Prikken voor elkaar

Kinderopvang en vaccinatie: een zorg van overheid en maatschappij
Commissie kinderopvang en vaccinatie

Inhoud
Voorwoord 

2

Samenstelling commissie

3

Samenvatting4
1.

Inleiding
8
Aanleiding8
Opdracht van de commissie en afbakening
9

2.

Algemene uitgangspunten
2.1 De overheid is aan zet
2.2 Het belang van het kind weegt zwaar mee
2.3 Achter de zorgen van ouders schuilen vele waarden
2.4 Zorgen alleen zijn onvoldoende grond voor overheidsingrijpen
2.5 De vele belangen, rechten en plichten maken juridische inbedding belangrijk
2.6 Van ouders mag wat worden verwacht
2.7 Van medewerkers mag wat worden verwacht
2.8 De hoogte van de vaccinatiegraad doet ertoe

10
10
10
11
11
12
12
13
13

3.

Probleemanalyse
Het risico op mazelen in de kinderopvang
Afweging van verschillende belangen
Hoeveel ouders maken zich zorgen en welke waarden liggen ten grondslag aan die zorgen?

14
14
15
17

4.	Handelingsopties per scenario
Oranje: Dalende landelijke vaccinatie­graad waarbij de ondergrens nog niet is bereikt
Groen: stabiele en hoge landelijke vaccinatiegraad
Rood: Landelijke vaccinatiegraad onder een door de overheid gesteld percentage
Alle scenario’s: wanneer sprake is van een mazelenbesmetting

20
20
24
25
30

5.	Handelingsopties die de commissie in geen enkel scenario wenselijk vindt

32

6.

36

Tot slot

Bijlagen37
1.
Instellingsregeling en benoemingsbesluit
37
2. Externe onderzoeken: kwantitatief onderzoek en kwalitatief onderzoek
43
3. Aanvullende tabellen op basis van data kwantitatief onderzoek
116
4. Tabel handelingsopties
119
5. Geraadpleegde experts 
120
6. Bronnen
121

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  1

Voorwoord
De Commissie kinderopvang en vaccinatie heeft een half
jaar mogen werken aan een boeiend en ingewikkeld
vraagstuk. Het werk werd gedaan terwijl er wekelijks en
soms dagelijks nieuws was over kinderopvang en
vaccinatie, over mazelen-epidemieën in het buitenland of
over zorgen over een dalende vaccinatiegraad. Werken als
commissie in een nieuws- en mediagolf, over hetzelfde
onderwerp, is een bijzondere ervaring geweest.
De opdracht was onderzoek te doen naar oplossingsrichtingen waarbij de zorgen van ouders over de kinderopvang
in het licht van de dalende vaccinatiegraad een plek
krijgen. De onderzoeksvraag leidde ertoe dat de commissie ook onderzoek heeft laten uitvoeren naar de aard van
de zorgen van ouders met betrekking tot de kinderopvang
en vaccinatiegraad. Het onderzoek is bijgevoegd. De
resultaten zijn uiteraard verwerkt in ons rapport.
Daarnaast heeft de commissie ook gesprekken georganiseerd met relevante experts en stakeholders. Een lijst met
gesprekspartners is in bijlage 5 te vinden. De commissie
dankt alle gesprekspartners voor hun betrokkenheid en
bijdrage. De toegevoegde waarde van de gesprekken voor
ons denkproces en het uiteindelijke rapport was groot.
“Veel succes”, werd ons vaak toegewenst, en dat was zeer
begrijpelijk gezien de gevoeligheid en complexiteit van het
onderwerp. Ons werk werd mogelijk gemaakt door een
zeer deskundig ambtelijk secretariaat van het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De commissie wil
in het bijzonder Daniëlle van Bentem, Joke Dorenbos-van
den Hil en Floor Fikken danken voor hun betrokkenheid,
toewijding en kritische denkkracht.
1 juli 2019
Roos Vermeij
Voorzitter Commissie kinderopvang en vaccinatie

2  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Samenstelling commissie
De commissie had de volgende samenstelling:
1. mevr. drs. Roos Vermeij, voorzitter;
2. mevr. mr. Jacqueline Biesheuvel-Vermeijden;
3. dhr. dr. Jelle van Buuren;
4. mevr. Sharon Gesthuizen;
5. dhr. Gjalt Jellesma;
6. dhr. dr. André Krom;
7. mevr. dr. Helma Ruijs;
8. mevr. prof. Brigit Toebes.
De commissie werd ondersteund door een ambtelijk
secretariaat van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  3

