De arbeidsmarkt voor de Sociale
Advocatuur

Zoetermeer , augustus 2022
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Voorwoord

In opdracht van de Raad voor Rechtsbijstand (RvR) en met nauwe betrokkenheid van
de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) heeft Panteia een onderzoek uitgevoerd
naar de arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur. Dit onderzoek moet handvatten
bieden waarmee de RvR en de NOvA kunnen bevorderen dat het aanbod van sociaal
advocaten voldoende blijft om aan de vraag aan rechtsbijstand te blijven voldoen.
Dit eindrapport doet verslag van de resultaten uit het onderzoek. Het onderzoek
bestond uit:


een documentstudie,



een zogenaamde PESTLE-analyse van voor de arbeidsmarkt relevante
ontwikkelingen,



inventarisatie van bestaande data over aantallen sociaal advocaten, in- en
uitstroom van sociaal advocaten en aantallen advocatenkantoren,



een drietal enquêtes onder sociaal advocaten, advocatenkantoren met
minimaal twee sociaal advocaten en rechtenstudenten,



en interviews met advocatenkantoren en een focusgroep met acht deelnemers.

Op basis van dit materiaal is dit rapport samengesteld. Het bevat veel cijfermatige
informatie over de arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur, het schetst toekomstige
ontwikkelingen en geeft ten slotte een aantal oplossingsrichtingen voor huidige en
toekomstige knelpunten op de arbeidsmarkt.
Douwe Grijpstra,
Manager arbeidsmarktonderzoek

3

4

Managementsamenvatting
De arbeidsmarkt voor sociaal advocaten heeft een bijzonder karakter. Sociaal
advocaten zijn hoog opgeleid. Ze leggen een lang opleidingstraject af. Dat vindt deels
op de universiteit plaats. Na de universiteit volgt nog een driejarige opleiding als
advocaatstagiaire bij een advocatenkantoor. Als de Nederlandse Orde van Advocaten
(NOvA) de stage goedkeurt, wordt men ingeschreven op het tableau en kan men zich
vestigen als zelfstandig advocaat. Daarna volgt doorgaans nog een specialisatietraject
van enige jaren.
Advocatenkantoren laten de juristen die sociaal advocaat willen worden meestal niet
meteen na de studie aan beginnen, maar vragen ook nog enige praktijkervaring
voordat de juristen het traject advocaat-stagiair in kunnen gaan. Beginnende
advocaten in de sociale advocatuur zijn daardoor gemiddeld ouder dan hun collega’s in
de commerciële advocatuur.
De netto inkomsten in de sociale advocatuur zijn vervolgens lager dan die in de
commerciële advocatuur en het bedrijfsleven, maar ook dan die in andere beroepen,
zoals medisch specialisten, waarbij een vergelijkbaar lang opleidingstraject nodig is.
De forse investering in opleiding in combinatie met relatief lage inkomsten
weerhouden potentiële sociaal advocaten ervan om voor het beroep te kiezen.
Tegelijkertijd is de sociale advocatuur vergrijsd en stoppen ook nog de nodige sociaal
advocaten ermee die nog lang niet aan pensioen toe zijn. Dit komt omdat er op de
arbeidsmarkt voor sociaal advocaten (in tegenstelling tot die voor andere beroepen
waarvoor men fors in tijd en/of geld moet investeren) ook andere banen beschikbaar
zijn die een zekerder en even hoog of hoger inkomen opleveren.
De huidige situatie op de arbeidsmarkt vormt een bedreiging voor de t oekomst van de
sociale advocatuur. Dit was de aanleiding voor de Raad voor Rechts bijstand (RvR) om
Panteia een arbeidsmarktonderzoek te laten uitvoeren. Gedurende het gehele traject
was de NOvA bij de begeleiding van het onderzoek betrokken.
In dit rapport zijn de volgende zaken in beeld gebracht:




Het huidige beeld en stromen op de arbeidsmarkt in cijfers
o

Aantallen sociaal advocaten en toevoegingen

o

In- en uitstroom van sociaal advocaten

o

Aantallen sociaal advocatenkantoren

Een analyse van de ontwikkelingen in politiek, economie, maatschappij,
technologie, wetgeving en omgeving (PESTLE-analyse) die de arbeidsmarkt van de
sociale advocatuur beïnvloeden



Achtergronden van de instroom
o

Instroom vanuit de opleiding

o

Stageplaatsen voor advocaat-stagiairs

o

Zij-instroom vanuit de commerciële advocatuur

o

Moeilijk vervulbare vacatures voor sociaal advocaten



Achtergronden van behoud/motivatie voor de sociale advocatuur



Achtergronden van de uitstroom uit het beroep



Oplossingsrichtingen voor de (toekomstige) krapte op de arbeidsmarkt.

Het huidige beeld en stromen op de arbeidsmarkt in cijfers


In 2021 was ongeveer 40% van alle sociaal advocaten verantwoordelijk voor iets
meer dan 80% van het aantal zaken waarvoor een toevoeging is aangevraagd.

5

Een groep van ongeveer 2.500 sociaal advocaten vormt daarmee de kern van de
sociale advocatuur.


Daarnaast is er een groep van ruim 3.500 (2021) advocaten die per jaar minder
dan 50 zaken op toevoeging doen. Hun aantal neemt sterker af dan het aantal
advocaten dat meer dan 50 zaken per jaar op toevoeging doet.



Met name in het civielrecht en in het bestuursrecht is het aantal toevoegingen de
afgelopen jaren afgenomen. Het gaat om een al langer bestaande stabiele trend
van afname. Dit is vooral het gevolg van overheidsbeleid. Kantoren werden
daardoor gedwongen telkens opnieuw kosten te reduceren. Dit heeft er op zich al
geleid tot minder zaken op toevoeging. Daarnaast heeft het ervoor gezorgd dat
het landschap verder is versnipperd. In bepaalde regio’s zijn daardoor op sommige
subrechtsgebieden nog weinig sociaal advocaten actief. In gesprekken met
advocatenkantoren komt naar voren dat de specialisatievereisten, die bedoeld zijn
om de kwaliteit van de sociale advocatuur te waarborgen, specifiek voor deze
advocaten reden kunnen zijn om binnen een aantal rechtsgebieden met zaken op
toevoeging te stoppen.



De uitstroom van sociaal advocaten was van 2020 op 2021 het grootste in het
bestuursrecht (-17%), gevolgd door het civielrecht (-8%) en het strafrecht (-2%).



Het aantal advocaat-stagiairs bij sociale advocatenkantoren neemt af.



Het aandeel oudere advocaat-stagiairs is in de sociale advocatuur een stuk hoger
dan in de totale advocatuur. De gemiddelde leeftijd van de advocaat-stagiair is
zo’n 27 à 28 jaar oud, maar de gemiddelde leeftijd van de advocaat-stagiair die
actief is in de sociale advocatuur ligt hoger: op gemiddeld 30 tot 32 jaar oud.

Contextanalyse (PESTLE)
Structureel gezien de meeste invloed op de arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur
lijkt uit te gaan van factoren die betrekking hebben op:


De financiering van de sociale advocatuur (vergoedingen; opleidingskosten) is
onvoldoende;



De sociale advocatuur heeft een versnipperd karakter. Er zijn veel kleine kantoren
actief en er wordt weinig samengewerkt;



De concurrentie op de arbeidsmarkt vanuit andere sectoren groeit;



De beroeps- en loopbaankeuze van jonge generaties is enerzijds meer gericht op
een goed salaris, maar anderzijds ook gebaseerd op meer sociale bewogenheid
dan eerdere generaties;



De vergrijzing van de groep sociaal advocaten is aanzienlijk;



De praktijkvoering binnen de sociale advocatuur is over het algemeen statisch.
Daarbij gaat het onder meer om geringe aandacht voor sociale innovatie
(samenwerking, laagdrempeligere rechtshulp, meer zelfregie e.d.) en
functiedifferentiatie.

Achtergronden van de instroom


De inhoud van het werk (interessante rechtsgebieden, wetgeving,
rechtsvraagstukken, doelgroepen), ideologische overwegingen en de intrinsieke
motivatie om mensen te helpen zijn voor studenten de voornaamste redenen om
voor een studie rechten en vervolgens voor de sociale advocatuur te kiezen.



De rechtsgebieden Strafrecht, Verbintenissenrecht en Goederenrecht zijn het
meest bekend bij rechtenstudenten.



Uit de enquête onder rechtenstudenten blijkt dat voorafgaande aan hun studie
zo’n 20% van de studenten al interesse had in de sociale advocatuur. Opvallend
genoeg geeft van 36% van die studenten met interesse in het beroep vervolgens
ook aan dat ze voordat ze rechten begonnen te studeren nog goed niet bekend
waren met wat de sociale advocatuur inhoudt. Waarschijnlijk zijn dit studenten die

6

het soort werk wel interessant vinden klinken, maar (nog) geen idee hebben wat
een sociaal advocaat doet. Dit zijn bij uitstek de studenten die je met goede
informatie over de sociale advocatuur naar het beroep kunt toetrekken. Al met al
zegt een kleine 30% van de studenten te kiezen voor carrière in de sociale
advocatuur of dat op dit moment te overwegen.


Op een schaal van 1 tot 10 geven de studenten (n=267) het imago van de sociale
advocatuur gemiddeld een 5,4. Bovendien geven ze aan dat hun medestudenten
het imago van de sociale advocatuur gemiddeld met een 4,9 beoordelen. Dat is
dus een overwegend negatief imago.



Meer dan de helft van de sociaal advocatenkantoren ontplooit activiteiten om
studenten rechtsgeleerdheid tijdens hun studie te enthousiasmeren voor een
loopbaan in de sociale advocatuur.



Eén vijfde van de studenten heeft een carrière in de sociale advocatuur ooit wel
overwogen maar kiest toch voor iets anders. De voornaamste redenen die zij
geven om hier toch vanaf te zien zijn het ontoereikende verdienvermogen, de
hoge werkdruk en de ontoereikende vergoedingenstructuur. 1



Bijna de helft van de huidige jonge sociaal advocaten geeft aan dat ze na het
afronden van hun studie problemen hadden om een stageplaats te vinden.



De opties voor zij-instroom vanuit de commerciële advocatuur zijn gering.
Ongeveer 70% van de advocatenkantoren actief in de sociale advocatuur acht een
switch van commerciële advocaten 2 naar de sociale advocatuur (zeer) slecht
mogelijk.

Achtergronden van behoud/motivatie voor de sociale advocatuur


Van de groep sociaal advocaten onder de 35 jaar is twee derde tevreden of zeer
tevreden met hun werk als sociaal advocaat. Desondanks zou maar liefst 60% van
de sociaal advocaten onder de 35 jaar andere juristen niet aanraden om in de
sociale advocatuur te gaan werken.



Ongeveer een derde van de sociaal advocaten in de leeftijd tot 35 jaar denkt
binnen vijf jaar het beroep te verlaten. Dit aantal neemt af naarmate de leeftijd
toeneemt.

Achtergronden van uitstroom


De ontoereikende vergoedingenstructuur en het daaruit volgende lage salaris zijn
de voornaamste reden waarom een deel van de sociaal advocaten niet tot de
AOW-leeftijd denkt door te blijven werken als sociaal advocaat. Ook de hoge
werkdruk wordt relatief veel genoemd. Verder wordt ook de ontoereikende
pensioenopbouw aangestipt als een belangrijke reden om de sociale advocatuur
voortijdig te verlaten.



De meest genoemde redenen onder de huidige 55 plussers om na de AOW gerechtigde leeftijd door te blijven werken zijn het bezig blijven of plezier hebben
in het werk wat ze doen, de gebrekkige pensioenopbouw die ze min of meer
dwingt om langer door te werken en de intrinsieke motivatie om mensen te
helpen.



Meer dan de helft van de sociaal advocaten, die zeggen voor de AOW-leeftijd te
zullen stoppen in de sociale advocatuur (n=288), stopt dan ook helemaal als
advocaat. Een betere vergoedingsstructuur en een beter salaris zijn de twee

1

Er zit een verschil tussen het verdienvermogen en de vergoedingenstructuur. Bij de vergoedingenstructuur
gaat het puur om de vergoeding die een sociaal advocaat per punt/per zaak krijgt. Het verdienvermogen is het
salaris dat sociaal advocaten overhouden na aftrek van eventuele andere bijkomende kosten die niet onder die
vergoeding vallen of onvoldoende gedekt worden.
2
Toelichting: Met commerciële advocaten worden advocaten bedoeld die geen of slechts een klein aantal
toevoegingen in een bepaald rechtsgebied van de sociale advocatuur doen. De switch betreft dan de overgang
van deze advocaten naar een voor het betreffende rechtsgebied van de sociale advocatuur gebruikelijk aantal
toevoegingen.

7

meest door sociaal advocaten genoemde redenen die hen kunnen overhalen om
toch in de sociale advocatuur te blijven werken. Zaken als een lagere werkdruk,
een betere pensioenopbouw en meer duidelijkheid over de ontwikkeling van het
vakgebied worden ook door meer dan 30% van de sociaal advocaten geno emd.
Andere redenen om toch door te gaan als sociaal advocaat zijn het verlagen van
de regeldruk of kosteloze ondersteuning hierbij en een betere verhouding met
onder andere de Raad voor Rechtsbijstand.
Oplossingsrichtingen
Om de oplossingsrichtingen voor de arbeidsmarktproblematiek gestructureerd in kaart
te brengen en te presenteren maken we gebruik van een arbeidsmarktmodel: de
Cirkel van Stimulus of Arbeidsradar. 3 Deze Cirkel deelt de oplossingen voor
arbeidsmarktknelpunten in vier hoofdcategorieën (weergegeven in vier kwadranten):


Reserves: Voor andere arbeidsmarkten bevat deze hoofdcategorie oplossingen en
maatregelen om extra potentieel op de arbeidsmarkt te mobiliseren. Dat
potentieel is er echter niet of nauwelijks in de sociale advocatuur; hooguit valt
eraan te denken dat gestopte sociaal advocaten of ander dan sociaal advocaten
(weer) zaken op toevoeging gaan doen, maar de kansen op succes daarvan zijn
klein. Om deze reden hebben we dit blok mogelijke oplossingen ingevuld met
zaken in de persoonlijke sfeer die bevorderen dat men in de sociale advocatuur
gaat en blijft werken;



Onderwijs: Zaken in de overgang van vwo/HBO naar de universiteit, op de
universiteit en in de overgang van universiteit naar arbeidsmarkt die bevorderen
dat men in de sociale advocatuur gaat werken;



Werkenden: Zaken binnen stage en werk die bevorderen dat huidige advocaatstagiaires en sociaal advocaten in de sociale advocatuur blijven werken;



Bedrijfsvoering: Zaken in de organisatie en inrichting van het werk die ervoor
zorgen dat er sociaal advocaten effectiever hun werk kunnen doen en dat de
sociale advocatuur in theorie met minder sociaal advocaten toe kan en/of
bevorderen dat men in de sociale advocatuur gaat en blijft werken.

Reserves/persoonlijke sfeer


De sector aantrekkelijker maken voor potentiële nieuwe sociaal advocaten door
het netto inkomen te verhogen dan wel de werkdruk te verlichten. Bij voorkeur
door hogere vergoedingen, maar dit kan ook door lagere onkosten voor
opleidingen.



Meer energie en middelen stoppen in de voorlichting van studenten over de
importantie van de sociale advocatuur en jongeren enthousiasmeren om voor het
beroep te kiezen.



Wellicht dat het op enkele rechtsgebieden (arbeids- en huurrecht) mogelijk is om
een enkele advocaat over te halen om in de sociale advocatuur te komen werken.
Bijvoorbeeld advocaten die wellicht inmiddels hun geld elders (zoals in de
commerciële advocatuur) al hebben verdiend en nog wat voor de samenleving
willen betekenen; dit ondanks de waarschijnlijke achteruitgang in salaris.

Onderwijs


Gezamenlijke acties van de RvR, de NOvA, de kantoren, de VSAN en advocaten
naar de universiteiten toe; in gesprek gaan over de aandacht voor de sociale
advocatuur tijdens de studie rechten. Bij voorkeur moet er volgens de

3

De omschrijving van dit arbeidsmarktmodel en waarom de keuze op dit model viel, staan beschreven in
hoofdstuk 7 van dit rapport. Ook staan hier diverse conventionele maatregelen beschreven die bij verdere
analyse niet van toepassing bleken te zijn op deze bijzondere arbeidsmarkt.

8

respondenten in dit onderzoek meer aandacht uitgaan naar de dagelijkse praktijk
van de werkzaamheden.


Sociale advocatuur als een aparte studierichting (her)aanbieden bij één of meer
universiteiten; deze studierichting zou specifiek gericht moeten zijn op de
rechtsgebieden in de sociale advocatuur en op de benodigde
beroepsvaardigheden.



Naast de bestaande gastdocentschappen structurele contacten leggen tussen
sociale advocatenkantoren en rechtenfaculteiten. Structureel contact helpt om de
zichtbaarheid van de sociale advocatuur en de kantoren bij studenten te
vergroten.



Waar mogelijk, studenten al zo veel mogelijk praktijkervaring op laten doen in de
wereld van de sociale advocatuur. Een investering van de sector in de link tussen
kantoren en rechtswinkels zou hierbij een optie kunnen zijn. Rechtswinkels zijn bij
uitstek plaatsen waar studenten en net afgestudeerden ervaring op kunnen doen
en hun kennis en kunde aan kantoren kunnen laten zien.



Aan de universiteit een vorm van stage aanbieden die onderdeel is van de
opleiding.

Werkenden


Hogere vergoedingen. Zowel voor nieuwe sociaal advocaten als huidige sociaal
advocaten blijven de financiële vergoedingen het belangrijkste probleempunt. De
vergoeding per uur is in de meeste gevallen minder dan de helft van het tarief dat
een advocaat bij een commercieel kantoor krijgt. De per 1 januari 2022 ingezette
verhoging in uren zal een structureel karakter moeten krijgen en de komende
jaren moeten worden doorgezet. De vergoedingen in uren zijn in 2022 in een
aantal rechtsgebieden omhoog gegaan. Met name de situatie in het personen- en
familierecht is daarmee enigszins verbeterd. In weer andere rechtsgebieden is de
vergoeding in uren echter omlaag gegaan. Het uurtarief zelf komt steeds verder af
te staan van het markttarief.



Kijken naar het vereenvoudigen van de specialisatievereisten. Voor rechtsgebieden
die heel erg nauw met elkaar verbonden zijn, kan bijvoorbeeld worden bezien of
voor sociaal advocaten niet kan volstaan om in een tweede rechtsgebied slechts
een deel van de opleiding te kunnen volgen om vervolgens wel bevoegd te zijn.
Dit kan bijvoorbeeld spelen in relatie tot het jeugdrecht. Als dit niet mogelijk is
zonder dat er ingeboet wordt op de kwaliteit dan valt deze oplossingsrichting af.



Het verlagen van de frequentie van het volgen van de opleiding voor
specialisaties. Onderzoek of het behalen van de punten ook over meer jaren kan
worden verdeeld. Als de inhoud van specialisatie nauwelijks is veranderd en de
opleiding daarom nagenoeg telkens dezelfde inhoud heeft, kijk dan of de punten
minder frequent te hoeven behaald of in tussenliggende jaren geen of minder
punten hoeven te worden gehaald.



Doe meer aan personeelsplaning. Aan de ene kant is, anders dan bij de grote
commerciële kantoren, voor sociaal advocatenkantoren met geringe omvang
strategische personeelsplanning een brug te ver. Het is in de huidige arbeidsmarkt
aan de andere kant aan te bevelen om alvast een stagiair te nemen wanneer het
vertrek van een collega er over enkele jaren aan zit te komen.



De geleerde lessen uit de pilot ‘Samenwerking in de eerste lijn rechtsbijstand’
moeten leiden tot betere samenwerking tussen het Juridisch Loket, sociaal
raadslieden en sociaal advocaten. Dit kan leiden tot de verbetering van de
dienstverlening richting rechtzoekenden en een hogere arbeidsproductiviteit. Deze
betere samenwerking kan er ook voor zorgen dat voor juristen in de eerste lijn

9

door willen stromen naar de sociale advocatuur, zoals dat in het verleden
gebruikelijk was bij de toenmalige bureaus voor de rechtshulp .


Er moet meer aandacht komen voor het goed aangeven waar je grenzen liggen
zonder de menselijke maat te verliezen die de sociale advocatuur kenmerkt.
Advocaten moeten geen werkzaamheden verrichten die niet juridisch zijn. In de
sociale advocatuur is het vanwege de maatschappelijke problemen die spelen van
essentieel belang dat wordt samengewerkt met andere maatschappelijke
organisaties. In de gevallen dat de contacten tussen advocatenkantoren en
maatschappelijke organisaties niet goed zijn, dan moeten deze verbeterd worden.



Zorg voor meer waardering van sociaal advocaten en begrip voor het werk dat ze
doen en wat hun beperkingen zijn bij de rest van de keten. Dit vermindert
frustraties die uiteindelijk leiden tot uitstroom van advocaten.

Bedrijfsvoering


Kijk in hoeverre de verbetering van de bedrijfsvoering vanuit de RvR en/ of de
NOvA gefaciliteerd kan worden door het verzorgen van advies aan sociaal
advocatenkantoren.



Kantoren moeten de samenwerking met elkaar opzoeken om en op verschillende
terreinen meer collectief gaan opereren. Sociaal advocatenkantoren kunnen
bijvoorbeeld meer gaan samenwerken bij het aannemen van advocaat-stagiaires,
de opleiding en begeleiding van advocaat-stagiaires. De samenwerking van
kantoren zorgt voor meer financiële slagkracht, de mogelijkheid om risico te
spreiden tussen de organisaties en maakt meer personele capaciteit voor de
begeleiding van advocaat-stagiairs vrij. Een voorwaarde hierbij is wel dat de
kwaliteit van de opleiding van een advocaat-stagiair niet mag lijden onder de
spreiding van de begeleidingslast onder een tweede advocaat naast de patroon.



Zorg ervoor dat het voor kantoren niet voordeliger is om met een stagiair ondernemer constructie te werken door het op arbeidscontract aannemen van
stagiairs te vergoeden. Zelfs met de subsidie voor de Beroepsopleiding Advocatuur
wordt de zzp-constructie nog steeds door kantoren overwogen en toegepast omdat
ze onderaan de streep minder kosten willen maken. Deze constructie moet niet
dominant worden; ze zorgt er nu ook voor dat de Orde en de Raad de subsidie
voor BA niet beschikbaar te maken voor zzp-stagiairs.



Kijk naar de mogelijkheden tot het leveren van een investeringsvorm voor
kantoren vanuit de RvR en/of de NOvA bij de aanschaf van legal tech voor
kantoren die dit wel willen maar de initiële investering niet kunnen opbrengen.



Stimuleer in ieder geval bij kantoren dat ze zoveel mogelijk gebruik maken van
andere vormen van ICT die de bedrijfsvoering efficiënter maken.

