Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2443

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 december 2017
Hierbij bied ik u de kabinetsreactie aan op de mededeling van de
Europese Commissie (verder: Commissie) «De Europese identiteit
versterken via onderwijs en cultuur» (COM(2017) 673) d.d. 14 november
2017. Deze brief komt in plaats van het reguliere BNC-fiche, gelet op de
gewenste snelle beoordeling van de voorstellen in relatie tot de vervolgbesluiten in de Europese Raad. Hiermee kom ik ook tegemoet aan het
verzoek van de Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
om een kabinetsreactie op de mededeling (d.d. 30 november jl.).
Deze mededeling vormde een bijdrage van de Commissie aan de
informele lunchbijeenkomst tijdens de recente Sociale Top van regeringsleiders in Gotenburg op 17 november jl., geïnitieerd door de Voorzitter
van de Europese Raad. Onderwijs en cultuur vormden daarmee een eerste
thema in het kader van de Leaders» Agenda. 1 Daarbij was de Nederlandse inzet gebaseerd op het respecteren van de subsidiariteit op beide
beleidsterreinen. Over de Nederlandse inzet voor de Sociale Top en de
uitkomsten hiervan bent u eerder geïnformeerd.2
Inhoud voorstel
De Commissie geeft aan dat – in vervolg op de ideeën die eerder werden
gepresenteerd over de toekomst van Europa in het Witboek van maart
20173 en de huidige discussie over de sociale dimensie van Europa – het
1

Deze agenda ter uitvoering van de elementen zoals vastgelegd in de Bratislava-agenda bevat
een aantal concrete plannen voor versterking van de Europese samenwerking op een aantal
terreinen. Verder wordt vooruitgeblikt naar de nabije toekomst en wordt een reeks bijeenkomsten gepland om op de belangrijkste thema’s op politiek niveau sneller te besluiten.
2
Kamerbrief over Sociale Top van 13 november 2017, Kamerstuk 21 501–31, nr. 462 en Verslag
Sociale Top Gotenburg d.d. 24 november 2017, Kamerstuk 21 501–31, nr. 470
3
COM(2017)2025

kst-22112-2443
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

1

ook gewenst is om na te denken over hoe sterk de gemeenschappelijke
identiteit in Europa is en hoe deze kan worden overgedragen via
onderwijs en cultuur.
De Commissie geeft aan dat in 2025 leren, studeren en onderzoek doen in
Europa niet door grenzen zou moeten worden belemmerd. Om die visie
waar te maken zal samengewerkt moeten worden aan een gemeenschappelijke agenda, in volledige overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel. Centraal in die agenda staat het idee om in 2025 een Europese
onderwijsruimte tot stand te brengen waarin eerdergenoemde stappen
hun plek krijgen. De Commissie doet in deze mededeling ook een aantal
concrete voorstellen in deze context.
1. Naar een ambitieuze gemeenschappelijke Europese agenda
voor onderwijs en cultuur
De Commissie beschrijft verschillende ontwikkelingen waarmee Europa te
maken heeft zoals mondialisering, digitalisering, andere soorten banen,
demografische tendensen, nieuwe communicatiemiddelen, etc. Het
onderwijs kan tegen deze achtergrond bijdragen aan een veerkrachtige
economie en aan sociale samenhang, en vormt ook een bijdrage aan
actief burgerschap. Onderwijs en cultuur dragen ook bij aan creativiteit en
innovatie, en aan wederzijds begrip over de grenzen heen en bewustwording wat het betekent om Europeaan te zijn. Cultureel erfgoed en de
Europese culturele verscheidenheid moeten volgens de Commissie
begrepen en beschermd worden.
2. Mobiliteit bevorderen en grensoverschrijdende samenwerking
vergemakkelijken
De Commissie stelt voor een Europese onderwijsruimte te creëren, met
minder obstakels en meer mogelijkheden voor grensoverschrijdende
mobiliteit en samenwerking, waarvoor de volgende verdere stappen
zouden kunnen worden gezet:
- Raadsaanbeveling over wederzijdse erkenning van (eind)diploma’s, en
studieperiodes in het buitenland, vergezeld van een nieuw op te
richten «Sorbonne-proces» om die erkenning te vergemakkelijken.
- Het Erasmus+ programma zou actiever onder de aandacht moeten
worden gebracht bij alle categorieën lerenden om het aantal deelnemers te verdubbelen en het programma ruimer open te stellen voor
deelnemers uit kansarme milieus.
- Uitbreiding in 2019 van het lopende proefproject voor een Europese
studentenkaart zodat deze kaart in 2025 aan alle studenten kan worden
aangeboden om grensoverschrijdende mobiliteit te bevorderen en
informatie over iemands academische achtergrond op te slaan.
- Er zou gewerkt moeten worden aan echt Europese universiteiten, die
kunnen netwerken en naadloos grensoverschrijdend kunnen samenwerken, tevens oprichting van een School voor Europese en transnationale governance (bij het Europees Universitair Instituut in Florence).
3. Investeren in mensen en onderwijs
De Commissie stelt tegen de achtergrond van de analyse dat te veel
leerlingen een onvoldoende competentieniveau weten te verwerven op
basisvaardigheden als wiskunde en lezen, er geen sprake is van kansengelijkheid en meertaligheid één van de grootste uitdagingen voor de EU
vormt, de volgende stappen voor:
- Raadsaanbeveling over de verbetering van het taalonderwijs in
Europa;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