Samenvatting
De Commissie kinderopvang en vaccinatie heeft december
2018 de opdracht gekregen: “onderzoek te doen naar mogelijke
oplossingsrichtingen:
a. die bijdragen aan het afnemen van de zorgen bij ouders over de
veiligheid van kinderopvang in relatie tot de dalende vaccinatiegraad; en
b. die praktisch werkbaar zijn voor een kindercentrum als bedoeld
in de Wet kinderopvang en een voorziening voor
gastouderopvang.”
Bij het uitwerken van de onderzoeksopdracht stuitte de
commissie op verschillende vragen. Is bekend hoeveel
ouders in de kinderopvang zich zorgen maken, waarover
deze zorgen gaan en welke waarden daaraan ten grondslag liggen? En wat is de feitelijke situatie rond de
vaccinatiegraad, de bescherming en de risico’s op de
kinderopvang? En moet de commissie naast de zorgen van
ouders ook rekening houden met de rechten en belangen
van de kinderen? De onderzoeksopdracht is door de
commissie in een bredere context geplaatst – niet alleen
de zorgen van ouders doen ertoe – en is daarna als volgt
geformuleerd:
“De commissie onderzoekt oplossingsrichtingen waarin ook de
zorgen van ouders over de veiligheid van kinderopvang in relatie
tot de gedaalde vaccinatiegraad een plek krijgen. Voor zover
oplossingsrichtingen bij de kinderopvang liggen, moeten deze
praktisch werkbaar zijn voor een kindercentrum en een voorziening
voor gastouderopvang.”

4  |

Volgens de commissie vraagt dit om een normstellende
overheid. De overheid mag uitdragen dat deelname aan
het Rijksvaccinatieprogramma de norm is, met het oog op
de groepsbescherming en gelet op de grondwettelijke
taken van de overheid. Ook dient zij duidelijk aan te geven
wat de consequenties zijn indien de vaccinatiegraad onder
een (nog vast te stellen) (onder)grens zakt.
Groepsbescherming is een belangrijk publiek goed. Het
draagt sterk bij aan de voorwaarden voor de bescherming
van de gezondheid van alle burgers. De overheid mag
stevig uitdragen dat zij een vaccinatiegraad, die hoog
genoeg is om groepsbescherming te realiseren, van groot
belang vindt. De overheid mag ouders daarom ook actief
aanspreken op hun verantwoordelijkheid om rekening te
houden met anderen. Ook mag zij van ouders vragen dat
zij zich daarbij goed informeren.
2. Het belang van het kind weegt zwaar mee
De commissie vindt dat het belang van het kind zwaar
dient mee te wegen bij de keuze tussen de verschillende
handelingsopties. Kinderen hebben eigenstandige
belangen, die meegewogen moeten worden bij nieuwe
beleids- en handelingsopties.
3. Achter de zorgen van ouders schuilen vele waarden

De commissie heeft vanuit deze opdracht een aantal
uitgangspunten benoemd om het vraagstuk en de handelingsperspectieven te kunnen wegen en te beoordelen.

Alle ouders willen het beste voor hun kind, dit staat niet ter
discussie. De commissie vindt het daarom belangrijk dat
eventuele zorgen serieus worden genomen. Daarbij gaat
de aandacht uit naar zowel ouders die zich zorgen maken
over de veiligheid van hun kind door contact met bewust
niet-gevaccineerde kinderen en medewerkers van de
kinderopvang, als naar ouders die zich zorgen maken over
mogelijke risico’s van vaccinatie.

1. De overheid is aan zet

4. Zorgen alleen zijn onvoldoende grond voor overheidsingrijpen

De commissie is van mening dat, onverlet de eigen
verantwoordelijkheid van ouders en medewerkers in de
kinderopvang, de primaire verantwoordelijkheid voor het
treffen van maatregelen bij de overheid ligt en niet bij de
kinderopvang. Het is onwenselijk om de keuze voor
eventuele maatregelen op het bord van de kinderopvang
te leggen. De gedaalde vaccinatiegraad is een maatschappelijk probleem dat niet alleen speelt in de kinderopvang
(onrust onder ouders, houders en pedagogisch medewerkers). Het betreft in de kern een publieke taak, namelijk de
volksgezondheid. De commissie vindt wel dat kinderopvangorganisaties gebaat zijn bij duidelijke regels en kaders
vanuit de overheid.

De commissie is van mening dat het wegnemen van
zorgen op zichzelf niet het enige doel moet zijn. Het
wegnemen van zorgen bij een bepaalde groep ouders op
zichzelf is onvoldoende rechtvaardiging is om anderen
bijvoorbeeld in hun vrijheid te beperken. Voor ingrijpende
maatregelen dient er tenminste ook een medische
onderbouwing (verwijzend naar een feitelijke kans op
ziekte) te zijn waaruit blijkt dat er een dringende maatschappelijke behoefte aan maatregelen is.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