Conclusies van de onderzoekers
Arbeidsmarkttekorten zijn tegenwoordig in bijna elke sector te zien, maar de tekorten
die zich op niet al te lange termijn in de sociale advocatuur zullen voordoen zijn
bijzonder problematisch. In dit onderzoek is gebleken dat de sociale advocatuur een
bijzonder unieke arbeidsmarkt heeft. De inzet van conventionele
arbeidsmarktmaatregelen kan, zeker op korte termijn, maar zeer beperkt een
oplossing bieden voor het dreigende tekort aan sociaal advocaten.
Het effect van hogere vergoedingen en daardoor een hoger inkomen zal verreweg het
sterkst zijn. Dit zorgt ervoor dat huidige sociaal advocaten niet afhaken en zal
afgestudeerde juristen via een stage op het pad naar de sociale advocatuur kunnen
helpen. Een betere voorlichting aan aankomende studenten, actievere bemoeienis met
de universiteiten of zelfs, nog beter, een afzonderlijke studierichting sociale

10

advocatuur met veel aandacht voor de beroepspraktijk hebben mogelijk ook het
nodige effect, maar dat zal dan pas op de langere termijn het geval zijn. Dan blijven
acties gericht op de (werk)omstandigheden van de huidige advocaten en de
bedrijfsvoering over. Die hebben minder effect en leggen mogelijk alleen nog maar
meer druk op de kantoren, maar hebben wel het meest direct invloed op het behoud
van sociaal advocaten voor het beroep. We moeten echter tegelijkertijd constateren
dat op dit gebied al de nodige acties vanuit zowel de RvR en de NOvA als de kant oren
zelf lopen.
Dit alles biedt een grim perspectief voor de sector als doortastende innovatieve
maatregelen uitblijven. Onze conclusie en aanbeveling is dan ook om wel door te gaan
met de huidige conventionele maatregelen en ze waar mogelijk te intensiveren, maar
om vooral ‘out of the box’ te denken. Samenwerking tussen sociaal advocatenkantoren
en innovatie in de bedrijfsvoering van sociaal advocatenkantoren is nodig om het
enorme probleem dat dreigt te ontstaan het hoofd te bieden. De sector zal de
oplossingen in de richting van bedrijfsvoering en samenwerking op korte termijn
verder moeten concretiseren. Die exercitie valt buiten scope van het huidige
arbeidsmarktonderzoek. Ten slotte: als de overheid het van groot belang vindt dat de
rechtsbijstand voor kwetsbare groepen binnen de samenleving op peil blijft, zal ze de
positie van de sociale advocatuur en de advocaten moeten verbeteren.

11

Inhoudsopgave
Voorwoord

3

Managementsamenvatting

5

1

Achtergrond, doel en opzet van het onderzoek

15

1.1.
1.2.
1.3.

Achtergrond van het onderzoek
Doel- en vraagstelling van het onderzoek
Opzet van het onderzoek

15
16
16

2

Het huidige beeld en stromen op de arbeidsmarkt in
cijfers

19

2.1.
2.2.
2.3.

Aantallen en rechtsgebieden van sociaal advocaten
In- en uitstroom van sociaal advocaten
Sociaal advocatenkantoren

19
22
29

3

Contextanalyse (PESTLE)

33

4

De instroom van sociaal advocaten

37

4.1.
4.2.
4.3.
4.4.

Instroom vanuit de opleiding
Stageplaatsen voor advocaat-stagiairs
Zij-instroom vanuit de commerciële advocatuur
Moeilijk vervulbare vacatures voor sociaal advocaten

37
45
49
50

5

Motivatie en behoud van sociaal advocaten

53

6

Uitstroom van sociaal advocaten

57

7

Oplossingsrichtingen

61

7.1.
7.2.
7.3.

Aanpak: identificatie en toets van oplossingsrichtingen
Analyse van mogelijke arbeidsmarktmaatregelen
Beschrijving van de relevante oplossingsrichtingen

61
62
67

8

Conclusies van de onderzoekers

77

Bijlage 1

Lijst met geïnterviewde advocatenkantoren en experts

81

13

14

1

Achtergrond, doel en opzet van het
onderzoek
1.1.

Achtergrond van het onderzoek

Een sociaal advocaat is een advocaat die, door het verlenen van door de overheid
gesubsidieerde rechtsbijstand, zijn of haar cliënt bijstaat. Daarbij kan het gaan om
advies, buitengerechtelijke belangenbehartiging en/of bijstand bij gerechtelijke
procedures. De sociale advocatuur is van groot belang voor de toegang tot het recht
in Nederland. Zonder gesubsidieerde rechtsbijstand zouden veel min- en
onvermogende Nederlanders vanwege kosten en gebrek aan doenvermogen 4 geen
gebruik (kunnen) maken van (buiten)gerechtelijke conflictoplossing en
geschilbeslechting. 5
De sociale advocatuur staat al vele jaren onder druk. In de eerste plaa ts in financiële
zin: de vergoedingen 6 zijn vaak onvoldoende in verhouding tot de kosten van advocaat
en ondersteuning. En vervolgens ook steeds meer in personele zin: er kiezen te weinig
afgestudeerde rechtenstudenten voor de sociale advocatuur.
De arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur is in zoverre wel bijzonder dat het een
lang opleidingstraject (studie rechten én advocatenstage met opleiding é n vaak nog
tussendoor een baan waarin men kennismaakt met de sociale advocatuur) behelst om
(sociaal) advocaat te worden. Het lijkt in die zin op het traject van bijvoorbeeld de
medisch specialist, hoewel de duur daarbij nog langer is. Die heeft echter, als hij of zij
als specialist aan de slag gaat (net als de advocaat met commerciële activiteiten) een
zeer goed inkomen, wat de investeringen in opleiding ook compenseert en ruimte laat
voor pensioenopbouw. De sociaal advocaat kent echter een aanzienlijk lager inkomen.
Anders dan de medisch specialist is dan ook sprake van ruime mogelijkheden om
elders een vergelijkbaar of hoger salaris te verdienen. Dit betekent toch een andere
arbeidsmarkt. 7
Zeker nu sociaal advocaten die in de jaren zeventig en tachtig voor het vak hebben
gekozen in toenemende mate met pensioen gaan of voortijdig stoppen met werken,
kunnen er tekorten ontstaan.
Om het aanbod voor de vraag naar gesubsidieerde rechtsbijstand op peil te houden , is
nader inzicht nodig in welke (overige) factoren een rol spelen bij de beroepskeuze van
juristen en hoe er vervolgens een impuls is te geven die leidt tot een hogere instroom
in en een lagere uitstroom uit de sociale advocatuur.

4

Doenvermogen is een overkoepelend begrip voor het vermogen om een plan te kunnen maken, in actie te
komen, acties vol te houden en met tegenslag om te gaan. Zie rapport ‘Weten is nog geen doen’:
https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2017/04/24/weten-is-nog-geen-doen
5
36,3% van de Nederlanders is Wrb-gerechtigd. Zie: https://jaarverslag.raadvoorrechtsbijstand.org/kerncijferswrb/gebruik-tweedelijnsrechtsbijstand/
6
De vergoedingsmethodiek van sociaal-advocaten is globaal dat ieder type zaak een vastgesteld puntenaantal
heeft. Daarnaast worden er extra punten toegekend aan specifieke onderdelen. Er kan ook puntenaftrek zijn.
Ieder punt heeft een waarde die jaarlijks wordt vastgesteld (geïndexeerd). Momenteel is deze waarde € 108,75
exclusief BTW per punt. Heeft een zaak bijv. 7 punten, dan krijgt de advocaat voor de volledige zaak – van
begin tot einde, inclusief overleggen, stukken opstellen, zitting, administratieve handelingen – € 756 ex BTW.
Zie rapport Commissie van der Meer: Eindrapport Andere Tijden: Evaluatie puntentoekenning in het stelsel van
gesubsidieerde rechtsbijstand (202 p.) - Eerste Kamer der Staten-Generaal
7
Voor een deel van de opgeleide specialisten geldt nu alleen een andere situatie omdat er sprake is van een
overschot en zij aangewezen zijn op een eventuele keuze voor functies waarvoor de beloning een stuk lager is.
De verhouding tussen investering in opleiding en inkomen lijkt daardoor meer op die van de sociaal advocaten.
Dit is echter bij de specialisten een uitzonderlijke situatie.

15

1.2.

Doel- en vraagstelling van het onderzoek

De Raad voor Rechtsbijstand (RvR) heeft, met nauwe betrokkenheid van de
Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA), Panteia opdracht gegeven voor een
arbeidsmarktonderzoek. Dit onderzoek moet handvatten bieden waarmee de RvR en
de NOvA kunnen bevorderen dat het aanbod van sociaal advocaten voldoende blijft om
aan de vraag te voldoen. Daarmee staat de volgende probleemstelling centraal:
Hoe kan het arbeidsaanbod worden beïnvloed zodat het optimaal bijdraagt
aan een gezonde en duurzame balans tussen vraag naar en aanbod van
sociaal advocaten?
Arbeidsaanbod ontwikkelt zich onder invloed van verschillende factoren. Er is grofweg
onderscheid te maken tussen factoren van invloed op de instroom en factoren van
invloed op de uitstroom. Waar de vraag naar arbeid groter is dan het aanbod van
arbeid, is het van belang de instroom te bevorderen en de uitstroom te beperken. Dit
vraagt om maatregelen met een beperkend effect op enerzijds de negatieve invloeden
op de instroom en anderzijds op de positieve invloeden op de uitstroom. Er is daarom
antwoord nodig op de volgende concrete onderzoeksvragen:
1.

Wat belemmert afgestudeerde juristen om voor de sociale advocatuur te kiezen?

2.

Waarom verlaten sociaal advocaten de sociale advocatuur?

3.

Welke ruimte laat de politieke, economische, sociaal-maatschappelijke,
technologische, wettelijke en ruimtelijke context (PESTLE) het arbeidsaanbod van
sociaal advocaten te vergroten?

4.

Welke maatregelen met welk potentieel effect op de in- en uitstroom zijn mogelijk
om het arbeidsaanbod van sociaal advocaten te bevorderen?

1.3.

Opzet van het onderzoek

Bovenstaande vraagstelling werd gehanteerd als kapstok voor het onderzoek. Het
onderzoek viel daarmee uiteen in drie fasen. Deze fasen richten zich achtereenvolgens
op de context van de arbeidsmarkt (vraag 3), op de motieven voor en processen bij
in- en uitstroom (vraag 1 en 2) en op de maatregelen om over een voldoende aantal
sociaal advocaten te kunnen beschikken (vraag 4). Onderstaande figuur geeft deze
onderzoeksfasen en de onderzoeksactiviteiten daarbinnen schematisch weer.

16

Figuur 1.1

Opzet van het onderzoek

Bron: Panteia

17

18

2

Het huidige beeld en stromen op de
arbeidsmarkt in cijfers
Dit hoofdstuk gaat eerst in op het huidige beeld van het aantal sociaal advocaten.
”Sociaal advocaat” is in het vervolg gedefinieerd als een advocaat die in één jaar meer
dan 50 zaken op toevoeging heeft gedaan. Deze definitie wordt in het gehele rapport
gebruikt tenzij specifiek anders vermeld. Cijfers van de Raad voor Rechtsbijstand
laten zien hoeveel advocaten er in totaal in de jaren 2018-2021 waren en hoeveel
toevoegingen zij deden. Deze cijfers zijn ook uitgesplitst naar rechtsgebied en
leeftijd. 8
In dit hoofdstuk zetten we vervolgens ook de cijfers van de in- en uitstroom van het
aantal advocaten over de afgelopen paar jaar. Hierbij worden een aantal uitsplitsingen
gemaakt van data over het aantal toevoegingen per advocaat. Ook tonen we cijfers
van de Nederlandse Orde van Advocaten over de aantallen stagiairs in de sociale
advocatuur 9.
Tot slot kijken we naar het aantal advocatenkantoren. Hierbij gaat specifiek de
aandacht uit naar de sociale advocatenkantoren, gedefinieerd als advocatenkantoren
die meer dan 200 toevoegingen per jaar kennen én waarbij minstens twee advocaten
werkzaam zijn die meer dan 50 toevoegingen per jaar doen.

2.1.

Aantallen en rechtsgebieden van s ociaal advocaten

In 2021 zijn er in totaal 334.260 lat (lichte adviestoevoegingen) en reguliere
toevoegingen aan advocaten afgegeven (zie tabel 3.1). Dit was een afname van 14%
ten opzichte van het jaar 2018. Van de 334.260 lat en reguliere toevoegingen in 2021
waren er 274.835 afgegeven aan advocaten die meer dan 50 toevoegingen per jaar
doen, dit is dus ongeveer 82% van het totaal aantal toevoegingen dat is afgegeven.
Dit aandeel is sinds 2018 nauwelijks veranderd.
Figuur 1: Aantal toevoegingen (voor advocaten met meer dan 50 toevoegingen) in 2018-2021

500.000
400.000
300.000

388.840

383.835

359.240

334.260

317.080

316.305

295.105

274.835

2018

2019

2020

2021

200.000
100.000
0

Aantal toevoegingen
Aantal toevoegingen voor advocaten met 50 of meer toevoegingen
Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

8

De aantallen advocaten, advocatenkantoren en toevoegingen zijn in de cijfers van de Raad voor Rechtsbijstand
naar vijftallen afgerond. Getallen tussen de 1-4 zijn naar 5 afgerond. In alle andere gevallen is naar het vijftal
afgerond dat het dichtste bij ligt.
9
De cijfers van de NOvA over de aantallen advocaat-stagiairs worden vrijwillig aangeleverd door
advocatenkantoren. Niet alle advocatenkantoren in Nederland leveren data aan. Deze cijfers bieden daarmee
alleen een indicatie van het totaal aan advocaat-stagiairs in de sociale advocatuur in Nederland.

19

Dit betekent dat in 2021 ongeveer 40% van alle sociaal advocaten verantwoordelijk
was voor iets meer dan 80% van het aantal zaken waarvoor een toevoeging is
aangevraagd. Deze groep ongeveer 2.500 sociaal advocaten vormt daarmee de kern
van de sociale advocatuur.
Het totaal aantal advocaten dat één of meer toevoegingen aanvraagt in het kader van
de gesubsidieerde rechtsbijstand is tussen 2018 en 2021 afgenomen van 7.140 naar
6.220 advocaten, een afname van 13%. Het aandeel sociaal advocaten dat per jaar
meer dan 50 zaken op toevoeging doet (dus: de groep die onder de definitie van
“sociaal advocaat” valt) bedroeg in 2021 40%, dit percentage is licht toegenomen ten
opzichte van 2018. Dit betekent dus dat er vooral minder advocaten actief zijn die
minder dan 50 zaken op toevoeging doen.
Figuur 2: Aantal advocaten (met meer dan 50 toevoegingen) in 2018-2021

8000

7140

6885

6530

6220

2830

2780

2625

2510

2018

2019

2020

2021

6000
4000
2000
0

Aantal advocaten

Aantal advocaten met 50 of meer toevoegingen

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

Op basis van de analyse van beschikbare data is niet met zekerheid vast te stellen of
de daling van het aantal toevoegingen het gevolg is van de daling van het aantal
sociaal advocaten of andersom. Er spelen hier waarschijnlijk verschillende factoren
een rol in maar wij kunnen op basis van de uitkomsten uit de interviews en enquêtes
slechts speculeren welke factoren dat zijn. Hier kunnen wij geen harde conclusies aan
binden. Een veronderstelling zou kunnen zijn dat de verscherping van de
specialisatievereisten voor bepaalde rechtsgebieden sinds 2020 een rol speelt. De
afname van zowel het aantal totaal aantal toevoegingen als het aantal sociaal
advocaten kan erop duiden dat de afname van het aantal sociaal advocaten hier niet
echt een gevolg van is. Dan zou het aantal toevoegingen immers eerder gelijk blijven
bij een sinds dat jaar sterker dalende trend van het aantal sociaal advocaten die meer
dan 50 zaken op toevoeging doen. Echter, advocaten die veel toevoegingen doen, zijn
vaker aan het werk binnen alleen de sociale advocatuur, halen de
specialisatievereisten sneller en hechten daar vervolgens meer belang aan dan
degenen die maar een paar zaken op toevoeging op jaarbasis doen. Die laatste groep
advocaten haakt sneller af; ze hebben minder belang bij het behalen van een
specialisatievereiste in de sociale advocatuur. Dit zal zeker het geval zijn als
tegelijkertijd daarbij ook nog eens minder vraag is naar gesubsidieerde rechtsbijstand
(in de vorm van toevoegingen). Het kan echter ook zo zijn dat er door de
aanscherping van de specialisatie-eisen überhaupt minder gesubsidieerde
rechtsbijstand door sociaal advocaten mogelijk is. De interviews met
advocatenkantoren in het kader van dit onderzoek duiden hier wel op. De verwachting
is dat het behalen van de specialisatievereisten op termijn in de regio’s buiten de
Randstad een probleem zou kunnen worden. Achtergrond is dat daar vaak sociaal

20

advocaten op meer rechtsgebieden actief zijn. Het risico bestaat dat minder sociaal
advocaten zich zullen specialiseren in een aantal van de kleinere rechtsgebieden, met
als gevolg een tekort van aanbod buiten de Randstad op die rechtsgebieden.
Wat betreft de hoofdrechtsgebieden zien we dat de meeste sociaal advocaten actief
zijn in het civielrecht (figuur 3). Het ging in 2021 om 5.235 advocaten. Wat betreft
advocaten met meer dan 50 toevoegingen is er ten opzichte van 2018 een daling van
12% te zien van het aantal advocaten in het Civielrecht. In het strafrecht waren in
2021 780 sociaal advocaten met meer dan 50 toevoegingen actief en in het
bestuursrecht waren dit er 600. Hoewel het totaal aantal strafrechtadvocaten in 2021
nog steeds daalde, is binnen dit rechtsgebied het aantal sociaal advocaten dat meer
dan 50 toevoegingen per jaar deed in 2021 ten opzichte van 2020 juist toegenomen.
Figuur 3: Aantal advocaten (met meer dan 50 toevoegingen) per hoofdrechtsgebied in 2018-2021

7000

6425

6085

6000

5705
5235

5000
3800

4000
3115
3000
2000

1130

1125

1140

2955

2735

2685

3525

3200
2645

990

795

800

735

780

655

655

620

600

2021

2018

2019

2020

2021

2018

2019

2020

2021

1000
0
2018

2019

2020

Civielrecht
Aantal advocaten

Strafrecht

Bestuursrecht

Aantal advocaten met 50 of meer tvg binnen rechtsgebied

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

De meeste toevoegingen zijn afgegeven in het civielrecht gevolgd door het strafrecht
en het bestuursrecht (figuur 4). Met name in het civielrecht en in het bestuursrecht is
het aantal toevoegingen de afgelopen jaren afgenomen. Dit komt redelijk overeen met
de afname van het aantal sociaal advocaten in die rechtsgebieden.

21

Figuur 4: Aantal toevoegingen (voor advocaten met meer dan 50 toevoegingen) per hoofdrechtsgebied in 20182021

180000

163840

170275
165765

160000

144085

140000
115245

120000

114905

107845
105745

100000
80000

93945 94300 99415

60000

83675

103135
103295

89620

77315 77985

70735 75470

77590 80270

2018

2020

2018

40000

82295

69505 64355

20000
0
2018

2019

2020

2021

Civielrecht

2019

2021

Strafrecht

2019

2020

2021

Bestuursrecht

Aantal toevoegingen
Aantal toevoegingen voor advocaten met 50 of meer tvg binnen rechtsgebied
Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

In de tabellen B.1 en B.2 in de bijlage is het beeld verder uitgesplitst naar
subrechtsgebieden. Voor advocaten met meer dan 50 toevoegingen per jaar was het
strafrecht (verdachten) het grootste subrechtsgebied. Dit kende 550 sociaal advocaten
in 2021 die in totaal ruim 45.000 zaken op basis van toevoeging hebben gedaan. Dit is
meer dan de helft van het aantal zaken op toevoeging binnen het rechtsgebied. Dit
kan er een logisch gevolg van zijn dat strafrecht een subrechtsgebied is waarbij de
advocaten verder niet ook nog op andere subrechtsgebieden actief zijn. Het aantal
toevoegingen binnen het strafrecht is daarnaast relatief hoog. Consequentie is dat
deze advocaten ook niet de noodzaak kennen om zich met zaken op andere
subrechtsgebieden bezig te houden. Na dit subrechtsgebied volgen op gepaste afstand
het asielrecht en psychiatrisch patiëntenrecht (BOPZ/Wvggz/WZD). Ook dit zijn
rechtsgebieden waarin een relatief kleine groep advocaten (door gereguleerde
toelating) een ruime hoeveelheid zaken op toevoeging doet en daarbij beperkt actief is
op andere subrechtsgebieden. Wat verder opvalt, is dat er relatief veel advocaten die
per jaar minder dan 50 toevoegingen doen, actief zijn in echtscheidingsgerelateerd
recht. Dit is dan ook bij uitstek een rechtsgebied dat door advocaten wordt
gecombineerd met andere subrechtsgebieden en waarbij het voorts vaker dan in
andere subrechtsgebieden voorkomt dat iemand vanwege een te hoog inkomen of
vermogen geen toevoeging krijgt.

2.2.

In- en uitstroom van sociaal advocaten

Interessant voor de arbeidsmarkt is niet alleen hoeveel “sociaal advocaten” er zijn
maar vooral ook hoeveel er jaarlijks bijkomen en stoppen. Voor de jaren 2018 tot en
met 2021 zijn daarom de in- en uitstroomcijfers, beschikbaar bij de Raad voor
Rechtsbijstand, geanalyseerd. Hierbij hebben we gekeken naar de in- en uitstroom in
de volgende categorieën:

22






De totale in- en uitstroom van sociaal advocaten per jaar (0  meer dan 0
toevoegingen);
Advocaten aan wie in het voorgaande jaar geen toevoegingen zijn afgegeven
en in het huidige jaar 50 of meer toevoegingen zijn afgegeven en vice versa
(0  50 of meer toevoegingen);
Advocaten aan wie in het voorgaande jaar 1 tot 50 toevoegingen zijn
afgegeven en in het huidige jaar 50 of meer toevoegingen zijn afgegeven en
vice versa (1 tot 50  50 of meer toevoegingen).

Van deze categorieën nemen we een aantal grafieken in dit rapport op. De resultaten
van de overige onderstaande categorieën nemen we, vanwege de leesbaarheid, alleen
op in de rapportage wanneer er sprake is van bijzondere uitkomsten. Dit doen wij
tekstueel.

Advocaten aan wie in het voorgaande jaar geen toevoegingen zijn afgegeven
en in het huidige jaar 1 tot 10 toevoegingen zijn afgegeven en vice versa (0
 1 tot 10 toevoegingen);

Advocaten aan wie in het voorgaande jaar 1 tot 10 toevoegingen zijn
afgegeven en in het huidige jaar 10 tot 50 toevoegingen zijn afgegeven en
vice versa (1 tot 10  10 tot 50 toevoegingen).
In figuur 5 is de in- en uitstroom van sociaal advocaten die ten minste één zaak op
toevoeging hebben gedaan (0  meer dan 0 toevoegingen) voor de jaren 2018 tot
en met 2021 weergegeven.
Figuur 5: Totale in- en uitstroom van sociaal advocaten tussen 2018 en 2021

2018

-715

495

2019

-720

460

2020

-800

445

2021

-770

455

-1000

-800

-600

-400
Instroom

-200

0

200

400

600

Uitstroom

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

Uit deze figuur blijkt heel duidelijk dat het aantal sociaal advocaten de afgelopen jaren
is afgenomen. Dit strookt met de eerder getoonde totaalcijfers. In 2021 nam het
aantal sociaal advocaten bijvoorbeeld af met 315. Daarvan bestond het grootste
gedeelte (280) uit advocaten aan wie in 2020 tussen de 1 en 10 toevoegingen per jaar
waren afgegeven. Dit kunnen advocaten zijn die de sociale advocatuur dat jaar als
bijverdienste beschouwden of oudere sociaal advocaten die hun werk aan het
afbouwen waren.
In figuur 6 toont de totale in- en uitstroom van het aantal sociaal advocaten die meer
dan 50 toevoegingen doen. Deze in- en uitstroom hebben we dus opgesplitst in twee
categorieën:

23

-

de advocaten die al sociaal advocaat zijn en simpelweg meer of minder zaken
op toevoeging zijn gaan doen (1 tot 50  50 of meer);

-

nieuwe sociaal advocaten die direct meer dan 50 zaken op toevoeging hebben
gedaan of sociaal advocaten die met de advocatuur zijn gestopt (0  50 of
meer).

