Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

35 334

Problematiek rondom stikstof en PFAS

30 015

Bodembeleid

Nr. 190

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 juli 2022
De afgelopen maanden is er samen met de koepels van medeoverheden
een onderzoek uitgevoerd naar de aanwezigheid van
PFAS-aandachtslocaties in Nederland. Met deze brief wordt u de
uitkomsten van dit onderzoek aangeboden1. Tevens schetst deze brief hoe
omgegaan kan worden met locaties met PFAS-verontreinigingen en welke
maatregelen genomen kunnen worden. Hiermee wordt invulling gegeven
aan de gewijzigde motie van de leden Moorlag en Van Brenk om een
strategie te ontwikkelen voor bronaanpak en sanering van
PFAS-verontreinigingen die grondwaterbronnen voor de drinkwatervoorziening bedreigen (Kamerstuk 35 334, nr. 73) en de motie van de leden
Hagen en Bouchallikh om met gemeenten voor de zomer in kaart te
brengen waar PFAS-hotspots liggen en de daarbij behorende beheersmaatregelen met een tijdspad van aanpak (Kamerstuk 28 089, nr. 204) en
de toezeggingen gedaan op 19 februari 2020 tijdens een Algemeen
Overleg over PFAS (Kamerstuk 35 334, nr. 78), op 12 mei 2020 tijdens een
notaoverleg Bodem (Kamerstuk 30 015, nr. 77),op 15 oktober 2020 tijdens
een Algemeen Overleg Leefomgeving (Kamerstuk 29 383, nr. 347) en op
20 april 2022 tijdens het tweeminutendebat Toezicht en handhaving
(Handelingen II 2021/22, nr. 75, Tweeminutendebat toezicht en
handhaving) (CD d.d. 12 april 2022).
Daarnaast breng ik u met deze brief op de hoogte van de stand van zaken
rond de aanwijzing van de nieuwe beoordelingsrichtlijn (BRL) voor
granuliet. Tot slot bied ik u hierbij de signaalrapportage over de milieurisico’s van bodemas van de ILT aan2.

1
2

kst-35334-190
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Zie bijlage.
Zie bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 334, nr. 190

