld. De
werkgroep stemt haar onderzoek af met de werkgroep Innovatie en Overheid van het
Innovatieplatform.19 Vanuit Europese invalshoek worden de randvoorwaarden
onderzocht van het steunkader. Het blijkt dat SBIR onder de huidige regelgeving kan
worden ingevoerd als uitgegaan wordt van (precommerciële) aanbesteding van R&D
bij het MKB. Op basis van het onderzoek wordt besloten dat er SBIR-pilots gestart
kunnen worden en eind 2004 start EZ een eerste pilot.
In 2005 spreekt de CWTI (sinds 2007 CEKI) de intentie uit tot een rijksbrede
invoering van SBIR. Een Interdepartementale Werkgroep SBIR (IWS) wordt ingesteld
met vertegenwoordigers van EZ, VWS, LNV, V&W, VROM, OCW en Defensie om SBIR
uit te werken en te verankeren binnen de departementen. In 2005 starten ook STW en
TNO met SBIR-varianten. In 2006 ontvangt EZ na consultatie een brief van de
Europese Commissie waarin wordt aangegeven dat een uitzonderingspositie voor het
MKB niet past binnen de Europese aanbestedingsregels. De departementale SBIR
staat daarom vanaf 2006 open voor alle bedrijven. In hetzelfde jaar starten
V&W/Rijkswaterstaat, LNV en Defensie SBIR-pilots. Daarbij is de afspraak gemaakt
dat EZ geld beschikbaar stelt vanuit het budget voor beleidsexperimenten.20 In 2007

16 Motie Van Walsum c.s. TK 24229, nr. 7.
17 EZ (2004) Industriebrief: Hart voor de industrie. En: TK 29800 XIII, nr. 5.
18 Later: SenterNovem en per 1 januari 2010 Agentschap NL (AgNL).
19 TK 29200 XIII Nr. 51 (Kamerbrief van EZ, 1 juli 2004).
20 In eerste instantie ging het om een bedrag van €6 miljoen. Later werd dit door bezuinigingen

teruggebracht tot €4 miljoen.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

21

starten V&W en LNV ook SBIR-oproepen die uit eigen middelen worden betaald. In de
periode 2007-2009 passen deze twee departementen SBIR het meest toe.
In 2007 kondigt het Kabinet Balkenende IV in zijn beleidsprogramma ‘Samen werken,
samen leven’ aan dat met ingang van 2008 SBIR structureel verankerd zal worden.21
SBIR valt onder Pijler 2 van het beleidsprogramma van het Kabinet: een innovatieve
concurrerende en ondernemende economie. Een van de doelstellingen van deze pijler
is het versterken van het innovatief vermogen van de Nederlandse economie. In dat
kader wordt het Project Nederland Ondernemend Innovatieland (NOI) gestart. NOI
dient de ontwikkeling van nieuwe ideeën, oplossingen en toepassingen voor
maatschappelijke
problemen
te
bevorderen.
De
interdepartementale
programmadirectie Kennis en Innovatie (K&I) wordt opgezet om maatschappelijke
innovatieprogramma’s te ontwikkelen voor het project NOI. De bedoeling is dat er
meer SBIR-projecten zullen worden gestart als onderdeel van de maatschappelijke
innovatieprogramma’s. Het kabinet wil dat er vanaf 2010 vanuit SBIR meer
samenhang wordt gezocht met het innovatiegericht inkopen door de overheid
(‘launching customer’).
De rijksbrede verankeringsdoelstelling van SBIR wordt geconcretiseerd tot 1–2% van
de relevante R&D-budgetten te bereiken aan het eind van de kabinetsperiode 20072011.22
In 2008 bespreekt de Programmaraad K&I SBIR. De kern van SBIR is dat de overheid
opdrachten voor innovatief onderzoek op maatschappelijke thema’s rechtstreeks aan
het bedrijfsleven, in de praktijk het MKB, uitbesteedt. Het gebruik van SBIR wordt
ondersteund en de Programmaraad K&I zal zich inspannen om het gebruik ervan te
stimuleren binnen de afzonderlijke departementen en binnen de MIA’s. De K&Iprojectgroep SBIR wordt verzocht om ook de mogelijkheden voor het gebruik van de
SBIR binnen de andere beleids- en onderzoeksbudgetten te bezien en de kansen
hiervoor te rapporteren aan de Programmaraad K&I.23
Vanaf oktober 2008 stuurt de Programmaraad de voortgang van SBIR aan.24 In het
kader van de structurele verankering van SBIR is het streven om een percentage van
3% voor de MIA’s te halen. De verankering wordt gemonitord door bij te houden
hoeveel procent van het MIA-budget en andere budgetten wordt gebruikt voor SBIR.
De projectgroep wordt gevraagd om aansprekende ambassadeurs voor SBIR te zoeken
en in te zetten.

21 Het innovatieplatform adviseerde in haar rapport ‘Grenzen zoeken, grenzen verleggen’ (2005) om SBIR

structureel in te voeren.
22 Werkplan Nederland Ondernemend Innovatieland, 16 november 2007, p. 13.
23 Verslag Programmaraad K&I, vergadering 13 oktober 2008.
24 LNV en V&W hebben naast het interdepartementale traject via K&I overigens ook een zelfstandig SBIR-

programma met eigen middelen en met thema’s die niet in de MIA’s terugkomen.

22

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

2.2 Interventielogica, doelstelling en doelgroepen van de departementale SBIR
2.2.1 Interventielogica en doelstellingen van SBIR
In het algemeen kent SBIR drie doelstellingen:25
1.

Oplossingen creëren voor maatschappelijke vraagstukken

2. Het midden- en kleinbedrijf (MKB) stimuleren te innoveren
3. Het valoriseren van kennis (door bedrijven)
De departementale SBIR gaat uit van de overheid als kennisvrager die vernieuwende
ideeën van bedrijven wil uitlokken voor het oplossen van maatschappelijke problemen
en uitdagingen. Door een open oproep te doen, wil de overheid nieuwe partijen
betrekken bij het vinden van oplossingen van deze problemen. In het SBIRprogramma worden overheidsmiddelen en een vraagarticulatie (input van SBIR)
beschikbaar gesteld om bedrijven de kans te geven een innovatief idee uit te werken
tot een prototype of een proof-of-concept van een product of dienst (output). Als dit
verder wordt uitgewerkt tot een marktrijp product of dienst kan het een bijdrage
leveren aan de oplossing van een maatschappelijke opgave (impact). Tegelijkertijd
wordt de innovativiteit en het concurrentievermogen van de deelnemende bedrijven
(impact) vergroot en de dynamiek en creativiteit in de sector/markt versterkt,
waarmee een bijdrage wordt geleverd aan het versterken van het innovatievermogen
van de Nederlandse economie en duurzame economische groei (impact).
SBIR helpt de overheid om beter zicht te krijgen op meerdere kansrijke nieuwe
oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken (eerste doelstelling). Er wordt met
name gemikt op een versterking van de innovativiteit van MKB-ondernemingen
(tweede doelstelling), omdat dat een belangrijk knelpunt is in het Nederlandse
innovatiesysteem. De idee is dus dat de overheid met SBIR dus ‘twee vliegen in één
klap slaat’, omdat het goede oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken krijgt én
innovatie en werkgelegenheid in het MKB stimuleert.
De derde doelstelling kennisvalorisatie – hier te verstaan als het proces van de
vertaling van kennis geproduceerd door de publieke kennisinfrastructuur in nieuwe
producten, processen en diensten, waarbij gedurende dat proces waarde wordt
toegevoegd – is geen hoofddoel in de departementale variant van SBIR. Het gaat
vooral om het marktrijp maken van innovatieve ideeën die bij bedrijven leven – en
samenwerking met publieke kennisinstellingen of het gebruik van door deze
instellingen geproduceerde kennis is geen vereiste.
Knelpunten waar SBIR op in speelt ten aanzien van innovatief ondernemerschap
zijn:
•

MKB-ondernemingen hebben vaak moeite financiering te vinden voor de eerste,
meest risicovolle fasen van een innovatietraject. Kleinere bedrijven hebben vaak
niet de financiële reserves om een risicovol onderzoekstraject te doen en externe
financiers zijn weinig bereid te investeren. Bestaande kennis en ideeën blijven
teveel op de plank liggen en worden onvoldoende gevaloriseerd.

•

Het innovatiepotentieel bij MKB-ondernemingen wordt onvoldoende benut bij het
oplossen van beleidsvraagstukken. Er is onvoldoende interactie tussen de overheid
en MKB-ondernemingen en overheden hebben te weinig zicht op het potentieel
voor innovatieve oplossingen door bedrijven. De overheid (c.q. de aan de overheid
gelieerde diensten en onderzoeksorganisaties) zet onderzoeksvraagstukken veelal

25 Small Business Innovation Research programma: Leidraad voor de overheid, Ministerie van

Economische Zaken, juni 2007. Overigens verschilt de departementale SBIR hierin van de SBIR in de VS
die nog een vierde doelstelling kent, namelijk: Deelname van minderheden in de creatie en stimulering
van technologische innovatie. (Zie Appendix F).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

23

uit bij technologische instituten of grote bedrijven. Een groot deel van het MKB
wordt daarmee niet bereikt. Het onvoldoende betrekken van het MKB is een
gemiste kans, want MKB-ondernemingen zijn juist geschikt om creatieve
oplossingen te bedenken voor maatschappelijke vraagstukken. Deze bedrijven zijn
immers snel, flexibel en kennen de markt.
De markt biedt onvoldoende prikkels voor bedrijven om te innoveren. Dit geldt
ook voor markten waarin de overheid een dominante speler (klant) is.

•

Knelpunten waar SBIR op in speelt ten aanzien van maatschappelijke problemen
zijn:
•

De commerciële markt is vaak niet in staat om de oplossingen aan te reiken voor
maatschappelijk uitdagingen, omdat de investeringen van bedrijven te risicovol
zijn. Het risico kan liggen in het ontbreken van een markt voor een oplossing, het
bestaan van veel externaliteiten of het ontbreken van bepaalde technologische
oplossingen.

•

Voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen wordt door de overheid vaak
naar publieke kennisinstellingen of grote bedrijven gegaan. Deze kunnen teveel
vastzitten aan ‘gebaande paden’ en niet flexibel genoeg zijn in het uitwerken van
een idee. SBIR zou een nieuw potentieel aanboren van innovatieve kennis.

2.2.2 Doelgroep van de departementale SBIR
De gedachte achter SBIR is dat een doelgroep van bedrijven wordt bereikt die door
gebruikelijke (subsidie-)instrumenten niet of minder wordt bereikt. In de VS is het
betrekken van groepen (kleinere) bedrijven die normaliter ‘buiten de boot’ vallen bij
overheidsopdrachten een van de leidende gedachten achter SBIR.26 Ook in Nederland
gaat het om het benutten van onaangeboord potentieel voor innovatie. SBIR is daarom
niet slechts gericht op de toplaag van high-tech bedrijven en bedrijfjes, maar juist
(ook) op de laag daaronder: de bedrijven die moeite hebben om tijd en middelen te
vinden voor het marktrijp maken van innovatieve ideeën. Deze groep (MKB-)bedrijven
is minder actief in bestaande innovatieprogramma’s en werkt minder intensief samen
met universiteiten en andere kennisinstellingen. Omdat vernieuwing vooral ook te
vinden is bij kleinere (en vaak jongere) bedrijven – de uitdagers van de gevestigde
orde – is SBIR vooral gericht op het MKB. Grotere gevestigde bedrijven worden echter
niet op voorhand uitgesloten.27 Ook grote bedrijven kunnen immers waardevolle
innovatieve ideeën hebben die zonder opdracht vanuit de overheid niet de kans krijgen
om uitgewerkt te worden tot marktrijp product.

2.2.3 Bedrijven over het instrument
Met behulp van een enquête onder alle bedrijen die een SBIR-offerte hebben
ingediend en interviews met bedrijven die hebben deelgenomen aan een of meerdere
fasen van SBIR, hebben we meningen van bedrijven over het instrument verkregen.
De vijf belangrijkste motieven voor bedrijven om een offerte in te dienen voor een
haalbaarheidsonderzoek (fase 1) zijn (zie onderstaande figuur):28

26 In de VS wordt onder small businesses overigens verstaan niet meer dan 500 medewerkers.
27 Een belangrijke reden hiervoor is dat het uitsluiten van grote bedrijven niet is toegestaan vanuit Europese

regelgeving. In de VS kent men deze regelgeving niet en mogen enkel bedrijven met minder dan 500
werknemers een offerte voor SBIR indienen.
28 Voor de subgroep van bedrijven die daadwerkelijk een opdracht voor de R&D-fase hebben gekregen,

bestaat de top-5 uit dezelfde motieven, maar in andere volgorde:
• Om de ontwikkeling van idee naar innovatief product / dienst te versnellen (time-to-market)
• Om technische haalbaarheid van een innovatief idee te onderzoeken

24

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

•

om een innovatieve bijdrage te leveren aan het oplossen van een maatschappelijk
probleem;

•

om de ontwikkeling van idee naar innovatief product / dienst te versnellen (timeto-market);

•

om financiering voor R&D te krijgen;

•

om technische haalbaarheid van een innovatief idee te onderzoeken;

•

om financiële risico van innovatie te verkleinen.

De motieven sluiten goed aan bij de achterliggende interventielogica van het SBIRinstrument.
Figuur 1 Motieven voor het indienen van een SBIR voorstel (n=165)

Survey Technopolis
Opvallend is dat veel bedrijven het leveren van een bijdrage aan het oplossen van een
maatschappelijk probleem als (zeer) grote motivatie noemen. Met de nodige
voorzichtigheid kunnen we hieruit afleiden dat de eerste doelstelling van SBIR door
bedrijven wordt omarmd. Uit interviews komt ook het beeld naar voren van bedrijven
die betrokken willen worden bij het vinden van oplossingen voor beleidsvraagstukken.
Het krijgen van nieuwe of betere contacten met kennisinstellingen wordt als relatief
onbelangrijk motief genoemd in de survey. Dit impliceert ofwel dat bedrijven reeds
goede contacten hebben – en dus weinig behoefte hebben aan nieuwe/betere
contacten – ofwel dat bedrijven meer geïnteresseerd zijn in het valoriseren van eigen
ideeën dan in het valoriseren van ideeën die bij kennisinstellingen ‘op de plank’ liggen.
Uit interviews met deelnemende bedrijven komt naar voren dat de MKB-deelnemers
zich de financiering van een risicovol innovatietraject niet kunnen permitteren.
• Om financiering voor R&D te krijgen
• Om financiële risico van innovatie te verkleinen
• Om een innovatieve bijdrage te leveren aan het oplossen van een maatschappelijk probleem

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

25

Directe opdrachten voor klanten gaan vóór en het vrijmaken van mensen en kapitaal
voor een innovatietraject met een onzekere uitkomst en zonder klant wordt niet
gedaan. De SBIR-opdracht geeft de mogelijkheid om dit wel te doen. Dit is een
duidelijke indicatie van de meerwaarde van het SBIR-programma. De 100%
financiering maakt dat het innovatietraject ook een klantopdracht wordt. Dit verhoogt
de urgentie om het project ook daadwerkelijk en tijdig uit te voeren. Vaak vergen
SBIR-projecten een integratie van verschillende kennisdomeinen. Zonder externe
financiering kan een MKB-onderneming het zich niet of nauwelijks veroorloven om
deze kennis in huis te halen. Door de flexibiliteit van de SBIR-aanbesteding worden
MKB’ers in staat gesteld met anderen samen te werken en om complementaire kennis
te betrekken bij het project. Het haalbaarheidsonderzoek (fase 1) geeft de mogelijkheid
om het project eventueel stop te zetten. Hiermee wordt het risico voor het bedrijf en de
klant afgezwakt.
SBIR geeft dus een financieringsmogelijkheid voor de meest risicovolle fase van een
innovatietraject en stimuleert daarmee dat ideeën die anders op de plank zouden
liggen, worden uitgevoerd. In de meeste gevallen was het SBIR-project gebaseerd op
ideeën die bij het bedrijf op de plank lagen, maar waarvoor geen financiering
voorhanden was en die goed bleken aan te sluiten bij het maatschappelijk probleem in
de oproep.
Een belangrijke factor die ook in de interviews bij bedrijven vaak naar voren werd
gebracht, is het feit dat MKB-ondernemingen er nauwelijks tussenkomen bij de
normale overheidsinkoop en -opdrachten, zo is althans de perceptie van de
deelnemers. Met de SBIR hebben ze een grotere kans bij de departementen in beeld te
komen en met hen een klantrelatie op te bouwen. Men is van mening dat bij andere
aankooptrajecten, maar ook bij subsidietrajecten, de grote bedrijven overheersen. De
geïnterviewde bedrijven zien SBIR dus als een stroom tegen de gevestigde orde.

2.2.4 Consequentie van de interventielogica voor de opzet van SBIR
In de eerste plaats moet SBIR bijdragen aan het genereren van nieuwe oplossingen
voor maatschappelijke opgaven, waarvoor nog geen goede oplossingen op de markt
zijn. Dat betekent dat in een SBIR-oproep een duidelijk beleidsprobleem of
beleidsdoelstelling moet worden gedefinieerd waarop bedrijven kunnen inspelen. In
de praktijk blijkt dat de SBIR-oproepen die tot nu toe zijn gelanceerd inderdaad een
maatschappelijk karakter hebben.
In de tweede plaats volgt uit de logica dat meerdere bedrijven de kans moet worden
geboden om te laten zien wat hun ideeën waard zijn. Met SBIR probeert de overheid
immers niet alleen meerdere alternatieve oplossingen een kans te geven zich te
bewijzen, maar ook om meer innovatiedynamiek in bedrijven en sectoren te
bewerkstelligen. Voor de opzet betekent dit dat opdrachten worden gegeven in
competitie en dat meerdere partijen tegelijkertijd een idee kunnen uitwerken. In de
praktijk blijkt dat in alle SBIR-aanbestedingen meerdere partijen zijn uitgenodigd om
een haalbaarheidsonderzoek te starten. Er is dus inderdaad sprake van competitie.
Om de risico’s te verkleinen is een gefaseerde aanpak geschikt waarin eerst een groep
bedrijven de haalbaarheid van een idee kan onderzoeken, en vervolgens de meest
veelbelovende ideeën de kans krijgen verder te worden uitgewerkt tot een prototype of
proof-of-concept. De SBIR-aanpak heeft een fasering met meerdere go/no-gomomenten waardoor de kans wordt vergroot op goede oplossingen en het risico wordt
verkleind dat te veel publieke middelen worden besteed aan niet-kansrijke
oplossingen. In de praktijk blijkt inderdaad dat na het haalbaarheidsonderzoek (fase 1)
er gemiddeld ongeveer de helft van de oorspronkelijke voorstellen afvallen voor
vervolg in fase 2.
In de derde plaats betekent de logica dat SBIR toegesneden moet zijn op MKBondernemingen. Zij moeten relatief gemakkelijk kunnen deelnemen zonder dat er
sprake is van hoge administratieve lasten. Omdat MKB-ondernemingen moeite
hebben om tijd en middelen vrij te maken voor de eerste fasen in een innovatietraject

26

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

(cf. de funding gap), moet de eigen bijdrage in de beginfase klein zijn. Als de
precommerciële fase is overbrugd met steun van de overheid, kunnen bedrijven verder
zelf het vervolgtraject financieren.
De SBIR is dus vooral – maar niet uitsluitend – gericht op MKB-ondernemingen. Uit
de survey blijkt dat 89% (n=66) van de deelnemers met een opdracht voor fase 1 en
91% (n=22) van de bedrijven met een opdracht voor fase 2 een MKB-bedrijf is.29
Onder de ‘afvallers’ voor fase 1 is het percentage een fractie lager. Overigens valt in
Nederland ruim 99% van het totale bedrijfsleven onder het MKB (waarvan ongeveer
50% kleiner is dan 10 werknemers).
Van alle bedrijven die een offerte voor fase 1 hebben ingediend rekent 92% (n=96)
zichzelf tot een leider op het vlak van product-/procesvernieuwing en innovatie. Bij de
bedrijven in fase 2 gaat het zelfs om 100% (n=22). Men kan op basis van deze
zelfinschatting stellen dat men met innovatieve ondernemingen heeft te maken.
In de vierde plaats betekent de logica dat SBIR idealiter niet als geïsoleerd instrument
moet worden ingezet, maar als onderdeel van een bredere aanpak in het beleid op
het desbetreffende gebied. Er moet uitzicht zijn op een markt voor de gevraagde
innovatieve producten – rekening houdende met Europese regels voor aanbesteding
en staatssteun. Vaak zullen flankerende maatregelen nodig zijn om nieuwe
oplossingen een kans te geven op de markt. Standaardisering, certificering en
regelgeving kunnen helpen bij het openbreken van bestaande markten en het creëren
van nieuwe markten. In markten waar de overheid zelf de dominante vragende partij
is, dient de overheidsinkoop zodanig te worden ingericht dat innovatieve producten
ook een eerlijke kans krijgen. SBIR en innovatiegericht inkopen kunnen elkaar dus
goed aan te vullen – rekening houdend met de Europese regelgeving op dit gebied.
Wat dit laatste punt betreft, blijkt dat deze relatie nog moet worden uitgewerkt (zie
hoofdstuk 5).

2.3 De opzet van de departementale SBIR
2.3.1 SBIR als precommerciële inkoop
SBIR is een uniek instrument in het Nederlandse innovatiebeleid omdat het hier noch
om een subsidie-instrument gaat, noch om een fiscale maatregel voor vermindering
van belastingaftrek. SBIR is een vorm van ‘precommerciële inkoop’, ofwel een
aanbestedingstraject. In de Mededeling van de Europese Commissie met de titel
‘Precommerciële inkoop: aansturen van innovatie voor het waarborgen van duurzame
hoogkwalitatieve overheidsdiensten in Europa’30 wordt daar het volgende onder
verstaan:
“een aanpak voor het inkopen van andere O&O-diensten dan die
waarvan “de resultaten in hun geheel toekomen aan de aanbestedende
dienst voor gebruik ervan in de uitoefening van zijn eigen
werkzaamheden, voor zover de dienstverlening volledig door de
aanbestedende dienst wordt beloond” en waarbij geen staatssteun
wordt verleend.”

29 Dit is gebaseerd op de vraag in de survey: Is uw bedrijf een MKB-onderneming? (Toelichting: Volgens de

SBIR definitie is een bedrijf een MKB-bedrijf als er niet meer dan 250 werknemers zijn, de jaaromzet niet
meer is dan €50 miljoen en het balanstotaal niet meer is dan €43 miljoen. Bovendien dient de
zeggenschap over uw bedrijf (vestiging) niet voor meer dan 25% in handen te zijn van een niet-MKB
bedrijf.
30 Commission of the European Communities, 14.12.2007, COM (2007) 799 Final, (SEC, (2007) 1688).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

27

Een aanbesteding werkt anders dan een reguliere subsidie. Zo is er bij aanbestedingen
geen sprake van aanvragen maar van indienen (of inschrijven). Indieners schrijven
een SBIR-offerte met projectvoorstel in plaats van een subsidieaanvraag. Bedrijven
krijgen een opdracht en een contract (onder privaatrecht) in plaats van een subsidie en
een beschikkingsbrief (onder bestuursrecht). Bovendien is er bij een SBIR opdracht
sprake van een resultaatverplichting terwijl er bij subsidie een inspanningverplichting
is. Het voordeel is dat men afspraken kan maken over het eindresultaat (een werkend
product) en dat, wanneer het blijkt dat de prototype niet werkend te maken is, men
met de opdracht kan stoppen.
Voor de Amerikaanse SBIR geldt dat de meeste federale agencies werken met
opdrachten, een aantal werkt echter met subsidies. Organisaties zoals de US
Department of Defense (DoD) en NASA hebben precieze eisen in verband met hun
eigen activiteiten en formuleren hun oproepen doorgaans als contracten. Dit in
tegenstelling tot bijv. de National Institutes of Health (NIH) en de US Department of
Agriculture (USDA) die een bredere behoefte kennen en de oproepen meer als
subsidies formuleren.

2.3.2 Fasering van SBIR
De Nederlandse departementale SBIR is opgezet in drie fases. Enerzijds is dit
geïnspireerd door het Amerikaanse voorbeeld, anderzijds is dit in lijn met de
juridische kaders voor precommerciële inkoop.
Het SBIR-programma onderscheidt drie fasen:
•

Fase 1: haalbaarheidsonderzoek;

•

Fase 2: toegepast onderzoek en ontwikkeling;

•

Fase 3: marktrijp maken.

De eerste fase duurt niet langer dan 6 maanden en een richtbedrag voor die fase is
€20.000 tot €50.000. Bedrijven die fase 1 hebben doorlopen komen in aanmerking
voor deelname aan fase 2. Hiervoor staan op het moment richtbedragen van €150.000
tot €500.000.31 De opzet is flexibel gehouden: er zijn richtlijnen over de budgetten per
fase, maar er is per oproep ook gevarieerd afhankelijk van het onderwerp.
Fase 3 is de commercialiseringsfase. Deze fase is op dit moment louter symbolisch.
Deze fase moet door de bedrijven zelf worden gefinancierd en uitgewerkt. Een rol van
de overheid is niet voorzien in operationele termen. Wel wordt verwacht dat
deelnemers daar al in een vroeg stadium over nadenken: “Commitment van een
‘externe financier’ voor het marktrijp maken (fase 3) is een pré bij de beoordeling voor
fase 2. Deze financier, launching customer en/of eerste klant(en) kan helpen bij het
(sneller) in de markt zetten van de innovatie.”32 Dus het benoemen van deze derde
fase is met name bedoeld om deelnemers hier vast op voor te bereiden.
In verschillende achterliggende beleidsdocumenten van de SBIR wordt bij deze derde
fase gedacht aan de mogelijkheid van de overheid als innovatief inkoper. Een
automatische of formele koppeling met fase 2 kan niet worden gemaakt omdat
Europese aanbestedingsregels geen ‘voorkeursbehandeling’ toelaat. Mocht de overheid
over willen gaan tot het aankopen van een innovatieve oplossing die in de SBIRaanbesteding is uitgewerkt, dan zal dit via een normale openbare uitbesteding moeten.
Dit kan de consequentie hebben dat het SBIR-bedrijf (een deels van de) opgedane
kennis moet delen met eventuele andere aanbieders om een eerlijke aanbesteding
mogelijk te maken.

31 SBIR-handleiding versie 2010.
32 Idem. pagina 10.

28

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

2.3.3 Opzet van de Amerikaanse SBIR en de Britse SBRI
Een belangrijke eigenschap van de Amerikaanse SBIR is de zeer grote mate van
flexibiliteit in opzet en aanpak van de regeling. De verschillende opdrachtgevers
hebben door hun verschillende groottes, doelen (R&D-behoeften) en werkwijzen
variaties op de standaardopzet geïmplementeerd. Juist het feit dat er geen one-sizefits-all-aanpak wordt opgelegd, wordt als succesfactor van de Amerikaanse SBIR
beschouwd.
De standaardopzet van de Amerikaanse SBIR kent iets hogere bedragen voor fasen 1
en 233 (respectievelijk $100.000 en $750.000), maar ook grotere bedragen zijn niet
ongebruikelijk. Verder kennen een aantal opdrachtgevers zogenaamde gap funding en
fast track policies die doorstroom naar fase 2 moeten faciliteren.
De Amerikaanse SBIR kent een harde eis voor externe financiering in fase 3 (dit mag
ook aanvullende overheidsfinanciering zijn die niet uit het SBIR-budget komt).
Belangrijke verschillen in deze fase 3 zijn verder dat er een actievere rol voor de
uitvoerders is weggelegd en er bijzondere contractuele rechten bestaan voor projecten
in deze fase. Deze houden onder andere in dat bij elke overheidsaanbesteding die volgt
uit het SBIR-project de voorkeur moet worden gegeven aan het bedrijf dat de opdracht
voor het SBIR-project heeft gekregen. (In de Nederlandse SBIR is dit niet mogelijk,
vanwege Europese regelgeving). Om commercialisering in fase 3 te ondersteunen
hebben de uitvoerders verschillende aanvullende maatregelen tot hun beschikking,
zoals aanvullende financiering, cursussen over de formulering van businessplannen en
bedrijfsstrategie en matchmaking-programma’s die de deelnemende bedrijven in
contact moeten brengen met partners, klanten en investeerders. De uitvoerders spelen
verder een belangrijke rol als contactpersoon tussen de deelnemende bedrijven en de
belangrijkste aanbesteders. Ook hier wordt het type ‘nazorg’ ingericht afhankelijk van
wat er onder commercialisering wordt verstaan.34
In de nieuwe versie van SBRI in het Verenigd Koninkrijk (VK) die in 2008 is
geïntroduceerd, zijn er slechts twee fases. De eerste fase is hier vergelijkbaar met
Nederland: een haalbaarheidsfase van 6 maanden met een contractwaarde tussen de
£50.000 en £100.000. De tweede fase duurt ongeveer twee jaar en heeft een
contractwaarde tussen £250.000 en £1 miljoen. Na de tweede fase moet een bedrijf
zelf voor marktintroductie zorgen en de overheid kan eventueel als inkoper optreden.
Het Britse SBRI valt onder de verantwoordelijkheid van het Departement Business
Innovation en Skills (BIS) en wordt gezien als een instrument in een van de
hoofdactiviteiten: Innovation Procurement. Ook hier wordt niet een automatische link
gelegd tussen de SBRI-opdracht en het commerciële aankooptraject na afloop van een
project. De overheidsafdelingen (Ministerie van Defensie, nationale en regionale
agentschappen voor Gezondheid) die de SBIR uitvoeren, zijn echter wel rechtstreeks
betrokken bij het overheidsaankoopproces. Aangezien de tweede generatie SBRI in het
VK nog maar net is begonnen, zijn er nog geen concrete voorbeelden over wat er met
projecten gebeurt als ze fase 2 hebben afgerond.

2.4 Het gebruik van SBIR door de departementen
SBIR is voor het eerst geïntroduceerd in 2004 door EZ en OCW (zie paragraaf 2.1). In
eerste instantie is SBIR vooral als een innovatie-instrument gelanceerd, in een latere
fase duidelijker als een instrument dat een bijdrage kan leveren aan het oplossen van
beleidsproblemen of het bereiken van beleidsdoelstellingen.

33 Wisselkoers op 15-2-2010.
34 Bij DoD gaat het bijvoorbeeld om de verkoop van SBIR-resultaten aan DoD, en bij NSF om de

commercialisering van SBIR-resultaten die op de private markt gericht zijn.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

29

Een belangrijke evaluatievraag is waarom sommige departementen SBIR vaak hebben
ingezet, terwijl andere departementen SBIR niet of nauwelijks hebben omarmd.
Gegeven het kabinetsbesluit om SBIR beter en breder te verankeren, is het begrijpen
van de achtergrond belangrijk om in het vervolg deze verankering te laten slagen.

2.4.1 Achtergronden bij het gebruik van SBIR door departementen
Er is een aantal randvoorwaarden voor een rijksbrede verankering van SBIR. Een
departement moet een budget hebben waarmee ze onderzoek en innovaties
uitbesteedt. Departementen die uitsluitend werken via regelgeving zullen niet snel een
instrument als SBIR kunnen inzetten. Bovendien hebben niet alle departementen
rechtstreeks te maken met het bedrijfsleven of zijn gewend bedrijven in te zetten voor
het oplossen van beleidsproblemen of het bereiken van beleidsdoelstellingen. EZ en
het Expertisecentrum Aanbesteden PIANOo zijn momenteel in kaart aan het brengen
welke onderdelen van de overheid in potentie gebaat zouden kunnen zijn bij SBIR.
Een verwant probleem is als het onderzoeksbudget van een ministerie ‘vast’ zit in
uitvoeringsorganisaties, zoals bijvoorbeeld het onderzoeksbudget van VWS dat
volledig door ZonMW werd uitgezet in de eerste periode van SBIR. Men kon dus niet
op korte termijn specifieke budgetten voor SBIR ‘vrijmaken’.
Om andere departementen over te halen SBIR in te zetten, heeft EZ in de pilotfase
toegezegd additionele financiering (vanuit het budget voor beleidsexperimenten) te
geven aan departementen die een SBIR-oproep zouden lanceren. Uit de interviews
met departementen bleek dat deze belofte niet altijd is nagekomen. Een reden
hiervoor is dat de beoogde EZ-bijdrage van €6 miljoen door bezuinigingen moest
worden teruggebracht tot €4 miljoen.
Vooral in de eerste jaren (2004-2007) waren er volgens de interviews een aantal
punten die het inzetten van SBIR door de departementen hebben belemmerd:
•

Omdat het instrument vooral als een innovatie-instrument (van EZ) werd
gelabeld, dachten veel departementen aanvankelijk niet dat een dergelijk
instrument een bijdrage kon leveren aan hun specifieke beleidsproblemen of
beleidsdoelstellingen. Vooral departementen die normaliter niet rechtstreeks met
het bedrijfsleven werken, voelden zich nauwelijks aangesproken om
ondernemerschap en innovatie te bevorderen.

•

Er was onbekendheid met het instrument en hoe het precies kon worden gebruikt.
Er waren discussies en onduidelijkheden over het juridisch kader dat afweek van
de gebruikelijke subsidie-instrumenten. Men moest meer moeite doen om het
ontwerp en de werkwijze van het instrument te doorgronden en aan de
beleidsafdelingen in een departement te verkopen. In sommige departementen
(LNV, V&W) lukte dit vrij snel en konden eerste oproepen al snel een
voorbeeldfunctie vervullen. In andere departementen was het enthousiasme voor
SBIR vrij gering (VROM, VWS, BZK) en duurde het veel langer voordat men
beleidsafdelingen kon overtuigen SBIR in te zetten.

•

Het ‘verkopen’ van SBIR in de departementen was met name de
verantwoordelijkheid van individuele ambtenaren die hun departement in de
interdepartementale werkgroep SBIR (IWS) vertegenwoordigden. Afhankelijk van
waar deze ambtenaren gepositioneerd waren in hun departement, vond men al
dan niet enthousiasme om SBIR te gebruiken. Er leek bij verschillende
departementen weinig actieve ondersteuning te zijn vanuit de directies van de
ministeries om SBIR in te zetten, ondanks de afspraak tot verankering van het
instrument.35

35 Bij LNV was er overigens wel sprake van actieve ondersteuning. Mede hierdoor konden in 2008 en 2009

snel nieuwe SBIR-oproepen worden gerealiseerd.

30

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

•

De discussies over het instellen van een verplicht percentage van het onderzoek
dat aan SBIR besteed moest worden – in navolging van de Verenigde Staten –
heeft bij verschillende departementen irritaties gewekt. Met de introductie van de
MIA’s is de discussie toegespitst op een percentage van het MIA-budget dat via
SBIR-oproepen kan worden uitgezet. Dit blijkt meer invloed te hebben gehad,
want via de MIA Gezondheid, MIA Water en MIA Energie zijn grote SBIRoproepen uitgezet.

