Borstvoeding
In opdracht van het ministerie van VWS
H7249
Petra Kramer, Elmara Bemer, Judith ter Berg

29 november 2019

Inhoudsopgave

1.

Inzichten en aanbevelingen

3

2.

Inleiding

7

3.

De basis: Borstvoedingsdoelen. Hebben vrouwen doelen en hechten ze er waarde aan?

12

4.

Beïnvloeders van het al dan niet halen van doelen, los van de
geboden professionele ondersteuning

18

5.

Verbeterpunten voor de professionele zorg en ondersteuning

24

6.

Verschillen naar achtergrondkenmerken

31

7.

Bijlage: overige beïnvloeders van het al dan niet halen van ‘borstvoedingsdoelen’

33

8.

Bijlage: overzicht doelen, tevredenheid over doelen en redenen voor al dan niet halen doelen

35

2

1
Inzichten en aanbevelingen

Inzichten en aanbevelingen – doelen in het algemeen

Inzichten

Aanbevelingen

Het komt regelmatig voor dat moeders minder lang borstvoeding geven dan ze graag
hadden gewild (hoe ze het vooraf hadden bedacht). Daarbij zien we echter ook dat een
deel daar ontevreden over is, maar eveneens een groot deel er wel vrede mee heeft.

Voor de gevallen waarin (professionele) ondersteuning of aanpassingen in de omgeving
hadden kunnen helpen om het borstvoedingsdoel te bereiken, verwijzen we naar de
aanbevelingen op de volgende twee pagina’s.

De doelen die men heeft zijn dan ook meestal vrij ‘flexibel’, men houdt er rekening mee
dat het soms niet lukt. En dat het doel dan bijgesteld moet worden: dat is min of meer
onderdeel van het doel. Want veel vrouwen trekken wel ergens en grens wat betreft de
moeite die ze er voor kunnen en willen doen. Dat zorgt ervoor dat men er dan toch (deels)
tevreden op terugkijkt.

Voor moeders die hun ‘doelen’ ten aanzien van borstvoeding vooraf nog niet goed voor
ogen hebben, kan het prettig zijn om vooraf en ‘borstvoedingsplan’ te bespreken,
bijvoorbeeld in combinatie met het geboorteplan dat wordt opgesteld.

We zien dat de meeste moeders bereid zijn om veel moeite te doen voor het geven van
borstvoeding: ze geven niet makkelijk op. Als het borstvoeding (blijven) geven niet lukt,
dan spelen daar soms factoren in mee die die door betere begeleiding voorkomen of
verholpen hadden kunnen worden.
Tegelijkertijd zien we dat er ook vaak al ondersteuning heeft plaatsgevonden, maar dat de
redenen om uiteindelijk te stoppen soms ook met ondersteuning niet (voldoende)
verholpen hadden kunnen worden.

Voor de gevallen dat ook met ondersteuning het (eerder) stoppen waarschijnlijk niet
voorkomen had kunnen worden, doen we de volgende aanbevelingen:
De zorg lijkt er doorgaans op ingericht te zijn om moeders te helpen hun
borstvoedingsdoelen te halen. Het is daarbij belangrijk dat de zorgverlening zich realiseert
dat ‘niet ten koste van alles’ vaak onderdeel uitmaakt van dat doel en dat moeders
soms hun doel liever naar beneden bijstellen.
Verder mag er oog voor zijn dat vrouwen soms ook tegen hun eigen grenzen aanlopen
en in die gevallen is hier steun bij nodig, omdat de keuze om te stoppen moeilijk is
(morele steun gewenst) en omdat moeders soms hun eigen grenzen overschrijden (steun
gewenst om voor zichzelf te kiezen).

4

Inzichten en aanbevelingen - omgevingsfactoren
Inzichten

Aanbevelingen

Als we kijken naar omgevingsfactoren is het weer beginnen met werken (of
school) vaak een concrete reden om te willen stoppen. Als dat altijd al het doel
was, hoeft het geen probleem te zijn. Maar sommige moeders hadden eigenlijk
langer willen voeden/kolven, terwijl de werksituatie dit in de weg staat door één of
meer van onderstaande zaken:

Voor moeders waarbij kolven op het werk echt onpraktisch is, is het belangrijk dat goede informatie
vanuit kraamverzorgenden/JGZ-professionals of lactatiekundigen wordt geboden over het afbouwen
naar alleen ‘s ochtends en ‘s avonds voeden en de combinatie met kunstvoeding.

- Soms is het praktisch vrijwel onmogelijk doordat men de hele dag bereikbaar
moet zijn/klaar moet staan.
- Soms zijn er geen goede voorzieningen (ruimte) en ziet men het daarom niet
zitten. Dit gaat vaak samen met gebrek aan aandacht die de werkgever er zelf
aan besteedt (vooraf bespreken).
- Het idee dat collega’s er ‘scheef’ naar kijken. Sommige moeders laten zich er
niet door weerhouden, anderen trekken zich hier wel (bewust of minder
bewust) iets van aan.
Veel moeders hebben het gevoel dat de sociale norm in de omgeving is dat
borstvoeding iets is voor thuis in de privésituatie en dat je buiten de deur (o.a. op
je werk) weer de onafhankelijke vrouw bent. Dit lijkt door te werken in allerlei
zaken: dat het niet vanzelfsprekend is om op het werk te kolven, dat er relatief
weinig over gesproken wordt door vrouwen onderling en dat men minder geneigd
is om hulp/ondersteuning te zoeken.
Wat betreft kennis valt op dat een deel van moeders er vooraf niet voldoende op
is voorbereid dat het geven van borstvoeding iets is dat je in het begin moet
‘leren’: dat het niet altijd meteen gemakkelijk gaat. Bovendien is men niet altijd
voldoende op de hoogte van mogelijkheden die er zijn voor hulp en
ondersteuning.

Stimuleer werkgevers om het onderwerp borstvoeding uit zichzelf te bespreken met zwangere
werknemers, maar ook om het onderwerp op de werkvloer bespreekbaar te maken. Mogelijk kan het
meevaren op acties die gaande zijn rondom inclusiviteit op de werkvloer en family friendly workplaces.
Het is aan te raden om het stimuleren van de bespreekbaarheid op de werkvloer te combineren met
het bijsturen van de sociale norm. Het veranderen van de sociale norm vergt meestal veel tijd.
Zeker in dit geval moet het tactisch aangepakt worden, gezien de gevoeligheid van het onderwerp,
waar in de (social) media regelmatig felle voor-en tegenstanders zich over uitspreken.
• Veranderingen in de omgeving zouden een eerste stap kunnen zijn: bijvoorbeeld het duidelijk
zichtbaar aangeven van ruimtes waar gekolfd of gevoed kan worden (in restaurants,
winkelcentra, kantoorgebouwen), waardoor het een vanzelfsprekend iets is waar iedereen (ook
voordat hij/zij vader of moeder wordt) iets van ziet.
• In communicatie-uitingen zou een verrassende, niet te serieuze insteek kunnen helpen om
mensen aan het denken te zetten zonder dat het weerstand oproept. Zoals in dit filmpje waar de
situatie geschetst wordt dat vaders zouden kolven op het werk.
• Tot slot: het onderwerp is mogelijk minder ‘taboe’ dan veel moeder denken. In dat geval is het de
moeite waard om in communicatie te benadrukken dat een meerderheid het heel normaal en goed
vindt om borstvoeding te geven (corrigeren van het heersende beeld).
Kennis: stimuleer dat in borstvoedingscursussen voldoende aandacht wordt geschonken aan het feit
dat je in het begin tijd nodig zult hebben om te leren hoe je borstvoeding geeft en aan de oplossingen
die er zijn als het moeilijk gaat. Een verloskundige kan dit ook al aankaarten.

5

Inzichten en aanbevelingen – professionele ondersteuning
Inzichten

Aanbevelingen

Er komen in de interviews echter ook situaties aan het licht waarbij
professionele ondersteuning wel had kunnen helpen en verbetering
mogelijk is:

Het is aan te raden dat verloskundigen moeders (meer dan nu) al voor de bevalling aan het denken
zetten en ondersteunen met informatie. Door het een paar keer terug te laten komen, beklijft de informatie
mogelijk beter dan het nu doet.

De eerste dagen zijn cruciaal, terwijl kraamzorg (thuis of in het
ziekenhuis) soms onvoldoende steun kan bieden bij het opstarten van
de borstvoeding.

Richtlijnen van kraamzorgorganisaties op het gebied bij ondersteuning bij borstvoeding kunnen mogelijk
aangescherpt worden. Om ervoor te zorgen dat iedere kraamverzorgende even goed in staat is hulp te
bieden bij borstvoeding (of daar goed en snel een lactatiekundige bij kan inschakelen) bij moeders
waarbij de borstvoeding enige moeite kost.

