Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 824

Integratiebeleid

Nr. 86

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 19 januari 2015
De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft op
12 november 2014 overleg gevoerd met Minister Asscher van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid over:
– de brief van de Minister van Veiligheid en Justitie d.d. 3 april
2014 over de resultaten van het samenwerkingsprogramma
Aanpak uitbuiting (Roma) kinderen en vervolg (Kamerstuk
32 824, nr. 52);
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 10 juni 2014 met de reactie op de berichtgeving over
de positie van Somaliërs (Kamerstuk 32 824, nr. 64);
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 23 september 2014 inzake de verkenning Poolse,
Bulgaarse en Roemeense kinderen in Nederland (Kamerstuk
29 407, nr. 196);
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 25 september 2014 met de kabinetsreactie op het
RMO briefadvies De kaders van de rechtsstaat. over buitenlandse financiering van moskeeën en gebedshuizen (Kamerstuk 29 614, nr. 35);
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 25 september 2014 inzake parallelle gemeenschappen (Kamerstuk 32 824, nr. 75);
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 30 oktober 2014 over de invulling van de transformatie van de kennisfunctie (Kamerstuk 32 824, nr. 76);
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 12 november 2014 inzake reactie op verzoek
commissie inzake de berichtgeving op nu.nl onder de kop
«Asscher noemt opvatting Turkse jongeren over IS «verontrustend»» (Kamerstuk 32 824, nr. 78).
– de brief van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid d.d. 11 november 2014 inzake voortgang aanpak Werk en
Taal Akkoorden (Kamerstuk 32 824, nr. 77).

kst-32824-86
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

1

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Van der Burg
De griffier van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Post

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

2

Voorzitter: Van der Burg
Griffier: Weeber
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Azmani, Van der Burg, De
Graaf, Pieter Heerma, Karabulut, Marcouch, Segers en Van Weyenberg,
en Minister Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, die vergezeld
is van enkele ambtenaren van zijn ministerie.
Aanvang 14.03 uur.
De voorzitter: Ik heet van harte welkom de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en zijn staf, de Kamerleden, de mensen op de publieke
tribune en degenen die het debat thuis volgen.
De heer Marcouch van de Partij van de Arbeid is voor het eerst in ons
midden. Hij is nog geen lid van deze commissie. Dit lijkt mij geen
probleem, maar formeel moeten de andere leden de heer Marcouch
toestemming verlenen om hier het woord te voeren. Bij dezen.
De heer Marcouch (PvdA): Voorzitter. Ik dank de collega’s dat ik ben
toegelaten en hoop heel snel te integreren.
De voorzitter: Geweldig. Dit lijkt me een mooie opening van het
algemeen overleg.
De spreektijd bedraagt zes minuten per fractie.
De heer De Graaf (PVV): Voorzitter. De Turkse parallelle samenleving in
Nederland wordt rechtstreeks aangestuurd vanuit Ankara, onder andere
via Diyanet, maar natuurlijk ook via
Milli Görüs, Süleymanci en nog een concurrent van Diyanet, te weten
Fethullah Gülen. Laatstgenoemde opereert niet vanuit Ankara, maar
vanuit ballingschap. Diyanet is het overheidsdirectoraat voor religieuze
zaken en staat rechtstreeks onder het Turkse Ministerie van Algemene
Zaken en wordt dus aangestuurd door sultan Erdogan zelf. Dat is voor de
PVV geen nieuws, evenmin als het feit dat Milli Görüs stevige banden
heeft met Diyanet. Het voorliggende rapportje van Thijl Sunier geeft aan
dat het kabinet geen enkel idee heeft van wat zich in ons land afspeelt ten
aanzien van de mislukte multiculturele samenleving. De sluipende
islamisering en «turkisering», zoals het op de websites uit Turkije
genoemd wordt, worden zelfs gesubsidieerd door de lagere overheden.
Het is subsidie voor het weggeven van de Nederlandse cultuur: «weg met
ons»-bonussen betaald van belastinggeld. Heeft de Minister enig idee
hoeveel subsidie er jaarlijks vanuit de diverse overheden naar Turkse
arbeidersverenigingen, culturele verenigingen en Turkse moskeeën gaat?
We weten dat er belastinggeld heengaat. Dat kunnen we op internet
vinden. We hebben echter geen overzicht en vinden dat de financiering
acuut gestopt moet worden. Is de Minister bereid om deze te stoppen via
allerlei regelingen? Zo niet, waarom wil hij ermee door?
De Minister noemt het rapport over de Turkse organisaties in Nederland in
bedekte termen een «flutrapport». Als je de brief goed leest, zie je dat
terug. Dat is terecht. Sunier stuurde een bierviltje met een paar vragen
naar de organisaties, kreeg geen antwoord en dook toen in armoede maar
wat «policor», politiek correct, Duitse onderzoeken in. Maar doorvragen,
ho maar. Het staat ook in de brief. Sunier ontving trouwens in het kader
van een eerder onderzoek geld van islamitische clubs als CMO (Contactorgaan Moslims en Overheid), Platform INS en Stichting Platform
Islamitische Organisaties Rijnmond (SPIOR). Deze zijn alle gelieerd aan de
onderzochte organisaties. Sunier was 22 oktober jl. nota bene hoofdspreker bij the Netherlands-Turkey Friendship Foundation (NTFF). Dat is
een Gülenorganisatie die wordt geleid door Alaattin Erdal, die tevens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

3

oud-deelgemeenteraadslid is voor het CDA in Rotterdam Charlois. We
kunnen wel concluderen dat wiens baklava men eet, diens woord men
spreekt.
In Trouw stond in 1997 al een uitvoerig overzicht van Turkse organisaties
in Nederland. Trouw had dat zelf onderzocht. Het zijn er nogal wat. Ook
journaliste Annabel Nanninga doet al veel langer in haar eentje veel meer
werk dan wat Sunier, misschien wel soenniet, had moeten doen. De
verwevenheid van de onderzochte organisaties met het maatschappelijk
middenveld en nagenoeg alle politieke partijen is zorgelijk. De organisaties zijn immers vooral gericht op het verdedigen van Turkse belangen,
het verwerven van macht en invloed, en versterking van de Turksislamitische identiteit. Ik citeer: «Jullie moeten je ongemerkt in de
slagaders van het systeem begeven, totdat jullie alle machtscentra
hebben bereikt.» Deze quote is van Fethullah Gülen. «Jullie moeten
wachten totdat de omstandigheden gunstig zijn en wij de hele wereld
aankunnen.» Of, zoals de afgezette ex-premier Necmettin Erbakan,
leermeester van sultan Erdogan, al in 1989 tijdens een besloten vergadering van Milli Görüs te Arnhem zei: «De Europeanen zijn ziek. Wij
hebben het medicijn om hen beter te maken. Heel Europa wordt islamitisch. Wij zullen Rome veroveren en jullie zijn het nieuwe leger van Sultan
Fatih.» Sultan Fatih was de veroveraar. Volgens mij was hij Mehmet II, die
het Byzantijnse Rijk uiteindelijk om zeep heeft geholpen en van Constantinopel Istanbul heeft gemaakt. Een en ander wordt in Nederland gezegd. In
2008 riep de huidige president Erdogan de Turken in Duitsland op om zich
niet al te veel aan te passen aan de Duitse cultuur. Dat waren de
voorbeelden.
De in het rapport genoemde bewegingen zijn antirechtsstatelijk en
antidemocratisch, omdat ze islamisering als doel hebben. Ik roep op om
hun kantoren te sluiten, alle moskeeën te sluiten, geen enkele uitgezonderd, de organisaties te verbieden en de leiders het land uit te
knikkeren. De enige leegstand waarvan Nederland beter wordt, is de
leegstand van moskeeën. De islamitische geldkraan moet sowieso dicht.
De PVV wil een einde aan alle buitenlandse financieringen voor
moskeeën, islamitische instellingen en imams. De islam schrijft namelijk
de sharia voor, die in strijd is met de democratie en de Nederlandse
wetgeving. De ondermijning van de rechtsstaat en de verspreiding van
niet-democratische opvattingen worden door de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) genoemd als redenen om in te grijpen bij
buitenlandse financiering.
Ook de binnenlandse financiering moet beter in kaart worden gebracht.
Moskeeën en andere islamitische organisaties lijken zich publiekelijk meer
af te keren van buitenlandse financiering dan voorheen, maar we zijn
natuurlijk niet gek. Opvallende recente voorbeelden zijn namelijk de
moslims in Gouda, die in crisistijd middels salaris of uitkering binnen
korte tijd miljoenen bij elkaar hebben gebracht voor een nieuwe
megamoskee op de plek waar eerst een gewone kazerne stond. Dat moet
straks een haatkazerne worden. Een ander voorbeeld is de snelle
hypotheekaflossing van 1 miljoen euro door opleidingsinstituut
Al-Mustafa in Voorburg. Wij willen die geldstromen in beeld hebben en,
zoals gezegd, een verbod op financiering vanuit islamitische landen.
Graag ontvang ik een reactie van de Minister op onze voorstellen.
Ik ben bijna door mijn tijd heen. Ik heb nog één vraag: welke sleutelfiguren die een rol moeten krijgen in de malle deradicaliseringsplannen van
de Minister, hebben banden met de vier onderzochte organisaties? Zo
meteen moet ik even weg vanwege een regeling van werkzaamheden in
de plenaire zaal. Het is dus geen desinteresse, maar ik zal daar een debat
aanvragen over het rapport dat gisteren om 16.00 uur uitkwam. Minister
Asscher heeft er al op gereageerd. Mijn partij vindt het echter niet passen
om het nu in dit algemeen overleg weg te proppen, aangezien het een
volwaardig debat in de plenaire zaal verdient.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

4

De heer Pieter Heerma (CDA): Voorzitter. Het is raar om in dit algemeen
overleg niet over het rapport te spreken, mede vanwege het feit dat de
Minister Kamerbreed om een reactie is gevraagd, welke de Kamer begin
van deze middag heeft ontvangen. Sterker nog, dit algemeen overleg over
integratieonderwerpen staat in de schaduw van het verontrustende
onderzoek dat gisteren door FORUM, het instituut voor multiculturele
vraagstukken, werd gepubliceerd. Het is verontrustend, omdat uit het
onderzoek een beeld naar voren komt van grote sympathie en groot
begrip onder Turkse jongeren voor jihadgangers en voor de strijd in Syrië
door IS. Uit het onderzoek blijkt ook een grote gerichtheid van Turkse
jongeren op Turkse media in plaats van Nederlandse media als primaire
informatiebron. Een van de resultaten van het onderzoek is dat 80% van
de Turkse jongeren die aan het onderzoek hebben deelgenomen, het niet
verkeerd vindt dat groeperingen in naam van de jihad geweld gebruiken
tegen andersgelovigen. Dat is gisteren ook breed in de media gekomen.
Daarnaast zijn in het onderzoek de denkbeelden over joden gemeten. De
resultaten doen pijn aan je ogen als je het leest en roepen vragen op over
de stand van de integratie in Nederland. Het soort denkbeelden dat in het
onderzoek naar voren komt, raakt aan de fundamenten van onze
rechtsstaat en aan de joods-christelijke traditie waarop onze samenleving
is gebouwd. Natuurlijk staan er ook andere resultaten tegenover in het
onderzoek en blijkt dat een ruime meerderheid van de jongeren het
kalifaat verwerpt en de democratie omarmt. Je ziet sinds gistermiddag op
sociale media en ook in brieven die we vanochtend ontvingen, bemoedigende signalen van talloze jongeren en organisaties die aangeven dat zij
zich niet herkennen in de standpunten en onderzoeksresultaten. We
moeten echter niet naïef zijn en met deze positieve signalen de verontrusting wegrelativeren. De toonzetting van de brief die de Minister begin
deze middag naar de Kamer stuurde, spreekt mij aan. Het is positief dat hij
nader onderzoek gaat doen naar aanleiding van de resultaten. Het slot van
de brief was me echter iets te mager. Daarin geeft de Minister aan dat hij
al in gesprek was, maar dat hij er nu extra urgentie aan gaat geven. Zou er
niet meer moeten gebeuren? Ik denk terug aan de discussie over de
radicaliseringsaanpak van het kabinet die we begin september in de
Kamer voerden. Tijdens dat debat was er Kamerbrede kritiek op de aanpak
die werd gepresenteerd. Deze bleek vooral een opsomming van wat er al
gebeurde, nog los van het feit dat het eerste voorstel al werd afgeschoten
voordat de inkt droog was. Wanneer horen we meer over de radicaliseringsaanpak? Wordt er een tandje bijgezet? Wordt het niet tijd dat het
kabinet serieus werk gaat maken van het CDA-voorstel om verheerlijking
van terroristisch geweld strafbaar te stellen?
Als ik zeg dat er meer moet gebeuren, denk ik ook aan de brief die wij
gisteren kregen over het integratieakkoord op het terrein van taal en werk.
Ik had deze brief graag eerder ontvangen. Als we echter stellen dat
integratie een van de grote sociale kwesties in dit land is, is de brief dan
niet te klein? De Minister heeft de gedachte van integratie kort omarmd,
maar maakt het met het integratieakkoord over taal en werk wel heel
klein. Is dat niet een miskenning van de grote integratieproblemen die we
hebben? Is een steviger aanpak niet op zijn plaats?
Ik denk ook aan de Turkse religieuze stromingen en organisaties (TRSO’s)
waarover vandaag een brief op de agenda staat. Blijkens diverse
onderzoeken kunnen deze organisaties juist een positieve bijdrage leveren
aan integratie, participatie en gerichtheid op de Nederlandse
kernwaarden. Hoe ziet de Minister dit en is hij voornemens hiermee iets te
doen?
Ik kom op mijn laatste punt. Als we vinden dat er meer moet gebeuren en
dat het een van de grootste sociale kwesties van dit moment betreft, rijst
bij mijn fractie het gevoel dat de Kamer het niet alleen kan overlaten aan
de Minister en aan een nog urgenter gevoerd gesprek. De Kamer moet
zichzelf beter laten informeren. Collega’s Van Weyenberg van D66 en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

5

Karabulut van de SP denken er ook zo over. Wij wisselden dat zojuist voor
het debat. Moeten we als Kamer niet een hoorzitting hierover houden, ook
over het onderzoek van gisteren, de onderzoekers horen en onszelf actief
laten informeren over de kwestie?
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. De Minister stuurde ons
inderdaad rond het middaguur een brief over het zeer verontrustende
onderzoek van Motivaction, in opdracht van FORUM, dat gisteren werd
gepresenteerd. Daarin staan inderdaad buitengewoon verontrustende
conclusies. 80% van de jonge Turkse Nederlanders vindt inderdaad
geweld tegen niet-gelovigen of andersgelovigen niet verkeerd. Bijna 60%
houdt alle joden verantwoordelijk voor het geweld van de staat Israël.
Collega Heerma zei terecht dat we er wat mee moeten. Tegelijkertijd roept
het rapport heel veel vragen bij mij op. Hoe verhoudt het onderzoek zich
bijvoorbeeld tot eerdere studies? De Minister vraagt zich dit ook af in zijn
brief. Sommige zaken lijken bijna een paradox. 93% van de jongeren vindt
namelijk de democratie essentieel en zegt niets te zien in een kalifaat. Ook
de reacties op sociale media laten zien dat veel jongeren een heel andere
visie erop nahouden. Gelukkig maar.
Ik wil niets afdoen aan het onderzoek. Het is ernstig genoeg. Ik wil op zoek
naar de antwoorden achter de antwoorden. Ik was heel blij met de
reacties van zowel het CMO als het Inspraakorgaan Turken in Nederland
(IOT), die samen met de politiek aan het werk willen gaan. Zij willen
samen verdergaan met de gesprekken die zij, in ieder geval het IOT, met
joodse organisaties en migrantenjongeren voeren over antisemitisme. Dat
lijkt me heel goed. We moeten namelijk niet wegkijken, maar we moeten
ook niet wegzetten. We moeten doorvragen en intensiever in gesprek. Ik
vind het goed dat de Minister een versneld en meer verdiepend onderzoek
gaat doen naar de vraag wat jongeren nu echt beweegt als ze dit soort
antwoorden geven. Wanneer verwacht de Minister het onderzoek? Haast
is geboden. Ik vind net als de heer Heerma en mevrouw Karabulut dat we
niet alleen de Minister intensiever in gesprek kunnen laten gaan, maar dat
we de handschoen ook zelf moeten opnemen. Ik hoop dat de andere leden
er ook zo over denken. Het is goed dat we in de volgende procedurevergadering van de vaste commissie voor SZW een rondetafelgesprek of
hoorzitting organiseren met de jongeren, de wetenschap en organisaties,
waaronder ook zeker de vier Turkse organisaties waarop het onderzoek
naar de parallelle gemeenschap betrekking had. We kunnen dan bekijken
wat hen drijft, wat ze nu bedoelen en hoe we samen ervoor kunnen
zorgen dat de integratie en de focus op Nederland worden versterkt.
De Minister schrijft dat het onderzoek dat hij naar de parallelle samenleving heeft laten uitvoeren, niet heeft opgeleverd wat hij had gedacht.
Wat had de Minister dan voor ogen? Hij wil nog vijf jaar lang een
intensieve monitoring vormgeven in een unit bij zijn eigen ministerie. Wat
gaat hij monitoren en wat hij hoopt hij daaruit te halen? Ik constateer bij
de vier organisaties namelijk enig ongemak omdat monitoren een soort
toezicht is. Ik neem aan dat de Minister dat niet bedoelt, maar het lijkt me
goed als hij daarop expliciet ingaat. We willen niet dat de organisaties die
we uitdagen om de luiken steeds verder open te zetten, van de weeromstuit de luiken sluiten. Hoe verhoudt de monitoring zich tot de rol van
andere instellingen, zoals de AIVD? Hoe ziet de Minister dat? Is er een
bepaalde juridische basis voor wat hij van plan is? Welke signalen heeft
de Minister die hem nog meer verontrusten dan het onderzoek dat hij
heeft laten uitvoeren?
Ik kom op het punt van de inburgeringsexamens. Per 1 november is er
een nieuw basisexamen ingevoerd. Mij bereiken echter signalen dat de
test vanwege technische problemen nog niet beschikbaar is op de
ambassades. Geschat wordt dat het op zijn vroegst op 1 december
geregeld is. Een maand wachten is voor sommigen geen probleem, maar
voor anderen wel. Iemand heeft bijvoorbeeld net een jaarcontract

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

6

afgesloten en op basis daarvan toestemming gekregen om de partner
naar Nederland te laten komen. Door de vertraging kan dit echter in het
gedrang komen. Dat lijkt mij onwenselijk. Is er nu sprake van een
mogelijkheid tot maatwerk? In welke hoedanigheid kan de IND ervoor
zorgen dat mensen niet tussen wal en schip vallen? Het lijkt mij immers
een zorgelijke uitkomst.
Tot slot kom ik op, wat ik maar even noem, de «opvolging» van FORUM.
Hoe groot acht de Minister de kans dat de medewerkers van FORUM aan
de slag komen bij bijvoorbeeld het Verwey-Jonker Instituut? Wil hij
reageren op de brief die wij van een heel aantal organisaties kregen over
het feit dat zij willen dat hun expertise intensiever betrokken wordt bij de
vraag wat er nu eigenlijk speelt op het terrein van integratie? Eén les die ik
ook na gisteren weer trek, is dat we nog heel wat stappen vooruit mogen
zetten wat betreft het met elkaar in gesprek gaan. We moeten dat veel
intensiever doen. We moeten met de voeten in de samenleving en
gemeenschappen staan.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Hoe gaat het op het terrein van
integratie? De Minister is nu een tijdje bezig. Welke wapenfeiten zijn er? Ik
realiseer me dat de materie en tijd lastig zijn, maar ik kan mij niet aan de
indruk onttrekken dat de Minister een beetje achter de feiten aanloopt en
het nog niet helemaal onder controle heeft. Dan druk ik mij zwakjes uit. Ik
zal in de rest van mijn verhaal erop terugkomen, maar wellicht wil de
Minister hierbij apart stilstaan. Mijns inziens gaat het in ieder geval niet
goed genoeg. Natuurlijk hebben wij als Kamer en ik als Kamerlid daarin
onze eigen verantwoordelijkheid.
Het eerste punt dat ik aanstip, is de jeugdwerkloosheid. Deze is gigantisch
voor alle jongeren, maar in het bijzonder voor jongeren uit minderheidsgroepen. We hadden een rondetafelgesprek, waarin Salverda sprak over
45%. Bijna de helft van de jeugd uit minderheidsgroepen kan geen
toekomst opbouwen, omdat zij op dit moment niet aan het werk geraakt.
Tel daarbij op het bericht dat steeds meer vmbo-scholen afdelingen
sluiten, omdat ze door pure segregatie te zwart zijn geworden. Ik vind dat
zeer verontrustend. Komt de Minister met een gericht banenplan om de
jongeren uit minderheidsgroepen aan het werk te helpen? Laat hem
alstublieft stoppen met het wegkijken voor segregatie en laat hem
ingrijpen. Het is een gevaar. Het is ook een onderdeel van de parallelle
samenleving en kan explosief zijn in combinatie met alle ontwikkelingen
in het Midden-Oosten en de spanningen die deze met zich meebrengen in
onze samenleving.
Dit brengt mij op het onderzoek naar de parallelle gemeenschap en de
Turks-Nederlandse organisaties. Van meet af aan heb ik gezegd dat het
onderzoek heel beperkt is. Waarom wordt enkel gekeken naar TurksNederlandse organisaties? Kijk ook naar alle ontwikkelingen betreffende
het jihadisme. Er is zoveel meer te onderzoeken betreffende de parallelle
gemeenschap, zeker qua gemeenschappen. Daar begint de fout.
Vervolgens wordt een aantal bekende onderzoeken en onderzoekers bij
elkaar geraapt en komt er niets uit. Hoe kijk de Minister erop terug?
Waarom zijn de netwerken, de daaraan gelieerde organisaties en hun
activiteiten nog steeds ondoorzichtig? Gaat de Minister hieraan werken?
Het is toch gewoon praktisch onderzoek? Gaat de Minister een en ander
nu wel doen? Met wie overlegt de Minister op dit moment? Zijn dat
dezelfde organisaties, waaronder Milli Görüs, die ons vandaag een
verontrustende brief hebben geschreven waarin staat: het stuit ons tegen
de borst; we hebben hierover een gesprek gehad met de Minister en die
heeft zijn kritiek teruggenomen? Klopt dat, en op welk punt? Heeft de
Minister zijn kritiek teruggenomen? Wat gaat hij doen, gegeven de
situatie?
Het onderzoek van Motivaction dat wij gisteren ontvingen, heeft veel stof
doen opwaaien. Dat is meer dan terecht. Een grote meerderheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