•

Bij het Ministerie van Defensie speelt specifiek dat SBIR wordt gepositioneerd
als manier om innovatieve oplossingen te krijgen voor defensiebehoeften. De
operationele behoeften voor de uitvoering van de hoofdtaken van de krijgsmacht
zijn leidend in het R&D- en materieelbeleid. In het verleden werden opdracht
vooral gegeven aan grote (internationale) bedrijven, omdat daarmee
langetermijncontracten kunnen worden afgesloten voor de ontwikkeling van (vaak
grote complexe) systemen. Sinds 2008 is Defensie begonnen met het uitwerken
van een Defensie Industrie Strategie (DIS) waarin de mogelijkheden van Defensie
worden beschreven om bij te dragen aan de positie van de Nederlandse
Defensiegerelateerde Industrie (DGI) in de nationale en internationale netwerken
voor de ontwikkeling, productie en instandhouding van materieel. Hierbij zet
Defensie zich onder andere in voor de bevordering van de mogelijkheden voor de
Nederlandse DGI en de versterking van de concurrentiekracht van de DGI op
kansrijke gebieden via R&D- en materieelbeleid. Voor een aantal specifieke niches
heeft Defensie R&D-initiatieven ontwikkeld die expliciet zijn gericht op (vooral)
het MKB.36 Uit interviews blijkt echter dat Defensie de SBIR-benadering in de
praktijk lastig vindt te hanteren en in te passen in hun praktijken. Men voelt meer
voor het uitzetten van ‘Prijzen’ dan de volledige SBIR-cyclus. Dit verklaart waarom
Defensie na de eerste pilot geen SBIR-oproepen meer heeft gelanceerd, al is er wel
een in voorbereiding (als onderdeel van eerdere afspraken met EZ).37

2.4.2 Uitrol van de Amerikaanse SBIR en de Britse SBRI
Toen de Amerikaanse SBIR in 1982 begon, werd het jaren als stiefkind gezien door de
opdrachtgevers. In het begin deden de opdrachtgevers weinig om SBIR te integreren
in hun R&D-strategie en bleef het meestal beperkt tot het meeliften op bestaande
programma’s. Zo lieten zij de beoordeling plaatsvinden op manieren die bij andere
programma’s gebruikelijk waren in plaats van deze specifiek te richten op het MKB.
Bovendien werden uitkomsten niet bijgehouden en werd er ook geen moeite gedaan
om deze te verbeteren.
Dit veranderde eind jaren negentig door initiatieven van het senior management bij
DoD en uitvoerders die de bijdrage van SBIR aan het behalen van beleidsdoelen
demonstreerden. Hierdoor werden meer mensen enthousiast over de mogelijkheden
van SBIR en intussen wordt het meer als een waardevol instrument beschouwd.
De langzame en moeizame uitrol van SBIR over de departementen heeft veel
vergelijkingspunten met de situatie in het VK. Het Britse SBRI was al in 2001
gelanceerd door middel een politieke aankondiging ‘van boven af’ dat dit programma
door alle departementen moest worden omarmd. De eerste jaren gebeurde er niets
met SBRI. Er werd vanaf 2005 een verplicht percentage van 2,5% van de
onderzoeksbudgetten vastgelegd waar alle departementen aan moesten voldoen, in
36 Naast een SBIR-pilot gaat het om een pilot met de Defensie Innovatie Competitie en om de Innovation

Game.
37 In de VS is de Department of Defense (DoD) juist de grootste SBIR-opdrachtverstrekker. Gezien het

belang dat wordt gehecht aan de binnenlandse veiligheid in de VS wil men niet afhankelijk zijn van
technologie die elders is ontwikkeld. DoD is daarom actiever als het aankomt op eigen ontwikkeling dan
bij Defensie in Nederland het geval is, hetgeen een verklaring biedt waarom SBIR daar een veel grotere rol
speelt. Bovendien zijn in de VS minder beperkingen over het aankopen van producten uit een SBIRproject dan in Europe, waar er strikte regels zijn op het vlak van aanbesteding en staatssteun.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

31

navolging van de opzet in de VS. Desondanks werd door de invloedrijke Sainsbury
Review in 2007 38 geconstateerd dat het SBRI-programma in het VK niet bleek te
werken en niet dezelfde successen kon laten zien als de Amerikaanse versie. Ondanks
het verplichte percentage van 2,5% hebben departementen geen gedragsverandering
laten zien. Uit de interviews blijkt dat gegeven de onduidelijke definiëring van wat
2,5% nu precies betekent, het voor departementen eenvoudig was om het bereikte
target aan te tonen zonder daadwerkelijk SBRI in te zetten. Ook hier speelde dat het
instrument vooral door het toenmalige Department of Trade and Industry (DTI) werd
verkocht als een instrument dat de innovativiteit van bedrijven bevordert. Er werd niet
aangehaakt bij hoe het programma kon bijdragen aan het behalen van
(maatschappelijke) beleidstargets. Volgens de betrokkenen werd er van boven af een
instrument gelanceerd met een onduidelijk doel en waarvan de precieze werking en
opzet afweek van de gebruikelijke werkwijze van de departementen en agentschappen.
Er werd aanbevolen dat voortaan de nieuwe Technology Strategy Board (TSB) het
programma moest coördineren en uitdragen. Dat is vanaf 2008 ook van de grond
gekomen met de ‘nieuwe’ SBRI. Vanaf dat moment heeft de TSB een pro-actieve rol op
zich genomen om voorlichting te geven aan de departementen hoe het instrument
werkt en hoe het kan bijdragen aan het oplossen van de verschillende beleidsmissies
zonder daarvoor langetermijnonderzoeksopdrachten uit te hoeven zetten. In het VK
zijn er weinig subsidie-instrumenten die rechtstreeks financiering geven aan bedrijven
voor het doen van onderzoek. De meeste departementen en agentschappen moesten
dus leren direct om te gaan met kennisleverende bedrijven. Naast inhoudelijke
ondersteuning (hoe definieert men een goede oproep?) heeft TSB ook operationele
ondersteuning gegeven, bijvoorbeeld bij het vinden van de inhoudelijke expertise bij
het selecteren van voorstellen. Op dit moment zijn met name het Ministerie van
Defensie en regionale en nationale agentschappen voor gezondheid actieve SBRIgebruikers. TSB is bezig meer ambassadeurs te vinden die de SBRI-boodschap kunnen
uitdragen bij een breder aantal departementen en agentschappen.

2.5 Stand van zaken met betrekking tot de SBIR-oproepen
Ondanks een wat langzame start in Nederland (één oproep in 2004, geen oproep in
2005, drie in 2006, drie in 2007, vier in 2008, acht in 2009 en al tien in 2010) zijn er
op dit moment zes departementen (EZ, LNV, Defensie, V&W, VROM en VWS) actief
betrokken bij SBIR en hebben oproepen uitgezet.
Appendix B geeft een volledig overzicht van de oproepen die tot op heden zijn uitgezet.
Samengevat is de situatie per januari 2010 als volgt (Figuur 2): er zijn in totaal 28
oproepen uitgezet of in voorbereiding, met een geschat budget van in totaal bijna €75
miljoen. Vooral de recente VWS-oproepen die via de MIA Gezondheid zijn uitgezet,
zijn zeer groot wat betreft hun budget. Naast VWS zijn het vooral LNV, VWS en EZ
geweest die SBIR hebben ingezet met aanzienlijke budgetten. Van de 28 oproepen is
één oproep volledig afgerond (de eerste EMVT-pilot uit 2004).

38 The Race to the Top, A review of the Government’s Science and Innovation Policies, Lord Sainsbury of

Turville, 2007

32

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 2 Overzicht departementale SBIR-oproepen
Departement

Aantal oproepen

Totaal budget (€
miljoen)

EZ

5

9,7*

Defensie

1

1,1

LNV

8

17,1

V&W (deels met Rijkswaterstaat)

6

14,1

VROM

3

1,4*

VWS

4

26,8*

LNV/ VROM

1

1,3

Totaal*

28

71,5

Gezamenlijke oproep:

* deels oproepen in voorbereiding waarvan budget nog niet helemaal vaststaat

2.6 Uitvoering van de departementale SBIR
2.6.1 Stappen in de uitvoering
De uitvoering van de departementale SBIR is voor alle – behalve een SBIR-pilot van
Defensie – uitgevoerd door Agentschap NL (AgNL; voorheen SenterNovem). AgNL
coördineert het SBIR-programma voor EZ, Directie Innovatie.
De departementale SBIR is begonnen met een aantal SBIR-pilots. Mede hierdoor zijn
er variaties geweest in de wijze waarop de aanbestedingen zijn uitgevoerd. Eind 2008
heeft AgNL een SBIR-programmabureau opgericht. Sinds 2009 is er een intern
draaiboek (vooralsnog alleen voor aanbesteding van fase 1) waarmee het SBIRprogrammabureau meer eenheid brengt in de manier waarop de aanbestedingen
worden uitgevoerd. Het draaiboek voor daarna is in bewerking. In het algemeen geldt
dat de uitvoering door AgNL een voortdurend leerproces is waarbij de werkwijze en de
handleiding voor bedrijven regelmatig worden aangepast om de uitvoering te
verbeteren.
Het SBIR-programmabureau bestaat uit een aantal vaste medewerkers: een
coördinator SBIR-programma, drie SBIR-programma-adviseurs, een administratief
secretarieel medewerker een financieel-economisch medewerker en een SBIRwebsitebeheerder. Deze medewerkers zijn overigens geen van allen full-time aan het
werk voor het SBIR programma. Per SBIR-oproep wordt daarnaast een team
samengesteld met een tendercoördinator en één of meerdere programma-adviseurs.
De tendercoördinator kan al naar gelang het onderwerp van de oproep afkomstig zijn
uit elke divisie van AgNL of van het SBIR-programmabureau.
In het proces van aanbesteding van fase 1 kunnen verschillende (deels overlappende)
stappen worden onderscheiden.39 Een eerste stap is de opdrachtverlening door de
Minister.
Na
administratieve
en
financiële
voorbereiding
van
het
projectenadministratiesysteem worden leden voor de Beoordelingscommissie
geworven. Vervolgens wordt de SBIR-oproep gepubliceerd en wordt de doelgroep
geïnformeerd. Na de nodige voorbereidende werkzaamheden (administratief,

39 SenterNovem, Draaiboek fase 1: SBIR in 10 stappen, maart 2009.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

33

financieel en logistiek) volgt de stap van ontvangen en verwerken van de SBIRoffertes. Hierna vindt de vergadering van de Beoordelingscommissie plaats. Na het
Besluit van het ministerie worden contracten afgesloten en wordt het publiek
geïnformeerd over de uitslag van de SBIR-oproep.
De opdrachtverlening door een Ministerie is de eerste stap. Het idee van een SBIRoproep kan zowel vanuit het Ministerie zelf komen als van AgNL. Het uitgangspunt is
een maatschappelijk vraagstuk waarvoor de markt een vernieuwende oplossing zou
kunnen bieden. De afbakening van de oproep is een belangrijk onderdeel van de eerste
stap op weg naar een SBIR-oproep. In de praktijk blijkt dat de SBIR-oproepen grote
verschillen vertonen. Er zijn voorbeelden van hele brede oproepen zoals de oproep
voor producten en diensten ten bate van de biodiversiteit en hele smalle oproepen
zoals waterstoftoepassingen in de gww-sector. Dit vertaalt zich dan ook in het aantal
ingediende offertes dat varieert van respectievelijk 116 bij het eerste en 14 bij het
laatste voorbeeld. De slagingskans voor de indieners schommelt tussen de 16% (‘Auto
van de toekomst’) en 63% (‘Warmte 2009’) ongeacht of de oproep breed of smal
gedefinieerd is. Wel moet men bij de brede oproepen relatief veel indieners afwijzen
en verhoogt men zo de administratieve lasten bij het bedrijfsleven.
Uit discussies met betrokkenen bij de uitvoering blijkt dat het moeilijk is een
vuistregel te geven hoe breed of smal het thema van de oproep gedefinieerd moet
worden. Per thema en doelstelling van de oproep zijn er verschillen hoe duidelijk het
veld al is afgebakend en hoe specifiek de mogelijke oplossingen kunnen zijn. AgNL
steekt veel energie in de ondersteuning van de departementen om de oproep zo
duidelijk mogelijk te maken. Ook in het VK heeft men hier niet een duidelijke richtlijn
voor. Een te smalle – en technisch gedetailleerde - oproep zou beter door middel van
‘normale’ aankoopprocedures kunnen verlopen. Te brede oproepen hebben het nadeel
dat er veel offertes zijn die volstrekt niet beantwoorden aan de vraag en dus de tijd van
zowel de indieners als van de beoordelaars verspillen.
Naast de afbakening van de oproep, wordt in overleg met het Ministerie de weging van
de vier SBIR-criteria bepaald en wordt de te behalen drempelwaarde voor selectie
vastgesteld. Uiteraard dienen er ook afspraken gemaakt te worden over het
beschikbare budget en de verdeling van het budget over de twee fasen. Dit hangt
samen met de hoeveelheid opdrachten die het Ministerie wil financieren in fase 1 en
fase 2. Na de opdrachtverlening door het Ministerie wordt in overleg met de
opdrachtgever een eerste aankondiging op de website van AgNL/SBIR geplaatst.
De communicatiestrategie bij de SBIR-oproep wordt opgesteld in overleg met het
Ministerie en is mede afhankelijk van het beschikbare budget. In de strategie wordt de
inzet van middelen als mailings, persberichten, advertenties en leaflets gepland. Nadat
de oproep geplaatst is (en een helpdesk voor indieners is gevormd) is er een
informatiebijeenkomst voor bedrijven en wordt een nota van inlichtingen gemaakt en
gepubliceerd op de website.
Een cruciale stap is het samenstellen van de Beoordelingscommissie (BC) die een
ranking zal gaan maken van de ingediende offertes. Het betrokken Ministerie
selecteert de BC-leden in overleg met AgNL. Een BC bestaat uit vier of vijf leden met
verschillende profielen: een inhoudelijk voorzitter, een deskundige op het vlak van
innovatie en technologische state-of-the-art, een lid met ondernemerschapservaring
en een deskundige op het bedrijfseconomische vlak (vaak werkzaam bij een bank of
venture capitalist).
AgNL bereidt het werk van de BC voor en maakt projectanalyses van de offertes.
Bedrijven die een offerte hebben ingediend, kunnen worden uitgenodigd om tijdens de
BC-vergadering gedurende maximaal 15 minuten vragen te beantwoorden van de
commissieleden. Dit gebeurt alleen als er niet teveel (max. 20 à 25) bedrijven een
offerte hebben ingediend en als de voorzitter ermee instemt.
Na de ranking door de BC beslist de minister of hij deze overneemt. Na schriftelijke
toestemming van het ministerie worden de bedrijven (telefonisch) ingelicht over de
uitkomst. Bedrijven die geen opdracht krijgen, ontvangen een afwijzingsbrief. De

34

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

winnende bedrijven krijgen een contract toegestuurd. Na ontvangst van het
ondertekende contract betaalt AgNL een voorschot uit van 80% van het offertebedrag.
De resterende 20% wordt pas uitbetaald na goedkeuring van het verslag van fase 1.
Als bedrijven eenmaal zijn begonnen aan een SBIR-traject, probeert AgNL
deelnemende bedrijven te helpen om hun producten in de markt te zetten door
publiciteit met persberichten, vermeldingen op de website, bezoek van ministers,
foto’s en certificaten. Dit helpt bedrijven bij hun positionering en marketing. Ook
organiseert AgNL workshops om deelnemende bedrijven de gelegenheid te geven om
te netwerken en om over gezamenlijke thema’s te praten.
De uitvoering van de SBIR-oproepen vergt maatwerk en flexibiliteit in de uitvoering.
AgNL slaagt erin maatwerk te leveren. Uit interviews met de departementen blijkt dat
de departementen die de SBIR-aanbesteding hebben laten uitvoeren door AgNL zeer
tevreden zijn over de pro-actieve aanpak door AgNL en de ondersteuning die men
kreeg bij het uitwerken van de oproep.
De flexibele inzet van SBIR vereist een continu leerproces in de uitvoering, waarbij
over de verschillende SBIR-oproepen heen wordt geleerd van elkaars ervaringen. Tot
nu toe gebeurt het uitwisselen van ervaringen vooral op informele basis. Een meer
formele en systematische invulling van het leerproces is wenselijk.

2.6.2 De bedrijven over de uitvoering door AgNL
In de survey hebben we een aantal vragen gesteld over de tevredenheid van bedrijven
over de uitvoering van SBIR door AgNL. De belangrijkste conclusies zijn:
De communicatie en informatievoorziening van AgNL is in het algemeen goed
volgens 77% van de respondenten (n=60) die een opdracht hebben gekregen voor fase
1 of fase 2.40 Circa 60% van de bedrijven die geen opdracht hebben gekregen delen
deze mening. Vergelijkbare scores zien we met betrekking tot de manier waarop
bedrijven door contactperso(o)n(en) bij AgNL zijn bijgestaan, alhoewel de groep
‘afvallers’ voor fase 1 beduidend minder positief is: 43% (n=75) geeft aan goede
bijstand te hebben gehad.
De ruime meerderheid van de respondenten met een opdracht voor fase 1 of 2 oordeelt
positief over de snelheid, zorgvuldigheid en transparantie van de werkwijze
bij AgNL.41 Respondenten zonder opdracht zijn opmerkelijk minder positief. Zo vindt
slechts 20% van de ‘afvallers’ voor fase 1 (n=75) de werkwijze transparant, 32% vindt
de werkwijze ‘snel’ en 37% vindt de werkwijze zorgvuldig.

40 Van de bedrijven in fase 2 is zelfs 96% (n=22) het eens met deze stelling.
41 69% van alle deelnemers die opdracht voor fase 1 hebben gekregen (n=61) vindt de werkwijze zorgvuldig,

66% vindt deze snel en 59% vindt de werkwijze transparant. De scores voor de deelnemers die ook een
opdracht voor fase 2 hebben gekregen zijn respectievelijk 86%, 77% en 64% (n=22).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

35

Figuur 3 Meningen door alle indieners van SBIR-offertes (n=164)

Survey Technopolis
Uit bovenstaande figuur blijkt dat tweederde van alle respondenten vindt dat de
handleiding van de SBIR-oproep duidelijk is. Opvallend hierbij is wel dat de
bedrijven die geen opdracht voor fase 1 hebben gekregen minder positief zijn dan de
bedrijven die wel een opdracht hebben gekregen. 83% (n=80) van de bedrijven met
een opdracht voor fase 1 vindt de handleiding duidelijk tegenover 49% (n=74) van de
‘verliezers’.42 Met betrekking tot de duidelijkheid van de voorwaarden en
beperkingen van SBIR vinden we vergelijkbare scores.
De ruime meerderheid van de respondenten (59%) vindt de hoeveelheid tijd en
energie die nodig was voor het schrijven van een offerte voor een
haalbaarheidsonderzoek acceptabel. Ook hier zien we dat bedrijven positiever
oordelen naarmate ze wel of niet een opdracht voor fase 1 hebben gekregen. De groep
bedrijven die deelneemt in fase 2 is het meest positief.
Van de respondenten die ook een offerte voor fase 2 hebben ingediend, vindt 54%
(n=39) de hoeveelheid tijd en energie die nodig was voor het schrijven van
een offerte voor de R&D-fase acceptabel (31% scoort ‘neutraal’).
Ruim de helft van alle respondenten vindt de beoordelingscriteria voor fase 1
duidelijk. De ‘verliezers’ zijn veel minder positief: slechts 30% (n=76) is het (helemaal)
eens met de stelling dat de criteria duidelijk zijn en 49% (helemaal) niet.
Hiertegenover staat dat 74% (n=80) van bedrijven met een opdracht voor fase 1 maar
liefst 91% (n=22) van de bedrijven met een opdracht voor fase 2 het wel (helemaal)
eens is met de stelling over de beoordelingscriteria. Een vergelijkbaar beeld komt naar
voren met betrekking tot de voorwaarden voor het halen van fase 2. 62% (n=39)
van de bedrijven die een offerte voor fase 2 hebben ingediend vindt de
beoordelingscriteria voor fase 2 duidelijk.
De helft van de respondenten is het eens met de stelling dat het duidelijk is op welke
wijze fase 3 gefinancierd moet worden. Hoe verder bedrijven komen in een SBIR42 34% van de ‘verliezers’ scoort ‘neutraal’ en 18% scoort ‘(helemaal) niet mee eens’.

36

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

traject, hoe positiever ze worden. Zo is 73% (n=22) van de bedrijven in fase 2 het
(helemaal) eens met de stelling.
Over de communicatie over de uitslag van fase 1 zijn de ‘afvallers’ ook veel
negatiever dan de ‘winnaars’. Slechts 22% (n=76) van de afvallers voor fase 1 is het
eens met de stelling dat er op een goede manier is gecommuniceerd, terwijl 59%
(n=79) van de bedrijven met een opdracht voor fase 1 het wel eens is met de stelling.
Van de bedrijven in fase 2 is maar liefst 81% (n=21) het eens met de stelling. 67%
(n=39) van de bedrijven die een offerte hebben ingediend voor fase 2 vindt dat er op
een goede manier over de uitslag van fase 2 is gecommuniceerd.
Over de snelheid van de communicatie over de uitslag van fase 1 zijn ‘afvallers’
voor fase 1 ook minder teveden dan bedrijven die wel een opdracht hebben gekregen.
51% (n=39) van de bedrijven die een offerte voor fase 2 heeft ingediend vindt dat er
snel over de uitslag is gecommuniceerd, tegenover 25% (n=76) van de ‘afvallers’ voor
fase 1.
Het minst positief zijn bedrijven over de degelijkheid van de
beoordelingsprocedure. Gemiddeld is 33% van de bedrijven (n=164) het eens met
de stelling, maar onder de ‘afvallers’ is slechts 7% (n=76) het eens met de stelling.
Daartegenover staat dat maar liefst 91% (n=22) van de bedrijven in fase 2 het wel eens
is met de stelling. Bedrijven met een opdracht voor fase 1 nemen een tussenpositie in
(58%; n=80). Ruim de helft van de bedrijven die een offerte voor fase 2 heeft
ingediend vindt de beoordelingsprocedure voor fase 2 op een degelijke manier is
uitgevoerd (54%, n=39) en 13% is het hiermee oneens – de rest scoort ‘neutraal’.
Het merendeel (68%; n=22) van de bedrijven met een opdracht voor fase 2 vindt de
hoeveelheid tijd en energie die nodig is voor het schrijven van tussentijdse
rapportages acceptabel; 27% heeft hier (nog) geen mening over. Met betrekking tot
de eindrapportage vindt ongeveer de helft van deze bedrijven de hoeveelheid tijd en
energie acceptabel (46% heeft (nog) geen mening).
De bedrijven die het verst gevorderd zijn in het SBIR-traject zijn in het algemeen
positief over de begeleiding van AgNL tijdens de R&D-fase: 60% (n=22) van de
bedrijven met een opdracht voor fase 2 vindt de begeleiding van AgNL goed; 27% heeft
(nog) geen mening en 14% scoort ‘neutraal’.
Op basis van de survey kunnen we dus concluderen dat de bedrijven in het algemeen
tevreden zijn met uitvoeringsprocessen van AgNL. De kritische kanttekeningen komen
met name van de afvallers en betreffen met name de (communicatie over) het
beoordelingsproces.
De interviews met deelnemers bevestigen het beeld dat men tevreden is over het SBIRprogramma. De meningen van de deelnemers over de opzet van SBIR (fasering) in het
algemeen is dat het een goede opzet is. De drie fasen worden gezien als logisch en
overzichtelijk en goed aansluitend bij de aanpak van bedrijven. De overgang tussen de
fasen worden ook als goed bestempeld. Het wachten tussen de fasen wordt niet als
vervelend ervaren maar juist als zinvol en een moment van bezinning en rust om goed
voorbereid fase 2 in te gaan (of te bedenken wat men gaat doen als de opdracht niet
wordt verkregen). Vooral van jonge startende bedrijven, en met name die bedrijven
die het SBIR-project als een van de hoofdactiviteiten hebben, komt de kritiek dat het
opstarten van de projecten te lang duurt. De meerderheid van de geïnterviewden vond
het budget voldoende, ook al heeft men vaak zelf extra geïnvesteerd. De eigen
investeringen bleken te variëren van €75.000 tot €700.000.
Het haalbaarheidsonderzoek heeft een belangrijke meerwaarde volgens de
deelnemers. Door deze studie te doen, worden de bedrijven gedwongen om goed na te
denken over de potentie van hun idee op de verschillende aspecten (commercieel,
technisch en organisatorisch).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

37

Een aantal geïnterviewden geeft aan dat ze anders fase 1 zouden hebben overgeslagen
en daardoor een belangrijke stap gemist te hebben of dat ze het wel hadden gedaan,
maar dan niet zodanig gestructureerd (bij kleine bedrijven is er vaak geen tijd voor die
evaluatiestap) en nu wordt het expliciet waardoor ze uiteindelijk later meer geld en tijd
zouden zijn kwijt geweest. Sommigen geven aan dat ze het zelf de volgende keer weer
zo zouden aanpakken en/of zelfs nu in de bedrijfsvoering hebben aangebracht als
standaard. Anderen hadden het zelf ook zo wel zonder SBIR aangepakt en vinden het
daarom goed aansluiten bij hun bedrijfsvoering. Om klanten, partners en
investeerders te overtuigen, is dit voorwerk essentieel.
Er is maar een klein aantal bedrijven dat al in fase 3 is beland of dat binnen 6
maanden zal halen. Ongeveer tweederde van de geïnterviewde deelnemers kijkt fase 3
vol vertrouwen tegemoet, het andere deel is sceptischer. Een aantal vindt dat fase 3
beter uitgewerkt moet worden. De rol van AgNL in deze fase is voor een deel
onduidelijk. Al is men het eens met de logica dat er in de derde fase geen financiering
meer is vanuit de overheid, men vindt dat daarmee de rol van de overheid niet
ophoudt. Vooral bij innovaties die gericht zijn op conservatieve markten (vooral waar
duurzaamheid een rol speelt) of waarbij de overheid de klant is. Ondanks het feit dat
de overheid een bepaald innovatietraject financiert, blijkt voor de bedrijven dat de
mensen/afdelingen die verantwoordelijk zijn voor de inkoop niet dezelfde partijen
zijn. Bedrijven weten niet bij wie ze moeten zijn en synchronisatie van de
vraagarticulatie bij de overheidspartijen is niet gestroomlijnd met de SBIR
initiatieven. Men is nog steeds op zoek naar de launching customer. Veranderingen in
de regelgeving bijvoorbeeld op het gebied van de milieuwetgeving vergroot de
onzekerheid of het ontwikkelde product nog wel op de markt te brengen is.
Op de vraag of SBIR de bedrijven een stempel heeft meegegeven waarmee
gemakkelijker externe financiering kan worden verkregen, wordt geen eenduidig
gegeven. Enkele bedrijven geven aan dat dit geholpen heeft, maar een even grote groep
geeft aan dat dit niet het geval was. Er is ook bezorgdheid dat met de huidige
economische crisis het nog moeilijker gaat worden om externe financiering voor
nieuwe producten te krijgen. Wel heeft SBIR de MKB’ers geholpen om bij de
onderzoeksinstellingen en andere kennisdragers aan te kloppen en binnen te komen.

2.6.3 Werving voor de SBIR-oproepen
Op de vraag via welke informatiebron bedrijven wisten dat er een SBIR-oproep was,
wordt de aankondiging op de website van SenterNovem/AgNL veruit het meest
genoemd: 45% (n=145) van de respondenten noemt deze bron. Van de bedrijven die
een opdracht voor fase 1 hebben gekregen, noemt 52% (n=65) de website van
SenterNovem/AgNL.
Een tweede belangrijke bron zijn subsidieadviesbureaus (26%; n=145). Ook de
elektronische nieuwsbrief van SenterNovem/AgNL wordt relatief vaak genoemd
(18%), gevolgd door een persoonlijke e-mail met offerteverzoek (10%) en een
aankondiging op de website van het desbetreffende Ministerie (10%).
De bedrijven zijn positief over de kwaliteit van de SBIR-oproep: 48% (n=168) vindt de
oproep wervend, 64% (n=166) vindt de oproep duidelijk en 62% (n=162) vindt de
oproep volledig. De groep bedrijven die ook een opdracht voor fase 1 heeft gehad,
oordeelt beduidend positiever dan de groep bedrijven die geen opdracht heeft
gekregen. Uit de interviews blijkt ook dat de bedrijven tevreden zijn over de proactieve houding van AgNL. Men is zeer tevreden over de kwaliteit van de informatie in
de oproep.

38

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 4 Aandeel respondenten dat het eens is met stellingen over de SBIR-oproep
Stelling

Bedrijven zonder
opdracht voor fase 1
(n=72)

Bedrijven met
opdracht voor fase 1
(n=80)

Bedrijven met
opdracht voor fase 2
(n=20)

De oproep was wervend

42%

54%

57%

De oproep was duidelijk

53%

77%

90%

De oproep was volledig

47%

79%

90%

Survey Technopolis Group
Bedrijven vinden in meerderheid dat de oproep een goede afbakening had (58%;
n=154). 26% vind de afbakening ‘te breed’ en 16% ‘te nauw’. Ook hier vinden we grote
verschillen tussen bedrijven die wel/niet een opdracht kregen voor fase 1. 42% (n=69)
van de afvallers voor fase 1 vindt de afbakening ‘juist’ tegenover 76% (n=72) en 90%
(n=19) van respectievelijk de bedrijven met opdracht voor fase 1 en fase 2.

2.7 De uitkomsten van de departementale SBIR
De verschillende SBIR-oproepen sinds 2004 hebben geleid tot een verscheidenheid
aan projecten. Alleen de eerste SBIR-oproep is inmiddels helemaal is afgerond (t/m
fase 3). Er zijn elf SBIR-oproepen die nog in fase 2 zijn. De rest is nog in fase 1. Hoewel
er dus veelal nog geen sprake is van commerciële producten of diensten kunnen we
wel constateren dat er sprake is van een goede doorstroom van projecten van fase 1
naar fase 2. Slechts bij één SBIR-oproep (van Defensie) is er maar één project in fase 2
terechtgekomen. Deze evaluatiestudie heeft nog niet de opdracht om de effecten van
de SBIR te meten, omdat er nog te weinig afgeronde projecten zijn. Wel hebben we via
de survey en de interviews met deelnemers naar verwachte effecten en vooruitzichten
op commercialisering gevraagd.
SBIR-oproepen hebben niet alleen een (eind)resultaat in de vorm van een
commercieel product (of dienst) die een bijdrage aan een oplossing voor een
maatschappelijk vraagstuk biedt, maar ook tussenresultaten over de haalbaarheid van
innovatieve ideeën en uitkomsten van de R&D-fase. Bovendien zijn er effecten op de
bedrijven zelf.
In de survey hebben we gevraagd in hoeverre het haalbaarheidsonderzoek heeft
bijdragen (c.q. naar verwachting zal bijdragen) aan nieuwe inzichten (n=86). Het
meest genoemd worden respectievelijk inzicht in technische haalbaarheid, inzicht in
de bijdrage van het project aan oplossing voor maatschappelijke vraagstukken en
inzicht in de bijdrage aan oplossing voor de vraag van de overheid (zie onderstaande
figuur). Het minst genoemd worden inzicht in de rol van de overheid bij het aankopen
van het product/de dienst en inzicht in de financierbaarheid van fase 3.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

39

Figuur 5 Opbrengsten van het haalbaarheidsonderzoek (n=86)

Survey Technopolis Group
Bedrijven hebben ook samengewerkt met andere partijen tijdens het
haalbaarheidsonderzoek. De meerderheid heeft samengewerkt met een MKB-bedrijf
(64% van de bedrijven die momenteel in fase 1 zitten en 73% van de bedrijven die
reeds in fase 2 zitten).
Ruim een kwart van de bedrijven heeft tijdens het haalbaarheidsonderzoek
samengewerkt met een universiteit. Er wordt op vergelijkbare schaal samengewerkt
met een groot bedrijf en/of een onderzoeksinstituut. Het minst wordt samengewerkt
met een HBO-instelling (9%).
Figuur 6 Samenwerking tijdens het haalbaarheidsonderzoek
Bedrijven met een opdracht
voor fase 1
(n=74)

Bedrijven met een opdracht
voor fase 2
(n=22)

MKB-bedrijf

64%

73%

Universiteit

27%

27%

Groot bedrijf

23%

32%

Onderzoeksinstituut

26%

23%

HBO-instelling

9%

9%

Survey Technopolis Group
Alle bedrijven die een opdracht voor fase 2 hebben gekregen, verwachten dat de SBIRopdracht in (zeer) grote mate zal bijdragen aan het behouden of versterken van de
concurrentiepositie van het bedrijf (n=22). Meer dan 80% van deze groep bedrijven
verwacht ook dat de SBIR-deelname in (zeer) grote mate zal bijdragen aan het
realiseren van maatschappelijk relevante innovaties en het betreden van nieuwe
markten. Andere zaken waar SBIR-deelname in (zeer) grote mate aan zal bijdragen
zijn het innovatiever maken van het bedrijf (77%) en het creëren van blijvende

40

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

contacten of netwerken met publieke kennisinstellingen (64%). Opvallend is dat niet
meer dan 36% aangeeft dat SBIR-deelname in (zeer) grote mate zal bijdragen aan het
leveren van producten of diensten via overheidsaanbesteding. Ook de bijdrage van
SBIR-deelname aan het vinden van externe financiers (voor de derde fase) is relatief
klein – alhoewel nog steeds 41% verwacht dat het ‘in een (zeer) grote mate’ een
bijdrage hieraan zal leveren.
Figuur 7 Verwachte bijdrage van SBIR-deelname (n=22)

Survey Technopolis Group
Uit de interviews komt een vergelijkbaar beeld: het merendeel van de deelnemers
verwacht een positief effect van SBIR op hun concurrentiekracht, omdat men een
nieuw product heeft kunnen ontwikkelen, met dit product buitenlandse markten heeft
weten te betreden (acht van de geïnterviewde bedrijven hebben dit gemeld) en omdat
hun ‘time-to-market’ enorm is versneld door het project. De verwachtingen voor
toegenomen omzet variëren van enkele procenten tot een verdubbeling of meer op de
lange termijn. Twee bedrijven hebben aangegeven te groeien van 20 werknemers naar
50. Het project heeft het merendeel van de bedrijven meer aanzien gegeven bij de
overheid (als potentiële klant) en bij grotere klanten in het bedrijfsleven waar ze
voorheen moeilijk binnen kwamen. Van de geïnterviewden geeft de meerderheid aan
dat men zonder het SBIR-project dit niet bereikt zou hebben, dat het project
waarschijnlijk in de koelkast terecht was gekomen. Een aantal geeft aan dat het 2 tot 3
jaar langer had geduurd, zeker gezien de crisis.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

41

2.8 Conclusies
Uit het voorgaande kunnen we de volgende conclusies trekken:
•

De departementen die SBIR-oproepen zijn gestart, vinden het een goed werkend
instrument en zijn zeer tevreden over de uitvoering en ondersteuning door AgNL.
AgNL levert maatwerk en zet het SBIR-instrument flexibel in. Het Ministerie van
Defensie is een uitzondering. Defensie voert de SBIR-aanbesteding zelf uit en
vindt de opzet niet geheel passen bij de normale werkwijze bij het uitzetten van
projecten bij het bedrijfsleven.

•

De flexibele inzet van SBIR vereist een continu leerproces in de uitvoering, waarbij
over de verschillende SBIR-oproepen heen wordt geleerd van elkaars ervaringen.
Tot nu toe gebeurt het uitwisselen van ervaringen vooral informeel en op ad hocbasis. Een meer formele en systematische invulling van het leerproces is wenselijk.

•

De departementale SBIR boort de goede doelgroep aan en wordt relatief intensief
gebruikt door MKB-ondernemingen die op andere wijzen niet (rechtstreeks) met
departementen te maken hebben en bij innovatieve projecten worden betrokken.

•

Bedrijven (met name bedrijven waarvan de offerte is gehonoreerd) zijn over het
algemeen tevreden over de SBIR, de opzet van het programma, de aansluiting van
de SBIR-werkwijze bij hun bedrijfsvoering en knelpunten, de lage administratieve
lasten en de uitvoering en ondersteuning door AgNL.

•

SBIR lijkt inderdaad een belangrijke financieringskloof te overbruggen: het gaat
veelal om ideeën voor innovatie die door gebrek aan financiering en directe
klanten (dus commerciële haalbaarheid) niet of slechts langzaam van de grond
komen. Dit is een indicatie voor de additionaliteit van het SBIR-instrument.

•

Bedrijven in fase 2 hebben positieve verwachtingen over de uitkomsten in termen
van versterken van de concurrentiepositie en het versnellen van de time-tomarket.

•

Bedrijven zijn enthousiast over SBIR als opdrachtverlening (in plaats van
subsidie) en de 100% financiering van de eerste twee fasen. Dit zorgt ervoor dat
het project een klantopdracht wordt en hogere prioriteit krijgt binnen het bedrijf.
Het helpt ook bij de positionering van het bedrijf ten opzichte van (potentiële)
partners, investeerders, toeleveranciers en klanten.

•

Bedrijven zijn zeer enthousiast over de mogelijkheid een bijdrage te leveren aan de
maatschappelijke uitdagingen die door de departementen naar voren worden
gebracht. Het zijn dus niet louter commerciële motieven die bedrijven ertoe
aanzetten om deel te nemen aan SBIR.

•

Ondanks dat er nog maar weinig bedrijven in fase 3 zijn beland, vindt men dat er
duidelijker moet worden nagedacht welke rol de overheid nog zou kunnen spelen
in fase 3. Er wordt met name verwezen naar de rol van de overheid als launching
customer, maar naar de rol van de overheid bij het stimuleren van nieuwe
markten via onder andere regelgeving, certificering en standaardisering.