Na de kraamperiode lijkt een makkelijke weg naar professionele hulp
te ontbreken:
• de overgang nadat de kraamverzorgende weg is, wordt soms lastig
gevonden.
• de JGZ-professional wordt vaak niet zozeer als hulplijn op dit gebied
gezien.
• er lijkt voor sommigen een drempel te zijn om zelf een lactatiekundige
in te schakelen (financieel of omdat men het eerst zelf wil proberen,
een lactatiekundige voelt niet als ‘standaard’). Ook is er onbekendheid
over wat een lactatiekundige kan betekenen (en soms ook dat
lactatiekundigen bestaan).
Voorafgaand aan de geboorte wordt borstvoeding en met name wat er
moeilijk kan zijn) slechts beperkt besproken door de verloskundige en
cursussen, terwijl moeders achteraf zeggen dat ze beter voorbereid
hadden willen zijn op wat er moeilijk kan gaan.

Hetzelfde geldt voor (de verpleging op) kraamafdelingen van ziekenhuizen: het is belangrijk dat moeders
hulp kunnen krijgen zolang ze in het ziekenhuis zijn, ook in het weekend of tijdens drukke periodes.
Nauwere samenwerking tussen ziekenhuizen, kraamzorgorganisaties en lactatiekundigen kan daarbij
helpen.
Kraamverzorgenden zouden daarnaast standaard kunnen voorstellen om enkele dagen na de
kraamzorgperiode nog eens (telefonisch) contact op te nemen, zodat zij advies kunnen geven over
eventuele vragen of moeilijkheden die na hun vertrek zijn opgetreden.
Als zorg door een gespecialiseerde lactatiekundige meer onderdeel uitmaakt van de opties die door
kraamzorgorganisaties worden aangeboden en door iedere verzekeraar wordt vergoed in hetzelfde
pakket als waar kraamzorg onder valt, kan de drempel om hier gebruik van te maken kleiner worden. Zowel
de financiële drempel, als de drempel die gevormd wordt door het beeld dat het ‘niet standaard’ is.
Na lactatiekundige hulp is een korte (telefonische) follow-up door de lactatiekundige na enkele dagen
verstandig, om onzekerheid die resteert te verminderen.
JGZ-professionals mogen een meer signalerende en verwijzende rol innemen dan ze nu doen, door niet
alleen te vragen óf borstvoeding gegeven wordt, maar ook actief te vragen hoe dit gaat en of er behoefte
is aan ondersteuning.

6

2
Inleiding

Context, centrale vraag en onderzoeksvragen voor dit onderzoek
Borstvoeding wordt gezien als de beste voeding voor baby’s
vanaf de geboorte tot de leeftijd van zes maanden en in
combinatie met bijvoeding tot de leeftijd van twee jaar. Echter,
in Nederland blijken veel vrouwen hier al mee te stoppen
voordat de eerste zes maanden voorbij zijn.

Verder blijkt uit onderzoeken (o.a. TNO) dat vrouwen in
Westerse landen vaak langer borstvoeding hadden willen
geven, maar eerder stoppen dan ze hadden gewenst: ze
halen hun ‘borstvoedingsdoelen’ niet.
Het Ministerie van VWS, de Bernard van Leer Foundation,
GGD Amsterdam en het Voedingscentrum willen weten wat
er verbeterd kan worden aan de ondersteuning en omgeving
van moeders bij het geven van borstvoeding.
Het is niet de intentie de vrouwen op te leggen dat ze
borstvoeding een bepaalde periode moeten volhouden, maar
wel om hen te helpen hun eigen ‘doelen’ te bereiken wanneer
ze tegen barrières aanlopen.

Wat kan er verbeterd worden aan de ondersteuning en de omgeving van
vrouwen bij het geven van borstvoeding om er voor te zorgen dat zij hun
eigen borstvoedingsdoelen wel halen?

Welke kennis en houding hebben
vrouwen met jonge kinderen ten
aanzien van borstvoeding?

In hoeverre hebben vrouwen
doelen ten aanzien van
borstvoeding en hechten ze hier
waarde aan?

Welke factoren zijn er aan te
wijzen die er aan bijdragen dat
vrouwen hun borstvoedingsdoelen al dan niet halen?

Dit rapport biedt aanbevelingen voor de professionele zorg
om betere ondersteuning te bieden bij borstvoeding en
praktische tips hoe de omgeving aan te passen om vrouwen
te helpen door te gaan met borstvoeding geven. Dit is
gebaseerd op kwalitatief onderzoek onder 30 vrouwen (zie
verdere toelichting op de volgende 2 pagina’s).

8

Aandachtspunten bij het lezen van dit rapport
Kwalitatieve resultaten
Dit rapport is volledig gebaseerd op door Kantar uitgevoerd kwalitatief onderzoek. In totaal zijn er 30 vrouwen geïnterviewd. De exacte samenstelling van de groep
geïnterviewde vrouwen is te vinden in de onderzoeksverantwoording in de bijlage. Dit geeft een beeld van de diversiteit aan ervaringen die er bestaan met het geven van
borstvoeding, maar is geenszins bedoeld een volledig representatief beeld van de Nederlandse vrouw te geven. Het geeft een indruk van ervaringen en redenen om al
dan niet borstvoeding te geven zolang als men wilde.
We hebben een specifieke selectie van moeders gesproken
De meerderheid van de vrouwen die aan het onderzoek hebben deelgenomen, zijn geworven op basis van het gegeven dat ze ontevreden waren over de lengte van de
periode dat ze borstvoeding gegeven hebben. Dat impliceert dat ze in principe borstvoeding wilden geven. Moeders die vroeg gestopt zijn met als reden dat ze
borstvoeding niet zo belangrijk vinden, zijn in dit onderzoek dan ook niet ondervraagd.
Wel zijn er ook moeders geïnterviewd die wél tevreden zijn over de periode dat ze borstvoeding hebben gegeven. Ook zij vonden borstvoeding allemaal in meer of
mindere mate belangrijk, aangezien ze er aan begonnen zijn en het enige tijd hebben volgehouden.
De term ‘borstvoedingsdoelen’
In dit rapport wordt regelmatig gesproken over ‘borstvoedingsdoelen’. We zijn ons ervan bewust dat niet iedereen expliciet doelen heeft (gehad) ten aanzien van de
periode dat men borstvoeding wil geven. En dat als er wel een ‘doel’ is, dit vaak niet letterlijk zo genoemd wordt. Één van de uitkomsten van het onderzoek is ook juist dat
er vaak geen duidelijke doelen zijn gesteld. We gebruiken de term borstvoedingsdoelen in de rapportage, maar deze term is niet op die manier in de interviews met de
respondenten gebruikt.
De term ‘JGZ-professional’
In dit rapport spreken we regelmatig over de zorg die door de JGZ (Jeugdgezondheidszorg) of JGZ-professional wordt geboden. In de gesprekken is meestal gesproken
over ‘het consultatiebureau’, zoals de JGZ in de volksmond beter bekend staat.

9

Onderzoeksverantwoording
Methode
Kwalitatieve diepte-interviews, waarvan 12 telefonisch en 18 face to face
bij de moeders thuis.
Face to face interviews vonden plaats binnen een straal van 40km van
Amsterdam, de telefonische juist buiten deze straal zoveel mogelijk
verspreid over Nederland.

Autochtoon

Islamitisch

Selectie
In de eerste selectie zijn vrouwen geworven die in het afgelopen jaar nog
borstvoeding hebben gegeven (of nog steeds gaven op het moment van
het interview). Deze zijn geworven door een extern selectiebureau (vaste
partner van Kantar). Er is hierbij gezorgd voor een spreiding naar al dan
niet tevreden zijn met de periode dat men borstvoeding gegeven heeft,
evenals een spreiding op afkomst, sociaal-economische status (SES),
werkzaamheid en aantal kinderen.
Er is een extra selectie gedaan toen bleek dat de eerste selectie relatief
veel vrouwen bevatte die lang borstvoeding hadden gegeven. De extra
groep is geselecteerd op vrouwen die korter dan drie maanden
borstvoeding hebben gegeven en afkomstig uit de respondentendatabase
van Kantar.

Telefonisch

Totaal

Autochtoon
hogere SES

3

1

4

Autochtoon lage
SES

3

1

4

Turks

3

1

4

Marokkaans

3

1

4

Surinaams/
Antilliaans

6

2

8

Eerste selectie

Lengte interviews
Interviews duurden gemiddeld 1 uur.