2

-

-

In het kader van de vernieuwing van de samenwerking op EU-niveau,
verhogen van de benchmarks van de Raad voor het aandeel laag
presterende leerlingen en voortijdige schoolverlaters van respectievelijk 15% naar 10% in 2025 en van 10% naar 5% in 2025, en voorstellen
van nieuwe streefdoelen voor digitale competenties en ondernemerschap.
Begin 2018 actualisering van de bestaande Aanbeveling over sleutelcompetenties.

De Commissie benoemt drie factoren die bijdragen aan beter onderwijs:
ten eerste de kwaliteit van leerkrachten en lesgeven; ten tweede zou meer
convergentie tussen lidstaten bereikt moeten worden wat betreft
deelname aan een leven lang leren en ten derde innovatie en digitale
technologieën in het onderwijs. Hiervoor worden de volgende maatregelen gesuggereerd:
- Extra ondersteuning aan mobiele leerkrachten via het «e-Twinning
netwerk» en voorzien in digitale colleges (MOOC’s) als onderdeel van
een op te richten «EU Teacher Academy»;
- Verhogen streefdoel voor deelname aan activiteiten in het kader van
Leven Lang Leren naar 25% te bereiken in 2025;
- Raadsaanbeveling over een kwaliteitskader voor onderwijs en opvang
van jongere kinderen en verhoging van gemeenschappelijke benchmark naar ten minste 95% van de kinderen tussen 3 jaar en de
leerplichtige leeftijd;
- Nieuw actieplan voor digitaal onderwijs en nieuwe connectiviteitsdoelstelling voor de EU zodat alle scholen in 2025 toegang hebben tot
supersnel breedband.
4. De Europese identiteit versterken en de European bewuster
maken van hun cultureel erfgoed
De Commissie stelt dat onderwijs, cultuur en sport een spilfunctie
vervullen bij het bevorderen van actief burgerschap en gemeenschappelijke waarden onder de jongste generaties. De EU gaat verder met de
lopende activiteiten om het cultureel erfgoed van Europa te bewaren en te
beschermen. Ook doet de EU dit door ondersteuning te bieden aan de
culturele en creatieve sector, onder meer door regelgeving voor auteurs in
de digitale wereld en het programma Creative Europe waarbinnen tegen
2020 de financieringscapaciteit van de Creative and Cultural Sectors
Guarantee Facility zou moeten worden versterkt. Verder noemt de
Commissie de Culturele Hoofdsteden van Europa en het Europees Jaar
van het Cultureel Erfgoed 2018 als middelen om mensen bewuster te
maken van het belang van cultuur en cultureel erfgoed, waarbij
«Europeana» de toegang tot cultureel erfgoedmateriaal van bibliotheken,
archieven en musea via digitale middelen bevordert.
De Commissie wijst op de bedreiging van de kwalitatieve journalistiek en
feitenrapportering door «nepnieuws» en «alternatieve feiten» en de
noodzaak mediavrijheid, mediapluralisme en transparantie in de media
krachtiger te verdedigen. De EU is niet rechtstreeks bevoegd op dit
gebied, maar heeft wel nauwe banden met de nieuwszender Euronews
die werd opgericht in 1993. De Commissie constateert een afnemende rol
van de nationale publieke omroepen en een toenemende rol van
commerciële omroepen in Euronews. Dit roept vragen op over de
onafhankelijkheid en diversiteit van het aanbod. Daarom zou volgens de
Commissie een bezinning op de toekomst van Euronews in samenwerking
met het Europees parlement op zijn plaats zijn.
Op het gebied van cultuur worden de volgende maatregelen gesuggereerd:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

3

-

Aanbeveling over gemeenschappelijke waarden, inclusief onderwijs en
de Europese dimensie van het onderwijs;
Vaststellen tegen 2020 van een #Digital4Culture-strategie;
Vernieuwen en versterken tegen 2025 van de Europese Agenda voor
Cultuur;
Versterken van de Europese dimensie van de nieuwszender Euronews.