•

SBIR heeft een langzame start gekend als instrument en de rijksbrede verankering
begint recentelijk pas op grotere schaal vorm te krijgen. Het koppelen van de SBIR
aan de Maatschappelijke Innovatie Agenda’s lijkt een belangrijke impuls te geven
aan het inzetten van het instrument door verschillende departementen. Ook het
nadrukkelijker labelen van SBIR als instrument dat departementen kan helpen bij
het vinden van nieuwe oplossingen voor het realiseren van beleidsdoelen – en
minder als innovatie-instrument (van EZ) – heeft hierbij geholpen.

•

SBIR is bij sommige departementen al in een vroeg stadium goed ontvangen en
veel gebruikt (bijv. door LNV en V&W) maar bij andere departementen heeft de
inzet van SBIR langer geduurd of is helemaal niet van de grond gekomen.
Factoren die het inzetten van SBIR bij (delen van) departementen bemoeilijkten
waren onbekendheid met de precieze werking van het instrument, gebrek aan

42

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

inzicht in de meerwaarde van SBIR ten opzichte van het reguliere
instrumentarium en onbekendheid met het rechtstreeks werken met MKBondernemingen.43 Een andere reden voor de langzame start is dat het gebruik van
SBIR met name afhankelijk was van de inzet en het enthousiasme van individuele
ambtenaren in de Interdepartementale Werkgroep SBIR zonder dat SBIR
systematisch was gekoppeld aan de strategische beleidsagenda’s binnen de
departementen.

2.9 Aanbevelingen
De departementale SBIR is een waardevol instrument dat zowel door opdrachtgevende
departementen als door betrokken bedrijven wordt gewaardeerd. Departementen
onderkennen de waarde van SBIR bij het oplossen van beleidsproblemen en bereiken
van beleidsdoelen. MKB-ondernemingen zien het als een instrument dat goed is
toegesneden op het MKB. De uitvoering wordt ook door zowel departementen als
bedrijven in het algemeen positief beoordeeld. Met het oog op de toekomst hebben we
een aantal aanbevelingen en suggesties voor verbetering geformuleerd.
•

AgNL: Blijf bedrijven in de 3e fase volgen. Alhoewel de financiering na de 2e fase
stopt, is een SBIR-traject pas afgerond als de 3e fase succesvol is afgerond.

•

AgNL: Zorg voor tijdige en zorgvuldig communicatie over de uitslag van de
beoordeling van offertes, met name ook richting degenen die geen opdracht heben
gekregen.

•

AgNL: Behoud de flexibiliteit in het programma waarbij per SBIR-oproep
maatwerk geleverd kan worden. Zorg er echter wel voor dat flexibiliteit en
maatwerk niet ten koste gaan van systematische informatieverzameling over de
uitvoering. De werkwijze van AgNL brengt met zich mee dat er voortdurend
leerproces dient te zijn waarbij ervaringen van uitvoerders van verschillende
oproepen onderling worden uitgewisseld en van elkaars ervaringen wordt geleerd.
Dit gebeurt nu vooral informeel en zou systematischer en intensiever kunnen
worden ingevuld.

•

K&I: Houd de uitvoering van de departementale SBIR in één hand (AgNL) zodat
er geleerd kan worden van ervaringen in de verschillende SBIR-oproepen.

•

K&I / AgNL: Maak gebruik van de eerste succesverhalen over SBIR-projecten om
het gebruik van het instrument te bevorderen. Betrek hierbij ook de
beleidsbepalende directies en managementteams.

•

K&I: Onderzoek welke rollen de overheid zou kunnen spelen in de derde fase.
Daarbij valt te denken aan niet-financiële steun aan ondernemingen en het
stimuleren van nieuwe markten (bijv. via regelgeving, certificering,
standaardisering). Daar waar de overheid zelf een belangrijke (potentiële) klant is,
dient vroegtijdig te worden nagedacht over de rol van de overheid als innovatief
inkoper.

•

K&I: Opdrachtverlening met 100% financiering van de eerste twee fasen wordt
door bedrijven als een belangrijke succesfactor gezien. Niettemin zou In het kader
van de heroverwegingen van het kabinetsbeleid om de financiële en economische
crisis het hoofd te bieden, onderzocht kunnen worden of in de 2e fase gebruik kan
worden gemaakt van risicodragende kredietverlening (in plaats van 100%

43 Ook onduidelijkheid over de jurisiche status van SBIR was voor sommige departementen een factor,

hoewel het vanaf 2006 duidelijk was dat SBIR past binnen Europese kaders voor aanbesteding en
staatssteun.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

43

financiering), waarbij ondernemingen alleen in geval van commercieel succes het
krediet hoeven terug te betalen.

44

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

3. De STW Valorisation Grant
In dit hoofdstuk zullen we nader ingaan op Valorisation Grant van de
Technologiestichting STW. We zullen eerst de achtergrond, doelstellingen en opzet
van het programma schetsen en daarna ingaan op de resultaten van de surveys en de
interviews. De inhoud van dit hoofdstuk is voor een belangrijk deel gebaseerd op en
voor een deel ook rechtstreeks ontleend aan het Interne Evaluatierapport van STW
(d.d. 15-01-2010). Het Interne Evaluatierapport van STW adresseert een aantal zaken
meer in extenso.44

3.1 Achtergrond
De Nederlandse kennisinstellingen ontwikkelen relatief veel kwalitatief hoogwaardige
wetenschappelijke kennis. Als het gaat om de toepassing van die kennis, scoort
Nederland echter veel minder goed. Veel kennis die potentieel benut zou kunnen
worden, blijft ongebruikt op de plank liggen. Het is om die redden dat er het laatste
decennium in Nederland veel aandacht is geweest voor valorisatie van
wetenschappelijke kennis.45 Met valorisatie bedoelen we het proces van de vertaling
van kennis in nieuwe producten, processen en diensten, waarbij gedurende dat proces
waarde wordt toegevoegd.
Ten aanzien van valorisatie zijn verschillende knelpunten gesignaleerd. Een van die
knelpunten is de equity gap of funding gap. Deze begrippen duiden op het ontbreken
van (relatief kleine bedragen aan) risicokapitaal of subsidies voor de ontwikkeling van
producten en diensten of de verdere ontwikkeling van ondernemingen die zich in de
opstart- of vroege groeifase bevinden. Er zijn veel subsidies beschikbaar voor het doen
van (fundamenteel) wetenschappelijk onderzoek en er is ook kapitaal (bij de banken)
beschikbaar voor bedrijven die al en zekere mate van volwassenheid hebben bereikt,
maar er zijn nauwelijks subsidies beschikbaar voor de vertaling van kennis naar
nieuwe producten en diensten of voor kennisintensieve spin-offs. In verschillende
landen, waaronder Nederland, zijn initiatieven gelanceerd om dit ‘gat’ te dichten. In
Nederland is dat onder meer gebeurd door BioPartner, Dreamstart, het Twinning Seed
Fund (allen bestaan niet meer) en TechnoPartner. Vanuit STW is men in 2004 gestart
met de Valorisation Grant.
De Technologiestichting STW stimuleert kennisoverdracht tussen technische
wetenschappen en gebruikers. Daartoe brengt STW onderzoekers en potentiële
gebruikers bij elkaar en financiert STW (excellent) technisch-wetenschappelijk
onderzoek. STW financiert veel toegepast onderzoek en vanuit de doelstelling om
wetenschappelijke kennis ook daadwerkelijk te valoriseren (STW gebruikt zelf de term
utilisatie) wilde de stichting ook iets doen aan de funding gap. Voor het opzetten van
44 Nog voor de evaluatie van de drie SBIR-instrumenten door de Technopolis Group, heeft STW zelf een

evaluatie uitgevoerd van de Valorisation Grant. Deze evaluatie bevatte onder meer een survey onder alle
aanvragers en onder de leden van de Beoordelingscommissie. De Technopolis Group heeft – in overleg
met STW en de begeleidingscommissie – gebruik gemaakt van deze evaluatieresultaten. In aanvulling
daarop heeft de Technopolis Group interviews afgenomen met succesvolle aanvragers, leden van de
Beoordelingscommissie, mensen van STW en vertegenwoordigers van relevante andere organisaties. Een
overzicht van de gesprekspartners van de Technopolis Group voor deze evaluatie is te vinden in Error!
Reference source not found..
45 Zie onder meer de rapporten: Van voornemens naar voorsprong: kennis moet circuleren’ van het

Innovatieplatform en Nederland Ondernemend Innovatieland (2009), Verzilveren van kennis. Valorisatie
van universitair kennis, een achtergrondstudie van het Innovatieplatform (2007) en het advies van de
AWT, De waarde van weten. De economische betekenis van universitair onderzoek (2005).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

45

een programma werd STW geïnspireerd door het SBIR-programma van de National
Science Foundation (NSF) in de Verenigde Staten. De NSF voert al sinds 1982 (sinds
the Small Business Innovation Development Act) een SBIR-programma dat subsidies
geeft voor technologieontwikkeling. De primaire focus van het programma ligt bij ‘the
commercialisation of research’.46 In 2004 besloot het STW-Bestuur tot de instelling
van de Valorisation Grant. Naar Amerikaans voorbeeld maakte het 2,5% van het STWbudget daarvoor vrij (hetgeen destijds neerkwam op een budget van €1,3 miljoen per
jaar).

3.2 Doelstellingen en de doelgroep van de Valorisation Grant
De doelstelling van de Valorisation Grant is om in commercieel opzicht veelbelovende
kennis die is ontwikkeld binnen Nederlandse universiteiten tot commerciële
exploitatie te brengen. Het gaat daarbij om het starten van een commerciële activiteit
vanuit bestaande kennis en kunde. Het gaat er dus om kennis die ‘op de plank ligt’ te
valoriseren. De Valorisation Grant kan op uiteenlopende manieren worden besteed:
(loonkosten) voor product/markt analyse of voor de ontwikkeling van een prototype,
voor bescherming van het intellectueel eigendom gedurende het proces, voor
investeringen in apparatuur, kleine gebruiksgoederen of andere hulpmiddelen en
andere direct aan het project gerelateerde kosten.
De doelgroep van de Valorisation Grant zijn onderzoekers aan de Nederlandse
universiteiten. Meer precies: alleen onderzoekers in dienst (zowel in vast als tijdelijk
dienstverband) van een universiteit of onderzoeksinstelling met het Ministerie van
OCW als hoofdfinancier kunnen een aanvraag voor een Valorisation Grant indienen.
Het omzetten van kennis in commerciële activiteiten kan gebeuren door bestaande
bedrijven of door start-ups die hiervoor worden opgericht. Het doel van de
Valorisation Grant is dus niet alleen om nieuwe bedrijvigheid te starten, de
universitaire kennis kan ook binnen bestaande bedrijven worden geëxploiteerd.
STW financiert zelf het grootste deel van de Valorisation Grant.47 Naast STW dragen
ook enkele andere partijen financieel bij aan het programma. In 2009 waren er de
volgende medefinanciers: ICTRegie, NanoNed en PROGRESS. Eerder financierde ook
NGI en ZonMW een deel, maar die zijn daarmee gestopt toen men startte met het NGI
PreSeed Grant. Elk van deze partijen die meebetaalt, krijgt bij iedere aanvraagronde
de gelegenheid om aan te geven of er in die aanvraagronde projectvoorstellen zijn
ingediend die op hun betreffende gebied liggen en in aanmerking komen voor
financiering. Die partij kan dan een of meerdere voorstellen adopteren. Alle
voorstellen worden op dezelfde wijze door de Beoordelingscommissie beoordeeld. Aan
de hand van dat oordeel kan de betreffende medefinancier zelf besluiten om projecten
te adopteren.48

46 Zie Charles W, Wessner, An assessment of the SBIR program at the National Science foundation

(Washington 2008), 4.
47 STW wordt voor 60% gefinancierd door NWO en voor 40% door EZ.
48 ICTRegie heeft 18 fase 1-projecten en 7 fase 2-projecten gefinancierd. In totaal is door ICTRegie een

bedrag van €1.850.000 aan grants verleend. De andere 4 (mede)financiers van het STW VG programma,
te weten NGI, ZonMW, NanoNed en PROGRESS, hebben samen 6 fase 1-projecten en 7 fase 2- projecten
gefinancierd. Daarmee was in totaal een bedrag van €1.550.000 gemoeid.

46

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

3.3 De opzet van de Valorisation Grant
Universitaire onderzoekers kunnen voor de Valorisation Grant projectvoorstellen
indienen.49 Als een projectvoorstel wordt gehonoreerd, verstrekt STW een subsidie
aan de aanvrager (c.q. de aanvragende universiteit) waardoor die kan investeren in de
verdere valorisatie van de betreffende kennis. De Valorisation Grant kent – net als de
andere varianten van SBIR – drie fases:
•

Fase 1: de haalbaarheidsstudie. In deze fase wordt een onderzoek gedaan naar de
technologische en commerciële haalbaarheid van het voorstel. Voor deze fase
wordt een subsidiebedrag van maximaal €25.000 verstrekt. De duur van deze fase
bedraagt maximaal een half jaar.

•

Fase 2: de valorisatiefase. In deze (ontwikkelings)fase vindt de planmatige
versterking van de innovatie en organisatie plaats. Aan het einde van deze fase
moet het punt zijn bereikt waarop private financiers de verdere commerciële
ontwikkeling voor hun rekening willen nemen. Bij aanvraag van fase 2 dient een
commitmentverklaring van een externe financier te worden overlegd voor
vervolgfinanciering, onder de voorwaarde dat de mijlpalen van fase 2
daadwerkelijk worden gehaald. Daarnaast zijn de indieners verplicht getekende
overeenkomsten met betrokken kennisinstellingen te overleggen waarin de
aanvragers volledige freedom-to-operate wordt gegeven. Voor het indienen van
voorstellen voor fase 2 is vereist dat fase 1 gehonoreerd en doorlopen moet zijn.

•

Fase 3: de commercialisatiefase. Na fase 2 zou een derde fase moeten volgen: de
eerste private investeringsronde. Daarin gaat het bedrijf met de innovatie uit fase 1
en fase 2 werkelijk de markt op. Deze fase wordt niet met middelen uit het
Valorisation Grant programma gesponsord.

Er zijn (momenteel) ieder jaar twee aanvraagrondes. In iedere aanvraagronde kunnen
projectvoorstellen voor zowel fase 1 als fase 2 worden ingediend. Een afgewezen
projectvoorstel voor fase 1 of 2 mag nog eenmaal in aangepaste vorm in een volgende
aanvraagronde worden ingediend. Een aanvraag voor fase 2 kan pas worden ingediend
als het eerdere fase 1-project succesvol is uitgevoerd.
Een aanvraag voor fase 1 bestaat uit: een beschrijving van het ‘Business Idea’ (het
probleem, de oplossing voor dat probleem, innovatieve aspecten, commerciële
aspecten en de status ten aanzien van intellectueel eigendom) en een projectplan
waarin wordt beschreven waaruit de werkzaamheden tijdens de haalbaarheidsstudie
bestaan, wat planning is en wat de milestones zijn.
Een aanvraag voor fase 2 bestaat uit: de aanvraag met het projectvoorstel met als
belangrijkste onderdelen een ‘Business Development plan’ en een projectplan, het
verslag van het betreffende fase 1-project (de haalbaarheidsstudie), eventuele
commitmentverklaring(en) van externe financier(s) voor fase 3 en een beschrijving
van de situatie inzake intellectueel eigendom, waaronder een freedom-to-operateverklaring.50

3.3.1 Het beoordelingsproces
De ingediende aanvragen worden beoordeeld per aanvraagronde en per fase (1 of 2).
De eerste stap in dit proces is de beoordeling van de ontvankelijkheid van de
aanvragen door het STW Bureau. Hierbij wordt gekeken of de binnengekomen
aanvragen aan de formele eisen voldoen. De aanvragen die aan de formele eisen
voldoen worden vervolgens in competitie met elkaar beoordeeld door een speciaal
49 Alleen onderzoekers in dienst (zowel in vast als tijdelijk dienstverband) van een universiteit of een

onderzoeksinstelling met het ministerie van OCW als hoofdfinancier kunnen een Valorisation Grantvoorstel bij STW indienen.
50 Zie ‘Richtlijnen Valorisation Grant’.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

47

daarvoor ingestelde externe Beoordelingscommissie.51 Deze commissie is
samengesteld uit personen uit de wetenschappelijke wereld, het bedrijfsleven en de
financiële sector. Zij hebben een achtergrond in Techniek, ICT of Life Sciences. Een
overzicht van de namen van de leden van de Beoordelingscommissie is als bijlage (zie
Appendix D) bij dit rapport gevoegd.
De beoordeling van de ingediende projectvoorstellen vindt plaats in twee stappen.
Eerst wordt ieder projectvoorstel schriftelijk beoordeeld door circa 3 (individuele)
leden van de Beoordelingscommissie. Deze commentaren worden toegezonden aan de
aanvrager/projectleider. Daarna wordt iedere aanvrager/projectleider uitgenodigd
voor een interview met een groter aantal (6 à 8) commissieleden. De
aanvrager/projectleider wordt dan in de gelegenheid gesteld zijn/haar projectvoorstel
mondeling toe te lichten en te verdedigen. Na afloop van het interview beraadslagen
de aanwezige commissieleden over de kwaliteit van het ingediende projectvoorstel en
scoren aan de hand van de vier hoofdcriteria (zie Appendix D). Vervolgens wordt het
gewogen gemiddelde bepaald en krijgt het projectvoorstel een eindcijfer. De ranking
van de voorstellen geschiedt aan de hand van deze cijfers. Op basis van deze ranking
en het beschikbare budget adviseert de Beoordelingscommissie aan het Bestuur van
STW (en de andere financiers) over het al dan niet honoreren van de
projectvoorstellen. Het Bestuur van STW (en de andere financiers) volgt dit advies
doorgaans, maar kan daar om haar moverende redenen van afwijken.

3.3.2 Mid-term review
Als een projectaanvraag is goedgekeurd voor de 2e fase, krijgen de aanvragers direct
een eerste tranche van de subsidie uitbetaald. De tweede tranche wordt pas uitbetaald
na een mid-term review. Bij deze mid-term review legt de aanvrager in een gesprek
met de Beoordelingscommissie verantwoording af over de besteding van de
toegekende middelen in het eerste jaar en licht hij/zij het plan van aanpak voor het
tweede jaar toe. Naar aanleiding van het gesprek adviseert de Beoordelingscommissie
het Bestuur van STW (en de andere financiers) over toekenning van de tweede tranche
en zo nodig ook over een eventuele bijstelling van de projectplannen voor het tweede
jaar.

3.4 De NSF-SBIR als voorbeeld voor de Valorisation Grant
De Valorisation Grant van STW is geïnspireerd op de SBIR van the National Science
Foundation (NSF) in de VS. Hoewel de focus van de NSF ligt bij de Amerikaanse
universiteiten, liep de NSF voorop bij de implementatie van SBIR. De NSF zag in SBIR
enerzijds een antwoord op de klachten van het MKB dat zij buitengesloten werden van
overheidsfinanciering voor innovatief onderzoek en aanbestedingen en anderzijds
voor het beter benutten van kleine bedrijven als een bron van hoogwaardig innovatief
onderzoek met belangrijke meerwaarde voor de nationale kennisbasis. De nadruk op
commercialisering was van meet af aan groot en werd als complementair gezien aan
het doel van NSF om hoogwaardig innovatief onderzoek te stimuleren.
Als we de opzet van de NSF-SBIR vergelijken met de Valorisation Grant van STW dan
blijkt dat de opzet grosso modo hetzelfde is: de NSF zich richt ook op
technologiegedreven onderwerpen met brede markttoepassingen en werkt net als STW
met een gecentraliseerde vorm van programmamanagement. Er zijn echter ook
belangrijke verschillen:

51 Deze Beoordelingscommissie beoordeelt overigens ook de aanvragen voor de TNO-SBIR (zie volgende

hoofdstuk).

48

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

1.

De NSF richt zich op bedrijven en niet op universiteiten: bedrijven kunnen bij de
NSF een SBIR-subsidie aanvragen. De NSF hanteert wel een zeer soepel beleid ten
aanzien van de betrokkenheid van universiteiten. Een medewerker van een
universiteit mag bij NSF:
−

projectleider worden (met officieel verlof van de universiteit);

−

werken als consultant in het project;

−

aandeelhouder/eigenaar zijn van het deelnemende bedrijf

−

deelnemen in de uitbesteding aan de universiteit.

Bij de STW Valorisation Grant kunnen alleen onderzoekers in dienst (zowel in vast
als tijdelijk dienstverband) van een universiteit of een onderzoeksinstelling met
het ministerie van OCW als hoofdfinancier een voorstel indienen.
2. De NSF formuleert zelf thema’s waarbinnen aanvragers kunnen reageren, terwijl
de STW Valorisation Grant open staat voor alle technische en medische
disciplines.
3. De NSF werkt met drie subsidiefasen in plaats van met twee. Naast de
haalbaarheidstudie (fase 1) en de ontwikkelfase (fase 2) werkt de NSF met een
derde fase (2b). In deze fase 2b kan men een subsidie aanvragen tussen de
$50.000 en $500.000. Voorwaarde voor het verkrijgen van de subsidie is dat er
een externe financier is die $2 inbrengt voor elke $1 investering van NSF. De
private investering valideert de toekenning voor fase 2b en zo blijft er ook een
incentive voor externe financiers. Het bedrag mag worden besteed aan niet-R&Delementen van de commercialisering als marktonderzoek, PR/advertenties en
bedrijfsplanning. In een evaluatie is gebleken dat deze fase goede resultaten heeft
opgeleverd. De aanbeveling was om deze fase te continueren en verder te
optimaliseren.
4. De bedragen bij de NSF zijn aanzienlijk hoger dan bij STW. Voor fase 1 is een
bedrag beschikbaar van $100.000, voor fase 2 $500.000 en voor fase 2b $50.000$500.000 tegen €25.000 (fase 1) en €200.000 (fase 2) bij STW.
5.

NSF kent verdere nazorg in fase 3 die bestaat uit een Matchmaker-programma.
Hierbij wordt een database van samenvattingen van de projecten getoond aan
grote bedrijven en investeerders.

6. Ten slotte heeft de NSF nog een aantal complementaire subsidies voor bedrijven
die deelnemen in SBIR. Deze subsidies zijn erop gericht om studenten en
docenten op universiteiten ervaring te laten opdoen in en met high-tech
ondernemingen. Het gaat om de volgende subsidies:
−

Research Experience for Undergraduates Grant (REU): $6.000 per student,
twee studenten per SBIR/STTR-opdracht per jaar;

−

Research Experience for Teachers Grant(RET): $10.000 per docent, twee
docenten per jaar;

−

Research Assistantships for Minority High School Students Grant (RAHSS);

−

Minority Serving research Institutions Grant.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

49

3.5 De Valoriation Grant in cijfers
In deze paragraaf zullen de belangrijkste cijfers presenteren van de Valorisation Grant.
Het gaat om het aantal aanvragen, het honoreringspercentage, de verdeling over de
disciplines en de doorstroming naar de verschillende fases.

3.5.1 Het aantal aanvragen
Sinds de start van de Valorisation Grant zijn er tien aanvraagrondes voor fase 1
geweest.52 In die tien rondes zijn er in totaal 306 aanvragen ingediend. Daarvan zijn er
31 (10%) twee keer ingediend: de aanvraag werd daarbij de tweede keer in aangepaste
vorm ingediend. Het gemiddelde aantal aanvragen voor fase 1 per ronde bedroeg 30,6.
In de eerste twee rondes lag het aantal ingediende aanvragen significant hoger. Het
lijkt alsof er een stuwmeer van potentiële projecten was vóór de start van de
Valorisation Grant. Nadat dit stuwmeer was weggewerkt, is het aantal aanvragen min
of meer gestabiliseerd.
Voor fase 2 zijn er vanaf de start acht aanvraagrondes geweest. In die acht rondes zijn
er in totaal 95 aanvragen ingediend. Hiervan zijn er 22 (23%) twee keer ingediend. Het
gemiddelde aantal fase 2-aanvragen per ronde bedroeg 11,9. In onderstaande figuur
zijn het aantal aanvragen voor beide fases weergegeven.
Figuur 8 Ingediende aanvragen per aanvraagronde

Bron: STW

3.5.2 Het honoreringspercentage
Van de 306 ingediende aanvragen voor fase 1 zijn er 132 (43%) gehonoreerd. In de
eerste twee aanvraagrondes zijn relatief veel aanvragen ingediend en konden er
derhalve relatief weinig worden gehonoreerd. Als de eerste twee aanvraagrondes
buiten beschouwing worden gelaten is het percentage gehonoreerde aanvragen niet
43,1%, maar 51,7%. Van de 95 ingediende aanvragen voor fase 2 zijn er 44 (46%)
gehonoreerd. De honoreringspercentages voor fase 1 en fase 2 verschillen dus
nauwelijks.

52 De peildatum voor de cijfers in deze evaluatie is 1 juli 2009.

50

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Voor een subsidieprogramma zijn dit zeer redelijke honoreringspercentages. Veel
onderzoeksprogramma’s (bijvoorbeeld bij STW, NWO of AgNL) hebben een veel lager
honoreringspercentage (vaak rond de 30% of nog minder).53 In de gesprekken hebben
de respondenten wel aangegeven dat zij hopen dat het honoreringspercentage nog
omhoog kan, omdat de Valorisation Grant een uniek subsidieprogramma is en er door
een te beperkt budget kansen op valorisatie worden gemist.
In het kader van de evaluatie hebben we ook gekeken naar de verdeling van de
gehonoreerde aanvragen over de verschillende wetenschapsdomeinen. Onderstaande
figuur geeft een overzicht van de verdeling over de verschillende domeinen.
Figuur 9 Verdeling gehonoreerde aanvragen naar wetenschapsdomein
Wetenschapsdomein

Fase 1

Fase 2

Life Sciences

39,4%

34,1%

ICT

18,2%

27,3%

Technische Wetenschappen

42,4%

38,6%

Bron: STW
Uit deze verdeling blijkt dat in fase 1 ICT beduidend minder scoort dan de andere
domeinen, maar dat de verschillen in fase 2 niet zo groot meer zijn.

3.5.3 Doorstroming van de verschillende fases
Bij de Valorisation Grant is het van belang om te kijken naar de doorstroming in de
verschillende fases. Van die 306 aanvragen voor fase 1 zijn er zoals gezegd 132 (43%)
gehonoreerd. Een deel van de betreffende fase 1-projectvoorstellen is ook al
uitgevoerd. In vervolg op de gehonoreerde aanvragen voor fase 1 zijn er inmiddels 95
aanvragen voor fase 2 ingediend. Dit betekent dat 72% van de gehonoreerde fase 1aanvragen ook meedoet in de tweede fase. Er zijn tot nu toe 44 fase 2-projecten
gehonoreerd. Dit betekent dat een derde (33,3%) van de gehonoreerde projecten in
fase 1 doorstroomt in fase 2 en 14.4 % van het oorspronkelijk aantal ingediende
aanvragen voor fase 1 heeft geleid tot gehonoreerde aanvragen voor fase 2 (zie
onderstaande figuur). Hierbij moet nog worden aangetekend dat men pas een
aanvraag voor fase 2 kan indienen als het betreffende fase 1-project (succesvol) is
afgerond. Het volledig afronden van fase 1 vergt enige tijd en er zit doorgaans een
tweetal – en soms nog meer – aanvraagrondes tussen het indienen van een aanvraag
voor de eerste en voor de tweede fase. De uiteindelijke doorstroming zal door dit
naijleffect nog groter worden.

53 Zie onder meer de Evaluatie van NWO uit 2008.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

51

Figuur 10 Doorstroming fase 1 naar fase 2

Bron: STW
* Het totaal aantal ingediende projecten in fase 1 (306) is als 100% genomen.

Over de doorstroming naar fase 3 worden geen systematische gegevens bijgehouden.
STW heeft geen monitoringsysteem om te kunnen volgen wat er met de afgeronde fase
2-projecten gebeurd. Wel beschikt STW over een overzicht van bedrijven waar kennis
aan is overgedragen. In totaal zijn in het kader van de Valorisation Grant 48 nieuwe
bedrijven (start-ups) opgericht en is aan 8 reeds bestaande bedrijven kennis
overgedragen. Een overzicht van de bedrijven is als Appendix D aan dit rapport
gevoegd. Het overgrote deel (85,7%) van de fase 2-projecten leidt dus uiteindelijk tot
nieuwe bedrijvigheid. Door STW is ook in kaart gebracht hoeveel mensen er werkzaam
zijn bij de start-ups. Op 31 december 2008 bestond het totale personeelsbestand bij
alle start-ups samen uit 120 fte en waren er 50 fte stagiaires werkzaam in deze startups. Er zijn geen gegevens bekend over de omzet van de start-ups. Het verdient
aanbeveling om dit systematisch te monitoren.54

3.5.4 Financieringsbronnen start-ups
In de survey zijn de aanvragers gevraagd naar de financieringsbronnen voor de startups die er in het kader van de Valorisation Grant zijn ontstaan. In onderstaande
figuren is weergeven van welk soort financiering de start-ups gebruik maken, waarbij
we een onderscheid hebben gemaakt tussen publieke en private financiering.
Van de private financieringsbronnen zijn (reguliere) banken en Informal Investors het
meest belangrijk gevolgd door Venture Capitalists. Er is ook een grote restcategorie
(‘Anders’). Dit betreft onder meer eigen middelen van de oprichters die zijn
geïnvesteerd.

54 STW heeft het voornemen om dit op te pakken.

52

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 11 Private financieringsbronnen start-ups

Bron: STW
Als we kijken naar de publieke financieringsbronnen dan zien we dat meer dan de helft
van de start-ups gebruik maakt van de WBSO (fiscale voordelen). Verder maakt een
groot aantal (19) gebruik van de Innovatievouchers. Andere publieke financiering (de
categorie ‘Anders’) wordt bijvoorbeeld verkregen in de vorm projecten in het kader
van de Europese Kaderprogramma’s.
Figuur 12 Publieke financieringsbronnen start-ups

Bron: STW
In de interviews gaven de respondenten aan dat het niet altijd gemakkelijk is om
financiering voor de derde fase te krijgen, maar dat het wel is gelukt. Hoe gemakkelijk
dit gaat, hangt onder meer af van de aard van het bedrijf (in oprichting) c.q. de
omvang van de investeringen. In de biotechnologie (life sciences) gaat het vaak om

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

53

grotere bedragen en zijn de onzekerheden groter (vaak een ondoorzichtige
internationale markt) dan in de andere domeinen. De respondenten geven aan dat een
Valorisation Grant positief uitwerkt op het verkrijgen van financiering. Het wordt als
een kwaliteitsstempel gezien dat in het voordeel werkt bij het aanvragen van
financiering. Tevens geven veel respondenten aan dat aanvullende financiering nodig
blijft en dat men daarvoor verschillende bronnen gebruikt (zie hierboven).

3.5.5 Een rol van STW bij fase 3?
Een deel van de respondenten geeft aan dat zij graag zouden zien dat STW ook een rol
gaat spelen bij de derde fase. Veel respondenten geven aan er een grote behoefte is aan
ondersteuning in die fase. Het gaat daarbij om allerlei zaken: het zoeken van
financiers, het opzetten van een goede bedrijfsadministratie, coaching, etc. De
bemoeienis van STW stopt nu feitelijk na de mid-term review in de tweede fase: er
wordt nog wel een eindverslag gevraagd, maar dat is meer een formaliteit. Een
mogelijke rol ten aanzien van de derde fase voor STW zou zich vooral moeten richten
op:
•

Een doorverwijsrol: STW heeft een uitgebreid netwerk en kan verschillende
partijen aan elkaar koppelen (bijvoorbeeld als het gaat om financiering of om
coaching).

•

Een netwerkfunctie: STW kan de start-ups bij elkaar brengen. Veel bedrijfjes
zitten in dezelfde fase en men zou het waardevol vinden om ervaringen uit te
wisselen en van elkaar te leren. Mogelijk kunnen deze netwerkbijeenkomsten ook
leiden tot bilaterale samenwerking tussen bedrijven.

Door de respondenten wordt benadrukt dat STW niet het werk van lokale TTO’s moet
gaan overdoen. In principe dient de ondersteuning zo lokaal mogelijk georganiseerd te
worden. STW zou zich vooral moeten richten op de ‘bovenlokale functie’. In dat
opzicht dient ook de verhouding tot nationale programma’s (bijvoorbeeld
TechnoPartner: zie later) in de gaten worden gehouden. Verder dient de rol van STW
faciliterend te zijn: ondersteunend waar het kan, maar niet sturend.
STW zelf is zeer terughoudend als het gaat om een dergelijke rol in de derde fase. STW
ziet niet direct meerwaarde ten opzichte van de lokale ondersteuning en vraagt zich
ook af om men de menskracht (cq. budget) en expertise in huis heeft om die rol goed
te kunnen vervullen.

3.6 De uitvoering van de Valorisation Grant
Het programmamanagement (organisatie van de oproep, de beoordeling en de
monitoring) van de Valorisation Grant wordt bij STW uit de algemene middelen
betaald. Het kosten voor de uitvoering van het programma komen niet ten laste van
het budget van het programma. Voor het programmamanagement zijn 2 fte
gereserveerd: 1 fte voor de programma officer en 1 fte voor de management assistent.
Verder krijgen de leden van de Beoordelingscommissie een vergoeding (400 euro per
vergaderdag). Dat bedrag wordt eveneens betaald door STW.
Via een survey en interviews zijn verschillende betrokkenen gevraagd naar hun
mening over de uitvoering van de Valorisation Grant. Hieronder zullen we nader
ingaan op de verschillende aspecten van die bevraging.

54

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

3.6.1 De kwaliteit van de aanvragen
De Beoordelingscommissie heeft zich na de eerste pilot in 2004 positief uitgelaten
over de kwaliteit van de ingediende voorstellen.55 De meeste leden zijn van mening dat
de kwaliteit in de loop van de tijd hoog is gebleven. Een meerderheid geeft aan dat de
kwaliteit gelijk is gebleven of zelf iets is gestegen. Slechts twee leden zijn van mening
dat de kwaliteit is afgenomen.

3.6.2 De duidelijkheid van de doelstellingen en richtlijnen
Aan de respondenten is gevraagd of zij de documentatie (Richtlijnen Valorisation
Grant en Aanwijzingen voor projectleiders) duidelijk vinden. De overgrote
meerderheid van de respondenten kwalificeert de richtlijnen als duidelijk of als zeer
duidelijk. In onderstaande figuur zijn de scores voor de mate van duidelijkheid van de
richtlijnen en aanwijzingen opgenomen.
Een minderheid van de respondenten vindt de richtlijnen niet geheel duidelijk. Die
onduidelijkheid spitst zich op een tweetal onderwerpen toe:
•

Onduidelijkheid over de precieze doelstelling van de Valorisation Grant: voor een
deel van de respondenten is niet geheel duidelijk wat precies de doelstelling is van
de Valorisation Grant en in het verlengde daarvan wat precies het resultaat moet
zijn van de beide fases. Een van de oorzaken hiervan is dat de doelstelling (c.q. de
verwachte resultaten van de beide fases) in de documentatie van STW op
verschillende manieren wordt verwoord. Zo is bijvoorbeeld niet duidelijk dat
aanvragers in het kader van de Valorisation Grant de kennis ook kunnen
overdragen aan een bestaande bedrijf: de indruk wordt gewekt dat het altijd om
een start-up moet gaan. Uit de documentatie wordt niet geheel duidelijk of het
eindresultaat van fase 2 nu een businessplan of de daadwerkelijke start van (high
tech) bedrijvigheid moet zijn.