7

300 ondervraagde Nederlands-Turkse jongeren staat positief tegenover IS
en heeft begrip voor geweld tegen andersdenkenden en niet-gelovigen en
is somber gestemd over vriendschap tussen moslims en joden. Halleluja,
heftig. Dat is an sich natuurlijk superheftig. Hoe verklaart de Minister dit?
Er is ook terechte kritiek op het onderzoek. Ik ken de Turks-Nederlandse
gemeenschap vrij goed en weet dat als je een representatief onderzoek
zou doen, er grote groepen zijn die zich absoluut tegen IS keren en
daarvan het eerste slachtoffer zijn. Wat zegt dat over het onderzoek? Ik
begreep dat de Minister het nader zal onderzoeken. Is dat mede om deze
reden? Al zou de helft of een kwart van de ondervraagde NederlandsTurkse jongeren positief tegenover IS staan, dan is het natuurlijk nog erg
genoeg en moet er iets gebeuren. Verder onderzoeken is dus prima, maar
we hebben al zoveel feiten. Wat gaat de Minister doen met deze feiten,
zoals de groeiende segregatie die ik al noemde, de steeds langere arm
vanuit de Turkse overheid in Nederland, de werkloosheid, de discriminatie
en de brandhaarden in het Midden-Oosten? De Kamer zou over het
actieplan inzake het voorkomen en tegengaan van polarisatie en radicalisering een tussentijdse stand van zaken en nieuwe acties krijgen. Ik heb
nog niets ontvangen, hetgeen mij verontrust.
Op het onderzoek is ook een reactie gekomen van Milli Görüs Nederland.
Typisch, zou ik zeggen. Natuurlijk moeten we niet overdrijven. Dat ben ik
met deze club eens. Ik daag de betreffende organisaties echter uit om ook
zelf het initiatief te nemen om binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap, van links tot rechts, van conservatief tot progressief, van gelovig
tot niet-gelovig, van Turks tot Koerdisch, over dit soort gevoelige kwesties
het debat te voeren. Wij nemen in ieder geval vanuit de Kamer het
initiatief. Ikzelf ben ook meer dan bereid om die bijdrage te leveren.
Er zijn nogal wat gevoelige kwesties: de Armeense kwestie, antisemitisme, maar ook zaken als discriminatie waarvan de gemeenschappen last
hebben. Daarover moeten we spreken. Er is sprake van oplopende
spanning en polarisatie, ook tussen de groepen in Nederland. Het wordt
steeds meer merkbaar. Er zijn bedreigingen. Wat doet de Minister
hiermee?
Is de Minister op de hoogte van de steeds verder uitdijende activiteiten
van de Turkse overheid in Nederland, via consulaten? Ik meen dat ze nu
bezig zijn met het organiseren van taallessen en dergelijke. Is dat zo? Wat
houdt dat in? Wat vinden we ervan? Daarover wil ik meer weten. Is de
Minister bereid om het te onderzoeken?
De voorzitter: U bent ruim door uw spreektijd heen.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik heb een allerlaatste punt. Wat betreft het
inburgeringsexamen en FORUM sluit ik mij aan bij de woorden van mijn
collega van D66. Het toont aan dat we te veel onderwerpen hebben
opgespaard en te laks met dit belangrijke onderwerp omgaan. Dat is ook
zelfkritiek.
De heer Segers (ChristenUnie): Ik heb een aantal vragen. Mevrouw
Karabulut houdt een boeiend betoog. Ik proef bij de SP-fractie echter
vooral herkenning in het onderzoek. Er is inderdaad sprake van bedreiging
van parallelle samenlevingen, een lange arm vanuit Turkije. Mevrouw
Karabulut roept de Minister op om er wat aan te doen. Wat kunnen we er
volgens de SP-fractie aan doen? Heeft zij zelf ideeën over wat er wordt
gesignaleerd: een gebrek aan transparantie, een dreiging van cliëntelisme,
een overheid die graag tot heel ver reikt? Wat kunnen we eraan doen?
Mevrouw Karabulut (SP): Het zal de heer Segers niet zijn ontgaan dat ik
met dit onderwerp al een aantal jaren bezig ben. Ten eerste moet je de
voedingsbodem wegnemen. Dat zijn zaken van een lange adem. De
groeiende segregatie werkt mensen alleen maar in handen van. Op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

8

moment dat wij zwarte en witte scholen hebben en weinig doen tegen de
arbeidsmarktdiscriminatie en werkloosheid, is er sprake van een
voedingsbodem. Je moet er serieus werk van maken, zodat mensen echt
Nederlander kunnen worden en zijn, waardoor je hun in ieder geval niet
de opportunities geeft om een andere weg in te slaan.
Ten tweede is het ontzettend belangrijk dat wij weten wie de clubs zijn.
Welke organisaties en netwerken horen erbij? Hoe zijn ze gefinancierd?
Vervolgens kunnen we voor onszelf bijvoorbeeld zeggen: prima dat ze er
zijn, maar we hoeven ze niet te subsidiëren. Ik heb daarvoor talrijke
voorstellen gedaan in de Kamer. Die voorstellen hebben tot op heden
geen meerderheid behaald, wat ik raar vind.
Ten derde ...
De voorzitter: Is dat het laatste punt? Anders wordt het antwoord heel
lang.
Mevrouw Karabulut (SP): Ja. Ten derde moeten de organisaties zelf en
wij als Kamer het debat aangaan, ook over dit soort gevoelige kwesties.
Daarover ging mijn oproep. Ik geef een voorbeeld. Van de zomer heb ik
een pamflet opgesteld over de gruwelijke misdaden van IS. Ik had het heel
tof gevonden als enkele clubs zich hadden aangesloten. Ze hoeven zich
niet aan te sluiten, maar het zou wel goed zijn. Ze hebben een belangrijke
functie richting hun achterban en die kunnen ze wat serieuzer invullen.
De voorzitter: Meneer Segers heeft een vraag. Ik verzoek om een korte
vraag met daarop een kort antwoord.
De heer Segers (ChristenUnie): Ik zal het proberen kort te houden.
Uiteraard ben ik voorstander van het tegengaan van segregatie en het
tegengaan van werkloosheid, maar daarmee worden organisaties niet
transparanter. Als wij willen dat er een einde komt aan de lange arm of de
invloed van bijvoorbeeld Turkije, bereiken we dat niet met het
niet-subsidiëren van bepaalde organisaties. Dan moet je andere dingen
doen dan de voorstellen die net werden gedaan.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik wil heel graag dat onze eigen overheid een
en ander eerst eens op een rijtje zet en vervolgens met de Turkse overheid
in gesprek gaat van: ja, goh, wat vinden we ervan; is het gezond, laten wij
steken vallen? Op een gegeven moment moeten we zeggen: het zijn onze
burgers, het zijn Nederlanders, ze maken deel uit van de Nederlandse
samenleving; let it go.
De heer Marcouch (PvdA): Voorzitter. De Minister heeft mij afgelopen
week getroffen met zijn prachtige toespraak tijdens de herdenking van de
Kristallnacht. Hij vertelde dat het hem ijzingwekkend pijn doet dat
politiebewaking nodig is. Wij mogen er niet aan toegeven dat mensen in
de synagogen en scholen achter muren van beveiliging moeten leven, ook
niet na de aanslag van een terugkerende jihadstrijder op het Joods
Museum in Brussel. Wie met beide benen in de samenleving staat, loopt,
ziet en hoort dat er wel degelijk wat aan de hand is in de samenleving. Je
heb geen wetenschappelijk onderzoek nodig om als Minister voor
Integratie actief, offensief en wat mij betreft zelfs activistisch werk te
maken van alle problemen die we signaleren en die maken dat zo’n
herdenking niet zonder beveiligers kan.
We hebben radicaliserende jongeren, we hebben jongeren die op heel
jonge leeftijd, soms 13 of 14 jaar, richting oorlogsgebieden vertrekken en
we hebben intolerantie jegens moslims, joden en homo’s. Er is wat aan de
hand en de opdracht voor de Minister voor Integratie is helder. De
Minister moet elke keer weer de vinger op de zere plek leggen, daar waar
het pijn doet, te beginnen met de emancipatie, de beweging en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

9

mobiliseren van hulptroepen om het probleem in de samenleving op te
lossen. Daarbij hoort ook het tegengaan van discriminatie: discriminatie
op de arbeidsmarkt en discriminatie op scholen van mensen die worden
uitgesloten omdat ze anders zijn, hetzij als leerling, hetzij als docent. Het is
duidelijk dat het thema integratie een belangrijk onderwerp is. Het
verdient de beste mensen om het op te lossen en, in de eerste plaats, de
beste Minister. Wat ons betreft, moet deze Minister de klus klaren.
De heer De Graaf (PVV): Vanmorgen werd er namens de PvdA-fractie op
de voorpagina van het Algemeen Dagblad gezegd dat de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en dus ook voor Integratie, zich
schuldig maakt aan uitsluitingspolitiek. De heer Marcouch van de PvdA,
dezelfde partij, zegt dat we discriminatie moeten tegengaan. Ik kan die
twee zaken niet met elkaar rijmen. Kan de heer Marcouch hierop ingaan
en het uitleggen? Anders snappen de mensen het hier misschien ook niet.
De heer Marcouch (PvdA): Laat ik daarover duidelijk zijn. Als die
uitspraken in het AD zijn gedaan, dan deugen ze niet. Er zit hier een
Minister in wie ik alle vertrouwen heb en in wie onze fractie alle
vertrouwen heeft. Dit is de Minister voor Integratie en integratie is op dit
moment noodzakelijk. Integratie begint bij het uitdagen van mensen in de
samenleving om hun kansen te pakken. We hebben elke kracht en elk
talent in onze samenleving nodig om mee te doen. Aan de andere kant is
het van belang dat je als Minister de vinger op de zere plek legt. Dat doet
pijn. Er is haat en nijd, helaas ook in deze Kamer, die bestreden moet
worden. Er zijn mensen die intolerant zijn naar anderen omdat ze anders
zijn. Die situaties maken dat mensen niet optimaal kunnen functioneren in
de samenleving. Die vrijheid is een noodzakelijke voorwaarde om te
emanciperen, om te verheffen. Dat is de opdracht aan deze Minister. Ik
heb er alle vertrouwen in dat dit de Minister is die het kan doen en die het
ook moet doen. Als mensen anders beweren, hebben ze ongelijk.
De heer De Graaf (PVV): De woorden in het AD – misschien hebben
mensen deze gelezen – waren van PvdA-Kamerleden Tunahan Kuzu en
Selçuk Öztürk. Dat maakt het natuurlijk wel een beetje pikant. De heer
Marcouch neemt hier immers keihard afstand van zijn Turkse fractiegenoten. Sterker nog, de heer Marcouch houdt een betoog waarin het lijkt
alsof het vertrouwen van de PvdA-fractie in de Minister op het spel staat.
Dat haal ik uit de woorden van de heer Marcouch. Hij zegt: wat ons
betreft, is dit de Minister die het moet doen; hij moet blijven zitten. Uit dat
soort uitspraken maak ik op dat het nogal hoog opgelopen is.
De voorzitter: En uw vraag is?
De heer De Graaf (PVV): Kan de heer Marcouch uitleggen hoe het precies
zit met de twee Kamerleden? Kan hij ook meteen vermelden of zij
verbonden zijn aan Diyanet, Milli Görüs, Süleymanci of de Fethullah
Gülenbeweging?
De heer Marcouch (PvdA): Volgens mij was ik heel duidelijk en sprak ik
ook heel duidelijk Nederlands, maar blijkbaar begrijpt de heer De Graaf
het niet. Misschien helpt een cursus Nederlands om elkaar goed te
begrijpen.
Ik heb net gezegd dat als die uitspraken uit het AD inderdaad gedaan zijn,
ze niet deugen. De Minister is een Minister voor Integratie. Hij bevordert
de integratie niet alleen vanuit een ivoren toren, maar staat ook met beide
benen in de samenleving. Hij is op plekken, in wijken en buurten, waar dat
nodig is en waar de pijn zit. Hij legt de vinger op de zere plek om
vervolgens vanuit die pijn de verandering te realiseren. Het is belangrijk
dat die verandering gebeurt met de mensen in de samenleving en met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

10

maatschappelijke organisaties die vrijwillig en op allerlei manieren actief
zijn om kinderen vooruit te helpen. Verandering kan immers alleen maar
van binnenuit plaatsvinden en met de mensen die het betreft.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik heet de heer Marcouch welkom in deze
commissie. Vindt hij het een gezonde en acceptabele situatie dat een
aantal van die grote organisaties met een grote invloed op een deel van
de Turks-Nederlandse gemeenschap in Nederland vanuit Turkije gestuurd
wordt?
De heer Marcouch (PvdA): Emancipatie en verheffing betekenen dat je in
onze samenleving mensen in de positie brengt om autonoom, zelfstandig
en vrij te kiezen voor het leven dat je wilt leiden. Ik merk dat de collega’s
van de SP, maar ook die van de PVV, weinig vertrouwen hebben in onze
beschaving en in onze moderniteit. Zij denken dat een of andere
onzichtbare hand het wint van de kracht van de moderniteit en van de
kracht van de westerse beschaving. Zij denken dat de verleiding niet te
weerstaan is. De mensen willen bij Nederland horen. Ja, er zijn
problemen. Veel organisaties die mevrouw Karabulut noemt, ontplooien
echter veel activiteiten die bijdragen aan het samenleven in Nederland.
Dat zegt niet dat er geen problemen zijn. Daarom vind ik het zo belangrijk
dat de Minister de vinger op de zere plek legt, daar waar er problemen
zijn, en vanuit die pijn – dat doet immers pijn – de verandering begint. Dat
is de enige manier. Nogmaals, emancipatie, verheffing en veranderingen
geschieden alleen maar als we het samen doen met de groepen in de
samenleving.
Mevrouw Karabulut (SP): Ja, ja. Mijn vraag was alleen een andere. Uw
kwalificatie van de Minister, is prima. Dat moet de heer Marcouch zelf
weten. Hij mag dat vinden; we hebben immers vrijheid van meningsuiting. Laat ik het echter nog concreter maken. Kan ik uit zijn antwoord
opmaken dat hij het acceptabel vindt dat bijvoorbeeld vanuit het Turkse
consulaat, vanuit de Turkse regering, hier demonstraties worden
georganiseerd of in ieder geval mensen worden gemobiliseerd, om op
1 juni van dit jaar te demonstreren tegen de komst van een gedenkteken
voor de Armeense genocide? Vindt hij dat gezond? Dat was mijn vraag.
Moet die situatie voortduren of veranderen, al dan niet samen met de
organisaties, maar natuurlijk samen met de mensen en middels een
belangrijke rol voor de Nederlandse overheid wat betreft de insluiting, wil
je spreken van daadwerkelijke integratie?
De heer Marcouch (PvdA): Ik dacht dat ik een duidelijke stelling had
ingenomen. Ik vind het onacceptabel en onwenselijk dat mensen gestuurd
worden of op welke wijze dan ook geïntimideerd worden. Dat accepteer ik
niet van welke buitenlandse overheid dan ook, maar zeker niet van
mensen hier intern. De PvdA staat voor verheffing, wat betekent dat
mensen in staat worden gesteld om hun eigen leven te leven. Wij moeten
staan voor vrijheid, die alleen mogelijk is als er ook veiligheid is en
bescherming tegen welke vorm van intimidatie dan ook, dus ook tegen
die van buitenlandse staten.
Ik heb net gezegd dat het bij die verandering, zeker op het terrein van
radicalisering, van belang is dat we heel goed zien wat er aan de hand is.
Daarom juich ik het toe dat de Minister zal bekijken wat er achter de cijfers
van bijvoorbeeld het onderzoek van gisteren zit. Er is namelijk een
voedingsbodem voor intolerantie. Intolerantie is er; dat zien we. Er is ook
een voedingsbodem voor radicalisering. Wat maakt nu dat de jongeren dit
soort opvattingen aannemen – daarmee begint het – om vervolgens een
reis te maken naar een oorlogsgebied? Achter de cijfers kijken, onderzoeken wat erachter zit, is van belang voor de uiteindelijke oplossing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

11

Ik constateer dat heel veel radicaliserende jongeren die richting Syrië of
Irak gaan voor de jihad, vaak bekeerlingen of herboren moslims zijn. Veel
jongeren die religieus gevormd zijn in moskeeën, zijn wat weerbaarder
tegen radicalisering dan voornoemde groepen. Deelt de Minister deze
constatering? Dat betekent dus ook dat als we radicalisering en dit soort
opvattingen willen bestrijden, we dat met de gemeenschappen moeten
doen. Ik ben bang dat met de ontmanteling van bijvoorbeeld het
Samenwerkingsverband van Marokkaanse Nederlanders (SMN), het IOT,
maar ook FORUM, we straks allerlei ambtelijke overlegstructuren krijgen.
Die zorg heb ik ook ten aanzien van de onderzoeksinstituten, zoals
Jonker-Verwey en Movisie. Het zijn de beste die je kunt krijgen, maar
tegelijkertijd vraag ik me af waar de aansluiting met de gemeenschappen
is. Hoe doen we het samen met de gemeenschappen? Op welke wijze
moeten we dat waarborgen?
De heer Van Weyenberg (D66): Ik ben blij met de laatste woorden van de
heer Marcouch, omdat het ook een verzoek en zorg van mijn kant betreft.
Ik weet dat de heer Marcouch vaak in gesprek gaat. Is hij het echter met
de heer Heerma, mevrouw Karabulut en mij eens dat we als Kamer niet
alleen naar de Minister mogen kijken en dat we het niet ieder afzonderlijk
moeten doen? We moeten als Kamer hiervoor eens goed tijd vrijmaken
om met veel van de organisaties, waaronder de vier organisaties, het
gesprek aan te gaan en het contact verder te verdiepen.
De heer Marcouch (PvdA): Ik sta daarvoor open. Deze procedurele vraag
moeten we in de procedurevergadering bespreken. Ik spreek elke dag met
de betreffende organisaties en mensen. Wat mij betreft is het dus prima,
geen probleem. Uiteindelijk gaat het echter om de wijze waarop we
hulptroepen mobiliseren en we de leraar, de wijkagent, de imam en de
jongerenwerker goed wapenen met kennis en kunde. Ik vraag de Minister
om aandacht te hebben voor de kwaliteit van de uitvoering. Willen we
immers verschil maken in het aanpakken van de opvattingen, die onder
meer blijken uit het verontrustende onderzoek van gisteren, dan moeten
we onze docenten en wijkagenten daarin ondersteunen. Nogmaals, ik zie
de positieve krachten vanuit de gemeenschappen; ze zijn er. We moeten
het echter samen met de gemeenschappen doen. We moeten hun ook
positie geven. Hoe denkt de Minister dat te doen?
De heer Van Weyenberg (D66): Ik ben het volledig eens met veel dingen
die de heer Marcouch zegt. Ik heb nog één vervolgvraag. Ik ben blij dat de
heer Marcouch het prima vindt om een en ander als Kamer te organiseren. Dat heeft namelijk een andere status dan wanneer we het als
individuen doen. Dat is een van de achtergronden. Is de heer Marcouch
het ook met mij eens dat het goed zou zijn als de Minister nog eens het
gesprek aangaat met de vier Turkse organisaties, ook over het monitoren,
om ervoor te zorgen dat we elkaar versterken en de luiken niet weer
dichtgaan? Dat laatste zou ik echt een zeer onwenselijk resultaat vinden.
Daarover ben ik wel een beetje bezorgd, als ik sommige reacties op de
voorstellen van de Minister beluister en zie hoe die worden geïnterpreteerd.
De heer Marcouch (PvdA): «Monitoren» is beleidstaal voor «betrokken
blijven». Ik ben heel benieuwd hoe de Minister het leest. In zijn laatste
brief over zijn zorgen over de onderzoeksresultaten van gisteren schrijft
de Minister dat hij achter de cijfers wil kijken. In de brief staat echter ook
heel nadrukkelijk dat hij dat samen met de gemeenschappen wil doen. Je
kunt alleen maar samen met de gemeenschappen aan de slag gaan als er
sprake is van een vertrouwensrelatie. Je kunt niet samen iets doen als de
basis van vertrouwen er niet is. Ik ga ervan uit dat het monitoren niet
zozeer «onder curatele stellen» betekent, zoals sommigen het noemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

12

Het betreft vooral het samen kijken naar de zere plekken, de pijnpunten,
om vervolgens met de gemeenschappen de verandering, de beweging, op
gang te brengen en iets te doen aan bijvoorbeeld de opvattingen die uit
het verkennend onderzoek van gisteren zijn gebleken. Het is heel
belangrijk dat de Minister bij dit soort problemen vooral inzet op het
ondersteunen van het maatschappelijk middenveld en de beroepsgroepen
die ik eerder noemde.
Rest mij nog één vraag over een ander onderwerp: de zorg om de
Roemeense, Poolse en Bulgaarse kinderen die in onze wijken terechtkomen. Mevrouw Karabulut heeft iets gezegd over segregatie. Dat is een
terecht punt. Daarvan moet veel actiever werk worden gemaakt door het
kabinet. We moeten de nieuwkomers in de schoolbanken krijgen. Het
SCP-rapport geeft aan dat er meer onderzoek nodig is. Bezoek basisscholen, bijvoorbeeld in de Schilderswijk, en zie hoe ze worstelen met de
nieuwkomers. Laten we alstublieft niet dezelfde fouten maken als in het
verleden. Nederlands leren is van belang; onderwijs is de sleutel tot
verheffing. Ik spoor de Minister aan om offensiever op te treden, veel
meer te doen op dit terrein en het niet alleen over te laten aan de
gemeenten. Laat hem in ieder geval bekijken hoe de gemeenten kunnen
worden ondersteund.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik ben het zeer eens met het laatste punt. Een
ander belangrijk punt is natuurlijk het bestrijden van de jeugdwerkloosheid. Met een algemene aanpak komen we er niet wat betreft de
jongeren uit minderheidsgroepen. Steunt de heer Marcouch het voorstel
of doet hij de oproep om daarvoor met een plan te komen, gegeven de
hoge jeugdwerkloosheid onder minderheidsgroepen?
De heer Marcouch (PvdA): De jeugdwerkloosheid is na integratie de
belangrijkste prioriteit van de Minister van SZW. Hoe krijgen we de
jongeren aan het werk? Ik durf de Minister niet aan te spreken op het feit
dat hij meer werk moet maken van het tegengaan van discriminatie,
bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt. In bepaalde gevallen maakt hij namelijk
hoogstpersoonlijk, dus niet als Minister, werk van het probleem en stelt hij
heel concrete gevallen aan de orde. Ik heb er dus alle vertrouwen in dat de
Minister jeugdwerkloosheid hoog op de agenda heeft staan. Hij realiseert
zich dat jongeren uit de allochtonengemeenschappen het vaak moeilijker
hebben om aansluiting te vinden op de arbeidsmarkt en hij maakt daar
werk van.
Mevrouw Karabulut (SP): Door je dat te realiseren, heb je nog niet de
banen. De werkloosheid onder migrantenjongeren is twee keer zo hoog
als de normale jeugdwerkloosheid, die al ontzettend hoog is. Er ligt geen
plan om deze bijvoorbeeld met de helft terug te brengen. Is de heer
Marcouch voorstander van het trekken van een speciaal plan?
De heer Marcouch (PvdA): Volgens mij is er een plan, maar ik hoor graag
de reactie van de Minister op de opmerkingen van collega Karabulut. Je
moet alles doen wat nodig is om ervoor te zorgen dat jongeren
aansluiting vinden op de arbeidsmarkt en dat er werkgelegenheid is. Het
zijn moeilijke tijden. Ik realiseer me, evenals de Minister, dat het juist in
deze tijd voor bepaalde groepen heel lastig en ingewikkeld is. Ik deel de
prioritering en volgens mij zijn de plannen voor werkgelegenheid
aanwezig. Ik weet niet of je heel specifieke plannen moet maken voor
allochtone jongeren. Wel is het van belang dat je specifieke aandacht hebt
voor het probleem.
De heer Segers (ChristenUnie): Voorzitter. Het Nederlanderschap heeft
weinig te maken met de kleur van je huid, maar alles met meedoen,
fundamentele waarden en fundamentele vrijheden. Dat betreft precies de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