Thuis

Surinaams/
Antilliaans

Extra selectie van moeders die korter dan drie maanden borstvoeding hebben
gegeven
Autochtoon

Autochtoon
hogere SES

3

3

Autochtoon lage
SES

3

3

10

Opbouw rapport
Dit rapport is opgedeeld in drie delen

1.
De basis: Borstvoedingsdoelen.
Hebben vrouwen doelen en hechten ze er waarde aan?

2.
Beïnvloeders van het al dan niet halen van doelen, los van de geboden professionele
ondersteuning

3.
Verbeterpunten voor de professionele zorg en ondersteuning

11

3
De basis: Borstvoedingsdoelen.
Hebben vrouwen doelen en hechten ze er waarde aan?

12

Borstvoedingsdoelen zijn niet altijd concreet en staan niet vast, terwijl de zorg wel (deels)
uitgaat van moeders die weten wat ze willen
De doelen van moeders zijn lang niet altijd concreet en staan niet vast,
maar zijn onderhevig aan fluctuatie door de tijd heen: het verandert in
verschillende fases.
Vooraf weten sommige moeders precies dat ze minimaal een bepaalde
periode borstvoeding willen geven.
Sommigen zeggen eerst wel af te wachten of het zal lukken en hoe het zal
voelen, ze hebben geen duidelijk doel. Regelmatig wordt gezegd: ‘zo lang
mogelijk’ of ‘als ik maar de eerste drie maanden volhoud, dan zie ik wel wat ik
daarna doe’.

De zorg lijkt vooral te zijn ingericht op het ondersteunen bij het halen
van de doelen van de moeder: ‘zolang als moeder en kind het willen’.
Er wordt bewust niet veel gesproken over wat bijvoorbeeld de ideale periode
is om borstvoeding te blijven geven. Er wordt vooral gevraagd wat de
moeder zelf wil.

“De kraamhulp vroeg bij de intake
wel wat ik van plan was om te gaan
doen qua voeding, maar verder…..”

Na de bevalling wordt alles concreter en worden de ‘doelen’ naar boven of
beneden bijgesteld of blijven zoals ze waren.
Dat maakt het moeilijk om te bepalen wanneer een doel wel of niet behaald
wordt.
“Als alles echt heel makkelijk zou
gaan dan zou het misschien wel
kunnen als ik weer ging werken. ‘s
ochtends en ’s avonds borstvoeding,
dat was helemaal ideaal voor me
geweest. Maar ik was ook realistisch
dat dat best moeilijk zou worden. En
dat is uiteindelijk ook niet gelukt.”

“Wilde graag proberen borstvoeding te
geven, maar was er niet heel erg op
gefocust. Kon me er gewoon geen
voorstelling van maken. Wist toen niet
dat het het mooiste is dat er is!
Uiteindelijk ging het zó goed dat ik er
langer mee door ben gegaan.”

Het is goed als de zorgverlener zich realiseert dat niet iedere moeder
heel goed weet wat ze wil en dat ‘doelen’ ook gedurende de tijd kunnen
fluctueren.

13

‘Zolang het goed gaat’ of ‘ niet ten koste van alles’ maakt vaak ook onderdeel uit van het
‘borstvoedingsdoel’

Vaak is ‘niet ten koste van alles’ ook een onderdeel van het doel dat vrouwen
hebben: een deel van de vrouwen weet dat borstvoeding ‘niet altijd lukt’. De ene
moeder weet concreter wat voor hobbels je kunt tegenkomen dan de andere.

Andere moeders weten mogelijk wel dat het soms moeite kost, maar zijn er
ook van overtuigd dat het altijd moet lukken, als je er zelf maar genoeg je
best voor doet. In sommige gevallen kan dit door onvoorziene
omstandigheden toch tegenvallen.

Deze moeders houden er vaak al rekening mee dat ze hun doel in het geval dat
het hen ook niet goed lukt, zullen bijstellen. Want ze willen dit niet ‘koste wat kost’.
Dat betekent dat wanneer deze vrouwen tegen een ‘hobbel’ aanlopen en (na nog
enige moeite te doen) vervolgens stoppen, ze er daarna alsnog vrede mee
hebben. Het doel was immers ‘zo lang het goed gaat/niet ten koste van alles’.
Ook dan is ‘zolang als moeder en kind het willen’ dus behaald.
“Ja, ik wilde het wel graag, maar ik
wist niet zeker of ik het kon dus ik
ging me er niet op instellen om
mezelf niet teleur te stellen zoals bij
mijn eerste dochter.”

“Ik ben tevreden want ik heb er alles
uitgehaald wat erin zat. Ik had geen
hoge eisen gesteld aan mezelf,
vooral omdat ik lichamelijk erg
achteruit ben gegaan.”

Voor de ondersteuning is het daarom belangrijk om zich te realiseren dat niet
iedere vrouw koste wat kost wil doorzetten en dat het slechts beperkt
inschakelen van professionele ondersteuning soms ook voldoet aan de wens
van de moeder.

“Ik dacht: dat moet wel goed komen.
Het is zoiets natuurlijks. .. Dat het
dan iedereen zou moeten lukken, dat
vind ik enigszins ook.”
(maar door zoontje dat moeilijk dronk,
stuklopende relatie en drukke peuter
uiteindelijk toch gestopt)

Als moeders in principe alles willen doen, maar door onvoorziene
omstandigheden lukt het echt niet, kunnen zorgverleners hier
waarschijnlijk niet zoveel meer aan doen.

14

‘Borstvoedingsdoelen’ verschillen sterk en worden na verloop van tijd vaak bijgesteld door
positieve of negatieve ervaringen
Tijdens de
kraamperiode
Voor de
bevalling
‘Instinct’: het hoort bij moeder
Positieve verhalen van
worden, ‘is gewoon een gevoel’ vriendinnen/(schoon)zussen,
moeder, andere familie
Eigen ervaringen met
eerder geboren kind(eren)
‘BorstvoedingsGeloof
Vooraf verschillende
doel’
informatie over wat de
beste lengte van
Levensovertuiging
borstvoedingsperiode
is
Rationeel nadenken: het zal vast
niet altijd makkelijk gaan

Negatieve verhalen van
vriendinnen/(schoon)zussen,
moeder, andere familie

Na de
kraamperiode
Bevestigd, gaat goed
Rooskleurig beeld
Valt tegen

Afwachtend/
realistisch beeld

Negatief beeld/bang
dat het niet zal lukken

Valt mee
Valt tegen

Valt mee
Valt tegen

Lichamelijke ‘belemmeringen’ zoals
borstverkleining en medicijngebruik

15

Er zijn verschillende hordes die genomen moeten worden; óf die genomen worden hangt vaak
samen met de sterkte van de overtuiging dat men borstvoeding wil geven
Mate van overtuiging
bepaalt mede in hoeverre de moeder moeite
doet om ook bij barrières toch door te gaan

‘Borstvoedingsdoel’

Hordes/
Barrieres*

Barrières die zijn genoemd in de interviews:
• Pijn bij voeden
• Baby kan niet rechtstreeks drinken, moet
gekolfd worden (ingetrokken tepels, baby
klein/vroeg geboren, borstverkleining)
• Onvoldoende melkproductie
• Baby groeit niet goed/heeft
gezondheidsproblemen
• Moeder gezondheidsproblemen
• Ouder kind heeft aandacht nodig
• Relatieproblemen
• Lastig te combineren met werk/school

Tegelijkertijd: soms kan het
niet anders
en is stoppen de enige optie

• Altijd al geweten dat ze borstvoeding
wilde geven
• ‘Oergevoel’ zegt dat ze borstvoeding
moet/wil geven, zonder rationeel te
kunnen uitleggen
• Absolute overtuiging dat dit het beste is
voor de baby
• Het gevoel, de intieme band met het
kindje
• Als gezondheid van de baby erdoor
wordt benadeeld (ziekte, groeit niet
goed)
• Combinatie met stressvolle moeilijke
gezinssituatie/relatie
• Als kolven nodig is om productie te
stimuleren of omdat baby niet goed uit
de borst kan drinken (door fysiek van
moeder of baby), maar dit de moeder
teveel energie kost (onverantwoord voor
eigen welzijn)

* Een volledig overzicht van barrières/redenen waarom moeders eerder dan gewenst gestopt zijn met borstvoeding is te vinden in de bijlage. Hierin staan ook de redenen waarom andere moeders wél tevreden zijn over de periode dat
borstvoeding is gegeven.