1

In kaart brengen van PFAS-aandachtslocaties
Nadat de PFAS-problematiek op de kaart kwam, is in opdracht van het
Uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond (UP) in 2020 een start
gemaakt met de inventarisatie van locaties waar zich mogelijk dusdanig
hoge PFAS-concentraties in de bodem bevinden, dat die potentieel
gezondheidsrisico’s kunnen opleveren. Hiervoor werd data van bevoegde
gezagen en de Kamer van Koophandel gebruikt, die onder meer informatie geven over de bedrijfsactiviteiten uit het verleden. Deze methodiek
is in het verleden succesvol gebruikt om een landsdekkend beeld te geven
van locaties met een mogelijke aanwezigheid van een bodemverontreinigingen in relatie tot bedrijfsactiviteiten. Dat gebeurde door een lange lijst
risicolocaties verder te verkleinen door gericht bodemonderzoek. Dat
proces loopt voor laag-risicolocaties overigens nog steeds. Genoemde
databestanden zijn gebaseerd op eerder onderzoek en vergunningverlening en veelal niet geactualiseerd, waardoor sprake was van verouderde
gegevens. Ook is er over PFAS in productieprocessen minder bekend dan
over verontreinigde stoffen waar eerder dergelijk onderzoek voor is
uitgevoerd. Gevolg hiervan was dat de resultaten van deze studie,
alhoewel waardevol, in de praktijk niet bruikbaar waren om een eenduidig
zicht te krijgen op de PFAS-aandachtslocaties. Dat bleek uit een rondgang
langs bevoegde gezagen en omgevingsdiensten. Sommige locaties die
wel op de lijst stonden, werden niet in de praktijk herkend, terwijl locaties
die al wel in beeld waren niet door de studie waren geïdentificeerd.
Daarom is samen met de koepels van medeoverheden een vervolgonderzoek uitgevoerd, dat van een alternatieve methode gebruik maakte.
Doel van dit onderzoek was het waar mogelijk aanvullen van de lijst met
PFAS-aandachtslocaties vanuit de kennis die bij bevoegde gezagen en
omgevingsdiensten aanwezig is. De bruikbaarheid van de databestanden
is eveneens getoetst. Ook is gekeken naar de lessen die zijn te trekken uit
op dit moment lopende PFAS-onderzoeken en -saneringen.
Uit het onderzoek bleek dat een uitvraag aan bevoegde gezagen en
omgevingsdiensten beperkt aanvullende informatie opleverde die
bruikbaar was voor een totaaloverzicht. Dit kwam enerzijds omdat niet alle
bevoegde gezagen en omgevingsdiensten in dezelfde mate informatie
hebben over de aanwezigheid van dergelijke locaties, anderzijds omdat zij
erg terughoudend zijn om deze informatie openbaar te maken voordat
nader onderzoek ter plekke is gedaan. Een aantal omgevingsdiensten gaf
ook aan niet de personele capaciteit te hebben om aan het onderzoek mee
te werken. Zowel de top-down- als bottom-upbenadering hebben
daarmee niet geleid tot een volledig landsdekkend overzicht.
Concluderend betekent dit dat het huidige overzicht van aandachtslocaties
beperkt is tot de reeds bekende locaties, aangevuld met de locaties die uit
onderzoeken, die vanuit een specifieke uitkering (SPUK) van de rijksoverheid zijn betaald, naar voren komen. Het ontbreken van een landsdekkend totaaloverzicht staat de aanpak van PFAS-aandachtslocaties in
het gedecentraliseerde bodemstelsel echter niet in de weg. De belangrijkste locaties, onder meer daar waar in het verleden PFAS is geproduceerd, zijn bekend. Ook zijn de typen locaties waar vaak verhoogde
PFAS-concentraties gevonden, zoals brandweeroefenlocaties, stortplaatsen en papierindustrie, bij de bevoegde gezagen in beeld. Er is na
een vermoeden van bodemverontreiniging altijd onderzoek ter plekke
nodig om de daadwerkelijke PFAS-concentraties te bepalen. Bevoegde
gezagen bepalen vervolgens of er maatregelen nodig zijn. Dit hangt ook af
van de lokale omstandigheden, zoals het beoogde gebruik van het terrein.
Voor een effectieve aanpak van de specifieke PFAS-aandachtslocaties is
het totaaloverzicht dan ook niet nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 334, nr. 190