2018

1-50 <-> 50 of meer

2019

1-50 <-> 50 of meer

2020

1-50 <-> 50 of meer

2021

Figuur 6: Totale in- en uitstroom van sociaal advocaten met meer dan 50 toevoegingen tussen 2018 en 2021

1-50 <-> 50 of meer

-370

300

0 <-> 50 of meer

-15

5

-335

305

0 <-> 50 of meer

-30

15

-375

235

0 <-> 50 of meer

-40

20

-350

235

0 <-> 50 of meer

-25
-500

-400

-300

-200

Instroom

-100

20
0

100

200

300

400

Uitstroom

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

Het aantal sociaal advocaten met 50 of meer toevoegingen is in 2021 bijvoorbeeld
gedaald met 115 advocaten. 10 Deze beweging strookt ook weer met de algemene
afname in het aantal toevoegingen dat we eerder hebben gezien. Verder is er een
toename te zien van het aantal sociaal advocaten die minder zaken op toevoeging zijn
gaan doen, maar nog wel in de sociale advocatuur actief zijn (1 tot 10  10 tot 50
toevoegingen).
De in- en uitstroomcijfers zijn in figuur 7 per hoofdrechtsgebied weergegeven. Deze
cijfers tellen niet op tot dezelfde totalen als in figuur 5. Dit komt deels omdat
advocaten in meer rechtsgebieden actief kunnen zijn en bij de aantallen in figuur 7
enkel binnen het rechtsgebied wordt geteld. Bij het optellen van deze totalen ontstaan
derhalve dubbelingen. Anderzijds kunnen de eerder genoemde afrondingen op
vijftallen daar een reden voor zijn. De figuur geeft daarmee echter wel een goed beeld
van de in- en uitstroom binnen het rechtsgebied.

10

24

Uitstroom van -350-25=-375 en instroom van 235+25=260. -375+260=-115

Civielrecht Bestuursrecht

Strafrecht

Figuur 7: Totale in- en uitstroom van sociaal advocaten tussen 2018 en 2021, per hoofdrechtsgebied

2018
2019
2020
2021
2018
2019
2020
2021
2018
2019
2020
2021
-1500

-335
-375
-420
-265

225
215
205
215

-885
-910
-920
-1000
-835
-865
-890
-930
-1000

665
635
595
440
585
530
510
460
-500

0

Instroom

Uitstroom

500

1000

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

Uit deze cijfers blijkt onder andere dat de uitstroom in 2021 het grootste was in het
bestuursrecht (minus 560 advocaten; -17%11), gevolgd door het civielrecht (minus
470, -8%) en het strafrecht (minus 50, -2%). Daarbovenop komt nog eens dat er in
het rechtsgebied bestuursrecht meer advocaten waren die een kleiner aantal
toevoegingen zijn gaan doen (1 tot 10  10 tot 50 toevoegingen). In het civielrecht
is deze daling nog groter dan in het bestuursrecht. In het rechtsgebied strafrecht valt
op dat er een stijging heeft plaatsgevonden van het totaal aantal sociaal advocaten
die van 1-50 naar 50 of meer toevoegingen is gegaan (figuur 8). Deze laatste
waarneming zou een effect kunnen zijn van de coronapandemie. Het aantal zaken in
het strafrecht is enige tijd stilgevallen en daarna gedeeltelijk ingehaald.

11

Het aantal advocaten in 2020 bedroeg 3200. Een daling in 2021 van dus ongeveer 17%.

25

2021 2020 2019 2018 2021 2020 2019 2018 2021 2020 2019 2018

Civielrecht

Bestuursrecht

Strafrecht

Figuur 8: Totale in- en uitstroom van sociaal advocaten met meer dan 50 toevoegingen tussen 2018 en 2021,
per hoofdrechtsgebied

1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer
1-50 <-> 50 of meer
0 <-> 50 of meer

-135
-5
-110
-10
-160
5
-90
-10
-85
-5
-60
-10
-75
-15
-80
-5
-455
-5
-220
-5
-225
-5
-295
-10
-500

-400

-300

Instroom
Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

26

-200

-100

Uitstroom

120
5
120
5
95
5
135
5
65
5
65
5
55
5
60
5
305
5
220
5
235
10
145
10
0

100

200

300

400

De in- en uitstroomcijfers zijn in figuur 9 per leeftijdscohort weergegeven. De
instroom is alleen in de leeftijdscategorie 20 tot 35 jaar hoger dan de uitstroom, maar
deze verschillen zijn minimaal. De instroom in dit jonge leeftijdscohort ligt enkele
tientallen boven de uitstroom. Daarnaast is de uitstroom in deze leeftijdscategorie
gemiddeld juist hoger dan bij de sociaal advocaten van boven de 35 jaar. Het is niet
ongewoon om in deze leeftijdscategorie een relatief hoge uitstroom te zien. Jonge
werkenden in veel sectoren wisselen gemiddeld vaker van baan dan oudere
werkenden. Zij zijn nog op zoek naar hun ideale baan en hebben met de huidige
krappe arbeidsmarkt de mogelijkheden voor het uitkiezen. Het is echter bijna nooit zo,
dat beroepsbeoefenaren die zoveel tijd in opleiding en stage hebben geïnvesteerd, al
weer snel afhaken als ze eenmaal aan het werk zijn. Het relatief lage en onzekere
inkomen moet hier bijna wel een rol in spelen.

20 tot 35

35 tot 45

45 tot 55

55 tot 65 65 en ouder

Figuur 9: Totale in- en uitstroom van sociaal advocaten tussen 2018 en 2021, per leeftijdscategorie

2018
2019
2020
2021
2018
2019
2020
2021
2018
2019
2020
2021
2018
2019
2020
2021
2018
2019
2020
2021
-300

-200

-85
-75
-115
-100
-105
-115
-125
-130
-150
-140
-160
-155
-170
-200
-205
-190
-205
-190
-200
-190

15
15
5
15
40
45
50
40

-100

0

Instroom

Uitstroom

100
100
80
65
105
100
90
100
235
200
215
235
100

200

300

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

In alle andere leeftijdscategorieën is de uitstroom van het aantal sociaal advocaten
hoger dan de instroom. Dit doet de minieme instroomplus bij de leeftijdscategorie 20
tot 35 jaar teniet, waardoor er voor de gehele beroepsgroep een duidelijke afname in
het aantal sociaal advocaten te zien is. Hoewel het redelijk vanzelfsprekend is dat dat
de netto uitstroom hoger is in de leeftijdscategorieën 65+ en 55 tot 65 jaar, is ook
een substantiële netto afname van het aantal sociaal advocaten in de leeftijdsg roepen
tussen 35 en 55 jaar waar te nemen. De problemen om sociaal advocaten vast te
houden voor de beroepsgroep strekken zich over alle leeftijdsgroepen uit.
De in- en uitstroom kan ook nog uitgesplitst worden naar subrechtsgebied en leeftijd
per hoofd- of subrechtsgebied. De cijfers hierover staan in de bijlage van dit rapport.
De belangrijkste conclusies die hier uit naar voren komen, zijn:

27



De grootste absolute afname aan sociaal advocaten met meer dan 50
toevoegingen binnen het civielrecht bevindt zich in het
echtscheidingsgerelateerd recht (minus 45 sociaal advocaten). Dit loopt
parallel aan een grote afname in het aantal toevoegingen in dit
subrechtsgebied.



In het subrechtsgebied huur/verhuur zijn vooral advocaten actief met een
klein aantal toevoegingen (0-10 toevoegingen). Het aantal advocaten met 010 toevoegingen is flink in aantal afgenomen in 2021, met 970 advocaten. De
nieuwe specialisatievereiste voor dit rechtsgebied is naar alle
waarschijnlijkheid de reden dat er van de advocaten die een klein aantal
toevoegingen deden de nodige zijn gestopt. De kosten (geld en tijd) voor het
behalen van de specialisatievereisten wegen dan voor hen, als ze zo weinig
zaken op toevoeging uitvoeren, niet op tegen de opbrengsten. Per 1 januari
2022 is om dit probleem aan te pakken het aantal punten in het huurrecht fors
verhoogd.



Binnen het bestuursrecht is het aantal sociaal advocaten het sterkst
afgenomen in het subrechtsgebied sociale voorzieningen. Hierin zijn vooral
advocaten actief die een klein aantal toevoegingen doen (0-10 toevoegingen).
Dit aantal is afgenomen met 510 advocaten. Maar ook het aantal sociaal
advocaten met meer dan 50 toevoegingen is afgenomen, met 25 sociaal
advocaten. Ook hier kunnen de specialisatievereisten en de grote afname in
het aantal toevoegingen een verklaring vormen voor de relatief grote afname
in het aantal advocaten dat 0 – 10 toevoegingen doet. Dat is overigens een
gewenst effect; met een dergelijk aantal toevoegingen kan men moeilijk een
specialist zijn. De afname van het aantal toevoegingen moet echter vooral
gezocht worden in een responsievere overheid, waardoor er minder problemen
zijn met burgers.

Dat de instroom van sociaal advocaten over het geheel genomen afneemt, kan worden
onderschreven door cijfers van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) over het
aandeel advocaat-stagiairs dat actief is in de sociale advocatuur (figuur 10).
Figuur 10: Aandeel advocaat-stagiairs in de sociale advocatuur, per opleidingscohort (n=120)

30%
25%
20%
15%
10%
10%
6%
5%

4%

3%

4%
2%

1%

0%
Najaar 2019 Voorjaar Najaar 2020 Voorjaar Najaar 2021 Voorjaar
2020
2021
2022
Bron: Nederlandse Orde van Advocaten, bewerking Panteia

28

Totaal

Het aantal advocaat-stagiairs dat op toevoeging werkt, is het jaar voorafgaand aan dit
onderzoek verder gedaald van zo’n 44 (10% van totaal aantal advocaat -stagiairs,
inclusief stagiairs bij commerciële kantoren) in het najaar van 2019 tot slechts 11 in
het najaar van 2021. De gemiddelde leeftijd van de advocaat-stagiair in het algemeen
is zo’n 27-28 jaar, de gemiddelde leeftijd van de advocaat-stagiair die actief is in de
sociale advocatuur ligt hoger: op gemiddeld 30 tot 32 jaar oud. Het aandeel oudere
advocaat-stagiairs is in de sociale advocatuur dus een stuk hoger (figuur 11).
Figuur 11: Aandeel advocaat-stagiairs in de sociale advocatuur, per leeftijdscohort (n=120)

30%
25%
20%
14%

15%
10%

14%

8%

5%

4%

3%
2%

0%
20-24 jaar

25-29 jaar

30-34 jaar

35-39 jaar

40+ jaar

Totaal

Bron: Nederlandse Orde van Advocaten, bewerking Panteia

2.3.

Sociaal advocatenkantoren

Het aantal advocatenkantoren die zaken op toevoeging doen is de afgelopen jaren
licht gedaald van 3.620 kantoren in 2018 naar 3.380 kantoren in 2021. Er waren in
2021 circa 50 kantoren met meer dan 600 toevoegingen. Het aantal voor dit
onderzoek meest relevante advocatenkantoren met sociaal advocaten, namelijk die
kantoren die meer dan 200 zaken per jaar op toevoeging uitvoeren én waar minstens
twee advocaten werken die meer dan 50 toevoegingen per jaar aanvragen, is ook
gedaald: van 475 kantoren in 2018 naar rond de 395 in 2021.

29

Figuur 12: Totaal aantal advocatenkantoren met SA-zaken (met meer dan 200 toevoegingen én minstens 2
advocaten met meer dan 50 toevoegingen)

4000

3620

3590

3495

3380

475

460

420

395

2018

2019

2020

2021

3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0

Aantal kantoren

Aantal grote kantoren sociale advocatuur

Bron: Raad voor Rechtsbijstand

Deze kantoren met meer sociaal advocaten (volgens bovenstaande definitie) houden
zich in de meeste gevallen uitsluitend bezig met sociale advocatuur of ook wel met
commerciële advocatuur maar dan voor een kleiner deel dan het aandeel sociale
advocatuur.
Figuur 13: Onderverdeling advocatenkantoren naar type kantoor (n=81)

60%
48%

50%
40%

38%

30%
20%
10%
10%

4%

0%
Uitsluitend sociaal Hoofdzakelijk sociaal, Evenveel sociaal en
Hoofdzakelijk
kleiner deel
commercieel
commercieel, kleiner
commercieel
deel sociaal
Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

Verder is er sprake van relatief veel advocatenkantoren die tussen de 50 en 200 zaken
op toevoeging doen. Er zijn geen opvallende verschuivingen tussen 2018 en nu te
melden.
In figuur 14 staat het aantal kantoren met minimaal twee sociaal advocaten en meer
dan 200 toevoegingen per hoofdrechtsgebied weergegeven.

30

Figuur 14: Totaal aantal advocatenkantoren met SA-zaken (met meer dan 200 toevoegingen én minstens 2
advocaten met meer dan 50 toevoegingen), onderverdeeld naar hoofdrechtsgebied

4000
3500

3390 3315
3210

2990

3000
2255 2180
2055

2500
2000

1740

1910 1850

375

430

1705 1675

1500
1000

465

500

450

410

375

460

445

400

415

370

345

0
2018 2019 2020 2021 2018 2019 2020 2021 2018 2019 2020 2021
Civielrecht

Bestuursrecht

Aantal kantoren

Strafrecht

Aantal grote kantoren

Bron: Raad voor Rechtsbijstand, bewerking Panteia

Het totaal aantal advocatenkantoren dat zaken op toevoeging doet, is in 2021 in het
civielrecht met 2.990 kantoren het grootst, gevolgd door het bestuursrecht (1.740) en
het strafrecht (1.675). Bij de kantoren met minimaal twee sociaal advocaten en meer
dan 200 toevoegingen valt dit beeld anders uit. In het civielrecht en bestuursrecht
waren in 2021 in beide rechtsgebieden 375 van deze kantoren actief. In het strafrecht
345. Feitelijk is het aandeel sociale kantoren in het bestuursrecht in 2021 iets
toegenomen. Dat bevestigt het beeld dat vooral het aantal advocaten(kantoren) met
0-10 toevoegingen daalt en dat sociaal advocaten actief in het bestuursrecht verder
specialiseren. In het strafrecht neemt het aandeel sociale kantoren juist iets af.
Hetzelfde geldt voor de sociale kantoren in het civiele recht. Dat kan juist te maken
hebben met de specialisatie-eisen in combinatie met de tot 2021 onvoldoende
vergoedingen.
In de subrechtsgebieden verbintenissenrecht, personen- & familierecht en
echtscheidingsgerelateerd recht zijn de meeste advocatenkantoren actief (zie ook
tabel B.3 in de bijlage). De kantoren met minimaal twee sociaal advocaten en meer
dan 200 toevoegingen zijn in verhouding meer actief in het strafrecht en het
bestuursrecht. Tot slot kunnen we nog kijken naar de verdeling van de kantoren over
het land. Niet zo verrassend bevinden zich de meeste kantoren in de Randstad. Wat
interessanter is, is de verdeling over de subrechtsgebieden. In verschillende
gesprekken hebben we gehoord dat in de kleinere rechtsgebieden buite n de Randstad
het gevaar van te weinig expertise dreigt. In verhouding lijken er in de ressorts
Arnhem en Leeuwarden 12 inderdaad weinig kantoren actief te zijn in het arbeids/ontslagrecht, en de subrechtsgebieden huur/verhuur en sociale verzekeringen en
voorzieningen (zie ook tabel B.4 in de bijlage).
Advocatenkantoren actief in de sociale advocatuur zijn een stuk kleiner dan de
commerciële kantoren. De verdeling van het aantal stagiairs actief in de sociale
advocatuur laat dan ook zien dat 70% van de advocaat-stagiairs werkt bij een
advocatenkantoor met 1 of 2 sociaal advocaten (figuur 15).
12

Deze twee ressorten zijn recentelijk samengevoegd, maar zijn in de data nog wel uitgesplitst.

31

Figuur 15: Aandeel advocaat-stagiairs verdeeld naar kantoorgrootte (n=120)

1%
8%

3%

11%
46%

22%

1 advocaat

2

3-4

5-8

9-16

Bron: Nederlandse Orde van Advocaten, bewerking Panteia

32

17-32 advocaten

3

Contextanalyse (PESTLE)
Dit hoofdstuk bevat de uitkomsten van de zogeheten PESTLE-analyse, de analyse van
Politieke, Economische, Sociaal-maatschappelijke, Technologische, met wetgeving
(Law) samenhangende en ruimtelijke (Environment) factoren die van invloed zij n op
de arbeidsmarkt van de sociale advocatuur. Een volledige PESTLE -analyse is
opgenomen in de bijlage.
Onderstaande tabel vat deze factoren en in welke zin/richting ze invloed hebben op de
arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur samen.
NB Gearceerd zijn de factoren die vermoedelijk het meest effect hebben.
Tabel 1: Resultaten PESTLE-analyse arbeidsmarkt sociale advocatuur

Factor
P
P
P
P
P
P
P
P
P
P

Verhoging eigen bijdrage rechtzoekende sociale advocatuur in verleden
Verlaging vergoedingen sociale advocatuur in verleden
Beleid Rutte IV: verbetering werkzekerheid en inkomenspositie
Beleid Rutte IV: invoering leerrechten
Beleid Rutte IV: verlaging griffierechten met 25%
Beleid Rutte IV: extra geld naar sociale advocatuur
Appel Rutte IV: maatschappelijke bijdrage commerciële advocatuur aan sociale advocatuur
Beleid Rutte IV: snellere en laagdrempeligere rechtshulp
Beleid Rutte IV: vermindering aantal procedures tegen burgers
Beleid Rutte IV: tegengaan hardvochtigheden

Arbeidsmarkteffect sociale
advocatuur
Minder arbeidsvraag
Minder arbeidsaanbod
Minder arbeidsvraag
Meer arbeidsaanbod
Meer arbeidsvraag
Meer arbeidsaanbod
Minder arbeidsvraag
Minder arbeidsvraag
Minder arbeidsvraag
Meer arbeidsvraag

E
E
E
E
E
E
E
E
E
E
E
E

Economisch herstel -> verbetering werkzekerheid en inkomenspositie
Inflatie (prijzen stijgen sneller dan lonen)
Economisch herstel -> meer concurrentie op de arbeidsmarkt
Verschuiving populariteit van grote naar middelgrote en niche advocatenkantoren
Versnippering sociale advocatuur (minder geld, zichtbaarheid, marketingkracht)
Nadelige verhouding kosten en vergoedingen sociale advocatuur
Juridisering van de samenleving en economie -> meer concurrentie
Juridisering van de samenleving en economie -> meer conflicten
Juridische dienstverlening door accountantsbedrijven, legal-tech bedrijven e.d.
Juridische dienstverlening door rechtsbijstandsverzekeraars e.d.
Toename juridische dienstverlening door rechtswinkels
Toename juridische dienstverlening door rechtswinkels -> recruteringsgrond

Minder arbeidsvraag
Meer arbeidsvraag
Minder arbeidsaanbod
Meer arbeidsaanbod
Minder arbeidsaanbod
Minder arbeidsaanbod
Minder arbeidsaanbod
Meer arbeidsvraag
Minder arbeidsvraag
Minder arbeidsvraag
Meer arbeidsvraag
Meer arbeidsaanbod

S
S
S
S
S
S
S
S
S
S

Bevolkingsgroei
Covid (tijdelijk stilvallen rechtszaken door contactbeperkende maatregelen)
Covid (meer burenruzies en vakantieperikelen)
Recente toename aantal asielzoekers
Vergrijzing sociaal advocaten
Eerder stoppen met werken door oudere sociaal advocaten
Door sociaal advocaten doorwerken na AOW-leeftijd
Groter belang dat jonge generaties hechten aan salaris
Toenemende sociale bewogenheid jonge generaties
Verminderde animo ‘mid-level’ professionals in advocatuur te blijven werken

Meer arbeidsvraag
Tijdelijk minder arbeidsvraag
Tijdelijk meer arbeidsvraag
Meer arbeidsvraag
Minder arbeidsaanbod
Minder arbeidsaanbod
Meer arbeidsaanbod
Minder arbeidsaanbod
Meer arbeidsaanbod
Minder arbeidsaanbod

T
T
T

Legal Tech: Digitalisering binnen kantoren (processen)
Legal Tech: Digitalisering richting cliënt (contact en gegevensuitwisseling)
Legal Tech: Stroomversnelling digitalisering door covid (i.v.m. noodgedwongen thuiswerken en
online zittingen)
Subsidieregeling Stelherziening Rechtsbijstand (digitalisering en sociale innovatie)
Legal Design (legal graphics en voorlichtingsfilmpjes)
Pilot ‘Samenwerking in de eerste lijn rechtsbijstand’
Samenwerking sociale en commerciële advocatuur (bij zaken voor beroepsopleiding advocaten)
Praktijkvoering binnen de sociale advocatuur (sociale innovatie en functiedifferentiatie)

Hogere arbeidsproductiviteit
Hogere arbeidsproductiviteit
Hogere arbeidsproductiviteit

T
T
T
T
T

Hogere arbeidsproductiviteit
Minder arbeidsvraag
Hogere arbeidsproductiviteit
Meer arbeidsaanbod
Hogere arbeidsproductiviteit

33

L

Specifiek op sociale advocatuur gerichte steunmaatregelen tijdens covid

L

(Voorgenomen) nieuwe wet- en regelgeving op terrein arbeidsmarkt (-> verbetering
werkzekerheid en inkomenspositie)
Verruiming vrije keuzerecht rechtsbijstandverzekerden
Verruiming regelgeving rond toegestane bedrijfsstructuren voor advocaten -> meer
concurrentie

L
L

E
E
E

Door woningtekort stijgende huizenprijzen en huren
Voorkeur voor na corona hybride blijven werken
Energietransitie, stikstofproblematiek, stijgende gasprijzen, Oekraïne-crisis

In stand houden
arbeidsaanbod
Minder arbeidsvraag
Meer arbeidsvraag
Minder arbeidsvraag

Minder arbeidsaanbod
Hogere arbeidsproductiviteit
Meer arbeidsvraag

Structureel gezien de meeste invloed op de arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur
lijkt uit te gaan van factoren die betrekking hebben op:


Financiering van de sociale advocatuur (vergoedingen; opleidingskosten);
o

Uit het rapport Andere tijden van de Commissie Van der Meer blijkt dat de
vergoedingen voor de inzet van sociale advocatuur in een aantal
rechtsgebieden in verhouding tot de bestede tijd en overige kosten te laag
zijn. Ook sociaal advocaten en hun kantoren geven dit structureel aan als
belangrijkste problematiek voor de sociale advocatuur. Dit is de
voornaamste reden waarom advocaten het vak verlaten en het tekort aan
sociaal advocaten uiteindelijk oploopt. Begin 2022 zijn er wel extra
middelen beschikbaar gesteld waarmee het aantal uren is uitgebreid.
Ondanks deze verhoging in uren blijft de uurvergoeding zelf voor
gesubsidieerde rechtsbijstand nog steeds ver achter bij de vergoeding, die
in de markt wordt betaald. 13 De verhoging in uren geldt daarnaast ook niet
voor alle rechtsgebieden in gelijke mate en zijn deels door het tijdsverloop
weer achterhaald. De vergoedingen worden bepaald door de overheid en
de sociale advocatuur zelf heeft hier maar beperkt invloed op.

o

Sociaal advocaten geven aan dat ze na hun pensioen niet alleen maar door
blijven werken omdat ze het werk nog leuk vinden. Dit blijkt voor
sommige sociaal advocaten ook noodzakelijk omdat ze door een
gebrekkige pensioenopbouw onvoldoende middelen hebben om na hun
pensioen comfortabel te kunnen leven.