16

Een volledig overzicht van redenen waarom moeders als dan niet tevreden zijn over de periode
dat ze borstvoeding hebben gegeven, is te vinden in de bijlage
Klik op onderstaande plaatjes om meteen doorgelinkt te worden naar deze pagina’s

17

4
Beïnvloeders van het al dan niet halen van doelen, los van de
geboden professionele ondersteuning

18

Veel directe en indirecte beïnvloeders van het al dan niet bereiken van borstvoedingsdoelen

In dit hoofdstuk worden beínvloeders weergegeven van het al dan niet blijven
geven van borstvoeding zolang als de moeder het wil.
In dit hoofdstuk gaan we in op de wat ons betreft meest relevante beïnvloeders. Dit
is bepaald op basis van de mate waarin het in interviews naar voren is gekomen en
de mate waarin we mogelijkheden zien voor verbeteracties.
In de bijlage is een overzicht te vinden van overige rationele/bewuste en onbewuste
factoren die soms invloed hebben.
De analyse van beïnvloeders is gebaseerd op het Kantar-model voor
gedragsonderzoek (zie hiernaast).

19

Werk: kolven op het werk wordt vaak niet als vanzelfsprekend gezien en is soms ook praktisch
bijna onmogelijk
Er wordt door meerdere vrouwen verteld, direct dan wel indirect, dat het op het werk
vaak niet heel vanzelfsprekend gevonden wordt om tussendoor te kolven (of in
ieder geval voelt dat zo voor deze moeders). Dat beeld kan bij collega’s leven (en zo
ervaren worden door de moeder), maar soms vindt ook de moeder zelf dit niet zo
vanzelfsprekend.
Er lijkt weinig expliciet over borstvoeding gesproken te worden op het werk. Mogelijk
hangt dit samen met hetgeen we constateren rondom de sociale norm (zie volgende
pagina). Werkgevers bespreken dit ook niet altijd uit zichzelf met hun werknemer.
In sommige werksituaties lijkt het ook gewoonweg niet te combineren, bijvoorbeeld
als men veel onderweg is of vrijwel continu beschikbaar moet zijn (in een kleine winkel
met één of twee personen personeel, als lerares voor een klas).
Vooral het niet kunnen combineren lijkt een reden voor sommige moeders om de
borstvoeding af te bouwen voordat ze weer aan het werk gaan. Het ‘niet vanzelfsprekend
vinden’ is iets waar veel moeders die hun borstvoedingsdoel erg belangrijk vinden wel
overheen kunnen komen.

Het is aan te raden om werkgevers te stimuleren het onderwerp borstvoeding uit
zichzelf te bespreken met zwangere werknemers. Daarnaast mogen zij ook
gestimuleerd worden het onderwerp op de werkvloer bespreekbaar te maken.
Voor moeders waarbij kolven op het werk echt onpraktisch is, is goede informatie over
het afbouwen naar alleen ‘s ochtends en ‘s avonds voeden nuttig.

“Ik weet nog dat we in een open
ruimte werkten. En die vrouwen
keken dan van: gaat ze weer
kolven. Van hè, waarom doet ze
dat. Schaam je je niet? Dat
gevoel had ik een beetje. En
soms droeg ik een sjaal omdat ik
nog een dikke buik had en dan
deed ik soms het gekolfde flesje
onder mijn sjaal.”

“En onhandig met werk. Soms
ben je maar met z’n tweeën en
dan kan je niet zomaar de
winkelvloer af om te gaan
kolven. Het is ook nogal een
specialistische branche.”

“Als ik nu tegen mijn werkgever zou
zeggen dat ik moet kolven onder
werktijd denk ik dat die het niet erg
zou vinden hoor. Maar er werd niet
vanuit de werkgever naar gevraagd.
Je moet er echt zelf om vragen en
misschien is dat ook wel een
drempel.”
Als zij gezegd hadden dat je mocht
kolven had je het dan wel gedaan?
Misschien wel. Ik denk het wel.”

“Op internet kan je ook niets
vinden over het afbouwen. Daar
liep ik heel erg tegenaan, je
verloskundige is buiten beeld en je
kraamhulp ook dus er is niemand
die jou daarmee kan helpen.”

20

Sociale norm: borstvoeding lijkt iets te zijn voor de eerste maanden en vooral binnenshuis
Dit is geen directe reden waarom doelen niet gehaald worden, maar werkt wel door in bijvoorbeeld de
werksituatie
De sociale norm in Nederland in het algemeen lijkt te zijn dat borstvoeding iets is voor
thuis in de privésituatie en dat je als vrouw buiten de deur (o.a. op je werk) weer de
onafhankelijke vrouw bent.
Voeden in het openbaar lijkt bovendien nog niet erg normaal gevonden te worden. Zo
voelt het althans voor een deel van de vrouwen.
Dit kan invloed hebben op het niet willen geven van borstvoeding op het werk.

Ook signaleren we dat borstvoeding niet een heel vanzelfsprekend onderwerp is dat met
de sociale omgeving besproken wordt. Daardoor mist men soms informatie over wat er
lastig kan zijn aan het geven van borstvoeding en welke hulplijnen er beschikbaar zijn.
Maar het kan ook een eenzaam geven met betrekking tot de uitdagingen waar de
moeders tegen aan lopen.

Het veranderen van de sociale norm is moeilijk en vergt veel tijd, maar gezien de
invloed die het heeft op zowel de manier waarop moeders tegen borstvoeding en hulp
zoeken aankijken als op hoe de omgeving reageert op het geven van borstvoeding en
kolven, is het de moeite waard hier stappen in te zetten.

“Het is nog steeds een taboe. Je
kan niet in het openbaar
borstvoeding geven.”

“Bijvoorbeeld op het forum op
Facebook hoor je verhalen over
dat mensen het nog een taboe
vinden in het openbaar. Of dat
sommige partners niet echt weten
wat het voordeel is van het geven
van borstvoeding. Dus er is nog
veel onwetendheid en onbegrip.”

“In restaurants enzo was het wel eens
vervelend. Ik deed het gewoon. Maar
ik merkte wel dat mensen zeiden,
zelfs vriendinnen, van: doe je dat
hier?”

“Wel heel oppervlakkig. Ik merkte dat toen het
bij mij niet goed ging, de borstvoeding, toen
kwamen er ineens de verhalen van mensen
bij wie het ook niet goed ging.”

21

Kennis: moeders zijn niet altijd voorbereid op wat er moeilijk kan zijn aan borstvoeding en hoe
daarmee om te gaan

Lang niet alle moeders zijn vooraf goed voorbereid op het feit dat het geven van
borstvoeding in het begin lastig kan zijn, waardoor het in de praktijk kan tegenvallen. Dat
het iets is dat je enigszins moet leren.
Vrij veel van de moeders hebben wel een borstvoedingscursus gevolgd, maar vinden dat
daar weinig gesproken wordt over wat er moeilijk kan zijn aan het geven van
borstvoeding en over hoe je daar dan mee om kunt gaan. Het is uiteraard wel mogelijk
dat het wel besproken is, maar niet is blijven hangen.
Niet iedereen is goed op de hoogte van de mogelijkheden die er zijn voor hulp en
ondersteuning. Met name de hulp die een lactatiekundige kan aanbieden (het feit dat
lactatiekundigen bestaan én wat ze precies kunnen betekenen) is niet altijd bekend.
Tot slot is er bij sommigen behoefte aan meer kennis over hoe borstvoeding zich
verhoudt tot kunstvoeding en op welke manier de combinatie mogelijk is.

Het is de moeite waard om te stimuleren dat in borstvoedingscursussen voldoende
aandacht wordt geschonken aan eventuele complicerende factoren. Zonder dat de
insteek te negatief wordt. Bijvoorbeeld door te vertellen dat iedereen het in principe
moet kunnen, maar dat je het wel even moet ‘leren’. En wat mogelijke oplossingen
kunnen zijn indien het moeilijk gaat. Dit zou een verloskundige ook al kunnen
aankaarten bij vrouwen die tijdens de zwangerschap weten dat ze borstvoeding willen
geven, zodat het mogelijk beter ‘blijft hangen’.

“Die fora en die lijn om te bellen en de
lactatiekundigen, daar kwam ik later pas
achter. Maar toen in het ziekenhuis en
kraamhotel wist ik het nog niet en er komt
zoveel op je af dus ik had er wel echt
behoefte aan.”
“Ik dacht dat het wel zou lukken, dat doe ik wel
even. Maar toen bleek dat ik ingetrokken tepels
had. Daar had ik helemaal niet over nagedacht,
dat het lastig zou kunnen zijn. ”
“Als je online verhalen leest, de meer officiële werken, dan
wordt heel erg benadrukt dat het bij iedereen wel zou
moeten kunnen en lukken. En ik merkte in mijn omgeving
dat er heel veel waren bij wie het ook niet goed ging. Dat
wist ik van tevoren niet. Als er daar meer een reëel beeld
over wordt geschetst. Het is heel moeilijk, maar ze zijn er
niet helemaal reëel over. Had mij in ieder geval wat
gesterkt. Als het niet goed ging, dat het bij heel veel
vrouwen niet goed ging.”