5.	De vele belangen, rechten en plichten maken juridische
inbedding belangrijk
Vraagstukken rond kinderopvang en vaccinatie raken aan
de belangen van verschillende partijen: kinderen en
ouders, houders en medewerkers in de kinderopvang,
alsmede overheid en de maatschappij. Deze belangen zijn
ingebed in een stelsel van juridische rechten en plichten.
Alle handelingsopties zijn daarom zowel juridisch als
moreel beoordeeld, waaronder op proportionaliteit,
subsidiariteit en effectiviteit. Daarbij heeft de commissie
bij vergelijkbare effectiviteit de minst ingrijpende optie
gekozen en gezocht naar de goede verhouding tussen doel
en middel.
6. Van ouders mag wat worden verwacht
De commissie vindt dat alle ouders zich goed moeten
(laten) informeren over vaccineren. Deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma is daarbij de norm. Het afzien
van deelname mag volgens de commissie minder
vrijblijvend worden gemaakt. Vaak wordt door ouders die
hun kinderen niet laten vaccineren het recht op zelfbeschikking aangevoerd. Het recht op zelfbeschikking
ontslaat individuen echter niet van de verantwoordelijkheid om rekening te houden met de belangen van
anderen. Het veroorzaken van risico’s voor anderen kan in
het uiterste geval rechtvaardigen dat het (individuele)
recht op zelfbeschikking wordt beperkt, om te voorkomen
dat deze individuen schade veroorzaken aan derden.
7. Van medewerkers mag wat worden verwacht
De overheid is aan zet. Dit brengt met zich dat de
verantwoordelijkheid voor het treffen van maatregelen bij
de overheid ligt en niet bij de kinderopvang. Dit laat
onverlet dat medewerkers dan wel gastouders een eigen
verantwoordelijkheid hebben om kinderen die zij onder
hun hoede hebben zo goed mogelijk te beschermen tegen
het oplopen van infectieziekten.
8. De hoogte van de vaccinatiegraad doet ertoe
De commissie vindt het belangrijk ook de vaccinatiegraad
te betrekken; passende maatregelen zijn afhankelijk van
de hoogte van de vaccinatiegraad. Daarom introduceert
de commissie drie relevante scenario’s, afhankelijk van
hoe hoog de landelijke vaccinatiegraad is. De commissie
heeft er voor gekozen om zich hierbij te concentreren op
mazelen en zich te richten op het risico op besmetting op
de kinderopvang (kinderdagopvang en gastouderopvang),
en specifiek voor kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar.
• Groen: In dit scenario is de vaccinatiegraad voor
mazelen stabiel en gelijk aan of boven de door de WHO
gehanteerde norm van 95%;
• Oranje: In dit scenario daalt de vaccinatiegraad voor
mazelen, maar ligt deze nog boven een door de
overheid vastgestelde kritieke ondergrens; en

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

• Rood: In dit scenario is de vaccinatiegraad voor mazelen
gedaald tot op of onder een door de overheid vastgestelde kritieke (onder)grens.
De aandacht van de commissie gaat vooral uit naar het
oranje scenario, omdat de commissie dit van toepassing
vindt op de huidige situatie. Een hoge vaccinatiegraad
biedt geen sluitende garanties. In elk van de scenario’s kan
een uitbraak van mazelen voorkomen.
De commissie heeft bij het formuleren van de handelingsopties een aantal afwegingen gemaakt, waarbij zij zich
juridisch gezien onder andere baseert op grond- en
mensenrechten en specifiek het besluitvormingskader van
het VN-Kinderrechtencomité. Het gaat hier in het
bijzonder over de afweging tussen het recht van een
individu en van de maatschappij op gezondheid, tegenover autonomie als moreel beginsel en daaraan gekoppeld
het recht op zelfbeschikking en het recht op de persoonlijke levenssfeer.

Onderzoek
Omdat er weinig tot geen materiaal beschikbaar was,
heeft de commissie onderzoek laten uitvoeren naar de
aard van de zorgen bij ouders. Ouders die zich zorgen
maken dat hun kind een besmettelijke ziekte oploopt op
de kinderopvang zijn vooral bezorgd dat hun kind
daardoor ernstig ziek wordt, eventueel dood kan gaan of
blijvende gevolgen van een ziekte ondervindt. Bovendien
noemen de ouders dat ze hun kind willen behoeden voor
de pijn en het ongemak die een ziekte met zich meebrengt
en dat het henzelf ook rust, zekerheid en vrijheid biedt als
het kind niet ziek is. Ouders die hun kind vaccineren willen
hiermee voorkomen dat hun kind ziek wordt en zien het
als onderdeel van hun taak als ouders om hun kind
hiertegen te beschermen.
Van de ouders die hun kind niet of niet volledig laten
vaccineren, geeft een deel aan dat deze keuze te maken
heeft met bezwaren uit geloofsovertuiging of een
antroposofische levensovertuiging. Daarnaast geeft een
deel aan dat zij bezorgd zijn over mogelijke bijwerkingen
van vaccinatie. Ook speelt voor sommigen van hen mee
dat zij geen vertrouwen hebben in het Rijksvaccinatie­
programma, en dat zij geen noodzaak meer zien tot
vaccinatie nu de ziektes weinig voorkomen. Van de
ondervraagde ouders die hun kind niet (volledig) heeft
laten vaccineren geeft 18% aan nog te twijfelen over de
keuze en meer informatie te willen. Ook bij een deel van
de ouders die hun kind wel volledig laten vaccineren, leven
vragen over het belang of de veiligheid van vaccinaties.

|  5

In het onderzoek is ook gevraagd naar wat ouders de
belangrijkste waarden vinden bij het onderwerp vaccineren en kinderopvang. Ouders die hun kind laten vaccineren
benoemen gezondheid als belangrijkste waarde, gevolgd
door veiligheid (zowel bescherming van het eigen kind als
bescherming van andere kinderen) en verantwoordelijkheid. Het gaat hierbij om zorgen voor elkaar (solidariteit)
en de plicht om samen Nederland gezond te houden.
Ouders die hun kind niet laten vaccineren vinden andere
waarden belangrijker, namelijk keuzevrijheid, respect en
gewetensvrijheid. Hier speelt het recht om zelf te beschikken
meer een rol.