Versnippering van de sociale advocatuur (weinig geld, zichtbaarheid,
marketingkracht);
o

Binnen de sociale advocatuur zelf is sprake van schaalverkleining. Het
gemiddeld aantal advocaten per kantoor nam tussen 2006 en 2020 af van
2,7 tot 1,9. De versnippering van de sociale advocatuur betekent minder
geld, minder zichtbaarheid en minder marketingkracht. Het verslechtert
daarmee de concurrentiepositie van de sociale advocatuur op de
arbeidsmarkt.



Concurrentie van andere sectoren;
o

Door de algehele krapte op de arbeidsmarkt hebben de aankomende
academicus en afgestudeerde jurist veel andere opties dan alleen een
carrière in de sociale advocatuur.

o

Een trend is verder de verminderende animo van ‘mid-level’ professionals
(i.e. professionals met drie tot acht jaar werkervaring) om bij een
advocatenkantoor te blijven werken. Het verloop onder deze groep
juristen, waaronder sociaal advocaten, is groot. Deels komt dit doordat
deze groep in een levensfase zit waarin zij meer gaan hechten aan een

13

De uurvergoeding die nu betaald wordt van € 119,40 is inmiddels bijna de helft van de vergoeding die in de
markt betaald wordt nl € 225,- per uur ex Btw (bron: Kleos benchmark advocatuur 2021). Per saldo is het tarief
per punt per 1 januari 2022 5,72% hoger dan per 1 juli 2011, terwijl in diezelfde periode de cao-lonen
gemiddeld met 18,99% zijn gestegen

34

goede werk-privébalans. De werk-privé balans is binnen een reguliere
baan als werknemer in het bedrijfsleven of de overheid doorgaans beter
(te realiseren) dan op een advocatenkantoor. Deels komt het ook doordat
men bang is te specialistisch of een ‘one-trick pony’ te worden. Daarnaast
heeft covid ervoor gezorgd dat mensen extra stil hebben kunnen staan bij
de vraag wat nu echt belangrijk voor hen is. De keuze voor het
bedrijfsleven, overheid of de rechterlijke macht wordt daardoor sneller
gemaakt. Binnen het bedrijfsleven zijn vooral groene bedrijven,
(fin)techbedrijven en scale-ups populair bij VWO-ers en rechtenstudenten.
Opvallende trend is ook dat tegenwoordig veel juristen geïnteresseerd zijn
in een functie binnen de farmaceutische industrie. Dit is te verklaren door
de uitgebreide aandacht die de farmacie, de gezondheidszorg en de
medische wereld tijdens de covid pandemie hebben gekregen. Dit kan
zorgen voor minder instroom in de sociale advocatuur.


Beroeps- en loopbaankeuze van jonge generaties;
o

De jongere generaties, i.e. Millennials (geboren tussen 1981 en 1996) en
Gen Z (geboren tussen 1997 en 2012), hechten - vergeleken met oudere
generaties – veel meer belang aan salaris. Dat is ook niet zo gek gezien de
oplopende uitgaven waarmee zij geconfronteerd worden, zoals een grotere
studieschuld, de krapte op de woningmarkt en de oplopende huur- en
huizenprijzen, hogere zorgkosten, etc. In de commerciële advocatuur en
het bedrijfsleven is meer te verdienen dan in de sociale advocatuur.

o

Aan de andere kant lijkt de intrinsieke motivatie/sociale bewogenheid van
jongeren recentelijk weer toe te nemen. 14 Een van de oorzaken is dat veel
jongeren door covid (beter) zijn gaan inzien hoe belangrijk betreffende
beroepen zijn voor de samenleving. Een andere aanwijzing voor meer
maatschappelijke betrokkenheid is het toenemend klimaatactivisme onder
middelbare scholieren. Naast salaris is dus ook werkinhoud en ‘purpose’
(impact hebben voor de maatschappij) voor jongeren belangrijk.



Vergrijzing van de groep sociaal advocaten;
o

Vergrijzing van de beroepsgroep sociaal advocaten. Een gevolg van het
feit dat veel advocaten rond de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn
ingestroomd, het gebrekkige behoud binnen het beroep van jonge sociaal
advocaten en het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd is dat de
groep werkzame sociaal advocaten langzaam vergrijst. De gemiddelde
leeftijd stijgt. Hiermee dreigt een groeiende uitstroom.



Praktijkvoering binnen de sociale advocatuur. Daarbij gaat het onder meer om
sociale innovatie (samenwerking, laagdrempeligere rechtshulp, meer zelfregie
e.d.) en functiedifferentiatie (door bijvoorbeeld inzet van paralegals).

De sociale advocatuur kan voortbouwen op een aantal maatregelen die de laatste tijd
al zijn doorgevoerd, zoals de Subsidieregeling Beroepsopleiding Advocatuur voor
sociale advocatuur. Hier gaan we verder op in, in het hoofdstuk over
oplossingsrichtingen.

14

Zo stijgt de laatste jaren de instroom van studenten in de (hbo-)opleidingen verpleegkunde en pabo weer.

35

36

4

De instroom van sociaal advocaten
In dit hoofdstuk staat de instroom van sociaal advocaten centraal. De resultaten uit
dit hoofdstuk zijn afkomstig uit enquêtes onder:
a)

Sociaal advocaten onder de 35 jaar die meer dan 50 zaken per jaar op
toevoeging doen;

b) Advocatenkantoren waarbij minstens twee advocaten werkzaam zijn die per
jaar meer dan 50 zaken op toevoeging doen;
c)

Rechtenstudenten aan universiteiten (zowel bachelor als master) .

Ook gebruiken we hier nog input van de in het kader van dit onderzoek met
advocatenkantoren gevoerde interviews.
De absolute getallen die in dit hoofdstuk genoemd worden, betreffen opgehoogde
cijfers. 15

4.1.

Instroom vanuit de opleiding

De gemiddeld leeftijd van een rechtenstudent op de bachelor opleiding is 22 jaar. De
gemiddelde leeftijd op de master opleiding is 25 jaar. Van de ondervraagde 576
studenten had 60% voor de start van hun rechtenstudie interesse in een carrière in de
advocatuur. Van die 60% had vervolgens 29% ook interesse in de sociale advocatuur.
In totaal had dus zo’n 20% van de studenten voor hun studie al interesse in de sociale
advocatuur. Opvallend genoeg geeft 36% van die in de sociale advocatuur
geïnteresseerde studenten ook aan dat ze voor hun studie nog niet bekend waren met
de sociale advocatuur. Waarschijnlijk zijn dit studenten die het soort werk wel
interessant vinden maar (nog) geen idee hebben wat een sociaal advocaat doet. Dit
zijn bij uitstek de studenten die je met goede informatie over de soc iale advocatuur
naar het beroep kunt toetrekken. De studenten die al wel bekend waren met het
begrip sociale advocatuur zijn daar op verschillende manieren mee bekend geraakt:
Figuur 16: Hoe ben je bekend geraakt met het begrip sociale advocatuur? (n=102)

Nieuws

51%

Uit mijn eigen omgeving

41%

Media

39%

Tijdens voorlichtingsactiviteiten voor de…

9%

Anders

10%

Wil niet zeggen/weet niet

4%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête rechtenstudenten, Panteia 2022

Verder is aan deze 20%, die al wel geïnteresseerd was in de sociale advocatuur voor
de start van hun studie rechten, gevraagd wat hun motivatie was om voor deze
studierichting te kiezen (figuur 14). De inhoud van het werk (interessante
rechtsgebieden, wetgeving, rechtsvraagstukken, doelgroepen) en de intrinsieke
15

Op basis van de verdeling van de respons op de enquête in vergelijking met de totale populatie-aantallen
volgens de Raad voor Rechtsbijstand.

37

motivatie om mensen te helpen waren voor deze studenten de voornaamste redenen
om voor een studie in de richting rechten te kiezen.
Figuur 17: Wat was je motivatie om voor een studie in de richting van rechten te kiezen? (Meerdere antwoorden
mogelijk, n=167)

Inhoud werk (interessante rechtsgebieden,
wetgeving, rechtsvraagstukken,…

79%

Intrinsieke motivatie om mensen te helpen

77%

Ideologische overwegingen (idealisme)

44%

Verdienvermogen (salaris)

37%

Afwisseling in werkzaamheden

37%

Loopbaan(ontwikkelings)mogelijkheden

34%

Mogelijkheden voor persoonlijke
ontwikkeling

33%

Baanzekerheid

28%

Door partner/familie/omgeving
gestimuleerd

13%

Opleidingsmogelijkheden

11%

Mogelijkheden voor flexibel werken

9%

Imago/status sociaal advocaat

9%

Anders

7%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête rechtenstudenten, Panteia 2022

De rechtenstudenten is gevraagd in hoeverre ze, tijdens hun studieloopbaan (incl.
eventuele stage en/of praktijkervaring) kennis hebben genomen van de verschillende
rechtsgebieden die binnen de sociale advocatuur bestaan (figuur 18)16.

16

38

Voor de leesbaarheid van de figuur zijn de percentages onder de 2% niet weergegeven.

Figuur 18: In hoeverre heb je, tijdens je studieloopbaan (incl. eventuele stage en/of praktijkervaring) kennis
genomen van de verschillende rechtsgebieden die binnen de sociale advocatuur bestaan? (n=576)

Ambtenarenrecht

72%

Arbeid- en ontslagrecht

34%

20%

Asielrecht

18%

62%

Erfrecht

16%

41%

Faillissementrecht

20%

34%
24%
25%

14%

33%

17%

Psychiatrisch patiëntenrecht

18%

7% 3%
7% 6% 3%
19%

3%

21%

7% 5%

3%

24%

13%

3%

77%

Schuldsanering (Wsnp)

7% 4% 3%
11% 3% 3%

10%

62%

Personen en familierecht

3%

18%

21%

7%

Milieurecht

4%

7%

9%

20%

53%

Goederenrecht

5%

17%
21%

18%

Fiscaalrecht

17%

10% 4%4% 3%

61%

16%

11% 7% 3% 3%

Sociale verzekeringen

57%

21%

10% 7% 3% 3%

Sociale voorzieningen

55%

22%

11% 6% 3% 3%

Strafrecht

13%

Verbintenissenrecht

9%

18%

13%
7%

Vreemdelingenrecht

31%

34%
18%

14%

43%
0%

10%

Weinig

20%

22%
30%

Weinig nog veel

40%

50%

Veel

18%
60%

70%

Zeer veel

3%

10% 7% 5% 3%

74%

Wonen (huren en buren)

4%

27%

59%

Wet tijdelijk huisverbod

Niet of nauwelijks

30%

10%

6%

3%

9% 6% 3%
80%

90% 100%

Weet niet / w.n.z.

Bron: Enquête rechtenstudenten, Panteia 2022

Strafrecht, verbintenissenrecht en goederenrecht zijn het meest bekend bij de
rechtenstudenten. De kleinere rechtsgebieden zoals ambtenarenrecht, milieurecht en
wet tijdelijk huisverbod zijn logischerwijs minder bekend bij de studenten. Maar ook
bij een rechtsgebied zoals arbeids- en ontslagrecht geeft meer dan de helft van de
studenten aan dat ze hier niet, nauwelijks of weinig mee in aanraking zijn gekomen.
Naast de bekendheid met de verschillende rechtsgebieden hebben studenten ook
aangegeven in hoeverre zij met verschillende kwesties in aanraking zijn gekomen
tijdens hun studie die zaken in de sociale advocatuur kenmerken (figuur 19).

39

Figuur 19: In hoeverre ben je tijdens je studieloopbaan met de volgende kwesties in aanraking gekomen?
(n=576)

Kwesties waarbij er hevige emoties spelen
zoals woede, wanhoop en verdriet

31%

16% 13%

Kwesties waarbij de cliënt te maken heeft
met opeenstapeling van verschillende
(juridische en/of andere) problematiek

32%

19%

Kwesties waarbij de aard van de zaak de
persoonlijke levenssfeer van de cliënt raakt

23%

15%

24%

16%

16%

27%

12% 4%

20%

8% 4%

16%

4%

Kwesties waarbij de cliënt substantieel
meer (juridische) hulp nodig heeft dan de
gemiddelde Nederlander

45%

15% 14% 16% 6% 5%

Kwesties waarbij de cliënt niet digitaal
vaardig is

52%

16% 12% 13% 4% 4%

Kwesties waarbij de cliënt de taal niet of
nauwelijks spreekt

42%

18%

Kwesties waarbij een cliënt onvoldoende
financiële middelen heeft

40%

17% 13%

0%

20%

40%

15%

60%

Niet of nauwelijks

Weinig

Weinig nog veel

Veel

Zeer veel

Weet niet / w.n.z.

16% 5% 3%

19% 8% 4%
80%

100%

Bron: Enquête rechtenstudenten, Panteia 2022

Meer dan de helft van de studenten geeft aan dat ze niet of nauwelijks in aanraking
zijn gekomen met kwesties waarbij de cliënt niet digitaal vaardig is. Dit aandeel
betreft de totale groep studenten, dus zowel studenten die wel stage/werkervaring
hebben opgedaan en studenten die dit (nog) niet hebben opgedaan. Verder heeft meer
dan de helft van de studenten ook weinig tot geen ervaring met kwesties waarbij een
cliënt de taal niet goed spreekt, onvoldoende financiële middelen heeft of waarbij hij
of zij substantieel meer (juridische) hulp nodig heeft dan de gemiddeld e Nederlander.
Op een schaal van 1 tot 10 geven de studenten (n=267) het imago van de sociale
advocatuur gemiddeld een 5,4. Bovendien geven ze aan dat hun medestudenten het
imago van de sociale advocatuur gemiddeld met een 4,9 beoordelen. De overige
studenten hebben hier geen antwoord op gegeven of hebben hier geen mening over.
Dat is dus toch een overwegend negatief imago. De studenten laten in hun toelichting
weten dat ze het werk van sociaal advocaten respecteren en dat ze het ook belangrijk
werk vinden. Het doel dat iedereen in Nederland recht heeft op rechtsbijstand,
ongeacht de financiële positie, onderschrijven ze. De toch overwegend negatieve
houding tegenover de sociale advocatuur komt voort uit het naar hun mening slechte
carrièreperspectief. Met name de lage salarissen en de hoge werkdruk worden vaak
genoemd als redenen van studenten om toch een gemiddeld negatiever beeld aan het
beroep over te houden. Slechts 19% van de studenten zou daarom een collega
student een carrière in de sociale advocatuur aanbevelen.
Al met al zegt maar een kleine 30% van de studenten te kiezen voor een carrière in
de sociale advocatuur of dit te overwegen (figuur 20). Dat zou bijvoorbeeld voor het

40

afstudeerjaar 2020/21 een theoretisch arbeidspotentieel van 1.648 betekenen17. Hier
vallen natuurlijk nog studenten af die uiteindelijk hun keuze op carrière laten vallen,
zij het voor of tijdens de opleiding en studenten die de studie niet afronden. Toch
toont dit een zekere belofte aan als de sector deze potentie weet aan te spreken.
Figuur 20: Overweging van rechtenstudenten om voor een carrière in de sociale advocatuur te kiezen (n=576)

Ik heb nooit overwogen om voor een
carrière in de sociale advocatuur te kiezen

48%

Ik overweeg om te kiezen voor een carrière
in de sociale advocatuur

26%

Ik heb in het verleden overwogen om voor
een carrière in de sociale advocatuur te
kiezen, maar dit is niet langer het geval

20%

Ik kies voor een carrière in de sociale
advocatuur

3%

Wil niet zeggen/weet niet

3%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête rechtenstudenten, Panteia 2022

De kleine 30% (n=166) van de studenten die kiest voor de sociale advocatuur of dit
zegt dit te overwegen geeft als voornaamste redenen voor deze keuze of overweging
dat ze dit doen vanwege:
-

Ideologische overwegingen (idealisme, onrecht bestrijden, een rechtvaardige
samenleving) (84%);

-

Inhoud van het werk (interessante rechtsgebieden, wetgeving,
rechtsvraagstukken, doelgroepen) (74%);

-

Intrinsieke motivatie om mensen te helpen (72%).

Deze uitkomsten zijn interessant om te vergelijken met de redenen die sociaal
advocaten onder de 35 aandragen. De uitkomsten komen redelijk overeen (figuur 21).
Zo geeft bijna driekwart van de sociaal advocaten onder 35 jaar aan dat de inhoud
van het werk een belangrijke reden was om met het werk als sociaal advocaat te
beginnen. Daarna worden wederom ook de intrinsieke motivatie om mensen te helpen
en ideologische overwegingen genoemd.

17

Zie CBS Statline, afgestudeerden WO Master Rechten:
https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83893NED/table

41

Figuur 21: Wat waren voor u de belangrijkste redenen om met uw werk als sociaal advocaat te beginnen? (meer
antwoorden mogelijk, maximaal 5, n=68)

Inhoud werk (interessante rechtsgebieden,
wetgeving, rechtsvraagstukken, doelgroepen)

74%

Intrinsieke motivatie om mensen te helpen

69%

Ideologische overwegingen (idealisme)

59%

Afwisseling in werkzaamheden

53%

Werksfeer en collega’s

32%

Mogelijkheden voor persoonlijke ontwikkeling

28%

Werkcultuur

14%

Locatie kantoor

11%

Loopbaan(ontwikkelings)mogelijkheden

10%

Balans werk/privé

9%

Mogelijkheden voor flexibel werken

7%

Baanzekerheid

6%

Werkplek

5%

Imago/status sociaal advocaat

5%

Anders

7%
0%

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

42

20%

40%

60%

80%

100%

Eén vijfde van de studenten heeft een carrière in de sociale advocatuur ooit wel
overwogen maar kiest toch voor iets anders (figuur 20). De voornaamste redenen die
zij geven om hier toch van af te zien zijn het ontoereikende verdienvermogen (73%),
op enige afstand gevolgd door de hoge werkdruk (55%) en de ontoereikende
vergoedingenstructuur (50%) (figuur 22).
Figuur 22: Geef aan in hoeverre de volgende redenen belangrijk waren in je overweging om er toch vanaf te
zien. (n=116)

Ontoereikend verdienvermogen (salaris)

73%

Hoge werkdruk (hoeveelheid en/of snelheid werk)

55%

Ontoereikende vergoedingenstructuur sociale advocatuur

50%

Hoge emotionele belasting van het werk

43%

Onduidelijkheid over de ontwikkeling van het vakgebied
van de sociale advocatuur

36%

Slecht imago/status sociaal advocaat

21%

Minder interessante Inhoud werk (rechtsgebieden,
wetgeving, rechtsvraagstukken)
Werken voor groepen in de samenleving die aangewezen
zijn op gesubsidieerde rechtsbijstand

18%
15%

Weinig loopbaan(ontwikkelings)mogelijkheden

12%

Onvoldoende sociale veiligheid

9%

Onvoldoende balans werk/privé

9%

Onvoldoende afwisseling in werkzaamheden

7%

Weinig baanzekerheid

6%

Door partner/familie/omgeving gestimuleerd te stoppen
met sociale advocatuur

5%

Anders

7%
%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Bron: Enquête rechtenstudenten, Panteia 2022

De studenten die nooit hebben overwogen om voor de sociale advocatuur te kiezen ,
geven aan dat dit ook voornamelijk komt door het ontoereikende salaris (75%), op
enige afstand gevolgd door de hoge werkdruk (42%).

43

Ongeveer driekwart van de sociaal advocaten onder de 35 jaar is, voordat hij of zij als
sociaal advocaat begon, ooit – betaald dan wel onbetaald – actief geweest binnen een
rechtswinkel, Bureau voor Rechtshulp of Juridisch loket, rechtsbijstandsverzekeraar,
overheid of binnen de commerciële advocatuur.
Figuur 23: Bent u, voordat u met uw werk als sociaal advocaat begon, ooit – betaald dan wel onbetaald – actief
geweest binnen een rechtswinkel, Bureau voor Rechtshulp of Juridisch loket,
rechtsbijstandsverzekeraar, overheid of binnen de commerciële advocatuur? (meer antwoorden
mogelijk) (n=68)

Ja, binnen een rechtswinkel

46%

Ja, binnen de commerciële advocatuur

25%

Ja, anders

21%

Ja, bij een overheid

20%

Ja, binnen een rechtsbijstandsverzekeraar

9%

Nee

26%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

Sociaal advocaten onder de 35 jaar hebben voorafgaande aan hun huidige baan als
sociaal advocaat ook elders juridische functies ingevuld, zoals bij de volgende
organisaties:
-

Centrale Raad van Beroep
VN
Vluchtelingenwerk
Politie
Rechtbank
Eigen bedrijf

Meer dan de helft van de sociaal advocatenkantoren ontplooit activiteiten om
studenten rechtsgeleerdheid tijdens hun studie te enthousiasmeren voor een loopbaan
in de sociale advocatuur. De meest gebruikte activiteit van advocatenkantoren die iets
ondernemen is het aanbieden van stageplekken (36%). Uit dit onderzoek blijkt dat
deze studenten, die al tijdens hun studie stage hebben gelopen bij een k antoor, niet
direct als advocaat-stagiair worden aangenomen. Wel zijn kantoren bij goede
ervaringen eerder geneigd om deze studenten aan te nemen als juridisch medewerker.
Dit vergroot vervolgens de kans om het traject van advocaat-stagiair te starten.
Echter, ook hier valt of staat alles met de begeleidingscapaciteit en de aan de
opleiding gekoppelde kosten. Verder zijn er een kleiner aantal advocatenkantoren die
de mogelijkheid bieden om een afstudeeropdracht te doen (10%), gastlessen op de
faculteit geven (9%) of werven via (social) media (8%). Excursies voor studenten
naar het kantoor of zittingen worden in mindere mate aangeboden (3%). Dit heeft
naar alle waarschijnlijkheid voor een groot deel te maken met de hoeveelheid tijd die
deze activiteit kost in verhouding met de directe opbrengst voor het kantoor. Andere

44

activiteiten zijn bijvoorbeeld het begeleiden van studenten bij een rechtswinkel of het
meedoen aan speciale projecten zoals Samen Recht Vinden (SRV) project van de
Roosevelt University.
Figuur 24: Welke activiteiten ontplooit uw advocatenkantoor om studenten rechtsgeleerdheid tijdens hun studie
te enthousiasmeren voor een loopbaan in de sociale advocatuur? (meer antwoorden mogelijk,
n=87)

Geen

45%

Studentenstages

36%

Anders

13%

Afstudeeropdrachten

10%

Gastlessen op faculteit rechtsgeleerdheid

9%

Werving via (social) media

8%

Excursies van studenten naar het
advocatenkantoor en/of zittingen

3%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

4.2.