22

Kosten-baten: stoppen gebeurt vaak pas na lange ‘kosten-en-baten-afweging’, wanneer de
moeder de ‘kosten’ echt niet meer kan opbrengen

De meeste vrouwen die we gesproken hebben, hadden er veel voor over om
borstvoeding te geven. Ze geven het niet zomaar op.
Wanneer de borstvoeding niet vanzelf goed lukt, is de kosten-batenafweging voor iedere
vrouw anders. Over het algemeen wordt vooral kolven als erg vervelend, tijdrovend
en zwaar ervaren en lijkt er een heel sterke wil te moeten zijn om dit lang vol te houden.
Maar ook als de melkproductie tegenvalt, de moeder hierdoor veel stress en emotie
ervaart kan het tekort aan energie en slaap uiteindelijk toch opbreken.
Tegelijkertijd is de wilskracht vaak heel sterk en gaan vrouwen hiermee langer door
dan goed is voor hun eigen welzijn (zeggen zij achteraf).

Hoewel de zorg en ondersteuning er op gericht is om moeders te helpen hun
‘borstvoedingsdoel’ te bereiken, is het belangrijk om ook oog te hebben voor het
welzijn van de moeder: of de moeite die zij er in stopt verstandig is voor haarzelf.

“Veel emotie, slapeloosheid,
terwijl ik wel slaap had kunnen
krijgen als ik normale productie
had of de fles gaf. Het
stressgevoel, de baby merkte dat
ook. Ik kon haar niet stil krijgen
omdat ik met van alles bezig was
van binnen.”

“Het was een hoop gerommel
met het tepelhoedje en de kolf en
al die dingen.”

“Wat was uiteindelijk de belangrijkste
reden voor jou om te stoppen?”
“Dat de productie was afgenomen en
ik het weer moest opkrikken met het
kolven en dat wilde ik echt niet. Ik
vond kolven heel naar.”

“Ik was heel moe. Het was
gekkenwerk om door te gaan. Er
waren heel veel factoren waardoor
het beter was om te stoppen. Dan zei
ik: morgenochtend ga ik stoppen. En
dan was het ochtend en heb je
enigszins geslapen, en heb je zoiets
van: ik ga nog een dag proberen. Ik
dacht: ik moet nu echt trouw zijn aan
mezelf, want anders ga ik er aan
onderdoor.”

23

5
Verbeterpunten voor de professionele zorg en ondersteuning

24

Ondersteuning kan soms helpen om het doel te bereiken; in andere gevallen is het belangrijk
om moeders juist te steunen in de keuze om te stoppen voordat het doel bereikt is

In sommige gevallen blijkt achteraf dat er met de juiste zorg en
ondersteuning wel meer ‘bereikt’ had kunnen worden.

Tegelijkertijd zijn er ook veel gevallen waarbij verdere ondersteuning niet
(voldoende) mogelijk is.

Bijvoorbeeld doordat de kraamzorg of verpleging in het ziekenhuis onvoldoende
ondersteuning bij borstvoeding heeft gegeven of een lactatiekundige te laat is
ingeschakeld (door de moeder zelf of doordat deze niet beschikbaar was in het
ziekenhuis). Maar ook als men maar een klein aantal uren kraamzorg heeft
gehad of na de kraamperiode het gevoel had er alleen voor te staan (en de JGZ
niet als hulplijn op het gebied van borstvoeding zag).

In die gevallen wordt het gewaardeerd als ondersteunende partijen ook duidelijk
maken dat het niet erg is als het niet lukt en dit gebeurt ook wel al.

“Als ik er nu zo over praat denk ik dat
het wel heel fijn was geweest als de
lactatiekundige direct beschikbaar
was geweest in het ziekenhuis, maar
het was vrijdagavond en ze was
maandag pas weer. Toen waren wij al
naar huis. Na twee weken heb ik pas
een lactatiekundige gezien.”

“De kraamverzorgende was heel
ondersteunend en goed. Zij had
voorgesteld iedere twee uur kolven.
… Het bleef op zo’n 15 ml per keer
hangen. Dan hoop je dat het verder
op gang komt, maar het bleef niet
meer dan dat. Ik was kapot elke
dag.”

“Je baalt en vindt het jammer. Ik
denk wel dat het belangrijk is om
moeders gerust te stellen, ook
wanneer het niet lukt. En dan
positief terug kijken op de periode
dat het wel lukte. Dat je dan ook
weet dat je niet hebt gefaald als
moeder.”

25

De verloskundige vertelt vrij weinig over borstvoeding

Wat gebeurt er – en gaat goed*

Wat gebeurt er – mogelijk voor verbetering vatbaar*

Aanknopingspunten voor verbetering

De verloskundige is vaak degene die de zwangere
wijst op de mogelijkheid om een
borstvoedingscursus te volgen. Deze cursus is één
van de belangrijkste informatiebronnen voorafgaand
aan de geboorte.

Borstvoeding lijkt vaak maar beperkt besproken te
worden door de verloskundige.

Hoewel het onderwerp voor de bevalling nog wat
abstract kan zijn (zeker in het geval van een eerste
kindje), lijkt hier ruimte te zitten om de moeder in dit
stadium al aan het denken te zetten en te
ondersteunen in de vorm van informatie, bijvoorbeeld
over de voorbereiding. Ook zou bijvoorbeeld een
‘borstvoedingsplan’ gemaakt kunnen worden, tegelijk
met het geboorteplan.

“Hoe ik wist over de
borstvoedingscursus? Via de
verloskundige. Ik kreeg een folder en er
hingen ook posters, volgens mij.”

Er wordt gevraagd of de zwangere van plan is
borstvoeding te geven, maar hier wordt niet of
nauwelijks in gestuurd. Er lijkt weinig advies gegeven
te worden over bijvoorbeeld de ‘ídeale periode’ om
borstvoeding te geven. Dat wordt helemaal aan de
moeder overgelaten (in ieder geval is dat hoe veel
moeders zich dit herinneren).

Het is waarschijnlijk dat informatie in dit stadium nog
minder goed beklijft (het is nog vrij abstract voordat de
baby er is). Dan kan het goed zijn om het op
verschillende momenten kort te bespreken.

* Waar staat: ‘gaat goed’ en ‘voor verbetering vatbaar’ baseren we ons net als in de rest van dit rapport puur op de ervaringen van de moeders. We hebben geen zorgverleners gesproken.
26

De kraamverzorgende speelt een cruciale rol in het al dan niet doorgaan met borstvoeding

Wat gebeurt er – en gaat goed*

Wat gebeurt er – mogelijk voor verbetering vatbaar*

Aanknopingspunten voor verbetering

Sommige moeders zijn erg blij met de hulp die ze
hebben gekregen van de kraamverzorgende. Ze
krijgen bijvoorbeeld waardevolle tips waardoor ze
de borstvoeding hebben kunnen volhouden
ondanks barrières. Bijvoorbeeld het gebruik van
een tepelhoedje, bepaalde zalf of het inroepen van
een gespecialiseerde lactatiekundige als de
kraamverzorgende zelf niet voldoende kan helpen.
Maar ook steun als het doel is om binnen een
bepaalde periode te stoppen (zowel morele steun
als advies bij de afbouw).

Er zijn echter grote verschillen tussen de ervaringen
met kraamzorg. De ene kraamverzorgende besteedt
veel meer aandacht aan borstvoeding dan de andere
(die bijvoorbeeld meer op het huishouden gericht is) en
er is verschil in kennis over en ervaring rondom
borstvoeding.

Het is belangrijk dat er meer één lijn komt in de
geboden kraamzorg. Hoewel er logischerwijs
tegelijkertijd ook aandacht moet zijn voor specifieke
wensen en behoeften van iedere kraamvrouw.

“Ze had me meteen geadviseerd
over de tepelhoedjes en de zalf.
Want anders was ik waarschijnlijk
gestopt.”
“Mijn kraamverzorgster vertelde
dat het prima is om kunstvoeding
te geven en ze toonde begrip voor
de situatie dat ik weer naar school
moet over 3 maanden.”

De kraamverzorgende stelt zich terughoudend op als
het gaat om de meerwaarde van borstvoeding en de
‘ideale periode’, dit wordt heel sterk aan de moeder
zelf overgelaten. Voor sommigen is dat prettig, anderen
zouden hier wel wat informatie over willen krijgen.
De overgang nadat de kraamzorgperiode voorbij is en
de moeder het zelf moet doen wordt soms als moeilijk
ervaren, vooral omdat de JGZ dan nog niet in beeld is.