5. Conclusies en vooruitzichten
Bij de politieke ambitieuze plannen past volgens de Commissie ook het
investeren in mensen, en moeten deze ambities daarom aan de orde
komen in de toekomstige besprekingen van de EU-financiën. Naast
investeringen op EU-niveau, zijn nationale investeringen op het gebied
van onderwijs en training belangrijk. Opwaartse convergentie kan
daarnaast ook worden gestimuleerd via het Europees Semester.
De Commissie stelt ook voor om de bestaande (in 2015 hernieuwde)
samenwerking op het vlak van onderwijs en training4 opnieuw te starten
in het licht van de nieuwe prioriteiten, met bijzondere aandacht voor
erkenning van einddiploma’s en diploma’s in het hoger onderwijs en de
grensoverschrijdende validatie van certificaten voor opleidingen en leven
lang leren.
Nederlandse positie
Het kabinet vindt het positief dat er voor het eerst sinds een groot aantal
jaren door regeringsleiders op Europees niveau is gesproken over
onderwijs en cultuur en – zij het nog in bescheiden mate – de verbinding
daartussen. De Nederlandse inzet is gericht op de rol van onderwijs als
motor voor economische groei, o.a. door hoge kwaliteit en mobiliteit in
het onderwijs (bijvoorbeeld via het Erasmus+ programma) en op de
verbindende rol van cultuur bij het adresseren van uitdagingen waarvoor
Europa staat op gebied sociale inclusie, onder meer via het Creative
Europe programma.
De Commissie heeft hieraan met deze mededeling een nuttige bijdrage
geleverd. De kabinetsinzet zoals verwoord in de Kamerbrief inzake de
Sociale Top in Gotenburg van 17 november geldt als basis voor de
beoordeling van de mededeling en de daarin gesuggereerde maatregelen.
De maatregelen worden hierna op hoofdlijnen beoordeeld, in afwachting
van (eventuele) concrete voorstellen in later stadium.
Ten algemene is het kabinet van mening dat het (middelbaar) beroepsonderwijs onderbelicht is in deze voorstellen. Terwijl dat juist bijdraagt aan
de ontwikkeling van en kansengelijkheid voor grote groepen achtergestelde jongeren en aan hun voorbereiding op de arbeidsmarkt. Dit was
ook onderwerp van discussie tijdens het beleidsdebat van de Onderwijs,
Jeugd, Cultuur en Sport (OJCS)-Raad op 20 november5. Het zou goed zijn
als beroepsonderwijs zou worden gezien als integraal onderdeel van het
onderwijsbeleid en mogelijke voorstellen die hieruit voortvloeien.

4
5

Kamerstuk 21 501-34, nrs. 253 en 258
Geannoteerde agenda OJCS-Raad 20 en 21 november 2017: Kamerstuk 21 501-34, nr. 280