Oranje scenario: Dalende landelijke vaccinatiegraad waarbij de ondergrens nog niet is bereikt
In dit scenario is sprake van een daling van de landelijke
vaccinatiegraad. Uit het meest recente rapport van het RIVM
blijkt dat de daling inmiddels is gestabiliseerd. De commissie
vindt het huidige niveau van de vaccinatiegraad nog steeds
zorgwekkend en ziet ook dat deze situatie zorgen bij ouders en
kinderopvangorganisaties met zich meebrengt.
De commissie constateert dat ouders met vragen of
zorgen nu nog onvoldoende worden voorzien in hun
behoefte aan betrouwbare informatie en dat zij moeite
hebben met het vinden van antwoorden op hun vragen.
Het is voor ouders niet altijd duidelijk hoe ze met een
betrouwbare deskundige in gesprek kunnen komen.
De Commissie adviseert in dit scenario daarom vooral
inzet op communicatie en informatie. Hiervoor benoemt
ze verschillende handelingsopties. De commissie vindt
inzetten op minder vrijblijvende communicatie proportioneel in het oranje scenario. Het publieke belang van een
hoge vaccinatiegraad en de eigenstandige belangen van
het kind, rechtvaardigen volgens de commissie dat ouders
worden aangesproken op hun keuze om hun kind niet te
laten vaccineren.
• Normstellende overheid: vaccineren als collectieve
verantwoordelijkheid
Vaccineren gaat niet alleen over de gezondheid van
onszelf of van onze eigen kinderen; de overheid moet
communiceren dat vaccineren een collectief goed is.
Informatievoorziening moet zich richten op het
collectieve belang van een hoge vaccinatiegraad.
• Betrouwbare en duidelijke overheid: ingrijpende maatregelen
worden niet geschuwd indien de vaccinatiegraad verder daalt.
De overheid maakt hiermee duidelijk dat vaccineren een
publiek belang betreft, waarvoor iedereen een eigen
verantwoordelijkheid draagt.

6  |

• Minder vrijblijvendheid: ouders die hun kind (nog) niet laten
vaccineren uitnodigen voor een gesprek met een deskundige
zorgprofessional.
De drempel om af te zien van vaccinaties wordt hiermee
hoger. De commissie vindt het belangrijk om deze optie
te introduceren.
• Percepties, zorgen en vragen van ouders serieus nemen.
Het is belangrijk dat ouders een geïnformeerde keuze
kunnen maken op basis van betrouwbare, wetenschappelijke informatie. Bij de informatievoorziening moet
rekening worden gehouden met de percepties van alle
ouders, ook de ouders die twijfelen of van vaccinatie
afzien.
• Richt communicatie ook op kinderen.
De commissie adviseert om ook goede informatie te
verstrekken aan kinderen – dat kan al vanaf 9 jaar of
ouder – over het belang, de werking en eventuele
risico’s van vaccinaties en de risico’s van niet-vaccineren.
Op die manier worden kinderen serieus genomen en in
staat gesteld om het gesprek met hun ouders aan te
gaan, of richting zorgprofessionals hun mening kenbaar
te maken.

Groen scenario: stabiele en hoge landelijke
vaccinatiegraad
In dit scenario is sprake van een landelijke vaccinatiegraad die
minimaal op de door de WHO vastgestelde grens voor
groepsbescherming (95% voor mazelen) ligt en stabiel is. In
deze situatie volgt veruit het grootste deel van de ouders het
Rijksvaccinatieprogramma.
Het is van belang dat de overheid blijft uitdragen waarom
het Rijksvaccinatieprogramma belangrijk is bij het
beschermen van de samenleving en van concrete
kwetsbare individuen tegen gevaarlijke infectieziekten,
ook al zien mensen tegenwoordig niet meer zoveel van de
gevolgen die deze ziekten kunnen hebben. De commissie
beveelt aan om in het groene scenario in te blijven zetten
op voldoende informatie en mogelijkheden tot communicatie. In dit scenario moet ruimte blijven voor ouders van
kleine kinderen om gesprekken te voeren over vaccinaties
bij onder andere de jeugdarts. Het blijft ook van belang dat
de overheid uitdraagt dat vaccineren de norm is en dat
voor ouders voldoende betrouwbare informatie beschikbaar blijft en eenvoudig is te vinden op websites en sociale
media.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Rood scenario: Landelijke vaccinatiegraad onder
een door de overheid gesteld percentage
In dit scenario is de vaccinatiegraad gedaald tot op of onder
een door de overheid vastgestelde kritieke (onder)grens. Een
dergelijke (onder)grens is op dit moment niet vastgesteld.
Daarnaast heeft de overheid momenteel geen apart beleid
ontwikkeld voor het geval de vaccinatiegraad sterk daalt.
Ook als het niet mogelijk blijkt om op medisch wetenschappelijke gronden een ondergrens vast te stellen, is de
commissie van mening dat het dan de voorkeur heeft een
ondergrens vast te stellen door de overheid. Het maatschappelijk belang van groepsbescherming en de
bescherming van kwetsbare individuen die (nog) niet
gevaccineerd kunnen worden, is daarvoor te groot.
De commissie vindt dat, indien de kritische ondergrens is
bereikt, er een wettelijke plicht tot deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang
tot kinderopvang moet komen en beveelt aan de wetgeving die hiervoor nodig is in voorbereiding te nemen. Met
zo’n plicht behouden ouders en medewerkers de vrijheid
om zichzelf of hun kind niet te laten vaccineren. Wel is
hieraan een consequentie verbonden: zij kunnen, als zij
ervoor kiezen hun kind niet te laten inenten, geen gebruik
maken van kinderopvang. De consequentie voor medewerkers is dat zij niet (meer) in de kinderopvang kunnen
werken als zij niet gevaccineerd zijn.