Bij moeders die geen heel duidelijk doel hebben, is
het de moeite waard om objectief iets te vertellen
over voor- en nadelen van borst- en kunstvoeding.
Dat kan houvast geven.
Het kan voor sommige moeders prettig zijn om enige
dagen na afronding van de kraamzorg nog kort
(telefonisch) contact te hebben met de
kraamverzorgende om eventuele vragen of
moeilijkheden te bespreken.

Soms lijkt een vrij sterke focus op de groei van het
kindje te zorgen voor onzekerheid en het vrij snel
geven van bijvoeding in de vorm van kunstvoeding. Dat
kan er op de langere termijn voor zorgen dat de moeder
blijft twijfelen of de borstvoeding voldoende is.

* Waar staat: ‘gaat goed’ en ‘voor verbetering vatbaar’ baseren we ons net als in de rest van dit rapport puur op de ervaringen van de moeders. We hebben geen zorgverleners gesproken.
27

De lactatiekundige zou minder als ‘extra’ en meer als vanzelfsprekend mogen worden gezien
Deze pagina gaat over de gespecialiseerde lactatiekundige, niet de hulp bij borstvoeding zoals die door een kraamverzorgende wordt gegeven

Wat gebeurt er – en gaat goed*

Wat gebeurt er – mogelijk voor verbetering vatbaar*

Aanknopingspunten voor verbetering

Lactatiekundigen leveren wanneer zij op tijd worden
ingeschakeld een belangrijke bijdrage aan het
vinden van oplossingen voor specifieke
moeilijkheden bij het geven van borstvoeding. Zowel
bij vrouwen die in het ziekenhuis hulp kregen van een
lactatiekundige als bij vrouwen die dit in de
thuissituatie kregen.

Regelmatig wordt er niet of pas te laat aan het
inzetten van een lactatiekundige gedacht.

Wanneer zorg door een lactatiekundige (naast de
‘gewone’ kraamverzorgende) meer onderdeel zou
uitmaken van bijvoorbeeld de opties die door
kraamzorgorganisaties worden aangeboden, kan de
drempel kleiner worden.

“Ik merkte wel dat het daardoor
vlotter liep, tijdens het kolven met
name. Heel veel tips van de
lactatiekundige” (o.a. neusspray)

“Ik ben daar te laat mee gestart,
pas een maand later. Ik had nog
niet door op dat moment hoeveel
effect een lactatiekundige kan
hebben. Je hoort het allemaal wel,
maar als mijn kind was aan het
gillen, dan weet ik niet wat zij
daartegen kon doen.”

Niet iedereen is goed bekend met het bestaan van
lactatiekundigen en/of bij welke problemen en situaties
deze kan ondersteunen.

Daarnaast lijkt er enigszins een drempel te bestaan om
een lactatiekundige in te zetten, deels omdat het soms
zelf betaald moet worden, deels omdat vrouwen het
soms graag eerst zelf proberen en deels omdat een
lactatiekundige als ‘extra’ wordt gezien (het is niet zo
standaard als kraamzorg).
De ondersteuning lijkt soms niet toereikend. Soms is
er alleen een telefonisch consult of een eenmalig face to
face consult, wat niet altijd voldoende helpt. Terwijl de
drempel om daarna nog eens terug te bellen of langs te
gaan daarna nog hoger is.

Wellicht kan ook de vergoeding van een
lactatiekundige vereenvoudigd worden, bijvoorbeeld
als dit standaard vergoed wordt als je ook kraamzorg
in je pakket hebt (of het kan onduidelijkheid over
vergoeding voorkomen).
Wanneer standaard een korte follow-up door de
lactatiekundige wordt gedaan na een consult
(bijvoorbeeld telefonisch) zou onzekerheid die resteert
verminderd kunnen worden en indien nodig een
vervolg aangeboden kunnen worden zonder dat de
moeder een drempel ervaart.

* Waar staat: ‘gaat goed’ en ‘voor verbetering vatbaar’ baseren we ons net als in de rest van dit rapport puur op de ervaringen van de moeders. We hebben geen zorgverleners gesproken.
28

In het ziekenhuis krijgt ondersteuning bij borstvoeding niet altijd voldoende aandacht

Wat gebeurt er – en gaat goed*

Wat gebeurt er – mogelijk voor verbetering vatbaar*

Aanknopingspunten voor verbetering

De moeders die na de bevalling langer in het
ziekenhuis moesten blijven met hun baby (bv. door
complicaties of vroeggeboorte), hebben uiteenlopende
ervaringen met de ondersteuning bij borstvoeding.

Sommigen hebben ervaren dat er in het ziekenhuis
onvoldoende of niet structureel aandacht was voor
ondersteuning bij borstvoeding. Het gaat dan om
moeders en baby’s die wat langer moeten blijven.
Mogelijk is er vooral minder aandacht als baby’s
volgroeid en gezond zijn (en wel wanneer de baby
bijvoorbeeld prematuur of minder sterk is).

In ziekenhuizen waar nog relatief weinig kennis of
expertise met betrekking tot ondersteuning bij
borstvoeding aanwezig is, zou samenwerking met
externe lactatiekundigen toegevoegde waarde kunnen
opleveren voor moeders die niet meteen naar huis
kunnen. Zowel om de bij verpleegkundige aanwezige
kennis te vergroten als om in drukke tijden extra
gespecialiseerde lactatiekundige capaciteit
beschikbaar te hebben.

Sommige moeders hebben heel veel steun ervaren
van verpleegkundigen en lactatiekundigen uit het
ziekenhuis. Dit lijkt met name (maar niet uitsluitend) te
gebeuren bij premature baby’s, waarbij veel focus
Verpleegkundigen leken soms niet voldoende kennis te
wordt gelegd op het belang van borstvoeding.
hebben voor goede ondersteuning. Ook verschilt de
beschikbaarheid van een gespecialiseerde
lactatiekundige per ziekenhuis en moment van
bevallen (bijvoorbeeld niet in het weekend beschikbaar
of op momenten van drukte door veel bevallingen).
“De verpleegkundige in het
ziekenhuis heeft me heel erg
Na een bevalling zonder complicaties en met een
geholpen. Ze heeft me
gezonde baby, gaan moeder en kind al snel naar huis.
verschillende technieken laten
Er wordt niet altijd eerst gekeken of het geven van
zien. En de lactatiekundige heeft
borstvoeding lukt. Wanneer er veel tijd overheen gaat
naar m’n baby en borsten
voordat de kraamverzorgende komt (bijvoorbeeld omdat
gekeken.”
moeder en kind ‘s avonds thuiskomen), kan dit
onzekerheid meebrengen over bijvoorbeeld het geven
van kunstvoeding als borstvoeding niet lijkt te lukken.

Voor moeders die lang moeten wachten op kraamzorg
als ze naar huis mogen (bijvoorbeeld als dit aan het
eind van de middag is), is (enige extra) aandacht en
advies over hoe om te gaan met de borstvoeding
waarschijnlijk van meerwaarde.

* Waar staat: ‘gaat goed’ en ‘voor verbetering vatbaar’ baseren we ons net als in de rest van dit rapport puur op de ervaringen van de moeders. We hebben geen zorgverleners gesproken.
29

De JGZ lijkt een grotere rol te kunnen innemen in begeleiding na de kraamperiode dan dat nu
gebeurt

Wat gebeurt er – en gaat goed*

Wat gebeurt er – mogelijk voor verbetering vatbaar*

Aanknopingspunten voor verbetering

Meerdere moeders voelen zich vrijgelaten in hoe ze
omgaan met borstvoeding: of en hoe lang ze
borstvoeding geven.

De JGZ-professional neemt volgens de meeste
moeders geen actieve rol in de ondersteuning bij
borstvoeding. Er wordt alleen advies gegeven als de
moeder er om vraagt.

De JGZ-professional zou mogelijk een meer
signalerende en ondersteunende rol kunnen hebben
wat betreft eventuele moeilijkheden met
borstvoeding (indien zij dit nodig achten verwijzen
naar ondersteuning of informatie). Aangezien zij de
meest structurele contacten met de moeder hebben
na de kraamperiode.