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

4

1. Naar een ambitieuze gemeenschappelijke Europese agenda
voor onderwijs en cultuur
De bevoegdheden van de Unie op het vlak van onderwijs en cultuur zijn
duidelijk vastgelegd en laten niet toe te harmoniseren. Dat acht het
kabinet ook niet wenselijk. Wel kan op basis van aanvullende activiteiten
Europese samenwerking verder vorm krijgen.
In dit voorstel van de Commissie valt een aantal zaken op:
• Er wordt onvoldoende recht gedaan aan lopende samenwerkingsprocessen op het terrein van onderwijs en cultuur onder regie van de
OJCS-Raad, waaronder ook de lopende processen van herziening van
benchmarks en monitoring en wederzijds leren, onder het eerdergenoemde onderwijskader «ET2020» en het «Werkplan Cultuur 2015–
2018». Ook de intergouvernementele samenwerking op het terrein van
hoger onderwijs in Bologna-verband is relevant in dit kader. Het
kabinet wil in de verdere besluitvorming zoveel mogelijk aansluiten op
bestaande stimulerings- en samenwerkingsinstrumenten en
-processen, en zo min mogelijk nieuwe initiatieven opstarten tenzij
deze duidelijk meerwaarde hebben.
• Er ligt relatief veel nadruk op de instrumentele waarde van onderwijs
en cultuur voor het Europese project, en niet op de intrinsieke waarde
daarvan. Dat blijkt ook uit de titel van de mededeling, die meer gericht
is op een gemeenschappelijke Europese identiteit. Het kabinet ziet de
Europese Unie wel als een waardengemeenschap, met een grote
culturele diversiteit. De rol van cultuur komt in het inleidende deel van
de mededeling weinig uit de verf.
• Het ontbreken van een duidelijke visie op de plek van onderwijs en
cultuur in relatie tot de sociale dimensie van de EU in relatie tot de
bespreking op de Sociale Top in Gotenburg. Nederland ziet als
belangrijkste maatschappelijke problemen met name de groeiende
kansenongelijkheid in het onderwijs in Europa, de in mondiaal
perspectief gemiddelde prestatie op het gebied van basisvaardigheden, snelle technologische ontwikkelingen en gerelateerd daaraan
veranderingen in de samenleving en arbeidsmarkt, en tenslotte het
vraagstuk van toenemende diversiteit van de Europese bevolking die
nieuwe uitdagingen biedt voor beide sectoren.
2. Mobiliteit bevorderen en grensoverschrijdende samenwerking
vergemakkelijken
Het kabinet kan de maatregel «Mobiliteit bevorderen en grensoverschrijdende samenwerking vergemakkelijken» in algemene zin steunen. Juist
deze doelstelling kent meerwaarde op Europees niveau en heeft baat bij
een Europese aanpak. Het kabinet stimuleert hiermee de mogelijkheid
voor studenten een studie in het buitenland te volgen. Ook kan via
Europese programma’s de inkomende mobiliteit van buitenlandse
studenten worden bevorderd.
De ervaringen met Erasmus+ programma zijn in Nederland positief, zoals
ook aan uw Kamer recent onder de aandacht gebracht.6 Het kabinet acht
continuering van het programma in de volgende begrotingsperiode dan
ook wenselijk. De mogelijkheid van versterking van het programma en
een grotere bereik in aantallen studenten, docenten en onderwijsinstellingen hangt echter af van de beschikbare middelen in de volgende
EU-begroting na 2020. Het kabinet hecht aan het behoud van de huidige
integrale benadering in dit programma gericht op alle onderwijssectoren.
Het kabinet heeft vraagtekens bij het inzetten van dit programma voor een
veel bredere doelgroep van deelnemers. Een intensiever gebruik van het
6

Kamerstuk 22 452, nr. 51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

5

programma door leerlingen uit het mbo en het hbo en van de inzet van
het mbo en het hbo kan echter nader bestudeerd worden.
Wat betreft het voorgestelde «Sorbonne-proces» over wederzijdse
erkenning van diploma’s in het voortgezet en hoger onderwijs erkent het
kabinet de voordelen van verdere stappen die op den duur mobiliteit van
lerenden en indirect van werknemers binnen de EU kunnen stimuleren.
Het EU-Werkingsverdrag biedt geen juridische basis voor bindende
stappen op onderwijsterrein. Het is ook noodzakelijk dat eerst de
behoeften in het onderwijsveld en obstakels in en tussen onderwijssectoren worden geïdentificeerd. (Automatische) wederzijdse erkenning
vereist bovendien stroomlijning van nationale structuren en een groot
vertrouwen onder meer in de kwaliteit van opleidingen en (nationale)
accreditatieorganisaties. In het Bolognaproces wordt wat betreft het hoger
onderwijs het gesprek hierover gevoerd en vanuit dat proces kan de
problematiek ook verder worden verkend. Het kabinet vindt het belangrijk
zich in eerste instantie daarop te richten en op de succesvolle uitvoering
van de afspraken die Nederland in Benelux verband heeft gemaakt over
automatische erkenning in het hoger onderwijs, alvorens in te zetten op
een nieuw traject ten behoeve van erkenning. Bovendien kan aangesloten
worden bij veelgebruikt en bestaand instrumentarium als de Lissabon
Erkenningsconventie (op initiatief van de Raad van Europa en UNESCO).
De aangekondigde Raadsaanbeveling gericht op het voortgezet onderwijs
acht het kabinet prematuur, zonder voorafgaande probleemanalyse,
effectbeoordeling en dialoog met en tussen de lidstaten. Een dergelijke
aanbeveling kan ook op gespannen voet staan met het subsidiariteitsbeginsel op het terrein van onderwijs.
Het kabinet mist een goede onderbouwing voor het voorstel om een
Europese studentenkaart (ESC) breed te introduceren en staat kritisch
tegenover dit voorstel. Via Erasmus+ doen momenteel een viertal
lidstaten (Duitsland, Frankrijk, Italië en Ierland) een pilot met de ESC.
Nederland wil de resultaten van deze pilot afwachten. De ESC faciliteert
onder meer in toegang tot theaters, universitaire kantines, universitaire
huisvesting en universitaire bibliotheken of het noteren van studieresultaten. Belangrijke aandachtspunten zijn de fraudegevoeligheid (bijvoorbeeld m.b.t. studieresultaten op de kaart), de borging van privacy en de
administratieve lasten die hieruit voortvloeien voor individuele instellingen (en DUO). Voor wat betreft cultuur bestaat overigens al een
dergelijke kaart: voor jongeren tot dertig jaar is er de CJP-kaart. Deze
maakt deel uit van de European Youth Card Association.
Hoewel Nederland voorstander is van partnerschappen tussen hoger
onderwijsinstellingen binnen en buiten Europa en initiatieven die
bijdragen aan versterking daarvan in principe verwelkomt, acht het
kabinet het onwenselijk dat een geheel nieuw (institutioneel) netwerk van
Europese universiteiten (en in de Nederlandse context, hogescholen) zou
worden opgericht, zoals voorgesteld door de Commissie. Hiervoor zijn
voldoende bestaande mogelijkheden (onder meer via Erasmus+ en de
instrumenten van Horizon 2020). Daarnaast bestaat er al een Europees
Instituut voor Innovatie en Technologie (EIT7) dat onder verantwoordelijkheid van de Eurocommissaris voor Onderwijs wordt uitgevoerd en
gefinancierd uit het Horizon 2020 programma. Hier kan beter gebruik van
worden gemaakt. Het kabinet vindt het bovendien een gemiste kans om
een Europees netwerk te stimuleren zonder de koppeling tussen
onderwijs en onderzoek te leggen. Met deze koppeling kan het potentieel
van Europese universiteiten voor het Europese concurrentievermogen
zich volledig ontwikkelen. Het kabinet staat positief kritisch tegenover de
7