Alle scenario’s: wanneer sprake is van een
mazelenbesmetting
In alle scenario’s is een mazelenbesmetting mogelijk.
Daarom zijn maatregen nodig om verspreiding van de
ziekte – als die eenmaal aanwezig is – snel en effectief
tegen te gaan.
In Nederland wordt snel en adequaat gereageerd als er
een melding is van mazelen. De organisatie en crisisbestrijding rond een melding van mazelen is zeer zorgvuldig
geregeld. Soms kan vervroegde vaccinatie geadviseerd
worden vanaf de leeftijd van 6 maanden. Vervroegde
vaccinatie wordt ook geadviseerd voor kinderen die reizen
naar een land waar mazelen veel voorkomt.
In aanvulling hierop, adviseert de commissie dat de GGD
kinderopvangorganisaties toerust met informatie,
waarmee zij de mogelijkheid tot vervroegde vaccinatie
onder de aandacht van ouders kunnen brengen en kunnen
doorverwijzen.

Wanneer een verplichte deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang
tot de kinderopvang ook onvoldoende effectief blijkt,
komt een in de wet vastgelegde algemene vaccinatieplicht
in dit scenario in beeld. Een algemene vaccinatieplicht is
een vergaand middel om verhoging van de vaccinatiegraad te bereiken.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  7

1. Inleiding
Aanleiding
Zowel in Nederland als in de rest van de wereld is discussie
over een dalende vaccinatiegraad. Uit het meest recente
rapport van het RIVM blijkt dat deze daling in Nederland
inmiddels is gestabiliseerd.1 Ouders geven in dit maatschappelijke debat aan dat zij zich zorgen maken over de
veiligheid van hun kinderen op de kinderopvang, omdat
jonge kinderen hier langdurig met andere kinderen en
medewerkers in contact komen. Op het moment dat
kinderen (nog) niet tegen alle infectieziekten uit het
Rijksvaccinatieprogramma ingeënt zijn, zijn zij kwetsbaar
voor besmetting. Houders van kindercentra en voorzieningen voor gastouderopvang merken deze zorgen van
ouders ook en willen alle kinderen goede en veilige
opvang kunnen bieden. In de zomer van 2018 kondigde de
staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
aan samen met de staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport een onderzoek in te stellen naar mogelijke oplossingsrichtingen om de zorgen te doen afnemen
over de veiligheid van de kinderopvang2 in relatie tot de
dalende vaccinatiegraad. Op 19 december 2018 is daarom
een onafhankelijke ‘Commissie kinderopvang en vaccinatie’ (hierna: de commissie) ingesteld.3

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Vaccinatiegraad
en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2018, 24 juni 2019.
2
In dit rapport verstaan we onder kinderopvang zowel de dagopvang
als de gastouderopvang. Indien relevant kan specifiek naar Integrale
Kindcentra (IKC’s) worden gekeken.
3
Stcrt. 2018, 73427 en Stcrt. 2018, 73432

De commissie heeft ervoor gekozen om zich te concentreren op mazelen. Het maatschappelijk debat en de zorgen
van ouders richten zich voornamelijk op mazelen. Een van
de redenen hiervoor is dat mazelen een van de meest
besmettelijke ziektes is die er bestaan. Dit wordt nader
toegelicht in de probleemanalyse in hoofdstuk 3.
De discussie over vaccinatie en de kinderopvang is niet
nieuw. In 2017 werd in opdracht van de toenmalige minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Edith Schippers, een
verkenning uitgevoerd naar een verplichting voor kinderdagverblijven en scholen om hun vaccinatiegraad te
registreren en bekend te maken.4 Uit deze verkenning blijkt
onder andere dat het risico op besmetting met mazelen op
een kinderdagverblijf klein is en nooit volledig uit te sluiten
is, ook niet als alle kinderen het Rijksvaccinatieprogramma
volgen. Sluitende registratie van de vaccinatiegraad is niet
haalbaar en levert weinig handelingsperspectief voor
ouders op. Hoewel er destijds geen draagvlak was voor
verplichte registratie en bekendmaking, zag men in deze
verkenning wel ruimte om de vrijwillige registratie te
verbeteren. Tot slot wijst de verkenning op een mogelijk
ongerechtvaardigd onderscheid op grond van godsdienst
dan wel levensovertuiging wanneer er een wettelijke basis
gecreëerd wordt voor de kinderopvang om niet-gevaccineerde kinderen te kunnen weigeren. Dit werd destijds als
disproportioneel beoordeeld.