13

portefeuille van deze Minister. Het interessante is dat de Minister zoekt
naar manieren om de fundamentele waarden te onderstrepen. Hij doet dit
door middel van een participatiecontract, waarmee nu een begin wordt
gemaakt. De eerste ervaringen zijn er. Een deel van de Kamer heeft er
soms wat neerbuigend over gesproken. Daaraan heb ik niet meegedaan,
omdat het onderstrepen van de waarden cruciaal is. Wat zijn de eerste
bevindingen? Is het inderdaad een manier om het gesprek aan te gaan
over de waarden en vrijheden die je geniet en ook anderen gunt?
Het ingewikkelde bij integratie is dat het waarden en denkbeelden betreft
en dat de overheid beperkte middelen heeft om daarin te sturen. Gelukkig
maar. Wij willen immers geen gedachtepolitie en we willen het denken
van mensen niet sturen. Tegelijkertijd draait het wel om de waarden en
fundamentele vrijheden. Wat je dan krijgt, is heel veel onderzoek en
gesprekken. Dat voelt altijd wat onbevredigend. Bovendien vraagt de
Kamer aan de Minister om nog eens onderzoek te doen naar dit en nog
eens te spreken met die. We kunnen zo weinig doen. Dat is het frustrerende van dit debat.
Het knelt op het punt van financiering van religieuze gemeenschappen in
Nederland door onvrije landen. De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) heeft ernaar gekeken en hierover een advies uitgebracht dat
een stukje verder gaat. In de reactie van de Minister proef je tegelijkertijd
reserve. De rechtsstaat die we willen verdedigen, biedt immers ook
vrijheid aan degenen die daarover misschien wat andere gedachten
hebben. Nogmaals, we willen geen gedachtepolitie. Het interessante is
wel dat de RMO de aanbeveling doet om bijvoorbeeld het nationaal
belang breder te definiëren: kijk er niet alleen naar in economische
termen, maar ook in termen van samenleving en waarden. Is dat niet een
handvat waarmee de Minister uit de voeten kan? Is dat niet iets waarmee
hij of zijn naaste collega, de Minister van Buitenlandse Zaken, verder aan
de slag wil? Is het pleidooi van de RMO om het onderwerp via de weg van
diplomatie veel nadrukkelijker te agenderen?
Het is wat ongemakkelijk om te zien dat Onze Minister van Buitenlandse
Zaken, althans de vorige, zeer actief was met de stickers die de heer
Wilders uitbrengt en al het ongemak die deze opleveren voor de relatie
met Saoedi-Arabië. Dat is begrijpelijk. Ik wil echter dezelfde actieve
houding wat betreft de financiering vanuit de onvrije landen richting
organisaties die misschien wel in salafistisch vaarwater zitten. Dit leidt tot
mijn volgende vraag.
Excuus dat het weer een vraag naar onderzoek betreft. Moeten wij echter
niet kijken naar de relatie tussen salafisme en jihadisme? In gesprekken
met mensen die in radicaal vaarwater hebben gezeten en daaruit geraakt
zijn, kwam iedere keer naar voren dat salafisme en jihadisme heel dicht op
elkaar zitten en twee kanten van dezelfde munt zijn. Zijn er, gelet op het
belang van de rechtsstaat, het belang van de bescherming van vrijheden
en het nationaal belang, niet meer gronden of mogelijkheden om veel
kritischer te kijken naar de financiële stromen?
In reactie op een motie van mijn hand die alweer anderhalf jaar geleden is
aangenomen, is het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) bezig met onderzoek. Het duurt wel heel lang. Hoe staat
het ermee? Wanneer kunnen we erover spreken? Kunnen we het
onderzoek van het WODC samen met het advies van de RMO nogmaals
agenderen en bespreken? Dat zal dan zijn zodra het WODC klaar is.
In de strijd tegen jihadisme heeft de Minister gezegd dat het CMO een van
de bondgenoten is. Twee belangrijke spelers daarbinnen, de heer Van der
Blom en de heer ElForkani, hebben contact met een imam uit Qatar, de
heer Suwaidan. Dit is een heel concreet voorbeeld van banden tussen
daar en hier en de invloed van daar en hier. De heer Suwaidan zegt
vreselijke dingen over joden en over een strijd tegen Israël. Twee
bondgenoten van de Minister afficheren zich heel duidelijk met deze
geleerde en zoeken hierin hun heil. De Minister wil heel kritisch kijken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

14

naar de invloed van imams. Hij heeft zelfs het woord «haatimams» in de
mond genomen. Is dit nu zo’n casus die de Minister nog eens heel
nadrukkelijk wil bekijken?
Wat betreft de parallelle gemeenschappen en de Turkse integratie sluit ik
mij aan bij eerder gestelde vragen. Hoe concreet wordt het? Wat is de
betekenis van de uitspraak van de Minister dat hij het gebrek aan
transparantie over de lange arm van Turkije niet langer wil laten bestaan?
Is diplomatie hiervoor niet de aangewezen weg?
Tot slot heb ik een vraag voor de Minister die ik vorig jaar ook heb gesteld.
De Armeense genocide vond vorig jaar 99 jaar geleden plaats. Komend
voorjaar is het 100 jaar geleden. De uitnodiging is vorig jaar uitgegaan. De
Minister heeft gezegd dat hij een en ander welwillend zal bekijken. Het is
niet van een bezoek gekomen. Is de Minister bereid om op de uitnodiging
in te gaan als aanstaande april wordt herdacht dat 100 jaar geleden de
Armeense genocide plaatsvond, ook gezien de, ik meen Kamerbreed,
aangenomen motie-Rouvoet c.s.? Daarin staat dat de erkenning van de
Armeense genocide iedere keer ter sprake moet worden gebracht in de
contacten met Turkije. Is dit niet het moment om betrokkenheid en
solidariteit met de Armeense gemeenschap uit te spreken en dit zichtbaar
te maken door middel van een bezoek aan de herdenking van de
genocide?
De heer Azmani (VVD): Voorzitter. Net als de andere collega’s haal ik het
onderzoek van Motivaction aan, omdat de uitkomsten ronduit schokkend
zijn. Toen ik het onderzoek las en de resultaten zag, geloofde ik eerlijk
gezegd de uitkomst niet. Gelet op de onderzoeksopgave en het gerenommeerde onderzoeksbureau Motivaction, kunnen we het echter niet
onbenoemd laten. Het is derhalve goed dat de Minister in ieder geval een
vervolgonderzoek instelt. De VVD realiseert zich dat je natuurlijk niet elke
Nederlandse jongere met een Turkse of Marokkaanse achtergrond kunt
vereenzelvigen met de ondervraagde jongeren uit het onderzoek. De
steun onder jongeren met een Turkse achtergrond voor IS en voor het
gebruiken van geweld door jihadistische groepen in Syrië en Irak is voor
de VVD volstrekt acceptabel.
In mijn ogen is het een directe uitwerking van falend integratiebeleid van
de afgelopen decennia, in het bijzonder van het in de jaren zeventig
ingezette doelgroepenbeleid. Daarvan plukken we nog steeds de wrange
vruchten. Het blijkt maar weer dat multiculturalisme een negatieve
invloed heeft op de Nederlandse samenleving, omdat het immigranten de
ruimte biedt voor maximaal behoud van de eigen cultuur. Het remt alle
noodzaak tot integratie en leidt er zelfs toe dat mensen zich van een
samenleving afkeren. Uit het rapport blijkt dat 83% van de TurksNederlandse jongeren vindt dat joden en moslims geen vrienden kunnen
zijn en dat 95% van dezelfde jongeren buitenlandse overheidsbemoeienissen positief acht. Dat zijn beangstigende percentages. De VVD wil
weten welke concrete maatregelen Minister Asscher gaat nemen. Blijft het
alleen bij een dialoog en een vervolgonderzoek of gaan we samen ervoor
zorgen dat intolerantie jegens anderen niet langer wordt geaccepteerd in
dit land?
De heer Marcouch (PvdA): Collega Azmani heeft het over de falende
integratie van de jaren zeventig en koppelt daaraan het feit dat mensen
hun eigen Turkse cultuur behouden. Staat de heer Azmani een integratiepolitiek voor waarbij mensen maar één identiteit mogen hebben en niet
meerdere? Kun je Nederlander en Turk, Marokkaan, moslim, et cetera zijn
of moet je één van die dingen zijn?
De heer Azmani (VVD): Wij kennen in dit land een leidende cultuur, die
voortvloeit uit een vrije, open samenleving waarin we respect hebben
voor vrijheden en gelijkheid tussen seksen, of je nu homoseksueel,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

15

heteroseksueel of iets anders bent. Ik geloof daar heel erg in. Het is een
menselijk automatisme om iemand aardig of leuk te vinden op basis van
herkenning, op basis van iets wat je terugziet in een ander. Dat mag je
goed of slecht vinden, maar dat is het eerlijke verhaal. Het integratiebeleid
dat we in de jaren zeventig hebben ingezet was gericht op het behoud van
de eigen cultuur en identiteit. Ook mijn eigen vader is ermee geconfronteerd toen hij in de jaren zestig als gastarbeider naar Nederland kwam. Hij
hoopte immers te kunnen terugkeren naar Marokko. We hebben nationaal
nog niet zo lang geleden afscheid genomen van het multiculturalisme en
van het multiculturele beleid. Op dit moment worden er echter, weliswaar
lokaal, nog steeds subsidies verstrekt aan organisaties die het behoud van
de eigen cultuur en identiteit tot doel hebben. Daar plukken we nog steeds
de wrange vruchten van.
De heer Marcouch (PvdA): Collega Azmani haalt een aantal dingen door
elkaar. Daar waar intolerantie aan de hand is en vrijheden van anderen
worden beperkt, hebben we natuurlijk een probleem. Daarvan moeten we
een punt maken. We moeten mensen echter zien als persoonlijkheden,
zoals een boom met een stevige stam en verschillende wortels. Dat is een
heel belangrijk uitgangspunt van de integratiepolitiek en dat is ook de
integratiepolitiek die deze Minister voert. Via de wortels wordt de stam
gevoed. Dat is de persoonlijkheid. Alleen dan kan de boom stevig staan en
vruchten geven. Ik geloof niet in een integratiepolitiek waarbij je mensen
vraagt afstand te nemen van hun wortels, van hun identiteit. Ik geloof niet
dat je daarmee persoonlijkheden en burgers in de samenleving hebt die
ook kunnen geven. Het is van belang dat we de mensen met hun
identiteiten koesteren.
De voorzitter: En uw vraag is?
De heer Marcouch (PvdA): Het is meer een constatering van een verschil
van mening. Ik kreeg geen scherp antwoord van de heer Azmani. Ik wil
voorkomen dat we mensen vragen om hun cultuur, religie et cetera op
afstand te zetten om er vervolgens bij te mogen horen. Dat lijkt mij
onwenselijk.
De heer Azmani (VVD): De heer Marcouch begrijpt mij verkeerd.
Misschien heeft dat te maken met het feit dat het zijn eerste integratiedebat is en ik eerder in andere debatten al heb aangegeven welke kleuring
de VVD aan het integratiebeleid geeft. Natuurlijk moet je je afkomst niet
verloochenen. Misschien is dat precies het punt waar het om gaat. Er is
geen sprake van een loyaliteitskeuze. Ik heb het idee dat mensen bang zijn
dat zij hun loyaliteit verloochenen jegens het land waar bijvoorbeeld hun
ouders zijn geboren, op het moment dat zij zeggen trots te zijn op het feit
dat ze Nederlander zijn. Dat voel je. Het is niet voor niets dat uit het
onderzoek van Motivaction blijkt dat Nederlandse jongeren met een
Turkse achtergrond, dus met ouders die mogelijk in Turkije zijn geboren,
zich vooral identificeren met de Turkse nationaliteit. Ze volgen in eerste
instantie de Turkse media en niet de Nederlandse. Dat is niet voor niets.
Misschien mag ik er nog een anekdote op loslaten. In mijn eigen
omgeving zie ik jongeren zoals ik, die ook een Marokkaanse vader en
Nederlandse moeder hebben. Zo’n Nederlandse moeder vroeg aan mij:
Malik, hoe voel je je nu zelf; voel je je Nederlander of voel je je
Marokkaan? Toen zei ik dat ik me Nederlander voel, maar dat ik trots ben
op het feit dat mijn vader uit Marokko komt. Zij zei echter dat haar
kinderen zich vooral Marokkaan voelen. Dat is het essentiële vraagstuk.
Het heeft dus alles te maken met de voedingsbodem. Mensen hebben
bijvoorbeeld het gevoel dat ze geen kansen krijgen, een tweederangs
burger zijn en niet volledig worden geaccepteerd in deze samenleving.
Mevrouw Karabulut gaf het ook aan. Dat is inderdaad soms het geval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

16

Jongeren met een Turkse of Marokkaanse achtergrond komen bijvoorbeeld niet zo gemakkelijk een discotheek binnen vanwege hun huidskleur.
Ik ben het er geheel mee eens dat dat onacceptabel is. Het heeft echter
niet alleen te maken met etniciteit of afkomst, maar kan ook te maken
hebben met de sociale klasse waarin je bent geboren of het feit dat je
elkaar leuk vindt of een ontmoeting hebt met datgene wat je herkent. We
moeten onderkennen dat mensen in deze samenleving een automatisme
hebben. Nogmaals, je mag het goed of kwaad vinden; ik propageer het
niet. De morele codes die in de Nederlandse samenleving gewoon zijn,
ook om hogerop te komen, moeten we laten aanleren. Dat is het eerlijke
verhaal. Men kan niet alleen vasthouden aan de eigen cultuur of identiteit.
Dan creëren we namelijk de botsing waarvoor we ...
De voorzitter: Meneer Azmani, ik heb u ruim de tijd gegeven om te
antwoorden. U deed dit uit het hart. Ik verzoek u uw betoog te vervolgen.
De heer Azmani (VVD): Ik heb al heel wat gezegd over het integratiebeleid en over de wijze waarop ik ertegen aankijk. Het doet mij pijn dat
een en ander zo pijnlijk kenbaar wordt door het onderzoek van
Motivaction. Ik beluisterde dit ook in de woorden van de heer Marcouch.
Natuurlijk zullen er nuances zijn; dat ben ik volledig met mevrouw
Karabulut eens. Er zitten rare dingen in, maar er is ook sprake van een
kern van waarheid.
De heer Pieter Heerma (CDA): Verschillende woordvoerders hebben in
dit debat inderdaad de pijn genoemd die zij voelden bij het zien van de
resultaten. De heer Marcouch zei net in antwoord op de vraag van de heer
Van Weyenberg, dat er in de Kamer behoefte is, juist ook naar aanleiding
van het onderzoek en de vraagstukken die de heer Azmani hier opwerpt,
om zich er nader in te verdiepen en het gesprek en onderzoek niet alleen
bij de Minister te laten. Steunt de heer Azmani de lijn dat we als Kamer
een hoorzitting organiseren om ook onszelf nader te laten informeren en
om de brede meerderheid in de Kamer nog breder te maken?
De heer Azmani (VVD): Ik zal heel kort antwoorden. Natuurlijk ben ik niet
tegen een hoorzitting, maar om eerlijk te zijn houd ik niet van politieke
dingen op dit punt. Ik zeg het maar heel duidelijk. We weten allemaal dat
mensen bij een hoorzitting, zeker als die openbaar is, met meel in de
mond spreken. Dat hebben we bijvoorbeeld gezien bij de hoorzitting met
de Roma, Sinti en woonwagenbewoners. Dat onderwerp staat vandaag
ook op de agenda, maar niemand krijgt waarschijnlijk de tijd om het te
adresseren.
De heer Pieter Heerma (CDA): Bij de laatste hoorzitting is niet veel met
meel in de mond gesproken. Eerder het omgekeerde was waar. Net als in
het interruptiedebatje tussen de twee coalitiepartners, die elkaar in
debatten steeds vaker interrumperen, werd er juist gezocht naar iets
voorbij het politieke. We hebben eerder grote hoorzittingen gehad over
kinderopvang, waarin we verder kwamen dan puur de politieke discussie.
Ik ben in ieder geval blij dat de heer Azmani het verzoek steunt. Ik hoop
dat hij er met een open blik in gaat, want wellicht kunnen we de discussie
verder brengen.
De heer Azmani (VVD): Volgens mij hebben we daarover geen verschil
van mening, maar ik wil wel het realisme bewaken.
Ik kom op het onderzoek van de Minister inzake de vier belangrijkste
Turkse stromingen en organisaties: Süleymanci, Milli Görüs, Diyanet en
Fethullah Gülen. De resultaten zijn natuurlijk onbevredigend. Ik ben blij
dat de Minister dat in zijn brief erkent, dat hij doorgaat en dat hij er niet
voor wegloopt. In een open en vrije samenleving past het immers niet dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

17

organisaties zo gesloten te werk gaan. Nu is het moment voor de
organisaties om, net zoals het IOT en CMO, de handschoen op te pakken
en als tegengeluid te laten horen dat de resultaten van het onderzoek
onacceptabel zijn. Zij moeten zich uitspreken tegen de barbaarse
wreedheden van IS. Indien zij niet bereid zijn om dat tegengeluid te
adresseren, is dat niet in naam van mijn islam. Dan past op een gegeven
moment geen verdere dialoog. Dan past het dat de overheid als schild
gaat fungeren voor degenen die wel in vrijheid en in een tolerante
samenleving willen leven. We moeten dan alles op alles zetten om dat
mogelijk te maken. Is de Minister het mij eens dat organisaties dat
tegengeluid moeten adresseren? Wat doet de Minister als de organisaties
de bereidheid niet hebben?
Wat kan de Minister van Buitenlandse Zaken bijvoorbeeld doen ten
aanzien van Diyanet en de lange arm vanuit Turkije? Welke mogelijkheden
zijn er voor uittreders van organisaties om zich veilig en in vertrouwen uit
te spreken over de achterliggende beweegredenen? De Kamer heeft
immers de behoefte om erachter te kijken en niet de behoefte aan de
huidige onderzoeksresultaten die aangeven dat het lastig is om erachter te
komen. In hoeverre is de Minister bereid om zijn Duitse collega hierover te
consulteren, nu uit het onderzoek volgt dat de hoofdactiviteiten in
Duitsland worden ondernomen en er in Nederland dependances zijn?
Op de agenda staat ook de brief inzake het advies van de RMO over
buitenlandse financiering van moskeeën en gebedshuizen. Wanneer komt
het WODC-onderzoek naar aanleiding van de motie-Segers c.s. over de
aard, omvang en gevolgen van de financieringen? Wat gaat de Minister
concreet doen als er een redelijk vermoeden is dat de financiering uit het
buitenland gericht is op ondermijning van de rechtsstaat of verspreiding
van antidemocratische opvattingen of destabiliserende praktijken? Ziet de
Minister daarin ook een rol voor de Minister van Buitenlandse Zaken?
Tot slot kom ik op het dawa-salafisme en het jihadi-salafisme. Ook mijn
buurman sprak over deze stromingen binnen de islam. Van de AIVD
hebben we de nota Transformatie van het jihadisme in Nederland gehad.
Daarin staat dat het dawa-salafisme heel gemakkelijk overgaat naar het
jihadi-salafisme en het mondiale jihadisme dat we kennen. Deze
stromingen streven sharia na en willen daarmee de democratie omverwerpen. Wat mij betreft horen deze stromingen niet thuis in dit land. Kan
de Minister zijn visie daarop geven en aangeven wat hij daarmee doet?
Gelet op de tijd moet ik het hierbij laten.
De voorzitter: Dat hebt u correct geconcludeerd.
We zijn aan het einde gekomen van de eerste termijn van de Kamer.
De vergadering wordt van 15.14 uur tot 15.30 uur geschorst.
Minister Asscher: Voorzitter. Ik heb genoten van het debat, omdat er met
passie gesproken wordt over een onderwerp dat ons allen zeer raakt en
heel veel Nederlanders bezighoudt. Het uitgangspunt is dat wie ervoor
kiest om in Nederland een toekomst op te bouwen, zich richt naar de
Nederlandse samenleving. Integratie vergt een wederzijdse inspanning
van de ontvangende samenleving en van migranten. Van nieuwkomers
mag verwacht worden dat zij de waarden en regels die er gelden,
omarmen en zich eigen maken. Van gevestigde Nederlanders mag
verwacht worden dat zij migranten de ruimte bieden en hen als gelijken
accepteren. Natuurlijk hoeven migranten hun afkomst niet te verloochenen en kunnen zij trots zijn op hun identiteit. Kiezen voor Nederland
betekent dat mensen binnen de grenzen van de rechtsstaat het recht
hebben om te leven, naar eigen religieuze en culturele inzichten. Daarbij
gelden voor iedereen in gelijke mate de principes van gelijkheid en
vrijheid en de ruimte voor verschil in religie. Daarnaast heeft een ieder de
verantwoordelijkheid om de ander de vrijheid te gunnen die men zichzelf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

18

ook toebedeelt. Dat is de kern van het integratiebeleid van het kabinet. We
hebben dat in 2012 vastgesteld. Het bepaalt het kader waarmee ik
integratieproblemen, die zich helaas voordoen, tegemoet treedt. In 2012
stelden we al vast dat de integratie hier en daar hapert. Er zijn grote
successen te vieren, zeker in het onderwijs, maar er zijn ook haperingen.
Sommige jongeren voelen zich niet thuis in onze samenleving. Zij hebben
het gevoel dat ze meer passen bij het land van herkomst van hun ouders
dan bij Nederland.
Ik begrijp heel goed dat de meeste sprekers hun betoog begonnen met stil
te staan bij het onderzoek van FORUM dat gisteren uitkwam. Ik was
vanochtend op bezoek bij de Turkse Kuba Moskee in IJmuiden. Daar ging
het natuurlijk ook over het onderzoek. Ik ben in de moskee begonnen met
dezelfde boodschap als die van zondag in de synagoge te Amsterdam:
ieder mens heeft het recht om gevrijwaard te blijven van geweld, ook als
hij anders is. Er waren bij de moskee incidenten geweest met een
varkenskop voor de deur en eieren die werden gegooid. De voorzitter was
bedreigd en zelfs aangevallen. Er was overigens goed op gereageerd door
de gemeente en politie, maar het had natuurlijk wel impact. In de moskee
moest dezelfde duidelijkheid worden geboden als zondag in de synagoge,
waar het ging over antisemitisme en het bittere feit dat er tegenwoordig
bewaking nodig is voor joodse monumenten in ons land. Een rechtsstaat
van gedeelde waarden begint met de garantie voor iedereen om in
vrijheid te kunnen leven en de bescherming van de overheid te voelen,
juist als het spannend is en er hevige debatten zijn.
Aansluitend ging het over de enquête. Ik vond het mooi dat de heer
Azmani zojuist letterlijk zei dat hij de uitkomst eigenlijk niet kon geloven.
Ik had dezelfde ervaring. Mijn gesprekken met de Turks-Nederlandse
jongeren wezen een heel andere kant op en gaven eerder het gevoel van:
gelukkig dat er bij ons niet geradicaliseerd wordt. Ik had dezelfde
intuïtieve reactie dat het onderzoek niet zou deugen, maar dat is soms iets
te gemakkelijk geredeneerd. Om die reden heb ik gezegd dat ik de
conclusies in het onderzoek zeer verontrustend vind, maar dat ik er wel
meer van wil weten. Ik wil weten wat er achter de schijnbare
ongerijmdheid van pro-democratie en sympathie voor ISIS zit. In hoeverre
kan een en ander verklaard worden uit de gerichtheid op de Turkse
politieke situatie? Ik heb het vandaag in mijn brief ook geopperd als een
mogelijk deel van de verklaring. Het blijft heel verontrustend dat dit uit de
enquête blijkt.
Dat is geen reden om het er niet over te hebben of om zo’n onderzoek niet
te doen, want je wilt het toch weten. Je kunt het er niet bij laten zitten.
Turkse Nederlanders hebben vrij massaal gereageerd. Dat gaf mijn hart
gisteren en vandaag weer een sprongetje. Tientallen Turkse jongeren
schreeuwden het bijna uit dat zij zich absoluut niet gerepresenteerd
voelden in de enquête en niets moeten hebben van het extreme geweld
van ISIS in Syrië. Ergens werd een petitie gestart om duidelijk te maken
dat de uitkomst van het onderzoek niet namens hen was. Ook vanochtend
in de moskee was dit het unanieme gevoel.
Wat integratie betreft, verwacht ik hetzelfde. We zullen tegenvallers en
problemen tegenkomen, maar we zullen ook telkens positieve krachten
zien, die we moeten omarmen. We moeten bondgenoten vinden, soms op
vreemde plaatsen, die we moeten versterken, het woord geven en
belangrijk maken. We moeten ervoor zorgen dat hun geluid ook gehoord
wordt. Als we alleen maar het schrille geluid van het extremisme horen en
dat zelf echoën, eindigen we somber. De kracht van de samenleving is
groter en we moeten in staat zijn om het tij te keren op dit punt.
De afgelopen zomer was natuurlijk afschuwelijk. De Kamer heeft er op
allerlei manieren op gereflecteerd. De ellende die elders op de wereld
plaatsvond, in Syrië, Irak, Oekraïne of Israël en Gaza, heeft een enorme
weerslag gehad op de dingen die we in Nederland hebben gezien en
meegemaakt. Datgene wat er symbolisch in de Schilderswijk gebeurd is,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