https://eit.europa.eu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

6

voorgestelde oprichting van een school voor Europese en transnationale
governance als onderdeel van het Europees Universitair Instituut in
Florence. Nederland is van mening dat er eerst een strategische review
plaats moet vinden van het Europees Universitair Instituut, alvorens er
besloten wordt tot het oprichten van een nieuwe school onder de vlag van
het Instituut.
3. Investeren in mensen en onderwijs
Het kabinet kan de maatregel «Investeren in mensen en onderwijs» in
algemene zin steunen. Investeren in scholing en mensen beschouwt het
kabinet als een investering in de toekomst. Opleiden en persoonlijke
ontwikkeling dragen bij aan een duurzame inzet op de arbeidsmarkt en in
de maatschappij.
Wat betreft de voorgestelde Raadsaanbeveling over de verbetering van
het taalonderwijs in Europa is Nederland voorstander van het leren van
vreemde talen. Nederland stemde in de Europese Raad in 2002 al in met
het streven om de beheersing van basisvaardigheden in tenminste twee
vreemde talen vanaf jonge leeftijd te bevorderen. Dit is geen juridische
verplichting. Nederlandse leerlingen scoren internationaal zeer goed in
internationale talenindicatoren. Tegelijkertijd constateert Nederland dat de
kennis van het Duits van leerlingen in het voortgezet onderwijs en het
middelbaar beroepsonderwijs in de grensgebieden aandacht vergt. In het
rapport «Actieteam Grensoverschrijdende Economie en Arbeid» heeft het
kabinet zijn visie gegeven op de wijze hoe buurtaalkennis kan worden
gestimuleerd.8 Momenteel wordt het talenonderwijs in het kader van de
curriculumvernieuwing in het funderend onderwijs opnieuw bezien. Los
van deze nationale situatie acht het kabinet taalbeleid in het onderwijs een
duidelijke nationale bevoegdheid. Een Raadsaanbeveling op dit gebied
staat op gespannen voet met het subsidiariteitsbeginsel in het onderwijsbeleid.
De Commissie stelt voor de bestaande benchmarks voor het aandeel laag
presterende leerlingen en voortijdige schoolverlaters te verzwaren van
respectievelijk 15% naar 10% in 2025 en van 10% naar 5% in 2025. Verder
zou het streefdoel voor deelname aan activiteiten in het kader van Leven
Lang Leren moeten worden bijgesteld van 15% naar 25%. Het kabinet
staat, zoals ook aangegeven in het regeerakkoord, niet afwijzend
tegenover het gebruik van benchmarks in EU-verband. Op het terrein van
voortijdig schoolverlaten heeft de EU benchmark ook voor een flinke
stimulans gezorgd in het bestrijden hiervan binnen de lidstaten. De
aangekondigde acties doorkruisen echter de lopende evaluatie van de
werking van de huidige benchmarks die in samenwerking met de
nationale onderwijsministeries wordt uitgevoerd. Aanscherping van deze
benchmarks nog voordat de uitkomsten van de evaluatie bekend zijn acht
het kabinet bovendien weinig realistisch. Daarnaast acht het kabinet het
niet wenselijk om Europese streefdoelen af te spreken voor digitale
competenties en ondernemerschap zoals aangegeven in de kabinetsreactie d.d. 24 mei 2017 op de consultatie over de aanpassing van de
Aanbeveling over sleutelcompetenties.9
Wat betreft de door de Commissie voorgestelde Raadsaanbeveling over
gemeenschappelijke waarden, inclusief onderwijs en de Europese
dimensie van het onderwijs, kan eveneens verwezen worden naar de u in