•

Onduidelijkheid over de intellectuele eigendomsrechten (IPR): de respondenten
geven aan dat niet altijd duidelijk is wat de betekenis en de bedoeling van de claim
is die STW legt op (mede)eigendom van de resultaten die voortvloeien uit
Valorisation Grant-projecten. In principe is het IP-beleid dat STW hanteert voor al
haar andere programma’s ook van toepassing op de Valorisation Grant (namelijk
dat STW mede-eigenaar wordt van de IP-rechten).56

•

Onduidelijkheid over de freedom-to-operate: voor aanvragers is ook niet altijd
duidelijk welke voorwaarden STW oplegt aan de universiteit met betrekking tot de
freedom-to-operate. Dit betreft de verklaring dat er geen andere afspraken zijn
gemaakt met derden over de eigendom of overdracht van kennis uit betreffende
Valorisation Grant-project

55 STW, Pilot Valorisation Grant 2004 (verslag eerste ronde), 2005.
56 Op grond van artikel 4 van de STW-statuten berust de eigendom van alle onderzoeksresultaten (alle

uitvindingen, gegevens, software, knowhow en overige informatie, alsmede de (mogelijke) intellectuele
eigendomsrechten) gezamenlijk bij STW en de onderzoeksinstelling(en) waar het onderzoek wordt
uitgevoerd.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

55

Figuur 13 Score mate van duidelijkheid van de richtlijnen en aanwijzingen

Bron: STW
Om deze onduidelijkheden weg te nemen, zou STW een heldere en eenduidige
doelstelling moeten formuleren voor de Valorisation Grant en die doelstelling ook
consequent moeten uitdragen. Verder dient nauwkeuriger te worden omschreven wat
het eindresultaat van de beide fases moet zijn (waar moet het project precies toe
leiden?). Ten slotte zou de communicatie rond IPR en de freedom-to-operate
verbeterd moeten worden. In de communicatie en subsidieregels moet duidelijk staan
dat het staande IP-beleid van STW (mede-eigenaar van de IPR) niet van toepassing is
op de Valorisation Grant. Ten slotte moet al bij de indiening van een aanvraag voor
fase 1 vast staan dat de universiteit freedom-to-operate heeft in de gebruikelijke
betekenis van dit begrip.

3.6.3 Het oordeel over het beoordelingsproces
In het kader van de evaluatie zijn zowel aanvragers als leden van de
Beoordelingscommissie gevraagd naar hun oordeel over het beoordelingsproces. In
onderstaande figuur zijn de resultaten opgenomen van de survey onder de aanvragers.
De meerderheid van de aanvragers is positief over het beoordelingsproces: 11% is zeer
positief, 43% is positief en 24% oordeelt neutraal (geen mening, lijkt in orde met
enkele kanttekeningen). Een minderheid van 22% is negatief over de
beoordelingsprocedure. In de toelichting op dit negatieve oordeel worden door de
respondenten verschillende zaken genoemd. Voor een deel gaat het om de
onduidelijkheid van de richtlijnen en de discrepantie tussen de beoordelingscriteria
zoals die op papier zijn vastgelegd en de wijze waarop de Beoordelingscommissie daar
mee omgaat. Voor een ander deel gaat het om de samenstelling of de geschiktheid van
de Beoordelingscommissie. Sommige respondenten vinden dat de leden van de
Beoordelingscommissie te weinig affiniteit hebben met het onderhavige onderwerp of
klagen over een vooringenomen houding van de Beoordelingscommissie.
Een laatste punt is dat veel aanvragers de motivatie voor het besluit van de
Beoordelingscommissie te summier vinden. Met name als het gaat om een afgewezen
aanvraag is een meer uitgebreid commentaar wenselijk. De betreffende aanvrager kan
dan het commentaar (beter) gebruiken voor het indienen van een verbeterd voorstel of
als meer algemeen leerpunt.

56

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 14 Oordeel beoordelingsproces door aanvragers

Bron: STW
De overgrote meerderheid van de leden van de Beoordelingscommissie is eveneens
positief over de procedure. Dat laat onverlet dat veel leden van de commissie wel
suggesties voor verbetering hebben. Die suggesties hebben veelal betrekking op het
nader expliciteren en aanscherpen van de wijze waarop de Beoordelingscommissie de
aanvragen moet beoordelen. Nog duidelijker zou moeten worden aangegeven wat
precies de doelstellingen zijn van de Valorisation Grant en hoe de verschillende
onderdelen van de aanvraag precies moeten worden gewogen. Doel hiervan is om de
beoordeling consistenter te maken.
Ook in het proces zijn er zaken voor verbetering vatbaar. Een belangrijk punt is de
aanwezigheid van commissieleden. Het verdient aanbeveling om altijd een minimaal
aantal commissieleden aanwezig te laten zijn, waaronder in ieder geval de
commissieleden die de schriftelijke beoordeling van het voorstel hebben uitgevoerd.
Een ander punt is dat de aanvragen door STW reeds op ontvankelijkheid moeten zijn
beoordeeld voordat ze naar de commissie gaan. Op die manier hoeft de commissie zich
niet meer af te vragen of de aanvrager wel in dienst is van de universiteit, of het IP
eigendom van de universiteit is, of de begroting wel voldoet aan de formeel gestelde
eisen en aan staatssteunregels, etc.
Ten slotte zou van te voren duidelijk moeten worden vastgelegd wat de taken en
bevoegdheden van de leden van de Beoordelingscommissie zijn, waarbij ook zaken als
geheimhouding en belangenverstrengeling worden geadresseerd.
De rol van STW bij het proces wordt door de aanvragers positief beoordeeld. De
administratieve afhandeling door STW wordt als zeer prettig ervaren. Een korte
doorlooptijd, weinig bureaucratie, competente medewerkers en een klantgerichte
benadering zijn de belangrijkste pluspunten die door de respondenten werden
genoemd.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

57

3.7 De meerwaarde van de Valorisation Grant
In de survey is gevraagd of de start-up’s die in het kader van de Valorisation Grant zijn
gerealiseerd ook zonder die subsidie tot stand zouden zijn gekomen. Deze vraag is
door 6 projectleiders (13%) met ‘nee’ beantwoord en door 8 projectleiders (18%) met
‘ja’. 31 projectleiders (69%) kunnen deze vraag niet met een eenduidig ‘ja’ of ‘nee’
beantwoorden, maar in totaal denken 15 aanvragers/projectleiders (33,3%) dat
oprichting van de start-up (waarschijnlijk) niet mogelijk was geweest zonder die steun.
Figuur 15 Noodzakelijkheid steun Valorisation Grant voor start-ups

Bron: STW
Nagenoeg alle respondenten geven aan dat de Valorisation Grant grote meerwaarde
heeft. Het belangrijkste is dat de Valorisation Grant in een grote behoefte voorziet. Er
zijn nagenoeg geen andere subsidieregelingen beschikbaar die gericht zijn op het
valoriseren van wetenschappelijke kennis aan de Nederlandse universiteiten. Er zijn
veel subsidies voor het doen van (grensverleggend) wetenschappelijk onderzoek en
ook is er een groeiend aanbod voor de ondersteuning van start-ups bij de
universiteiten. Er zijn echter nauwelijks subsidies beschikbaar voor het overbruggen
van het ‘gat’ tussen bestaande kennis en de commercialisatie daarvan.
Naast de Valorisation Grant is er sinds 2008 – toen de tweede termijn financiering
van NGI was geregeld – ook de Life Sciences Pre-Seed Grant van het Netherlands
Genomics Initiative (NGI). Tot 2008 was NGI medefinancier van de STW Valorisation
Grant, maar NGI heeft uiteindelijk besloten om een eigen subsidieprogramma op te
zetten met vergelijkbare doelstellingen. NGI had verschillende redenen om een eigen
programma te starten. In de eerste plaats waren er maar weinig voorstellen op het
terrein van genomics. NGI is van mening dat zij beter de doelgroep weten te bereiken;
de achterban van STW is toch vooral die van de technische universiteiten en in
mindere mate van de UMC’s (al komen er ook uit die hoek wel aanvragen bij STW). In
de tweede plaats wilde men een programma dat omvattender was dan alleen subsidies.
In het kader van de Pre-Seed Grant biedt NGI een breder pakket aan van netwerking,
coaching, etc.
De Life Sciences Pre-Seed Grant onderscheidt zich op de volgende punten van de
Valorisation Grant:
•

58

De Pre-Seed Grant heeft als doel de oprichting van start-ups te bevorderen, terwijl
de Valorisation Grant meer in het algemeen de valorisatie van kennis en de

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

commerciële exploitatie van die kennis door bedrijven (zowel bestaande bedrijven
als start-ups) wil bevorderen.
•

De Pre-Seed Grant kent wat de subsidie betreft maar één fase: de subsidie wordt
in één keer toegekend, terwijl aanvragers bij de Valorisation Grant eerst de
haalbaarheidsfase (fase 1) moeten doorlopen om in de valorisatiefase (fase 2) te
komen.

•

Het subsidiebedrag van de Pre-Seed Grant ligt iets hoger dan de Valorisation
Grant: €250.000 (in één keer) versus €25.000 (haalbaarheidsfase) en €200.000
(valorisatiefase), totaal dus maximaal €225.000.

•

De Pre-Seed Grant richt zich alleen op de Life Sciences terwijl de Valorisation
Grant zich op alle (technische en medische) disciplines richt.

Naast de Pre-Seed Grant zijn er geen subsidies die zijn gericht op de valorisatie van
bestaande kennis aan de universiteiten. Wel zijn er verschillende organisaties en
regelingen die zich richten op start-ups en spin-off’s bij universiteiten. De laatste jaren
hebben veel universiteiten geïnvesteerd in (de professionalisering van) hun
Technology Transfer Offices (TTO’s). Deze TTO’s bieden onderzoekers ondersteuning
bij het verschillende zaken zoals het aanvragen van een octrooi, beschikbaarstelling
van faciliteiten en gebouwen, scouting (op valorisatiepotentieel), coaching en
begeleiding, etc.57 De TTO’s hebben doorgaans geen budget voor de vertaling van
wetenschappelijke kennis naar een proof-of-concept. Verder is er TechnoPartner, dat
verschillende stimuleringsprogramma’s heeft voor technostarters. Deze programma’s
richten zich onder meer op de TTO’s (Subsidieprogramma KennisExploitatie (SKE)) of
op kapitaalverstrekking aan start-ups (Business Angels Programma, TechnoPartner
Label of het TechnoPartner Seed-faciliteit).58
Veel van de programma’s en organisaties zijn complementair aan het traject van de
Valorisation Grant. Verschillende respondenten hebben erop gewezen dat een meer
formele aansluiting met de andere programma’s, TechnoPartner in het bijzonder, goed
zou zijn. In dit verband verdient ook de verhouding tussen de Valorisation Grant en de
NGI Pre-Seed Grant speciale aandacht. Er bestaan nu twee programma’s met
nagenoeg dezelfde doelstelling. Vanuit het perspectief van uitvoering zou het goed zijn
als het management van dergelijke programma’s niet versnipperd raakt. Ook
subsidievoorwaarden, criteria en scope van beide instrumenten zouden zoveel
mogelijk gestroomlijnd moeten worden. Temeer ook omdat NGI een tijdelijk
regieorgaan is en de instrumenten van NGI op termijn in staande organisaties moeten
worden ingebed.

3.8 Belangrijkste conclusies
In deze paragraaf zullen we nog een kort de belangrijkste conclusies opsommen.
•

De STW Valorisation Grant kent een relatief ruim en stabiel aanbod van
kwalitatief goede en honorabele voorstellen voor fase 1 en fase 2 en een relatief
hoog honoreringspercentage.
Het aantal aanvragen per ronde is in de afgelopen jaren min of meer op hetzelfde
niveau gebleven (binnen een bepaalde bandbreedte). Het aantal aanvragen is de
afgelopen jaren eerder iets toegenomen dan afgenomen. De kwaliteit van de
aanvragen is over het algemeen goed: de kwaliteit van de aanvragen is constant en
lijkt zelfs nog iets toe te nemen. Er is kortom een relatief ruim en stabiel aanbod
van kwalitatief goede en honorabele projectvoorstellen voor fase 1 en fase 2.

57 Zie onder meer het Innovation Lab van de 3TU: www.3tu.nl/nl/kennisvalorisatie
58 Zie voor meer informatie Appendix E.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

59

Het honoreringspercentage lag de afgelopen jaren steeds rond de 50%, zowel voor
de aanvragen voor fase 1 als voor fase 2. Dit percentage is ten opzichte van andere
subsidiesprogramma’s relatief hoog. Wel menen respondenten dat – met het oog
op de meerwaarde van het programma niet het budget, maar goede en kansrijke
voorstellen leidend zouden moeten zijn (om geen kansen op valorisatie te missen).
Daarbij moet nog worden aangetekend dat er op dit moment geen zekerheid
bestaat over de financiering van ICTRegie in de toekomst. Als ICTRegie
onverhoopt zou wegvallen als medefinancier van het programma, zou het totale
budget niet meer toereikend kunnen blijken te zijn om alle goede en daarvoor in
aanmerking komende projectvoorstellen te honoreren.
•

Een hoog percentage stroomt door van fase 1 naar fase 2 en er is een groot aantal
start-ups.
72% van het aantal gehonoreerde aanvragen voor fase 1 stroomt door naar een
aanvraag voor fase 2. Dit percentage zal nog oplopen vanwege naijleffecten.
Ongeveer 20 à 25 % van alle ingediende aanvragen voor fase 1 resulteert
uiteindelijk in een afgerond fase 2-project. De doorstroming van fase 1 naar
afgeronde fase 2-projecten verloopt, kortom, goed. De projecten resulteren
eveneens in commercialisatie. Veel fase 2-projecten hebben al geresulteerd in een
start-up (48 in totaal) of hebben hun kennis overgedragen aan een bestaand
bedrijf. Op 31 december 2008 bestond het totale personeelsbestand bij alle startups samen uit 120 fte.

•

De communicatie en inrichting van het beoordelingsproces biedt ruimte voor
verbetering.
Zowel aanvragers als leden van de Beoordelingscommissie zijn in het algemeen
tevreden over de wijze waarop aan het programma vorm en inhoud is gegeven en
ook over de wijze waarop het programma wordt uitgevoerd. Dat neemt niet weg
dat veel respondenten van mening zijn dat verbeteringen wenselijk en mogelijk
zijn. Een minderheid is negatief over de gevolgde procedures. De klachten richten
zich voor een deel op een aantal onduidelijkheden:
−

Onduidelijkheid over de precieze doelstelling van de Valorisation Grant: voor
een deel van de respondenten is niet geheel duidelijk wat precies de
doelstelling van de Valorisation Grant is en, in het verlengde daarvan, wat
precies het resultaat moet zijn van de beide fases.

−

Onduidelijkheid over de intellectuele eigendomsrechten (IPR): in de
communicatie is niet altijd duidelijk welk IP-beleid STW hanteert ten aanzien
van de Valorisation Grant.

−

Onduidelijkheid over freedom-to-operate: er bestaat bij aanvragers enige
onduidelijkheid over de voorwaarden die STW oplegt aan de universiteit met
betrekking tot freedom-to-operate.

Andere punten in het proces die verbeterd zouden kunnen worden, zijn: het nader
expliciteren en aanscherpen van de wijze waarop de Beoordelingscommissie de
aanvragen moet beoordelen, de aanwezigheid van een minimaal aantal
commissieleden, waaronder in ieder geval de commissieleden die de schriftelijke
beoordeling van het voorstel hebben uitgevoerd, een betere motivatie van de
beoordeling richting aanvragers, een toets op ontvankelijkheid door STW voordat
de aanvragen doorgaan naar de Beoordelingscommissie en het duidelijker
vastleggen van de taken en bevoegdheden van de Beoordelingscommissie.
•

De Valorisation Grant heeft een duidelijke meerwaarde in het instrumentarium.
De Valorisation Grant voorziet in een duidelijke behoefte en heeft volgens de
respondenten een grote meerwaarde. Er zijn nagenoeg geen andere
subsidieregelingen beschikbaar die gericht zijn op het valoriseren van
wetenschappelijke kennis aan de Nederlandse universiteiten. Er zijn veel subsidies
voor het doen van (grensverleggend) wetenschappelijk onderzoek en ook is er een

60

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

groeiend aanbod voor de ondersteuning van start-ups bij de universiteiten. Er zijn
echter nauwelijks subsidies beschikbaar voor het overbruggen van het ‘gat’ tussen
bestaande kennis en de commercialisatie daarvan. Naast de Valorisation Grant
bestaat er alleen de Pre-Seed Grant van NGI (nadat NGI tot 2008 medefinancier
was van de Valorisation Grant).

3.9 Aanbevelingen
Het algemene beeld is dat de Valorisation Grant een waardevol instrument is dat door
het veld zeer wordt gewaardeerd. Alle respondenten hebben het belang van
continuering van de Valorisation Grant onderstreept, waarbij een deel zelfs pleit voor
ophoging van het budget aangezien het een uniek en effectief instrument is voor
valorisatie van wetenschappelijk onderzoek. Met het oog op de toekomst hebben we
een aantal aanbevelingen geformuleerd:
•

STW: Blijf bedrijven in de 3e fase volgen. Alhoewel de financiering na de 2e fase
stopt, is een SBIR-traject pas afgerond als de 3e fase succesvol is afgerond.

•

STW: Formuleer een heldere en eenduidige doelstelling van de Valorisation Grant
en draag die doelstelling ook consequent uit in al haar communicatievormen.

•

STW: Vervang de Richtlijnen Valorisation Grant, de Aanwijzingen voor
projectleiders en de bepalingen in het Financieringsakkoord door één nieuwe
subsidieregeling. In die regeling moet precies omschreven zijn aan welke formele
vereisten een aanvraag moet voldoen, wat er (als eindproducten) in zowel fase 1
als fase 2 wordt verwacht en wat het STW-beleid is ten aanzien van intellectueel
eigendom. Op basis van deze nieuwe subsidieregeling zou STW de
ontvankelijkheid van ingediende aanvragen moeten gaan beoordelen, voordat de
betreffende projectvoorstellen aan de Beoordelingscommissie worden voorgelegd.

•

STW: Stel een protocol op voor de Beoordelingscommissie stellen. Dit protocol
zou een duidelijke instructie moeten bevatten aan de leden van de commissie over
de wijze van beoordelen. Het protocol moet ook voorzien in onderwerpen als
geheimhouding, het niet gebruiken van de te beoordelen projectvoorstellen voor
andere doeleinden en belangenverstrengeling. Zorg daarbij dat ook
‘ondernemerschap’ goed vertegenwoordigd is in Beoordelingscommissie.59

•

STW: Onderzoek in samenspraak met TechnoPartner, NGI en de TTO’s van de
universiteiten welke rol STW zou kunnen spelen in de derde fase. Veel
respondenten geven aan dat er een grote behoefte is aan ondersteuning in de
derde fase, bijvoorbeeld bij het zoeken van financiers, het opzetten van een goede
bedrijfsadministratie en coaching. STW speelt op dit moment geen actieve rol bij
de commercialiseringsfase en is hierin ook terughoudend. STW zou niettemin een
doorverwijsrol kunnen spelen, daarbij gebruik makend van haar uitgebreide
netwerk. STW kan ook een netwerkfunctie vervullen door de start-ups bij elkaar te
brengen om ervaringen uit te wisselen en van elkaar te leren. Uitgangspunt is dat
STW een faciliterende rol heeft en zich richt op het ‘bovenlokale’. Waar mogelijk
zouden ook subsidie-instrumenten aan elkaar gekoppeld kunnen worden
(bijvoorbeeld door de financiering van een fase 2b).

•

STW/NGI/NWO: Probeer om de STW Valorisation Grant en de NGI Pre-seed
Grant zoveel mogelijk te harmoniseren en bij voorkeur samen te laten gaan. Meer
in het algemeen geldt dat het de voorkeur verdient om zoveel mogelijk één
uitvoeringsorganisatie te hebben. Dit betekent dat STW een dergelijke regeling

59 Dit laatste punt komt met name uit de evalautie van de TNO-SBIR (zie volgende hoofdstuk). De

beoordeling van de voorstellen voor de TNO-SBIR gebeurt door dezelfde Beoordelingscommissie.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

61

ook zou moeten uitvoeren voor andere onderzoeksorganisaties zoals (de gebieden
en regieorganen van) NWO.

62

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

4. De TNO-SBIR

4.1 Inleiding
Op verzoek van EZ starte TNO in 2005 met een eerste TNO-SBIR-pilot. Dit initiatief
gebeurde in de context van het evaluatierapport van de Ad Hoc Commissie
‘Brugfunctie TNO en GTI’s’ (2005) waarin TNO (en de GTI’s) werden opgeroepen om
een sterkere bijdrage te leveren aan het verminderen van de Nederlandse innovatieparadox. Dit resulteerde onder andere in het invoeren van vraaggestuurde
programmering (en het afbouwen van de basisfinanciering van TNO) en het
bevorderen van een sterkere betrokkenheid van het bedrijfsleven. De TNO-SBIR is een
van de instrumenten waarmee TNO invulling geeft aan haar rol van kennisoverdracht
naar het MKB.60
De TNO-SBIR is geïnspireerd op het Amerikaanse SBIR programma. De TNO-SBIR
heeft met name overeenkomsten met een specifieke variant in het Amerikaanse SBIR,
namelijk de SBIR TT-variant die sinds 2008 wordt gebruikt door het federale
onderzoeksinstituut National Institute of Standards and Technology (NIST).61 Het TTtype (TT=technology transfer) is gericht op het vergroten van de commerciële
toepassing van (gepatenteerde) kennis uit federale R&D. Het SBIR TT-programma wil
stimuleren dat het MKB deze kennis (octrooien/technologieën) oppakt en
commercialiseert.62 Productontwikkeling behoort immers niet tot de taken van
Federal Laboratories (zoals NIST).
Sinds de start van de TNO-SBIR zijn er in totaal zes ronden geweest. De laatste was
eind 2009. In Figuur 16 verderop in dit hoofdstuk geven we een overzicht van het
verloop van de verschillende rondes.
Het budget voor de TNO-SBIR is een compartiment in de Rijksbijdrage EZ aan TNO.63
Het jaarlijkse budget dat voor het TNO-SBIR-programma beschikbaar is, bedraagt €1
miljoen. Voor 2009 was ten gevolge van overloop uit voorgaande jaren €1,34 miljoen
beschikbaar en is er €1,13 miljoen besteed.

60 TNO onderscheidt vier rollen voor zichzelf: (1) het ontwikkelen van nieuwe kennis en oplossingen met en

voor klanten,; (2) het aanbieden van hiervan afgeleide producten en diensten; (3) het valoriseren van
kennis door het oprichten van nieuwe bedrijven en het commercialiseren van octrooien; en (4)
kennisoverdracht naar het MKB. (Jaarverslag TNO 2008).
61 Het NIST-SBIR-programma kent ook een R-type (R=regular) dat is gericht op het stimuleren van
innovatie door MKB-bedrijven in de programmatische aandachtsgebieden (van NIST). Bedrijven kunnen
zelf hun idee inbrengen binnen de geven thema’s.
62 The NIST SBIR TT Program Features:

• Includes research subtopics that address the technical areas described in NIST patents
• Where necessary, grants a non-exclusive research license to the SBIR awardee as a clause within the fixedprice contract
• Provides the option of a non-exclusive commercialization license to the awardee
• Rights to all SBIR funded research will be owned by the small business awardee
• Once selected and supported with a research license to use NIST technology, the SBIR awardee will:
• Have access to NIST personnel, facilities, and knowledge regarding the invention (as necessary)
• Be in a position to create and add their own innovation(s)
• Potentially develop a product based on the NIST technology/patent
(SBIR TT Factsheet http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/default.asp).
63 De EZ Begroting 2010 meldt dat een deel van de bijdrage aan TNO is gericht op collectieve

kennisoverdracht aan het MKB en voor toepassing van het Small Business Innovation Research
Programma (SBIR). De Rijksbijdrage TNO/GTI’s staat in het teken van de vraagprogrammering. Het doel
van de vraagprogrammering is dat de onderzoeksprogramma’s van TNO en de GTI’s beter aansluiten op
de vraag naar onderzoek zoals gesteld door de overheid, het bedrijfsleven en andere betrokken partijen.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

63

4.2 Interventielogica en doelen van de TNO-SBIR
De achterliggende probleemanalyse van de TNO-SBIR is dat de valorisatie van bij
kennisinstellingen ontwikkelde kennis door bedrijven onvoldoende is. Er is in
Nederland al geruime tijd sprake van een kennisparadox: er wordt goede kennis
geproduceerd in de kennisinfrastructuur, maar deze wordt onvoldoende benut door
het bedrijfsleven. De idee is dat er bij universiteiten en andere kennisinstellingen
teveel kennis ‘op de plank’ blijft liggen waardoor de Nederlandse maatschappij en
economie kansen mislopen. Het is niet de taak van kennisinstellingen om zelf
productideeën uit te ontwikkelen tot een marktrijp product en te exploiteren. Voor de
valorisatie van kennis moet kennis binnen het innovatiesysteem stromen van de
publieke kennisinfrastructuur naar de private sector. Toegepaste kennisinstellingen
als TNO werken op verschillende manieren aan de valorisatie van kennis, bijvoorbeeld
door co-development en contractresearch. Desondanks lukt het niet altijd om kennis
en perspectiefvolle productideeën naar een valorisatiefase te brengen. Enerzijds ligt
het probleem bij de kennisinstellingen die meer moeite kunnen doen om hun
kennisaanbod duidelijk te maken en over te dragen aan bedrijven. Anderzijds ligt het
probleem bij bedrijven die onvoldoende in staat zijn kennis te commercialiseren door
gebrek aan absorptiecapaciteit, maar ook doordat ze moeite hebben om de eerste,
meest risicovolle, fase van een innovatietraject te financieren. De TNO-SBIR wil zowel
TNO stimuleren om perspectiefvolle productideeën naar voren te brengen als het MKB
stimuleren tot het oppakken, doorontwikkelen en commercialiseren van bij TNO
opgekomen productideeën.
TNO gebruikt een deel van haar onderzoeksbudget voor de TNO-SBIR. Het aantal
(toekomstige) productideeën voor de TNO-SBIR dat gehonoreerd kan worden, is dus
afhankelijk van het onderzoeksbudget dat voor TNO beschikbaar is. Het TNO-budget
en de kennis en ideeën van TNO vormen de inputs van TNO-SBIR. Deze worden
beschikbaar gesteld om bedrijven de kans te geven een innovatief productidee van
TNO verder uit te werken tot een prototype of een proof-of-concept van een product of
dienst (output). Als bedrijven dit verder uitwerken tot een concreet product of dienst
kan het een bijdrage leveren aan de oplossing van een maatschappelijke opgave
(impact). Tegelijkertijd wordt de innovativiteit en het concurrentievermogen van de
deelnemende bedrijven (impact) vergroot en de dynamiek en creativiteit in de
sector/markt versterkt, waarmee een bijdrage wordt geleverd aan het versterken van
het innovatievermogen van de Nederlandse economie en duurzame economische groei
(impact). Er wordt met name gemikt op een versterking van de innovativiteit van het
MKB, omdat dat een belangrijk knelpunt is in het Nederlandse innovatiesysteem en
omdat er voor grote bedrijven ook diverse andere instrumenten zijn (voor publiekprivate samenwerking, kennisvalorisatie).
Een onderscheidend kenmerk van de TNO-SBIR-variant is dat bedrijven niet met hun
eigen idee aan de slag gaan, maar met een bestaand idee bij de kennisinstelling. De
kennisinstelling gaat op zoek naar bedrijven die haar kennis en ideeën kan
commercialiseren. De uitdaging is dus het vinden van de juiste match tussen idee en
bedrijf. Gezien de interventielogica, is de doelgroep van de TNO-SBIR met name die
MKB-ondernemingen die met de concrete ideeën van TNO aan de slag kunnen en die
in staat zijn om een innovatietraject te organiseren. Bedrijven zonder voldoende
absorptiecapaciteit zijn minder geschikt. In het TNO-SBIR-programma wordt daarom
in de eerste plaats gedacht aan R&D-gedreven ondernemingen, aan ondernemers met
bewezen talenten met betrekking tot innovatie en ondernemerschap en aan
ondernemingen die van zins zijn om de productie en commercialisering zelf ter hand
te nemen. Zowel jonge ondernemingen als gevestigde ondernemingen kunnen
deelnemen in het programma.64 Hoewel de TNO-SBIR in de eerste plaats is gericht op

64 Adviesbureaus vallen buiten de beoogde doelgroep van TNO. (Handleiding TNO-SBIR-programma, 6e

ronde, 21 oktober 2009).

64

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

het MKB, kunnen grote bedrijven niet worden uitgesloten. Hetzelfde geldt overigens
voor de departementale SBIR.
Het voornaamste doel van het TNO-SBIR-programma is valorisatie van bestaande
kennis bij TNO door innovatieve productideeën aan te dragen en het financiële risico
in de valorisatie te beperken.65 Bedrijven kunnen in de TNO-SBIR een opdracht
krijgen van TNO om een haalbaarheidsstudie (fase 1) te doen, eventueel gevolgd door
een opdracht voor een R&D-fase (fase 2). De uiteindelijke commercialiseringsfase
(fase 3) wordt niet door de TNO-SBIR ondersteund, maar is de verantwoordelijkheid
van de ondernemer. De TNO-SBIR stimuleert het innovatievermogen van het MKB
door (een deel van) de R&D te laten plaatsvinden in het bedrijf zelf. Daarmee bouwt
het bedrijf eigen relevante (technologische) kennis op en versterkt daarmee zijn eigen
innovatiepotentieel.
Een impliciet doel van de TNO-SBIR is het versterken van de interactie tussen TNO en
MKB-ondernemingen. TNO kan hierdoor een beter inzicht krijgen in de specifieke
behoeftes en knelpunten bij MKB-ondernemingen die willen innoveren.

4.3 Ontwerp en opzet van de TNO-SBIR
De TNO-SBIR is opgezet als een tenderprocedure waarbij bedrijven kunnen
inschrijven op door TNO geselecteerde productideeën. Er is budget voor vijf tot tien
bedrijven om een vergoeding voor een haalbaarheidsstudie (fase 1) te ontvangen.
Vervolgens kunnen drie daarvan een vergoeding ontvangen voor de uitontwikkeling
van het product in een R&D-fase (fase 2). De bedrijven dragen de kosten voor het
commercialiseren en vermarkten (de commercialiseringsfase; fase 3).
Deze fasering sluit goed aan bij de manier van innoveren in bedrijven, zo blijkt uit de
survey.66 De opzet gaat noodzakelijkerwijs gepaard met een knip tussen fase 1 en fase
2. Voor de beoordeling van fase-2-voorstellen is immers tijd nodig. Bedrijven die snel
door willen met de R&D-fase kunnen dit als hinderlijk ervaren. In de praktijk kunnen
bedrijven hierop echter voldoende anticiperen en het ‘gat’ tussen fase 1 en fase 2
overbruggen.
Om open competitie te garanderen mag TNO – of de individuele TNO’ers die
betrokken zijn bij het productidee – geen belangen hebben bij een MKB-onderneming
die zich inschrijft voor een productidee. Deelnemingen van TNO Bedrijven BV –
hoewel het merendeels innovatieve start-ups betreft – zijn uitgesloten van het TNOSBIR-programma (om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden).
In de opzet van de TNO-SBIR kunnen we verschillende stappen onderscheiden67. De
eerste stap is het inventariseren van ideeën die leven bij TNO-onderzoekers in de
verschillende kerngebieden. De TNO-onderzoekers worden gevraagd om met ideeën te
komen, die (a) een oplossing vormen voor een maatschappelijk probleem en (b) een
perspectief bieden voor verder onderzoek en commercialisering door (MKB)bedrijven.
De tweede stap bestaat uit het selecteren van geschikte productideeën. De ideeën
worden door TNO beoordeeld op hun geschiktheid voor de TNO-SBIR. TNO streeft

65 Handleiding TNO SBIR Programma, 6e ronde, 21 oktober 2009.
66 74% (n=19) van de respondenten is het hiermee eens. Slecht 5% vindt dat dit niet het geval is en 21% is

‘neutraal’. Andere uitkomsten van de survey: 80% (n=20) is het eens met de stelling dat de fasering helpt
om een innovatief idee te commercialiseren. Slechts 10% is het eens met de stelling dat de fasering
belemmerend werkt voor de commercialisering van een innovatief idee.
67 Handleiding TNO-SBIR-programma, 6e ronde, 21 oktober 2009.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

65

ernaar om niet meer dan 25 productideeën tegelijk aan te bieden aan het bedrijfsleven.
In de 2009 waren er in eerste instante 37 ideeën die zijn teruggebracht tot 24 ideeën.
TNO gebruikt geen thematische clustering van ideeën per ronde, zoals bij de
departementale SBIR.
Als de ideeën geselecteerd zijn volgt het werven van (MKB-)ondernemingen voor een
haalbaarheidsstudie via een wervingscampagne.
In de vierde stap stellen TNO-onderzoekers inhoudelijke informatie op over het
productidee. Deze is bedoeld als achtergrondinformatie voor ondernemers die
overwegen een voorstel in te dienen voor een haalbaarheidsstudie.68
De vijfde stap is de aanmelding en indiening van voorstellen voor
haalbaarheidsstudies bij TNO Corporate. Bedrijven met belangstelling voor een of
meer productideeën kunnen zich schriftelijk aanmelden voor inhoudelijke
achtergrondinformatie. Bedrijven krijgen de achtergrondinformatie na ondertekening
van een geheimhoudingsverklaring. Voorstellen moeten worden ingediend volgens een
format en ze moeten in het Nederlands zijn geschreven.69 Voor de haalbaarheidstudie
kan door het bedrijf ten hoogste €25.000 (excl. BTW) worden aangevraagd op basis
van een bestedingsplan. Daarnaast kan de ondernemer vragen om maximaal €7.500
als vergoeding van de uren van de betrokken TNO-medewerker(s) voor ondersteuning
van het bedrijf. De maximale duur voor een haalbaarheidsstudie is drie maanden.
Het format voor het voorstel voor de haalbaarheidsstudie bestaat uit verschillende
elementen die moeten worden beschreven en die tevens de criteria vormen waarop
de Beoordelingscommissie de voorstellen beoordeelt: de nieuwheid van het kennisidee
en de technologische vernieuwing; marktpotentieel; situatie intellectueel eigendom;
plan van aanpak; bestedingsplan; CV en motivatie van indieners.
Na indiening van de voorstellen volgt de beoordeling van de voorstellen voor een
haalbaarheidsstudie door een onafhankelijke Beoordelingscommissie. Het gaat om
dezelfde commissie die ook de beoordeling van de STW Valorisation Grant doet. Als
onderdeel van het selectieproces kan de ondernemer worden gevraagd zijn plan voor
de haalbaarheidsstudie te presenteren aan de commissie. Of, en hoeveel, ondernemers
worden uitgenodigd, is afhankelijk van het aantal voorstellen. De
Beoordelingscommissie rankt de voorstellen op basis van kwaliteit. Zij brengt advies
uit aan TNO en TNO maakt een keuze op basis van de beschikbare middelen voor de
TNO-SBIR. Tot nu toe is het beschikbare budget overigens niet volledig gebruikt,
omdat te weinig voorstellen als goed genoeg werden beoordeeld door de commissie.
De gehonoreerden krijgen van TNO een opdracht om een haalbaarheidsstudie uit te
voeren. Afgewezen voorstellen krijgen geen herkansing om een gelijkwaardige
competitie te waarborgen.
Tijdens de haalbaarheidsstudie wordt het onderzoek gedaan naar de technische en
commerciële haalbaarheid van het idee of de technologie. Na de haalbaarheidsstudie
brengt de ondernemer schriftelijk verslag uit over de technische en commerciële
haalbaarheid van het productidee.

68 Die informatie bevat (Handleiding TNO-SBIR, 6e ronde):

- Bondige beschrijving van het idee/technologie met de noviteit ervan
- De stand van zaken m.b.t. de achterliggende kennis en technologie. Beschrijving van de eigen TNOkennis daarin en hoe die is vastgelegd
- Situatie intellectueel eigendom en eventuele mogelijkheden voor bescherming van kennis. Is er ‘freedom
to operate’ (geen blokkerend octrooi buiten TNO)?
- Impact op de economie en de samenleving.
- Wat er nog moet gebeuren aan R&D of ontwikkeling.
- Wat er van de MKB ondernemers wordt verwacht en welke expertise ze nodig hebben.
69 Buitenlandse bedrijven mogen ook indienen, maar de eis van de Nederlandse taal vormt daarvoor

uiteraard wel een belemmering.