19

gezegd is, getoond is en vertoond is, heeft heel veel mensen in ons land
pijn gedaan. Daarvan zie je ook iets terug in de enquête. Nu houd ik op
om verder te duiden. Ik heb een poging gedaan in mijn brief, maar er is
vervolgonderzoek nodig. Ik wil even goed nadenken over de juiste vraag
en dergelijke. Binnen drie weken laat ik de Kamer weten hoe het vervolgonderzoek, dat een kwalitatief onderzoek is, eruit moet zien.
De heer De Graaf (PVV): Ik dank de Minister voor de eerste introductie
van diens beantwoording, maar ik zit met één dingetje. De Minister
toonde zich gisteren geschokt over de uitkomsten van de enquête waaruit
blijkt dat 80% geweld tegen ongelovigen of andersgelovigen niet verkeerd
acht en dat 87% IS-gangers helden vindt. Dat zijn natuurlijk schokkende
cijfers. Als je het omrekent, betreft het honderdduizenden Turken van de
in totaal 400.000 in Nederland. Is de Minister nu geschokt door de massale
steun of is hij geschokt vanwege het feit – hij noemde het zelf al – dat de
maakbare samenleving en integratie niet blijken te werken? Waar zit nu de
daadwerkelijke schok bij de Minister?
Minister Asscher: Ik heb gisteren gezegd dat ik de conclusies zeer
verontrustend vind, in het bijzonder op het punt dat de heer De Graaf
aanhaalt: het begrip voor het gebruiken van geweld tegen niet- of
andersgelovigen. Dat staat zo ver af van de kern van onze rechtsstaat. Het
staat ook zo ver af van mijn verhaal in de synagoge en van mijn
boodschap vanochtend in de moskee dat moslims in ons land het recht
hebben om gevrijwaard te blijven van geweld vanwege hun godsdienst. Ik
vond het ook zeer verontrustend dat een enorm percentage negatieve
gedachten heeft over een mogelijke vriendschap tussen moslims en
joden. Om die reden wil ik er meer van weten, wil ik erop af en mogen we
het er niet bij laten zitten.
Ik geloof niet in een maakbare samenleving. Ik geloof wel dat de samenleving veranderbaar is en dat we daarmee bezig zijn, niet alleen vanuit de
politiek, maar ook vanuit de samenleving zelf. Iedere dag staan we
allemaal voor de keuze welke bijdrage we willen leveren aan de samenleving en aan de verandering ervan. Dat is ook mijn boodschap aan alle
betreffende organisaties. Ik zal straks uitgebreider ingaan op het gesprek
met de Turkse organisaties dat heeft plaatsgevonden en op het onderzoek.
Ieder mens en iedere organisatie kan iedere keer opnieuw de keuze maken
welke bijdrage hij of zij wil leveren aan de samenleving, aan Nederland en
dus ook aan de verandering ervan. Een en ander is niet statisch. Het is
geen wiskundige formule met een vaste uitkomst in de trant van: er
wonen zoveel Turken of Marokkanen, dus ... Nee, mensen moeten als
individu bejegend worden en kunnen als individu hun keuzes maken.
De heer De Graaf (PVV): Het antwoord van de Minister lokt een conclusie
en een vervolgvraag aan de Minister uit. De conclusie moet zijn dat de
uitkomsten de Minister zodanig hebben geschokt dat hij graag zou zien
dat vervolgonderzoek meer bij de gewenste uitkomst komt. Om die reden
komt er een nieuw onderzoek. Hoe meer je immers onderzoekt, hoe meer
je bij de gewenste uitkomst komt. Eén aspect lichtte de Minister er net uit,
te weten de vriendschap tussen moslims en joden. Moslims leren op
vrijdag vanuit de koran, maar vooral vanuit de hadith, over het leven van
Mohammed. Ik heb het al eens eerder genoemd in een algemeen overleg.
Daarin staat: «Man Zafirtum bihi min rijaal al-Yahuud, fa-qtuluuh.» De
heer Marcouch zal mij verstaan. Het betekent: «Dood de Jodenman waar
gij hem maar vinden kunt.» Veel mensen in de zaal zullen deze teksten
herkennen. Het is Arabisch en ik heb het vertaald. Neemt de Minister of
het bureau dat het vervolgonderzoek gaat doen de vraag mee of deze
tekst uit de hadith, het leven van Mohammed dat nageleefd moet worden
door de moslims hier op aard, de onmogelijke vriendschap tussen
moslims en joden beïnvloedt? Zo ja, hoe?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

20

De voorzitter: De heer Marcouch werd aangesproken en heeft behoefte
om te reageren.
De heer Marcouch (PvdA): Ik vraag u om de collega van de PVV te manen
om in deze Kamer gewoon Nederlands te spreken. Dit werkt natuurlijk
helemaal niet. We weten immers helemaal niet wat hij zegt.
De voorzitter: Uw punt is duidelijk.
De heer De Graaf (PVV): Er wordt mij gevraagd of ik Nederlands wil
spreken. Ik heb een duidelijke vertaling gegeven. Door de ernst van de zin
die ik benoem – «Man Zafirtum bihi min rijaal al-Yahuud, fa-qtuluuh.» –
die in het hart van iedere moslim gegrift staat, weg te lachen, gaat iedere
poging tot integratie verloren. Dat moet de heer Marcouch zich terdege
realiseren. Wat de heer Marcouch zegt, is niet om te lachen maar om te
huilen.
De voorzitter: De heer Marcouch werd aangesproken en heeft een reactie
gegeven. Nu zal de Minister antwoorden.
Minister Asscher: De heer De Graaf stelde mij twee vragen. Het waren
eigenlijk twee stellingen. De eerste stelling was dat ik net zolang
onderzoek doe totdat ik de uitkomst heb die ik wil. Dat is niet waar.
Daarvoor kent de Kamer mij goed genoeg. De feiten moeten op tafel, of ze
nu pijnlijk of fijn zijn. Het roept echter om een vervolg. Daarover zijn wij
allen het eens. Wat zit erachter? Hoe komt het? Wat verklaart aan de
uitkomsten van de enquête de ene kant, terwijl je aan de andere kant ziet
dat er, gelukkig, relatief weinig Turkse Nederlanders uitreizen naar Syrië?
Daarom moet er een vervolg komen. Ik begrijp dat er ook een hoorzitting
van de Kamer komt. Dat lijkt me eerlijk gezegd heel verstandig en heel
goed. De kwestie is er belangrijk genoeg voor.
De tweede stelling betreft de neiging van de PVV om in debat te gaan over
teksten uit de koran of andere religieuze teksten. Ik voel die verleiding
nooit zo. Ik ben in de politiek omdat ik mensen de kans wil geven om zich
te ontplooien en hun leven in vrijheid te leven. Je godsdienst is je eigen
zaak, zolang je je houdt aan de grenzen van de rechtsstaat. Dat is een heel
groot goed. Ik wil liever niet dat de heer De Graaf zich bemoeit met wie
mijn vriend zou kunnen zijn, met wat er in mijn hart gegrift zou kunnen
staan, met wat er in welk boek ook zou kunnen staan dat ik belangrijk
vind. Ik verdedig hier liever de rechtsstaat en spreek daarbinnen mensen
aan op hun eigen verantwoordelijkheid. Er zijn in Nederland buitengewoon veel moslims en joden die hun eigen interpretaties van hun eigen
heilige schrift prima kunnen handelen binnen de grenzen van de
rechtsstaat. Dat is maar goed ook, want anders was het niet zo’n mooi
land.
De heer Pieter Heerma (CDA): Sowieso is het bijzonder dat de woordvoerder van de PVV nu alsnog vragen stelt over een onderwerp waaraan
hij in zijn eerste termijn geen aandacht besteedt, en vervolgens in de
plenaire zaal een debat aanvraagt over een onderwerp waarover wij hier
gewoon verder discussiëren.
Ik heb een vraag aan de Minister over het onderzoek waarover wij allen in
onze eerste termijn vragen hebben gesteld. De Minister beschrijft in zijn
brief heel expliciet de stand van zaken van de relatie met Turkije. In het
onderzoek komt ook naar voren dat veel Turkse jongeren eerder de Turkse
dan de Nederlandse televisie als informatiebron gebruiken. Wordt er in
het vervolgonderzoek van de Minister expliciet gekeken naar de invloed
van de Turkse media op de standpunten en de mogelijke relatie? Diverse
Turkse organisaties hebben in reactie op het onderzoek op deze mogelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

21

link gewezen. Wordt dit punt heel expliciet meegenomen in het
onderzoek?
Minister Asscher: Zeker. Als de bril waarmee je naar een situatie kijkt,
gekleurd wordt door de politieke situatie of de interpretatie in de Turkse
media, kan het onderzoek tot heel andere antwoorden leiden. Het is dus
een relevante vervolgvraag. Overigens ben ik heel blij met de reactie van
onder meer het CMO en het IOT. Enkele Kamerleden hadden het er al
over. Deze organisaties gaan een en ander niet uit de weg en vragen hoe
het zit met het onderzoek. Ze willen de verantwoordelijkheid nemen om
ermee verder te gaan en willen bekijken wat de jongeren bezielt en op
welke manier we hen weer bij de Nederlandse samenleving kunnen
houden en betrekken. Dus ook als er iets vervelends of naars gebeurt –
voor de Turkse gemeenschap is het naar als er zo’n rapport verschijnt –
staan er mensen op die verantwoordelijkheid nemen en zeggen: we gaan
het nare niet uit de weg, maar we proberen om er toch iets goeds mee te
doen en om de jongeren erbij te houden. Dat vond ik mooi. Overigens heb
ik het IOT al eerder bewonderingswaardig zien reageren in de kwestie met
de Turkse jongeren in Arnhem die antisemitische uitlatingen hadden
gedaan. Het IOT was er toen ook meteen uit eigen initiatief bij om het
probleem te helpen oplossen. Dat compliment wilde ik graag maken.
De heer Pieter Heerma (CDA): Ik moest inderdaad ook denken aan
enkele reacties die vanuit een Turkse organisatie waren gekomen naar
aanleiding van het incident in Arnhem, waaraan de Minister refereert.
Echter, een aantal organisaties zegt vanuit boosheid dat het onderzoek
niets waard is. Dat lijkt me geen verstandige reactie. De Minister laat zich
in dit debat wel degelijk genuanceerder uit dan gisteren in zijn eerste
reactie. Ik neem echter aan dat de Minister de intentie heeft om het
vervolgonderzoek te doen, gelet op de serieuze resultaten die er liggen en
de tegenstrijdigheden die erin zitten, en dat hij het niet wegwuift, wat
door een deel van de reacties ook gebeurt.
Minister Asscher: Zeker. Ik begrijp de reflex van het wegwuiven, maar die
mag de onze niet zijn. Een aantal conclusies lijkt ongerijmd, maar dat wil
niet zeggen dat het onderzoek zelf ongerijmd is. Het zijn uitkomsten
waarbij je je afvraagt hoe iemand die vier antwoorden heeft kunnen
geven. Dat wil niet zeggen dat het onderzoek als zodanig niet deugt of dat
de methode niet oké was. Het blijft een peiling, een enquête, en we
hebben behoefte aan meer duiding en achtergronden. Daar gaan we dus
ook voor zorgen. Nogmaals, ik begrijp de reflex om te zeggen dat het
onderzoek niet klopt. De heer Azmani gaf dit ook aan. Het onderzoek ligt
er echter. Het is goed dat er onderzoek wordt gedaan. Het brengt ons
dichterbij de bron van de problemen en die moeten we oplossen. De
vervreemding van Turkse jongeren in de samenleving baart me immers
grote zorgen. Het feit dat de jongeren zich minder thuis voelen en
misschien geneigd zijn om zich te richten op een toekomst buiten ons
land in plaats van op een toekomst hier, is zorgelijk. We moeten
voorkomen dat er een voedingsbodem ontstaat waarop een parallelle
gemeenschap zelf verdergaat in een ontwikkeling die losstaat van de
gedeelde samenleving. Ik kom graag op voor het recht van iedereen om
zijn eigen keuze te maken. De toename van spanningen tussen verschillende groepen in Nederland zie ik met lede ogen aan. We moeten samen
met de Turkse organisaties daarin verandering brengen, niet los van de
Turkse organisaties maar samen. Al die organisaties en alle leden en
bestuurders van die organisaties hebben immers zelf ook de keuze voor
wat ze gaan doen. Zelfs vertakkingen in andere landen doen niets af aan
de mogelijkheid en de verantwoordelijkheid die je hebt als organisatie in
Nederland om een bijdrage te leveren aan de Nederlandse samenleving.
Je ziet in het onderzoek dat er ook allerlei bijdragen geleverd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

22

Mijn oproep om transparant te zijn, is een uitnodiging om te laten zien
wat je precies doet en om te laten zien hoe het informeel onderwijs is
vormgegeven. Daarmee kun je enorm veel angst en wantrouwen
wegnemen en kun je misschien juist een extra goede bijdrage leveren. Als
er dan dingen niet in de haak zijn, dan kunnen we er ook wat aan doen.
Het verzoek om transparantie is geen teken van wantrouwen maar een
teken van betrokkenheid, van niet wegkijken als je ziet dat groepen in de
samenleving zich minder thuis voelen. We moeten eropaf. Dat monitoren
gebeurt niet met een drone of door de AIVD. De vertaling van Marcouch
vond ik wel een goede, omdat «monitoren» natuurlijk een onwoord is. We
willen het in de gaten houden, de vinger aan de pols houden, het contact
houden, niet loslaten en de intensieve relatie de komende tijd voortzetten
in plaats van overgaan tot de orde van de dag. Wil je verder komen, dan
moet je het gesprek aangaan. Ik heb een gesprek gevoerd met de
organisaties op SZW. Ze waren heel kritisch, want ze waren heel boos en
teleurgesteld. Het was echter ook een goed gesprek, want het leidde ertoe
dat iedereen aan tafel een bijdrage wilde leveren en zei: kom maar kijken
wat we doen, we hebben helemaal geen geheimen; we willen ons ervoor
inzetten dat jongeren zich thuis voelen in Nederland en een bijdrage
leveren. Ik wil de organisaties daaraan houden. Zij kunnen bondgenoten
zijn in wat er de komende tijd moet gebeuren. Niemand staat los van zijn
eigen verantwoordelijkheid om keuzes te maken in het leven. Dat geldt
ook voor mensen die hun inspiratie vinden in een godsdienst of die
leidinggeven aan een organisatie die religieus geïnspireerd is. Het blijft je
eigen verantwoordelijkheid.
Mevrouw Karabulut (SP): De Minister heeft twee punten aangestipt:
enerzijds de oplopende spanningen binnen de Turks-Nederlandse
gemeenschap in Nederland en anderzijds het onderzoek. Het is heel goed
dat de Minister in gesprek is en zegt dat we veel meer moeten doen. Het
punt is alleen dat de gemeenschap heel divers is. Je hebt Turkse Koerden,
alawieten, soennieten, conservatief, progressief. De spanningen groeien
en er zijn geen onderlinge ontmoetingen. Ik zie heel weinig beweging, ook
niet vanuit de onderzochte organisaties. Hoe denkt de Minister daarover?
Is daarover gesproken? Zijn er programma’s om over dit soort gevoelige
kwesties te spreken, zodat de spanningen in Turkije niet een-op-een
vertaald worden naar acties – gedachten zijn natuurlijk lastiger te
voorkomen – en organisaties en mensen zich realiseren dat wij hier juist
het goede voorbeeld kunnen geven?
Minister Asscher: Dat is een zeer terechte observatie van mevrouw
Karabulut. Je voelt hier en daar spanning. Er is een enorm gemeenschappelijk belang om ervoor te zorgen dat deze spanningen niet leiden tot
verdergaande spanning in Nederland en dat iedereen daarin verantwoordelijkheid neemt: de religieuze organisaties en de seculiere organisaties.
Ik voelde aan tafel wel degelijk de overtuiging dat we het hier niet mogen
laten gebeuren, maar we moeten ermee verder. We moeten eropaf als het
zich voordoet. Er zijn een paar incidenten geweest waarbij de spanning
leidde tot een eruptie. Het waren incidenten, maar toch. Daarop moeten
we waakzaam zijn. Ik kan mevrouw Karabulut daarin enkel gelijk geven.
Aan tafel hebben we het besproken. Van de organisaties kreeg ik terug dat
ze het probleem zien. Ze denken zelf niet dat het snel uit de hand loopt,
maar voelen zich medeverantwoordelijk om te bewerkstelligen dat het
niet uit de hand loopt. Het is zeer terecht dat mevrouw Karabulut dit
onderwerp aansnijdt.
Als je de Turkse gemeenschap bekijkt, zie je dat er veel voordelen zitten
aan de enorme organisatiegraad. Het is een heel sterke gemeenschap. Er
zitten echter ook mogelijke nadelen aan, omdat transparantie misschien
minder vanzelfsprekend is. Daarnaast is het mogelijk om veel minder
anderen te ontmoeten, aangezien alles binnen de eigen organisatie of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

23

«zuil», om het oude woord maar te gebruiken, kan plaatsvinden. Het
brengt echter ook heel veel goeds. We moeten niet vergeten dat er
natuurlijk ook veel succesverhalen zijn over Turkse Nederlanders.
Mevrouw Karabulut (SP): Kan ik hieruit opmaken dat er een vervolg
komt? Gaan de betreffende organisaties, wellicht begeleid en ondersteund
door wat neutralere organisaties, zelf ook het initiatief nemen om
kruisbestuiving en een aantal gevoelige onderwerpen met de achterbannen te bediscussiëren? Mede-organiseren zij vervolgens een
ontmoeting tussen de verschillende groepen om te de-escaleren?
Minister Asscher: Ik wil daarover twee dingen zeggen. In het gesprek met
de vier TRSO’s heb ik aangegeven dat ik graag slagen wil maken op het
onderwerp «informeel onderwijs» dat om de zoveel tijd oppopt, de
verbintenis met Turkije – hierover is een aantal vragen gesteld waarop ik
dadelijk zal ingaan – en de gedeelde zorg over de vraag hoe het met de
Turkse jongeren in Nederland gaat. Het gaat dus niet alleen om het
onderzoek van gisteren, maar ook om de werkloosheid, de sociaaleconomische achterstand en het gevoel dat men zich hier niet thuis voelt. Op
deze drie onderwerpen, waarover gedeelde zorgen zijn, wil ik snel door.
In december vindt op SZW een bijeenkomst plaats met een zeer brede
variëteit aan Turkse groepen, juist om de spanningen bespreekbaar te
maken en te de-escaleren. Daarvoor zijn alle door mevrouw Karabulut
genoemde groepen uitgenodigd. Het zal ongetwijfeld een ingewikkeld
gesprek zijn, maar ik hecht er veel waarde aan. Het antwoord is dus ja. Ik
ben bereid om er verder in te gaan en in een bredere samenstelling dan
tijdens het gesprek met de vier TRSO’s. Dat was bedoeld als vervolg op
het onderzoek, omdat de betreffende organisaties zich in zekere mate
gegriefd voelden door het onderzoek. Dat moest worden besproken en
daarvoor moest de tijd worden genomen.
De heer Azmani (VVD): Mijn vraag sluit min of meer aan op de vraag van
mevrouw Karabulut, maar wellicht is er een accentverschil. Wat verwacht
de Minister bij het komende gesprek, gelet op de timing en de resultaten
van het rapport? Welke verwachtingen heeft de Minister? Kan hij deze
vandaag uitspreken richting de organisaties? Moeten de organisaties een
tegengeluid laten horen?
Minister Asscher: Ik verwacht dat de organisaties in staat zijn en bereid
zijn om vorm te geven aan meer dan alleen praten, bijvoorbeeld via
programma’s, een tegengeluid of, waar nodig, het helpen van gezinnen
die vragen hebben over radicalisering. Daarnaast verwacht ik samenwerking om de transparantie te vergroten op het terrein van informeel
onderwijs.
Ik ben graag bereid om in gesprek te gaan met de organisaties over de
vraag wat we kunnen doen aan de hoge jeugdwerkloosheid, ook onder
Turkse Nederlanders. Dat was een onderwerp dat mevrouw Karabulut
noemde. Met andere woorden, ik verwacht dat de organisaties hun
uitgesproken bereidheid omzetten in daadwerkelijke programma’s en
acties in eigen gelederen. Dan kunnen ze heel veel doen voor de Nederlandse samenleving als geheel en voor de Turks-Nederlandse samenleving in het bijzonder.
De heer Azmani (VVD): U begrijpt wel dat ik daarin natuurlijk heel erg
geïnteresseerd ben. Is de Minister bereid om daarvan een terugkoppeling
te geven aan de Kamer? Ik weet niet wanneer een eerstvolgend gesprek
is.
Minister Asscher: Dat ben ik zeker. Ik moet dat uiteraard ook met de
organisaties zelf bespreken. Zij hebben het recht, in ieder geval in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