8
9

Kamerstuk 32 851, nr. 35
Kamerstuk 22 112, nr. 2347

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

7

afschrift gezonden kabinetsreactie op de consultatie hierover van
25 augustus 2017.10
Het kabinet ondersteunt het belang dat de Commissie toekent aan de
kwaliteit van leerkrachten en lesgeven. In beginsel kan extra ondersteuning worden geboden aan mobiele leerkrachten via het e-Twinning
netwerk, op basis van financiering uit het Erasmus+ programma binnen
de beschikbare budgettaire kaders. Voor de oprichting van een EU
Teachers» Academy die online colleges zou moeten gaan verzorgen ziet
het kabinet vooralsnog te weinig onderbouwing, wat betreft de bijdrage
aan de kwaliteit van onderwijs in de lidstaten.
Wat betreft de voorgestelde Raadsaanbeveling over een kwaliteitskader
voor onderwijs en opvang van jonge kinderen mist het kabinet een goede
probleemanalyse. Daarnaast wil het kabinet nu niet besluiten tot een
verzwaring van de benchmark gelet op de algemenere bezwaren tegen
herziening van de bestaande onderwijsbenchmarks op dit moment.
Bovendien past een Europese benchmark met betrekking tot onderwijs en
opvang van jonge kinderen niet bij de Nederlandse context. Nederland
kent, in tegenstelling tot in de meeste andere lidstaten, een vraaggestuurd
systeem en een hoge deelname (meer dan 95%).11
Wat betreft een nieuw actieplan voor digitaal onderwijs kan worden
voortgebouwd op de bereikte resultaten sinds de laatste Commissiemededeling naar een opener onderwijs uit 2013.12 Het kabinet ziet daar met
belangstelling naar uit. Meer recent sprak de Europese Raad zich uit over
de inspanningen binnen de Europese Unie gericht op het verhogen van de
digitale vaardigheden van alle Europeanen. Daartoe dienen de lidstaten
de arbeidsmarkten en opleidings- en onderwijsstelsels aan te passen aan
het digitale tijdperk.13 Het Nederlandse beleid zet hierop in door diverse
programma’s (Human Capital Agenda, Techniekpact, Tel mee met Taal en
het Digivaardig- en Digiveilig-programma) zoals recent ook opnieuw is
bevestigd in het regeerakkoord als onderdeel van de curriculumvernieuwing in het funderend onderwijs14. De Commissie noemt in de
mededeling ook de EU-doelstelling om alle scholen in 2025 toegang te
bieden tot supersnelle breedbandverbinding. Deze doelstelling werd
eerder ook genoemd in de Mededeling Connectiviteit voor een competitieve digitale eengemaakte markt – Naar een Europese gigabitmaatschappij15. Het kabinet heeft hierover opgemerkt dat het dit doel steunt,
maar vraagtekens plaatst bij het realiteitsgehalte. Lidstaten (en scholen)
moeten zelf de benodigde investeringen hiervoor plegen. In Nederland
werd in het Doorbraakproject Onderwijs en ICT € 5.5 miljoen beschikbaar
gesteld om ca. 800 schoollocaties financieel te ondersteunen16. De
problematiek is ook aan de orde in het rapport van de Onderwijsraad
«Doordacht digitaal» waarover ik binnenkort met uw Kamer zal spreken.17

10

Bijlage bij Kamerstuk 22 112, nr. 2380 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/
detail?id=2017D23155&did=2017D23155
Education and Training Monitor 2017
12
Kamerstuk 22 112, nr. 1731
13
Kamerstuk 21 501-20, nr. 1250
14
Kamerstuk 31 293, nr. 376
15
Kamerstuk 22 112, nr. 2234
16
Kamerstuk 32 035, nr. 21
17
Kamerstuk 32 034, nr. 22
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