1

8  |

4

Verkenning naar een meldplicht vaccinatiegraad op kinderdagverblijven en basisscholen, Kamerstukken II, 2016/17, 34 550 – XVI, nr. 144

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Opdracht van de commissie en
afbakening
De commissie heeft de opdracht gekregen “onderzoek te
doen naar mogelijke oplossingsrichtingen:
a. die bijdragen aan het afnemen van de zorgen bij ouders over de
veiligheid van kinderopvang in relatie tot de dalende vaccinatiegraad; en
b. die praktisch werkbaar zijn voor een kindercentrum als bedoeld
in de Wet kinderopvang en een voorziening voor gastouderopvang” (zie bijlage 1).
Onder kinderopvang verstaan we in dit rapport zowel de
dagopvang als de gastouderopvang voor kinderen van 0
tot 4 jaar. De commissie heeft oplossingsrichtingen of
gevolgen voor scholen, buitenschoolse opvang (BSO’s) en
Integrale Kindcentra (IKC’s) buiten beschouwing gelaten.

Gezien bovenstaande vragen heeft de commissie ervoor
gekozen om zich, naast de zorgen van ouders, ook te
richten op de hoogte van de vaccinatiegraad. Hoewel het
verhogen van de vaccinatiegraad niet tot de opdracht van
de commissie behoort, is zij wel van mening dat passende
maatregelen afhankelijk zijn van de hoogte van de
vaccinatiegraad.5 Als de zorgen van ouders voortkomen uit
een gedaalde vaccinatiegraad, dan is het logisch te kijken
naar een hoge(re) vaccinatiegraad, gecombineerd met
goede feitelijke kennis over de altijd aanwezige risico’s.
Dit wordt nader toegelicht in de probleemanalyse in
hoofdstuk 3.
De commissie heeft daarom besloten het vraagstuk in een
breder kader te plaatsen en de opdracht voor zichzelf
aldus te formuleren:
De commissie onderzoekt oplossingsrichtingen
waarin ook de zorgen van ouders over de veiligheid
van kinderopvang in relatie tot de gedaalde vaccinatiegraad een plek krijgen. Voor zover oplossingsrichtingen bij de kinderopvang liggen, moeten deze
praktisch werkbaar zijn voor een kindercentrum en
een voorziening voor gastouderopvang.

Bij het uitwerken van de onderzoeksopdracht stuitte de
commissie op verschillende vragen, zoals:
• Is bekend hoeveel ouders zich zorgen maken, waarover
deze zorgen gaan, en welke waarden daar ten grondslag
aan liggen?
• Houden deze zorgen daadwerkelijk verband met de
kans op het oplopen van een infectieziekte in de
kinderopvang?
• Wat is de feitelijke situatie rond de vaccinatiegraad, de
bescherming en de risico’s op de kinderopvang?
• Hoe kunnen de belangen van ouders die zich zorgen
maken gewogen worden ten opzichte van de belangen
van andere ouders, bijvoorbeeld ouders die een
bewuste keuze maken om hun kind (nog) niet te
vaccineren?
• De opdracht benoemt de zorgen van ouders als
kernpunt, maar hoe worden de belangen van het kind
zelf gewogen bij het formuleren van handelingsopties?

5

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

De commissie gaat in haar advies uit van de landelijke vaccinatiegraad.

|  9

2. Algemene uitgangspunten
Het vraagstuk over kinderopvang en de gedaalde
vaccinatiegraad gaat niet alleen over preventie van
infectieziekten, maar richt zich ook op veiligheid en
risico-acceptatie. Dit roept vragen op over ethiek,
grondrechten en kinderrechten. De commissie heeft vanuit
deze invalshoeken een aantal uitgangspunten benoemd
om het vraagstuk en de handelingsperspectieven te
kunnen wegen en beoordelen.

2.1 De overheid is aan zet
De commissie is van mening dat, onverlet de eigen
verantwoordelijkheid van ouders en medewerkers in de
kinderopvang, de primaire verantwoordelijkheid voor het
treffen van maatregelen bij de overheid ligt en niet bij de
kinderopvang. Hiertoe zijn verschillende redenen aan te
voeren. Ten eerste moet de overheid op grond van artikel
22, eerste lid, van de Grondwet (GW) maatregelen treffen
ter bevordering van de volksgezondheid. De overheid
heeft dus tenminste de grondwettelijke taak om de
volksgezondheid te beschermen. Deze verplichting vloeit
ook voort uit internationale mensenrechtenverdragen.
Zie voor een overzicht tabel 1 op pagina 17.
Om de samenleving zo goed mogelijk te beschermen tegen
infectieziekten biedt de overheid vaccinaties aan via het
Rijksvaccinatieprogramma. Vaccineren dient, naast een
individueel belang, ook een collectief belang. Als voldoende mensen gevaccineerd zijn, wordt in het dagelijkse
verkeer ook een kleine groep mensen die niet gevaccineerd
zijn of kunnen worden, beschermd. Dat wordt groepsbescherming genoemd. De Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) streeft voor mazelen naar een vaccinatiegraad van
95% om groepsbescherming te realiseren en uiteindelijk de
ziekte te elimineren.6 Het waarborgen van deze collectieve
bescherming is een kwestie die breder is dan alleen de
kinderopvang. Het heeft betrekking op de publieke
gezondheid en vergt collectieve inspanning.7