66

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Bij een positieve haalbaarheid kan de ondernemer desgewenst een voorstel indienen
voor de R&D-fase. Voor de verdere ontwikkeling kan maximaal €300.000 (excl. BTW)
worden aangevraagd voor een periode van maximaal 2 jaar op basis van de
kostenbegroting in het ontwikkelingsplan.70 Vanaf de 2009 ronde kan voor de verdere
ontwikkeling maximaal €250.000 (excl. BTW) worden aangevraagd en wanneer de
ondernemer daarom vraagt, is er maximaal €50.000 beschikbaar ter vergoeding van
de uren van betrokken TNO-medewerkers om het bedrijf te ondersteunen tijdens de
R&D-fase. Deze verandering, waarbij €50.000 uit het totale budget van €300.000
wordt gereserveerd voor ondersteuning door TNO, is ingevoerd om de betrokkenheid
van de desbetreffende TNO’er bij het valorisatieproces te stimuleren. Een deel van de
R&D-activiteiten kan worden uitbesteed aan een kennisinstelling of adviesbureau, tot
maximaal 40% van de totale projectkosten. Het bedrijf moet dus een substantieel deel
van de R&D-activiteiten zelf uitvoeren. Dit is in lijn met de doelstelling om de
innovativiteit van het MKB te vergroten. Bedrijven krijgen een niet-exclusief
gebruiksrecht op TNO-kennis. Indien gewenst is exclusiviteit verkrijgbaar tegen
marktconforme vergoeding.
De beoordeling van de voorstellen voor de R&D-fase wordt weer uitgevoerd door
de Beoordelingscommissie van de STW Valorisation Grant. De deelnemende bedrijven
presenteren het valorisatieplan voor de verdere ontwikkeling van het idee of de
technologie, inclusief het resultaat van de haalbaarheidstudie, aan de commissie. De
commissie rankt de plannen op basis van kwaliteit. TNO maakt op basis van het advies
een keuze voor de toekenning van maximaal drie projectplannen. Gehonoreerde
bedrijven krijgen een opdracht van TNO voor de R&D-fase.
In de R&D-fase vinden de R&D en de planmatige versterking van de innovatie en
organisatie plaats. De bedoeling is dat na afloop van de R&D-fase de risico’s zodanig
zijn verkleind dat private financiers de verdere commerciële ontwikkeling voor hun
rekening willen nemen. Tijdens de R&D-fase dienen bedrijven regelmatig te
rapporteren aan TNO. Er is een mid-term review ingebouwd. De R&D-fase wordt in
principe na twee jaar afgesloten met een eindrapport voor TNO waarin het perspectief
voor de commercialisering staat beschreven. Het vrijgeven van de middelen vindt
gefaseerd plaats en wordt gebaseerd op het bereiken van vastgestelde milestones.
De laatste stap is de commercialiseringsfase waarin het bedrijf zich klaar maakt
om met het nieuwe product of dienst de markt te betreden. Deze fase wordt niet meer
door TNO gefinancierd, maar TNO zal door de onderneming geïnformeerd blijven
over de vorderingen van de commercialisering.

4.4 Cijfers over de TNO-SBIR
In totaal zijn er 80 productideeën vanuit TNO naar voren gebracht, waarop 299
aanmeldingen voor achtergrondinformatie kwamen. Uiteindelijk werden 142
voorstellen voor een haalbaarheidsstudie ingediend, waarvan er 27 zijn uitgevoerd
(exclusief de 6e ronde). De 27 haalbaarheidsstudies hebben geresulteerd in 10
gehonoreerde voorstellen voor de vervolgfase voor onderzoek en ontwikkeling. Tot nu
toe zijn 4 projecten die deze R&D-fase hebben afgerond.

70 Wanneer het plan meer financiële middelen vraagt, moet de ondernemer daar zelf in voorzien.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

67

Aantal
productideeën
vanuit TNO

Aantal aanmeldingen
voor
achtergrondinformatie

Aantal
voorstellen
haalbaarheids
studie

Aantal
uitgevoerde
haalbaarheids
studies

Aantal
gehonoreerde
voorstellen
R&D-fase

Aantal
afgeronde
projecten in
R&D-fase

Figuur 16 Overzicht rondes van TNO-SBIR

1e ronde (2005)

6

22

9

5

2

2

2e ronde (2006)

14

34

20

6

2

1

3e ronde (2007-1)

11

29

15

5

1

1

4e ronde (2007-2)

17

51

21

5

2

0

5e ronde (2008)

9

42

19

6

3

0

6e ronde (2009)

23

121

58

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Totaal

80

299

142

27

10

4

Bron: TNO.

4.5 De uitvoering
De TNO-SBIR wordt uitgevoerd door TNO Corporate Staforganen, Afdeling Strategie
en Planning. De inzet voor het programmabeheer is ca. 0,6 fte. Deze kosten drukken
niet op het SBIR-budget, maar maken via de algemene overhead deel uit van de
integrale kostprijs van TNO. In totaal zijn er zo’n zes mensen vanuit TNO betrokken
bij de uitvoering. Twee mensen vanuit TNO Corporate Staforganen zijn intensief
betrokken bij de uitvoering. Daarnaast zijn er twee mensen die aanvullende
ondersteuning geven, een persoon van Corporate Communicatie en een persoon die
wordt ingehuurd. TNO heeft ook een MKB-team met vijf MKB coördinatoren. Deze
MKB-coördinatoren helpen ook bij het zoeken naar mogelijkheden en onderwerpen
voor een TNO-SBIR.

4.5.1 Inventariseren en selecteren van productideeën
Het startpunt van een TNO-SBIR zijn concrete productideeën die leven bij TNOonderzoekers naar aanleiding van TNO-onderzoek. Het gaat met andere woorden om
ideeën die bij TNO ‘op de plank’ liggen. TNO Strategie en Planning verzamelt deze
ideeën bij de verschillende organisatieonderdelen en brengt deze samen in een
(jaarlijkse) ronde. TNO Strategie en Planning heeft in de afgelopen jaren verschillende
activiteiten gebruikt om voldoende (goede) ideeën boven tafel te krijgen. TNOonderzoekers zijn rechtstreeks aangeschreven, er zijn posters opgehangen,
strategieplanners en MKB-coördinatoren zijn benaderd en er is een (interne) website
gelanceerd. In de laatste twee ronden is op deze interne website een ‘elevator pitch
Online’ georganiseerd waar TNO’ers ook op de ingebrachte ideeën konden reageren.
Uit Figuur 16 blijkt dat er een stijgende lijn zit in het aantal productideeën – met
uitzondering van een dip in 2008. In de laatste ronde waren er uiteindelijk 23 ideeën
die overbleven na een screening van 37 ideeën. TNO hanteert de vuistregel dat er
maximaal zo’n 25 ideeën per ronde zouden moeten zijn. Dit aantal is vooral ingegeven
door praktische overwegingen en budgettaire ruimte.71
In Figuur 17 geven we het aantal gepubliceerde ideeën per kerngebied. Hieruit blijkt
dat de bijdrage van de kerngebieden evenwichtig is verdeeld, met uitzondering van het
kerngebied ‘Kwaliteit van leven’ dat relatief weinig van de gepubliceerde ideeën heeft

71 Er is per ronde ruimte voor 5 tot 10 haalbaarheidsstudies en maximaal 3 opdrachten voor een R&D-fase.

68

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

geleverd. Overigens is bij verschillende productideeën meer dan één kerngebied
betrokken.
Figuur 17 Aantal productideeën per kerngebied
Kerngebied

Aantal gepubliceerde productideeën

Kwaliteit van leven

9

Defensie en veiligheid

20

Industrie en techniek

18

Bouw en ondergrond

15

ICT

18

Totaal

80

Bron: TNO.
Er zijn tot nu toe zo’n 70 TNO’ers die een productidee hebben aangedragen. Het gaat
vooral om een groep enthousiaste TNO’ers die graag zouden zien dat ‘hun’ idee wordt
uitontwikkeld in een concreet product. Voor de komende jaren zal het een uitdaging
blijven om meer (en andere) TNO’ers te activeren om een perspectiefvol productidee
aan te leveren.72 Dit hangt bovendien samen met het nevendoel van de TNO-SBIR om
TNO-onderzoekers meer aandacht te laten hebben voor innovatie in het MKB.
Bij het activeren van TNO’ers voor de TNO-SBIR speelt dat TNO’ers weinig incentives
krijgen om tijd te steken in het articuleren van goede productideeën. Het
topmanagement van TNO ondersteunt de TNO-SBIR weliswaar in woord en daad,
maar de incentive-structuur van het middenmanagement biedt weinig prikkels om
actief en intensief in te zetten op de TNO-SBIR. Zij worden niet afgerekend op hun
bijdrage aan de TNO-SBIR. Daarom worden TNO-medewerkers door hun
lijnmanagers niet gestimuleerd om veel tijd te steken in het identificeren van
perspectiefvolle productideeën. Het management van de kerngebieden heeft
vooralsnog geen erg actieve bijdrage geleverd aan het identificeren en selecteren van
goede productideeën.
Een tweede aspect is dat in TNO-SBIR een deel van het onderzoeksbudget van TNO
wordt gebruikt voor opdrachten aan bedrijven. Er blijft dus minder ruimte over voor
TNO als onderzoeksuitvoerder en dit draagt niet bij aan een enthousiaste ontvangst
van de TNO-SBIR binnen TNO. TNO krijgt met de TNO-SBIR bovendien een nieuwe
rol als opdrachtgever. Bedrijven die een R&D-opdracht krijgen van TNO kunnen een
deel van hun R&D uitbesteden, ook bij TNO. TNO wordt dan zowel opdrachtgever als
opdrachtnemer en dit kan risico’s opleveren als er problemen ontstaan in de
uitvoering van R&D.
Enkele van de bedrijven die hebben deelgenomen aan de TNO-SBIR geven in
interviews aan dat er een verbeterslag mogelijk is in de screening en selectie van
productideeën. Zo wordt er gepleit voor een uitgebreide patentscan, niet alleen om te
zien of er freedom-to-operate is, maar ook om te zien wat anderen reeds hebben
gedaan met de desbetreffende ideeën. Uit een degelijk octrooionderzoek kan veel
geleerd worden over de (on)mogelijkheden van een innovatief idee. In een enkel geval
is het voorgekomen dat een bedrijf met een idee aan de slag ging waarvan achteraf
bleek dat het onuitvoerbaar was. Volgens de betrokkene had een betere screening
vooraf dit kunnen voorkomen. Enkele bedrijven pleiten er dus voor om de screening

72 Het aantal toekomstige productideeën voor de TNO-SBIR hangt ook af van het onderzoeksbudget dat

voor TNO beschikbaar is, omdat de productideeën voortkomen uit de onderzoeksprogramma’s van TNO.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

69

niet enkel als onderdeel van de haalbaarheidsstudie te doen, maar reeds in een
voorafgaand stadium.
Een van de respondenten op de survey heeft de ervaring dat de productideeën niet
altijd goed zijn uitgewerkt en ook niet altijd even nieuw zijn. Een ander geeft aan dat
het idee waarop zij hebben ingeschreven niet voldoende was uitgekristalliseerd. Een
derde respondent plaats een kritische kanttekening bij de kwaliteit van 10 van de 24
ideeën die tijdens de 2009 TNO Event werden gepresenteerd.

4.5.2 Werving van bedrijven en informatievoorziening
Het vinden van de juiste bedrijven bij de juiste ideeën is een cruciale vervolgstap in de
TNO-SBIR. Het aantal aanmeldingen voor achtergrondinformatie vertoont een
stijgende trend, van 22 in de eerste ronde (2005) tot 121 in de zesde ronde (2009) (zie
Figuur 16). Met name in de laatste ronde is TNO erin geslaagd een grotere groep
bedrijven te interesseren voor hun productideeën.
De primaire doelgroep bestaat uit MKB-ondernemingen met voldoende
absorptiecapaciteit en innovatief vermogen. Uit de survey blijkt dat 95% (n=20) van
de bedrijven die heeft een voorstel heeft ingediend een MKB’er is.73 Meer dan de helft
van de bedrijven geeft aan dat meer dan 50% van werknemers als belangrijkste
activiteit R&D heeft.74 Dit zijn dus R&D-gedreven MKB’ers. 95% definieert zichzelf
ook als een leider op het vlak van product-/procesvernieuwing en innovatie. Veel van
de bedrijven zijn ook jong: 44% (n=18) is opgericht vanaf 2004 en niet meer dan 28%
is opgericht voor 2000.
TNO heeft in de afgelopen jaren meerdere kanalen gebruikt om de beoogde doelgroep
te benaderen, zoals de TNO-SBIR-website (www.tno.nl/sbir), een TNO-boekje met de
aangeboden productideeën, advertenties in dagbladen en (vak)tijdschriften en het
eigen bestand met klanten (met ca. 3000 contacten). Ook is er gebruik gemaakt van
derden, zoals Syntens, brancheorganisaties, Rabobankvestigingen in relevante
steden/regio’s, de Kamers van Koophandel en regionale clubs van bedrijven.
Niet alle kanalen zijn even effectief gebleken. Het blijkt niet eenvoudig om de juiste
bedrijven te bereiken. Het vinden van goede manieren om de juiste doelgroep te
bereiken blijft een doorgaand leerproces. In de laatste 2009 ronde is voor het eerst het
Event ‘Technologie zoekt ondernemer’ georganiseerd, waar ondernemers kennis
konden nemen van de geselecteerde productideeën en contact konden leggen met de
betrokken TNO-onderzoekers. Dit lijkt te hebben bijgedragen aan een grotere
belangstelling vanuit het bedrijfsleven.
Uit de survey blijkt dat de belangrijkste informatiebron de TNO-SBIR-website is.
53% (n=19) noemt de website. Andere genoemde informatiebronnen zijn
achtereenvolgens een TNO-medewerker (42%), TNO-boekje/folder met SBIRproductideeën (16%), advertentie in krant of (vak)tijdschrift (16%), een
subsidieadviesbureau (11%) en een brancheorganisatie (5%). Dit beeld wordt bevestigd
door de interviews met deelnemende bedrijven. Meerdere van de geïnterviewde
bedrijven hadden in een eerder stadium al contacten of samenwerking met TNO en
zijn door TNO’ers geattendeerd op een productidee dat wellicht goed zou passen bij
het bedrijf. Uit de survey blijkt ook dat 80% (n=20) van de respondenten al eerder had
samengewerkt met TNO.
Een paar van de geïnterviewde bedrijven vinden dat TNO de publiciteit over de
TNO-SBIR verder zou mogen opvoeren, bijvoorbeeld via groot opgezette campagnes in
73 Het bedrijf dat zichzelf niet als MKB definieert heeft geen opdracht voor een haalbaarheidsstudie

gekregen.
74 25% (n=20) van de bedrijven heeft 10-20% werknemers met als belangrijkste activiteit R&D. 10% valt in

de categorie 20-30%, 10% valt in de categorie 40-50%, 15% valt in de categorie 50-60%, 15% in de
categorie 60-70%, 15% in de categorie 70-80%, 5% in de categorie 80-90% en 5% in de categorie 90-100%.

70

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

massamedia. De kans dat een MKB-ondernemer de oproep mist is vrij groot, met
name als het bedrijf geen voorgeschiedenis heeft met TNO. Een andere suggestie is om
oproepen thematisch te clusteren. Daarmee wordt de kans vergroot dat je een sterkere
competitie krijgt tussen bedrijven die hetzelfde productidee willen oppakken.
Bovendien wordt het vergelijken en beoordelen van projectvoorstellen eenvoudiger
omdat er minder ‘appels’ met ‘peren’ worden vergeleken.
In de survey hebben we een aantal vragen gesteld over de TNO-SBIR-oproep en de
achtergrondinformatie. De ruime meerderheid van de respondenten (75%, n=20)
vindt de oproep duidelijk. 55% vindt de oproep wervend en 50% vindt deze volledig.
De overige respondenten scoren meestal ‘neutraal’ (respectievelijk 15%, 30% en 45%
op duidelijkheid, wervendheid en volledigheid).
60% (n=20) van de bedrijven vindt de achtergrondinformatie over het
productidee duidelijk (20% vindt de informatie niet duidelijk). Niet meer dan 35%
vindt de achtergrondinformatie volledig (40% vindt de informatie onvolledig). De
bedrijven zijn in grote meerderheid (80%) positief over de mondelinge toelichting
door de betreffende TNO-onderzoeker.
De geïnterviewde bedrijven bevestigen dit beeld. De meeste bedrijven geven aan dat ze
met name gefocust waren op het idee dat het beste aansloot bij hun bedrijfsstrategie
en daardoor geen oordeel hebben over de rest van de ideeën. Het desbetreffende idee
was meestal voldoende uitgewerkt en werd goed toegelicht door TNO. In een enkel
geval bleek dat het idee achteraf toch niet geschikt was voor een TNO-SBIR, omdat de
toepassing onrealistisch bleek. De geïnterviewde bedrijven zijn veelal zeer tevreden
over de mondelinge toelichting van de betrokken TNO-onderzoeker, met name op het
vlak van de technologie, minder op het vlak van de commerciële toepassing.
Een mogelijke barrière voor deelname van bedrijven is dat er een
geheimhoudingsverklaring ondertekend moet worden om de achtergrondinformatie te
krijgen. Uit de survey blijkt dat 60% (n=20) het niettemin redelijk dat er een
geheimhoudingsverklaring
ondertekend
moet
worden
om
de
achtergrondinformatie te krijgen (20% is het hier niet mee eens). De helft vindt de
bepalingen t.a.v. het intellectueel eigendom (in de handleiding van de TNOSBIR) redelijk; 10% is het hiermee oneens. De voorwaarden voor het halen van
de R&D-fase zijn duidelijk voor de helft (10% vindt ze niet duidelijk). 35% is het eens
met de stelling dat de wijze waarop de 3e fase gefinancierd moet worden duidelijk
is; 40% is ‘neutraal’ en 5% is het oneens met de stelling.
De geïnterviewde bedrijven bevestigen het beeld uit de survey: de
geheimhoudingsverklaring en de bepalingen t.a.v. het intellectueel eigendom vormen
in de praktijk geen grote belemmering voor deelname.75

4.5.3 Het indienen van voorstellen voor fase 1 en fase 2
Het belangrijkste motief voor het indienen van een voorstel voor een
haalbaarheidsstudie is volgens de survey dat het productidee van TNO goed
aansloot bij de bedrijfsstrategie. Dit motief wordt door 85% (n=20) van de
respondenten genoemd. Een tweede motief dat vaak genoemd wordt (door 80%), is
om de technische haalbaarheid van een innovatief idee te onderzoeken. 75%
noemt als andere motieven: om het financiële risico van innovatie te verkleinen; om
de commerciële haalbaarheid van een innovatief idee te onderzoeken; om de
ontwikkeling van idee naar innovatief product/dienst te versnellen; en om een
betere positie op bestaande markt(en) te krijgen.

75 De TNO-SBIR vormt een uitzondering op het gebruikelijke IP-beleid van TNO, waarbij TNO als

uitvoerder het intellectueel eigendom krijgt voor onderzoek dat in opdracht wordt uitgevoerd.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

71

De minst genoemde motieven zijn om een (beter) businessplan te ontwikkelen (15%),
om nieuw/betere contacten te krijgen met externe financiers (15%), met andere
kennisinstellingen (niet TNO) (20%) en met andere bedrijven (20%).
Figuur 18 Motivaties voor indiening voorstel voor haalbaarheidsstudie

Bron: Enquête TNO-SBIR, Technopolis Group.
Ook uit de interviews met bedrijven blijkt dat een eerste motief van bedrijven om deel
te nemen, is dat het desbetreffende productidee goed aansluit bij de bedrijfsstrategie.
Er moet, kortom, een match zijn tussen productidee en het bedrijf. Vervolgens doen
bedrijven ook mee omdat de TNO-SBIR ze helpt de moeilijke eerste fase van een
innovatietraject (sneller) door te komen. Het is voor MKB-ondernemingen erg
moeilijk voldoende geld, tijd en kennis te mobiliseren voor de eerste, meest risicovolle,
fase. Met name het mobiliseren van geld is een knelpunt. Daarnaast noemt een aantal
bedrijven het toegang krijgen tot TNO-kennis als motief.
Bedrijven zijn in het algemeen tevreden over de wijze waarop ze voorstellen
moeten indienen voor de haalbaarheidsstudie en de aanwijzingen die ze daarbij
krijgen van TNO. 60% (n=20) vindt de handleiding van de TNO-SBIR duidelijk –
30% scoort ‘neutraal’. Slechts 5% vindt de voorwaarden en bepalingen van de
TNO-SBIR niet duidelijk en 15% vindt de criteria voor de beoordeling van
voorstellen voor haalbaarheidsstudie onduidelijk. Ook de beoordelingscriteria voor de
R&D-fase zijn voor de ruime meerderheid duidelijk (75%, n=8).
Slechts 5% vindt de hoeveelheid tijd en energie die nodig is voor het schrijven van
een voorstel voor een haalbaarheidsstudie niet acceptabel (55% vindt het wel
acceptabel en 35% is ‘neutraal’). Vergelijkbare uitkomsten zien we bij dezelfde vraag
voor fase 2: 63% (n=8) vindt de hoeveelheid tijd en energie die nodig is voor het
schrijven van een voorstel voor de R&D-fase acceptabel (25% is ‘neutraal’).
Dit beeld over de benodigde hoeveelheid tijd en energie komt overeen met de
antwoorden op de vraag of bedrijven hulp hebben gekregen bij het schrijven van
een voorstel: 75% heeft geen hulp gekregen van een externe partij; 10% is bijgestaan
door een TNO-onderzoeker; en slechts 5% (n=20) is geholpen door een
subsidieadviesbureau en 5% door een andere persoon/organisatie. Bij de voorstellen

72

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

voor fase 2 heeft 88% (n=8) geen hulp gekregen van een externe partij en is slechts
één respondent (12,5%) bijgestaan door een subsidieadviesbureau.

4.5.4 Het beoordelen en selecteren van voorstellen in fase 1 en fase 2
Een ruime meerderheid (60%; n=20) van de respondenten op de survey vindt dat de
beoordelingsprocedure voor fase 1 op een degelijke manier is uitgevoerd en dat
er op een goede manier is gecommuniceerd over de uitslag76. Over de snelheid
van de communicatie over de uitslag is men minder tevreden: 45% vindt dat er snel is
gecommuniceerd 77.
Over de beoordelingsprocedure voor fase 2 zijn de respondenten ook vrij
positief: 50% (n=8) vindt dat deze op een degelijke manier is uitgevoerd (25% is het
hiermee niet eens; 25% is ‘neutraal’). Volgens 55% is er op een goede manier over de
uitslag gecommuniceerd (33% is het hiermee niet eens, 11% is ‘neutraal’). 50% vindt
bovendien dat er snel over de uitslag is gecommuniceerd (25% is het hiermee niet
eens, 25% is ‘neutraal’).
Geïnterviewde bedrijven zijn in het algemeen ook positief over het beoordelingsproces.
Een bedrijf dat in meerdere rondes heeft ingediend signaleert een
professionaliseringsslag in de loop der jaren. Een aantal bedrijven noemt expliciet de
snelheid van het proces en de communicatie over de uitslag als een positief punt.
Bedrijven stellen het vaak zeer op prijs dat ze hun voorstel mogen presenteren voor de
Beoordelingscommissie. Alle geïnterviewde bedrijven vinden het beoordelingsproces
fair. Bedrijven die geen opdracht hebben gekregen zeggen ook te begrijpen waarom ze
niet gewonnen hebben.
Met betrekking tot de Beoordelingscommissie merken enkele bedrijven op dat bij de
samenstelling van de commissie de ‘ondernemerskant’ meer nadruk mag krijgen om
een beter oordeel te kunnen vormen over de ondernemerscapaciteiten van de
indieners. Dit wordt ook door enkele respondenten van de survey opgemerkt.

4.5.5 Uitvoering en begeleiding van de haalbaarheidsstudie en de R&D-fase
De hoeveelheid tijd die bedrijven krijgen om een haalbaarheidsstudie af te
ronden is voor de meeste (55%) bedrijven voldoende (0% vindt het onvoldoende, 15%
is ‘neutraal’, en 30% heeft (nog) geen mening; n=20). Over de hoeveelheid geld die
bedrijven krijgen voor fase 1 zijn ze minder positief: 30% vindt het onvoldoende, 10%
is neutraal, 30% vindt het wel voldoende en 30% het (nog) geen mening (n=20).
De meerderheid van de respondenten geeft aan ook zelf geïnvesteerd te hebben in
de haalbaarheidsstudie – naast de opdracht van TNO. Bij 42% (n=19) gaat het om
een bedrag van minder dan €10.000; bij 26% om een bedrag tussen de €10.000 en
€25.000, en bij 16% om meer dan €25.000. 11% heeft niet zelf additioneel
geïnvesteerd.
Ook de hoeveelheid tijd die bedrijven krijgen om een R&D-fase af te ronden is
voor de meeste bedrijven voldoende (0% vindt het onvoldoende, 22% is neutraal, 67%
vindt het voldoende en 11% heeft (nog) geen mening; n=9). De hoeveelheid geld om de
R&D-fase af te ronden is voor 33% voldoende (33% is neutraal en 33% heeft (nog)
geen mening). Een aantal van de bedrijven geeft wel aan dat er meer rekening
gehouden zou kunnen worden met het feit dat elk project anders is. De R&D-fase van
elk project heeft zijn eigen logica en tijdsduur.
76 Slechts 5% (n=20) is het niet eens met de stelling dat de beoordelingsprocedure op een degelijke manier

is uitgevoerd; 25% scoort ‘neutraal’ en 10% heeft (nog) geen mening.
20% is het oneens met de stelling dat er op een goede manier is gecommuniceerd over de uitslag; 15% scoort
‘neutraal’ en 5% heeft (nog) geen mening.
77 10% (n=20) is het oneens met de stelling dat er snel over de uitslag is gecommuniceerd; 40% scoort

‘neutraal’ en 5% heeft (nog) geen mening.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

73

De meerderheid van de respondenten geeft aan ook zelf geïnvesteerd te hebben in
de R&D-fase. Bij 11% (n=9) gaat het om een bedrag van minder dan €25.000; bij
44% om een bedrag tussen de €25.000 en €100.000; en bij 22% om meer dan
€100.000. 11% heeeft niet zelf additioneel geïnvesteerd.
De hoeveelheid tijd en energie die nodig is voor het schrijven van de
eindrapportage van de haalbaarheidsstudie is volgens 67% (n=9) acceptabel (22%
vindt deze niet acceptabel, 11% scoort ‘neutraal’). 78% vindt het format dat gebruikt
moet worden voor de eindrapportage werkbaar en vindt ook dat de administratieve
lasten die gepaard gaan met de haalbaarheidsstudie acceptabel.
Voor fase 2 vinden we vergelijkbare uitkomsten van de survey. 60% (n=5) vindt de
hoeveelheid tijd en energie die nodig is voor het schrijven van een mid-term
review acceptabel (20% is ‘neutraal’ en 20% heeft (nog) geen mening). 80% vindt de
mid-term meeting bovendien een nuttig onderdeel van fase 2 (20% weet het (nog)
niet). Respondenten hebben in meerderheid (nog) geen mening over de benodigde tijd
en energie voor het schrijven van een eindrapportage van fase 2 – omdat ze nog niet in
dit stadium zitten. De administratieve lasten zijn voor 40% acceptabel (20% is het
hiermee niet eens en 40% heeft (nog) geen mening)
Uit de interviews blijkt ook dat bedrijven de hoeveelheid tijd en energie die nodig is
voor het schrijven van voorstellen en rapportages in verhouding vindt staan tot de
(mogelijke) opbrengsten van deelname. De laagdrempeligheid en lage administratieve
lasten worden door meerder bedrijven als sterke punten van de TNO-SBIR genoemd.
Het beeld over de procesmatige en inhoudelijke begeleiding van TNO tijdens de
haalbaarheidsstudie is wisselend. Met betrekking tot de procesmatige begeleiding:
44% vindt deze goed en 22% vindt deze niet goed (33% is ‘neutraal’). Met betrekking
tot de inhoudelijke begeleiding: 33% vindt deze goed en 22% vindt deze niet goed
(44% is ‘neutraal’).
De procesmatige begeleiding tijdens fase 2 is goed volgens 40% (40% is ‘neutraal, en
20% heeft (nog) geen mening; n=5)
De geïnterviewde bedrijven zijn allemaal tevreden over de procesmatige begeleiding
door TNO. De betrokken TNO-medewerkers zijn klantgericht en houden de vinger
goed aan de pols van de deelnemende bedrijven, zonder dat dit wordt vertaald in
onnodig hoge administratieve lasten. Waar nodig zijn bedrijven goed doorverwezen
binnen de TNO-organisatie naar de TNO’ers met relevante expertise. De mid-term
review tijdens de R&D-fase wordt ook op prijs gesteld, omdat de nadruk ligt op
kritisch meedenken in plaats van controle.
De interviews leveren een wisselend beeld op over de inhoudelijke begeleiding. In een
van de gevallen kwam dit doordat het productidee achteraf toch niet geschikt bleek te
zijn voor verdere uitwerking en commercialisering. In andere gevallen hadden
bedrijven geen behoefte aan verdere inhoudelijke begeleiding omdat ze voldoende
eigen expertise hadden of deze elders konden vinden. Een paar van de geïnterviewde
bedrijven heeft ook tijdens de TNO-SBIR intensiever contact gehouden met de TNOonderzoeker die het product had ingebracht. In het algemeen hebben bedrijven
voldoende vrijheid gekregen van TNO om zelf iets te maken van het oorspronkelijke
productidee.
Bedrijven werken vaak samen met andere MKB-ondernemingen tijdens de
haalbaarheidsstudie: 67% (n=9) heeft samengewerkt met een MKB-bedrijf. Een
andere organisatie waarmee relatief veel wordt samengewerkt is TNO (56%). Met
HBO-instellingen (22%), universiteiten (11%) en onderzoeksinstituten (niet-TNO)
(11%) werd minder samengewerkt. Met grote bedrijven werd helemaal niet
samengewerkt.

74

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Tijdens fase 2 werkt 80% (n=5) van de bedrijven samen met een ander MKB-bedrijf en
ook 80% met TNO. Met universiteiten (40%) en HBO-instellingen (20%) wordt
minder samengewerkt. Geen van de respondenten geeft aan samen te werken met een
groot bedrijf of met een ander onderzoeksinstituut (niet-TNO) tijdens fase 2.
Van de geïnterviewde bedrijven heeft minder dan de helft samengewerkt met TNO (via
uitbesteding). Een bedrijf was daar niet tevreden over (vooral omdat gaandeweg bleek
dat het idee van te voren niet genoeg doordacht was, waardoor de toepassing
onrealiseerbaar was). Een ander bedrijf wilde een deel uitbesteden aan TNO, maar de
desbetreffende groep bleek op dat moment geen tijd te hebben waardoor de
uitbesteding niet door kon gaan. Een aantal bedrijven levert commentaar op de (hoge)
tarieven van TNO, waardoor uitbesteding relatief duur wordt. De verandering sinds
2009 in de TNO-SBIR waardoor er budget is gereserveerd voor het inhuren van TNOexpertise, is in dat opzicht een goede verbetering.

4.6 Opbrengsten van de haalbaarheidsstudie
Het is nog te vroeg om een goed oordeel te vormen over de effecten van de TNO-SBIR.
We kunnen wel aangeven hoeveel haalbaarheidsstudies zijn uitgevoerd en hoeveel
daarvan zijn doorgegaan naar fase 2. Ook hebben we in de survey gevraagd naar
(verwachte) opbrengsten.

4.6.1 Opbrengsten van de haalbaarheidsstudie
Uit Figuur 16 blijkt dat er in de eerste vijf rondes in totaal 27 haalbaarheidsstudies zijn
uitgevoerd. Volgens de survey bleek in ruim driekwart van de gevallen dat het idee
haalbaar was (78%, n=9). Deze respondenten hebben vervolgens ook allemaal een
voorstel voor de R&D-fase ingediend (waarvan 63% is gehonoreerd; n=8). Van de 27
haalbaarheidsstudie zijn er uiteindelijk 10 doorgegaan in de R&D-fase, met gemiddeld
2 projecten per ronde (zie Figuur 16).
In Appendix E geven we een meer uitgebreid overzicht waarin per ronde wordt
aangegeven voor welk idee een of meerdere haalbaarheidsstudies zijn uitgevoerd en
welke vervolgens zijn doorgegaan naar fase 2.
Bedrijven noemen verschillende resultaten als (verwachte) opbrengst van de
haalbaarheidsstudie. Het meest genoemd wordt inzicht in de technische haalbaarheid,
gevolgd door inzicht in de organisatorische/productionele haalbaarheid, inzicht in
welke partijen nodig zijn om de innovatie te realiseren en inzicht in de kans op een
opdracht voor de R&D-fase. Het minst genoemd worden inzicht in commerciële
haalbaarheid en inzicht in de financierbaarheid van fase 3. (Zie onderstaande figuur).

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

75

Figuur 19 (Verwachte) resultaten van de haalbaarheidsstudie

Bron: Enquête TNO-SBIR, Technopolis Group

4.6.2 Opbrengsten van de R&D-fase
Er zijn in de eerste vijf rondes 10 opdrachten voor de R&D-fase gegeven door TNO. In
de eerste drie rondes heeft dit inmiddels 4 afgeronde valorisatiestudies opgeleverd.
In de survey hebben we gevraagd naar de financiering van de 3e fase. 40% (n=5) van
de respondenten geeft aan dat ze verwachten dat dit moeilijk gaat worden. De rest
heeft de financiering al rond gekregen voor het begin van fase 2 of verwacht dat het
geen problemen zal gaan opleveren.

76

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 20 (Verwachte) resultaten van de R&D-fase

Bron: Enquête TNO-SBIR, Techopolis Group
Ook hier noemen bedrijven meerdere (verwachte) opbrengsten. Het meest genoemd
worden inzicht in afzetmogelijkheden (60%; n=5) en nieuwe/betere contacten met
(potentiële) klanten (60%), met (potentiële) toeleveranciers (60%) en met TNO (60%).
De meeste geïnterviewde bedrijven hebben de R&D-fase (nog) niet afgerond, dus het is
nog te vroeg om van daadwerkelijke effecten te spreken. Bedrijven die we geïnterviewd
hebben en die ook een opdracht voor de R&D-fase hebben gekregen, hebben in het
algemeen wel goede verwachtingen over de opbrengsten van hun deelname aan de
TNO-SBIR. Een bedrijf kon dankzij de TNO-SBIR een nieuwe productlijn opstarten,
nieuwe mensen (3 FTE) aantrekken en buitenlandse specialisten inhuren. Bovendien
geeft de opdracht van TNO een zekere geloofwaardigheid in de markt. Zonder
deelname aan de TNO-SBIR was dit veel moeilijker (en in ieder geval veel minder
snel) te realiseren geweest.
Een andere bedrijf (uit de 2005 ronde) geeft aan dat ze dankzij de SBIR-opdracht het
ontwikkelingstraject hebben kunnen versnellen en inmiddels ook een significante
omzetstijging hebben kunnen realiseren. De huidige financiële en economische crisis
werkt echter wel remmend op het commerciële succes van het product dat uit het
SBIR-traject is voortgekomen.
De huidige crisis wordt door meerdere bedrijven genoemd als een (mogelijk) knelpunt
bij het vinden van financiering voor de 3e fase. De achterliggende gedachte van SBIR
dat de commercialiseringsfase met private investeringen moet gefinancierd, wordt
problematisch op het moment dat investeerders terughoudend zijn vanwege externe
factoren.

4.7 Positie van de TNO-SBIR in het instrumentarium
De TNO-SBIR is met name een valorisatie-instrument waarmee kennis van TNO
wordt overgedragen aan (MKB-)ondernemingen die deze kennis vercommercialiseren.
TNO werkt zelf op verschillende manieren aan het overdragen van kennis naar het
bedrijfsleven. TNO werkt samen met bedrijven in projecten en programma’s.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

77

Daarnaast voert TNO een octrooibeleid met een tweeledig doel: het opbouwen van een
sterke positie op gekozen gebieden (strategische octrooien) en de verkoop van voor
TNO niet-strategische octrooien. De strategie van TNO is gericht op het laten groeien
van het gebruik van haar IPR-portfolio door bedrijven. Daarnaast zorgt TNO
Bedrijven BV78 (de houdstermaatschappij van alle TNO-deelnemingen) voor
commercialisering en exploitatie van (veelal door TNO ontwikkelde) kennis. Deze
privaatrechtelijke tak van TNO houdt zich bezig met het tot stand brengen van
(techno-)starters, die zelf TNO-kennis in producten en diensten vertalen en deze op de
markt brengen. Via spin-outs wil TNO meer economische activiteit genereren. TNO
Bedrijven BV wil ten minste tien spin-outs per jaar in de markt zetten. Ook worden er
joint ventures met strategische partners binnen en buiten Nederland gerealiseerd.
TNO Bedrijven BV is verder actief met het overnemen, optimaliseren en verkopen van
onderdelen en activiteiten die niet (meer) in de portfolio van TNO passen, het
exploiteren van bedrijven met TNO-diensten die beter vanuit een private context
kunnen worden aangeboden (zoals veel meet-, test-, keurings- en certificatiediensten).
De TNO-SBIR past goed bij de doelen die TNO zichzelf stelt en de rollen die zij voor
zichzelf ziet. Het is complementair aan de andere kennisvalorisatieactiviteiten van
TNO.
Binnen het nationale instrumentarium voor het stimuleren van kennisvalorisatie door
MKB-ondernemingen heeft de TNO-SBIR ook een eigenstandige positie. Aangezien
een significant deel van de bedrijven die deelnemen aan de TNO-SBIR relatief jong en
onervaren zijn, ligt het voor de hand dat er nauwe samenwerking is met instrumenten
voor ondersteuning van startende en groeiende ondernemers. Hierbij valt met name te
denken aan Syntens en TechnoPartner. Samenwerking met deze beleidsinitiatieven
kan verder versterkt en gestructureerd worden om deelnemende bedrijven optimaal te
laten profiteren van de beschikbare ondersteuning. Tegelijkertijd kan TNO gebruik
maken van deze organisaties in de werving van bedrijven bij hun ideeën en de
matchmaking tussen bedrijf en idee.