8

4. De Europese identiteit versterken en Europeanen bewuster
maken van hun cultureel erfgoed
Het kabinet heeft aarzelingen bij de voorgestelde maatregel «De Europese
identiteit versterken en Europeanen bewuster maken van hun cultureel
erfgoed» vanuit de gedachte dat de Commissie niet helder aangeeft wat
een Europese identiteit betekent en hoe dit zijn weerslag zou moeten
vinden in het beleid.
De concrete voorstellen op het terrein van cultuur richten zich enerzijds op
het versterken van de (Europese) culturele identiteit en anderzijds op het
bewust maken van de burger van het (Europese) culturele erfgoed.
Cultuur wordt op deze manier erg smal uitgelegd. In het Nederlandse
kabinetsbeleid is sprake van een bredere benadering gericht op de
bijdrage van cultuur aan sociale cohesie. Recent is hierover in de
OJCS-Raad ook gedebatteerd18.
De beschrijving van de (lopende) activiteiten zoals het Europees Erfgoed
Jaar 2018, de functie van de Europese culturele hoofdsteden en het
Creative Europe programma geven geen aanleiding tot opmerkingen. In
het licht van veranderingen in de culturele sector als gevolg van digitalisering ziet het kabinet een #Digital4Culture-strategie en een actualisering
van de Europese Agenda voor Cultuur met belangstelling tegemoet.
Wel plaatst het kabinet kanttekeningen bij het voorstel tegen 2020 de
financieringscapaciteit van de Creative and Cultural Sectors Guarantee
Facility te versterken. Dit moet worden gezien tegen de achtergrond van
de herhaaldelijk door de Commissie uitgesproken ambitie het huidige
volume van € 200 mln. uit te breiden naar € 500 mln. in de volgende
MFK-periode. Het kabinet wil niet vooruitlopen op de komende
MFK-voorstellen en onderhandelingen. Een eventuele uitbreiding voor de
faciliteit mag ook niet ten koste gaan van het reguliere deel van het
Creative Europe programma. Tevens moet opgemerkt worden dat
Nederlandse banken geen mogelijkheid zien gebruik te maken van dit
garantie-instrument, en vooral (staats-)banken in zuidelijke lidstaten dit
wel doen. Er dreigt hierdoor een forse verstoring van het level playing
field in Europa vooral op het vlak van film en de audiovisuele sector. Het
kabinet acht het niet wenselijk zonder een grondige evaluatie van de
resultaten van de garantiefaciliteit tot dusver besluiten te nemen over de
(uitbreiding van de) omvang.
Wat betreft de versterking van de Europese dimensie van de nieuwszender Euronews is het uitgangspunt van het kabinet dat – zoals ook
gebruikelijk voor de nationale publieke omroep – voor een nieuwszender
op Europees niveau voldoende waarborgen moeten bestaan voor
onafhankelijkheid van de politiek en commercie. Het kabinet ziet hierover
verdere discussie met belangstelling tegemoet, vanuit het gegeven dat er
geen directe betrokkenheid van de Nederlandse regering bij deze
nieuwszender aan de orde is.
5. Conclusies en vooruitzichten
Het kabinet heeft aarzelingen bij het voorstel van de Commissie om in
2025 een Europese onderwijsruimte tot stand te brengen waarin alle
voorgestelde uitvoeringsstappen hun plek krijgen. Anders dan bij het
streven naar een Europese Onderzoeksruimte (artikel 179, lid 1, VWEU)
bestaat hiervoor geen basis in het EU-Werkingsverdrag. Eerdere
voornemens tot «onderwijsruimtes» op het terrein hoger onderwijs en
18