Er wordt op gelet of de baby voldoende groeit en of de
borstvoeding voldoende is.
Sommige moeders krijgen het gevoel dat ze vooral
‘gecontroleerd’ worden door de JGZ-professional (niet
Moeders hebben regelmatig contact met de JGZalleen t.a.v. borstvoeding, maar breder op groei en
professional. Wel lijkt de overgang tussen de
ontwikkeling van de baby). Ze zien de JGZ-professional
periode van kraamzorg en JGZ vrij groot te zijn.
niet als de ondersteunende partij die ze zou kunnen zijn.
Als problemen met borstvoeding door de moeder
aangekaart worden, wordt er (externe) hulp
Een enkeling heeft het gevoel dat borstvoeding door de
aangeboden.
JGZ-professional ‘gepromoot’ of in ieder geval sterk
aangeraden wordt. Tegelijk horen we ook van een
enkeling dat kunstvoeding juist teveel gepromoot wordt.
De JGZ-professional lijkt door veel moeders niet zo
serieus genomen, zeker als het gaat om borstvoeding.
Hij/zij lijkt minder gezien te worden als partij waar je
terecht kunt als je moeite hebt met het geven van
borstvoeding, terwijl het wel de meest structurele
ondersteuning is na de kraamperiode.

“Ik heb de kinderarts
bij het
consultatiebureau
erover verteld en die
heeft mij
doorgestuurd naar de
lactatiekundige.
Iemand kwam langs
om een intake te
doen en van daaruit
kwam die langs.”

“Welke rol heeft het
consultatiebureau
gespeeld?”
“Helemaal niks. Ik heb
het ze ook niet echt
gevraagd.”
“En zij vroegen ook niet
aan jou?”
“Alleen van: wat geef
je? Maar ik heb niet
gezegd dat ik hulp
nodig had.”

* Waar staat: ‘gaat goed’ en ‘voor verbetering vatbaar’ baseren we ons net als in de rest van dit rapport puur op de ervaringen van de moeders. We hebben geen zorgverleners gesproken.
30

6
Verschillen naar achtergrondkenmerken

Ervaringen met borstvoeding verschillen weinig op basis van achtergrond

In dit onderzoek hebben we bewust vrouwen geworven van Islamitische
(Turkse/Marokkaanse) en Surinaams/Antilliaanse afkomst, evenals een groep
Nederlandse vrouwen (zonder migratie-achtergrond) met een relatief lage sociaaleconomische status (SES). Deze groepen zijn in eerdere onderzoeken minder
specifiek betrokken, waardoor er minder informatie over beschikbaar was. Ter
vergelijking zijn er ook enkele Nederlandse moeders met een hogere SES
geïnterviewd.

We hebben geen concrete verschillen gevonden die voortkomen uit de Antilliaanse
en Surinaamse cultuur.

We hebben vrij weinig verschillen gezien op basis van etniciteit en SES. De
ervaringen met borstvoeding en de ondersteuning daarbij lijken niet veel te
verschillen. Ook de manier waarop de sociale omgeving reageert lijkt niet
overduidelijk anders tussen etniciteiten of SES. Een paar zaken valt op, al zijn de
verschillen niet overduidelijk:

“Ik merk ook, ik ben zelf een halfbloedje,
en ik merk vooral dat in de allochtone
gemeenschap daar wat opener over
gedaan wordt. Nederlandse vrouwen zijn
er wat beschaamder over. Afrikaanse,
Turkse of Marokkaanse vrouwen zijn meer
van: ik heb er lak aan.” (half-Surinaamse)

Etniciteit en cultuur
Van islamitische vrouwen horen we dat het geloof wel enige invloed heeft op het
feit dat borstvoeding als vanzelfsprekend wordt gezien. Het geven van
borstvoeding is volgens de Islam zeer gewenst (volgens sommigen bij voorkeur
twee jaar lang). Echter, dit lijkt niet heel strict te zijn, er wordt ook duidelijk gezegd
‘als het lukt’ en anders is het prima om op kunstvoeding over te stappen. De
geïnterviewde islamitische vrouwen die hun doel niet haalden voelden daarover
ook geen druk (maar juist steun) vanuit hun familie en sociale omgeving. Hun
redenen waardoor het doel niet gehaald werd verschilden niet duidelijk van de
redenen van anderen.

Wel benoemen twee moeders het verschil tussen de Nederlandse cultuur en die
van diverse andere culturen. De Nederlandse cultuur zou minder open zijn over
borstvoeding en meer moeite hebben met borstvoeding geven in het openbaar.
“Nee, het is heel makkelijk als
het niet gaat dan gaat het niet
en dan wordt het
geaccepteerd. Als het niet lukt
dan kan je er niets aan doen.”
(Marokkaans-Islamitische)

SES
We zien geen verschillen tussen de manier waarop vrouwen met een hogere of
lagere SES omgaan met hun borstvoedingsdoelen. Mogelijk komt bij moeders met
een wat lager inkomen vaker voor dat ze een lactatiekundige te duur vinden of dat
ze langer borstvoeding willen geven omdat het goedkoper is, maar dat kunnen we
niet zeker zeggen.

32

7
Bijlage: overige beïnvloeders van het al dan niet
halen van ‘borstvoedingsdoelen’

(Sociale) Omgeving
1.

Rol van familie, vrienden en religie is vrij beperkt, vrouwen gaan hun eigen weg (familie is wel belangrijk om steun te geven)

2.

Werkomgeving: er wordt (soms) door collega’s wel scheef gekeken als je gaat kolven en informatie over mogelijkheden/faciliteiten ontbreekt
soms

3.

Moeilijke gezinssituatie (relatieproblemen, zorg voor oudere kinderen) vormt soms de druppel om te stoppen

Persoonlijke waarden
13. Waarde hechten aan ‘de natuurlijke manier’, zo natuurlijk mogelijke voeding bevordert het ‘volhouden’.
14. In het Islamitisch geloof is het normaal om borstvoeding te geven en bij voorkeur 2 jaar (maar het is geen probleem als het niet lukt).
Vuistregels/heuristieken
15. ‘Bij moeder worden hoort gewoon borstvoeding geven’ geven meerdere moeders aan.
Effectiviteit
17. De meesten zeggen te weten dat borstvoeding beter is voor je kindje dan kunstvoeding, maar sommigen denken dat het verschil maar zeer
klein is.
Fysieke redenen om te stoppen
18. Ingetrokken tepels en te weinig melkproductie komen aan bod als redenen om te stoppen. Sommige vrouwen hebben wel hulp gezocht,
maar uiteindelijk zonder (voldoende) succes.

34

8
Bijlage: overzicht doelen, tevredenheid over
doelen en redenen voor al dan niet halen doelen

Terug naar hoofdrapport: klik op pijl

Ontevreden over lengte periode borstvoeding
Afkomst

SES

Doel
borstvoeding

Duur
borstvoeding

Reden
Baby was erg klein en kon niet rechtstreeks uit de borst drinken (daarom kolven). Na goede
begeleiding in ziekenhuis was overgang naar huis zonder begeleiding te groot. Baby was nog
heel klein, dronk moeilijk en had verborgen reflux. Daarnaast was zij erg bang voor
borstontsteking en uitgeput door zware start (2,5 week in ziekenhuis). De belasting was te
veel, zowel psychisch als lichamelijk.

Laag

liefst ca 6 maanden,
maar ook 'kijken hoe
lang het goed voelt'

1 maand

Marrokaans

Laag

tenminste 6 maanden
(beste voor kindje), 2
jaar proberen vanwege
geloof

paar weken beetje
borstvoeding maar
vanaf begin grootste
deel kunstvoeding

Nederlands

Hoog

1 jaar (maar ook:
aankijken of dat lukt)

5,5 maanden

Marrokaans

Laag

zo lang mogelijk (maar
kindje Down, dus keek
het aan)

6,5 maand (via kolf,
baby kan tepel niet
pakken)

Antilliaans

Laag

zo lang mogelijk, niet
heel duidelijk bedacht

7 maanden

Surinaams

Laag

Nederlands

Laag

Turks

Laag

Nederlands

zo lang mogelijk, 2+
jaar
1 jaar voltijd en daarna
afbouwen
maximaal 1 jaar (is
genoeg, wilde niet dat
kind zelf om 'tiet’ zou
vragen)

7 a 8 maanden
8 maanden

5 maanden

Had heel weinig melkproductie, vermoedelijk door medicijnen (antidepressiva). Wel
geprobeerd met kolven, maar dit hielp niet. Zowel bij eerste als tweede kind.
Paar weken na kraamweek werd baby onrustiger en dronk niet goed. Zelf besloten te gaan
kolven, maar dat vond ze heel vervelend (met name het geluid). Toen baby ziek werd en
daarna zij zelf, hield ze het kolven niet meer vol (kwam er niet aan toe) en heeft ze afgebouwd.
Had graag langer gegeven, maar na 6,5 maand kwam er geen melk meer (geen duidelijke
aanleiding). Ze heeft uitsluitend gekolfd.
Zag het niet zitten om te kolven op het werk, zowel vanwege verwachte reacties van collega's
als eigen afkeer van het kolven zelf. Achteraf spijt van, bij een volgende zou ze toch op werk
gaan kolven.
Vindt het héél belangrijk, maar kindje werd erg ziek, dronk niet goed en haar productie liep
sterk terug naar niets.
Vindt het héél belangrijk, bij eerste ook 1,5 jaar gedaan. Maar tweede kind dronk niet goed,
dronk kunstvoeding veel beter, er is een druk ouder zusje en de relatie liep stuk.
Wilde graag 1 jaar. Maar het lukte niet meer in combi met andere 2 kids. Schoonmoeder was
een tijdje in huis en grote hulp, maar ging terug naar Turkije en man kon weinig overnemen in
zorg voor andere kinderen. Was emotioneel zware periode (verhuizing aan eind van
zwangerschap). Kon op een gegeven moment de energie niet meer opbrengen.