Stageplaatsen voor advocaat-stagiairs

Om zich te kwalificeren als (sociaal) advocaat moeten afgestudeerde studenten eerst
minimaal drie jaar als advocaat-stagiair aan de slag bij een kantoor. Bijna de helft van
de huidige jonge sociaal advocaten geeft aan dat ze na het afronden van hun studie
problemen hadden om zo’n stageplaats te vinden.
Figuur 25: Hoeveel moeite heeft u na de afronding van uw studie rechtsgeleerdheid gekost om aan een
stageplaats voor advocaat-stagiair te komen? (n=68)

12%

14%

24%
35%
15%

Zeer veel moeite

Veel moeite

Weinig moeite

Zeer weinig moeite

Veel noch weinig moeite

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

45

Ongeveer 60% van de kantoren had ten tijde van het invullen van de enquête geen
van deze stageplaatsen beschikbaar. Omdat advocatenkantoren in de sociale
advocatuur in vergelijking met de commerciële kantoren relatief klein zijn , hebben ze,
wanneer ze wel stageplaatsen beschikbaar hebben, er gemiddeld ook maar één
beschikbaar. Slechts een enkel groter kantoor gaf aan dat ze meer dan één plaats
beschikbaar hadden. Verder was zo’n 72% van de beschikbare stageplaatsen gevuld.
Advocatenkantoren die uitsluitend in de sociale advocatuur actief zijn, stellen vaker
één of meer stageplekken beschikbaar dan andere kantoren. Verder zijn er,
logischerwijs, minder stageplaatsen voor advocaat-stagiairs in de sociale advocatuur
beschikbaar naarmate er bij een kantoor minder advocaten actief zijn in de sociale
advocatuur.
Kantoren die op dit moment geen stageplaatsen beschikbaar hebben, zeggen dat
vooral de financiële middelen ontoereikend zijn om deze plaatsen aan te bieden (65% ,
n=52). Hierbij kan ook de stapeling van kosten een probleem zijn. Zo kan het
voorkomen dat een kantoor wel de opleiding kan betalen maar niet ook nog eens het
salaris van de advocaat-stagiair. Ook kleven er financiële risico’s aan het opleiden van
een advocaat-stagiair. Het kantoor is immers verplicht om de stagiair minimaal drie
jaar in dienst te nemen. Risicoposten zoals doorbetaling bij ziekte worden dan in de
overweging meegenomen om wel of geen advocaat-stagiair aan te nemen. Als een
stagiair bovendien ondermaats presteert, kan het kantoor niet zonder meer direct
afscheid nemen. Verder is het niet kunnen bieden van adequate begeleiding ook een
reden om geen stagiairs aan te nemen. Deze reden noemt meer dan een kwart van de
kantoren (29%). Sociaal advocaten zijn in deze gevallen bijvoorbeeld te druk om
naast de stagebegeleiding zelf genoeg te verdienen of kantoren zijn onderbemand en
hebben daarom geen tijd over om de begeleiding adequaat te verzorgen.
De twee onderstaande grafieken gaan over het in de toekomst wel of niet beschikbaar
stellen van stageplaatsen voor advocaat-stagiairs door advocatenkantoren. De linker
grafiek geeft de antwoorden weer voor advocatenkantoren die op dit moment geen
stageplaatsen beschikbaar stellen, terwijl de rechtergrafiek de antwoorden op dezelfde
vraag weergeeft maar dan gesteld aan kantoren die nu ook al stageplaatsen
beschikbaar hebben gesteld.

46

Figuur 26: Overweegt uw advocatenkantoor in de toekomst (dan wel/dan meer) stageplaatsen voor advocaatstagiairs in de sociale advocatuur beschikbaar te stellen? (links: kantoren die nu geen
stageplaatsen beschikbaar stellen, n=49; rechts: kantoren die dit wel doen, n=31)

Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

Aan de ene kant overweegt iets meer dan 60% van de advocatenkantoren die op dit
moment stageplaatsen beschikbaar heeft, niet om in de toekomst meer dan het
huidige aantal plaatsen beschikbaar te stellen. Van de advocatenkantoren die op dit
moment geen stageplaatsen beschikbaar hebben geeft aan de andere kant 47% 18 aan
deze in de toekomst wel of misschien wel beschikbaar te willen stellen.
Uit de in het kader van dit onderzoek gehouden interviews met advocatenkantoren en
de afsluitende focusgroep blijkt dat deze beslissing ermee samenhangt of de kantoren
in de toekomst meer financiële ruimte en begeleidingscapac iteit kunnen vinden. De
verhoging van de vergoedingen per 1 januari 2022 speelt bij ongeveer de helft van de
kantoren die dat nu niet doen, een belangrijke of zeer belangrijke rol in de overweging
om in de toekomst wel stageplaatsen beschikbaar te stellen (figuur 27). Voor meer
dan 90% van kantoren die dit wel doen, speelt de verhoging van de vergoedingen
voor toevoegingen per 1 januari 2022 een grote of zeer grote rol bij de overweging
om meer stageplaatsen aan te bieden.

18

Zie linker figuur 26: 47% = 8% + 39%

47

Figuur 27: In hoeverre speelt bij deze overweging de verhoging van de vergoedingen voor toevoegingen per 1
januari 2022 een rol? (links: kantoren die nu geen stageplaatsen beschikbaar stellen, n=23;
rechts: kantoren die dit wel doen, n=12)

Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

Ongeveer een derde van de kantoren heeft de nodige moeite om voldoende geschikte
kandidaten te vinden en ook bijna een derde enige moeite. De kantoren die wel goed
aan stagiairs kunnen komen, geven aan dat zij bijvoorbeeld vanwege hun
naamsbekendheid en reputatie veelal zelf benaderd worden door kandidaat-stagiairs
en daaruit kunnen kiezen. Wanneer deze kantoren voldoende financiële middelen en
begeleiding beschikbaar hebben dan hoeven zij dus niet (lang) te zoeken om geschikte
kandidaten te vinden.
Iets meer dan een derde (35%, n=33) van de advocatenkantoren kost het moeite om
überhaupt voldoende geschikte kandidaten te werven als de ruimte wel beschikbaar
zou zijn. De belangrijkste reden die deze advocatenkantoren hiervoor aangeven, is
een absoluut gebrek aan kandidaten (figuur 28). Bijna driekwart van de kantoren
geeft dit als reden aan. Ook geven advocatenkantoren aan dat beschikbare kandidaten
vaak niet geschikt zijn omdat ze niet de juiste instelling/motivatie (47%) of geen
passende vooropleiding (7%) hebben.

48

Figuur 28: Waardoor kost het uw advocatenkantoor (zeer) veel moeite om voldoende geschikte kandidaten te
werven voor stageplaatsen voor advocaat-stagiairs in de sociale advocatuur? (meer antwoorden
mogelijk, n=15)

Te weinig kandidaten

73%

Geen juiste instelling (motivatie) bij de
kandidaten

47%

Hoogte van het salaris als advocaat-stagiair

33%

Voorkeur van kandidaten voor werken in de
commerciële advocatuur

26%

Werktijden en/of -uren

26%

Type dienstverband/contract als advocaat
stagiair
Opleidingsrichting van kandidaten is niet
passend
Opleidingsniveau van kandidaten is niet
passend

20%
7%
7%

Anders

33%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

Andere redenen hebben te maken met arbeidsvoorwaarden (salaris en werktijden) of
simpelweg de voorkeur van de kandidaat om in de commerciële advocatuur te gaan
werken. Een aantal advocatenkantoren geeft daarnaast aan dat ze, door de hoge
kosten, alleen stagiairs-ondernemers aannemen die zelf ‘… hun broek kunnen
ophouden’. Tot slot meldt een aantal advocatenkantoren buiten de Randstad dat ze de
voorkeur hebben voor stagiairs uit de regio omdat ze de ervaring hebben dat stagiairs
uit de Randstad direct na hun stageperiode weer daarnaar terugkeren. En dan leid je
op voor een ander bedrijf. Dit speelt ook in andere sectoren, die daarom vaak via een
O&O Fonds financiële compensaties voor opleidende bedrijven hebben ingebouwd (de
zogenaamde verevening van opleidingskosten).
Tot slot gaf elk kantoor dat de enquête heeft ingevuld aan dat het goed of heel goed
lukt om de advocaat-stagiairs de voor de Beroepsopleiding Advocatuur benodigde vijf
praktijkzaken te laten doen. Dit lijkt dus geen probleem t e zijn voor
advocatenkantoren actief in de sociale advocatuur.

4.3.

Zij-instroom vanuit de commerciële advocatuur

Naast de instroom vanuit het onderwijs voor de oplossing van een arbeidstekort kan
ook gekeken worden naar zij-instroom. In dit geval zou die zij-instroom in theorie
bijvoorbeeld vanuit de commerciële advocatuur kunnen komen.

49

Figuur 29: In hoeverre acht u een switch van commerciële advocaten naar de sociale advocatuur mogelijk?
(n=78)

3%
15%
45%

12%

26%

Zeer slecht mogelijk

Slecht mogelijk

Goed mogelijk

Zeer goed mogelijk

Slecht noch goed mogelijk

Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

De opties voor zij-instroom vanuit de commerciële advocatuur lijken gering. Ongeveer
70% van de advocatenkantoren actief in de sociale advocatuur acht een switch van de
commerciële advocaten 19 naar de sociale advocatuur (zeer) slecht mogelijk (figuur
29).
De kantoren die aangeven dat het wel mogelijk is voor commerciële advocaten om de
switch te maken, geven aan dat hier wel de nodige randvoorwaarden voor gelden.
Hogere vergoedingen voor toekenningen vormen, net als bij het aannemen van meer
advocaat-stagiairs, een belangrijke factor. Meer dan twee derde (n=23) van de
advocatenkantoren geeft dit als randvoorwaarde voor een dergelijke switch. Daarnaast
zullen commerciële advocaten bijscholing nodig hebben om de switch te kunnen
maken (44%) en daarmee voldoende kennis hebben ontwikkeld van het rechtsgebied
(zoals arbeidsrecht en huurrecht), de doelgroep en de sociale kaart. Verder is meer
duidelijkheid nodig over de toekomstige ontwikkeling van de sociale advocatuur (35%)
en moet het beroepsbeeld en het imago van het beroep worden verbeterd (31%),
voordat meer commerciële advocaten deze switch zullen overwegen. Naast het
bovenstaande zal de switch waarschijnlijk succesvoller uitpakken voor een
commercieel advocaat met een bepaalde innerlijke drive/wil om de stap te make n.

4.4.

Moeilijk vervulbare vacatures voor sociaal advocaten

Gemiddeld stond er minder dan één vacature open 20 per advocatenkantoor op het
moment dat de enquête werd ingevuld. In totaal ging het om 331 openstaande
vacatures. 21 Van die openstaande vacatures zijn er ongeveer 91 moeilijk vervulbaar,
zo’n 27%. Verder was er bij een aantal advocatenkantoren, naast deze openstaande

19

Toelichting: Met commerciële advocaten worden advocaten bedoeld die geen of slechts een klein aantal
toevoegingen in een bepaald rechtsgebied van de sociale advocatuur doen. De switch betreft dan de overgang
van deze advocaten naar een voor het betreffende rechtsgebied van de sociale advocatuur gebruikelijk aantal
toevoegingen.
20
Toelichting: Het gaat hier om vacatures waarbij (binnenkort) actief naar kandidaten geworven wordt. Het
gaat hierbij tevens alleen om advocaten met een voltooide Beroepsopleiding Advocatuur en niet om advocaatstagiairs
21
Dit is een opgehoogd getal.

50

vacatures, ook nog verdere ruimte 22 voor één of meer extra sociaal advocaten. In
meer dan de helft van deze gevallen ging het om ruimte voor één extra advocaat.
Deze extra plekken bieden in totaal ruimte voor nog zo’n 440 advocaten. 23
De moeilijk vervulbare vacatures komen naar verhouding het meest voor in het civiele
subrechtsgebied ‘personen en familie’ en het strafrecht. De omvang van de respons op
de enquête voor advocatenkantoren laat het niet toe om gedetailleerdere uitspraken
te doen per subrechtsgebied.
De belangrijkste overkoepelende oorzaak van de moeilijke vervulbaarheid van
vacatures is, niet zo verrassend, een tekort aan sollicitanten. Twee derde van
advocatenkantoren geeft dit als reden op. Daarnaast zijn nog een aantal meer
specifieke oorzaken, zoals het relatief lage salaris als sociaal advocaat (50%), het
type dienstverband (25%) of het ontbreken van werkervaring (25%).
Figuur 30: Wat is de oorzaak van de moeilijke vervulbaarheid van de vacatures voor sociaal advocaten? (meer
antwoorden mogelijk, n=12)

Te weinig sollicitanten

67%

Hoogte van het salaris als sociaal advocaat

50%

Type dienstverband/contract als sociaal
advocaat

25%

Benodigde werkervaring ontbreekt bij
sollicitanten

25%

Voorkeur voor werken in de commerciële
advocatuur

17%

Werktijden en/of -uren

17%

Geen juiste instelling (motivatie) bij de
sollicitanten

17%

Specialisme (rechtsgebied) van sollicitanten is
niet passend

8%

Opleidingsrichting van sollicitanten is niet
passend

8%

Opleidingsniveau van sollicitanten is niet
passend

8%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête advocatenkantoren (Panteia, 2022)

22

Dit gaat om ruimte die beschikbaar is maar waarbij het kantoor (nog) niet van plan is om deze plek
doormiddel van een vacatureplaatsing in te vullen.
23
Dit is een opgehoogd getal.

51

52

5

Motivatie en behoud van sociaal advocaten
In dit hoofdstuk staat de motivatie van sociaal advocaten om wel of niet in de sector
te blijven werken centraal. De informatie in dit hoofdstuk is afkomstig uit de enquête
onder sociaal advocaten, aangevuld met informatie uit de interviews. Bij de
interpretatie van alle resultaten in dit hoofdstuk geldt dat dit alleen gaat over ‘sociaal
advocaten’ (met meer dan 50 toevoegingen per jaar).
Een kleine 80% van de sociaal advocaten is tevreden of zeer tevreden met het
advocatenkantoor waar hij of zij werkt (figuur 31).
Figuur 31: In hoeverre bent u op dit moment tevreden met het advocatenkantoor waar u als sociaal advocaat
werkzaam bent (organisatietevredenheid)? (n=46)

5%

6%
10%

43%

36%

Zeer ontevreden

Ontevreden

Ontevreden noch tevreden

Tevreden

Zeer tevreden
Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

Van de groep sociaal advocaten onder de 35 jaar is twee derde tevreden of zeer
tevreden met hun werk als sociaal advocaat. Desondanks zou maar liefst 60% van de
sociaal advocaten onder de 35 jaar andere juristen niet aanraden om in de sociale
advocatuur te gaan werken.
Deze advocaten geven verschillende redenen waarom zij andere juristen niet
aanbevelen om in de sociale advocatuur te gaan werken. Voorbeelden (citaten) zijn:
-

Het is niet haalbaar het vak uit te oefenen op een manier die recht doet aan
de ernstige situaties waarin cliënten verkeren; dit in relatie tot de
vergoedingen en middelen die daar tegenover staan;

-

Vergoedingen zijn te laag om echt op een reëel WO-salaris uit te komen. De
recente wijzigingen in de vergoedingen voor toevoegingen zien met name op
de civiele praktijk. Het gros van de zaken tegen de overheid (bijstand, UWV
etc.) heeft dezelfde vergoeding gehouden;

-

Je kunt er niet van leven met een gezin en de hoeveelheid werk om de zaken
heen met de eisen die de Orde stelt in combinatie met de kosten en de
weinige uren die je uitgaande van de betaling maar kunt maken, geven geen
kwaliteitswaarborg meer;

53

-

Omdat het zeer moeilijk is om een rendabele praktijk te voeren. Alleen
mensen met specifieke capaciteiten zijn hiertoe goed in staat (zeer
stressbestendig, communicatief heel vaardig, zeer efficiënt werken,
empathisch maar toch zakelijk etc.);

-

Omdat het lastiger wordt gemaakt als sociaal advocaat te overleven door de
vergaande dwang steeds verder te specialiseren, waardoor het veel moeilijker
wordt meerdere specialisaties naast elkaar uit te oefenen en daardoor te
overleven.

-

Door de hoge werkdruk, veel stress, hoge verantwoordelijkheid en lage
vergoeding. Men ziet geen toekomst, zeker niet in de sociale
strafrechtadvocatuur. Er is een hoge druk van administratie en regeltjes, o.a.
van de Raad voor Rechtsbijstand en de Awb.

-

Omdat de (volgens de betreffende advocaat pijnlijke) conclusie is dat betalend
werk gewoon leuker is. Ik voel dat mijn cliënten mij meer waarderen als er
een aanzienlijke vergoeding betaald moet worden.

De advocaten die hun collega-juristen wel aanraden om in de sociale advocatuur te
gaan werken, geven hier onder andere de volgende redenen voor. Hier blijkt ook uit
dat zij wel degelijk de nadelen zien en deze tegen de voordelen hebben afgewogen om
zo toch tot een positief advies te komen:
-

Het is mooi rechtzoekenden te helpen met een smalle beurs.

-

Direct contact met mensen, divers, bevredigend werk (dit met uitzondering
van de lage beloning).

-

Het geeft veel bevrediging voor kwetsbare mensen te werken, die in veel
opzichten in de maatschappij op achterstand staan. De soms moeilijke
financiële omstandigheden van zo'n advocatenpraktijk wegen daar (voorlopig
nog) niet in negatieve zin tegen op.

-

Ondanks de slechte betaling, het wanbeleid van het Ministerie en de
tegenwerking/wantrouwen van de Raad voor Rechtsbijstand blijft het een mooi
beroep, dat veel voldoening schept en de ongelijke kansen van de 'have nots'
een beetje compenseert.

-

Het is goed om in je praktijk een afspiegeling van de samenleving terug te
zien.

De leeftijd van sociaal advocaten speelt vanzelfsprekend een grote rol bij het
beantwoorden van de vraag hoe lang men nog werkzaam denkt te blijven in de sociale
advocatuur (figuur 32).

54

Figuur 32: Denkt u nog lang in de sociale advocatuur werkzaam te blijven? (n=539)

100%
9%

80%

60%

29%

16%

29%

32%

6%

28%
26%

20%

23%

30%

20%

25%

11%
8%

3%
40%

22%

14%

10%

18%

11%

32%

32%
18%

7%

17%

14%

15%
0%
25-34 jaar

8%
11%

7%
4%

6%
7%

7%

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar

18%

11%
6%

65 jaar of
ouder

Totaal

Wil niet zeggen
Weet niet hoe lang
Mijn hele verdere loopbaan tot aan mijn AOW-gerechtigde leeftijd
10 jaar of langer, maar niet tot aan mijn AOW-gerechtigde leeftijd
5 tot 10 jaar
3 tot 5 jaar
1 tot 2 jaar
Minder dan 1 jaar
Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

Sociaal advocaten die ouder zijn dan 55 jaar kunnen goed aangeven hoe lang ze nog
werkzaam zullen zijn. Onder jongere sociaal advocaten en advocaten van middelbare
leeftijd (onder de 54 jaar) geeft ongeveer een derde aan dit nog niet te weten. De
redenen die de advocaten geven waarom ze dit nog niet weten hebben onder andere
te maken met:
-

Ontwikkelingen van het stelsel

-

Een onzekere financiële positie

-

Wel of niet bezwijken onder de werkdruk

-

Zin blijven houden in het werk

-

De toenemende regeldruk

-

Geen uitweg zien/ niet weten wat ze anders zouden moeten doen.

Ongeveer een derde van de sociaal advocaten in de leeftijd tot 35 jaar denkt binnen
vijf jaar het beroep te verlaten. Dit aantal neemt af naarmate de leeftijd toeneemt.
Daarentegen neemt het aandeel sociaal advocaten dat tot de AOW-leeftijd (of langer)
denkt door te werken toe naarmate de sociaal advocaat ouder wordt.
Onder de sociaal advocaten van boven de 55 jaar geeft bijna twee derde aan zeker tot
de AOW gerechtigde leeftijd door te blijven werken. Meer dan de helft van de 55plussers wil dit doen door hun werk langzaam af te bouwen. Verder wil ook ongeveer
de helft van de sociaal advocaten na hun AOW leeftijd blijven doorwerken als sociaal
advocaat of overweegt dit. Bij ongeveer 80% is dit maximaal voor een periode van vijf
jaar.

55

56

6

Uitstroom van sociaal advocaten
Dit hoofdstuk gaat nader in op de uitstroom van de sociaal advocaten. De informatie
in dit hoofdstuk is voornamelijk afkomstig uit de enquête onder sociaal advocaten,
aangevuld met informatie uit de in het kader van dit onderzoek uitgevoerde
interviews. Bij de interpretatie van alle resultaten in dit hoofdstuk is relevant te
melden dat dit alleen betrekking heeft op de als ‘sociaal advocaten’ gedefinieerde
groep (met meer dan 50 toevoegingen per jaar).
De meest genoemde redenen om na de AOW-gerechtigde leeftijd door te blijven
werken die de huidige 55 plussers aangeven zijn het bezig blijven of plezier hebben in
het werk wat ze doen (74%), de gebrekkige pensioenopbouw die ze min of meer
dwingt om langer door te werken (55%) en de intrinsieke motivatie om mensen te
helpen.
Figuur 33: Wat zou(den) voor u de reden(en) zijn om na uw AOW-gerechtigde leeftijd door te blijven werken als
sociaal advocaat? (meer antwoorden mogelijk, n=92)

Bezig blijven, plezier in het werk

74%

Gebrekkige pensioenopbouw

55%

Intrinsieke motivatie om mensen te helpen

47%

Ideologische overwegingen (idealisme)

36%

Waarborgen continuïteit van het
advocatenkantoor
Borging en overdracht van kennis en
expertise binnen het advocatenkantoren

19%
8%

Anders

7%

Door partner/familie/omgeving
gestimuleerd

3%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

Advocaten die aangeven niet tot hun AOW-leeftijd werkzaam te blijven in de sociale
advocatuur hebben hier verschillende redenen voor (figuur 34).

57

Figuur 34: U heeft aangegeven te denken niet tot uw AOW-gerechtigde leeftijd in de sociale advocatuur
werkzaam te blijven. Wat zou(den) voor u de belangrijkste reden(en) zijn te stoppen met uw werk
als sociaal advocaat? (meer antwoorden mogelijk, maximaal 5), (n=288)

Ontoereikende vergoedingenstructuur sociale
advocatuur

95%

Hoge werkdruk (hoeveelheid en/of snelheid werk)

75%

Ontoereikend verdienvermogen (salaris)

56%

Ontoereikende pensioenopbouw

49%

Onduidelijkheid over de ontwikkeling van het
vakgebied van de sociale advocatuur

45%

Onvoldoende balans werk/privé

45%

Hoge emotionele belasting van het werk

41%

Door partner/familie/omgeving gestimuleerd te
stoppen met sociale advocatuur

14%

Ontoereikende overige primaire
arbeidsvoorwaarden

12%

Slecht imago/status sociaal advocaat

7%

Minder interessante inhoud werk (rechtsgebieden,
wetgeving, rechtsvraagstukken, doelgroepen)

7%

Overig

24%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

De ontoereikend vergoedingenstructuur is de voornaamste reden (95%) onder sociaal
advocaten waarom zij niet tot de AOW-leeftijd denken door te blijven werken. Ook de
hoge werkdruk (75%) en onvoldoende salaris worden relatief veel genoemd (56%).
Verder wordt ook hier de ontoereikende pensioenopbouw (49%) aangestipt als een
belangrijke reden om uit te stromen. Waar dit antwoord er in de figuur 3 3 juist op
duidde dat de advocaat bleef doorwerken om voldoende pensioen te kunnen opbouwen
is de conclusie uit figuur 34 juist dat advocaten het beroep eerder verlaten om ergens
anders in een andere functie nog voldoende pensioen op te kunnen bouwen. Andere,
minder genoemde, redenen zijn:

58

-

Weinig opleidingsmogelijkheden

-

Weinig mogelijkheden voor thuiswerken

-

Ontevredenheid over werkcultuur

-

Ontevredenheid over werksfeer en collega’s

-

Onvoldoende afwisseling in werkzaamheden

-

Weinig baanzekerheid

-

Ontevredenheid over faciliteiten binnen kantoor

-

Weinig mogelijkheden voor flexibel werken

-

Weinig mogelijkheden voor persoonlijke ontwikkeling

-

Weinig loopbaan(ontwikkelings)mogelijkheden

-

Onvoldoende sociale veiligheid.