24

gesprek dat we hebben gehad, om ook hun grieven en onvrede over mij
te uiten. Als er onvrede over mij is, zal ik dat natuurlijk nooit terugkoppelen. Het ligt echter zeer voor de hand dat ik met de organisaties
afspraken maak over de vraag wat er publiekelijk bekend wordt betreffende hun inzet. Ik neem de vraag van de heer Azmani dus zeker mee.
De heer Van Weyenberg (D66): Het is goed dat de Minister met de vier
organisaties heeft gesproken. Tegelijkertijd kregen wij in aanloop naar dit
debat nog steeds bezorgde brieven van hen. Of de brieven grieven over
de Minister bevatten, laat ik aan het oordeel van de Minister over. Er zijn
in ieder geval nog veel zorgen over de uitwerking van het gesprek dat de
Minister met hen wil aangaan. Het feit dat de Minister het intern binnen
zijn eigen organisatie organiseert, bij een unit die tegelijkertijd bovenop
radicaliserende jongeren moet springen, roept ongemak op. Heeft de
Minister, los van de dingen die hij met de organisaties wil bespreken, het
gevoel dat hij het ongemak kan wegnemen? Staat hij in het gesprek dat hij
gaat voeren nog een keer goed stil bij de monitoring? Het gevoel bij de
organisaties dat er sprake is van toezicht, is in mijn beleving nog niet
helemaal weg. Volgens mij heeft de Minister net andere dingen gezegd en
geen toezegging gedaan of hoe je het ook wilt noemen.
Minister Asscher: Er zat bij de organisaties op drie punten ongemak over
mijn brief. Het eerste punt betreft de passage waarin ik schreef dat ik niet
tevreden was over de uitkomsten. Het tweede punt betreft mijn
opmerking dat er allerlei mooie dingen gebeuren, maar dat je door een
gebrek aan transparantie niet weet of die gericht zijn op Nederland. Het
derde punt betreft de opmerking over de monitoring. In de brieven die de
Kamer heeft gekregen, komen deze onderwerpen terug.
Het eerste punt betreffende de uitkomsten is vrij simpel. Het onderzoek
geeft niet het gewenste heldere antwoord op mijn vragen. Dat is jammer.
Dat betekent echter niet dat ik ontevreden ben, omdat de uitkomsten te
positief of te negatief zouden zijn. Zo kijk ik niet naar onderzoek. Dit punt
betreft dus een relatief klein ding.
Het tweede punt is gevoeliger. Het ligt veel gevoeliger als je als vrijwilliger
met hart en ziel bezig bent in een organisatie en van mij te horen krijgt: je
doet allemaal goede dingen, maar voed je de kinderen nu niet te veel op
als waren ze in Turkije; bereid hen voor op een toekomst in Nederland. Ik
snap dat dat heel gevoelig is en dat het een potentieel pijnlijk gespreksonderwerp is. Ik heb veel respect voor het werk dat de vrijwilligers doen,
zoals de huiswerkbegeleiding. Ik wil echter wel het gesprek voeren. De
enige oplossing is om het te laten zien: meer transparantie in plaats van
minder. Het ongemak is na één gesprek echt niet weg. Het zal vast nog
even duren. Ik moet echter wel door. Als de Turks-Nederlandse jongeren
die in Nederland opgroeien alles eruit willen halen wat erin zit, moeten ze
vrijheid ervaren. Dan moeten ze trots zijn op hun afkomst en achtergrond
en zich daarin kunnen verdiepen. Ze moeten de volledige vrijheid ervaren
van het Nederlander zijn. Dat is het meest lastige. Het monitoren is niet zo
ingewikkeld. Misschien heb ik het inderdaad te ambtelijk of te onhandig
geformuleerd. Ik zal vijf jaar intensief de vinger aan de pols houden. Er
gaan echter geen mensen met kranten met gaatjes erin in de theehuizen
zitten, in ieder geval niet namens mij. Het gaat om het contact dat je hebt
en de betrokkenheid.
De heer Van Weyenberg (D66): Ik zie allemaal teleurgestelde
medewerkers van het ministerie die veel trek hadden in een kopje thee.
Zonder dollen, monitoring lijkt mij goed. Wat mij echter zorgen baarde in
de brieven, is het feit dat onvrede leidt tot het sluiten van luiken in plaats
van het verder openzetten ervan. Dat wil de Minister voorkomen. Kan hij
kort toelichten hoe hij de monitoring intern organiseert? Ik krijg zelf al
gevoel van ongemak als ik lees dat de monitoring is ondergebracht bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

25

units die heel andersoortige taken hebben. Hoe ziet de Minister het voor
zich? Ik moet bekennen dat ik de betreffende passage in de brief vier keer
heb gelezen. Het ligt vast aan mij, maar helemaal scherp kreeg ik het niet.
Minister Asscher: Er zijn natuurlijk mensen, niet vanuit de organisaties
die een brief hebben geschreven, die met halve complottheorieën naar
mij en het kabinet kijken. Zij denken dat ik als een soort zionist bezig ben
met een operatie betreffende Turkije. Daaraan heb ik geen behoefte. Ik
probeer een bijdrage te leveren aan de integratie. Ik snap dat er ongemak
is omdat ik ook pijnlijke dingen aan de kaak stel. Dat is niet altijd leuk. Ik
ben ervan overtuigd dat we eruit kunnen komen en dat we een veel groter
gedeeld dan tegengesteld belang hebben, zoals de wijze waarop jongeren
in Nederland opgroeien. Hoe gaan ze een succes van hun leven maken? Ik
reageer niet op iedere gek die iets beweert over het onderzoek of over mij.
Daarvoor is het leven te kort. Ik kom terug op de wijze waarop we de
monitoring precies zullen vormgeven. Als de heer Van Weyenberg het vier
keer heeft moeten lezen, is de kans nihil dat ik het in één keer goed zeg. Ik
zal het goed omschrijven en dan volgt het bij een volgende gelegenheid
op papier.
Ik kom straks kort terug op een aantal meer specifieke vragen over het
onderzoek. Ik ga eerst in op het briefadvies van de RMO, waarnaar de heer
Segers vroeg. Hij vraagt al jaren vasthoudend naar dit onderwerp. Het is
een goed advies met een aantal nuttige aanbevelingen. Segers vraagt
naar de vervolgacties. Ten eerste wordt de diplomatieke dialoog waar
nodig geïntensiveerd om meer te weten te komen over de financiële
stromen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Als het heel gemakkelijk
was, dan hadden we het al. We doen een poging om meer boven tafel te
krijgen. Ten tweede zullen we met de gemeenten en lokale partners
bekijken hoe we vanuit hun positie meer zicht kunnen krijgen op de
financieringsstromen. Ten derde zal ik het gesprek aangaan met de
verschillende geloofsgemeenschappen in Nederland. Daarmee ben ik
reeds gestart in het verlengde van het rapport. Het onderwerp financiering
en financieringsstromen nemen we daarin mee. Ten vierde spreekt de
andere definitie van nationaal belang me aan. Daarop wil ik door.
Orthodoxie moeten we altijd zien te beschermen. Het is onderdeel van de
vrijheid dat mensen een orthodoxe geloofsopvatting mogen hebben. Je
hoeft niet enkel te geloven op een manier die de overheid comfortabel
vindt. Wees zo vroom als je wilt, maar er moet wel sprake zijn geloofsvrijheid. Als er sprake is van een politieke agenda, dan wordt die vrijheid
natuurlijk een andere. Het trekken van de exacte grens blijft heel
belangrijk. Het RMO-advies kan daarbij dienstig zijn wat betreft het
nationaal belang. We moeten echter ook in andere opzichten waakzaam
zijn.
Ik voel niet voor een nieuw onderzoek naar salafisme en de relatie tussen
salafisme en radicalisering, temeer niet omdat de AIVD deze net heel
intensief bekeken heeft. Overigens zal Minister Opstelten ergens vandaag
het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) en het vervolg op het
Kamerdebat versturen. Het is misschien zelfs al gebeurd, zie ik aan de
heer Van Weyenberg. Ik had het DTN liever wat eerder gehad, zodat we
het hier hadden kunnen bespreken. De afspraak is echter – daarover gaat
de Kamer – dat het geagendeerd wordt in de vaste commissie van
Minister Opstelten. Maar goed, er is onderzoek gedaan naar die relatie
tussen salafisme en radicalisering. Dat staat volgens mij. Ik zie op dit
moment geen noodzaak om er onderzoeken aan toe te voegen.
De voorzitter: De heer Segers heeft een vraag. Als de Kamer het DTN
inderdaad heeft geagendeerd in de vaste commissie voor Veiligheid en
Justitie, wil ik het daar laten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

26

De heer Segers (ChristenUnie): Mijn vraag gaat over het onderzoek dat
hier op tafel ligt en hoort dus hier. Het is ontzettend ingewikkeld. We
begeven ons op glad ijs. Het gaat immers over vrijheid: de vrijheid van
godsdienst, de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid om orthodox te zijn
en de onwenselijkheid dat de overheid de mate van orthodoxie bepaalt,
goedkeurt of afkeurt. Dat laatste wil niemand. Maar hoe meet de Minister,
dan wel laat hij meten, of orthodoxie overgaat in bijvoorbeeld jihadisme,
een politieke component krijgt of de rechtsstaat bedreigt? Wat kun je
eraan doen als zich dergelijke ontwikkelingen op het terrein van religie
voordoen?
De tweede vraag is eraan gekoppeld. Het is natuurlijk heel mooi dat er een
voornemen is om via de diplomatieke wegen het gesprek aan te gaan met
Qatar, Saoedi-Arabië en welk land dan ook. Hoe krijgt het echter vorm?
Wie gaat het gesprek voeren? Krijgt de Kamer daarover meer te horen?
Hoe actief is de Nederlandse overheid op dit terrein? De vanzelfsprekendheid waarmee financiering vanuit het buitenland wordt geaccepteerd
en verondersteld, bevreemdt mij immers wel. De heer De Graaf noemde
reeds het voorbeeld van Gouda waar een heel grote moskee komt.
Minister Asscher: Ik ga nog iets nader in op de aanduiding «springplank
naar radicalisering». Op het moment dat je vaststelt dat een stroming een
springplank vormt, kun je deze nog niet verbieden. Een springplank zelf is
niet verboden. Er moet echter wel wat gebeuren. Je kunt het niet
onbekritiseerd laten. Je kunt niet zeggen: er is sprake van godsdienstvrijheid; doorlopen! Je zult de organisaties moeten aanspreken op hun
verantwoordelijkheid, ook al is dat ingewikkeld en staan de werelden
soms ver van elkaar af. We moeten eropaf. Er zijn een tegengeluid en
tegenreactie nodig, het liefst vanuit de eigen kring, vanuit de moslimgemeenschap. Ik zou wegblijven van een verbod. Dat is echt het ultimum
remedium. Ook de heer Segers pleit daar niet voor. Hij beschreef echter
terecht het heel gladde ijs waarop we ons begeven.
De heer Segers vroeg hoe diplomatie in zijn werk gaat. De RMO pleit voor
een bredere definitie van nationaal belang. Ik kan me daarin vinden. Dat
betekent dat je meer transparantie wilt over financieringsstromen tussen
Nederland en een aantal buitenlanden. Ik streef ernaar om samen met
mijn collega van Buitenlandse Zaken het gesprek aan te gaan en additionele vragen te stellen op dit punt. Ik wil BuZa in de lead laten wat betreft
de werkwijze. Dat is niet mijn stiel. Ik vind het belangrijk dat we het weten,
maar BuZa heeft expertise in huis ten aanzien van de werkwijze. Een van
de Kamerleden – ik ben vergeten wie – vroeg of diplomatie het juiste
middel is. In dit geval is dat zeer zeker zo. Ik zal mijn collega van Buitenlandse Zaken vragen om te zijner tijd toe te lichten hoe hij het voor zich
ziet en hoe hij wil omgaan met het RMO-advies. Ik ben van plan om
samen met hem op te trekken om meer te weten te komen. Ik realiseer me
dat mijn antwoord minder concreet is dan de heer Segers misschien zou
willen, maar soms is dat zo.
De heer Segers (ChristenUnie): Wat gebeurt er bijvoorbeeld als een
moskee in Rotterdam een financiële donatie ontvangt vanuit de Golfstaten
en er vervolgens een bestuurswisseling plaatsvindt? Men zeg immers: wie
betaalt, bepaalt. Wat zeg je tegen diplomaten? Welke actie kun je
ondernemen? Hoe stel je een en ander aan de orde? Ik vind het lastig om
er zicht op te krijgen. Diplomatie: we noemen het en we schrijven het op,
maar hoe pakken we het ongemak daarover concreet aan?
Minister Asscher: Ik moet niet in herhaling vervallen. Ik moet varen op de
expertise van Buitenlandse Zaken. Het is beter om de toezegging te
noteren dat we erover doorspreken, maar dan in het bijzijn van de
Minister van Buitenlandse Zaken. Ik snap de vraag, maar heb het
antwoord niet. Ik heb geleerd dat je dan niet moet improviseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

27

Het WODC-onderzoek komt eind van dit jaar. Die aanvraag ligt er
inderdaad al een tijd.
De heer De Graaf vraagt naar de hoeveelheid subsidie. Vanuit het Rijk gaat
er geen subsidie naar religieuze activiteiten. Bij de gemeenten hebben we
er geen zicht op. Veel gemeenten zien ervan af, maar ik heb er geen zicht
op. Ik kan er dus ook geen overzicht van verstrekken.
Ik kom op de vraag over ElForkani en zijn contacten met geestelijken die
verwerpelijke dingen hebben gezegd over joden. Hierbij is het opnieuw
belangrijk dat er transparantie is, dat mensen vertellen wie ze zijn en wat
ze doen. Het is ook belangrijk dat je mensen blijft beoordelen op wat ze
zelf doen en zeggen en op de rol die ze zelf spelen. ElForkani neemt
moedige standpunten in in het publieke debat. Hij spreekt zich bijvoorbeeld heel luid en duidelijk uit over de Syriëreizigers. Ik ben dus niet
geneigd om hem uit de weg te gaan vanwege het feit dat hij ook contact
heeft met mensen met verwerpelijke denkbeelden. Ik wil het wel graag
weten. We hebben allen belang bij transparantie. Je moet een persoon
echter niet uitsluiten van een gesprek omdat hij in contact heeft gestaan
met iemand met denkbeelden die je niet wilt. Het is een moeilijke vraag
van de heer Segers. In de ideale wereld hoef je alleen maar om te gaan
met mensen die enkel omgaan met mensen die het goede doen. We leven
niet in een ideale wereld, maar we moeten er wel naar streven. In plaats
van het gesprek te vermijden, kun je beter erop afgaan, het gesprek
aangaan vanuit je eigen waarden en die van de Nederlandse rechtsstaat,
en daarin heel duidelijk zijn. Het is ook een beetje een persoonlijke
afweging.
De heer Azmani vroeg in het kader van Diyanet expliciet naar de rol van
Buitenlandse Zaken en de bereidheid om Duitse collega’s te consulteren.
Nogmaals, ik ben bereid om samen met de collega van Buitenlandse
Zaken het diplomatieke gesprek te intensiveren. De landen hebben een
gemeenschappelijk belang. Radicalisering is natuurlijk een vloek, niet
alleen voor Nederland maar voor veel meer landen. We zien radicalisering
bij de Marokkaanse overheid, maar ook bij de Turkse overheid. Alleen al
wat dat betreft, is het een belangrijk agendapunt. Ik ben zeker bereid om
de Duitse collega’s te consulteren. Die suggestie heeft de heer Azmani al
eens eerder gedaan. Sindsdien zijn er ambtelijke contacten gelegd om
meer te weten te komen. Ambtelijk contact is nog niet datgene wat de
heer Azmani bedoelt, maar het is een begin.
Ik probeer de vragen zo veel mogelijk per persoon, maar ook thematisch
te beantwoorden. Ik kom nu op het thema «integratieakkoord». De heer
Heerma heeft enige tijd geleden de suggestie gedaan om met een breed
spectrum van maatschappelijke actoren een integratieakkoord te sluiten,
dat ziet op de problemen die we hier vandaag bespreken. Ik heb toen
aangegeven dat ik akkoorden van toegevoegde waarde acht, in ieder
geval die over de aanpak van werkloosheid en over de aanpak van taal. Ik
heb ook aangegeven dat ik de akkoorden in het verleden stiefmoederlijk
bedeeld heb. Er was dus sprake van achterstallig onderhoud. Dat was
deels een bewuste keuze, omdat je meer moet doen dan je belooft en niet
andersom. Ik ben altijd voorzichtig geweest door niet heel hoge verwachtingen te scheppen van zo’n integratieakkoord. De problematiek is immers
te complex om met een akkoord weg te nemen.
Net als de heer Heerma hecht ik zeer aan maatschappelijk initiatief en
betrokkenheid. Problemen kunnen in de eigen kring worden opgelost.
Veel partijen in de samenleving willen een bijdrage leveren aan een
oplossing. Ik ben op een aantal punten aan de slag gegaan. Vooral het
bedrijfsleven wordt centraal gesteld. Dat heeft initiatief genomen en het
goede voorbeeld gegeven. Bedrijven zwepen elkaar op om grotere
doelstellingen te formuleren en tot een aantal akkoorden te komen. De
ambitie blijft groot. Die deel ik met de heer Heerma. Ik houd echter ook
vast aan het adagium «underpromise and overdeliver». Alvorens ik hier al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

28

te uitbundig een integratieakkoord vier, stel ik graag eerst de werkgevers
in staat om er een groot succes van te maken zodat ik hen daarvoor kan
prijzen.
Tot slot, wederkerigheid is een belangrijk onderdeel van de akkoorden.
Het gaat om gezamenlijke inzet van de overheid, het bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en individuele jongeren en werknemers.
Op die manier bereik je op lange termijn veel meer en krijg je een
duurzamer verandering dan bij eenrichtingsverkeer.
De heer Pieter Heerma (CDA): Doorgaans ben ik een groot voorstander
van het adagium «underpromise and overdeliver», dat de Minister ook
tijdens het vorige debat aanhaalde. De Minister maakt het onderwerp in
dit debat naar mijn mening echter te klein. In het oorspronkelijke debat
over de noodzaak van een integratieakkoord, spraken we namelijk over
wederkerigheid, over de twee kanten. Onder allochtone jongeren heerst
een gevoel van: waarom zouden we ons best doen, want we worden toch
buitengesloten; we hebben geen kans op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd
voelen werkgevers zich niet genoodzaakt om mensen een kans te geven
als ze om hun oren worden geslagen met de problemen en denkbeelden.
Dit blijkt uit het onderzoek van gisteren. We hebben te maken met een
heel grote sociale kwestie. De Minister heeft dat erkend in de inleiding van
zijn betoog. Bij de vorige begrotingsbehandeling kenden we een groot
gewicht toe aan het onderwerp. De focus in de brief over een akkoord met
de werkgevers, in het bijzonder op het terrein van werk, is te smal. Als we
het over zo’n grote sociale kwestie hebben, moet de Minister dan niet alle
partijen aan tafel krijgen? Er moet transparantie over geldstromen komen
en de denkbeelden moeten op tafel komen. Er moet een groter integratieakkoord worden gesloten in plaats van dat de focus gelegd wordt op een
akkoord met enkel de werkgevers over werk.
Minister Asscher: Ik wil het pragmatisch bekijken. Alles wat ons verder
helpt, wil ik zeker doen. Als dat een groot akkoord betekent met iedereen
aan tafel, ben ik daartoe bereid. Ik denk alleen dat je het vooral praktisch
moet bekijken. Waar kan verandering ontstaan? Wie moet dan wat doen?
Om dat te bevorderen, is het niet raar dat ik taal als onderwerp heb
gekozen: taalverbetering, taal op de werkvloer en werk zelf. Niet voor niets
besteden verschillende sprekers aandacht aan de achterblijvende
sociaaleconomische integratie. Ik vind het niet per definitie kleine
onderwerpen. De kans van slagen vermindert als je alle ingewikkelde
onderwerpen betreffende integratie op tafel legt en zegt: laten we er eens
een akkoord over sluiten. Daarvoor is het te moeilijk. Ik ben er niet tegen,
maar ik zie geen route die snel tot succes of maatschappelijke verandering
leidt. Ik kan het niet veel mooier maken.
De heer Pieter Heerma (CDA): Ik zal niet veel interrupties meer plegen,
maar over dit kernpunt discussiëren we al heel lang. Los van het feit dat
verschillende partijen verschillende sociale akkoorden verschillend
beoordelen, zijn op basis van het huidige sociaal akkoord heel wat wetten
door de Kamer geloodst. Juist doordat alles op tafel komt, kun je soms
tegen werkgevers zeggen: luister; jullie moeten wat leveren, maar jullie
krijgen ook wat terug. Hetzelfde kun je tegen werknemers zeggen. Als
mensen stappen zetten op het terrein van integratie, bijvoorbeeld ten
aanzien van de vraagstukken over transparantie waarover de Minister
steeds spreekt, dan kunnen ze door een akkoord er wat voor terugkrijgen,
zoals een eerlijkere kans op de arbeidsmarkt. Juist door het groot te
maken en te kiezen voor een grotere symbolische waarde, is de kans van
slagen net zo groot als bij een regulier sociaal akkoord. Daar kiest de
Minister er toch ook niet voor om het in kleine stukjes te hakken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

29

Minister Asscher: Ik snap het pleidooi van de heer Heerma heel goed. Ik
heb twee verdedigingen. Eén, taal en werk zijn niet klein. Twee, een
sociaal akkoord is nog gemakkelijk met vrij overzichtelijke belangen van
werknemers en werkgevers op een aantal uiteenlopende onderwerpen,
ten opzichte van de Nederlandse samenleving met al die groepen waarbij
we tegen complexe problemen aanlopen. Ik wil het best proberen, maar
deze twee bezwaren zijn in de praktijk vrij prohibitief om te komen tot de
oplossing die de heer Heerma voor zich ziet.
We hebben vaker gedebatteerd over jeugdwerkloosheid, waaronder
jeugdwerkloosheid onder migrantenjongeren. Deze is ons een doorn in
het oog. Veel migranten moeten al meer overwinnen om een goede
opleiding af te maken. Zij moeten soms vooroordelen overwinnen om aan
tafel te komen bij een sollicitatie. Als zij het gevoel krijgen dat de kans te
klein is en het er voor hen niet in zit, dan is dat fnuikend voor het
optimisme en positivisme dat we nodig hebben. Voor sommigen kan het
ook een reden zijn om het slachtoffergevoel aan te wakkeren of om de
jongeren in te fluisteren dat ze hen niet moeten. Om al die redenen is het
heel pijnlijk, om nog maar te zwijgen over de hoofdreden, te weten dat
jonge mensen hun talent moeten gebruiken. Jeugdwerkloosheid is
dramatisch voor jonge mensen die staan te trappelen om hun bijdrage te
leveren.
De hogere jeugdwerkloosheid onder migrantenjongeren laat zich
verklaren door drie oorzaken. De eerste oorzaak betreft opleiding.
Migrantenjongeren hebben gemiddeld een lager opleidingsniveau en
verlaten vaker voortijds school. De tweede oorzaak is discriminatie en
vooroordelen. Ze worden soms bewust niet uitgenodigd omdat ze
bijvoorbeeld Mohammed heten. Soms wordt onbewust een andere keuze
gemaakt. De derde oorzaak betreft alle soft skills die tegenwoordig nodig
zijn voor het vinden van een baan: in de juiste netwerken zitten, weten
hoe je het aanpakt. Laten we wel wezen, de open brief in de trant van: ik
vind uw bedrijf zo mooi, is allang niet meer de manier waarop er
gesolliciteerd wordt. We doen wat we kunnen om de drie oorzaken te
bestrijden.
In de eerste plaats is er het beleid tegen voortijdig schoolverlaten, dat heel
succesvol maar ook heel hard nodig is. Het draagt enorm bij aan de
integratie. Het waren immers juist de migrantenjongeren in de roc’s die
massaal hun school niet afmaakten. Door dat aantal terug te dringen,
vergroten we de kansen van migrantenjongeren aanzienlijk. Het is echter
niet genoeg. Er moet meer gebeuren, maar we hebben het behoorlijk in
het vizier.
In de tweede plaats hebben we een actieplan over discriminatie op de
arbeidsmarkt besproken. De gehele Kamer was het ermee eens. In het
actieplan staan heel stevige maatregelen. Bedrijven die hebben gediscrimineerd op de arbeidsmarkt, krijgen geen overheidsopdrachten meer.
Naming-and-shaming wordt opgenomen in het wetsvoorstel inzake de
aanpak van schijnconstructies, dat binnenkort voorligt in de Kamer. Het
actieplan bevat tevens een aantal manieren om het melden gemakkelijker
te maken en ervoor te zorgen dat meldingen serieus worden opgepakt.
We weten allemaal dat discriminatie daarmee niet uitgebannen is.
Vooroordelen verander je immers niet bij wet, maar doordat mensen
elkaar ontmoeten en werkgevers een stapje extra zetten. Om die reden
hecht ik aan de afspraken die ik met de werkgevers maak om de jongeren
een kans te geven. Ik heb een jongerenakkoord gesloten, dat bedrijven
tekenen om juist ook migrantenjongeren die minder gemakkelijk aan de
bak komen, uit te nodigen en kans te geven op een stage of basisberoepsgerichte leerweg (bbl).
In de derde plaats is onze ambassadeur aanpak jeugdwerkloosheid vol
aan de slag op het terrein van soft skills. Er is geld beschikbaar om
jongeren die minder goed zijn in de soft skills een upgrade te geven, zodat
ze er beter in worden. Is het probleem dan weg? Nee, het probleem van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