Kamerstuk 21 501-34, nr. 280

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

9

beroepsonderwijs zijn weinig effectief gebleken in het vertalen van een
algemene politieke visie naar concrete maatregelen. Het kabinet zet
daarom eerder in op een zo goed mogelijke uitvoering van bestaande
afspraken en (samenwerking-)processen, dan het weer introduceren van
nieuwe processen. Het Bolognaproces gericht op het curriculum van het
hoger onderwijs is daarvan een goed voorbeeld. Daarbij hecht het kabinet
ook aan het behoud van een brede, integrale benadering gericht op alle
onderwijssectoren op EU-niveau.
Het kabinet ondersteunt tegen deze achtergrond echter nadrukkelijk de
gedachte om opwaartse convergentie en nationale onderwijshervormingen te blijven stimuleren via het Europees Semester en de
Europa2020 strategie. Nederland heeft belang bij hervormingen in slecht
presterende onderwijsstelsels, om op langere termijn onevenwichtige
mobiliteit met een te grote druk op onze eigen onderwijsvoorzieningen,
«brain drain» in herkomstlanden en economische divergentie te
voorkomen. Daarbij vormen landenspecifieke aanbevelingen in het
Europees Semester een goede prikkel.
Tevens ligt het voor de hand om conform het voorstel van de Commissie
de bestaande strategische samenwerking op het vlak van onderwijs en
training (ET2020) te hernieuwen met aandacht voor nieuwe prioriteiten. In
dit kader worden op EU-niveau goede praktijken tussen lidstaten
uitgewisseld en bereikte resultaten voor de EU als geheel en lidstaten
afzonderlijk gemonitord. Het gebruik van benchmarks op het terrein van
onderwijs en training (zoals afgestudeerden hoger onderwijs en voortijdig
schoolverlaten) wordt momenteel geëvalueerd.
Beoordeling bevoegdheid, subsidiariteit en proportionaliteit
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de bevoegdheid is
positief. Op grond van het EU-Werkingsverdrag is de Unie bevoegd de
lidstaten te ondersteunen, te coördineren of aan te vullen op het terrein
van onderwijs en cultuur (art. 6, sub c en e, VWEU). Het kabinet vindt het
belangrijk om te onderstrepen dat de EU de onderwijsactiviteiten van de
lidstaten alleen kan ondersteunen of aanvullen met volledige eerbiediging
van de verantwoordelijkheid van de lidstaten voor de inhoud van het
onderwijs en de opzet van het onderwijsstelsel en van hun culturele en
taalkundige verscheidenheid.
De grondhouding ten aanzien van subsidiariteit is positief. Het kabinet is
wel kritisch ten aanzien van de subsidiariteit van een aantal maatregelen
omdat het kabinet geen toegevoegde waarde en/of juridische mogelijkheden ziet om deze in EU-verband te adresseren. Hieronder vallen de
aangekondigde aanbevelingen over vreemde taalonderwijs en (automatische) wederzijdse erkenning van diploma’s, de benchmark over
voorschoolse educatie en de oprichting van een EU Teachers» Academy.
De grondhouding ten aanzien van proportionaliteit is positief, met
kanttekeningen over de reikwijdte en haalbaarheid van sommige
voorstellen. Daarbij kan met name gewezen worden op een Europese
studentenkaart (die gedeeltelijk met bestaande initiatieven overlapt),
uitbreiding van het Erasmus+ programma naar bredere doelgroepen
(buiten het onderwijs), de vorming van (netwerken van) Europese
(onderwijs)universiteiten en instituten (gezien bestaande instrumenten en
autonomie van onderwijsinstellingen), het garantiefonds voor de culturele
en audiovisuele sector (verstoring level playing field) en de voorgestelde
aangescherpte onderwijsbenchmarks (haalbaarheid). Het kabinet staat
terughoudend tegenover het opstarten van nieuwe initiatieven en wil
zoveel mogelijk aansluiten bij bestaande stimulerings- en samenwerkings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

10

instrumenten. Een aanbeveling over de erkenning van diploma’s in het
voortgezet en hoger onderwijs is op korte termijn geen adequaat
instrument gezien de grote diversiteit aan nationale onderwijsstelsels.
Meer in het algemeen kan worden gewezen op het grote aantal Raadsaanbevelingen dat door de Commissie in deze mededeling (en ook al eerder)
op onderwijsterrein is aangekondigd. Elk voorstel zal te zijner tijd op zijn
eigen merites worden beoordeeld.
Vervolgbesluitvorming Europese Raad, OJCS-Raad en krachtenveld
De Commissie somt in de mededeling de zes belangrijkste maatregelen
op voor bespreking door de regeringsleiders in Gotenburg. De uitkomsten
van de informele lunchbespreking op 17 november jl. in Gotenburg zijn u
inmiddels toegezonden19. De besluitvorming in de Europese Raad van 14
en 15 december 2017 en de rol van de vakministers in de OJCS-Raad zijn
voor de verdere besluitvorming over deze mededeling van belang. Over
de inzet voor de Europese Raad wordt u door de Minister van Buitenlandse Zaken geïnformeerd.
In de OJCS-Raad van 20 en 21 november jl. werd de mededeling zowel in
het Onderwijsdeel als in het Cultuurdeel kort toegelicht en werd door de
Commissie vanuit eigen perspectief stilgestaan bij de uitkomsten van de
informele lunchbespreking in Gotenburg. Slechts een enkel land sprak
zich hierover (in positieve zin) uit. Naar verwachting zullen de resultaten
van deze Europese Raad en de mededeling begin volgend jaar worden
geagendeerd tijdens een Onderwijstop die Eurocommissaris Navracsics
op 25 januari a.s. organiseert. De eerstvolgende (formele) OJCS-Raad
vindt plaats op 15 februari 2018. U ontvangt op de gebruikelijke wijze de
kabinetsinzet voor deze Raad, die alleen uit een Onderwijsdeel zal
bestaan. Ik kan reeds aangeven dat ik in lijn met het algemeen overleg dat
wij hadden op 15 november jl., en indachtig uw correspondentie hierover
met Eurocommissaris Navracsics, bij de voorbereiding hiervan alert zal
blijven op het respecteren van het subsidiariteitsbeginsel.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

19

Kamerstuk 21 501-31, nr. 470

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2443

11