Meer dan de helft van de sociaal advocaten, die zeggen voor de AOW-leeftijd te
stoppen in de sociale advocatuur (n=288), stoppen dan ook helemaal als advocaat.
Wie wel doorgaat als advocaat heeft de grootste voorkeur voor de commerciële
advocatuur (18%) en een functie als jurist bij de overheid (9%).
Het is interessant om nog specifiek in te zoomen op de antwoorden van de sociaal
advocaten die nog niet in de buurt zijn van de AOW-leeftijd (figuur 35).
Figuur 35: Heeft u de intentie om, na het stoppen met uw werk in de sociale advocatuur, te blijven werken als
jurist? Zo ja, naar welke sector(en) gaat daarbij uw voorkeur uit? (meer antwoorden mogelijk,
maximaal 3)

35-44 jaar (n=51)

25-34 jaar (n=39)

31%

5%

0%

6%

32%

10%

20%

16%

43%

7%

30%

Ja, bij voorkeur bij Juridisch loket
Ja, bij voorkeur bij accountantsbedrijf
Ja, bij voorkeur bij rechtsbijstandsverzekeraar
Ja, bij voorkeur in overige private sector
Ja, bij voorkeur in onderwijs
Nee

40%

16%

40%

50%

60%

16%

70%

80%

90%

100%

Ja, bij voorkeur als advocaat in commerciële advocatuur
Ja, bij voorkeur bij legal tech bedrijf
Ja, bij voorkeur bij schaderegelingskantoor
Ja, bij voorkeur bij overheid
Ja, bij voorkeur in zorg
Weet niet/wil niet zeggen

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

Ook hier geven de meeste sociaal advocaten niet verder te gaan als advocaat, maar
dat aandeel is wel kleiner. Daarentegen geeft ongeveer een derde van de advocaten
onder de 44 jaar aan dat ze na hun werk als sociaal advocaat verder willen gaan als
commercieel advocaat.
Een betere vergoedingsstructuur en een beter salaris zijn de twee meest genoemde
redenen die sociaal advocaten noemen die hen kunnen overhalen om toch in de
sociale advocatuur te blijven werken.

59

Figuur 36: Wat zou ervoor kunnen zorgen dat u niet stopt met uw werk als sociaal advocaat? (meer antwoorden
mogelijk, maximaal 5), (n=288)

Betere vergoedingenstructuur sociale
advocatuur

78%

Beter verdienvermogen (salaris)

49%

Lagere werkdruk (hoeveelheid en/of snelheid
werk)

40%

Betere pensioenopbouw

37%

Meer duidelijkheid over de ontwikkeling van
het vakgebied van de sociale advocatuur

30%

Betere balans werk/privé

21%

Lagere emotionele belasting van het werk

16%

Betere overige primaire arbeidsvoorwaarden

9%

Meer sociale veiligheid

4%

Beter imago/status sociaal advocaat

4%

Interessantere inhoud werk (rechtsgebieden,
wetgeving, rechtsvraagstukken, doelgroepen)

4%

Anders

22%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: Enquête sociaal advocaten (Panteia, 2022)

Zo geven advocaten zowel in de enquête als in de interviews aan dat dit jaar de
vergoedingen omhoog zouden gaan, maar dat in bepaalde rechtsgebieden waarin zij
werken het aantal punten niet verhoogd is en het bedrag per punt verlaagd is. Zaken
als een lagere werkdruk, een betere pensioenopbouw en meer duid elijkheid over de
ontwikkeling van het vakgebied worden ook door meer dan 30% van de sociaal
advocaten genoemd. Andere redenen om toch door te gaan als sociaal advocaat zijn
het verlagen van de regeldruk of kosteloze ondersteuning hierbij en een betere
verhouding met onder andere de Raad voor Rechtsbijstand.

60

7

Oplossingsrichtingen
7.1.

Aanpak: identificatie en toets van oplossingsrichtingen

Uit de analyse hierboven is naar voren gekomen welke factoren een positieve en
negatieve invloed hebben op de instroom en de binding van sociaal advocaten. Ook is
duidelijk geworden in hoeverre deze factoren in de toekomst zullen veranderen.
Hieronder volgt in het kort nog even een opsomming van de meest belangrijke
factoren:
Instroom
Positief
-

Interessante rechtsgebieden, wetgeving, rechtsvraagstukken, doelgroepen

-

Intrinsieke motivatie van studenten

-

Ideologische overwegingen van studenten

-

Kennis dagelijkse praktijk sociale advocatuur tijdens universitaire opleiding

Negatief
-

Negatief imago van de sociale advocatuur onder studenten

-

Relatief lang opleidingstraject

-

Beperkt verdienvermogen en beperkte vergoedingen

-

Hoge werkdruk

-

Hoge emotionele belasting

-

Beperkt aantal stageplaatsen

-

Opties voor zij-instroom vanuit de commerciële advocatuur lijken gering.

-

Arbeidsmarktkrapte: tekort aan sollicitanten

Binding
Positief
-

Tevredenheid over advocatenkantoor

-

Voldoening en bevrediging dat uit het werk wordt gehaald

-

Verhoging vergoedingen bij bepaalde rechtsgebieden vanaf 1 januari 2022

-

Gebrekkige pensioenopbouw (dit is ongewenst, maar draagt wel bij aan de
binding van meer sociaal advocaten, omdat ze bijvoorbeeld langer
doorwerken)

Negatief
-

De vergoedingen blijven te laag om op een concurrerend WO salaris uit te
komen.

-

Hoge werkdruk

-

Hoge emotionele belasting

-

Hoge regeldruk
Onduidelijkheid over ontwikkeling vakgebied

De vraag is vervolgens hoe hier met arbeidsmarktbeleid op in is te spelen. Daarbij
gaat het om het identificeren van arbeidsmarktmaatregelen die “werkzame
mechanismen” kennen die de genoemde factoren in positieve z in versterken: het
effect van positieve factoren vergroten en van negatieve factoren verkleinen.
Wij hebben mogelijke arbeidsmarktmaatregelen in twee stappen onderzocht:

61

1.

Door analyse op basis van instrumenten van Panteia ter identificatie van
mogelijke oplossingsrichtingen voor knelpunten op de arbeidsmarkt.

2.

Door een check tijdens een focusgroep met beleidsmedewerkers en advocaten.

Instrumenten met oplossingen voor arbeidsmarktknelpunten
Als de discrepanties op de arbeidsmarkt zijn geïdentificeerd heeft Panteia drie
instrumenten in huis om te bepalen welke arbeidsmarktmaatregelen en –instrumenten
deze discrepanties kunnen tegengaan.
De Cirkel van Stimulus of Arbeidsradar. Dit door de provincie Noord-Brabant
ontwikkeld en door Panteia regelmatig ingezet instrument systematiseert het
arbeidsmarktinstrumentarium bij een tekort aan arbeidsaanbod naar vier domeinen:


Reserves



Onderwijs



Werknemers



Bedrijfsvoering.

Het PRIEMA-model. Dit door Panteia ontwikkeld instrument bevat een omschrijving
en een raamwerk voor evaluatie van een kleine 400 arbeidsmarktinstrumenten.
De Omgekeerde arbeidsmarktcirkel. Dit door Panteia ontwikkelde instrument
systematiseert het arbeidsmarktinstrumentarium bij een tekort aan vraag op de
arbeidsmarkt.
Focusgroep
Het is belangrijk dat de maatregelen die uit het onderzoek komen haalbaar zijn. Om
dit te toetsen heeft Panteia een bijeenkomst georganiseerd met beleidsmedewerkers
van de RvR en de NOvA en een aantal andere betrokkenen (een tweetal sociaal
advocaten en twee personen die betrokken zijn bij de Stichting Je Goed Recht 24, een
initiatief van de Stichting De Verre Bergen te Rotterdam).
In deze bijeenkomst hebben wij de verschillende maatregelen die volgens onze
analyses benodigd zijn en potentie hebben voorgelegd. Naar aanleiding van de
focusgroep zijn er geen maatregelen afgevallen. Alle oplossingsrichtingen zoals deze
in dit rapport zijn opgenomen zijn daar de revue gepasseerd. Wel hebben wij nader
kunnen duiden hoe realistisch het is, dat deze maatregelen kunnen worden
geïmplementeerd. Daarmee zijn we uiteindelijk gekomen tot een definitieve lijst van
mogelijke arbeidsmarktmaatregelen.

7.2.

Analyse van mogelijke arbeidsmarktmaatregelen

In dit geval bieden de Cirkel van Stimulus en PRIEMA de basis om instrumenten te
bepalen en deze te toetsen aan de specifieke omstandigheden op de arbeidsmarkt
voor de sociale advocatuur. Het gaat vooral om een arbeidsmarkt met meer vraag
naar dan aanbod van personeel.
De Omgekeerde arbeidsmarktcirkel biedt in dit geval weinig aanknopingspunten.
Achtergrond is dat in de reis van VWO-gediplomeerde naar sociaal advocaat alleen op
het moment dat een afgestudeerde jurist een stageplaats als advocaat zoekt die
aansluit bij de wens om sociaal advocaat te worden sprake kan zijn van een zeker
arbeidsaanbodoverschot. Sommige afgestudeerden kunnen niet (meteen) een
24

Stichting Je Goed Recht (hierna: SJGR) verzorgt laagdrempelig juridisch advies op spreekuren in twee
Rotterdamse wijken voor mindervermogende en minder zelfredzame burgers, inclusief kleine zelfstandigen.

62

stageplaats vinden. Dit is echter een zeer specifiek arbeidsmarktknelpunt waar we
hierboven al de nodige aandacht aan hebben geschonken. De oplossing ligt vooral in
de (financiële) armslag die kantoren hebben om stagiairs aan te nemen. Dit bijzondere
knelpunt komt niet aan de orde in de omgekeerde Arbeidsmarktcirkel. Verderop gaan
we wel in op oplossingen voor dit probleem, maar daarvoor zetten we de omgekeerde
cirkel niet in.
We hebben de Cirkel van Stimulus en PRIEMA ingezet om een zo groot mogelijk aantal
arbeidsmarktmaatregelen te identificeren en te beoordelen op hun gebruikswaarde
voor instroom en binding van sociaal advocaten. Wij zijn alle
arbeidsmarktmaatregelen die de Cirkel en PRIEMA identificeren nagegaan en hebben
daarbij telkens bepaald of deze toepasbaar zijn. We komen vervolgens tot de
conclusie dat de meerderheid van deze arbeidsmaatregelen niet van toepassing zijn op
de specifieke arbeidsmarktsituatie van sociaal advocaten. Dit heeft een aantal
oorzaken:
-

Veel van de arbeidsmarktinstrumenten zijn gericht op het mobiliseren van
inactieven en werklozen. Niet alleen zijn die er op dit moment relatief weinig
en gaat het vervolgens vooral mensen met een grote afstand tot de
arbeidsmarkt, maar ook is de groep werkloze gekwalificeerde sociaal
advocaten zeer klein. En als ze al werkloos zijn, dan zijn ze meestal niet
beschikbaar als sociaal advocaat.

-

De mogelijkheid van het aantrekken van buitenlands personeel bestaat niet,
want men moet gekwalificeerd zijn in het Nederlandse recht.

-

Een kort opleidingstraject tot sociaal advocaat is geen optie.

-

Aandacht voor de duurzame inzetbaarheid van sociaal advocaten komt pas aan
de orde als het vergoedingenstelsel niet meer per definitie een hoge werkdruk
zou impliceren, zo zeggen de respondenten.

-

Veel mogelijke aanpassingen in de bedrijfsvoering komen niet in beeld vanwege
de geringe omvang van de meeste advocatenkantoren. Ook lijken een aantal
opties op het gebied van inzet van technologie niet relevant omdat de sociale
advocatuur een grote menselijke component kent: persoonlijke contact met de
cliënt legt een fors tijdsbeslag op de advocaat. Dit is niet door technologie te
vervangen.

An a l ys e me t PR I E MA
Het eerste model is het arbeidsmarktmodel PRIEMA. PRIEMA bevat een aantal opties
om te selecteren welke maatregelen het best passen bij welk probleem op de
arbeidsmarkt. Op basis van het PRIEMA-model is het vaak mogelijk te analyseren welke
maatregelen het best passen en het meest effectief kunnen zijn om de knelpunten op
de arbeidsmarkt op te lossen.
Dit model bevat 371 mogelijke maatregelen om de werking van de arbeidsmarkt te
verbeteren. Deze zijn gericht op de volgende doelgroepen:
-

Inactieven (51 maatregelen), zoals:
o

Inschakelen

van

bij

UWV

ingeschreven

werklozen,

gedeeltelijk

arbeidsongeschikten en WSW'ers
o

Bemiddeling van werklozen ex-werknemers naar baan in sector

o

Vergroten inzetbaarheid van werkloze ex-werknemers door onderhoud
vakbekwaamheid

o

(Versneld) opleiden van jongere werklozen naar baan in sector met
baangarantie vooraf

63

o

Opleiden

en

bemiddelen

van

werklozen,

Wajongers

en

flexkrachten

uitzendbranche naar een (duurzame) baan
o

Realiseren/aanbieden van extra banen voor mensen met afstand tot de
arbeidsmarkt, (langdurige) werklozen en mensen met een beperking

-

Intermediairs (28 maatregelen), zoals:
o

Bevorderen

sectorrendement

door

arbeidsbemiddeling

(traditionele

kanalen, online vacaturebanken, sociale media recruitment, etc.)
o

Ontwikkeling (door onderwijsinstellingen en bedrijfsleven samen) van
nieuwe onderwijsprogramma's: verbreding van opleidingen, verandering
van opleidingen, geheel nieuwe opleidingen

o

Bevorderen

sectorrendement

door

arbeidsmarktcommunicatie

(PR,

informatie, sectorale imagocampagnes, etc.)
-

Migranten (28 maatregelen), zoals:
o

Credential recognition

o

Werkprocessen en bedrijfscultuur toegankelijk maken voor migranten

o

Flankerend: opbouw sociale zekerheid garanderen voor grenswerkers

o

Aantrekken EU migranten

o

Aantrekken en binden van buitenlandse studenten in Nederland (in hun
zoekjaar)

-

Onderwijsvolgenden (50 maatregelen), zoals:
o

Goede

begeleiding

door

bedrijf

tijdens

stage/leerbaan:

financiële

tegemoetkoming (stagefonds)
o

Direct contacten jongeren met beroepenveld: maatschappelijke stages,
bijbanen

o

Werven

van

voldoende

en

kwalitatief

goede

leerbedrijven

en

stageplaatsen/leerbanen
o

Gerichte bijbanen studenten aansluitend bij opleiding: betaalde bijbanen,
onbetaalde bijbanen (sociale- of zorgdiensten) tegen betaling van credits
die later verrekend worden met aflossing studieschuld (theoretische
oplossing)

-

-

64

o

Differentiatie in collegegelden

o

Goede/eerlijke voorlichting over arbeidsmarktkansen

Werkenden (204 maatregelen), zoals
o

Collegiale uitleen

o

Kennis- en ervaringsoverdracht van oud naar jong

o

Extra begeleiding jonge werknemers in eerste twee jaar na afronding studie

o

Regionale werknemerspools

o

Algemene scholing van werknemers

o

Gerichte scholing van werknemers (vb. Korte trainingen)

o

Functies of werkplekken aanpassen

o

Verbreding inzetbaarheid

o

Goed pensioen

o

Goed salaris

o

Leeftijdsbewust personeelsbeleid

o

Studiekostenregelingen

o

Verbeteren imago bedrijf of bedrijfstak als werkgever

Werkgevers/bedrijfsvoering (10 maatregelen), zoals
o

Optimaliseren arbeidsproductiviteit door vernieuwen technologie

o

Verplaatsen van activiteiten

o

Afstoten niet corebusiness

We zijn alle maatregelen van het PRIEMA model nagegaan en zijn vervolgens tot de
conclusie gekomen dat slechts een klein deel ervan mogelijk bruikbaar is bij het
oplossen van de arbeidsmarktknelpunten van de sociale advocatuur. Dit heeft vooral
te maken met het specifieke karakter van deze arbeidsmarkt. Immers: alleen wie
beëdigd is, kan de vacatures invullen. Daaraan gaat een proces van minimaal vier jaar
rechtenstudie, mogelijk een tussenperiode met een aanstelling als juridisch
medewerker o.d. en vervolgens een meerjarige stage/opleiding tot advocaat aan
vooraf. Dit traject lijkt niet op de trajecten die er in de meeste andere segmenten van
de arbeidsmarkt nodig zijn om aan meer arbeidsaanbod te komen. Die zijn immers
veel korter. Alleen de trajecten naar functies als medisch
specialist/huisarts/psychiater of naar (universitair) docent lijken daarop. Op deze
bijzondere arbeidsmarkten is het PRIEMA model echter niet direct afgestemd.
Maatregelen op het gebied van inactieve personen, migranten, het mbo/ hbo en cao’s
vallen af. Minder relevant zijn ook maatregelen op het gebied van vervolgopleidingen,
omdat dit al voor sociaal advocaten is georganiseerd. En vervolgens maken alle
andere maatregelen ook deel uit van de Cirkel van Stimulus, die deze bovendien goed
heeft gesystematiseerd.
An a l ys e me t d e C irk e l v an St imu lu s
Om bovenstaande redenen hebben wij ons in de analyse vooral gericht op de
zogenaamde Cirkel van Stimulus of Arbeidsradar. Dit instrument is zoals eerder
vermeld (rond het jaar 2000) door de provincie Noord-Brabant ontwikkeld en door
Panteia en andere organisaties 25 regelmatig ingezet, zoals recent nog in een opdracht
voor dezelfde en de andere twee zuidelijke provincies. 26 Het instrument systematiseert
het arbeidsmarktinstrumentarium bij een tekort aan arbeidsaanbod naar vier
domeinen: Reserves, Onderwijs, Werknemers en Bedrijfsvoering. Binnen deze
domeinen worden groepen maatregelen steeds verder toegespitst naar concrete opties
waaraan ook probleemeigenaren zijn te koppelen. Omdat het instrument vaker is
toegepast, is vaak ook bekend of en op welke manier bepaalde concrete opties ook
daadwerkelijk effectief zijn geweest en welke zogenaamde “werkzame mechanismes”
hiervoor hebben gezorgd. Daarmee is dit instrument te gebruiken om te duiden welke
maatregelen het meest effectief zijn om de arbeidsmarkt van de sociale advocatuur te
beïnvloeden.
De arbeidsmarktmaatregelen beschikbaar in het model van de Cirkel van Stimulus
hebben wij hieronder in de tabel weergegeven. Bij de maatregelen die wij niet
relevant achten hebben we een korte toelichting gezet. De maatregelen die wij wel
relevant vinden bespreken wij in meer detail onder de tabel.

Reserves

Inschakelen
bekende
reserves

Maatregelen
Samenwerken bemiddelings- en
uitkeringsinstanties
Werklozen direct inpasbaar
Werklozen met afstand
Werklozen met veel afstand
Promotie-pakketten
Gastarbeiders

Relevant voor de sociale
advocatuur
Nee. Er is op de arbeidsmarkt
voor de sociale advocatuur geen
sprake van een bestaand
onbenut arbeidspotentieel
Ja

25

Rond 2005 heeft bijvoorbeeld het ministerie van Economische Zaken oor diverse sectoren een
arbeidsmarktanalyse laten maken waarin op basis van de Cirkel van Stimulus (door dat ministerie Arbeidsradar
genoemd) welke arbeidsmarktmaatregelen op dat moment het meest geschikt waren om (dreigende) tekorten
op de arbeidsmarkt in de bewuste sectoren tegen te gaan. Panteia heeft een deel van deze analyses uitgevoerd.
26
Zie: https://etil.blob.core.windows.net/media/scenarios-voor-de-ontwikkeling-van-de-arbeidsmarkt-panteiaetil-eindrap-3.pdf. De bijlage van dit rapport bevat de Cirkel.

65

Aantrekken
mobiele
personen

Informeren niet-werkende nieuwkomers
regio

Werven academici

Speur en wervingsacties
Begeleiden en vasthouden geïnteresseerden
Mobiliseren
stille reserves

Voorziening randvoorwaarden
Onderscheiden aantrekkelijkheid
bedrijf/sector

Bevorderen
instroom en
uitstroom

Onderwijs

Verbeteren
aansluiting
onderwijsarbeidsmarkt

Informatie en voorlichting leerlingen
basisonderwijs
Informatie en voorlichting leerlingen
voortgezet onderwijs
Informatie en voorlichting leerlingen hoger
onderwijs

Voorkomen drop-outs in hoger onderwijs
Uitwisseling vakkennis onderwijsbedrijfsleven
Optimaliseren outfit/faciliteiten onderwijs
Ontwikkelen nieuwe lesprogramma’s

Stimuleren aanvullende scholing
Volgen schoolverlaters
Bewust HR Beleid

Werknemers

Voorkomen
uitstroom
werknemers

Bevordering ontplooiing werknemers

Bevorderen mogelijkheden ouderen

66

Nee. Bij oplossing ligt niet bij
het aantrekken van
arbeidskrachten uit het
buitenland of het inzetten van
nieuwe inwoners in Nederland.
Nee. Er is in principe genoeg
aanbod van academici. Het
pijnpunt ligt hem in het
aanbieden van voldoende
stageplekken en werkplekken.
Nee. Er bestaat niet nog een
groep stille reserves onder
werkenden. Het gaat eerder om
bekendheid bij studenten.
Ja
Nee. Een randvoorwaarde zoals
de werktijden is in de sociale
advocatuur niet rigide en hier
afspraken over maken om het
aantrekkelijker te maken om als
sociaal advocaat aan de slag te
gaan is niet realistisch.
Ja
Nee. Voorlichting op dit
moment is nog te vroeg en
biedt geen oplossing voor de
korte termijn.
Ja, maar wel in beperkte mate.
Ja
Nee. Dit is een taak voor het
onderwijs en niet voor het
werkveld.
Ja
Ja
Ja
Nee. In de sociale advocatuur is
de aanvullende scholing via de
beroepsopleiding advocatuur al
een vereiste om sociaal
advocaat te worden.
Nee. Dit is praktisch niet te
realiseren.
Nee. Men is al bewust bezig
met scholing en van
doorstroming wanneer men
eenmaal sociaal advocaat is, is
geen sprake. Verder zijn er
geen HR afdelingen aanwezig
bij de overwegend kleine
kantoren. Wel kan gekeken
worden of er collectief (door
samenwerking) HR-beleid kan
worden ontwikkeld.
Nee. Advocaten kunnen op
oudere leeftijd zelf beslissen om
af te bouwen wanneer het
pensioen dit toestaat. Van
zaken als functieaanpassing of
demotie is geen sprake.