World Health Organization (2017). Measles vaccines: WHO position
paper – April 2017. Weekly epidemiological record, No. 17, 2917, 92,
p. 205-228. (https://www.who.int/immunization/documents/
positionpapers/en/)
7
Verweij, M., A. Dawson (2009). ‘The Meaning of ‘Public’ in ‘Public
Health’’. In: A. Dawson, M. Verweij (eds.), Ethics, Prevention, and Public
Health, 2009 paperback, 13–29. Oxford/New York: Oxford UP.

Daarmee vindt de commissie het onwenselijk om de keuze
voor eventuele maatregelen op het bord van de kinderopvang te leggen. Het gaat om een maatschappelijk
probleem dat weliswaar tot uiting komt in de kinderopvang (onrust onder ouders, houders en pedagogisch
medewerkers), maar in de kern een publieke taak betreft.
De commissie vindt wel dat kinderopvangorganisaties
gebaat zijn bij meer helderheid vanuit de overheid ten
aanzien van de regels die zij kunnen hanteren in relatie tot
de vaccinatiestatus van kinderen.
De commissie vindt dat dit om een normstellende overheid
vraagt die het voortouw neemt. De overheid mag uitdragen dat deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma de
norm is, met het oog op de groepsbescherming en gelet
op de grondwettelijke taken van de overheid. Ook dient zij
duidelijk aan te geven wat de consequenties zijn indien de
vaccinatiegraad onder een (nog vast te stellen) toelaatbare
grens zakt. Groepsbescherming is een belangrijk publiek
goed.8 Het draagt sterk bij aan de voorwaarden voor de
bescherming van de gezondheid van alle burgers. De
overheid mag stevig uitdragen dat zij een vaccinatiegraad,
die hoog genoeg is om groepsbescherming te realiseren,
van groot belang vindt. De overheid mag ouders daarom
ook actief aanspreken op hun verantwoordelijkheid om
rekening te houden met anderen. Ook mag zij van ouders
vragen dat zij zich daarbij goed informeren.

2.2 Het belang van het kind weegt
zwaar mee
De commissie is van mening dat het belang van het kind
zwaar dient mee te wegen bij de keuze tussen de verschillende handelingsopties.9 Kinderen hebben eigenstandige
belangen, die meegewogen moeten worden bij nieuwe
beleids- en handelingsopties. Een manier om het perspectief
van het kind mee te laten wegen is door te vragen wat
kinderen ervan vinden dat zij wel/niet gevaccineerd zijn.
Kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar kunnen nog niet hun
eigen mening geven over dit onderwerp. De Kinderombuds­
man adviseert om oudere kinderen (bijvoorbeeld pubers) te
vragen wat het voor hen heeft betekend om wel of niet

6

10  |

Verweij, M., A. Dawson (2009). ‘The Meaning of ‘Public’ in ‘Public
Health’’. In: A. Dawson, M. Verweij (eds.), Ethics, Prevention, and Public
Health, 2009 paperback, 13–29. Oxford/New York: Oxford UP.
9
VN-Kinderrechtencomité, Algemene Aanbeveling 14, 29 mei 2013,
VN Doc. CRC/C/GC/14
8

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

gevaccineerd te zijn, of om medische redenen niet gevaccineerd te kunnen worden. Jongeren die er nog mee te
maken hebben noemen andere aspecten dan volwassenen.
Deze kinderen horen geeft juist wel de dilemma’s aan
waarmee die kinderen worstelen of geworsteld hebben. Dit
geeft ook informatie over het belang van kinderen tussen de
0 en 4 jaar. Overigens betekent dit niet dat kinderen in
concrete situaties gehoord moeten worden.
Voor de juridische bescherming van kinderen is met name
van belang het Internationaal Verdrag inzake de Rechten
van het Kind (IVRK). Zie voor de meest relevante kinderrechten in relatie tot kinderopvang en vaccineren tabel 1
op pagina 17.

2.3 Achter de zorgen van ouders
schuilen vele waarden

2.4 Zorgen alleen zijn onvoldoende
grond voor overheidsingrijpen
Het serieus nemen van de zorgen van alle betrokkenen
betekent niet noodzakelijkerwijs dat die zorgen ook
weggenomen kunnen worden. De commissie ziet het als
haar taak om die zorgen in perspectief te plaatsen.
Zorgen over kinderopvang en vaccinatie houden veelal
verband met inschattingen en opvattingen over risico’s.10
Risico’s verwijzen altijd naar twee onderdelen. Ten eerste
naar de kans dat een bepaald effect optreedt. Het gaat
hier om berekende risico’s, op basis van (natuur)wetenschappelijke kennis. Deze zijn nooit puur objectief, omdat er
altijd aannames en onzekerheden mee gepaard gaan. Ten
tweede verwijzen risico’s ook naar waarden: we spreken
algemeen pas over een risico als het effect dat kan
optreden als ongewenst of negatief wordt beoordeeld.11