4.7.1 Verbreding van TNO-SBIR?
Een andere vraag is of het TNO-SBIR-programma kan worden geïntroduceerd bij
andere kennisinstellingen, zoals de GTI’s en universiteiten.
Bij de geïnterviewden is er de nodige scepsis over het uitbreiden van de TNO-SBIR
naar andere kennisinstellingen. Met name universiteiten worden onvoldoende in staat
geacht om een rol als TNO in de TNO-SBIR te vervullen omdat de benodigde expertise
en professionaliteit op het gebied van kennisvalorisatie en commercialisering vaak
(nog) lijken te ontbreken. Anderzijds zou een SBIR-instrument ook een impuls
kunnen geven aan de professionalisering van het valorisatiebeleid.
Gezien de missie van GTI’s lijken voor deze categorie onderzoeksinstellingen er goede
mogelijkheden te liggen om een SBIR-variant te introduceren.
Een voorwaarde voor bredere invoering van SBIR bij kennisinstellingen is dat de
kennisinstellingen voldoende incentives moeten krijgen echt werk te maken van een
SBIR-programma. Op dit moment hebben onderzoekers bij kennisinstellingen weinig
prikkels om tijd en energie te steken in het leveren van ideeën en het begeleiden van
SBIR-projecten. Onderzoekers bij universiteiten worden vooral afgerekend op
wetenschappelijke output en onderzoekers bij onderzoeksinstituten worden vooral
afgerekend op hun bijdrage aan onderzoeksprojecten voor klanten.

78 TNO Bedrijven BV neemt deel in ruim 80 bedrijven, aanwezig in 11 landen, met ruim 600 medewerkers

(fte) en een geconsolideerde omzet van EUR 65 miljoen. (Strategisch Plan TNO 2007-2010)

78

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

4.8 Conclusies
De algemene conclusie is dat het TNO-SBIR-programma een nuttige toevoeging aan
het instrumentarium ter bevordering van kennisvalorisatie is. Bedrijven die hebben
deelgenomen aan de TNO-SBIR zijn in het algemeen tevreden over de werking en de
uitvoering door TNO. Het instrument is laagdrempelig en gaat gepaard met relatief
weinig administratieve lasten.
•

TNO heeft de nodige productideeën boven tafel weten te krijgen en heeft geleerd
van ervaringen.

•

De mogelijkheden om vooraf ideeën uitgebreid te screenen, onder andere met een
meer uitgebreid octrooionderzoek, waardoor bedrijven vooraf al een beter inzicht
krijgen in de (on)mogelijkheden van een productidee, worden niet volledig benut
door TNO.

•

De incentive-structuur binnen TNO is niet toegesneden op het maximaliseren van
een actieve bijdrage van (bredere groepen) TNO’ers en het middenmanagement
aan de TNO-SBIR.

•

Er is een stijgende trend in het aantal geïnteresseerde bedrijven. Dit is een
indicatie dat de wervingsstrategie effectiever wordt. Het bereiken van de juiste
doelgroepen blijft echter een uitdaging. Er worden met name bedrijven bereikt die
in een eerder stadium al eens of meerdere keren met TNO hebben samengewerkt.
De website www.tno.nl/sbir en TNO-medewerkers zijn de belangrijkste
informatiebronnen.

•

Bedrijven zijn tevreden over de TNO-SBIR-oproep, de achtergrondinformatie en
de mondelinge toelichting. De geheimhoudingsverklaring en voorwaarden en
bepalingen vormen geen grote barrière voor deelname. Bedrijven zijn ook
tevreden over de wijze waarop voorstellen dienen te worden ingediend in fase 1 en
fase 2 en de aanwijzingen die daarbij gegeven worden. Hetzelfde geldt voor de
hoeveelheid tijd en energie die nodig is voor het schrijven in indienen van
voorstellen in fase 1 en fase 2.

•

Bedrijven zijn in het algemeen tevreden over het beoordelingsproces.
‘Ondernemerschap’ mag van bedrijven echter meer nadruk krijgen in de
beoordeling en in de samenstelling van de Beoordelingscommissie.

•

Bedrijven zijn in het algemeen tevreden over de hoeveelheid tijd die ze krijgen om
fase 1 en vervolgens fase 2 af te ronden. De administratieve lasten zijn in
verhouding met de opbrengsten. De procesmatige begeleiding door TNO tijdens
fase 1 en 2 is goed volgens de bevraagde bedrijven.

•

De meeste bedrijven investeren ook zelf in fase 1 en fase, naast het bedrag dat ze
van TNO krijgen.

•

Bedrijven werken relatief vaak samen met andere MKB-ondernemingen en met
TNO tijdens fase 1 en fase 2.

•

De TNO-SBIR past goed bij de doelen die TNO zichzelf stelt en de rollen die zij
voor zichzelf ziet. Het is complementair aan de andere kennisvalorisatieactiviteiten van TNO.

•

De TNO-SBIR heeft een eigenstandige positie binnen het nationale
instrumentarium voor het stimuleren van kennisvalorisatie door MKBondernemingen. Er is geen nauwe samenwerking en koppeling met instrumenten
voor ondersteuning van startende en groeiende ondernemers (o.a. TechnoPartner
en Syntens). Dit is wel wenselijk aangezien een significant deel van de bedrijven
die deelnemen aan de TNO-SBIR relatief jong en onervaren is.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

79

4.9 Aanbevelingen
•

TNO: Zorg voor een uitgebreidere screening van productideeën, onder andere met
een meer uitgebreid octrooionderzoek, om bedrijven een beter inzicht in de
(on)mogelijkheden van een productidee van TNO te geven.

•

TNO: Zorg met het oog op de verankering van de TNO-SBIR en een optimale
toelevering van geschikte productideeën dat opgedane ervaringen met werving
van ideeën worden benut en dat er een incentive-structuur binnen TNO is die
TNO-onderzoekers en het middenmanagement stimuleert om een actieve bijdrage
te leveren aan de TNO-SBIR.

•

TNO/STW: Zorg dat ‘ondernemerschap’ voldoende nadruk krijgt in de
beoordeling en in de samenstelling van de Beoordelingscommissie.

•

TNO: Zoek een nauwere aansluiting bij andere nationale (en regionale)
instrumenten die startende en groeiende MKB-ondernemers ondersteunen (zoals
TechnoPartner en Syntens). Samenwerking met deze beleidsinitiatieven kan
verder versterkt en gestructureerd worden om deelnemende bedrijven optimaal te
laten profiteren van de beschikbare ondersteuning. Tegelijkertijd kan TNO
gebruik maken van deze organisaties in de werving van bedrijven bij hun ideeën
en de matchmaking tussen bedrijf en idee.

•

EZ/OCW/e.a.: Onderzoek de inzet van de TNO-SBIR-variant bij andere publieke
kennisinstellingen. Begin met pilots bij de GTI’s om kennisvalorisatie te
stimuleren. De evaluatie van de TNO-SBIR leert dat er voorwaarden zijn voor een
goede invoering: professionaliteit in kennisvalorisatiebeleid bij de kennisinstelling
en een incentive-structuur die medewerkers stimuleert om actief bij te dragen aan
SBIR.

80

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

5. De plaats van SBIR in het Nederlandse instrumentarium
SBIR combineert een aantal doelstellingen. Het draagt niet alleen bij aan het oplossen
van maatschappelijke problemen, maar ook aan het innovatiever maken van het
Nederlandse bedrijfsleven – met name MKB – en aan de valorisatie van kennis.
SBIR neemt daarmee een ‘tussenpositie’ in tussen verschillende sets van
beleidsinstrumenten die voorheen relatief los stonden van elkaar. Enerzijds is er het
instrumentarium gericht op specifieke maatschappelijke opgaven, zoals duurzame
energiehuishouding, veiligheid, gezondheid, etc. Anderzijds is er het instrumentarium
gericht op innovatiestimulering en ondernemerschap en op kennisvalorisatie.

5.1 Instrumentarium gericht op maatschappelijke opgaven
De departementen gebruiken elk hun eigen instrumentarium om maatschappelijke
opgaven op hun beleidsterreinen op te lossen. We kunnen hier geen volledig overzicht
geven van alle instrumenten die door de verschillende ministeries worden gebruik.
Voor de (departementale) SBIR zijn met name de (grote) programma’s op
maatschappelijk thema’s interessant. Een aantal van de departementale SBIRoproepen is gefinancierd vanuit dergelijke thematische programma’s. Enkele
voorbeelden hiervan zijn de derde SBIR-oproep (Biobased Economy) van LNV die
onderdeel is van het overkoepelende programma Biobased Economy; de vierde SBIRoproep (Waterstoftoepassingen in GWW-sector) van V&W/Rijkswaterstaat die
onderdeel is van het programma ‘Wegen naar de Toekomst’; en de zesde oproep
(Digidijk) die onderdeel is van het innovatieprogramma Waterinnovatie
Rijkswaterstaat (WINN).
Sinds het project NOI is gestart, worden steeds meer departementale SBIR-oproepen
gedaan vanuit de Maatschappelijke Inovatieagenda’s (MIA). Deze MIA’s combineren
net als de SBIR de doelstellingen bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke
vraagstukken én het versterken van economische concurrentiekracht. Er zijn
inmiddels MIA's op het gebied van Energie, Gezondheid, Veiligheid, Water, Onderwijs
en Duurzame Agro- en Visserijketens. Begin 2010 zal de MIA Duurzame Mobiliteit
afgerond worden.
In het kader van de MIA Energie zijn er inmiddels meerdere SBIR-oproepen geweest
vanuit EZ en LNV. In het kader van de MIA Water en de MIA Gezondheid zijn er
recent SBIR-oproepen gedaan vanuit respectievelijk V&W en VWS.

5.2 Instrumentarium voor stimulering innovatief ondernemerschap
SBIR is gerelateerd aan de instrumenten die innovatief ondernemerschap stimuleren
in de verschillende fasen van de levenscyclus van een onderneming.

5.2.1 Stimulering van startende ondernemingen
Het TechnoPartner programma stimuleert ‘technostarters’ op verschillende manieren:
•

Het Business Angels Programma ondersteunt bestaande en nieuwe businessangelsnetwerken die voorlichting geven aan (startende) investeerders (business

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

81

angels 79) en ondernemers die kapitaal willen aantrekken via business angels. Het
doel is om ‘informal investment’ te stimuleren en te versnellen. Informal investors
zijn belangrijke leveranciers van zaai- en startkapitaal.
•

Het Subsidieprogramma KennisExploitatie (SKE) stimuleert kennisinstellingen en
het bedrijfsleven om technostarters te begeleiden, apparatuur ter beschikking te
stellen, onderzoek door te lichten op commerciële mogelijkheden en octrooien aan
te vragen die aan technostarters overgedragen kunnen worden. Via SKE-projecten
kunnen technostarters steun ontvangen op het gebied van kennis, octrooien,
apparatuur, begeleiding (netwerken, coaches) en financiering.

•

Het TechnoPartner Label is een verruiming van het Besluit borgstelling MKBkredieten (BBMKB) om technostarters een betere kans te geven op een
banklening. Op verzoek van de bank beoordelen specialisten van AgNL de
kredietaanvraag op technisch inhoudelijke gronden. Bij een positief oordeel over
de kredietaanvraag ontvangt de bank het TechnoPartner Label, een verklaring dat
de overheid garant staat voor een deel van de lening. Hiermee wordt het risico
voor de bank kleiner, waardoor de kans op financiering toeneemt.

•

De TechnoPartner Seed-faciliteit biedt participatiefondsen de mogelijkheid een
lening te verkrijgen voor het aangaan van participaties in technostarters. Hiermee
profiteren de fondsen van een verhoging van het rendement in combinatie met een
verlaging van het risico. Het doel is om investeringen in de vroege levensfase van
technostarters te bevorderen.80

De STW Valorisation Grant vult het ‘gat’ op dat TechnoPartner niet afdekt: het
overbruggen van de funding gap.81 TechnoPartner geeft vooral indirecte steun aan
technostarters. Beide instrumenten zijn aanvullend (zie hoofdstuk 3 over de STW
Valorisation Grant). Daar waar startende en jonge bedrijven meedoen aan de andere
SBIR-varianten kan TechnoPartner ook een aanvullende rol spelen, met name in de
coaching, toegang tot netwerken, business angels, etc. Voor alle drie SBIR-varianten
geldt dat uitvoerders van de SBIR-programma’s deelnemende partijen kunnen helpen
bij de voorbereiding op fase 3 door ze te wijzen op de mogelijkheden voor
ondersteuning van technostarters. Een actieve afstemming tussen SBIR-uitvoerders
en TechnoPartner is hierbij wenselijk.
Een andere (fiscale) maatregel om startende bedrijven te helpen is de ‘Tante
Agaathregeling’. Deze regeling maakt het voor particulieren fiscaal aantrekkelijk om
geld aan startende ondernemers te lenen. Ook hier is dus sprake van indirecte steun
aan startende bedrijven en is complementair aan met name de STW Valorisation
Grant.

5.2.2 Stimulering van groeiende ondernemingen
Andere instrumenten in het basispakket van EZ voor stimulering van ondernemers
zijn twee regelingen die zijn gericht op groeiende ondernemingen:
De Groeifaciliteit biedt een overheidsgarantie op door banken en
participatiemaatschappijen verstrekte achtergestelde leningen en aandelen
kapitaal.

•

79 ‘Informal investors’ of ‘business angels’ zijn vermogende particuliere investeerders die niet alleen geld

inbrengen, maar ook kennis, contacten, managementervaring en coaching. Een voordeel voor (startende)
ondernemers is de persoonlijke betrokkenheid van deze investeerders.
80 Eind 2009 hebben 22 fondsen een lening gekregen. Deze fondsen hebben ruim 150 miljoen euro

beschikbaar om te investeren in technostarters. Technostarters kunnen een beroep doen op deze fondsen.
Ieder fonds heeft een eigen strategie en hanteert specifieke criteria waaraan de technostarter moet
voldoen. De fondsmanager bepaalt in welke technostarters het fonds investeert.
81 Ook de Pre-Seed Grant van NGI vult dit ‘gat’ op voor de life sciences.

82

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

•

Het Besluit Borgstelling Midden- en
overheidsgarantie op een bancaire lening.

Kleinbedrijf

(BBMKB)

biedt

een

Deze twee regelingen kunnen aanvullend zijn op SBIR, met name voor bedrijven die
na afloop van een SBIR-traject verder willen groeien. Voor alle drie SBIR-varianten
geldt dat uitvoerders van de SBIR-programma’s deelnemende partijen kunnen helpen
bij de voorbereiding op fase 3 en daarna, door ze te wijzen op de mogelijkheden voor
ondersteuning in de groeifase van een onderneming.

5.2.3 Generieke stimulering van innovatie door ondernemingen
Instrumenten in het basispakket van EZ voor stimulering van ondernemers die zijn
gericht op innovatie zijn:
•

Innovatievouchers is een regeling waarmee bedrijven een subsidie kunnen krijgen
voor het inkopen van kennis.

•

Innovatieprestatiecontracten (IPCs) is een regeling voor MKB-ondernemingen die
een inhoudelijke samenhang met elkaar hebben. De deelnemende MKBondernemingen voeren een eigen meerjarig innovatieplan uit, waaronder ook
collectieve projecten met andere IPC-deelnemers.

•

Het Innovatiekrediet is een risicodragend krediet voor de financiering van
ontwikkelingsprojecten met veel commerciële potentie maar grote technische
risico’s. Het Innovatiekrediet vermindert de financiële risico’s. Als het project
mislukt, dan hoeft het Innovatiekrediet niet terug te worden betaald. Zowel
starters als gevestigde MKB’ers kunnen in aanmerking komen voor het
Innovatiekrediet.

•

WBSO is een fiscale loonkostensubsidie op R&D.

•

Syntens is een netwerk van adviseurs die ondernemers helpen bij innoveren.
Syntens heeft een landelijk dekkend netwerk van ruim 250 adviseurs in heel
Nederland (verdeeld over 15 vestigingen).

Ook hier gaat het om complementaire maatregelen. Bedrijven met een SBIR-opdracht
kunnen bijvoorbeeld in principe ook gebruik maken van de Innovatievouchers, de
WBSO en Syntens. Het Innovatiekrediet overlapt deels met de SBIR, maar is niet
vraaggedreven en het gaat niet om opdrachtverlening/precommerciële inkoop, zoals
de departementale SBIR. De idee om in plaats van een contract met 100% financiering
voor de R&D-fase een risicodragend krediet te geven, is op zichzelf het onderzoeken
waard. Maar daarbij moet wel rekening worden gehouden met het feit dat
deelnemende bedrijven het opdrachtkarakter van SBIR als een belangrijke
succesfactor zien en dat er dan niet langer sprake is van precommerciële inkoop.

5.3 Instrumentarium gericht op innovatie in strategische gebieden
Innovatieprogramma’s stimuleren samenwerking op het gebied van innovatie tussen
bedrijven
onderling
én
tussen
bedrijven
en
kennisinstellingen.
Een
innovatieprogramma moet internationaal onderscheidend zijn en een gerichte focus
hebben op onderdelen van een markt of technologie waarin Nederland kan uitblinken.
De overheid ondersteunt deze innovatieprogramma’s om in de toekomst tot de
Europese top van kenniseconomieën te behoren. De innovatieprogramma’s
combineren meerdere instrumenten, al naar gelang de behoeften en knelpunten in het
desbetreffende innovatie-ecosysteem. In het programma Food & Nutrition Delta
(FND)
worden
bijvoorbeeld
drie
typen
projecten
onderscheiden:
haalbaarheidsprojecten, MKB-innovatieprojecten en innovatieprojecten. In het
algemeen geldt dat de innovatieprogramma’s actielijnen hebben gericht op het MKB
waarin verschillende modaliteiten worden gebruikt.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

83

Voor de SBIR liggen mogelijkheden om te worden ingezet in het kader van
innovatieprogramma’s. Tot nu toe is dat nog niet gebeurd.
In het kader van NOI is het project Meerjaren Innovatie en Kennis Kompas (MIKK)
recent gestart. Het doel van het project is bouwstenen te leveren voor het thematische
kennis- en innovatiebeleid na 2011, door (combinaties van) kennis- en
innovatiethema's te identificeren waarop Nederland grote economische en
wetenschappelijke potentie heeft en zichtbaar te maken hoe deze kunnen bijdragen
aan maatschappelijke opgaven. In de toekomst zal het kompas met innovatiethema’s
een kader bieden voor het starten van nieuwe SBIR-oproepen.

5.4 SBIR en Innovatiegericht Inkopen
De overheid heeft op het thema innovatief aankopen de laatste jaren verschillende
fases doorlopen. In 2006 is het Actieplan ‘Launching Customer’82 aan de Tweede
Kamer gepresenteerd. Hierin wordt naar aanleiding van een kamermotie83 uitgewerkt
wat de rol van de overheid kan zijn als klant dan wel opdrachtgever om innovatie te
bevorderen. In het actieplan wordt aangegeven dat “in het specifieke geval van een via
het SBIR-concept ontwikkeld prototype, is het mogelijk dat de overheid het
eindproduct ook inkoopt, mits de aanbestedingsregels worden gevolgd. De overheid
als ‘launching customer’ mag een dergelijke aanbieder (noch in het algemeen het MKB
of het Nederlandse bedrijfsleven) niet met voorkeur behandelen.” Gezien de EUregelgeving omtrent overheidsaanbesteding is een automatische link tussen SBIR en
innovatief aanbesteden dus niet geoorloofd.
De synergie die uit de koppeling van beide type overheidsbeleid (aankoopbeleid en
SBIR) kan worden gehaald, wordt op dit moment nog niet ten volle benut. Op dit
moment wordt dit beleid verder uitgewerkt door de Programmaraad K&I. Het terrein
is veel breder dan alleen de SBIR-aanpak, omdat een aanzienlijk deel van de
overheidsinkopen niet per se een ontwikkelingsfase nodig heeft.
De programmaraad K&I werkt de strategie uit voor het terrein Launching Customer en
Innovatiegericht Inkopen. Ook de raad heeft geconstateerd dat meer samenhang
tussen de precommerciële (SBIR) en de commerciële fase (onder meer launching
customer) wenselijk is; de overheidsrol is in beide gevallen die van opdrachtgever van
innovatie.84 Door de gescheiden aanpak in communicatie en uitvoering is een onnodig
verzwakt beeld ontstaan van hoe de Nederlandse overheid presteert op dit vlak aldus
de notitie van K&I.
Voor SBIR wordt er samengewerkt met het Expertisecentrum Aanbesteden PIANOo
om betere bekendheid te geven aan de SBIR-aanpak en aan mogelijke kansen voor
ideeën die onder andere uit SBIR afkomstig zijn. Niet alle SBIR-oproepen zijn
relevant voor een mogelijke rol van overheidsorganisaties als aankoper; er zijn
oproepen waar de private markt betere kansen biedt. Bovendien zijn de potentiële
overheidsaankopers niet altijd de departementen die de SBIR-oproep hebben uitgezet.
Dat kunnen ook agentschappen, lagere overheden of uitvoeringsorganisaties zijn. Een
betere synergie kan echter worden bereikt als reeds bij het opstellen van een oproep
wordt nagedacht welke delen van de overheid geïnteresseerd zouden kunnen zijn als
aankoper. Deze kunnen dan ook in een vroeg stadium van de oproep op de hoogte
worden gehouden van de SBIR-oproep en de projecten die worden uitgezet. Wellicht
kan men de geïnteresseerde al in een vroeg stadium in een dialoog over het beoogde
product betrekken. Dit laatste is met name van belang in maatschappelijke gebieden
waar er (nog) geen commerciële markt voor een innovatie bestaat of waar een
82 EZ, Overheid als Launching Customer, Van best practice naar common practice, juni 2006.
83 Motie Dittrich, Aptroot en Hessels, Tweede Kamer 30300 XIII, nr. 20, 3 november 2005.
84 Notitie K&I, Overheid als opdrachtgever voor innovatie: Invulling motie Aptroot, Besselink, juni 2009.

84

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

prijsconcurrentie met minder optimale producten (bijvoorbeeld met een grotere
belasting voor het milieu) marktintroductie voorkomt. In combinatie met wet- en
regelgeving kan de marktintroductie van een innovatie worden bevorderd, als bij het
ontwikkelen van een prototype is vastgesteld dat de innovatie aan de verwachtingen
voldoet en geen nadelige bijeffecten heeft.
Internationale studies naar dit onderwerp laten zien dat een belangrijk struikelblok
voortkomt uit het ontbreken van een dialoog tussen enerzijds de beleidsmakers die
innovatie willen ondersteunen en anderzijds de beleidsmakers verantwoordelijk voor
inkopen.85 In het geval van SBIR moet ook nog de dialoog over de bijdragen die
innovaties kunnen bieden aan maatschappelijke beleidsproblemen worden gevoerd.
De vergelijking met de buitenlandse SBIR’s laat zien dat de relatie met
overheidsaankoopbeleid niet automatisch tot stand komt. De ervaring in de VS is dat
het krijgen van private investering voor producten die door de overheid moeten
worden afgenomen, vaak lastiger is dan voor producten die zijn bestemd voor de
consumentenmarkt. De markt is te klein om de investering van Venture Capitalist
eruit te krijgen, bovendien wordt de aanbestedingsmarkt gezien als een lastige markt
vanwege bureaucratie en hogere kosten. Hierin speelt SBIR potentieel een nog grotere
rol in de financieringsvoorziening.
Hoewel SBIR hier een belangrijke bijdrage kan leveren, zijn er ook in de VS
uitdagingen voor de link tussen SBIR en het federale aankoopbeleid ervaren. Mensen
die verantwoordelijk zijn voor het aankoopbeleid zien SBIR vaak als een belasting op
hun budget in plaats van als een manier om sneller goedkopere innovatieve
oplossingen te krijgen voor hun aankoopbehoeften. Bestaande partijen worden
voorgetrokken, men wil geen (technische en persoonlijke) risico’s nemen. Bovendien
kost het door bureaucratie en hiërarchie veel tijd om mensen te overtuigen van de
nieuwe innovatieve oplossing. Dus hangt de aankoop van SBIR-technologie vaak meer
af van persoonlijke motivatie en overredingskracht dan van de kwaliteit van het SBIRproject.
De Amerikaanse SBIR-evaluatie benadrukt dat het zeer belangrijk is om rekening te
houden met de risico’s die gepaard gaan met de aankoop van nieuwe, innovatieve
technologieën, zeker wanneer het gaat om producten/processen/diensten die voor de
waarborging van veiligheid worden ingezet. Er moeten maatregelen genomen worden
om ‘disincentives’ bij aankoopverantwoordelijken weg te nemen. Uit de evaluatie blijkt
dat met de juiste incentives zij de vruchten kunnen plukken van SBIR en dat zij
minder negatief staan tegenover SBIR. De steun van het topmanagement speelt hierbij
een belangrijke rol. Naast het feit dat zij in de positie zijn om de disincentives weg te
nemen en de nodige incentives te introduceren, zijn zij de uitgelezen personen om
positieve ervaringen met SBIR op het gebied van voorzienig in de eigen R&Dbehoeften uit te dragen. Dit heeft er in de VS toe geleid dat er in de loop van de tijd een
betere link is tussen SBIR en het federale inkoopbeleid (met name bij DoD). Buiten de
nodige motivatie van inkoopverantwoordelijken is het ook noodzakelijk dat zij op de
hoogte zijn van de uitkomsten van de SBIR-projecten. De SBIR-programmamanagers
zijn in toenemende mate pro-actieve tussenpersonen voor SBIR-bedrijven en de
inkoopafdelingen van de agencies.
Uit het voorbeeld van het Verenigd Koninkrijk zien we dat naast ‘rijksoverheden’ ook
regionale agentschappen en overheden bij de SBRI betrokken worden, omdat daar
vaak een belangrijk deel van de ‘inkoop’ verantwoordelijkheid zit. Ook in Nederland is
een aanzienlijk deel van de inkoopkracht gedecentraliseerd. Het VK werkt met
dezelfde Europese aanbestedingsregels als Nederland en een automatische link tussen

85 Zie: OMC-PTP, Exploring Public Procurement as a Strategic Innovation Policy Mix Instrument, Report

for EU project, 2009.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

85

SBIR en aankoopbeleid kan niet worden gemaakt. In het VK wordt wel
geëxperimenteerd met de ‘Forward Commitment Procurement’:
“... an agreement to purchase a product or service that currently may
not exist, at a specified future date, providing it can be delivered to
agreed performance levels and costs.”86
Het concept is al toegepast op enkele beleidsterreinen zoals het gevangeniswezen en
lijkt door de Europese Gemeenschap geaccepteerd te zijn. Dit is wellicht een
constructie die ook in Nederland bekeken zou kunnen worden.

5.5 Positionering van SBIR
Juist omdat SBIR meerdere doelstellingen combineert, is het in principe flexibel
inzetbaar in combinatie met andere instrumenten. Er liggen mogelijkheden voor
betere aansluiting van de SBIR-varianten op andere instrumenten die complementaire
doelen en vergelijkbare doelgroepen hebben.
Op basis van de evaluatie komen we tot de volgende conclusies
•

De SBIR heeft een eigenstandige positie ten opzichte van de verschillende sets van
instrumenten. Andere instrumenten zijn vooral complementair of kunnen
fungeren als paraplu voor een departementale SBIR-oproep.

•

Het creëren van betere synergie tussen SBIR en flankerend beleid en met name
innovatiegericht inkopen en regelgeving zou de derde fase van SBIR effectiever
kunnen maken.

•

De STW Valorisation Grant zou beter moeten worden aangehaakt bij
TechnoPartner. Het gaat in de STW Valorisation Grant vooral om een
overlappende doelgroep van ‘technostarters.

•

Vooral relatief onervaren deelnemers in de andere SBIR-varianten kan een betere
koppeling met TechnoPartner ook een bijdrage leveren aan een goede
commercialisering van innovatieve ideeën.

•

Ook Syntens zou actiever betrokken kunnen worden bij de SBIR-varianten.
Syntens kan niet alleen aanvullende ondersteuning en advies geven aan
deelnemende bedrijven, het kan ook worden ingeschakeld bij de werving van
deelnemers aan de SBIR-oproepen.

86 Department for Business Innovation & Skills, Case Study Forward Commitment Procurement, Brochure .

86

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

6. Conclusies over SBIR in Nederland en lessen voor de toekomst
In dit slothoofdstuk geven we de belangrijkste conclusies over SBIR in Nederland. De
conclusies die specifiek zijn voor de afzonderlijke SBIR-varianten zijn reeds aan het
eind voor de desbetreffende hoofdstukken gegeven.
De drie hoofdvragen die we in deze evaluatie beantwoorden zijn:
1.

Hoe werken de drie SBIR-varianten? (opzet, uitvoering, uitkomsten)

2. Wat zijn lessen voor verbetering van de werking?
3. Wat is de meerwaarde van de SBIR-varianten binnen het instrumentarium?

6.1 Conclusie over de meerwaarde van de drie SBIR-varianten
Op basis van deze evaluatie van SBIR kunnen we concluderen dat alle drie varianten
hebben hun eigen specifieke meerwaarde in het instrumentarium. Elk van de
varianten heeft haar eigen interventielogica, doelstellingen en doelgroepen. Bij de
departementale SBIR gaat het vooral om nieuwe oplossingen voor specifieke
maatschappelijke uitdagingen. Bij de STW Valorisation Grant en de TNO-SBIR gaat
het vooral om het valoriseren van kennis die is geproduceerd door respectievelijk
universiteiten en TNO.

6.2 Conclusie over de werking van de drie SBIR-varianten
Een hoofdconclusie is dat de drie SBIR-varianten in het algemeen goed werken. De
deelnemende partijen zijn tevreden over de opzet en de uitvoering. Ook de
opdrachtgevende departementen zijn in het algemeen tevreden over de uitvoering van
hun SBIR-oproepen door AgNL.
Het is nog te vroeg om een definitief oordeel te geven over de kosteneffectiviteit van de
SBIR-varianten omdat de effecten en impact van SBIR nog niet duidelijk zijn. Uit de
evaluatie blijkt wel dat partijen die inmiddels in fase 2 of verder zijn, goede
verwachtingen hebben over de uitkomsten. Met betrekking tot de kosten van de
uitvoering blijkt dat uitvoering in het algemeen voldoende efficiënt is: de
uitvoeringskosten zijn niet hoger dan ca. 10%. De departementen zijn tevreden over de
(efficiëntie van de) uitvoering door AgNL.

6.2.1 Opzet van de drie SBIR-varianten
‘SBIR’ is een containerbegrip waaronder meerdere interventies schuil gaan. De drie
Nederlandse SBIR-varianten zijn geïnspireerd op verschillende wijzen waarop de
Amerikaanse SBIR wordt ingezet door verschillende federale agencies. Elke variant
heeft zijn eigen specifieke interventielogica en positie in het beleidsinstrumentarium.
Overeenkomsten tussen de SBIR-varianten zijn de fasering met eerst een korte
haalbaarheidsstudie (of -onderzoek) die – bij positief resultaat – kan worden vervolgd
met een R&D-fase (of valorisatiefase) en die ten slotte uitmondt in een
commercialiseringsfase. Bij alle drie varianten kunnen deelnemers alleen financiering
krijgen voor de eerste twee fasen. De financiële vergoedingen per fase zijn in dezelfde
orde van grootte.
Een verschil is dat bij de departementale SBIR en de TNO-SBIR sprake is van
opdrachtverlening aan bedrijven (met resultaatverplichting) en bij de STW

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

87

Valorisation Grant van een subsidie (met inspanningsverplichting) die deelnemers
kunnen aanvragen.87
De drie SBIR-varianten in Nederland leggen verschillende nadruk op de verschillende
SBIR-doelstellingen. In algemene zin heeft SBIR drie doelstellingen:
1.

bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke opgaven;

2. versterken van de innovativiteit van het MKB;
3. valorisatie van kennis.
Ieder van de drie varianten legt andere zwaartepunten wat betreft deze doelstellingen:
•

De departementale SBIR is met name gericht op de combinatie van de eerste twee
doelen. Kennisvalorisatie – in de betekenis van het valoriseren van kennis die
door de (publieke) kennisinfrastructuur is geproduceerd – is geen hoofddoel. Het
gaat vooral om het marktrijp maken van bestaande ideeën die bij bedrijven leven.

•

De STW Valorisation Grant heeft als hoofddoelstelling het valoriseren van kennis
die door de publieke kennisinfrastructuur (universiteiten) is geproduceerd, veelal
door technostarters. Het versterken van de innovativiteit van het MKB is een
nevendoel. Het bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke opgaven is geen
expliciet doel.

•

De TNO-SBIR combineert alle drie doelstellingen, maar de nadruk ligt op het
valoriseren van kennis die geproduceerd is door TNO. Productideeën worden
gescreend op hun bijdrage aan maatschappelijke doelen. Dit zorgt ervoor dat de
TNO-SBIR ook aan de eerste SBIR-doelstelling bijdraagt. De TNO-SBIR is ten
slotte ook gericht op het versterken van het innovatievermogen van MKBondernemingen.

Figuur 21 SBIR-doelstellingen en de SBIR-varianten
SBIR-doelstellingen

Departementale SBIR

Bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke
opgaven

X

Versterken van de innovativiteit van het MKB

X

STW
Valorisation
Grant

Valorisatie van kennis

TNOSBIR
X

X

X

X

X

Het verschil in hoofddoelen komt ook terug in verschillen in de doelgroepen waarop
de instrumenten zich richten.
•

De departementale SBIR is met name (maar niet uitsluitend) gericht op bestaande
MKB-ondernemingen die zelf goede innovatieve ideeën hebben en kunnen
uitwerken. Startende en grote bedrijven kunnen overigens ook meedoen.

•

De STW Valorisation Grant is vooral gericht op onderzoekers in de universitaire
kennisinfrastructuur die een start-up willen beginnen of kennis willen overdragen
aan een bedrijf.

•

De TNO-SBIR is vooral gericht op bestaande ondernemingen (met name, maar
niet uitsluitend MKB’ers) die voldoende absorptiecapaciteit hebben om
productideeën van TNO marktrijp te maken.

87 Opdrachten vallen onder het privaatrecht en subsidies onder het bestuursrecht.

88

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 22 Belangrijkste doelgroepen van de SBIR-varianten
SBIR-doelgroepen

Bestaande MKB’ers met innovatieve ideeën en R&Dcapaciteiten (innnovatieleiders)

Departementale SBIR

STW
Valorisation
Grant

TNOSBIR

X

X

Bestaande MKB’ers met voldoende absorptie- en R&Dcapaciteit
Technostarters / onderzoekers in de
kennisinfrastructuur

X
X

X = hoofddoelgroep

Uit de evaluatie blijkt dat de SBIR-varianten erin slagen hun doelgroepen te bereiken.
Voor de twee SBIR-varianten die werken met opdrachtverlening geldt dat bedrijven
het feit dat ze een opdracht krijgen (in plaats van een subsidie) voor fase 1 en fase 2,
zien als een belangrijke succesfactor van SBIR. Hierdoor wordt het SBIR-traject een
klantopdracht met resultaatsverplichting en krijgt het intern hogere prioriteit. Het
winnen van een R&D-opdracht door de overheid helpt ook bij de positionering van het
bedrijf ten opzichte van samenwerkingspartners, klanten, financiers en de overheid
(als inkoper).
100% financiering van de eerste twee fasen is een belangrijk element van SBIR omdat
het een belangrijk knelpunt bij de doelgroepen wegneemt. In de praktijk betekent
100% financiering van fase 1 en fase 2 overigens niet dat bedrijven zelf geen eigen
bijdrage hebben. Bedrijven investeren zelf vaak ook in fase 1 en 2, en uiteraard dienen
ze zelf de derde fase voor hun rekening te nemen.