Randvoorwaarden specifieke groepen
Verbeteren baanzekerheid opvang tijdelijk
overschot
Aanpassen voorwaarden
Optimaliseren arbeidsomstandigheden en
sfeer

Jobgerichte scholing
Optimaliseren
inzet
werknemers

Verhuizen
activiteiten

Bedrijfsvoering

7.3.

Verticale en horizontale doorstroming

Aanpassen werktijden
Verplaatsen activiteiten
Optimaliseren taken in keten

Nee. Respondenten geven aan
dat het werk als sociaal
advocaat is moeilijk parttime te
doen tenzij er een andere
inkomstenbron is. Aanpassingen
in de hoek van kinderopvang
voor jonge vrouwelijke sociaal
advocaten is geen voor de hand
liggende manier om het
dreigende tekort tegen te gaan.
Aanpassingen voor
gehandicapten of andere
personen met afstand tot de
arbeidsmarkt zal ook weinig
uithalen.
Ja
Ja
Ja
Nee. Er is eerder sprake van
een overload aan
scholingsvereisten.
Nee. Van doorstroming binnen
het beroep advocaat is geen
sprake.
Nee. De natuur van het beroep
brengt variabele werktijden met
zich mee die niet gemakkelijk
zijn aan te passen.
Nee. Dit zijn
oplossingsrichtingen die
relevant zijn voor
productiebedrijven.
Ja

Afstoten niet corebusiness
Samenwerken met derden
Vernieuwen technologie
Moderniseren werkmethoden
Verbeteren functie-inhouden

Ja, maar wel in beperkte mate.

Verbeteren bedrijfsprocessen

Nee. Er is voldoende aandacht
voor scholing, kennisoverdracht
en kennisuitwisseling.
Ja, maar wel in beperkte mate.

Optimaliseren
arbeidsmarktVerbetering kennis en vaardigheden
productiviteit
werknemers

Ja, maar wel in beperkte mate.

Beschrijving van de relevante oplossingsrichtingen

We hebben de volgens ons relevante arbeidsmarktmaatregelen beschreven aan de
hand van de indeling van de Cirkel van Stimulus. Deze kent vier hoofdcategorieën van
oplossingen voor arbeidsmarktknelpunten:
-

Reserves: (in dit geval vertaald naar zaken in de persoonlijke sfeer die bevorderen
of tegengaan dat men in de sociale advocatuur gaat werken 27 en daarna niet snel
weer stopt)

-

Onderwijs: (zaken in de overgang van vwo en hbo naar wo, in het wo en in de
overgang van wo naar arbeidsmarkt die bevorderen of tegengaan dat men in de
sociale advocatuur gaat werken)

27

De reserves in deze arbeidsmarkt moeten advocaten zijn met kennis van het Nederlandse recht. Buitenlandse
advocaten aantrekken is hier geen optie. Dit moeten dus advocaten zijn die al eerder in de sociale advocatuur
actief zijn geweest, in de commerciële advocatuur actief zijn (geweest) of werken als jurist bij bedrijven of
andere organisaties.

67

-

Werkenden: (zaken binnen stage en werk die bevorderen of tegengaan dat men in
de sociale advocatuur blijft werken)

-

Bedrijfsvoering: (zaken in de organisatie en inrichting van het werk die
bevorderen of tegengaan dat men in de sociale advocatuur gaat en blijft werken) .

Reserves/persoonlijke sfeer


68

Het inkomen in de sociale advocatuur is relatief lager is dan bij de concurrentie op de
arbeidsmarkt. De nieuwe generatie wordt bovendien geconfronteerd met hogere kosten
in levensonderhoud (inclusief hypotheek) en laat daarom salaris en secundaire
arbeidsvoorwaarden zwaarder meewegen dan vorige generaties in hun beslissing voor
het kiezen voor een baan. De hoge kosten in levensonderhoud vormen een breed
maatschappelijk probleem. Dit is niet op te lossen door de sociale advocatuur. Men kan
de sector echter wel aantrekkelijker maken voor potentiële nieuwe sociaal advocaten
door het netto inkomen te verhogen. Dit moet natuurlijk wel gefinancierd worden. Te
denken valt aan:
o
De Rijksoverheid verhoogt de vergoedingen. Hier lopen al jaren discussies over.
De recente ontwikkelingen rondom de toeslagenaffaire en andere
“hardvochtigheden” hebben wel duidelijk gemaakt dat overheid met dit soort
zaken zorgvuldig om moet gaan en dat betekent ook een zorgvuldige
rechtsgang. De slachtoffers van overheidsbeleid zijn vaak aangewezen op de
gesubsidieerde rechtsbijstand. Als de overheid het belang van een zorgvuldige
afhandeling van dit soort zaken hoog in het vaandel wil krijgen en houden, is
het nodig dat er voldoende sociaal advocaten beschikbaar zijn. Investering in
de vergoedingen is de best werkende oplossing om voor meer aanbod van
sociaal advocaten te zorgen.
o
Ook kan gekeken worden naar sociale innovatie om de kosten te verlagen,
bijvoorbeeld door samenwerking tussen kantoren en advocaten om de kosten te
drukken: bijvoorbeeld van de begeleiding van advocaat-stagiairs. Een andere
optie is functiedifferentiatie: bijvoorbeeld door de inzet van paralegals. Dat
vereist wel een verhoging van het uurtarief voor advocaten (zie verder bij
bedrijfsvoering).
o
De subsidieregeling voor de Beroepsopleiding Advocatuur (BA) zou van een
tijdelijke regeling naar een permanente regeling kunnen transformeren. De
regeling is succesvol en hier kan op worden voorgebouwd. Zij voorziet in een
grote behoefte bij de sociale advocatuur. Ook blijken de toegekende subsidies
op evenredige wijze verdeeld over de arrondissementen en over de
rechtsgebieden.
o
Daarbij moet ook aandacht uitgaan naar de positie van de stagiair-ondernemer.
In de focusgroep werd de hogere uitval van stagiair-ondernemers gekoppeld
aan de hogere (financiële) risico’s die stagiair- ondernemers lopen; die zouden
eigenlijk onverantwoord hoog zijn. Desalniettemin blijkt uit de interviews met
advocatenkantoren dat verschillende hiervan van deze constructie gebruik
maken. Een dergelijke constructie biedt volgens deze respondenten de
mogelijkheid meer sociaal advocaten op te leiden, maar heeft ook het nadeel
ook dat kantoren moeten investeren in stagiairs die mogelijk na afloop niet
meer bij hen werkzaam zijn. Ook hier kan gekeken worden naar een collectieve
benadering. Kantoren kunnen meer gaan samenwerken om de begeleiding te
realiseren. Een voorwaarde hiervoor is wel dat de positie van buitenpatroon
(een begeleider van een ander kantoor dan dat kantoor waar men stage loopt)
weer mogelijk zou moeten worden.

Als de sector ervoor kiest om deze zzp-constructie te ontmoedigen, dan
is het openstellen van de subsidieregeling aan stagiair-ondernemers
niet aan te bevelen. Dat ontmoedigen kan zowel met wortel (subsidies
voor kantoren die advocaat-stagiaires met contract aannemen) als de
stok (kantoren die de zzp-constructie hanteren niet meer gebruik te
kunnen laten maken van subsidies). Overigens bestaat er ook nog de







kans dat nieuwe wetgeving op zzp-gebied dit soort constructies
onmogelijk maakt.

Als de sector op termijn echter de zzp-constructie voor advocaatstagiairs wel in de lucht laat (dan wel daartoe gedwongen is), dan kan
de uitbreiding van de subsidieregeling naar deze groep een
toegevoegde waarde hebben. Dit zou het aantal advocaat-stagiairs
uitbreiden.
o
Een permanente subsidieregeling of de oprichting van een volwaardig sectoraal
opleidings- en ontwikkelingsfonds (O&O fonds) zou de kosten voor de
opleidende kantoren volgens respondenten kunnen verlagen. Hierdoor zou
sprake zijn van een zekere verevening van kosten tussen kantoren die opleiden
en kantoren die liever opgeleide advocaten aannemen.
o
Een laatste optie is het verplicht stellen van het aannemen van advocaatstagiairs in loondienst, maar de beperkte begeleidingscapaciteit maakt dit niet
erg realistisch.
De nieuwe generatie studenten lijkt volgens respondenten over het algemeen minder
idealistisch geëngageerd dan die van eerdere jaren. De hogere kosten in
levensonderhoud en achter gebleven loonstijging zijn hier mede debet aan.
Daarentegen is er tijdens de afgelopen jaren, onder andere door COVID, hernieuwde
interesse gekomen voor essentiële beroepen in de zorg en het onderwijs. Om dit
idealisme ook bij rechtenstudenten verder aan te wakkeren is naast het onderwijs ook
een rol weggelegd voor de sector zelf. Kantoren zullen samen moeten optrekken en zich
als eenheid naar buiten moeten profileren bij studenten. Hierbij kan de Vereniging
Sociale Advocatuur Nederland (VSAN) eventueel in samenwerking met de RvR en de
NOvA helpen in het contact met het onderwijs.
De sociale advocatuur zal meer energie en middelen moeten stoppen in de voorlichting
van studenten over de importantie van de sociale advocatuur en jongeren
enthousiasmeren om voor het beroep te kiezen. Dit kan door de sociale advocatuur
meer en beter te presenteren tijdens de studie (er worden al de nodige gastcolleges
gegeven door sociaal advocaten) of wellicht al op het VWO en HBO. Voor het laatste
pleit dat vrijwel alleen wie al vroeg bewust voor de sociale advocatuur kiest en daartoe
gemotiveerd met studie en stage aan de slag gaat, de eindstreep lijkt te halen. Het zou
goed zijn om de bewuste jongeren al vroeg te identificeren en ze naar een studie
rechten te trekken (in plaats van andere studies die aansluiten op het sociaal activisme
van deze scholieren).
Daarnaast kan de sociale advocatuur ook kijken naar het aantrekken van mensen uit
eerdere generaties die wellicht inmiddels hun geld elders (zoals in de commerciële
advocatuur) al hebben verdiend en die nog wat voor de samenleving willen betekenen;
dit ondanks de waarschijnlijke achteruitgang in salaris. Een randvoorwaarde hierbij is
wel een goede omscholing die rekening houdt met het kennisniveau van de zijinstromer. Deze oplossing zal naar alle waarschijnlijkheid slechts mondjesmaat succes
hebben. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat dit tot een significante nieuwe
instroom zal leiden.

Onderwijs


De sociale advocatuur krijgt weinig tot geen specifieke aandacht in het wetenschappelijk
onderwijs. Studenten wordt vooral feitelijke kennis aangeleerd en daardoor maken ze
nauwelijks kennis met het vakgebied. Wanneer ze vervolgens al de advocatuur in gaan,
gebeurt dat met name uit bij de commerciële kantoren in de Randstad. Die kantoren
profileren zich vaak al buiten de studie zelf om bij de rechtenstudenten en hebben ook
meer middelen om de stagiair intensief te begeleiden. Grote kantoren sponsoren van
alles (bijvoorbeeld de studieverenigingen), houden borrels, etc. Studenten die tijdens of
na hun studie aan de universiteit wel voor de sociale advocatuur kiezen, bezitten een
grote innerlijke drive. Omdat er niet of nauwelijks aandacht voor de sociale advocatuur
is tijdens de studie, is het aan de student om hier zelf een weg naar uit te stippelen, zijn

69

of haar vakkenpakket hier op aan te sluiten en aan de slag te gaan als werkstudent bij
een kantoor of een rechtswinkel om kennis en werkervaring op te doen.


Het kan helpen, waar mogelijk, studenten al zo veel mogelijk praktijkervaring op
laten doen in de wereld van de sociale advocatuur. Een investering van de sector
in de link tussen kantoren en rechtswinkels zou hierbij een optie kunnen zijn.
Rechtswinkels zijn bij uitstek plaatsen waar studenten en net afgestudeerden









28

70

ervaring op kunnen doen en hun kennis en kunde aan kantoren kunnen laten zien.
We raden de RvR, de NOvA, de kantoren, de VSAN en advocaten aan gezamenlijk op te
trekken en met universiteiten in gesprek te gaan over de aandacht voor de sociale
advocatuur tijdens de studie rechten en dan bij voorkeur de dagelijkse praktijk en niet
zozeer de inhoud van wetteksten en dergelijke zaken. Een vroege kennismaking met de
praktijk helpt studenten bij het maken van een goede keuze na hun afstuderen en biedt
de sociale advocatuur de kans om zich goed te profileren. Studenten een dag laten
meekijken in op een sociaal advocatenkantoor of in een echte rechtbank zou hierbij
kunnen helpen bijvoorbeeld, maar er zijn meer opties te bedenken.
Een structurele optie zou zijn om sociale advocatuur als afzonderlijke studierichting,
zoals vroeger bestond, met een meer praktische oriëntatie bij de universiteit aan te
bieden; dit naast de keuze voor de verschillende vakken in de rechtsgebieden die
studenten nu kunnen maken.28 Door in een eerder stadium de keuze voor de sociale
advocatuur mogelijk te maken kan de student meer relevante ervaring opdoen en is er
in een later stadium minder intensieve begeleiding nodig. Punt is wel dat Colleges van
Bestuur het waarschijnlijk financieel niet haalbaar zullen vinden om de studie voor
sociaal advocaat die afzonderlijke positie te geven. Curricula zijn heel lastig te wijzigen.
Mogelijk zal hier de minister van OCW een handje moeten helpen. Als immers de
overheid het voortbestaan van de sociale advocatuur wil garanderen, dan moeten er,
gezien de toenemende krapte op de arbeidsmarkt voor academici en gezien het feit dat
wie nu een rechtenstudie start waarschijnlijk pas na acht tot tien jaar als advocaat
beëdigd gaat worden, nu stappen worden gezet. De overheid zal in de toekomst meer
van dit soort keuzes moeten maken om maatschappelijk relevante sectoren aan
voldoende personeel te helpen en daarbij moet deze keuze voor de sectoren, waar de
beroepsopleiding het langst duurt, zo snel mogelijk worden gemaakt. Lobby bij OCW is
derhalve nodig.
Daarnaast bevelen we aan om naast de bestaande gastdocentschappen structurele
contacten te leggen tussen sociale advocatenkantoren en faculteiten. Als er op dit
moment al contacten zijn, dan zijn deze meestal persoonlijk tussen professoren en
advocaten (een enkele keer is een sociaal advocaat zelf hoogleraar). Structureel contact
helpt om de zichtbaarheid van de kantoren bij studenten te vergroten. De kanttekening
die we hierbij wel telkens moeten maken is dat kantoren die geen ruimte en middelen
hebben om iemand te plaatsen ook geen reden hebben om zich te profileren op
universiteiten. Een gezamenlijk aanpak door samenwerking tussen sociaal
advocatenkantoren kan hier wellicht een oplossing voor bieden. En daar komt nog eens
bij dat sociale advocatenkantoren zelden mensen als advocaat-stagiair aannemen die
direct van de universiteit komen. Aan de andere kant moeten ze toch allemaal op enig
moment een studie rechten hebben gevolgd.
Desondanks komt uit de gesprekken met advocaten naar voren dat afgestudeerden
dikwijls versteld staan van de dagelijkse praktijk als ze ermee kennismaken. Dit maakt
dat ze na de Beroepsopleiding Advocatuur (BA) of na een paar jaar als sociaal advocaat
toch voor een ander beroep kiezen. Het gaat dan voornamelijk om een verkeerde
inschatting van de werkdruk, al zal dit in de commerciële advocatuur ook niet heel veel
lager liggen. Om dit voor te zijn, zien kantoren die stages aanbieden iemand na de
studie liever eerst via werk bij aanverwante instanties kennis maken met die praktijk.
Het is niet gebruikelijk dat een kantoor iemand die net is afgestudeerd, aanneemt. De
overgang van de universiteit naar een positie als advocaat-stagiair heeft daardoor nu
nog de nodige voeten in de aarde. Kantoren nemen een groot financieel risico met het
aannemen van een advocaat-stagiair en zijn daarom meer en meer geneigd om iemand
Op HBO-niveau bestaat wel een opleiding Sociaal-Juridische Dienstverlening (SJD).

eerst in een andere functie op het kantoor werkzaam te laten zijn om te zien of ze
geschikt zijn. Ze kijken ook naar potentiële kandidaten die werkervaring hebben
opgedaan als griffier bij een rechtbank of jurist bij een relevant organisatie in het
werkveld.
o
De advocatenkantoren en de sector in zijn geheel moeten studenten hier tijdig
en voldoende over informeren. Echter, hier kom je als werkende pas echt goed
achter als je dit aan den lijve ondervindt. Wij bevelen aan om, waar mogelijk,
studenten al zo veel mogelijk praktijkervaring op te laten doen in de wereld van
de sociale advocatuur. Dit kan door meeloopdagen te organiseren waarbij
begeleiding door advocaten niet intensief hoeft te zijn, maar het vooral gaat om
observeren.
o
Een vorm van stage die onderdeel is van de opleiding op de universiteit. Dit
eventueel in combinatie met de eerder genoemde aparte studierichting.
Universiteiten kunnen kantoren hierbij dan ook ondersteunen in de
begeleidingstaak en bijvoorbeeld terugkomdagen organiseren. De kosten voor
deze stage moeten niet bovenop de huidige opleidingskosten voor
advocatenkantoren voor advocaat-stagiairs komen. Het in een eerder stadium
opdoen van werkervaring in het werkveld zou in dit geval moeten leiden tot een
betere aansluiting van de universitaire opleiding op het traject als advocaatstagiair waarbij de investering in begeleiding ook minder groot is voor kantoren
en zij ook sneller geld terug kunnen verdienen voor het kantoor om hierdoor
ook sneller voor de begeleidingskosten tijdens de stage te kunnen
compenseren.

Werkenden




Sociaal advocaten hebben geregeld moeite om voldoende pensioen bij elkaar te sparen
zo blijkt uit de enquête. Uit de interviews in het kader van dit onderzoek met
advocatenkantoren blijkt vervolgens dat dit voor het merendeel het gevolg is van de
bezuinigingen die hebben plaatsgevonden in de afgelopen jaren. De sociaal advocaten
zijn verantwoordelijk voor hun eigen pensioen. Zelfs als zij in loondienst zijn, hebben zij
meestal geen pensioenopbouw. De mate van vergoedingen en soms forse uitgaven
maken dat een deel van de advocaten geen geld opzij kan zetten voor hun pensioen. Zo
bestaat er een groep sociaal advocaten die de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt
en wel wil, maar om financiële redenen niet kan stoppen. Een afbetaalde hypotheek op
een huis of een partner die nog werkt of wel pensioen heeft opgebouwd, bieden hierin
bijvoorbeeld wel een uitweg.
o
Het bieden van een pensioen door kantoren is geen oplossing. Kantoren kunnen
dit financieel niet opbrengen. De paar kantoren die dit wel kunnen doen,
kunnen echter ook direct de andere kantoren beconcurreren op
arbeidsvoorwaarden; dit werkt voor hen positief voor de werving van
advocaten. Advocaten wijzen op het belang van pensioenopbouw en hen
hierover af en toe informeren zou kunnen helpen bij degenen die er niet direct
over nadenken. Dit geldt als een breder probleem bij zzp’ers en de overheid zou
hier zijn verantwoordelijkheid moeten nemen. De advocaten die het geld toch
niet hebben, zijn hiermee natuurlijk niet geholpen.
Specialisaties en opleidingen: Geïnterviewde advocaten laten weten dat ze een
voorstander zijn van het verhogen van de kwaliteit, maar dat de nieuwe specialisatieeisen hierbij hun doel in veel gevallen voorbijstreven. De specialisatievereisten leggen
een druk op advocaten om genoeg opleidingspunten te behalen. Door de tijd nodig voor
opleidingen wordt ook het traject naar sociaal advocaat nog langer en de
“terugverdientijd” korter. Het behalen van de specialisatievereisten is geen groot
probleem voor advocaten die één specialisatie hebben. Maar voor advocaten die in
verschillende rechtsgebieden actief zijn of in het verleden waren, kan dit een probleem
vormen. Uit de interviews komt naar voren dat dit vooral geldt voor advocaten in
perifere gebieden die, omdat er weinig collega-advocaten in de buurt zijn en de
behoeftes aan gesubsidieerde rechtsbijstand sterk uiteenlopen, een breed scala van

71

rechtsgebieden moeten bedienen. Ondanks de eisen zijn er dan ook nog steeds (sociaal)
advocaten die op hun website claimen specialist in alles te zijn. Zij behandelen onder
andere zaken waarbij sprake is van overlappende rechtsgebieden. Met name jeugdrecht
is hier een goed voorbeeld van. Advocaten maken een optelsom van de verschillende
kosten in tijd en geld die te maken hebben met het behalen en houden van de
specialisatie. Deze valt vaak onvoordelig uit en de advocaat besluit vervolgens om in
minder rechtsgebieden actief te zijn. Dit zorgt er voor dat er in bepaalde rechtsgebieden
sprake is van een versterkte uitstroom van advocaten. In sommige arrondissementen
leidt dit er vervolgens toe dat de vraag naar gesubsidieerde rechtsbijstand te groot is
voor het aantal sociaal advocaten. Huurrecht is hier een voorbeeld van.
o

Een optie is kijken naar het vereenvoudigen van de specialisatievereisten. Voor
rechtsgebieden die heel erg nauw met elkaar verbonden zijn, kan bijvoorbeeld
worden bezien of het voor sociaal advocaten niet kan volstaan om in een
tweede rechtsgebied slechts een deel van de opleiding te kunnen volgen om
vervolgens wel bevoegd te zijn. Dit zou bijvoorbeeld kunnen in relatie tot het
jeugdrecht. Als dit niet mogelijk is zonder dat er ingeboet wordt op de kwaliteit
dan valt deze oplossingsrichting af.

o

Daarnaast kan volgens respondenten de aandacht uitgaan naar het verlagen
van de frequentie van het volgen van de opleiding voor specialisaties.
Onderzoek of het behalen van de punten ook over meer jaren kan worden
verdeeld. Als de inhoud van specialisatie nauwelijks is veranderd en de
opleiding daarom nagenoeg telkens dezelfde inhoud heeft, kijk dan of de
punten minder frequent te hoeven behaald of in tussenliggende jaren geen of
minder punten hoeven te worden gehaald. In het kader van veranderingen in
de opleiding wordt al nagedacht over een ander systeem van permanente
opleiding in combinatie met kwaliteitstoetsing zoals peer review.