30

de jeugdwerkloosheid is lastig en netelig. We doen echter wat we kunnen.
Je kunt je afvragen of er niet een plan moet komen om de jeugdwerkloosheid te halveren. Heel graag. Waarom pakken we dan niet algehele
werkgelegenheid aan? Dit zijn echter de drie oorzaken die we aanpakken.
Ik ben altijd bereid om het debat aan te gaan over de vraag wat we extra
kunnen doen. Onlangs hebben we alle regiogemeenten aangeschreven
van: jongens, er is hier een pot met 500 miljoen van het Europees Sociaal
Fonds die jullie kunnen gebruiken; wees snel. En zie, ze hebben allemaal
voor 31 oktober ingeschreven. We doen dus wat we kunnen. De jeugdwerkloosheid blijft een fnuikend probleem, maar je lost het niet op door
een plan te bedenken om de aantallen te halveren. In dat geval wil ik zien
wat ik nog meer zou moeten doen ten aanzien van de drie onderwerpen
die ik heb genoemd.
Mevrouw Karabulut (SP): De bouwstenen die de Minister noemt, heb je
zeker nodig. Het probleem is alleen inmiddels zeer urgent. De werkloosheidspercentages bedragen 30%, 40%, 45%, afhankelijk van de definitie
die je neemt. Deze dalen niet, maar nemen enkel toe. De voedingsbodem
om in de problemen te komen, wordt ook groter. Voor mij komt de
Minister niet weg met het verwijzen naar allerlei generieke afspraken.
Waarom is het nu zo’n slecht idee om met een gericht plan te komen en te
zeggen: binnen nu en twee jaar of binnen nu en vier jaar zorgen we ervoor
dat de dubbele werkloosheidscijfers onder migrantenjongeren zijn
gereduceerd tot het niveau van niet-migrantenjongeren?
Minister Asscher: We delen de urgentie om er wat aan te doen. Daarom
heb ik ook beschreven wat ik eraan doe. De enige manier waarop je de
cijfers gelijk kunt trekken, is door het opleidingsniveau te verbeteren,
discriminatie en vooroordelen te bestrijden en ervoor te zorgen dat
migrantenjongeren over vergelijkbare netwerken beschikken als andere
jongeren. De cijfers worden niet beter als we zeggen dat deze over vier
jaar lager moeten zijn. Dat kunnen we zeggen, maar dan is er niets
gebeurd. Het gaat uiteindelijk om het wegnemen van de drie oorzaken.
Mevrouw Karabulut (SP): Voor niets gaat de zon op ...
De voorzitter: Mevrouw Karabulut, ik had u het woord nog niet gegeven.
U krijgt nu het woord voor uw interruptie in tweede instantie.
Mevrouw Karabulut (SP): Soms denk ik dat we vloeiend doorgaan met
het debat. Maar u bent natuurlijk de voorzitter. Ik kan en wil u niet over het
hoofd zien.
Natuurlijk moet je inspanningen verrichten. Juist om die reden raad ik aan
om met een gericht actieplan te komen. Laat ik het omdraaien. Kan de
Minister mij vertellen hoeveel banen zijn aanpak oplevert? Vertaalt deze
zich naar bijvoorbeeld 1%, 2% of 3% afname van de werkloosheid onder
migrantenjongeren? De Minister kan het mij toch niet kwalijk nemen dat
ik, los van alle bouwstenen, intenties en goede bedoelingen van de
Minister, uiteindelijk ook resultaat wil zien? Met de inspanningen van dit
moment zullen we niet tot het gewenste resultaat komen. Als ik geen
gelijk heb, wil ik de feiten horen van de Minister.
Minister Asscher: Ik neem mevrouw Karabulut helemaal niks kwalijk.
Waarom zou ik? Ik probeer heel serieus in te gaan op haar vragen in
eerste termijn. Dat ik heb ik nu twee keer gedaan. Ik heb de oorzaken van
de hogere jeugdwerkloosheid uitgelegd. Om praktische, morele, economische en integratieve redenen vind ik het net zo belangrijk als mevrouw
Karabulut dat de jeugdwerkloosheid afneemt. Ik heb aangegeven wat we
eraan doen. Ik stel vast dat we er als kabinet volop aan werken. We doen
meer aan arbeidsmarktdiscriminatie dan vorige kabinetten. We zijn volop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

31

bezig om de jeugdwerkloosheid te bestrijden. Deze daalt, maar langzamer
dan ik zou willen. Het voelt enigszins als een schijndebat als mevrouw
Karabulut steeds vraagt waarom we niets doen. We doen wel wat. Het is
alleen niet gegarandeerd dat de jeugdwerkloosheid over vier jaar weg is.
Ik wou dat het zo was.
De heer Marcouch (PvdA): Ik had het in mijn betoog over de kwaliteit van
de uitvoering en collega Karabulut heeft het terecht over jeugdwerkloosheid. Ik heb er alle vertrouwen in dat de Minister deze zaken goed op
het netvlies heeft. De Minister verwijst in reactie op mevrouw Karabulut
naar de bedrijven. Daar zit het werk. De jongens en meisjes aan het werk
helpen, is geen liefdadigheid. Bedrijven hebben de talenten nodig en
daarom worden de jongeren aangenomen. Ik zie te weinig de rol van de
overheid als werkgever. Ik zie de jongens en meisjes te weinig terug in
bijvoorbeeld het onderwijs, bij de politie of op het departement van
Integratie en Sociale Zaken. Ik vraag niet een heel actieplan van de
Minister. Ik wil echter wel horen hoe de Minister de overheid ziet en hoe
hij de talenten van de jongeren kan aanwenden als mogelijke oplossing
voor de problemen waarover we vandaag spreken.
Minister Asscher: Dat is een terechte constatering. De overheid blijft
achter op dit punt en daarmee doen we onszelf tekort. De overheid moet
meetekenen aan dat integratieakkoord over werk en daarmee als
werkgever talent aan zich binden. Je moet dat niet doen met een quotum,
maar je moet je er wel voor inspannen. Anders mis je talent en de kans
om betere voeling te hebben met de samenleving. Dat is een van de
onderwerpen die ik bespreek met collega Blok, die heel succesvol is in het
vergroten van het percentage vrouwen in de ambtelijke top. Hij is op dit
punt toe aan een nieuwe uitdaging. Als je zo succesvol bent, kun je meer.
Het zou mij niets verbazen als de heer Blok ook op dit punt activiteiten
gaat ontplooien. Op zich is het punt van de heer Marcouch terecht.
De heer Marcouch (PvdA): Ik vat het op als een toezegging van de
Minister om zich daarvoor in te spannen. Ik zal de Minister erop
monitoren.
Minister Asscher: Vijf jaar intensief.
De heer Heerma vroeg naar het vervolg op het actieplan inzake de
radicalisering en gewelddadige jihad. Dat schijnt net in de postbus te
zitten. Dat debat zullen we nog voeren.
De heer Buma heeft met Minister Opstelten gedebatteerd over de
strafbaarstelling van verheerlijking. Ik heb daarover allerlei opvattingen,
maar dit debat is niet bedoeld om deze met de heer Heerma te bespreken.
De heer Pieter Heerma (CDA): Ik snap het antwoord van de Minister dat
we het hier niet bespreken omdat V en J het voortouw heeft. Ik heb er
echter enigszins een raar gevoel bij, omdat we hier een integratiedebat
voeren.
De voorzitter: Ik ga ingrijpen.
De heer Pieter Heerma (CDA): Ik zal een vraag aan de Minister stellen. Er
is een link tussen het integratievraagstuk en het radicaliseringsvraagstuk.
Dan is het toch beter dat we dit soort brieven over radicalisering niet
krijgen gedurende een debat over integratie, ook al is Justitie daarin
leidend? Is de Minister dat met mij eens?
Minister Asscher: Ja, dat ben ik met u eens. Ik vind het prettiger om het
gehele spectrum in één keer goed te bespreken. Het heeft te maken met
het feit dat het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland op een vastgestelde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

32

datum moet verschijnen. In het vorige debat is beloofd dat we op
datzelfde moment ook de voortgangsrapportage van het actieplan zouden
versturen. Het komt nu echter niet goed uit met dit algemeen overleg.
De heer Marcouch vraagt hoe het zit met de aansluiting van de gemeenschappen bij de overlegstructuren. Krijgen we niet allemaal ambtelijke
praatclubjes die veraf staan van wat er in de praktijk gebeurt? Er is
inderdaad sprake van een verandering. De oude situatie met geïnstitutionaliseerde overlegpartners had als voordeel dat je wist bij wie je moest
zijn, maar als nadeel dat de representativiteit afnam en dat ze soms ook
heel inflexibel waren. Vanuit die oude situatie gaan we naar een andersoortige vorm van samenwerking, meer op netwerken gericht. Dat stelt
heel hoge eisen aan ons. Zo vat ik de opmerking van Marcouch op. Als de
verandering betekent dat we alleen nog maar aan het vergaderen zijn en
niet meer weten wat er speelt in de gemeenschappen, hebben we ons
werk niet goed gedaan. Het mag geen afbraak zijn, maar het moet een
verandering zijn in de wijze van contact. Er moet sprake zijn van directe
communicatie, waarbij ambtelijke ondersteuning belangrijk is, en moet
kennis zijn van de gemeenschappen waarover we spreken. Deze zaken
kunnen worden verbeterd en dat zullen we ook doen.
De heer Marcouch (PvdA): Ik ben blij met de toezegging van de Minister.
Mijn zorg zit in het feit dat er op dit moment heel veel aan de hand is. We
hebben het er vandaag over gehad. Mijn zorg zit in het feit dat er
misschien heel veel geld gaat naar allerlei onderzoeksbureaus, kwartiermakers, terwijl er in de wijken en buurten waarover we het hebben allerlei
initiatieven ontstaan. Neem het voorbeeld van de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) die een kwartiermaker aanstelt
om gezinnen met radicaliserende jongeren te ondersteunen. In de
tussentijd hebben de gemeenschappen zelf allerlei ondersteuningspunten
opgezet. Wees pragmatisch; zet het geld vooral in op de uitvoering. Dat is
wel aan de Minister toevertrouwd. We weten wat er aan de hand is. Laten
we vooral voorkomen dat de jongeren ons ontnomen worden. Laten we
samen met de gemeenschappen programma’s opzetten die vooral gericht
zijn op de uitvoering. Laten we de jongens en meisjes die de voelsprieten
hebben om snel achter bepaalde problemen te komen, als professionals
inzetten in het onderwijs, bij de politie en de hulpverlening. Laten we ons
niet te veel richten op heel veel onderzoek, kwartier maken en ambtelijke
overlegstructuren. Dan missen we intussen heel veel kinderen.
Minister Asscher: Er is altijd de neiging om defensief te reageren, te
vertellen hoe goed we het allemaal al doen en te zeggen dat situatie niet
zo bar en boos is met enkel ambtelijke structuren. Die reactie zal ik echter
niet geven. Ik neem de suggestie ter harte. De gehele Kamer verwacht van
mij dat de aanpak in de praktijk wat oplevert en niet dat deze er op papier
goed uitziet. Daarvoor proberen we ons in te zetten.
De heer Marcouch vroeg of jongeren beter weerbaar zijn tegen radicalisering als ze gevormd zijn in de moskee. Dat hangt ervan af. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat er verschillende drijfveren en triggers zijn
voor radicalisering. In de motie-Van Ojik naar aanleiding van het debat in
september wordt gevraagd om een analyse te maken van de aantrekkingskracht van jihadisme. Deze analyse is net uit en wordt meegestuurd.
Deze bevestigt de afwezigheid van een eenvoudig profiel.
Moskeeën die gericht zijn op het in vrijheid gebruikmaken van wat er in de
rechtsstaat mogelijk is, kunnen een geweldige bondgenoot en buffer zijn.
Het is echter geen garantie dat jongeren binnen of buiten de moskee niet
radicaliseren. Het hangt vooral af van de context van de jongere en de
context van de specifieke moskee of prediker die er staat. Laat ik het
positief formuleren: moskeeën kunnen een geweldige rol spelen bij het
tegengaan van radicalisering en daarin duidelijke stelling nemen. Dat heb
ik vanochtend weer gemerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

33

De heer Marcouch (PvdA): Ik word misschien niet begrepen. Ik neem
waar en observeer dat veel geradicaliseerde jongeren die op jihad gaan,
bekeerlingen zijn en dus niet gevormd zijn in moskeeën. Of het zijn
herboren moslimjongeren die alles hebben gedaan wat God verboden
heeft en op hun 16de ineens denken: laat ik toch maar eens teruggaan
naar God. Dat lijkt mij een belangrijke constatering voor de oplossingen.
Ziet de Minister dit ook zo? Kan hij het in ieder geval als vraag laten
terugkomen in de onderzoeken die later volgen?
Minister Asscher: Op zich heb ik hetzelfde geconstateerd. Je ziet
inderdaad mensen die er een zooitje van maken en denken: hier kan ik een
bochtje afsnijden op de weg naar goed moslimschap. Je ziet bekeerlingen
die overenthousiast worden. Er is echter meer; daarmee hebben we nog
niet het hele verhaal verteld. Het is goed om hierover door te praten op
basis van het stuk dat gemaakt is naar aanleiding van de motie-Van Ojik.
Dan hebben we iets in handen waarover we het debat kunnen voeren. We
moeten doorzoeken naar verklaringen. Zo goed en zo kwaad als het gaat,
moet je proberen te snappen wat er gebeurt, zodat je in een eerdere fase
erbij kunt zijn en een en ander kunt voorkomen. Ik vat de vraag van de
heer Marcouch op als een onderdeel van de zoektocht. Hoe komen we er
eerder achter dat het misgaat met een jongere? Wat zijn de interventies
om hem of haar op het rechte pad te houden?
De heer Azmani vroeg of het bij praten blijft. Deze vraag heb ik reeds
beantwoord. Ik heb hem namelijk verteld hoe we het gaan doen.
De uitkomsten van het onderzoek naar de TRSO’s zijn niet ongewenst,
maar het onderzoek beantwoordt niet al mijn vragen.
De PVV vroeg welke sleutelfiguren banden hebben met de vier onderzochte organisaties. Ik heb net betoogd dat het belangrijk is dat ik met
verschillende geledingen van migrantenorganisaties contact houd, dus
ook met deze organisaties. Ik spreek nadrukkelijk met vertegenwoordigers
van een enorme variëteit aan organisaties. Als we het niet met elkaar eens
zijn, dan zal ik dat altijd heel helder naar voren brengen. Ik ga de confrontatie niet uit de weg. Dat kunnen de organisaties getuigen. Ik heb namelijk
de overtuiging dat je problemen alleen kunt oplossen door ze te
benoemen en niet door het contact te mijden en te schreeuwen: jullie
doen alles verkeerd. Je moet erdoorheen. Ik leg geen lijst aan met mensen
met wie ik niet zou willen praten omdat ze al dan niet bij een bepaalde
organisatie zitten. Nee, ik wil ze aanspreken op hun individuele verantwoordelijkheid, hun woorden en hun daden.
De heer De Graaf (PVV): De Minister doet een geslaagde poging om mijn
vraag te verdraaien. Daarin is hij een meester. Ik heb niet gevraagd met
welke mensen hij niet zou willen spreken vanwege het feit dat ze aan een
bepaalde organisatie verbonden zijn. Dat maakt de Minister ervan. Mijn
koele vraag was heel simpel: aan welke organisaties zijn de sleutelfiguren,
die aangewezen zijn vanuit dat malle programma van deradicalisering en
dergelijke, verbonden? Ik heb er helemaal geen waardeoordeel aan
gegeven, behalve dat ik deradicalisering een mal project vind. Het kan
immers niet, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek uit Engeland. Het is
totaal onmogelijk. Aan welke organisaties zijn de sleutelfiguren echter
verbonden? Het is een simpele vraag.
Minister Asscher: Ik heb geheel abusievelijk een waardeoordeel
toegeschreven aan de heer De Graaf. Hoe kan ik zo’n vergissing maken?
Het kan de beste overkomen. Dan is het inderdaad een feitelijke vraag die
meer hoort bij de bespreking van de voortgangsrapportage over het
actieplan jihadisme. Deze komt op het geëigende moment aan de orde,
zeg ik geheel waardevrij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

34

De heer De Graaf (PVV): Dat is ontsnapping twee. De Minister zegt dat
mijn vraag ergens anders thuishoort. Die tactieken zijn inmiddels bekend
als je een tijdje meeloopt. Mijn vraag is helder. Ik lees hem letterlijk voor:
welke sleutelfiguren die een rol krijgen in de malle deradicaliseringsplannen van de Minister, hebben banden met de vier onderzochte
organisaties? De vraag hoort hier prima thuis en behoort niet weggeschoven te worden naar een ander overleg of naar een schriftelijke ronde.
Ik ontvang graag een antwoord.
Minister Asscher: Ik waardeer de recensies over mijn debatstijl die de
heer De Graaf ongevraagd te berde brengt. Het antwoord blijft echter
hetzelfde. Op het moment dat de voortgangsrapportage over het actieplan
jihadisme aan bod komt – de heer De Graaf noemt het een «mal» plan –
wil ik de ins en outs van het plan bespreken. Dat wil ik nu niet.
Ik kom op de vraag van de heer Heerma of de TRSO’s ook een positieve
bijdrage kunnen leveren. Jazeker, ik heb daarover net het een en ander
gezegd. Als je jeugdwerkloosheid wilt bestrijden, kunnen bijvoorbeeld de
vrijwilligers die huiswerkbegeleiding geven een heel positieve bijdrage
leveren.
D66 vroeg in het kader van de opvolging van FORUM naar de hoeveelheid
medewerkers die het betreft en naar het aantal functies waarop FORUMmedewerkers kunnen reageren. Op dit moment zijn er tussen de 18 en 23
functies in beeld. Dat is een uitvloeisel van de motie-Heerma c.s. Het
aantal functies is dus lager dan het aantal mensen dat bij FORUM werkt.
Als er echter niets gebeurd was, had FORUM per 1 januari een halvering
van het aantal medewerkers als taakstelling opgelegd gekregen. Dat is
goed om in het achterhoofd te houden.
Mevrouw Karabulut en de heren Van Weyenberg, Heerma en Marcouch
vroegen of ook andere organisaties een rol kunnen spelen. Jazeker, het
betreft niet alleen het Verwey-Jonker Instituut en Movisie. Enkele andere
organisaties die mij hebben geschreven, wil ik ook betrekken bij de
expertise-unit sociale stabiliteit. Vluchtelingen-Organisaties Nederland
(VON) heeft er bijvoorbeeld ook over geschreven. De organisaties zelf zijn
belangenbehartigende organisaties. Een rol voor andere organisatie ligt
welllicht wat minder voor de hand, maar een en ander is niet alleen
voorbehouden aan het Verwey-Jonker Instituut en Movisie. Er moet wel
sprake zijn van een goede relatie met de belangenorganisaties.
Mevrouw Karabulut vraagt hoe het ervoor staat met de uitvoering van de
gehele integratieagenda uit 2012, alle plannen en alle ambities. Ik heb
beloofd om voor de begrotingsbehandeling een update te schrijven. Dat
zal ik dus doen. Er moet ook een cliffhanger voor dat betreffende debat
blijven.
De heer Marcouch sprak over de kinderen van Poolse, Bulgaarse en
Roemeense arbeidsmigranten. Een verkenning van het SCP leidde tot wat
verwarring. De uitkomsten werden namelijk geëxtrapoleerd naar de grote
groep. Dat zou wel heel dramatisch zijn. Een deel van de kinderen heeft
zeker problemen, maar niet allemaal. Om die reden wil ik weten in welke
gemeenten het niet goed gaat en wat er precies aan de hand is. Ik heb nog
geen gevallen in Den Haag gezien, zoals de heer Marcouch, maar wel in
Rotterdam-Zuid. Ik ben het erover eens dat het voor scholen waanzinnig
moeilijk is om om te gaan met kinderen die komen en gaan en om ervoor
te zorgen dat ze altijd op school zitten. Gemeenten hebben daarin een
voorname rol. Dat is een van de onderwerpen die we bespreken in het
bestuurlijk overleg met gemeenten en diverse arbeidsmigranten uit Oosten Midden-Europa. Ik ben het er echter mee eens dat we tegenover ieder
kind die in dit land woont, de verplichting hebben om hem te laten leren
en zich te laten ontwikkelen. We moeten ook lering trekken uit het
verleden. We moeten niet te gemakkelijk denken dat ze wel weer een keer
weggaan en dat de ouders dat zelf maar moeten weten. Dat is echt
laakbaar. Er zijn gemeenten die er al heel goed in slagen. Er zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

35

voorbeelden van gemeenten die precies weten welke kinderen het betreft
en waarbij Jeugdzorg goed intervenieert als ouders drankproblemen
hebben. Dat was een van de dingen die werden genoemd in de
SCP-verkenning. Ik zal met mijn collega van OCW de gemeenten specifiek
vragen hoe ze ervoor zorgen dat kinderen van arbeidsmigranten die hier
maar tijdelijk zijn, naar school gaan.
De heer Van Weyenberg vraagt naar de problemen met het inburgeringsexamen buitenland. Er is vertraging ontstaan vanwege technische
problemen. Ik vind dat buitengewoon vervelend. Mensen willen het
examen maken, willen snel de uitkomst en willen door. Het is ongelooflijk
vervelend dat dit gebeurt. Ik ben er in een laat stadium achter gekomen,
omdat het pas in een laat stadium is opgedoken. Kandidaten kunnen bij
hun aanvraag om een machtiging tot voorlopig verblijf aangeven dat ze
problemen ondervinden als gevolg van de vertraging met de examens.
Dat is één. De IND neemt dat mee bij de beoordeling. Dat is twee. Er is
maatwerk mogelijk. Individuele gevallen kunnen zich ook bij mij melden.
Dat is in een aantal gevallen al gebeurd. Dan zal ik ook bekijken of ik iets
kan doen. Bovendien zal DUO de examens versneld beoordelen, zodat de
kandidaten in het totale tijdsverloop er zo min mogelijk last van hebben.
We proberen natuurlijk zo snel mogelijk het probleem zelf op te lossen.
Mensen die in de knel komen, kunnen dus maatwerk krijgen.
De heer Van Weyenberg (D66): Ik dank de Minister voor zijn antwoord en
zijn persoonlijke betrokkenheid om een oplossing te vinden. Begrijp ik
goed van de Minister dat als iemand bijvoorbeeld een jaarcontract heeft
gekregen, het maatwerk zich ook richt op de criteria van de aanvraag om
de partner naar Nederland te laten komen? Is maatwerk mogelijk over de
volle breedte van de IND?
Minister Asscher: De casus die de heer Van Weyenberg noemt, kan ik niet
beoordelen. Als mensen echter de pech hebben dat ze door die stomme
computers het examen niet kunnen maken, zal de IND daar rekening mee
houden bij de beoordeling. Mensen mogen niet de dupe worden van de
vertraging. Veel breder wordt het niet, zeker niet bij de IND. Ik kan echter
niets beloven voor iemand die ik niet ken.
De heer Van Weyenberg (D66): Nee, dat vraag ik ook niet. Ik zal ervoor
zorgen dat deze heel specifieke casus de Minister bereikt, voor zover dat
nog niet is gebeurd.
Minister Asscher: De heer Segers vroeg namens de ChristenUnie naar de
eerste bevindingen met het participatiecontract, met name op het punt
van fundamentele waarden. De pilot is nu volop in uitvoering. Er worden
verschillende varianten uitgeprobeerd: combinaties die meer of minder
verplichtend zijn, combinaties met taal, combinaties met toeleiding naar
werk en combinaties met inburgering. Dat is een bewuste keuze.
Gemeenten met uiteenlopende omvang en samenstelling doen eraan
mee. Ik ben bij één zo’n pilot geweest in Amsterdam waar het vluchtelingen betrof. Daar ging de waardendimensie helemaal leven. Dat was
prachtig om te zien. Het was zelfs ontroerend. Syrische vluchtelingen die
ISIS waren ontvlucht, realiseerden zich dat ze in een land terechtgekomen
waren waar je zelf kunt kiezen welk geloof je op welke manier belijdt. In
Amsterdam functioneerde het prachtig, omdat de mensen uitermate
gemotiveerd waren. Het zal niet overal zo mooi zijn. Als je echter vanuit
een hellegebied naar hier komt, wil je niets liever dan je zo snel eigen
maken hoe het land in elkaar zit.
In maart 2015 vindt een evaluatie plaats. Ik heb met de Kamer
afgesproken om op een aantal specifieke punten terug te komen. Als ik
me de genereuze formulering goed herinner, gaven de heren Azmani en
Heerma mij het voordeel van de twijfel maar hechten zij zeer aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