6.2.2 Uitvoering van de drie SBIR-varianten
De uitvoering van de drie SBIR-varianten is in handen van drie verschillende
organisaties. Elke organisatie heeft zijn eigen werkwijze en routines. De
departementale SBIR wordt uitgevoerd door AgNL. Een uitzondering hierop was de
SBIR-pilot van Defensie, die door Defensie zelf is uitgevoerd. De STW Valorisation
Grant wordt door STW uitgevoerd en de TNO-SBIR door TNO. De beoordeling van de
voorstellen voor de TNO-SBIR is door TNO uitbesteed aan de Beoordelingscommissie
van de STW Valorisation Grant. Het voordeel hiervan is dat deze commissie
onafhankelijk kan opereren en dat er geprofiteerd kan worden van synergie en
leereffecten.
Uit de evaluatie blijkt dat deelnemende partijen in het algemeen tevreden zijn over de
uitvoering van de SBIR-varianten. De programma’s zijn laagdrempelig, kennen geen
hoge administratieve lasten, zorgen voor goede begeleiding tijdens fase 1 en fase 2 en
kennen een relatief snel maar toch degelijk beoordelingsproces. Departementen die
SBIR-oproepen zijn gestart, zijn ook tevreden over de uitvoering en ondersteuning
door AgNL.
Partijen die geen opdracht of subsidie hebben gekregen, zijn veelal minder positief
over de uitvoering. Bij de departementale SBIR zijn ‘afvallers’ bijvoorbeeld kritisch
over de snelheid en inhoud van de communicatie over de uitslag en over de
degelijkheid van de beoordelingsprocedure.
Bij STW richten de klachten zich op onduidelijkheid over de precieze doelstelling van
de Valorisation Grant, onduidelijkheid in de communicatie over de intellectuele
eigendomsrechten (IPR) en onduidelijkheid over de voorwaarden ten aanzien van de
freedom-to-operate. Ook zouden de beoordelingsprocessen en de werkwijze van de
Beoordelingscommissie nader geëxpliciteerd en aangescherpt kunnen worden. Een
aantal respondenten vindt dat ‘ondernemerschap’ sterker vertegenwoordigd zou
mogen worden bij de STW Valorisation Grant en de TNO-SBIR.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

89

Een algemene conclusie is de uitvoerders de SBIR-variaten op een goede wijze
implementeren en dat er een aantal verbeterpunten is in de communicatie, met name
ook als het gaat het informeren van ‘afvallers’. In het geval van de departementale
SBIR gaat het telkens om andere oproepen die verschillen in opdrachtgever,
onderwerp, budget, communicatiestrategie, etc. Het maatwerk dat AgNL kan leveren
en de flexibiliteit in de uitvoering zijn sterke punten. Juist bij een maatwerkaanpak is
een systematische dataverzameling (voor monitoring en effectmeting) van groot
belang, evenals een systematisch leerproces waarbij over de verschillende oproepen
heen van elkaar geleerd wordt. Hier is er ruimte voor verbetering.
In het algemeen geld dat de uitvoering van een SBIR-variant zoveel mogelijk in één
hand dient te worden gehouden, waarbij AgNL verantwoordelijk is voor de
departementale SBIR-variant en STW v0or de SBIR-varianten die vergelijkbaar zijn
met de Valorisation Grant.

6.2.3 Uitkomsten
Zoals gezegd, deze eerste evaluatie van SBIR in Nederland kan nog geen eindoordeel
geven over de effecten en impacts. We kunnen op basis van de evaluatie de volgende
conclusie trekken over de uitkomsten.
De departementale SBIR levert voor elk van de oproepen twee tot zes opdrachten voor
fase 2 op. Het is nog te vroeg om te kunnen beoordelen in hoeverre deze ook
daadwerkelijk zullen leiden tot concrete nieuwe producten op de markt. De
verwachtingen van de bedrijven zijn overwegend positief.
Bij de STW Valorisation Grant leidt het overgrote deel (86%) tot nieuwe bedrijvigheid.
Het is nog te vroeg om te oordelen of dit gaat om een bestendige groei van de gestarte
ondernemingen.
De TNO-SBIR levert voor elke ronde één tot drie opdrachten voor fase 2 op (er is
budgettaire ruimte voor maximaal drie opdrachten voor fase 2 per ronde).
Deelnemende bedrijven hebben in het algemene goede verwachtingen over de
opbrengsten van hun deelname aan TNO-SBIR.
De eerste uitkomsten en verwachtingen van betrokken wijzen erop dat de SBIR een
effectief instrument is om de verschillende SBIR-doelstellingen te behalen.

6.3 Aanbevelingen en suggesties voor verbetering
In de voorafgaande hoofdstukken over de individuele SBIR-varianten hebben we reeds
aanbevelingen per SBIR-variant geformuleerd. Hieronder geven we een aantal van de
aanbevelingen die een meer algemene betekenis voor de werking van SBIR in
Nederland hebben.
•

Gezien de diversiteit is het aan te bevelen om door te gaan met de drie SBIRvarianten
als
eigenstandige
instrumenten,
elk
met
hun
eigen
uitvoeringsorganisatie.

•

Houd de uitvoering van elke SBIR-variant in één hand zodat er geleerd kan
worden van ervaringen in de verschillende SBIR-oproepen. Zorg voor een
systematisch leerproces, met name ook in gevallen waar maatwerk geleverd wordt
(zoals bij de departementale SBIR). Zorg dat er voldoende budgettaire ruimte is
voor formele vormen van uitwisseling van ervaringen en gezamenlijk leren.

•

Onderzoek de mogelijkheid om de TNO-SBIR-variant ook bij andere
kennisinstellingen in te voeren. Begin daarvoor met pilots bij de GTI’s om
kennisvalorisatie te stimuleren. Hou daarbij rekening met de voorwaarde dat de
incentive-structuren binnen de kennisinstellingen het gebruik van SBIR
voldoende stimuleren.

90

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

•

Uitvoeringorganisaties zouden ook bedrijven in de 3e fase moeten blijven volgen.
Alhoewel de financiering na fase 2 stopt, is een SBIR-traject pas afgerond als fase
3 succesvol is afgerond.

•

In het algemeen geldt dat vooral startende en groeiende MKB-ondernemingen
behoefte lijken te hebben aan aanvullende ondersteuning in fase 3, bijv. bij het
vinden van partners, investeerders, potentiële toeleveranciers en klanten.
Onderzoek daarom wat er binnen de Europese regels mogelijk om bedrijven daar
waar nodig te ondersteunen en creëer meer duidelijkheid over welke rollen de
overheid op zich kan nemen in fase 3. De verschillende Amerikaanse SBIRvarianten kunnen hierbij inspiratie bieden, rekening houdend met verschillen in
regelgeving op het gebied van aanbesteding en staatssteun. Zo is het in Nederland
onmogelijk om bedrijven die deelnemen in SBIR een voorkeursbehandeling te
geven. (Zie Appendix F over SBIR in de VS).

•

In het algemeen geldt dat de aansluiting van de SBIR-varianten op het overige
(complementaire) instrumentarium beter kan. Het gaat hierbij onder andere om
het (tijdig) doorverwijzen van startende en groeiende MKB-ondernemingen naar
andere relevante vormen van ondersteuning voor innovatie en ondernemerschap
en om het faciliteren van netwerkvorming. In markten waar de overheid zelf een
belangrijke koper is van producten uit (de departementale) SBIR kan door middel
van betere voorlichting over SBIR meer synergie gehaald worden uit tijdige
afstemming met delen van de overheid die zich bezig houden met
(innovatiegericht) inkopen. In gevallen waar er nog geen markt is voor innovatieve
producten kan de overheid deze stimuleren, bijv. met regelgeving / strengere eisen
aan producten, standaardisering en certificering.

•

Maak gebruik van de eerste succesverhalen over SBIR-projecten om het gebruik
van het instrument te bevorderen. Betrek hierbij ook de beleidsbepalende
afdelingen en management teams.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

91

Appendix A Afkortingen

BIS

UK Department for Business, Innovation and Skills

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CEKI

Commissie voor Economie, Kennis en Innovatie

CWTI

Commissie voor Wetenschaps-, Technologie en Informatiebeleid

DGI

Defensiegerelateerde Industrie

DIS

Defensie Industrie Strategie

DoD

United States Department of Defense

DTI

UK Department for Trade and Industry

EMVT

Elektromagnetische Vermogenstechniek

EZ

Ministerie van Economische Zaken

FTE

Full Time Equivalent

GTI

Groot Technologisch Instituut

HBO

Hoger Beroepsonderwijs

IP

Intellectual Property

IPR

Intellectual Property Rights

IWS

Interdepartementale Werkgroep SBIR

K&I

Interdepartementale programmadirectie Kennis & Innovatie

LNV

Ministerie van Landbouw

MIA

Maatschappelijke Innovatieagenda

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

NASA

National Aeronautics and Space Administration

NGI

Netherlands Genomics Initiative

NIH

National Institutes of Health

NOI

Project Nederland Ondernemend Innovatieland

NSF

National Science Foundation

O&O

Onderzoek en Ontwikkeling

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

PIANOo Professioneel en Innovatief Aanbesteden, Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers
R&D

Research and Development

RWS

Rijkswaterstaat

SBIR

Small Business Innovation and Research programma

SBRI

Small Business Research Initiative

TSB

Technology Strategy Board

STW

Technologiestichting STW

TNO

Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek

TTO

Technology Transfer Office

UK

United Kingdom

US

United States of America

USDA

United States Department of Agriculture

V&W

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

93

VK

Verenigd Koninkrijk

VROM

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

VS

Verenigde Staten van Amerika

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WBSO

Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk

94

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Appendix B Overzicht departementale SBIR-oproepen

Programma

SBIR Fase

Aantal offertes
fase 1

Aantal
contracten
fase 1

Aantal offertes
fase 2

Aantal
contracten
fase 2

EZ

1,1

Pilot

Afgerond

17

4

4

2

2

2006 Maritiem opereren
onder zware
weersomstandigheden

Defensie

1,1

Pilot

Fase 2

12

3

2

1

3

2006 Biobased economy

LNV

1,1

Biobased
Economy

Fase 2

17

4

4

2

4

2006 WaterstofV&W/
toepassingen in gww- RWS
sector

1,3

Wegen naar
de toekomst
(WnT)

Fase 2

14

6

5

3

5

2007 Natuurvriendelijk
werken

LNV

1,1

Fase 2

16

5

4

2

6

2007 Digidijk
(dijkinspecties)

V&W/
RWS

1,1

Fase 2

21

5

5

2

7

2007 Binnenvaart op de
kleine vaarwegen

V&W

0,9

Fase 2

11

4

4

2

8

2008 Luchtreinigingstechn VROM
ieken voor stallen

1,3

Gecombineer
de
Luchtwassers

Fase 2

20

8

8

4

9

2008 Technieken
voortvarend
besparen

V&W

0,5

Voortvarend
Besparen

Fase 2

9

4

3

3

10 2008 Verduurzaming van
warmte en/of koude
in de industrie

EZ

1,8

MIA Energie

Fase 2

14

8

6

4

11

2008 Innovatief gebruik
groene grondstoffen
voor non-food
producten

LNV

3,6

MIA Energie

Fase 2

47

20

18

6

12

2009 Luchtwassystemen
veehouderij

LNV en
VROM

1,3

Gecombineerde
Luchtwassers

Fase 2

24

9

9

3

13

2009 Biodiversiteit

LNV

3,4

Fase 1

116

20

14

2009 Vervanging dierlijke
eiwitten

LNV

1,7

Innovatieve
Eiwit Ketens
(PIEK)

Fase 1

21

9

15

2009 Agrologistiek en
biomassa

LNV

3,0

Biobased
Economy

Fase 1

56

24

16

2009 Auto van de toekomst VenW

1,8

Fase 1

50

8

17

2009 Recreatie en Ruimte

LNV

1,0

Fase 1

51

10

18

2009 Warmte 2009

EZ

2,5

Fase 1

16

10

Titel SBIRoproep

Departement

2004 Energiebesparing
met EMVT

Jaar

1

Nr.

Budget (€M)

B.1. Overzicht SBIR-oproepen (per 11 januari 2010)

Water
innovatie
progr.
(WINN)

MIA Energie

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

95

19

VROM

0,125
Overige
voor Broeikasgasse
fase 1
n

Fase 1

20 2010 Zeewieren

EZ

1,3

Tender
fase 1

21

LNV

2,2

22 2010 Klimaatadaptief
bouwen

V&W

8,5

MIA Water

Tender
fase 1

23 2010 Zonnestroom

EZ

3,0

Innovatieprogramma
Zonnestroom

Tender
fase 1

24 2010 Preventie

VWS

6,7

MIA
Gezondheid

Tender
fase 1

25 2010 Zorg 2

VWS

± 6,7

MIA
Gezondheid

Voorbereiding

26 2010 Zorg 3

VWS

± 6,7

MIA
Gezondheid

Voorbereiding

27 2010 Zorg 4

VWS

± 6,7

MIA
Gezondheid

Voorbereiding

28 2010 Milieu en
Technologie

VROM

Milieu en
Technologie

Voorbereiding

96

2009 Overige
broeikasgassen

2010 Integraal Duurzame
Stallen

MIA Energie

11

Tender
fase 1

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Appendix C Gebruikte methoden

Onderstaande figuur toont de aanpak die Technopolis heeft gevolgd bij deze evaluatie.
Figuur 23 Aanpak van de SBIR-evaluatie

C.1. Voorbereiding en data-analyse
De volgende informatie is in kaart gebracht (voor zover beschikbaar):
•

Financiële informatie (budget per SBIR-oproep, per project)

•

Aantal indieners (bedrijven/onderzoekers) in de verschillende oproepen

•

Aantal winnaars en afvallers in de 1e fase en (vervolgens) in de 2e fase

•

Karakterisering van de indieners en winnaars (grootte, leeftijd)

•

Karakterisering van resultaten 1e fase

•

Karakterisering van resultaten 2e fase

•

Inschatting van doorstroming naar 3e fase

•

Inschatting resultaten van 3e fase

•

Aantal nieuwe bedrijven dankzij SBIR

Verder zijn documenten als de SBIR-handleidingen, de monitoringsrapporten en
verslagen, de informatie op de AgNL website enzovoorts doorgenomen. Deze
voorbereiding en data-analyse werd gebruikt als inleiding op componenten 2, 3 en 4.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

97

C.2. Interviews met betrokkenen
Er zijn interviews gedaan met betrokken ministeries, uitvoeringsorganisaties (AgNL,
Defensie, TNO, STW), deelnemers en andere betrokkenen. Figuur 24 geeft aan met
welke partijen is gesproken.
Figuur 24 Interviews met betrokkenen
Betrokkenen

Aantal geïnterviewden

Ministeries

12

EZ

4

LNV

1

V&W

2

VROM

2

VWS

1

DEF

1

BKZ

1

Uitvoeringsorganisaties

11

SenterNovem/AgNL

workshop met 6 personen

DEF

1

TNO

2

STW

2

Deelnemers

28

Deelnemers dep. SBIR

17

Deelnemers TNO-SBIR

6

Deelnemers STW-VG

5

Indirect betrokkenen

4

TechnoPartner

2

NGI

1

Investeerder / Lid Beoordelingscommissie

1

C.3. Enquêtes onder deelnemers en afvallers
Er zijn twee enquêtes uitgezet onder de bedrijven die voorstellen hebben ingediend
voor de departementale SBIR en de TNO-SBIR. Aangezien STW kort geleden nog een
enquête had uitgezet onder de bedrijven die voorstellen hebben ingediend voor de
STW Valorisation Grant zijn de resultaten daaruit voor deze evaluatie gebruikt. Figuur
25 toont de details voor de twee uitgezette enquêtes.

98

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 25 Enquêtes onder deelnemers en afvallers
Dep-SBIR

TNO-SBIR

Aantal uitnodigingen verstuurd

417

78

Onjuiste emailadressen

32

8

Totale populatie

385

70

Respons

179

22

Responspercentage

46,5%

31,4%

Data uitnodiging

8-12-2009

27-1-2010

Data herinnering

21-12-2009

4-2-2010

C.4. Internationale vergelijking:
De Nederlandse SBIR-varianten zijn vergeleken met de SBIR-programma’s in de VS
en het VK.

C.5. Analyse en eindrapportage:
De resultaten uit de bovenstaande componenten zijn samengevoegd en geanalyseerd
om de onderzoeksvragen van de evaluatie te beantwoorden.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

99

Appendix D Bijlagen STW Valorisation Grant

D.1. Overzicht interviewpartners Valorisation Grant
Erik Abbenhuis

Hybrid Catalysis BV

Frank van den Berg

STW

Willem van den Berg

The Informal Investors Network

Adriaan Beukers

TU Delft

Ard Cools

STW

Peter Desain

RE-phrase BV

Martijn Gebbink

Crossbeta Biosciences BV

Chretien Herben

Netherlands Genomics Initiative

Wouter Segeth

STW

Rob Verpoorte

Universiteit Leiden

D.2. Samenstelling Beoordelingscommissie Valorisation Grant per 01-07-2009
Prof. dr. J.A. van den Berg

WUR

Ir. W.H. van den Berg

Techfund BV/The Informal Investors Network BV

Ir. G.A. de Bruin

Zernike Group Holding BV

Dhr. M.H. Bunge

Bunge Consultancy BV

Dr. J. Elders

C2V

Dr. P. van Gelderen

Icos Capital Management BV

Prof. dr. K. de Groot

Universiteit Twente

Ir. P.P. ’t Hoen

ICTRegie

Drs. C.A. Holland

Dialogic Innovatie & Interactie

Prof. dr. F.H.A. Janszen

Inpaqt Delft

Ir. W. Jouwsma

Bronkhorst High-Tech BV

Dhr. J. Kampinga MD

Oakes, Lyman & Co. Limited

Dhr. I.F.M. Karthaus

Syntens

Ir. G.J.W. Oldeman

TNO

Prof. dr. W.J. Quax

Rijksuniversiteit Groningen

Dr. ing. K. Recourt

Recourt Life Sciences

Prof. dr. ir. K. van ’t Riet

TUDelft

Prof. dr. J.P.M. Sanders

WUR

Dr. B.J.R. Scholtens

DSM

Drs. E. Schutte

Signifix BV

Prof. dr. ir. C.H. Slump

UTwente

Dr. ir. V.L. Spiering

C2V

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

101

Dr. P.S.T. Tan

Syntens

Ing. H.H. Tuininga

Salland Electronics BV

Ir. J.H. Voûte

Dutch Institute of Management & Innovation

Dhr R. Weaver

Syllion BV

Dit overzicht is overgenomen uit het Interne Evaluatierapport van STW dd 15-012010.

102

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

D.3. Beoordelingscriteria STW Valorisation Grant
1.

Wetenschappelijk/technologisch innovatieve aspecten (voor fase 1 weegfactor 2;
voor fase 2 weegfactor 1):
−

aanwezigheid technologisch vernieuwende elementen;

−

wetenschappelijke state-of-the-art;

−

expertise aanvrager(s) en ondersteunend personeel.

2. Commercieel potentieel (voor fase 1 weegfactor 2; voor fase 2 weegfactor 1):
−

toepassingsmogelijkheden en toegevoegde waarde;

−

markt en commerciële perspectieven;

−

competitie (fase 2);

−

IP strategie (fase 2);

−

bedrijfsstrategie (fase 2).

3. Projectaanpak (voor fase 1 en fase 2 weegfactor 1):
−

fasering van de activiteiten;

−

onderbouwing van de begroting;

−

technische en economische aanpak (fase 2);

−

financieringsplan (fase 2).

4. Het team (voor fase 1 en fase 2 weegfactor 1):
−

motivatie en ondernemersvaardigheden aanvrager(s).

Dit overzicht is overgenomen uit het Interne Evaluatierapport van STW dd 15-012010.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

103

D.4. Overzicht bedrijven waaraan kennis is overgedragen
Start-ups
1. Hybrid Catalysis BV, Eindhoven
2. Adapticon BV, Amsterdam
3. Novameer Holding BV, Veghel
4. Validus Technologies BV io, Eindhoven
5. MILabs BV, Utrecht
6. Actiflow BV, Breda
7. Taniq BV, Delft
8. Optimal Forming Solutions BV io, Eindhoven
9. Xpress Precision Engineering BV, Eindhoven
10. Kryoz Technologies BV, Enschede
11. Poly-heal BV io, Eindhoven
12. Triskel Therapeutics BV, Groningen
13. TIME VOF, Delft
14. RE-phrase BV, Nijmegen
15. Rollermate VOF, Enschede / Akkrum
16. Security Matters BV io, Enschede
17. Progression-Industry BV, Eindhoven
18. Ioniqa Technologies BV, Eindhoven
19. BloomWise, Enschede
20. Sensor Sense BV, Nijmegen
21. Holland Container Innovations BV, Delft
22. InteSpring BV, Delft
23. NeoDec BV, Eindhoven
24. Recore Systems BV, Enschede
25. Hitexacoat BV io, Leiden
26. Drexler Guinand Jauslin Architecten BV, Rotterdam
27. Inviso BV, Eindhoven
28. Compaan Design BV, Leiden
29. ChainScope BV io, Eindhoven
30. Heat Power BV, Helmond
31. Smart Signs Holding BV, Enschede
32. My Life Technologies BV io, Enschede
33. B-invented BV, Eindhoven
34. Peer+ BV, Eindhoven
35. Vabrema BV, Eindhoven

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

105

36. QTIS/e BV, Eindhoven
37. Flowid BV, Eindhoven
38. Emultech BV, Eindhoven
39. Luminostix BV, Rotterdam
40. Ephicas BV, Delft
41. Explants Technologies BV, Leiden
42. Encapson BV, Nijmegen
43. E-Ball BV io, Enschede
44. Axini BV, Leusden
45. Crossbeta Biosciences BV, Utrecht
46. Medimate BV, Enschede
47. Blue4Green, Enschede
48. XEBRA VOF, Eindhoven

Bestaande bedrijven
1. Philips, Eindhoven
2. QualiFresh BV, Wassenaar
3. Eagle Vision Systems BV, Naarden
4. BiOrion Technologies BV, Groningen
5. i-Optics BV, Rijswijk
6. Tetterode Glas Voorthuizen, Voorthuizen
7. OfficeHeart BV, Veenendaal
8. CrystalQ BV, Stadskanaal
Dit overzicht is overgenomen uit het Interne Evaluatierapport van STW dd 15-012010.

106

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

D.5. NGI Pre-Seed Grant en TechnoPartner
D.5.1. NGI Pre-Seed Grant programma
Op de website van NGI wordt het programma als volgt omschreven:
The overall aim of the grant is to support you as potential starter in your first steps
towards applying your knowledge commercially, or in other words, setting up a
company. In the past, the Pre-Seed Grant was only available to those in the field of
genomics. Now, anyone involved in Life Sciences (subject to certain criteria) can
apply.
Alongside the main financier, the Netherlands Genomics Initiative, the grant now
also includes financing and support from Life Sciences and Health Innovation
Program (LSH) and ZonMw (The Netherlands Organisation for Health Research
and Development).
Per grant there is a maximum of € 250.000 available. The selection committee may
advise against providing the full sum if they are insufficiently convinced that the
project is technically or economically feasible. Applicants may yet be awarded a
'first-phase' grant, however.
Applications for a grant will be judged on the following criteria:
•

Chances for market introduction and economic viability of the product

•

The strategy concerning the actual start-up of a company

•

Scientific quality and technological feasibility

•

Entrepreneurial qualities of the researcher/project team.

ZonMw administers the Life Sciences Pre-Seed Grant programme that will run for
five years. With a total budget of at least 10.4 M€, the Life Sciences Pre-Seed Grant
allows for a large number of projects that will further increase the value of genomics
for society.88
D.5.2. Programma’s TechnoPartner
Het TechnoPartner programma stimuleert ‘technostarters’ op verschillende manieren:
•

Het Business Angels Programma ondersteunt bestaande en nieuwe businessangelsnetwerken die voorlichting geven aan (startende) investeerders (business
angels 89) en ondernemers die kapitaal willen aantrekken via business angels. Het
doel is om ‘informal investment’ te stimuleren en te versnellen. Informal investors
zijn belangrijke leveranciers van zaai- en startkapitaal.

•

Het Subsidieprogramma KennisExploitatie (SKE) stimuleert kennisinstellingen en
het bedrijfsleven om technostarters te begeleiden, apparatuur ter beschikking te
stellen, onderzoek door te lichten op commerciële mogelijkheden en octrooien aan
te vragen die aan technostarters overgedragen kunnen worden. Via SKE-projecten
kunnen technostarters steun ontvangen op het gebied van kennis, octrooien,
apparatuur, begeleiding (netwerken, coaches) en financiering.

88 Zie www.genomics.nl/valorisation
89 ‘Informal investors’ of ‘business angels’ zijn vermogende particuliere investeerders die niet alleen geld

inbrengen, maar ook kennis, contacten, managementervaring en coaching. Een voordeel voor (startende)
ondernemers is de persoonlijke betrokkenheid van deze investeerders.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

107

•

Het TechnoPartner Label is een verruiming van het Besluit borgstelling MKBkredieten (BBMKB) om technostarters een betere kans te geven op een
banklening. Op verzoek van de bank beoordelen specialisten van AgNL de
kredietaanvraag op technisch inhoudelijke gronden. Bij een positief oordeel over
de kredietaanvraag ontvangt de bank het TechnoPartner Label, een verklaring dat
de overheid garant staat voor een deel van de lening. Hiermee wordt het risico
voor de bank kleiner, waardoor de kans op financiering toeneemt.

•

De TechnoPartner Seed-faciliteit biedt participatiefondsen de mogelijkheid een
lening te verkrijgen voor het aangaan van participaties in technostarters. Hiermee
profiteren de fondsen van een verhoging van het rendement in combinatie met een
verlaging van het risico. Het doel is om investeringen in de vroege levensfase van
technostarters te bevorderen90.

90 Eind 2009 hebben 22 fondsen een lening gekregen. Deze fondsen hebben ruim 150 miljoen euro

beschikbaar om te investeren in technostarters. Technostarters kunnen een beroep doen op deze fondsen.
Ieder fonds heeft een eigen strategie en hanteert specifieke criteria waaraan de technostarter moet
voldoen. De fondsmanager bepaalt in welke technostarters het fonds investeert.

108

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Appendix E Bijlagen TNO-SBIR

In de eerste ronde zijn 9 voorstellen ingediend voor 5 (van de in totaal 6) ideeën. Voor
een van de ideeën werden 4 voorstellen ingediend. Voor elk van de vijf ideeën is één
opdracht voor een haalbaarheidsstudie gegeven. Uiteindelijk zijn twee van de vijf
opdrachten voor fase 1 voortgezet met een opdracht voor fase 2.
Figuur 26 TNO-SBIR 1e ronde (2005)
Idee

Aantal voorstellen Aantal gehonoreerde Aantal gehonoreerde
voor
voorstellen voor
voorstellen in R&Dhaalbaarheidsstudie haalbaarheidsstudie
fase

E-Logistics Organiser

1

1

0

Elektronisch fietsslot

1

1

0

Personal Tactile Navigator

2

1

0

Guide me

4

1

1

Mondkapje

1

1

1

Totaal

9

5

2

TNO
In de tweede ronde zijn 20 voorstellen voor een haalbaarheidsstudie ingediend voor
acht (van de 14) productideeën. Voor de meeste productideeën zijn meerdere
voorstellen ingediend. Voor vier productideeën zijn vervolgens één of twee opdrachten
voor fase 1 gegeven. Deze hebben geleid tot twee opdrachten voor fase 2 voor twee
productideeën.
Figuur 27 TNO-SBIR 2e ronde (2006)
Idee

Aantal voorstellen Aantal gehonoreerde Aantal gehonoreerde
voor
voorstellen voor
voorstellen in R&Dhaalbaarheidsstudie haalbaarheidsstudie
fase

De Slimme Wegwijzer

2

0

0

Elektronische reishulp

2

0

0

Interactieve Reisbegeleiding OV

1

0

0

VisionTester

1

0

0

Universeel sensor RFID-systeem

4

1

0

Compacte draagbare kunstnier

2

2

0

WUPMI

2

1

1

MakeMeMove

6

2

1

Totaal

20

6

2

TNO
In de derde ronde zijn 15 voorstellen voor een haalbaarheidsstudie ingediend voor vijf
(van de elf) ideeën. Voor de meeste ideeën werd één voorstel ingediend met als
uitschieter in idee waarvoor maar liefst acht voorstellen werden ontvangen. Er zijn
vervolgens vijf opdrachten voor fase 1 gegeven voor vier van de vijf ideeën waarvoor
belangstelling was. Dit heeft geresulteerd in slechts één opdracht voor fase 2.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

109

Figuur 28 TNO-SBIR 3e ronde (2007-1)
Idee

Aantal voorstellen
voor
haalbaarheidsstudie

Aantal
gehonoreerde
voorstellen voor
haalbaarheidsstudie

Aantal
gehonoreerde
voorstellen in
R&D-fase

Telefonisch ‘nummertje trekken’

2

0

0

De wapeningsdetector

1

1

0

Het Kozijn van de Toekomst

1

1

0

De Roze bril

1

1

0

PDA voor de zorgverlening

8

2

1

Totaal

15

5

1

TNO
In de vierde ronde zijn 21 voorstellen voor een haalbaarheidstudie ingediend voor
twaalf (van de 17) productideeën. Vervolgens zijn er voor vijf ideeën vijf voorstellen
gehonoreerd. Dit heeft geleid tot twee opdrachten voor fase 2.
Figuur 29 TNO-SBIR 4e ronde (2007-2)
Idee

Aantal voorstellen
voor
haalbaarheids-studie

Aantal
gehonoreerde
voorstellen voor
haalbaarheidsstud
ie

Aantal
gehonoreerde
voorstellen in
R&D-fase

TNO-LED-fit-keyboard

1

0

0

De reclamezuil van de 21e eeuw

1

0

0

Digitale antenne

1

0

0

De maatwerkmeter

1

0

0

Mobiele hersenscanner

2

0

0

Plug and Play (PnP) wear

2

0

0

Museum 2.0

3

0

0

Feel-qualizer kledingstuk

2

1

0

Beveiliging met radartags

2

1

0

Flower vitalization

1

1

0

Nieuwe sensoren voor satellieten

1

1

1

TasteLink

4

1

1

Totaal

21

5

2

TNO
In de vijfde ronde zijn 21 voorstellen voor een haalbaarheidsstudie ingediend voor acht
(van de negen) productideeën. Zes voorstellen (voor vier ideeën) hebben een opdrcht
voor fase 1 gekregen. Dit heeft geresulteerd in drie opdrachten voor fase 2 (voor drie
productideeën).

110

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 30 TNO-SBIR 5e ronde (2008)
Idee

Aantal voorstellen
voor haalbaarheidsstudie

Aantal
gehonoreerde
voorstellen voor
haalbaarheidsstudie

Aantal
gehonoreerde
voorstellen in R&Dfase

Plug & Play

1

0

0

The Automated Office (TAO)

2

0

0

BabyClip

3

0

0

Mobiele diensten

3

0

0

COOL run: mobile coach

2

2

0

Juf-in-a-Box

1

1

1

Schoolyard-Edu-Game

4

1

1

Bezoekerstromen

5

2

1

Totaal

21

6

3

TNO

E.1. Informatie over de survey
De enquête is op 27 januari 2010 uitgestuurd (met een herinnering op 4 februari 2010)
naar 78 emailadressen zoals verkregen van TNO. Acht emailadressen bleken niet
(langer) geldig. De totale populatie is daarmee 70. Hiervan hebben 22 bedrijven de
enquête ingevuld, hetgeen overkomt met een response rate van 31,4%.
De groep respondenten bestaat uit deelnemers en afvallers: 43% van de respondenten
heeft een voorstel voor een haalbaarheidsstudie ingediend, maar heeft geen opdracht
van TNO gekregen. De deelnemers zitten in verschillende fasen van het SBIR-traject:
10% van de respondenten heeft fase 3 afgerond, 10% heeft fase 2 reeds afgerond maar
is is niet bezig met fase 3, 14% is momenteel bezig met de uitvoering van fase 2. (Zie
onderstaande tabel).
Figuur 31 Fase waarin respondenten zich bevinden (n=21)
Fase in TNO-SBIR-traject

Aantal
respondenten

Percentage

Voorstel voor fase 1 ingediend, maar (nog) geen opdracht
gekregen

9

43%

Bezig met voorstel voor fase 2

1

5%

Voorstel voor fase 2 ingediend, maar geen opdracht gekregen

3

14%

Bezig met uitvoering van fase 2

3

14%

Fase 2 is inmiddels afgerond, maar nog niet bezig met fase 3

2

10%

Bezig met fase 3

1

5%

Fase 3 is afgerond

2

10%

Totaal

21

100%

Technopolis Group

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

111

Figuur 32 Ronde waarvoor respondenten hebben ingediend (n=22)
Fase in TNO-SBIR-traject

Aantal
respondenten

Percentage

1e ronde (2005)

0

0%

2e ronde (2006)

4

18%

3e ronde (2007-1)

5

23%

4e ronde (2007-2)

2

9%

5e ronde (2008)

7

32%

6e ronde (2009)

7

32%

Totaal

21

100%

Technopolis Group

112

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Appendix F SBIR in de VS

F.1. Achtergrond, interventielogica en doelstellingen
De aanleiding van de Amerikaanse SBIR91 lag in een groeiende bezorgdheid in het eind
van de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw over de
concurrentiepositie van de VS ten opzichte van andere landen, zoals Japan. Men was
bezorgd dat technologieën onvoldoende gecommercialiseerd werden en dat de VS
daarom moesten inleveren op andere landen als het ging om economische groei en
positie op de mondiale markten. Tegelijkertijd groeide het besef dat juist kleinere
bedrijven grote bronnen van innovatie en werkgelegenheid zijn. Er ging echter maar
een klein deel van het federale R&D-budget naar kleinere bedrijven, terwijl voor hen
met name een gebrek aan financiering voor risicovolle R&D-trajecten één van de
belangrijkste groeibarrières was.
De National Science Foundation (NSF) was de eerste federale agency om hierop
formeel actie te nemen in 1976 door vanaf die tijd een groter aandeel van haar budget
toe te kennen aan kleine innovatieve bedrijven. De bedrijven reageerden hier erg
enthousiast op en keken naar andere agencies om dit over te nemen. Toen dat niet
gebeurde, richtten zij zich tot het Congres van de VS die daarop een ‘Small Business’
conferentie hield. Aanbevelingen uit deze conferentie leidden tot de ‘Small Business
Innovation Development Act 1982’ waarin de basis van de Amerikaanse SBIR werd
gelegd. Doelstellingen van het SBIR-programma waren (en zijn):92
1.

Stimuleren van technologische innovatie;

2. Gebruik van kleine bedrijven om in federale R&D-behoeften te voorzien;
3. Deelname van minderheden in de creatie en stimulering van technologische
innovatie;
4. Stimuleren van commercialisering door de private sector van innovaties die
voorkomen uit federale R&D.
De initiële eisen waren dat federale agentschappen met R&D-budgetten van meer dan
$100 miljoen minimaal 0,2% moesten uitgeven via SBIR. In 1983 bedroeg het totale
SBIR-budget $45 miljoen. In 1989 was het percentage opgelopen tot 1,25%, wat
vervolgens in 1992 werd verdubbeld toen het programma werd verlengd. De
verlenging in 1992 benadrukte het belang van commercialisering nog meer dan
voorheen. In 2000 werd het programma voor een tweede maal verlengd tot 30
september 2008. Een derde verlenging is nog in behandeling.93
SBIR speelt een belangrijke, zo niet de belangrijkste, rol in de financiering van ‘earlystage’ technologieontwikkeling in de VS. Het is zeer lastig voor kleine, innovatieve
bedrijven om financiering te krijgen in deze fase door:
•

de kennisasymmetrie tussen ondernemer en potentiële investeerders over de te
ontwikkelen technologie;

•

het grote risico op lekken van kennis in dit vroege ontwikkelingsstadium dat het
verdere gevaar met zich meebrengt dat bedrijven moeite hebben om zich de baten
uit ontwikkeling toe te eigenen;

91 NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’.
92 NRC (1999) ‘The Small Innovation Research Program, Challenges and Opportunities’.
93 The California Biotech Law Blog (2010) ‘SBIR Reauthorization Effort Continues to be at Standstill’, 14

januari 2010, http://californiabiotechlaw.com/archives/biotech-legislative-developments/sbirreauthorization-effort-continues-to-be-at-standstill/.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

113

kenmerken van investeerders:

•

−

Venture Capitalists en Business Angels zijn in grote mate geografisch
geconcentreerd;

−

Venture Capitalists investeren in de regel in fasen waarin de technologie
verder is ontwikkeld en zijn met name geïnteresseerd in het doen van grotere
investeringen dan er bij early-stage technologieontwikkeling aan te pas komt
om zo de kosten eruit te kunnen halen;

−

Business Angels houden zich anoniem, zijn niet op een gestructureerde
manier georganiseerd wat het moeilijk maakt om ze te vinden. Daarbij kennen
ze weinig technologische focus.