36

Terug naar hoofdrapport: klik op pijl

Deels tevreden/deels ontevreden over lengte periode borstvoeding
Afkomst

Nederlands

Nederlands

SES

Doel
borstvoeding

Laag

liefst 6 maanden maar
verwachting vanwege
borstverkleining laag
('we zien wel')

Hoog

6 maanden omdat dat
het beste is voor
gezondheid kindje

Nederlands

Midden

Surinaams

Midden

Turks

Hoog

Marrokaans

Midden

6 mnd

Duur
borstvoeding

Reden

1 week

Moeder had borstverkleining gehad en daardoor (naar eigen zeggen) was haar melkproductie
onvoldoende. Baby viel af, daarom vrij snel combi met kunstvoeding in overleg met kraamzorg.
En toen baby bleef afvallen na een week besloten helemaal over te gaan op kunstvoeding.
Geen hulp van lactatiekundige meer gezocht, omdat het bij de eerste ook al zo was gegaan en
ze de hulp die ze toen kreeg te 'pusherig' vond.

10 dagen

Na ongeplande keizersnee na ruim dagdeel voor het eerst aangelegd, liggend. Ingetrokken
tepels, tepelhoedje erbij, kwam niet op gang, op dag van vertrek lactatiekundige erbij. Al
begonnen met kolven. Kindje had te korte tongriem, is geknipt. Productie bleef 15 ml per keer,
dus kunstvoeding erbij. Elke 2 uur gekolfd, verschillende houdingen. Conclusie getrokken dat
het niet kwam. Tevreden omdat alles er aan is gedaan. Ontevreden omdat het niet is gelukt.

3 mnd

Ontevreden -> gebrek aan informatie over goed afbouwen borstvoeding ; Tevreden -> over 3
mnd. De belangrijkste periode heeft kindje borstvoeding gekregen. Na 3 mnd afgebouwd
omdat ze om de 2 uur moest aanleggen (wat heel zwaar was) en ze twijfelde of baby wel
genoeg voeding binnen kreeg

3 maanden (totdat ze
3 maanden (combi
weer naar school
kolven en rechtstreeks)
moest)
6 maanden (langer dan
nog bezig (3
bij eerste twee
maanden), maar gaat
dochters, toen ze vrij
sinds een week
snel na start werken
moeizamer
stopte)
2 jaar vanwege geloof
en beter voor het kind,
7 maanden (vanaf wk 1
maar ook aankijken
ook kunstvoeding)
(eerste kind na 6 wk
gestopt)

tevreden omdat ze niet op school wilde kolven (onpraktisch), was ook veel gedoe met
tepelhoedje en kolf, maar had het toch liever langer gedaan. Dat had ze wel gedaan als ze niet
naar school hoefde.

ging goed maar nu sinds 1,5 week moeilijker, kindje drinkt slechter, productie wordt minder, nu
meer bijvoeding. Ze wil wel graag dat het goed gaat, maar is bang dat het afloopt. Twijfelt over
lactatiekundige, of die nog iets zou kunnen betekenen

niet doel gehaald van 2 jaar, maar toch 7 mnd half bv en half kv ondanks vele problemen.
Heeft in eerste week lactatiekundige laten komen, omdat bij eerste kindje productie
achterbleef en nu ook weer. Uiteindelijk hield productie helemaal op.

37

Terug naar hoofdrapport: klik op pijl

Tevreden over lengte periode borstvoeding (1/2)
Afkomst

Nederlands

SES

Doel
borstvoeding

Midden

Surinaams

Surinaams

Hoog

Antilliaans

Hoog

Nederlands

Duur
borstvoeding

Reden

max 3 mnd ivm werk
(accountmanager, veel
onderweg) en ook: zien
wel, want bij 1e
premature kindje na 6
wk gestopt

3 weken

Wilde niet zo ver gaan als bij eerste kindje. Ook laten weten aan verloskundige en kraamzorg.
Evt. doel wel bijgesteld als het goed zou gaan. Leek eerste dagen goed te gaan. Na 3 dagen
weigerde kindje de borst. Toen kolven en flesje geven. Veel energie in gestoken. Redde het
niet meer toen partner weer aan het werk ging in combi met twee kinderen. Tevreden over 3
weken volledige borstvoeding.

2 á 3 mnd - maar ook
"ik zie het wel"

2 maanden

Staat achter beslissing om te stoppen. Baby heeft eerste periode borstvoeding gehad en dat is
prima

niet over nagedacht, bij
eerste al na 1 wk
nog borstvoeding (bijna
gestopt (stuwing,
4 mnd)
tepelkloven)
eerst 3 mnd, later 6 (bij
eerste 2 niet gelukt geeft nog borstvoeding
vanwege
(8 mnd)
borstverkleining)

6 mnd

Nederlands

Laag

Nederlands

Laag

heeft doel naar boven bijgesteld naar 9 mnd omdat het goed gaat, ook in combi met werk.
Creeert band met je kind. Kraamhulp was er maar 2 uur per dag. Lactatiekundige erbij gehaald
in de eerste week, dat heeft geholpen.
belangrijk. Je geeft antistoffen mee, moeder is zelf hypoallergeen. Fijn dat het is gelukt. Bij
eerste 2 kids niet vanwege borstverkleining, weinig begeleiding. Nu zelf telefonisch consult
met lactatiekundig gehad en dat heeft geholpen (langer doorgegaan ondanks afvallen kindje)

Geeft nog borstvoeding
Dat ze nog steeds borstvoeding geeft
( 9 mnd)

6 mnd, bijgesteld naar 9
nu nog (11 maanden)
mnd, daarna naar 1jr
geeft nog bv (11
2 jaar, WHO-norm
maanden)

Vindt het belangrijk. En doel steeds bijgesteld naar langere periode omdat het goed gaat.
beste dat je je kind kunt meegeven. Bij andere twee kinderen is het ook goed gegaan.

38

Terug naar hoofdrapport: klik op pijl

Tevreden over lengte periode borstvoeding (2/2)
Afkomst

SES

Doel
borstvoeding

Nederlands

Laag

6 mnd

3 mnd (behoudend tov
andere twee kinderen)

Turks

Duur
borstvoeding

Reden

Geeft nog borstvoeding
Dat ze nog steeds borstvoeding geeft
(bijna 1 jaar)

1 jaar

Tevreden over 1 jaar. Was na drie kinderen (en 4,5 jr) klaar met borstvoeding geven.

Surinaams

Hoog

6 mnd, gelezen dat het 1 jaar gegeven kindje
het beste is voor je kind
nu 1,5)

Doel naar boven bijgesteld omdat het goed ging. Wel lactatiekundige ingeschakeld op
verwijzing van de JGZ-professional, kindje groeide niet genoeg. Is opgelost en combi met
kolven op het werk ging goed.

Antilliaans

Hoog

3 maanden (totdat ze
ging werken)

Tevreden, langer dan eerst gedacht, vond het heel fijn (band met kindje)

1,5 jaar

Geeft nog borstvoeding
Dat ze nog steeds borstvoeding geeft
(bijna 2)

Turks

2 jaar proberen

Marrokaans

Hoog

2 jaar, gehoord in
sociale omgeving dat
ze zo lang gaven

Laag

6 maanden (ook:
aankijken. Want oudste geeft nog borstvoeding Vindt het belangrijk. Ondanks beginproblemen (te kort tongriempje) en ondanks zenuwpijn in
dochter 7 mnd gekolfd,
(2,5 jaar)
linkerborst wel doorgezet en periode steeds verlengd
was prematuur)

Nederlands

2 jaar gegeven

Ondanks alle problemen (volledige ruptuur, veel problemen met voeden, pijn bij voeden, kindje
eerste 5 maanden huilbaby) toch gehaald. Lactatiekundige na een week thuis gekomen en
nog paar keer telefonisch contact gehad. Vanaf 3 maanden kunstvoeding erbij. Kon het
combineren met werk: kolfruimte voor haar ingericht.

39