36

verplichtende elementen. We bekijken tevens wat er internationaal op dit
punt gebeurt. Na maart kom ik op dit punt terug. Ik ben er zelf heel
enthousiast over, maar dat is geen nieuws. Het is een zoektocht naar de
wijze waarop je gedeelde waarden verder kunt brengen in plaats van dat
het erbij blijft om het de hele dag tegen elkaar te zeggen. Het is een
poging daartoe.
Tot slot kom ik op de vraag over de herdenking van de Armeense
genocide in 2015. Deze ligt voor de hand. Ik kan hem nu niet beantwoorden, maar dat zal ik alsnog snel doen. Ik zal overleggen wat we
ermee willen doen. Het betreft april 2015, dus ik heb nog even. Ik snap de
vraag en zal ervoor zorgen dat die wordt beantwoord.
De heer Segers (ChristenUnie): Er moet natuurlijk altijd gekeken worden
naar de agenda. Ik herinner me echter van vorig jaar dat de uitnodiging
welwillend zou worden behandeld. Is dat nog steeds de grondhouding
van de Minister? Laten we de roze olifant maar benoemen: er is natuurlijk
een enorme gevoeligheid wat de relatie met Turkije betreft. Tegelijkertijd
moeten we onze rug recht houden, want de Kamer heeft een motie
aangenomen om de genocide te erkennen. We moeten in dit opzicht
solidair zijn met de Armeense gemeenschap.
De voorzitter: Wat is uw vraag?
De heer Segers (ChristenUnie): Het komt aan op het hebben van een
rechte rug. Bekijkt de Minister de uitnodiging met dezelfde welwillendheid
die hij vorig jaar opbracht?
Minister Asscher: Ik zie de olifant heel goed. Ik weet niet of hij roze is,
maar hij staat middenin de Kamer. We moeten een goed antwoord
formuleren dat tegemoetkomt aan de wens van de Kamer en rekening
houdt met alle gevoeligheden die eromheen bestaan. Dat was mijn meest
cryptische en eufemistische uitspraak. Dat is diplomatie.
De voorzitter: We zijn aan het einde gekomen van de eerste termijn van
het kabinet. Het woord is aan de Kamer in tweede termijn. Ik stel een
spreektijd voor van maximaal twee minuten per fractie.
De heer De Graaf (PVV): Voorzitter. De beantwoording van de Minister
leek wel mede mogelijk gemaakt door de firma Dove, maar dan met
driekwart hydraterende crème. Zo’n lading zalf heb ik nog nooit over een
zaal uitgestort zien worden. De integratie is er vanmiddag in ieder geval
niet mee opgeschoten. Enkele kernzaken die de revue passeren, worden
met verhullende woorden omschreven, ook door de collega’s. Ik heb heel
vaak de term «jihadisme» gehoord. Als je deze opdracht uit de Koran,
soera 9 vers 39, niet opvolgt, zul je op pijnlijke wijze bestraft worden. We
hebben vandaag zaken besproken als jihadisme en radicalisering. Het
probleem dat we in Nederland hebben, heeft vijf letters: islam. Daarom
moeten de moskeeën dicht. Op dat voorstel heeft de Minister nog niet
gereageerd. Moskeeën zijn plekken waar iedere vrijdagmiddag, maar ook
doordeweeks in de leslokalen en op de madrassa’s die er worden
georganiseerd, onzin en haat over de mensen wordt uitgestort. Daar ligt
het probleem.
Ik grijp nog even terug op het debatje waarin werd gezegd dat alleen
newborn moslims of bekeerlingen zich schuldig maken aan jihadisme.
Mohammed B. is volgens mij gewoon in de moskee opgegroeid aan het
handje van zijn vader die hier hard heeft gewerkt en zijn bijdrage heeft
geleverd aan Nederland. Toch ging het mis. Het is dus zeker geen garantie
om af te wijken naar een bepaalde groep moslims. Het probleem blijft
namelijk de islam. Kijkend naar de islam met een westers religieuze bril ...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

37

De voorzitter: De heer Marcouch heeft een vraag.
De heer Marcouch (PvdA): Volgens mij leest de collega van de PVV de
onderzoeken niet. Alle onderzoeken en antwoorden wijzen erop dat haat
en nijd een van de problemen in onze samenleving vormen. Laat ik
collega De Graaf vergeven dat hij moslims wegzet als het probleem. Dat is
kenmerkend voor zijn partij. Een goed milieu begint bij uzelf; de verandering begint bij uzelf. De heer De Graaf is tezamen met zijn partijleider
een van de grootste haatzaaiers in de Kamer en in dit land. Is hij bereid
om schoon schip te maken en zijn eigen haatzaaien te stoppen? Dan is de
heer De Graaf geloofwaardig en worden we bondgenoten in de strijd
tegen haatzaaiers.
De heer De Graaf (PVV): Mooie interruptie. Fijn staaltje «taqiyya»
trouwens, voor degenen die die techniek kennen. Oké, kijk lekker weg met
zijn allen. Dat wordt Kamerbreed gedaan, behalve door de PVV.
Ik ken de boeken. Er is maar één ideologie in deze wereld die haat en de
verspreiding ervan als kenmerk heeft, evenals de beoorloging van
ongelovigen en andersgelovigen, van homo’s, lesbiennes, transgenders –
noem ze maar op – en in het bijzonder van afvalligen. Dat is de islam,
soera 5 vers 44, in sommige versies vers 47. Ga mij nu niet de maat
nemen door te zeggen dat de PVV een ideologie aanhangt die de haat in
Nederland heeft uitgevonden. Nee, de islam heeft de haat in Nederland
binnengebracht. Dat is het hele punt.
De heer Marcouch (PvdA): Haat en nijd is een van de grootste, polariserende problemen in de samenleving. Dat blijkt uit allerlei onderzoeken. De
partijleider van Machiel de Graaf is een van de grootste haatpredikers,
haatzaaiers in dit land. Neemt de heer De Graaf afstand van diens
uitlatingen? Dan maken we namelijk daadwerkelijk samen een vuist tegen
haat.
De heer De Graaf (PVV): Het bestrijden van haat benoemen als haat, heet
«taqiyya». Een ander antwoord heb ik er niet op.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik maak hiertegen bezwaar. Dit is een heel
serieus punt. Zegt de heer De Graaf nu dat zijn collega-Kamerlid
Marcouch vanwege diens islamitische achtergrond met dubbele tong
spreekt, niet de waarheid spreekt en taqiyya pleegt? Als de heer De Graaf
dit niet bedoelt, wil ik graag dat hij zijn woorden terugneemt en inhoudelijk het debat aangaat. We mogen ons kritisch uitlaten, ook over religies.
Ik vind het echter onacceptabel dat een collega vanwege zijn religieuze
achtergrond min of meer beticht wordt van het verspreiden van leugens.
Dat is niet de manier waarop wij als volksvertegenwoordigers met elkaar
omgaan.
De heer De Graaf (PVV): Als ik in de val van mevrouw Karabulut zou
trappen, zijn de problemen in Nederland binnenkort nog erger. De
islamitische ideologie, waarover wij steeds spreken, moeten je kennen
teneinde deze te kunnen bestrijden. De rest kijkt weg, omdat men de
ideologie niet kent, de grond ervan niet kent en die niet bestudeert. Neem
mij niet kwalijk dat ik dat wel doe en dat ik doorzie wat er hier aan tafel
gebeurt. Als ik in de val van mevrouw Karabulut trap – ik zal dat niet doen
– is de integratie verder weg dan ooit.
Mevrouw Karabulut (SP): De PVV toont hiermee bij monde van de heer
De Graaf wederom aan dat de partij niet bezig is met het bestrijden van
een ideologie, gedrag of overschrijding van de rechtsstaat die voortvloeit
uit religieuze achtergrond. Nee, de heer De Graaf maakt hier nogmaals
duidelijk dat het hem gaat om de gehele groep islamieten, omdat zij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

38

putten uit de islam. Dat is een heel kwalijke zaak. Daarmee staat hij veel
dichter bij Islamitische Staat en het kalifaat in plaats van dat hij ze
bestrijdt. Dat vind ik heel jammer en kwalijk. Ik roep de heer De Graaf
nogmaals op om de leugens waarvan hij de heer Marcouch beticht, hard
te maken of zijn beschuldigingen anders in te trekken. Dat is het minste
wat ik van hem verwacht.
De heer De Graaf (PVV): De heer Marcouch begon met modder gooien
door mij te betichten van haatzaaien. Ik herhaal mijn eerdere antwoord: ik
ga no way in op de uitnodiging van mevrouw Karabulut, want dan is de
integratie verder weg dan ooit. Het feit dat ik mijn tegenstander ken, mag
mij nooit verweten worden. Daarmee sluit ik af.
De heer Pieter Heerma (CDA): Er moet gewoon een simpel antwoord
gegeven worden: maakt de heer De Graaf de heer Marcouch wel of niet
uit voor leugenaar? Punt.
De heer De Graaf (PVV): Ik heb uitgelegd waarvoor de islamitische
ideologie staat. Ik heb het samengevat uit enkele uitspraken die in de
eerste termijn zijn gedaan. Ik heb het gehad over wegkijken, jihadisme en
het gebruik van zalvende woorden om het probleem zelf niet hoeven
benoemen. Een onderdeel van de ideologie heet «taqiyya». De reactie die
de heer Marcouch mij gegeven heeft – ik heb het niet over zijn persoon,
maar over zijn reactie – draagt alle kenmerken in zich van het plegen van
taqiyya. Verwijt mij niet dat ik het begrip ken en benoem; schei toch uit!
De heer Pieter Heerma (CDA): De heer De Graaf heeft een heel lang
antwoord nodig. We begrijpen de suggestie van de heer De Graaf heel
goed. Als er een vraag wordt gesteld, is het echter een ultiem zwaktebod
om geen antwoord te geven, te suggereren dat een gewaardeerd
collega-Kamerlid op basis van zijn geloof liegt, de vraag te ontwijken en
vervolgens een heel lang antwoord te geven om een en ander weer weg
te poetsen. Laat de heer De Graaf eerlijk en respectvol zijn jegens zijn
collega-Kamerlid door het terugnemen van zijn suggestie dat de heer
Marcouch op basis van zijn geloof leugens uit.
De heer De Graaf (PVV): Het wordt een beetje lastig, een beetje zuchten.
Ik heb het nu immers drie keer uitgelegd. De heer Heerma wil de kern van
het probleem niet kennen. Ik zeg het hem niet allemaal voor; laat hem de
dingen zelf onderzoeken. Het geloof van de heer Heerma zegt: onderzoek
alles en behoud het goede. Hij doet echter een ultieme poging om mij in
het verkeerde kamp te trekken. Hij is geïslamiseerd.
De heer Segers (ChristenUnie): Er zijn moslims in het land die opstaan
tegen de onverdraagzame ideologie van ISIS, waarover we ons allemaal
zorgen maken en waartegen we strijden. Collega Marcouch is er een van.
Het zijn dappere mensen die opstaan. Zegt de heer De Graaf nu dat deze
mensen alleen maar geloofwaardig zijn als zij hun geloof, de islam,
afzweren? Is dat de enige manier waarop ze geloofwaardig kunnen zijn?
De heer De Graaf (PVV): Het is natuurlijk een moeilijk punt als iemand
openlijk een ideologie aanhangt waarbij haat en geweld tegen ongelovigen en andersgelovigen de opdracht is. Ik zal niet alle soera’s
opnoemen; ik ken er intussen een hoop uit mijn hoofd. Het aanhangen
van een dergelijke ideologie roept bij mij twijfels op. Neem mij dat niet
kwalijk. Natuurlijk ga ik het debat aan met de heer Segers, de heer
Azmani, de heer Marcouch, met iedereen. Ik herhaal nogmaals, voor de
vierde keer, dat ik de ideologie ken, de nadelen ervan benoem en ze te
berde breng. Dat kan het debat af en toe bemoeilijken. Maar ja, so be it.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

39

De heer Segers (ChristenUnie): De vertegenwoordigers van de PVV
hebben uitentreuren onderscheid gemaakt tussen de islam en moslims.
Ze hebben ons proberen uit te leggen dat het twee heel verschillende
zaken zijn. De heer De Graaf laat nu zien dat het onmogelijk is om ze te
scheiden. Hij zegt dat je een moslim vanwege de islam nooit kunt
vertrouwen, zelfs niet als die met gevaar voor eigen leven opstaat tegen
de ideologie van ISIS. Ik vind het dieptreurig dat we zo met elkaar
omgaan.
De heer De Graaf (PVV): Nu worden me woorden in de mond gelegd.
De heer Van Weyenberg (D66): Ik herhaal gewoon graag de vraag van de
heer Segers. De heer De Graaf heeft bewezen dat het rare verhaal waarin
hij altijd iets had tegen de islam maar niks tegen moslims, een fabeltje
was. De rest van de Kamer dacht er vanaf dag één zo over. Ik herhaal de
vraag die andere sprekers eerder hebben gesteld: vindt de heer De Graaf
collega Marcouch een leugenaar? Laat hem die vraag nu gewoon
beantwoorden, wellicht ditmaal iets beknopter dan toen collega Heerma
hem de vraag stelde.
De heer De Graaf (PVV): Ik kan niet beoordelen of de heer Marcouch een
leugenaar is. Nogmaals, ik heb de vraag van de heer Marcouch beantwoord met: dat vind ik een mooi staaltje taqiyya. Taqiyya zit inderdaad in
de ideologie. Alle 150 politici die hier in de Kamer zitten, vertellen weleens
eens een leugentje. Daarmee zijn het niet allemaal notoire leugenaars.
Soms wordt er echter taqiyya bedreven en soms niet.
De heer Van Weyenberg (D66): De heer De Graaf geeft wederom geen
antwoord op de vraag, maar de conclusie is helder. De heer De Graaf
geeft vandaag toe dat elke moslim volgens hem niet meer te vertrouwen
is en wat hem betreft een verwerpelijk geloof heeft. Dat vind ik stuitend,
voorzitter. Ik vraag u om telkens wanneer mijn collega’s op deze manier
worden aangesproken, uw verantwoordelijkheid te nemen.
De heer De Graaf (PVV): Ik deel de conclusie van de heer Van Weyenberg
niet.
De voorzitter: De heer De Graaf vervolgt zijn betoog.
De heer De Graaf (PVV): O ja, daar waren we. Ik heb enkele vragen
gesteld over onder meer het sluiten van moskeeën. Deze zijn nog niet
beantwoord. In de tweede termijn wilde ik eigenlijk zeggen dat de
integratie door dit debat niet is opgeschoten. Met alleen maar zalvende
taal kom je er niet. Zelfs met het benoemen van problemen, strategieën
en tactieken kom je er niet. De Minister zegt dat hij vaak moeilijke dingen
benoemt die soms niet leuk overkomen. Ik heb niets moeilijks gehoord
van de Minister. Daarentegen heb ik wel een paar moeilijke dingen
benoemd. Dan is het inderdaad lastig voor mensen om te accepteren dat
je een bepaald genre beheerst dat anderen niet beheersen.
De heer Pieter Heerma (CDA): Voorzitter. Een collega in dit huis staat op
tegen ISIS, doet daarover uitspraken en wordt soms zelfs bedreigd. Op het
moment dat deze collega een lastige vraag stelt, is het stuitend dat de
Graaf min of meer zegt: ik hoef geen antwoord te geven, want het
betreffende Kamerlid is moslim en zal op basis van zijn geloof wel de
onwaarheid vertellen. Als de heer De Graaf deze nieuwe norm in dit soort
debatten wil hanteren, verwacht ik dat hij de komende maanden nog veel
lastige debatten met de heer Marcouch tegemoet kan zien.
Ik dank de Minister voor zijn antwoorden. Ik ben niet met alle antwoorden
even tevreden. Het is echter goed dat de Minister het vervolg van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

40

onderzoek dat gisteren naar buiten kwam, oppakt en de resultaten niet
wegwuift maar omarmt op het moment dat de discussie ook vanuit Turkse
organisaties wordt opgepakt.
Het zal de Minister niet verbazen dat ik niet helemaal tevreden ben met
het antwoord over het integratieakkoord. Ik heb even overwogen om een
VAO aan te vragen, maar dat zal ik niet doen. We krijgen de voortgangsrapportage integratie voorafgaand aan de begrotingsbehandeling. Ik
verzoek de Minister om ervoor te zorgen dat we deze niet één dag van
tevoren ontvangen. Ik zal tijdens het betreffende debat opnieuw terugkomen op dit punt.
De Minister heeft bevestigd dat het niet handig is dat de voortgangsrapportage inzake radicalisering gedurende dit debat komt. Ik hoop dat dit de
volgende keer voorkomen kan worden. Ik heb de antwoorden van de
Minister gehoord. Wij zullen er op een ander moment over doordiscussiëren, evenals over onze voorstellen om verheerlijking van geweld
strafbaar te stellen.
Wat de voortgang van de agenda betreft, ben ik blij dat de Minister de
positieve bijdrage die de TRSO’s aan de discussie kunnen leveren, hier
wat explicieter benoemt dan in zijn brief.
De heer Van Weyenberg (D66): Voorzitter. Ik sluit mij aan bij de laatste
woorden van de heer Heerma: de balans beviel mij beter. De Minister
heeft aangegeven op welke wijze hij de monitoring voor zich ziet. Zodra
een en ander nader op papier is uitgewerkt, zal hij het aan de Kamer
sturen. Ik ga ervan uit dat van tevoren nogmaals een gesprek wordt
aangegaan met de vier onderzochte organisaties. Dat is tevens mijn vraag
aan de Minister. Dit debat is deels een tussenstap richting de begrotingsbehandeling, waar zaken als jeugdwerkloosheid onder migrantenjongeren
en de aanpak van discriminatie op de arbeidsmarkt wederom prominent
op de agenda moeten staan. Mede vanwege het feit dat het onderzoek
van Motivaction gisteren is uitgekomen, zijn we vandaag in mindere mate
aan voornoemde zaken toegekomen.
Ik ben blij dat een ruime meerderheid vindt dat we het gesprek intensiever
moeten aangaan, niet alleen als individuen maar ook als Kamer. Het is
buitengewoon belangrijk dat de Minister nader onderzoek doet, ook
teneinde de antwoorden op waarde te kunnen schatten.
Ten slotte, het debat, en in het bijzonder het slotdebat met de heer De
Graaf, heeft mij gesterkt. We moeten niet wegkijken, maar ook zeker niet
wegzetten. Het verbeteren van de integratie moeten we samen doen. Ik
vrees dat de heer De Graaf deels zal oogsten wat hij zaait op dit punt. Dat
is niet de vooruitgang waarop hij hoopt.
De heer De Graaf (PVV): Kan de heer Van Weyenberg misschien
uitleggen wat ik dan zal zaaien?
De heer Van Weyenberg (D66): Jazeker. De PVV komt niet met oplossingen, maar zet mensen weg op basis van hun geloof. Dat heeft de
afgelopen tien jaar niet bijgedragen. We zeggen tegen mensen dat ze hier
het beste van hun leven kunnen maken en dat dat een verantwoordelijkheid is van zowel henzelf als van ons als samenleving. Het spreekt mij
niet aan dat sommige mensen zeggen: u hoort hier niet; u bent hier niet
welkom en uw geloof staat mij niet aan. Dat levert geen positieve bijdrage
aan het samen leefbaar en werkbaar houden van de samenleving.
De heer De Graaf (PVV): Volgens de redenatie van de heer Van
Weyenberg was Mohammed Bouyeri een PVV’er.
De heer Van Weyenberg (D66): Dat was geen vraag maar meer een
onzinnige opmerking. De kern is dat de heer De Graaf vooral moet
bekijken hoe we problemen kunnen oplossen. Het feit dat we dat moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

41

doen met de mensen die het betreft, met respect voor hun eigen beleving
van de religie, staat voor mijn partij recht overeind. We moeten de
rechtsstaat en democratie handhaven. Mensen wegzetten op basis van
hun geloof past daar niet bij.
Mevrouw Karabulut (SP): Voorzitter. Of het nu antisemitisme, islamofobie of homofobie betreft, de Minister stelt dat ieder individu, ongeacht
diens achtergrond, religie, sekse of uitingen, zich veilig moet voelen en
veilig moet zijn in dit land. Dat kan ik alleen maar van harte onderstrepen
en onderschrijven.
Mijn vraag was of de Minister in control is. Hoe vindt hij dat het gaat?
Heeft hij alles onder controle? Liggen we op schema? Deze vragen
bewaart de Minister voor het begrotingsoverleg over twee weken. Het is
hartstikke fijn dat we het op schrift krijgen, zodat we het debat erover
kunnen voeren.
Rest mij nog een enkele vraag. Ik ben niet heel gelukkig met het resultaat
van vandaag. De Minister zal spreken met de vier onderzochte organisaties en organisaties bij elkaar brengen. Ik vind het mager. Waarom
spreken we alleen over monitoring, terwijl ik de Minister heb gevraagd
om het netwerk in kaart te brengen? Ik wens alsnog een antwoord op deze
vraag. Ik noem een voorbeeld. Er zijn organisaties, met internaten en
scholen, die gelieerd zijn aan de Gülenbeweging in Nederland. We weten
allemaal dat het een netwerk betreft. We hebben behoefte aan transparantie. Ik wil niet dat de Minister zegt: we gaan een beetje klessebessen en
volgen en dan zien we het wel. Nee, ik wil weten hoe het zit. Dan moeten
we toch in overleg met de organisaties dat overzicht en inzicht krijgen,
ook wat betreft de financiële structuren?
Ik merk, zie en hoor dat de activiteiten van de Turkse regering, via
organisaties en ambassades in Nederland, groeien. Wat is men aan het
doen? Is de Minister bereid om daarover het gesprek aan te gaan en de
Kamer inzicht te bieden, zodat we een oordeel kunnen vormen? De lange
arm wordt er niet korter op.
Tot slot, ik vind het stuitend dat de Minister het woord «segregatie» niet
één keer in de mond heeft genomen, ondanks het feit dat we spreken over
parallelle samenlevingen. We hebben te maken met nieuwe generaties.
Mijn kinderen zijn gewoon Nederlandse kinderen. De kinderen die nu op
school zitten, verkeren in aparte werelden. Zij willen dat niet, maar zijn
afhankelijk van zwarte scholen. Er worden vmbo-afdelingen gesloten. Als
het ons menens is om van de parallelle samenlevingen weer één
samenleving te maken en om negatieve invloeden, ook vanuit de
migrantenorganisaties, samen op te lossen, dan moet de voedingsbodem
aangepakt worden. Ik wil graag dat de Minister er alsnog in zijn tweede
termijn op terugkomt, de urgentie ervan inziet en het probleem aanpakt.
De heer Marcouch (PvdA): Voorzitter. Ik dank de Minister voor zijn
duidelijke en heldere antwoorden in eerste termijn. Ik ben blij met de
diverse toezeggingen die de Minister heeft gedaan. Hij heeft onder meer
toegezegd dat het zijn missie is om veranderingen in de samenleving
teweeg te brengen door de gemeenschappen te betrekken en het met
elkaar te doen. Ik moedig de Minister aan om vooral de vinger op de zere
plek te blijven leggen. Het benoemen van problemen is immers het begin
van de oplossing. Dat moet heel scherp gebeuren. Van daaruit moeten we
de verandering bewerkstelligen.
De Minister verwees in zijn inleiding naar de Schilderswijk. Een van de
heftige dingen die we afgelopen zomer in de Schilderswijk hebben gezien,
is de wijze waarop extremisten bijeenkwamen. De Minister noemde
extremisme tussen neus en lippen door. Ik roep het kabinet, en in het
bijzonder de Minister, op om veel meer werk te maken van de aanpak van
extremisme: rechts-extremisme, islamitische extremisme of welke vorm
dan ook. Alleen op die manier kunnen we ervoor zorgen dat de angst niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