Dit leidt ertoe dat de early-stage technologieën zich in een zogenaamde valley-ofdeath bevinden. Zij zijn weliswaar veelbelovend, maar het commerciële potentieel is
nog onvoldoende bewezen. De extra investeringen die nodig zijn om dit potentieel aan
te tonen, blijven uit wegens de bovengenoemde punten. Juist op dit punt vult SBIR
een funding gap.
Er hebben tot nu toe ongeveer 17.500 bedrijven voor $27 miljard meegedaan aan
SBIR/STTR-projecten.94 De projecten hebben geleid tot meer dan 68.000 patenten en
meer dan $36,5 miljard aan aanvullende risicokapitaalinvesteringen. Bijna de helft
van SBIR-projecten die fasen 1 en 2 hebben doorlopen, bereiken de markt.

F.2. Opzet van SBIR
F.2.1. Opdrachtgevende ministeries en federale agencies
Er doen elf federale agencies mee aan de SBIR.95 In 2005 bedroeg het totale budget
$2.034 miljard. Dit budget was verdeeld over de volgende organisaties:
1.

Department of Defense (DoD)

2. National Institutes of Health (NIH)
3. National Aeronautics and Space Association (NASA)
4. Department of Energy (DoE)
5.

National Science Foundation (NSF)

6. Department of Homeland Security (DHS)
7.

US Department of Agriculture (USDA)

8. Department of Education (DoEd)
9. Environmental Protection Agency (EPA)
10. Department of Transport (DoT)
11. Department of Commerce (DoC)
Hiervan zijn de DoD en NIH veruit de grootste deelnemende organisaties, met
respectievelijk meer dan de helft en meer dan een kwart van het budget. NASA, DoE
en NSF volgen en nemen samen ongeveer eenzesde van de activiteiten voor hun
rekening.

94 SBIR/STTR webinar presentatie van Clara Asmail, SBIR manager bij NIST, 20 Augustus 2009 (cijfers

zijn incl. STTR-projecten)
95 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund’

114

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Toen het SBIR-programma in 1982 begon, werd het jaren als een ‘stiefkind’ gezien
door de opdrachtgevers. In het begin deden zij weinig om SBIR te integreren in hun
R&D-strategie en bleef het meestal beperkt tot het meeliften op bestaande
programma’s. Zo lieten zij de beoordeling plaatsvinden op manieren die bij andere
programma’s gebruikelijk waren, in plaats van deze specifiek te richten op het MKB.
Bovendien werden uitkomsten niet bijgehouden en werd er ook geen moeite gedaan
om deze te verbeteren.
Dit veranderde eind jaren negentig door initiatieven van het senior management bij
DoD en uitvoerders die de bijdrage van SBIR aan het behalen van beleidsdoelen
demonstreerden. Hierdoor werden meer mensen enthousiast over de mogelijkheden
van SBIR en intussen wordt het meer als een waardevol instrument beschouwd.
F.2.2. Opzet van de US SBIR
De algemene opzet wordt gekenmerkt door:96 opdrachtgevende organisaties moeten
regelmatig adverteren op welke gebieden zij R&D willen financieren om hun
beleidsdoelen te ondersteunen; en opdrachten worden in competitie toegekend aan
bedrijven die voorstellen indienen.
Met betrekking tot de budgetten en de fasering geldt dat projecten worden
onderverdeeld in drie fasen:
•

fase 1: $100.000, 6 maanden;

•

fase 2: $750.000, 2 jaar;

•

fase 3: een externe financier is verplicht – dit mag ook overheidsfinanciering zijn
mits buiten SBIR- en STTR-budgetten.

Beddrijven die een opdracht winnen, krijgen 100% financiering met een winstelement
van 7% (het is toegestaan 7% extra te budgetteren als winst bovenop de directe en
indirecte kosten voor het project).
De doelgroep bestaat uit bedrijven (met een winstdoel) die voor minimaal 51% in
handen zijn van Amerikaanse staatsburgers/inwoners, of die voor minimaal 51% in
eigendom zijn van een bedrijf dat voor minimaal 51% in handen is van Amerikaanse
staatsburgers/inwoners. Het (moeder)bedrijf mag niet meer dan 500 werknemers
hebben.
Extra voorwaarden zijn:
•

Het intellectueel eigendom dat resulteert uit het project blijft eigendom van het
bedrijf. De opdrachtgevende overheidsorganisatie krijgt een zeer beperkt
gebruiksrecht en heeft geen recht op royalties of terugbetaling na
commercialisering.

•

Projecten die doorgaan naar fase 3 hebben bijzondere contractuele rechten die
onder andere inhouden dat bij elke aanbesteding die volgt uit het SBIR-project de
voorkeur moet worden gegeven aan het bedrijf dat de opdracht voor het SBIRproject heeft gekregen.

•

R&D tijdens fase 2 moet in de VS plaatsvinden.

•

Maximaal 33% (fase 1) en 50% (fase 2) mag worden uitbesteed.

•

De projectleider moet voor minimaal 51% in dienst zijn van het aanvragende
bedrijf (wat technology transfer vanuit kennisinstellingen makkelijker maakt).

96 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund’

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

115

F.2.3. Cijfers over de US SBIR
Figuur 33 toont het aantal opdrachten dat tussen 1992 en 2005 is toegekend voor fase
1. Figuur 34 toont het totale budget dat door alle opdrachtgevers samen tussen 1992
en 2005 is besteed aan opdrachten voor fase 1. Het gemiddelde slagingspercentage
voor fase 1 is 15%.
Figuur 33 Aantal fase 1-opdrachten

NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’
Figuur 34 Totaal budget fase 1

NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’
Figuur 35 toont het aantal opdrachten dat tussen 1992 en 2005 is toegekend voor fase
2. Figuur 36 presenteert het totale budget dat door alle opdrachtgevers samen tussen

116

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

1992 en 2005 is besteed aan fase 2 opdrachten. Het gemiddelde slagingspercentage
voor fase 1 is 40%.
Figuur 35 Aantal fase 2-opdrachten

NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’
Figuur 36 Totaal budget fase 2

NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

117

F.2.4. Variatie in opzet tussen de opdrachtgevers
De verschillende opdrachtgevers hebben door hun verschillende groottes en doelen
variaties op de standaardopzet geïmplementeerd.97 Zij verschillen in opzet op de
volgende punten:
•

Budgetten die worden toegekend voor fasen 1 en 2: Grotere bedragen voor fase 1
en fase 2 zijn niet ongebruikelijk. NIH kent regelmatig grotere bedragen toe. In
2005 waren 10% boven $2 miljoen, 22% boven $1 miljoen en 3.4% boven $3
miljoen.

•

Aanwezigheid en fase van gap funding tussen fase 1 en fase 2 en tussen fase 2 en
fase 3: De landmacht binnen DoD kent een zogenaamde ‘gap funding’ tussen fase 1
en 2. Bedrijven worden gevraagd 4 maanden na fase 1 offertes in te dienen voor
fase 2 om snelle vooruitgang naar fase 2 te faciliteren. Als zij een opdracht voor
fase 2 krijgen, hebben zij recht op $50 duizend aan tussenfinanciering.98 NSF past
ook ‘gap funding’ toe.99

•

Aanwezigheid van post-fase-2-financiering en commercialiseringbegeleiding: De
eis van externe financiering in fase 3 wordt ook vaak vervuld met aanvullende
overheidsfinanciering (die niet uit het SBIR-budget komt). Bij de marine bleek
zelfs dat elke $100 aan SBIR-financiering gepaard ging met $159 extra fase-3financiering uit het algemene R&D-budget van de marine en nog eens $52 van het
algemene R&D-budget van andere DoD-afdelingen.100

Figuur 37 geeft een overzicht van de variaties per departement/agentschap.
Figuur 37 Variaties in opzet
DoD

NASA

DoT

EPA

DoE

DHS

DoC

NSF

USDA DoED

NIH

Budget
(2005, $miljoen)

1080

110

4

7

101

23

4

94

19

10

582

Bedrag fase 1
($1.000)

70100

70

100

70

100

100

75

100

80

100

100

Bedrag fase 2
($1.000)

750

600

720

225

750

Tbd

300

500

325

750

760

‘Gap funding’

Ja

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Nee

Ja

Ja

Nee

Ja

Connell (2006)

F.3. Uitvoering van SBIR
F.3.1. Programmamanagers en Agency Technical Officers (ATOs)
Programmamanagers101 kenmerken zich over het algemeen door groot enthousiasme
voor SBIR, goede communicatievaardigheden en lange dienst bij het betreffende
agentschap. Zij zijn erg actief in de promotie van SBIR bij kennisinstellingen en
bedrijven. De zogenaamde Agency Technical Officers (ATOs), de mensen die
verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling en management van specifieke
onderzoeksprogramma’s, zijn zeer toegankelijk voor indieners. Bedrijven worden
gestimuleerd om ze te leren kennen om zo de onderzoeksbehoefte te kunnen begrijpen
en zelfs beïnvloeden .

97 NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’.
98 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund.
99 SBIR/STTR webinar presentatie van Clara Asmail, SBIR manager bij NIST, 20 Augustus 2009 (cijfers

zijn incl. STTR-projecten).
100 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund.
101 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund.

118

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

F.3.2. Variatie in de uitvoering tussen de opdrachtgevers
•

De verschillende opdrachtgevers hebben door hun verschillende groottes en
doelen ook variaties op de uitvoering geïmplementeerd.102 Zij verschillen in
uitvoering op de volgende punten:

•

Aantal en timing van de oproepen

•

Breed versus specifiek geformuleerde oproepen en type opdracht (‘contract’ vs
‘grant’)
−

Afhankelijk van de behoeften van de opdrachtgever worden de oproepen zeer
gedetailleerd of zeer breed geformuleerd.103 Organisaties zoals DoD en NASA
hebben precieze eisen in verband met hun eigen activiteiten en formuleren
hun oproepen doorgaans als contracten. Dit in tegenstelling tot bijv. NIH en
USDA die een bredere behoefte kennen en de oproepen meer als subsidies
formuleren (waarbij overigens deliverables wel concreet worden omschreven
in tegenstelling tot de de subsidieoproepen die in Nederland gebruikelijk zijn).
Sommige oproepen van USDA nodigen indieners zelfs uit om zowel probleem
als oplossing aan te dragen.

•

Externe vs interne beoordelingsprocedures

•

Standaard in de aanvraag- en beoordelingprocessen van alle opdrachtgevers is de
grote mate van transparantie (regels, timetables en toekenningen worden op het
internet gezet). Wat verschilt is de samenstelling van Beoordelingscommissies
(intern versus extern, of combinatie intern/extern), de mate waarin feedback
toegankelijk is voor indieners en slagingspercentages (met name van fase 1 naar
fase 2). Bij NIH is het mogelijk om voorstellen die afgewezen worden aan te
passen en nog tweemaal in te dienen.104

Een samenvatting van de variatie in uitvoering is weergegeven in Figuur 38.
Figuur 38 Variaties in uitvoering
DoD

NASA

DoT

EPA

DoE

DHS

DoC

NSF

USDA DoED

NIH

Budget (2005,
$miljoen)

1080

110

4

7

101

23

4

94

19

10

582

Breedte oproep

S

S

S

S

S

S

S

B

B

S

B

Type opdracht

C

C

C

C

G

C

C

G

G

G/C

G/C

Bedrag fase 1 ($k)

70100

70

100

70

100

100

75

100

80

100

100

Bedrag fase 2

750

600

720

225

750

Tbd

300

500

325

750

760

‘Gap funding’

Ja

Nee

Nee

Nee

Ja

Nee

Nee

Ja

Ja

Nee

Ja

Beoordeling

I

I

I

I

E

I

I

E

E

I

E

Communicatie

R

R

R

R

R

R

R

O

O

O

O

Connell (2006)
Afkortingen: S=specifiek, B=breed; C=‘contract’, G=‘grant’; I=intern, E=extern; R=‘restricted’; O=open.

102 NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’.
103 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund.
104 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

119

F.3.3. punten te benadrukken en de zwakke Succes- en faalfactoren
Volgens de uitgebreide evaluatie van de US SBIR worden er “grote stappen” gemaakt
om de vier SBIR-doelen te bereiken. Er wordt een aantal aanbevelingen gedaan om de
sterke punten aan te pakken. Relevante aanbevelingen zijn:105
•

Behoud van flexibiliteit van het programma: Opdrachtgevers mogen het
programma binnen bepaalde grenzen aanpassen aan hun eigen behoeften en
manieren van werken. Deze flexibiliteit (met name in de budgettering) is een
bewezen succesfactor van het programma. Programma-innovatie moet worden
aangemoedigd (mede gebaseerd op het succes van de ‘Fast Track’-aanpak van
DoD; zie verderop). De basisopzet met drie fasen moet bewaard blijven.

•

Verbetering van processen: De evaluatie benadrukt het belang van snelle en
transparante beoordelingsprocessen. Bovendien moet de formulering van
oproepen voldoende vanuit de R&D-behoeften van de opdrachtgever beschreven
zijn.

•

Meer geld beschikbaar maken voor de uitvoering van SBIR: Er is meer geld nodig
om nog meer uit het SBIR-programma te halen. De evaluatie stelt dat een
bescheiden extra bedrag voor de uitvoering van SBIR kan leiden tot een veel
hogere return-on-investment. Zorg voor een goede kwaliteit van de data over de
SBIR-uitvoering en voor systematische evaluatieactiviteiten waarbij er geleerd
wordt van elkaars ervaringen.

•

Focus op commercialisering door de private sector: Uitvoerders worden
gestimuleerd om programma’s te ontwikkelen die de commercialisering van de
technologieën faciliteren en ondersteunen. Dit kan bijv. gaan om aanvullende
financiering (mede gebaseerd op het succes van NIH ‘Competing Continuation
Awards’ en NSF’s fase 2b). Daarnaast worden uitvoerders aangemoedigd om sterk
samen te werken met prime contractors om zo een phase 3 pull te creëren.
Bedrijven die meerdere opdrachten hebben gekregen moeten niet worden
beoordeeld op het aantal opdrachten maar op de mate waarin zij succesvol zijn in
de commercialisering van de technologieën uit eerdere opdrachten.

Extra toelichting met betrekkinig tot fase 3
•

Nazorg: Het Congres staat toe dat er per opdracht $4.000 extra wordt besteed aan
nazorg om de kans op commercialisering te vergroten. Deze nazorg speelt vooral
een belangrijke rol voor de startende bedrijven. Voorbeelden van best practices
zijn Tap van de marine, CAP van NIH en het programma van DoE. De
overeenkomst tussen de nazorgprogramma’s van de verschillende opdrachtgevers
is dat ze allemaal ondersteuning geven in de formulering van businessplannen, de
ontwikkeling van bedrijfsstrategieën en de voorbereiding van pitches voor
financiering. De programma’s kennen echter ook verschillen, afhankelijk van het
type commercialisering dat aan de orde is. DoD is een belangrijke afnemer van
technologieën die in het eigen SBIR-programma worden ontwikkeld en bij de
commercialisering gaat het om het vinden van de weg naar de mensen die
verantwoordelijk zijn voor aankoop binnen DoD. Bij NASA, een organisatie die net
als DoD ook een (potentiële) klant is van de SBIR-deelnemers, moet echter ook de
weg naar de private markt worden gevonden omdat de NASA-markt relatief klein
is. Ten slotte moeten technologieën die binnen de SBIR’s van NIH, DoE en NSF
worden ontwikkeld, zijn gericht op de private markt. Nazorg voor deze deelnemers
wordt daarom hierop ingericht.

•

Punten met betrekking tot het aankoopbeleid van opdrachtgevers:

105 NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program’.

120

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

−

Het krijgen van private investering voor producten die door de overheid
moeten worden afgenomen, is vaak lastiger dan voor producten die zijn
bestemd voor de private markt. De markt is te klein om de investering eruit te
krijgen van Venture Capitalists, bovendien wordt de aanbestedingsmarkt
gezien als een lastige markt vanwege bureaucratie en hogere kosten. Hierin
speelt SBIR dus een nog grotere rol in de financieringsvoorziening.106

−

Mensen die verantwoordelijk zijn voor het aankoopbeleid zien SBIR vaak als
een belasting op hun budget in plaats van als een manier om sneller
goedkopere innovatieve oplossingen te krijgen voor hun aankoopbehoeften.
Bestaande partijen worden voorgetrokken, men wil geen (technische en
persoonlijke) risico’s nemen. Bovendien kost het door bureaucratie en
hiërarchie veel tijd om mensen te overtuigen van de nieuwe innovatieve
oplossing. Dus hangt aankoop van SBIR-technologie vaak meer af van
persoonlijke motivatie en overredingskracht dan van de kwaliteit van het
SBIR-project.

−

De SBIR-evaluatie benadrukt dat het zeer belangrijk is om rekening te houden
met de risico’s die gepaard gaan met de aankoop van nieuwe, innovatieve
technologieën, zeker wanneer het gaat om producten/processen/diensten die
voor de waarborging van veiligheid worden ingezet. Er moeten maatregelen
genomen worden om ‘disincentives’ bij aankoopverantwoordelijken weg te
nemen. Uit de evaluatie blijkt dat met de juiste incentives zij de vruchten
kunnen plukken van SBIR en dat zij minder negatief staan tegenover SBIR.
Ook de steun van het topmanagement speelt hierbij een belangrijke rol.

Fase 3 bij DoD
DoD kent speciale initiatieven om deelnemers in het vizier te krijgen van grotere
bedrijven die verderop in de supply chain opereren. Verder kent DoD een zogenaamde
Fast Track Policy voor projecten die externe financiering hebben weten aan te
trekken. Zulke projecten hebben een grotere kans snel door te stromen naar fase 2 en
kunnen een kleine hoeveelheid interim financiering krijgen.
Naar aanleiding van zorgen omtrent het aantal bedrijven dat bij DoD herhaaldelijk
SBIR-opdrachten krijgt maar niet zo succesvol is in fase 3, is er een
Commercialization Achievement Index (CAI) geïntroduceerd die wordt gebruikt bij de
beoordeling van offertes voor fase 2. Hiermee wordt de kans op succes in fase 3
gestimuleerd. Deze index wordt berekend aan de hand van het vermogen om al dan
niet fase 3 succesvol af te sluiten van vorige projecten. Bedrijven die hier niet goed op
scoren, worden gekort op de punten voor de commerciële haalbaarheid van het
voorgestelde fase 2 project.
Fase 3 bij NIH
De NIH-SBIR heeft vier kenmerken die ervoor moeten zorgen dat de kans op
commercialisering wordt vergroot:
•

Fast-track funding: bedrijven kunnen tegelijkertijd voorstellen voor fase 1 en fase
2 indienen om het gat tussen fasen 1 en 2 te dichten. Naast de voorstellen moet
men dan een commercialiseringsplan indienen, intentieverklaringen en
aanbevelingsbrieven zijn een pré;

•

Competing Continuation Awards: deelnemers in fase 2 kunnen extra financiering
krijgen voor clinical trials/regulering/aanpassingen aan medical devices;

106 NRC (2007) ‘SBIR and the Phase III Challenge of Commercialization’.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

121

•

Grootte van de opdrachten (zie eerder);

•

Aanvullende Consulting Programs: Er zijn twee aanvullende programma’s die de
winnaars helpen om hun nichemarkt in kaart te brengen, contacten met
investeerders te krijgen, hun businessplan te verbeteren, etc.

F.4. DoT-SBIR
De SBIR van DoT107 brengt tweejaarlijks een oproep uit waarin meerdere
onderwerpen begrepen zijn. Deze onderwerpen worden aangedragen door de
verschillende afdelingen van DoT (Federal Highway Administration, Federal Transit
Administration, National Highway Traffic Safety Administration, en de US Coast
Guard). De budgetten die beschikbaar zijn voor fase 1 en fase 2 verschillen per oproep
en per afdeling. Het SBIR-programmabureau van DoT valt onder het Volpe National
Transportation Systems Center, een federaal onderzoeksinstituut van DoT.108

F.5. Small Business Technology Transfer (STTR) Program
Het Small Business Technology Transfer (STTR) Program werd ten tijde van de
verlenging van SBIR in 1992 opgericht als aanvulling op het SBIR-programma. Hierbij
geldt dat federale departments/agencies met een R&D-budget boven $1 miljard 0,3%
moeten reserveren voor STTR-opdrachten (oorspronkelijk 0,15%, verdubbeld in
2001).109 Dit betreft vijf organisaties: DoD, NIH, NASA, DoE en NSF. Het STTRbudget in 2005 was $23 miljoen.
Het verschil tussen SBIR en STTR is dat STTR een extra doelstelling heeft om
samenwerking met kennisinstellingen te stimuleren, naast de oorspronkelijke
doelstellingen van het SBIR-programma. Om dit te realiseren kunnen enkel
combinaties van een klein bedrijf en een kennisinstelling een voorstel indienen.
Verdere verschillen tussen SBIR en STTR zijn:110
•

voorwaarden omtrent de aanstelling van de projectleider voor een STTR-project
zijn niet nader gespecificeerd;

•

het bedrijf moet minimaal 40% van het werk uitvoeren;

•

de kennisinstelling moet mininmaal 30% van het werk uitvoeren;

•

standaard is er voor fase 1 een periode van 12 maanden in plaats van 6 maanden
voorzien;

•

de slagingspercentages voor sttr zijn in de regel hoger omdat er minder voorstellen
worden ingediend.

F.6. NSF-SBIR
Ondanks de focus van NSF om onderzoek en onderwijs op Amerikaanse universiteiten
te ondersteunen, was het juist bij deze organisatie dat de (voorloper van) SBIR het
eerst werd ingezet.111 Enerzijds was SBIR opgezet om daarmee een antwoord te bieden
op de klachten van het MKB dat zij buitengesloten werden van overheidsfinanciering
107 Volpe (2010): http://www.volpe.dot.gov/sbir/index.html.
108 Volpe (2010): http://www.volpe.dot.gov/sbir/index.html.
109 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund’.
110 SBIR/STTR webinar presentatie van Clara Asmail, SBIR manager bij NIST, 20 Augustus 2009 (cijfers

zijn incl. STTR-projecten).
111 NRC (2008) ‘An Assessment of the SBIR Program at the National Science Foundation’.

122

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

voor innovatief onderzoek en aanbestedingen. Anderzijds hadden sleutelfiguren
binnen NSF de overtuiging dat kleine bedrijven een onbenutte bron van hoogwaardig
innovatief onderzoek vormden met een belangrijke meerwaarde voor de nationale
kennisbasis. De nadruk op commercialisering (valorisatie) was van meet af aan groot
en werd als complementair gezien aan het doel van NSF om hoogwaardig innovatief
onderzoek te stimuleren.
Opzet NSF-SBIR
NSF komt zelf met thema’s waarbinnen de bedrijven kunnen reageren. Dit is
vergelijkbaar met de departementale SBIR in Nederland. NSF financiert bedrijven
maar is zeer flexibel ten aanzien van de betrokkenheid van universiteiten. De
medewerker van een universiteit mag bij NSF (SBIR en STTR):
•

projectleider worden (met officieel verlof van de universiteit);

•

werken als consultant in het project;

•

aandeelhouder/eigenaar zijn van het deelnemende bedrijf

•

deelnemen in de uitbesteding aan de universiteit.

Grants voor fase 1 bedragen $100.000 (dat is het standaardbedrag). Fase 2 wordt bij
NSF in tweeën gesplitst:
•

fase 2, de ontwikkelfase met een maximaalbedrag van $500.000;

•

fase 2b met een bedrag van $50.000-$500.000, op voorwaarde dat er een externe
financier is die $2 inbrengt voor elke $1 investering van NSF. De private
investering valideert de toekenning voor fase 2b en zo blijft er ook een incentive
voor externe financiers. Het bedrag mag worden besteed aan niet-R&D-elementen
van de commercialisering zoals marktonderzoek, PR/advertenties en
bedrijfsplanning.

NSF kent verdere nazorg in fase 3 die bestaat uit een Matchmaker-programma.
Hierbij wordt een database van samenvattingen van de projecten getoond aan grote
bedrijven en investeerders.
Om studenten en docenten op universiteiten ervaring te laten opdoen in en met hightech ondernemingen, heeft NSF een aantal aanvullende subsidies voor SBIR/STTR
bedrijven:
•

Research Experience for Undergraduates Grant (REU): $6.000 per student, twee
studenten per SBIR/STTR-opdracht per jaar;

•

Research Experience for Teachers Grant (RET): $10.000 per docent, twee
docenten per jaar;

•

Research Assistantships for Minority High School Students Grant (RAHSS);

•

Minority Serving research Institutions Grant.

Figuur 39 toont de doorstroom van SBIR-grants per jaar tussen 1992-2005.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

123

Figuur 39 Doorstroom van NSF-SBIR-grants per jaar tussen 1992-2005

Figuur 40 NSF-bestedingen aan NSF-SBIR-grants, 1995-2005

124

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Uitvoering
NSF kent twee oproepen per jaar waarbij financiering in het jaar daarop plaatsvindt.
NSF’s oproepen112 zijn breed geformuleerd, hetgeen in lijn is met NSF’s centrale rol als
financier van fundamenteel onderzoek. In tegenstelling tot missiegeoriënteerde
organisaties (zoals DoD) die als klant optreden, formuleert NSF technologiegedreven
onderwerpen gericht op brede markttoepassingen met de nadruk op nationale
behoeften. Bij NSF wordt de indiener gevraagd om binnen het thema zowel
probleem als oplossing aan te dragen in het voorstel. Vanwege de breedte van de
oproepen, bereikt NSF bedrijven in alle sectoren. Per bedrijf mogen er per oproep
maximaal vier voorstellene worden ingediend.
NSF heeft een team van tien mensen als SBIR/STTR-managers onder leiding van de
directeur van Industriële Innovatie. Daarmee is het een relatief gecentraliseerde vorm
van programmamanagement vergeleken met de andere opdrachtgevers. Gezien de
oorsprong en het lange bestaan van de NSF-SBIR is er in toenemende mate sprake van
een cultuur van programma-analyse, experimenteren en evaluatie. Beoordeling vindt
plaats via een externe commissie en feedback wordt anoniem weergegeven aan
indieners.
NSF komt positief uit de evaluatie.
•

Commercialisering wordt bereikt, maar het is een klein aantal van de projecten dat
verantwoordelijk is voor de echte successen. Overigens kan in het licht van het
tweeledige doel van de NSF-SBIR ook het falen van een technologie als een
positieve uitkomst worden gezien. De fase 2b financiering moet volgens de
evaluatie blijvend worden toegepast en geoptimaliseerd omdat er goede resultaten
zijn geboekt.

•

De
NSF-SBIR
heeft
verder
baat
bij
een
sterk
gecentraliseerd
programmamanagement en pro-actieve, bekwame programmamanagers. De
uitvoering is open voor experimenteren. Het programma wordt voortdurend
onder de loep genomen met het oog op verdere verbetering. Hiertoe worden
wijzigingen aan het programma ingevoerd en uitgeprobeerd. Juist deze flexibiliteit
wordt (ook hier weer) als belangrijke succesfactor gezien. De evaluatie benadrukt
dat dit, tesamen met de cultuur die er bij het programmamanagement heerst om
creatieve oplossingen te bedenken om het programma te optimaliseren, behouden
en verder gestimuleerd moet worden.

Verdere relevante aanbevelingen ten aanzien van de uitvoering hebben betrekking op:
•

het vergroten van het managementbudget;

•

het vergroten van de transparantie van het beoordelingsproces en toename van
kennis in de beoordelingcommissies, met name op gebied van
ondernemerschapservaring/-kennis;

•

meer en betere evaluatie en betere dataverzameling.

F.7. NIST-SBIR
Het National Institute of Standards and Technology (NIST) is een federal agency die
in 1901 is opgericht.113 De organisatie valt onder DoC en haar missie is om innovatie in
de VS en de concurrentiepositie van de Amerikaanse industrie te stimuleren. Dit doet
zij via de bevordering van wetenschap, standaarden en technologie op manieren die
economische zekerheid en de levenskwaliteit doen toenemen. NIST had in 2009 een
112 Connell, D. (2006) ‘“Secrets” of the the World’s Largest Seed Capital Fund’.
113 NIST (2010), http://www.nist.gov/public_affairs/general2.htm.

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

125

budget van $1.6 miljard en heeft ongeveer 2900 mensen in dienst. Daarnaast zijn er
ongeveer 2600 mensen te gast van andere kennisinstituten, overheidsorganisaties en
uit het bedrijfsleven.
Een van de doelen van SBIR is om meer valorisatie van federale R&D door de private
sector te bereiken. Vanuit deze doelstelling heeft NIST sinds twee jaar hun SBIR
regeling uitgebreid van enkel ‘R’ (regular) onderwerpen ook ‘TT’ (technology transfer)
onderwerpen. Na een eerste succesvolle pilot is dit initiatief definitief ingevoerd.114
Bij R-onderwerpen115 wordt de functionaliteit omschreven die NIST-wetenschappers
nodig hebben om hun werkzaamheden beter te kunnen uitvoeren. Ze hopen dat deze
kan worden aandragen door het MKB (denk bijv. aan een apparaat/instrument/materiaal/algoritme dat/die nog niet bestaat). Onderwerpen moeten niet alleen
voldoen aan de eisen van de wetenschappers maar ook een nut dienen dat breder gaat
dan de werkzaamheden van NIST. De onderwerpen moeten dus marktpotentie
hebben.
TT-onderwerpen zijn onderwerpen die vanuit kennis ‘op de plank’ bij NIST worden
aangedragen en die meer R&D nodig hebben om marktrijp gemaakt te worden. De
oproepen hebben de volgende informatie:
•

achtergrond van de technologie en relevante bronnen;

•

omschrijving van de ‘research gap’ die voorkomt dat het de markt op kan;

•

NIST resources die beschikbaar worden voor de winnaar: men krijg ondersteuning
vanuit NIST, maar de NIST-medewerker gaat niet meewerken want dan zouden zij
concurreren met het bedrijfsleven.

Toekenning van meerdere opdrachten voor één onderwerp wordt in de regel niet
gedaan vanwege gebrek aan budget en het feit dat zij concurrentie op één onderwerp
willen vermijden.
Kenmerken van de TT-SBIR zijn verder:
•

onderwerpen hebben hun oorsprong in NIST-patenten;

•

daar waar nodig wordt er een niet-exclusieve licentie aan het deelnemende bedrijf
gegeven als een clausule binnen het fixed-price contract;

•

optie van niet-exclusieve commercialisatie licentie voor het deelnemende bedrijf;

•

rechten op alle door SBIR gefinancierde onderzoek worden eigendom van het
deelnemende bedrijf;

•

Als een bedrijf een opdracht krijgt, heeft het toegang tot NIST-personeel,
faciliteiten en kennis over de uitvinding (zo nodig), mag het eigen innovaties
creeren en toevoegen en mag het een product ontwikkelen gebaseerd op het NISTpatent.

Uitbesteding aan NIST binnen SBIR116 is niet de bedoeling en is alleen toegestaan
indien bepaalde apparatuur/instrumenten nodig zijn die alleen bij NIST aanwezig zijn.
Toestemming van SBA (Small Business Administration) is echter nodig. In principe is
alle onderzoek dat bij NIST wordt gedaan publiek eigendom.
R&D mag buiten de VS plaatsvinden mits er toestemming van NIST is hiervoor.
Figuur 41 toont de doorstroom van projecten bij NIST, met opsplitsing van ‘R’ en ‘TT’onderwerpen in 2008 en 2009.

114 NIST (2010) SBIR TT Overview, http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/Default.asp.
115 NIST (2010) FAQs on Subtopic Development, http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/Default.asp.
116 NIST (2010) http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/sbirfaq.htm.

126

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Figuur 41 Doorstroom van projecten bij NIST
Jaar

Fase 1

Fase 2

Onderwerpen

Offertes

Opdrachten

Offertes

Opdrachten

2009

42

161

28

-

-

2009R

21

12

-

-

2009TT

21

16

-

-

2008

45

26

22

20

2008R

24

16

11

2008TT

21

10

9

2007

0

0

1

-

-

2006

20

101

6

4

4

2005

37

197

15

12

7

2004

53

246

28

27

7

2003

49

157

29

28

7

2002

49

230

32

30

10

2001

80

184

14

13

5

2000

92

263

29

23

8

1999

79

254

27

31

10

1998

97

284

33

41

11

111

http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/program_history.htm
Uitvoering
•

Oproep: Eerst mogen bedrijven aangeven in welke patenten zij interesse hebben,
daarna wordt bij NIST bekeken in hoeverre dit overeenkomt met interne R&Ddoelstellingen en worden de onderwerpen gedefinieerd en de oproep geplaatst.117
(SBIR TT Overview). De NIST-oproep wordt jaarlijks in oktober opengesteld met
een deadline half januari.118 De oproep wordt enkel via het internet gepubliceerd,
NIST gebruikt geen mailinglist en geen contactpersoon voor de onderwerpen.
Tijdens de periode tussen bekendmaking van de oproep en de deadline is er online
een ‘Q&A-space’ beschikbaar voor technische en administratieve vragen.

•

Beoordelingsproces: 119 Een idee komt pas op de lijst van ideeën als het is
beoordeeld op kwaliteit binnen het NIST-lab en de directeur van het NIST-lab
zijn/haar goedkeuring heeft gegeven. Er zijn drie rondes van beoordeling voor fase
1: eerst gaat het voorstel langs twee ‘onafhankelijke’ NIST-wetenschappers, dan
langs de directeur van het NIST-lab dat verantwoordelijk is voor het idee, dan
langs een (interne) commissie van SBIR-coördinatoren en de SBIRprogrammamanager. Voor fase 2 geldt dat de resultaten van fase 1 worden
meegenomen bij de beoordeling, plus het valorisatieplan en een oordeel van de
NIST-projectleider over het functioneren van de indiener tijdens fase 1. Dit gaat
eerst langs twee ‘onafhankelijke’ NIST-wetenschappers en dan samen met een
rangschikking van de voorstellen van de directeur van het lab langs een interne

117 NIST (2010), SBIR TT Overview, http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/Default.asp
118 NIST (2010), FAQs on Subtopic Development, http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/Default.asp
119 NIST (2010), http://tsapps.nist.gov/ts_sbir/selectio.htm

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

127

commissie van de SBIR-coördinatoren en de SBIR-programmamanager. Een
presentatie van de betrokken NIST-medewerker kan een vereiste zijn.
Er is zover bekend geen (openbare) evaluatie beschikbaar van de NIST SBIR (R noch
TT).

128

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

Appendix G Samenstelling van de Begeleidingscommissie

G.1. De Begeleidingscommissie van de evaluatie van SBIR in Nederland
Deze evaluatie van SBIR in Nederland is begeleid door een Begeleidingscommissie die
bestond uit de volgende leden:

Naam

Organisatie

Marjolijn Sonnema (vz)

Ministerie van Economische Zaken (DGET)

Luuk Klomp

Ministerie van Economische Zaken (DGOI)

Derk von Hinke Kessler Scholder

Ministerie van Economische Zaken (FEZ)

Michiel Westermann

Motek Medical

Janny Gooijer

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Ellen Maat

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Erik Stam

Universiteit Utrecht

Rik Mooijweer

MKB Nederland

Jan Karel Koppen

NWO

Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland

129

Technopolis Group The Netherlands
Herengracht 141
1015 BH Amsterdam
The Netherlands
T +31 20 535 2244
F +31 20 428 9656
E info.nl@technopolis-group.com
www.technopolis-group.com