2

Het onderzoek concludeert dat bevoegde gezagen een steeds duidelijker
beeld van de mogelijke oorzaken van PFAS-verontreinigingen krijgen en
dat zij al aan de slag zijn met locaties waarvan wordt vermoed dat er hoge
concentraties PFAS aanwezig zijn. Dat betekent dat het huidige overzicht
aangevuld zal worden, met de locaties die worden geïdentificeerd met de
zich ontwikkelende praktijkkennis. Er vinden al diverse saneringen plaats.
PFAS stelt bevoegde gezagen voor praktische, technische en juridische
uitdagingen die anders zijn dan voor eerdere saneringsopgaven. Dit vergt
kennisontwikkeling vanuit de uitvoeringspraktijk. Sinds de introductie van
het handelingskader PFAS vinden er onder meer bij bouwactiviteiten
PFAS-metingen plaats, waardoor niet alleen steeds meer inzicht wordt
verkregen in de verspreiding van de stofgroep, maar ook sneller mogelijke
risicolocaties kunnen worden ontdekt. Er komt meer kennis beschikbaar
over processen waarin PFAS vrijkomt en er wordt meer bodemonderzoek
op specifieke locaties gedaan. Dit zal in de toekomst leiden tot meer
inzicht in waar zich PFAS-concentraties in de bodem bevinden en die
mogelijk risico’s opleveren.
De aanbevelingen uit het onderzoek worden opgepakt. Daar waar locaties
in beeld zijn, moet zo snel mogelijk worden gestart met een locatiebeoordeling en moeten, waar nodig, maatregelen worden getroffen, zoals
saneren. Dit is een taak van het bevoegd gezag en de eigenaar van het
terrein. Parallel hieraan is het van belang om aanvullend de benodigde
kennis en informatie te verzamelen om locaties aan te kunnen pakken.
Met de koepels van medeoverheden zal worden bekeken welke behoefte
er bestaat om decentraal verzamelde informatie te gebruiken en kennis uit
te wisselen, ook waar het gaat over mogelijk nieuwe opkomende stoffen.
Samen met de bevoegde gezagen wordt de kennisontwikkeling
gemonitord en wordt gekeken welke ondersteuning nodig is.
Aanpak van PFAS-locaties
Om het bevoegd gezag te ondersteunen bij het inventariseren en waar
nodig saneren van PFAS-aandachtlocaties is als onderdeel van de
bodemmiddelen een specifieke uitkering (SPUK) ingesteld, die vorig jaar
en dit jaar ook voor zogenaamde buitenproportionele opgaven (onder
meer PFAS-opgave) middelen beschikbaar stelt. In het kader van de SPUK
kunnen bevoegde gezagen aanvragen doen voor onderzoek en maatregelen. SPUK-gelden voor PFAS-saneringen worden op dit moment al
gebruikt voor het saneren van locaties rond Dordrecht, Helmond en
Doetinchem.
Om te beoordelen op welke locaties mogelijk risico’s aanwezig zijn, heeft
het RIVM in april geactualiseerde indicatieve niveaus voor ernstige
verontreiniging (INEVs) gepubliceerd (Kamerstukken 30 015 en 28 089,
nr. 105). Mede door middel van de genoemde SPUK-regeling worden
bevoegde gezagen in staat gesteld kennis over aandachtslocaties verder
te ontwikkelen en waar nodig maatregelen te nemen. Afgelopen maand
mei zijn hiervoor aanvragen van provincies en gemeenten ontvangen, die
op dit moment beoordeeld worden.
Signaalrapportage ILT: milieurisico’s van bodemas
Tijdens het tweeminutendebat Toezicht en handhaving op 20 april 2022
(CD d.d. 12 april 2022) heb ik u aangegeven dat de ILT thematisch
onderzoek doet naar de vier erkende afvalverwerkers. Ik gaf daarbij ook
aan dat hier binnenkort een rapport van de ILT over zou komen. In dit
kader treft u bijgevoegd de signaalrapportage over de milieurisico’s van
bodemas van de ILT aan. Onderstaand treft u de conclusies van de ILT en
hoe dit beleidsmatig een vervolg krijgt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 334, nr. 190