42

de boventoon voert. Angst en tolerantie gaan immers niet samen. Willen
we de tolerantie in de samenleving hooghouden, dan moeten we de
angst, de angstzaaiers en de haatzaaiers stevig aanpakken.
Ik moedig de Minister aan om zijn bestuursstijl die hij vanochtend en de
afgelopen maanden heeft laten zien, te continueren. Bezoek de plaatsen
waar iets aan de hand is, zoals de moskee van vanochtend die te maken
heeft gehad met geweldsuitingen in de vorm van onder meer hakenkruizen. Helaas geldt dat niet alleen voor deze moskee. De afgelopen jaren
zijn er meer dan honderd moskeeën beklad en met geweld en agressie
bejegend. Het punt is dat dit soort incidenten op geen enkele manier door
de politie geregistreerd worden als islamofobie. Ik roep de Minister op om
er eventueel met zijn collega Ivo Opstelten voor te zorgen dat de uitingen
van haat, geweld en discriminatie goed geregistreerd worden, dat het OM
en de politie er stevig op inzetten en dat we beter inzicht krijgen in de
wijze van aanpak.
De heer Segers (ChristenUnie): Voorzitter. Ik heb twee vragen en een
aanmoediging.
Mijn eerste vraag is een onderstreping van de vraag die collega Karabulut
stelde: hoe komen wij af van de lange arm van andere landen? We leven
in een land waar mensen vrij en gelijk zijn en iedereen kansen moet
hebben. Daar knokken we voor. Het helpt dan niet als een politieke
stellingname, bijvoorbeeld ten aanzien van de Turkse president, invloed
heeft op je welbevinden en je zijn. Het is bijvoorbeeld niet mogelijk om
een naam voor je kind te kiezen, als je toevallig een Marokkaanse
achtergrond hebt. Het is zaak om te knokken voor de vrijheid en gelijkheid
van alle Nederlanders. In aansluiting daarop onderstreep ik de vraag aan
de Minister wat we eraan gaan doen.
Mijn tweede vraag gaat over de financiering vanuit onvrije landen. Het
advies van de RMO en het WODC komt eind dit jaar. Dan zullen we het
debat erover voeren. Kan de Minister in zijn reactie ingaan op het concept
van de weerbare democratie dat in Duitsland heel sterk leeft? Daar zoeken
we eigenlijk naar. We verdedigen de vrijheid en geven ook vrijheid aan
mensen met opvattingen die ons tegen de borst stuiten. Er kan echter een
moment komen waarop mensen de vrijheid misbruiken om uiteindelijk
een einde te maken aan de vrijheid. De democratie moet weerbaar zijn. In
Duitsland leeft die overtuiging heel sterk. Wij zijn daarin veel terughoudender. Wil de Minister het concept van de weerbare democratie
meenemen in zijn reactie op het WODC-onderzoek?
Mijn aanmoediging betreft de herdenking van de Armeense genocide. Ik
hoop dat de lange arm van Turkije niet zo lang is dat wij aan zelfcensuur
doen en onze agenda laten bepalen door de vraag wat waar gevoelig is. Ik
wil niet op iemands tenen staan of provoceren. Ik kom echter op voor de
mensenrechten van alle mensen, ook voor die van de Armeense
gemeenschap.
De heer Azmani (VVD): Voorzitter. Ik dank de Minister voor zijn
antwoorden. Ik vind dit debat vruchtbaarder dan het vorige algemeen
overleg over integratie. Op het laatste moment ging het even de
verkeerde kant op, maar overall gezien hebben we een goed en stevig
debat gevoerd. We weten dat de problemen die vandaag spelen niet
morgen zijn opgelost. Ik ben in ieder geval blij met de toezegging dat de
Minister bereid is om de Kamer per brief te informeren over zijn
bespreking met de vier Turkse organisaties en stromingen. Welke
verwachtingen worden uitgesproken jegens de organisaties, wat zeggen
de organisaties daarop terug en wat zijn hun plannen van aanpak? Op
welke termijn kan ik de brief verwachten? Misschien kan deze heel mooi
samenvallen met een hoorzitting van de Kamer over dit onderwerp.
Ik kom op de buitenlandse financiering en het advies van de RMO. De
oproep aan de Minister om het met zijn Duitse collega hierover te hebben,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

43

staat nog steeds. Het is goed om het deels via de ambtelijke lijn voor te
bereiden. Ik zou echter graag zien dat de Minister contact opneemt met
zijn Duitse collega. De problematiek kan gelijk zijn, juist als je kijkt naar de
vier Turkse organisaties. Uit de onderzoeken blijkt dat het hoofdkantoor in
Duitsland is en dat hier dependances zijn. Zowel in het buitenland als hier
speelt het vraagstuk hoe je moet omgaan met gesloten organisaties in je
eigen samenleving. We kunnen op dit punt van elkaar leren en verdere
stappen zetten. Is de Minister bereid om het gesprek aan te gaan met zijn
Duitse collega? Op welke termijn kan ik een terugkoppeling verwachten
van het gesprek?
De voorzitter: We zijn aan het einde gekomen van de tweede termijn van
de Kamer.
Minister Asscher: Voorzitter. Ik ben het met de heer Azmani eens dat het
over het geheel genomen best een goed debat was, ondanks het feit dat
er heel moeilijke onderwerpen op de agenda stonden. Ik ben de Kamer
hiervoor erkentelijk. We moeten niet te gemakkelijk dingen roepen, maar
op zoek gaan naar de echte antwoorden. Ieder heeft zijn eigen politieke
overtuiging en ideeën. Niemand heeft echter de wijsheid in pacht. We
moeten het doen met de mensen uit de migrantengemeenschappen zelf,
vanuit een heel helder kader, namelijk onze gedeelde rechtsstaat, en met
het nodige «activisme», zoals de heer Marcouch het noemt.
Ik neem graag de uitnodiging aan om in te gaan op het Duitse concept
van de weerbare democratie. Dat wil niet zeggen dat ik het meteen
omarm. Ik ben zelf opgeleid en opgevoed in een meer Angelsaksische
weerbare democratie van de free market place of ideas, waarbij de
verstandige meningen vanzelf bovenkomen. Duitsland heeft natuurlijk zijn
eigen geschiedenis en redenen om de democratie tot de tanden toe te
bewapenen. Er zijn echter ook nadelen. Juist bij het nadenken over de
wijze waarop je omgaat met een eventuele springplank voor radicalisering
kom je op dit soort interpretaties. Ook het CDA, bij monde van de heer
Buma, heeft naar deze interpretatie verwezen tijdens het pleidooi over de
strafbaarstelling van verheerlijking van geweld. Ik zal erop ingaan, maar
Minister Opstelten zal de pen vasthouden. Dat is onvermijdelijk. Het
kabinet gaat er in ieder geval op in.
Ik vat samen dat de PVV-fractie teleurgesteld is. Ik verbind er verder geen
omschrijving of recensie aan.
Mevrouw Karabulut verzoekt het hele netwerk in beeld te brengen. Wat
gebeurt er bijvoorbeeld bij internaten en gelieerde instellingen? Ik wil met
de organisaties juist een volgende stap zetten. Ik heb niet voor niets het
informele onderwijs genoemd. Bij dat onderwerp is transparantie heel
nuttig. Er is wetgeving voor de echte jeugdinternaten in voorbereiding. Ik
spreek daarover met de organisaties. Ik spreek zeer binnenkort met enkele
ouders die er heel gemengde gevoelens over hebben. Voor een deel zijn
ze er blij mee. Als het de veiligheid van kinderen betreft, wil je graag dat
er sprake is van een verklaring omtrent het gedrag, een goed pedagogisch
beleid en fysieke veiligheid. De ouders willen echter niet dat hun
grondrecht wordt beperkt. Ik heb er alle vertrouwen in dat we eruit
komen. Naar mijn idee handel ik juist in de geest van de vraag van
mevrouw Karabulut. Ik begrijp haar teleurstelling dus niet onmiddellijk. Ik
ga door op dit punt.
Wat doe je met de lange arm? De arm van de vreemde mogendheid is
zolang als de Nederlanders toelaten. Als Marokkaanse Nederlanders of
Turkse Nederlanders hun eigen keuzes maken, hun eigen organisaties
hebben of hun eigen leven hebben, kunnen buitenlandse mogendheden
hoog en laag springen, maar daarmee houdt het op. Toch is dat antwoord
te simpel. Als je opgroeit en een en ander met de paplepel ingegoten
krijgt, dan is dat een onderdeel van je identiteit. Het is moeilijk om je
daarvan los te maken. Ik realiseer mij dat het heel veel uitmaakt hoe de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

44

politieke situatie in het land van herkomst zich ontwikkelt. Een simpel
antwoord is er niet. Het is goed dat we vooral doorgaan met het lastige
gesprek met de organisaties, waarbij sprake is van een enorme gemeenschappelijke agenda. Daarnaast moeten we doorgaan met het diplomatieke gesprek met de Turkse overheid over de vraag wat je Turkse
Nederlanders in het buitenland meegeeft. We moeten blijven opkomen
voor het individu. In de eerste integratiebrief heb ik het kader geschetst
dat ik net citeerde. Daarnaast is het onze taak om de individuele vrijheid
van mensen uit migrantengemeenschappen te beschermen. Deze mensen
kunnen als individu in de knel komen, omdat ze van geloof veranderen,
niet meer geloven, een andere stroming aanhangen, homo zijn of om
welke reden dan ook. Wij moeten ons dat aantrekken.
Mevrouw Karabulut (SP): Praten en volgen moet natuurlijk gebeuren.
Zegt de Minister nu echter toe dat hij de transparantie van de netwerken
gaat onderzoeken, met alles wat erbij hoort? Het betreft immers niet
alleen internaten, maar ook scholen en andere organisaties. Zal de
Minister de transparantie alsnog onderzoeken en de Kamer daarover
informeren? Dit aspect had eigenlijk in het onderzoek van Motivaction
moeten zitten, maar zat er niet in. Gaat de Minister daarnaast in gesprek
met de Turkse overheid en brengt hij in kaart welke activiteiten zij in
Nederland aanbiedt of onderneemt met Turkse Nederlanders, zodat wij
vervolgens kunnen bedenken wat ons oordeel daarover is? Moet ik het zo
opvatten? Dan komen we namelijk een stap vooruit.
Minister Asscher: Nee, zo mag mevrouw Karabulut het niet opvatten. Die
toezegging heb ik niet gedaan. Ik heb wel in de richting van de heer Van
Weyenberg aangegeven dat ik zal toelichten op welke wijze ik de
monitoring wil vormgeven. Dat krijgt in ieder geval een vervolg.
Daarnaast heb ik beschreven welke acties ik zal ondernemen. Ik heb echter
geen nieuwe onderzoeken aangekondigd of gezegd dat ik allerlei niet
nader te noemen organisaties in kaart zal brengen. Nee, dat heb ik niet
beloofd.
Mevrouw Karabulut (SP): De Minister spreekt over transparantie. De
Minister heeft gesprekken en contacten met iedereen: met de Turkse
autoriteiten en met de organisaties. Als de transparantie wederzijds is,
dan moeten de feiten toch op tafel komen? Waarmee zijn we hier anders
bezig? Ik kan de gesprekken immers ook voeren en een derde poging voor
een onderzoek is prima. Het moet echter wel de gewenste feiten en
resultaten opleveren. De Minister mag er later op terugkomen als het nu
een beetje te ingewikkeld is.
Minister Asscher: De Minister kan het amper volgen; zo complex is de
vraag van mevrouw Karabulut. Ik maak graag gebruik van haar uitnodiging om de diepere betekenis van haar woorden nog eens goed te laten
doordringen. Ik streef naar transparantie. In antwoord op de vraag van de
heer Azmani breng ik graag verslag uit van de vervolggesprekken. Ik heb
een aantal onderwerpen aangestipt waarop ik meer transparantie wil.
Natuurlijk kijken we dan ook naar onderliggende organisaties. Blijkbaar
heb ik de vraag niet goed begrepen, maar mevrouw Karabulut leek te
vragen naar een toezegging om een alomvattend nader onderzoek te
doen waarin alles in kaart gebracht wordt. Dat wil ik niet toezeggen. Dat is
in het onderzoek van Motivaction ook niet gelukt. Het zou dus een loze
toezegging zijn. Ik ga nog eens heel goed kauwen op de vraag van
mevrouw Karabulut.
Ik kom op de vraag over segregatie. Segregatie is wel degelijk een
probleem, omdat het de integratie kan hinderen. Als je elkaar niet
ontmoet, is het niet voor niets veel moeilijker om vooroordelen te
slechten, om een beeld van elkaar te krijgen en om vriendschappen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

45

sluiten tussen bijvoorbeeld moslims en joden. Segregatie moeten we dus
zeker tegengaan. Dat geldt op school, in de wijken waar gemengd
gebouwd moet worden en voor de samenleving als geheel. Uit het feit dat
het ik het woord «segregatie» niet gebruikt heb, kan niet worden
geconcludeerd of we er belang aan hechten. De opvatting van de SP over
het verplicht mengen van scholen deel ik niet. Daarover hebben we vaker
gedebatteerd. Dat is een punt van uitwerking wat betreft het tegengaan
van segregatie. Mevrouw Karabulut en ik zijn het er echter over eens dat
we een samenleving willen waarin mensen elkaar ontmoeten.
De voorzitter: Ik geef mevrouw Karabulut nog één mogelijkheid om te
interrumperen, maar niet om een vervolgvraag te stellen. Daarna is het
klaar qua interrupties.
Mevrouw Karabulut (SP): Ik dank de Minister voor de toelichting op het
SP-standpunt over het bestrijden van segregatie. Ik ken het. Ik ben blij met
de opmerking van de Minister dat het bestrijden van segregatie belangrijk
is en noodzakelijk is voor het bereiken van integratie. Ik ben echter juist
benieuwd naar de oplossingen en middelen die de Minister voorziet.
Minister Asscher: Eerlijk gezegd, heb ik geen vraag gehoord.
Mevrouw Karabulut (SP): Hoe wil de Minister de segregatie bestrijden?
Minister Asscher: Segregatie bestrijd je door te zorgen dat kinderen zo
veel mogelijk samen naar school gaan, door gemengde wijken te bouwen,
door allerlei vormen van ontmoetingen te stimuleren en door kinderen te
laten ervaren dat er meer geloven zijn dan het geloof dat ze zelf hebben.
Daarnaast zijn er prachtige projecten, vormgegeven door onder meer
Diversion, waarbij mensen de klas ingaan en laten zien dat vooroordelen
vaak onterecht zijn. Je kunt segregatie op talloze manieren bestrijden:
fysieke segregatie door de plek waar we leven, schoolsegregatie door de
wijze waarop we naar school gaan, mentale segregatie door mensen de
vrijheid te bieden hun eigen keuzes te maken. Hierover spreken we
regelmatig en we doen er ook veel aan. Het laatste woord zal er nog niet
over gezegd zijn.
De heer Azmani vraagt wanneer de Kamer een brief krijgt over een
follow-up van de gesprekken met de Turkse organisaties. Eind januari,
begin februari zal ik de Kamer daarover informeren. Ik weet niet of dat
samenvalt met de hoorzitting. Dat wacht ik af.
Tevens zal ik dit jaar contact hebben mijn Duitse collega, zodat we kunnen
bekijken of er nog nadere inzichten zijn.
Ten slotte zijn er allerlei aanmoedigingen geweest die ik ter harte neem. Ik
zal mijn best doen om de verschillende afzenders niet teleur te stellen.
De heer Marcouch (PvdA): Ik had inderdaad wat aanmoedigingen gedaan
en misschien is daardoor mijn vraag verwaterd. Vanochtend was de
Minister op bezoek bij een moskee die te maken heeft gehad met haat en
geweld jegens moslims. We registreren heel goed antisemitisme en
geweld tegen homo’s. Geweld tegen moslims wordt echter niet goed
geregistreerd. De afgelopen jaren zijn er meer dan honderd van dit soort
incidenten geweest. De aanpak begint bij een goede registratie of
aangifte, bijvoorbeeld bij de politie. Ik vraag de Minister om samen met
zijn collega van Veiligheid en Justitie werk te maken van een betere
registratie en aanpak van dit fenomeen.
Minister Asscher: Ik heb de afgelopen periode twee keer een rondetafelbijeenkomst voorgezeten over moslimdiscriminatie. Een van de dingen
die daarbij opviel, was het feit dat er te weinig aangifte wordt gedaan.
Daarmee begint het. Men houdt het vaak in eigen kring en dat maakt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

46

moeilijker om er goed op in te gaan. Eén, het begint echt met de aangifte.
Doe die aangifte. Twee, ik noem het voorbeeld van vanochtend in
IJmuiden. Daar is men goed omgegaan met de incidenten. Er zijn daders
gepakt en het heeft een positief vervolg gekregen. Drie, hate crimes
worden als zodanig gerubriceerd. Geweld tegen homo’s wordt echter
weer niet apart gerubriceerd van geweld tegen moslims enzovoorts. De
heer Segers en de Minister van Veiligheid en Justitie hebben gediscussieerd over de vraag of antisemitisme een apart vinkje moet hebben. Ik
heb bij de rondetafelbijeenkomst aangegeven dat het belangrijk is dat de
discriminatievoorzieningen alle meldingen bijhouden en terugkoppelen,
zodat het ook op regionaal niveau wordt geaggregeerd, dat er aangifte
wordt gedaan, dat er met die aangifte vervolgens wat gebeurt en dat er
wordt teruggekoppeld. Dat is belangrijk voor een gemeenschap. Er
gebeurt iets naars, je meldt het bij de politie en je krijgt te horen wat
ermee gebeurt. Ik wil zeker aan Minister Opstelten vragen of het zinnig is
om binnen de hate crimes een nader onderscheid te maken. Ik vraag me
echter af of daarmee een grote effectiviteitswinst te behalen is. Deze is
immers in de eerste plaats te behalen door altijd aangifte te doen en in de
tweede plaats door een verbetering door te voeren bij OM en politie
teneinde de pakkans te vergroten van mensen die geweld plegen
De heer Marcouch (PvdA): Ik ben het met de Minister eens. Het begint
met het doen van aangifte. Als de aangifte echter niet goed wordt
opgenomen en we niet terugzien wat er met de aangifte gebeurt, worden
mensen niet aangemoedigd om aangifte te doen. Dat is vaak de reden
waarom mensen de stap niet zetten. Zij denken dat het toch geen zin
heeft. Als we antisemitisme gerubriceerd registreren – dat is terecht –
waardoor mensen zien hoeveel aangiftes er zijn en wat we eraan doen en
dus aangemoedigd worden om aangifte te doen, waarom zouden we dat
dan niet doen bij geweld jegens moslims? De opgave van deze Minister
en de Minister van Veiligheid en Justitie is om werk te maken van de
aanpak van haat, in dit geval dus ook van haat jegens moslims en hun
gebedshuizen.
Minister Asscher: Oké.
De heer Marcouch (PvdA): Dat vind ik een voldoende toezegging.
Minister Asscher: Oké is voldoende, hè? In december moet ik de Kamer
een voortgangsbrief schrijven over de gehele aanpak van discriminatie. Ik
zal op dit specifieke punt nog even ruggespraak houden met Minister
Opstelten. Ik kan de vraag dan op papier beantwoorden. De Minister van
Binnenlandse Zaken is ervoor verantwoordelijk, wordt hier gezegd. Oké.
De heer Marcouch (PvdA): Ik vind het wel van belang om het in ieder
geval voor de begrotingsbehandelingen, zowel van ...
Minister Asscher: De begroting wordt al over twee weken behandeld, op
26 november. Ik informeer de Kamer in december.
De heer Marcouch (PvdA): Wordt het dan daarin meegenomen?
Minister Asscher: Als het een feitelijke vraag betreft, kan die misschien
nog mee in de schriftelijke vragen. Nu bemoei ik me echter met het werk
van de voorzitter.
De heer Marcouch (PvdA): Ik neem genoegen met de toezegging van de
Minister om er constructief naar te kijken. Het lijkt me namelijk belangrijk
om inzicht te hebben in de cijfers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

47

De voorzitter: We zijn aan het einde gekomen van het debat. Ik zeg alvast
dank aan de Minister en zijn staf, de Kamerleden en alle anderen die het
debat hebben gevolgd. De toezeggingen die in het debat zijn gedaan,
maar waarover geen terugkoppeling plaatsvindt, worden hier niet
genoemd. Ik noem alleen de toezeggingen over punten waarop de
Minister zal terugkomen in een aparte brief, en dus niet in een algemene
aanpak. Ik heb de volgende vier toezeggingen genoteerd.
– Binnen drie weken laat de Minister de Kamer per brief weten hoe het
kwalitatief onderzoek naar de opvattingen onder Turkse jongeren
wordt vormgegeven.
– Voor de begrotingsbehandeling Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
die over twee weken plaatsvindt, zendt de Minister een update van het
integratieprogramma.
– De Minister informeert de Kamer eind januari of begin februari per
brief over de wijze waarop de TRSO’s zullen worden gemonitord.
– De Minister stuurt voor eind januari of begin februari een brief over de
uitkomst van zijn gesprek met de Turkse organisaties over onder meer
transparantie.
Minister Asscher: De twee laatste toezeggingen wil ik als het ware
fuseren in één brief.
De voorzitter: Prima, dan noteren we de laatste twee toezeggingen als
aparte onderdelen in één brief. Dat waren de toezeggingen. Mist de heer
Segers nog wat?
De heer Segers (ChristenUnie): Het is een beetje onhandig dat de
toezeggingen die in andere brieven hun weerslag zullen vinden, niet
worden genoemd. We hebben iets nodig waarop we kunnen terugvallen,
zoals het feit dat de Minister in zijn reactie op het WODC-onderzoek ingaat
op het idee van de weerbare democratie. Die toezegging wil ik graag
genoteerd hebben, zodat we elkaar erop kunnen aanspreken.
De voorzitter: U kunt altijd teruggrijpen op het verslag. Een aantal
commissies neemt onze nette werkwijze, waarbij we de toezeggingen met
een tijd noteren, over. Brieven die toch al aan de Kamer zouden worden
verstuurd, kunt u in het verslag terugvinden. We gaan niet alles
uitsplitsen. Dat wordt een enorme bureaucratie. Zaken die apart worden
behandeld, nemen we hier door.
De heer Azmani (VVD): Ik mis de toezegging over het contact dat de
Minister zal leggen met zijn collega in Duitsland. Daarover krijgt de Kamer
ook een terugkoppeling. Die toezegging wil ik genoteerd hebben.
De voorzitter: De Minister heeft toegezegd dat hij contact zal leggen,
maar niet dat hij daarover zal terugkoppelen. Wil de Minister dit alsnog
toezeggen? Dan kunnen we die toezegging ook noteren. We doen dat in
dezelfde brief van eind januari, begin februari. Akkoord?
Minister Asscher: Dat is een goed idee.
De voorzitter: Ik dank allen en sluit de vergadering.
Sluiting 17.40 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 86

48