o

De drempel voor beginnende advocaat-stagiairs is hoog en is hoger naarmate
ze minder praktijkervaring hebben. Het traject van student naar sociaal
advocaat is in de praktijk daarom vaak langer en intensiever dan dat van
student naar commercieel advocaat. Dit komt vooral door de periode
tussen het afronden van de universitaire studie en de start van het
advocaat stagiair-traject dat nodig is om voldoende praktijkervaring op te
doen. Dit terwijl de uiteindelijke beloning in de sociale advocatuur lager is.
Het langere traject biedt ook meer mogelijkheden voor potentiële sociaal
advocaten om eerder uit te stappen. Dit naast de kans dat je drie keer

zakt voor het examen en dan moet afhaken (na een traject van 8-10 jaar).
Het traject moet korter en dat kan door de aansluiting tussen de universitaire
opleiding en de praktijk beter vorm te geven. Onder het kopje onderwijs
hebben we hier verschillende suggesties voor gegeven.
o
Zeker nu de krapte op de arbeidsmarkt toe gaat slaan, is het zaak dat kantoren
hun HR goed plannen. Ze zijn gewend te beslissen of er een vervanger moet
komen en te gaan werven tegen de tijd dat er een advocaat vervangen moet
worden. Men neemt dan liever een beëdigde advocaat aan dan een stagiair.
Maar de kans wordt steeds groter dat er geen sociaal advocaten meer
beschikbaar zijn tegen de tijd dat er één pensioneert. Anders dan bij de grote
commerciële kantoren is voor sociaal advocatenkantoren met geringe omvang
strategische personeelsplanning wellicht een brug te ver. Maar het is inmiddels
toch aan te bevelen om alvast een stagiair te nemen wanneer het vertrek van
een collega er over enkele jaren aan zit te komen.
De vergoedingen zijn in 2022 in een aantal rechtsgebieden omhoog gegaan. Met name
de penibele situatie in het personen- en familierecht is daarmee verbeterd. In andere
rechtsgebieden is de vergoeding echter omlaag gegaan. Daarnaast is de vergoeding per
uur nog altijd in de meeste gevallen minder dan de helft van de vergoeding die een
advocaat bij een commercieel kantoor krijgt. Zowel voor nieuwe sociaal advocaten als
huidige sociaal advocaten blijven de financiële vergoedingen het belangrijkste
o



72





probleempunt. De verhoging van de vergoedingen dit jaar maakt geenszins de
jarenlange bezuinigen goed die op sector zijn doorgevoerd. Hierbij gaat het niet alleen
om de basisvergoeding, maar ook om zaken als pensioenopbouw,
arbeidsongeschiktheidsverzekering en reiskostenvergoeding. Sociaal advocaten geven
aan dat het werk wat zij er in stoppen niet in verhouding staat tot de opbrengsten. Dat
wil niet zeggen dat je als sociaal advocaat in de loop van tijd niet een fatsoenlijk salaris
kan verdienen.
o
De verhoging van de vergoedingen zal een structureel karakter moeten krijgen
en de komende jaren moeten worden doorgezet. Boven is al gesteld dat een
overheid die zorgvuldigheid van rechtsgang voor mensen met een laag inkomen
belangrijk vindt, ook moet inzetten op het voortbestaan van de sociale
advocatuur. En hogere vergoedingen zijn niet alleen nodig om het
inkomensniveau op zich een meer reëel karakter te geven, maar vooral ook
collega’s te kunnen behouden (en te kunnen werven).
o
De geleerde lessen uit de pilot ‘Samenwerking in de eerste lijn rechtsbijstand’
moeten leiden tot betere samenwerking tussen het Juridisch Loket, sociaal
raadslieden en sociaal advocaten. Dit kan leiden tot de verbetering van de
dienstverlening richting rechtzoekenden en een hogere arbeidsproductiviteit.
Deze betere samenwerking kan er ook voor zorgen dat voor juristen in de
eerste lijn door willen stromen naar de sociale advocatuur, zoals dat in het
verleden gebruikelijk was bij de toenmalige bureaus voor de rechtshulp.
De werkdruk is hoog. In de praktijk krijgen advocaten vaak vragen van cliënten die niet
juridisch van aard zijn en dus eigenlijk door bijvoorbeeld een maatschappelijk werker
opgepakt zouden moeten worden. Advocaten moeten daarom goed hun grenzen aan
kunnen geven; oudere advocaten schijnen hier meer moeite mee te hebben.
Advocatenkantoren die goede connecties hebben met maatschappelijk werkers en
andere hulpinstanties die hebben hier minder last van. Deze extra stappen die sociaal
advocaten zetten, hebben betrekking op uren die niet vergoed worden.
o
Er moet meer aandacht komen van het goed aangeven waar je grenzen als
sociaal advocaat liggen zonder de menselijke maat te verliezen die de sociale
advocatuur kenmerkt. Voor sociaal advocaten geldt dat zij om hun werk goed te
kunnen doen moeten samenwerken met eerstelijnsinstellingen zoals wijkteams
en sociaal raadslieden. De sociaal advocaat moet echter niet het beroep van
maatschappelijk werker erbij willen doen. In de gevallen dat de contacten
tussen advocatenkantoren en maatschappelijke organisaties niet goed zijn, dan
moeten deze verbeterd worden. Dit kan bijdragen aan een verlichting van de
druk die advocaten voelen om hun cliënt te helpen en kan zo bijdragen aan het
behoud van de sociaal advocaat als vakgenoot.
Let goed op de kleintjes. Opeenstapeling van “kleinigheden” leidt tot frustraties en kan
leiden tot vertrek uit het beroep. Sommige sociaal advocaten hebben het gevoel dat ze
niet voldoende waardering en erkenning krijgen. Dit speelt bijvoorbeeld bij de
rechtbank. Er zijn soms enorme wachttijden bij de rechtbank die niet vergoed worden.
Soms speelt dat advocaten bij de rechtbank moeten ontdekken dat de zaak wordt
aangehouden (dan krijgt de advocaat niets vergoed, maar heeft hij/zij wel kosten
gemaakt). De kilometervergoeding is ontzettend mager; door de toegenomen
benzineprijzen staan die nu helemaal niet meer in verhouding tot de kosten. Deze
frustraties kunnen na jaren uiteindelijk leiden tot de beslissing van sociaal advocaten
om te stoppen met de advocatuur.
o
Dit soort frustraties moeten worden weggenomen. Zorg voor meer waardering
van sociaal advocaten en begrip voor het werk wat ze doen en wat hun
beperkingen zijn bij de rest van de keten. Ook in andere sectoren heeft een
dergelijke benadering van de ‘kleine dingen’ ervoor gezorgd dat meer personeel
binnenboord kon worden gehouden.

73

Bedrijfsvoering








29

Uit zowel de PESTLE-analyse, de interviews en de focusgroep komt naar voren de
versnippering een probleem is binnen de sociale advocatuur. De sector zal meer moeten
gaan samenwerken om de arbeidsmarktproblemen op te lossen. Als kantoren vaker als
een collectief te opereren, kunnen zij met meer financiële slagkracht opereren en
risico’s spreiden. Het moet mogelijk worden om twee patronen van verschillende
kantoren de begeleiding van een advocaat-stagiair te laten doen als de kantoren
afspraken maken over deze samenwerking. Zo is de investering in begeleidingstijd per
patroon lager. Ook bestaat de kans dat samenwerking zorgt voor een hogere efficiency
omdat zaken makkelijker kunnen worden verdeeld over sociaal advocaten. Dit biedt
vervolgens weer kansen om nieuwe advocaten na hun stage aan te nemen.
Eén van de barrières die samenwerking op dit moment erg moeilijk maakt is de
organisatie van de rechtsbijstand. Eén van de opties uit het buitenland, die
nader verkend zou kunnen worden, is het ‘public defender/lawyer model’29,
waar advocaten (via bijvoorbeeld een stichtingsvorm) in dienst zijn van de
overheid. De NOvA is vooralsnog geen voorstander van het gebruik van dit
model.
Naarmate een sociaal advocaat meer verantwoordelijkheden in de privésfeer krijgt
(bijvoorbeeld een gezin), neemt ook de druk om genoeg geld en daarmee werk binnen
te halen toe. Veel sociaal advocaten werken namelijk voor eigen rekening. Sociaal
advocaten kunnen er om die reden voor kiezen om van baan te wisselen en ergens
anders te gaan werken. Een baan met meer inkomenszekerheid, reguliere werktijden en
betere secundaire arbeidsvoorwaarden.
o
De soms onregelmatige werktijden en de eigen verantwoordelijkheid
om geld te verdienen kenmerken het beroep. Hier zien wij dan ook
geen directe oplossing voor. Dit leidt helaas tot advocaten die om
persoonlijke redenen stoppen. Alleen als collega’s dit tijdig waarnemen,
is er misschien in een goed gesprek nog iets aan te doen. Gesprekken
vinden nu meestal plaats met de lokale ordes van advocaten. Dat
gebeurt omdat daar vaak een bredere visie op de gang van zaken
mogelijk is dan in een gesprek met collega’s die soms zelf de oorzaak
van de onvrede zijn. Gaat het echter vooral om kantoor-externe
factoren, dan moet ook een gesprek met de collega’s mogelijk zijn.
Het advocatenkantoor is beperkt in wat het kan doen om de instroom te bevorderen.
Men moet wel eerlijk blijven in wat men kan bieden.
o
Als er geen tijd is om een stagiair te begeleiden dan moet je dit ook niet gaan
promoten.
Kantoren maken steeds vaker de afweging of ze een advocaat-stagiair wel of in
loondienst zouden moeten nemen. Ze vragen hem of haar vervolgens om als zelfstandig
ondernemer te beginnen. Dit zorgt voor een verschuiving van het financieel risico van
het kantoor naar de advocaat-stagiair.
o
Zorg er voor dat het voor kantoren niet voordeliger is om met een stagiairondernemer constructie te werken. Zelfs met de subsidie voor de BA wordt
deze constructie nog steeds door kantoren overwogen en toegepast omdat ze
onderaan de streep minder financieel risico willen lopen. Deze situatie verandert
als het financiële risico bij de stagiair komt te liggen in constructie van stagiair
ondernemer. Het kantoor loopt tijdens de stageperiode minder risico en kan de
advocaat direct als zelfstandig advocaat in bijvoorbeeld een maatschap aan zich
binden. In de interviews met advocatenkantoren kwam geen eenduidige
oplossing naar voren voor dit probleem. Die oplossing moet mogelijk gezocht
worden in het compenseren van het kantoor voor het financiële risico dat het
kantoor neemt gedurende de stageperiode. Nu is er daarentegen sprake van
een behoorlijk risico. Zeker als kantoren geen ruimte hebben om sociaal
advocaten in de jaren na hun stage in loondienst te houden bij het kantoor en

Organiseren van goede rechtsbijstand, p. 4;
https://www.raadvoorrechtsbijstand.org/kenniscentrum/onderzoeken/onderzoek-organisatie-goede/

74



de net opgeleide sociaal advocaat daarom vertrekt, dan spelen kantoren, als ze
geluk hebben, hooguit quitte op de investering die zij doen. Het heeft voor hen
daarom weinig zin om een advocaat-stagiair aan te nemen.
o
Sinds 1 januari 2021 kan de sociale advocatuur paralegals inzetten bij het
verlenen van rechtsbijstand. Ze mogen alleen worden ingezet na overleg met
de cliënt, op een afgebakend terrein en onder de hoede van een bij NOvA
geregistreerd advocaat. De mogelijkheid om paralegals in te zetten kan zorgen
voor een verlichting van de werkdruk als zij bepaalde zaken kunnen overnemen
van de sociaal advocaat. De voorwaarde hierbij is dat de advocaat niet te veel
tijd kwijt is aan de begeleiding van de paralegals.

Uit onderzoek volgt dat het voor bepaalde type kantoren lastiger zal
zijn om met de inzet van een paralegal tot een renderende
bedrijfsvoering te komen, bijvoorbeeld als het gaat om kleine kantoren
en kantoren die veel zaken behandelen waar de gemiddelde ureninzet
minder goed in verhouding staat tot de forfaitaire vergoeding.30 In
ditzelfde onderzoek worden wel kansen gezien voor de inzet van
paralegals in zaken waarin extra uren toegekend worden, maar juist in
die uren is de inzet op dit moment niet toegestaan. Aangegeven wordt
dat bewerkelijke zaken doorgaans omvangrijk zijn en relatief veel
uitzoekwerk vergen, waardoor deze zaken zich goed lenen voor het
uitbesteden van werkzaamheden. De mogelijkheid tot extra inzet van
de paralegal verlaagt de drempel voor de financiële haalbaarheid. Dit
draagt bij aan de beslissing om wel of niet met een paralegal te gaan
werken.

Ook kan het samenwerken met een paralegal er voor zorgen dat een
sociaal advocaat meer zaken kan aannemen. Om dit daadwerkelijk te
realiseren moet het aantal toevoegingseenheden wel worden uitgebreid
zo adviseert pro facto.

Wellicht dat paralegals via een andere constructie dan de huidige
regeling kunnen worden ingezet om de lasten van sociaal advocaten
verder te verlichten. Hierbij gaat het dan om niet-juridische
werkzaamheden waarbij toezicht van een geregistreerd advocaat niet
nodig is. Het zou vervolgens dit punt nog sterker maken als paralegals
gemakkelijker zouden kunnen doorstromen naar het stagetraject van
sociaal advocaat.
Het gebruik van Legal tech is op dit moment minder evident in de sociale advocatuur
dan in de commerciële advocatuur. Dit is met name vanwege de grootte van de
kantoren. In de sociale advocatuur is inzet van legal tech verder moeilijk omdat het een
sector is waar menselijk handelen centraal staat en communicatie met cliënten via tech
oplossingen vaak ook niet werkt. Uit de enquêtes en uit verschillende gesprekken blijkt
dan ook dat advocaten en kantoren weinig tot geen gebruik maken van Legal tech en
ook denken dat dit weinig tot niets gaat betekenen voor het personeelstekort in de
sociale advocatuur. Alleen voor de uitwisseling en opslag van gegevens is het mogelijk
nog wel relevant. Zij hebben ook meer financiële mogelijkheden om de investering te
doen.
o
Kijk naar de mogelijkheden tot het leveren van ondersteuning (leningen?) bij de
aanschaf van legal tech voor kantoren die dit wel willen maar de initiële
investering niet kunnen opbrengen.
o
Zorg er in ieder geval voor dat kantoren zoveel mogelijk gebruik kunnen maken
van andere vormen van ICT die de bedrijfsvoering efficiënter maken.

30

Onderzoek naar de inzet van paralegals in de gesubsidieerde rechtsbijstand: https://www.profacto.nl/images/2022/Eindrapport_RvR_paralegals_-_definitief.pdf

75

76

8

Conclusies van de onderzoekers
Tekorten aan personeel: overal maar nog sterker in de sociale advocatuur
De tekorten aan personeel nemen op dit moment sterk toe. Ze treden inmiddels op in
bijna alle sectoren. De komende jaren zullen deze tekorten verder toenemen. Zelfs
een tijdelijk recessie gaat het tekort niet oplossen. De oorzaak heeft een structureel
karakter, namelijk de vergrijzing. Er is een groeiende behoefte aan personeel, terwijl
de uitstroom van ouderen de instroom van jongeren overtreft. Hoewel het gemiddelde
opleidingsniveau van de Nederlandse beroepsbevolking toeneemt, stijgt de vraag naar
hoger opgeleiden en dan vooral hoger opgeleiden met goede sociale vaardigheden nog
sneller.
Is de arbeidsmarkt voor sectoren met veel hoger opgeleiden al problematisch, voor de
sociale advocatuur liggen er nog grotere tekorten in het verschiet. Aan de ene kant
komt dat door de vergrijzing. Veel sociaal advocaten zijn rond de jaren tachtig in het
beroep begonnen te werken en houden er binnenkort mee op of zijn al gestopt. En de
gemiddelde aankomende sociaal advocaat is na afronding van het VWO nog zo’n 10
jaar bezig voordat hij of zij daadwerkelijk als advocaat kan beginnen. Niet alleen de
rechtenstudie en de advocatenstage zijn nodig, maar ook vragen advocatenkantoren
aan advocaten-stagiairs vaak nog enige werkervaring voordat ze aan de stage mogen
beginnen.
De lange weg naar een baan als sociaal advocaat
Wie dus in 2025 als sociaal advocaat gaat beginnen, is meestal al ergens rond 2015
begonnen rechten te studeren. Vervolgens is onderweg naar de advocatuur de
verleiding groot om voor de commercie te kiezen. De vergoedingen zijn hoger, de
commerciële kantoren profileren zich meer tijdens de studie en, zeker nu de
huizenprijzen sterk stijgen, is het vooruitzicht van een goed inkomen voor jongeren
belangrijk. De sociale advocatuur biedt op dit gebied vervolgens veel minder dan de
commerciële kantoren. En anders dan bij bijvoorbeeld medisch specialisten bestaan er
voor de jurist die voor, tijdens of na zijn of haar stage afhaakt, ook nog beter
betalende alternatieven bij bedrijven of de overheid. De kans dat men gedurende de
tien jaar of als sociaal advocaat voor het vak verloren gaat, is derhalve aanzienlijk.
De lange weg naar de sociale advocatuur en een beloning die eigenlijk niet in
overeenstemming is met de lange vooropleiding, heeft ook tot gevolg dat het lastig is
gerichte arbeidsmaatregelen te nemen. Verhoging van de vergoedingen zal zeker een
positief effect hebben, maar zelfs het effect hiervan heeft tijd nodig. Wie inmiddels
voor een commercieel kantoor of voor het bedrijfsleven heeft gekozen, zal niet
gemakkelijk switchen. En voor anderen zal de motivatie om sociaal advocaat te
worden mogelijk worden versterkt, maar dan duurt het vaak toch nog even voordat
men kan beginnen. Intussen houden er de nodige zittende advocaten mee op.
Conventionele arbeidsmarktmaatregelen werken niet
De lange opleidingsduur toont al aan dat maatregelen binnen het onderwijs om meer
VWO-ers of rechtenstudenten voor de sociale advocatuur te laten kiezen, bijvoorbeeld
door het vak beter te profileren tijdens de studie, pas op langere termijn effect gaan
hebben. Een betere voorlichting aan aankomende studenten, actievere bemoeienis
met de universiteiten of zelfs, nog beter, een afzonderlijke studierichting sociale
advocatuur met veel aandacht voor de beroepspraktijk, hebben mogelijk effect, maar
dat zal dan pas op de langere termijn het geval zijn. Een groot deel van de huidige

77

studenten heeft de keuze voor een ander beroep al gemaakt. Het imago bij de student
van de sociale advocatuur is niet erg positief. De vraag naar jonge advocaten bij de
commerciële bureaus blijft ook hoog. En voor hoger opgeleiden, al dan niet met ene
juridische achtergrond, komen er mede door de vergrijzing, ook de nodige andere
interessante banen beschikbaar.
Anders dan in andere beroepen is het moeilijk een beroep te doen op arbeidsreserves.
Men moet immers in Nederland als advocaat zijn beëdigd. Buitenlandse advocaten
komen niet in aanmerking. Het aantal commercieel advocaten dat uit idealistische
overwegingen alsnog voor de sociale advocatuur kiest, is klein. Spijtoptanten zijn er
ook nauwelijks: wie eenmaal gestopt is als sociaal advocaat of tijdens de stage, keert
niet snel op zijn of haar pad terug.
Het is in ieder geval van belang er zorg voor te dragen dat de huidige sociaal
advocaten niet afhaken en liefst zelfs na de AOW-leeftijd nog een paar jaar
doorwerken. De vergoedingen en het moeizame pad naar succes in rechtszaken waar
men moet opboksen tegen advocaten van de andere partijen die vaak aanzienlijk
meer tijd en geld voor hun werk krijgen, helpen niet. Hogere vergoedingen zullen
waarschijnlijk wel een groep advocaten net binnen de deur kunnen houden. Al is het
alleen maar omdat daaruit waardering voor hun werk blijkt.
Behoud van advocaten kan ook worden bevorderd door te werken aan de
(werk)omstandigheden op de kantoren en de advocaten opleidingen aan te bieden. En
mogelijk kan ook de bedrijfsvoering nog wat meer worden aangepast op de wensen
van de sociaal advocaten. De ruimte voor dit alles is, mede gezien de vergoedingen,
beperkt. Bovendien doen de kantoren hier al het nodige aan en lo pen er ook de acties
vanuit de RvR en de NOvA.
De inzet van conventionele arbeidsmarktmaatregelen kan hiermee maar zeer beperkt
een oplossing bieden voor het dreigende tekort aan sociaal advocaten. Dit geldt zeker
voor de kortere termijn, terwijl er de komende jaren wel de nodige sociaal advocaten
dreigen te stoppen vanwege hun leeftijd. Dit alles biedt een grim perspectief voor de
sector als doortastende innovatieve maatregelen uitblijven. Gezien de grote stapeling
van crises waarmee de burger op dit moment te maken heeft (asielcrisis, inflatie,
kosten van energie, hoge huizenprijzen) is het niet echt te verwachten dat de vraag
naar de diensten van sociaal advocaten afneemt.
Wat dan wel?
Onze conclusie en aanbeveling is dan ook om wel door te gaan met de huidige
conventionele arbeidsmarktmaatregelen en ze waar mogelijk te intensiveren, maar om
vooral ‘out of the box’ te denken. Samenwerking tussen sociaal advocatenkantoren en
innovatie in de bedrijfsvoering van sociaal advocatenkantoren is nodig om het enorme
probleem dat, in de vorm van een tekort aan sociaal advocaten, dreigt te ontstaan het
hoofd te bieden.
De sector zal de oplossingen in de richting van bedrijfsvoering en samenwerking op
korte termijn verder moeten concretiseren. Hoe deze hoogst noodzakelijke exercitie
vorm te geven, valt buiten scope van dit arbeidsmarktonderzoek. Met de conclusie dat
de krapte op de arbeidsmarkt ertoe zal leiden dat de (semi)publieke sectoren geen
optimale dienstverlening meer kunnen aanbieden door personeelstekorten en dat
beleidsdoelstellingen, zoals op het gebied van de energietransitie en de woningbouw,

78

door diezelfde tekorten, onhaalbaar zullen blijken, krijgt de overheid de komende
jaren naar alle waarschijnlijkheid op vele gebieden te maken.
Te hopen valt dat de overheid op die plaatsen, zoals in de sociale advocatuur, op een
positieve wijze zal ingrijpen waar dat personeelstekort vooral de positie van de meest
kwetsbare groepen in Nederland in hun bestaan bedreigt. Hoe de overheid hiervoor na
de contrair werkende maatregelen van de afgelopen kabinetten, in de sociale
advocatuur alsnog kan zorgen, is de vraag. Het kan natuurlijk met de wortel (vooral
door hogere vergoedingen, maar bijvoorbeeld ook door het aanbieden van betaalbare
woningen) maar bijvoorbeeld verkorting van de opleidingen is nauwelijks een optie.
En de keuze voor de stok in de vorm van bijvoorbeeld een quotum binnen de
opleidingen of een verbod om naar het bedrijfsleven over te stappen, lijkt toch niet
echt een aanvaardbaar middel.

79

80

Bijlage 1

Lijst met geïnterviewde advocatenkantoren
en experts
Geïnterviewde kantoren

Lina Advocaten (https://www.lina-advocaten.nl/)

Pieters Advocaten (https://www.pietersadvocaten.nl/)

Luns Van der Velden Advocaten (https://www.l-vdv.nl/)

Advocatenkantoor Seegers & Lebouille (https://www.seegers-lebouille.nl/)

BdH Advocaten (https://bdhadvocaten.nl/)

Van Doorn c.s. Advocaten (https://vandoorncs.nl/)

Hendrickx Vlielander Van der Graaf advocaten (https://www.xvgadvocaten.nl/)

Stroobach & Dijkers Advocaten (https://sda.amsterdam/)

Van 't Hullenaar & Partners Advocaten (https://www.vhpadvocaten.nl/)
Geïnterviewde experts
Emile de Wijs, bedrijfsjurist | secretaris RvT bij Achmea rechtsbijstand en adviseur
bij het verbond van verzekeraars
Koen van Jaarsveld, Legal consultant gespecialiseerd in Legal Tech en Legal
Operations
Jeroen Zweers, Innovator binnen de advocatuur, columnist en oprichter van Dutch
Legal Tech
Christ'l Dullaert, Directeur Le Tableau en auteur

81