3

In 2012 is een Greendeal over bodemassen uit Afval Energie Centrales
(AEC bodemassen) afgesloten. Doel van deze Greendeal was te komen tot
een uitfasering van de toepassing van bodemassen onder IBC-condities3
en de kwaliteit van de AEC bodemassen dusdanig te verbeteren zodat
deze als bouwstof vrij toepasbaar zijn. Het toepassen van AEC
Bodemassen onder IBC-condities is per 1 juli 2021 niet meer mogelijk.
De ILT heeft recent vier erkende AEC bodemasverwerkers bezocht. De ILT
constateert in haar signaalrapportage dat de beoogde kwaliteitsverbetering van AEC Bodemassen bij 3 van de 4 bodemasverwerkers niet wordt
bereikt. Gevolg hiervan is dat er veel afzet plaatsvindt van bodemassen
als immobilisaat of als toevoeging in beton, want in dergelijke toepassingen is niet de hoge kwaliteitseis nodig. Er wordt hier gesproken van
een immobilisaat als de bodemas wordt vermengd met cement waardoor
de bodemas wordt vastgelegd en de verontreinigende stoffen niet meer
mobiel zijn. De immobilisaten of betonproducten moeten indien toegepast
op de bodem voldoen aan de samenstelling- en uitloogeisen uit de
regelgeving. Dergelijke toepassingen vormen niet een direct milieurisico
omdat de AEC bodemas gebonden is en deze stoffen niet uit de producten
vrijkomen. Het milieurisico dat de ILT in de signaalrapportage voorziet is
op het moment dat de vormgegeven bouwstof opnieuw wordt hergebruikt, bijvoorbeeld in de vorm van granulaat.
Dit door de ILT gesignaleerde risico heeft aandacht in de beleidsvorming.
Daarbij zal gekeken worden naar het beperken van risico’s van immobiliseren, bijvoorbeeld als gevolg van verspreiding van mogelijke verontreinigingen of vervuiling van grondstoffen in een volgende gebruikscyclus.
Zoals aangekondigd (Kamerstuk 30 872, nr. 253) wordt het Landelijk
Afvalbeheerplan (LAP) vervangen door een Circulair Materialenplan.
Recentelijk is de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD)4 gepubliceerd
ten behoeve van de m.e.r.-procedure die voor het Circulair Materialenplan
(CMP1) doorlopen wordt. Beleidsvoornemens zoals opgenomen in de
NRD waaronder ook voor immobiliseren en import van afvalstoffen zullen
in het milieueffectrapport (MER) aandacht krijgen en op milieueffecten
gescoord worden. Het MER kan bijdragen aan verdere beleidsvorming
voor immobilisatie.
Tot slot geeft de sector aan zelf in te zetten op een verdere kwaliteitsverbetering van de AEC bodemassen zodat meer volume beschikbaar is voor
vrije toepassing. De sector heeft een position paper opgesteld waarin dit
uiteen is gezet (Kamerstuk 30 872, nr. 271).
Beoordelingsrichtlijn granuliet
Tot slot is tijdens het notaoverleg Bodem op 12 mei 2020 uw Kamer
toegezegd dat met de beheerders van het stelsel zoals SGS INTRON en
Kiwa in overleg zal worden getreden over hoe we ervoor kunnen zorgen
dat die beoordelingsrichtlijn voor granuliet er zo spoedig mogelijk komt
en dat uw Kamer hiervan op de hoogte zou worden gehouden (Kamerstuk
30 015, nr. 77).
Een beoordelingsrichtlijn (BRL) is een document waarin de eisen en
voorschriften voor een product of een proces voor bodemwerkzaamheden
staan beschreven. Het betreft zowel publiekrechtelijke eisen (wanneer
3

IBC condities zijn maatregelen van isolatie, beheer en controle (IBC), omdat het toepassen van
grond en bouwstoffen zonder deze maatregelen anders leidt tot teveel emissies naar het
milieu.
4
https://www.platformparticipatie.nl/cmp1/voornemen+notitie+reikwijdte+en+detailniveau/
handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2222228.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 334, nr. 190

4

opgenomen in de regeling bodemkwaliteit) als privaatrechtelijke eisen. Tot
nu toe was er geen beoordelingsrichtlijn specifiek voor granuliet. Gezien
de discussie rond het toepassen van granuliet is er een specifieke
beoordelingsrichtlijn voor granuliet opgesteld met daarin de voorschriften
over hoe de milieuhygiënische kwaliteit van granuliet moet worden
afgeleid om een productcertificaat te verkrijgen. Het productcertificaat is
het bewijsmiddel dat de producent of leverancier gebruikt als erkende
kwaliteitsverklaring. Het productcertificaat wordt afgegeven door een
certificatie-instelling, die daarvoor geaccrediteerd moet zijn
De beoordelingsrichtlijn voor granuliet (BRL 9349) is in oktober 2021 door
SGS (schemabeheerder) aangeboden aan het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Een procedure is gestart om de beoordelingsrichtlijn in de Regeling bodemkwaliteit aan te wijzen. Een gewijzigde
regeling moet worden geconsulteerd en genotificeerd in Brussel. Dit duurt
enige tijd. Verwacht wordt dat de beoordelingsrichtlijn in februari 2023 in
de Regeling bodemkwaliteit zal zijn aangewezen.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
V.L.W.A. Heijnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 334, nr. 190

5