Alle ouders willen het beste voor hun kind, dit staat niet ter
discussie. Dat geldt voor ouders die besluiten om hun kind
te laten vaccineren en voor ouders die afzien van vaccinatie. De commissie vindt het daarom belangrijk dat
eventuele zorgen serieus genomen worden. Daarbij gaat
de aandacht uit naar zowel ouders die zich zorgen maken
over de veiligheid van hun kind door contact met bewust
niet-gevaccineerde kinderen en medewerkers van de
kinderopvang, als naar ouders die zich zorgen maken over
mogelijke risico’s van vaccinatie. Ook (ongevaccineerde)
medewerkers in de kinderopvang en (ongevaccineerde)
gastouders of gastouders met eigen (on)gevaccineerde
kinderen zijn hierbij meegenomen.

Uit de wetenschappelijke literatuur is bekend dat risico’s
soms als groter of kleiner kunnen worden gezien dan uit
berekeningen naar voren komt.12 Dat wordt risicoperceptie
genoemd. Ook waarden kunnen daarop van invloed zijn.
Een bekend voorbeeld is dat risico’s als groter kunnen
worden gezien (dan de berekende risico’s) als de risico’s
onvrijwillig worden gelopen, en men geen invloed heeft
op welke risico’s men loopt. Afhankelijk van welke
waarden men belangrijk of het belangrijkst vindt, kunnen
individuen zich daardoor meer of minder zorgen maken
over hetzelfde berekende risico.

De commissie heeft steeds geprobeerd om zorgen in de
discussie te begrijpen als verwijzingen naar onderliggende
waarden (die worden bevorderd dan wel op het spel
staan), zoals de gezondheid en het welzijn van het kind of
de eigen gemoedsrust van ouders. In hoofdstuk 3 wordt
nader ingegaan op waarden die belangrijk zijn in deze
discussie. Bij het ontwerpen van handelingsopties is
zoveel mogelijk rekening gehouden met deze waarden.

De commissie is van mening dat het wegnemen van
zorgen op zichzelf niet het enige doel moet zijn en dat het
wegnemen van zorgen bij een bepaalde groep ouders op
zichzelf onvoldoende rechtvaardiging is om anderen
bijvoorbeeld in hun vrijheid te beperken. Voor ingrijpende
maatregelen dient er tenminste ook een medische
onderbouwing (verwijzend naar een feitelijke kans op
ziekte) te zijn waaruit blijkt dat er een dringende maatschappelijke behoefte aan maatregelen is (zie ook
uitgangspunt 2.6, van ouders mag wat worden verwacht).13

In het onderzoek dat de commissie heeft laten uitvoeren geeft 30%
van de ouders aan (zeer) bezorgd te zijn dat hun kind een besmettelijke ziekte oploopt op de kinderopvang en van deze ouders denkt
54% dat de kans (zeer) groot is dat het kind op de kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt als niet alle kinderen
gevaccineerd zijn (Zie bijlage 3, tabel 2).
11
Hansson, S.O. (2010). ‘Risk: objective or subjective, facts or values,’
Journal of Risk Research, Vol. 13:2, p. 231-238 (DOI: 10.1080/
13669870903126226).
12
Slovic, P. (1987) ‘Perception of risk’, Science, Vol. 236, p. 280-285.
13
Dit is een eis die in het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens (EVMR) gesteld wordt.
10

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  11

Indien de zorgen van ouders centraal staan, zonder dat
hierbij een link gelegd wordt met de feitelijke medische
risico’s, ligt schijnveiligheid op de loer (als maatregelen
zorgen over veiligheid wegnemen terwijl de berekende
risico’s nauwelijks tot niet afnemen).

2.5 De vele belangen, rechten en
plichten maken juridische
inbedding belangrijk
Vraagstukken rond kinderopvang en vaccinatie raken aan
de belangen van verschillende partijen: kinderen en
ouders, houders en medewerkers in de kinderopvang,
alsmede overheid en de maatschappij.14 Deze belangen
zijn ingebed in een stelsel van juridische rechten en
plichten. Handelingsopties dienen daarom een stevig
juridisch fundament te hebben en te voldoen aan
gangbare juridische waarborgen. Idealiter gaan verschillende belangen harmonieus samen. In de praktijk zijn vaak
afwegingen nodig die zowel juridisch houdbaar moeten
zijn als moreel verdedigbaar. Alle handelingsopties zijn
daarom zowel juridisch als moreel beoordeeld, waaronder
op effectiviteit, subsidiariteit15 en proportionaliteit.
De commissie heeft zichzelf steeds de vraag gesteld of
opties passend en geëigend zijn. En zij heeft bij vergelijkbare effectiviteit de minst ingrijpende optie gekozen en
gezocht naar de goede verhouding tussen doel en middel.
De commissie hanteert daarbij als stelregel dat, naarmate
de handelingsoptie verstrekkender is, ook sterkere eisen
worden gesteld aan de onderbouwing.16 Maatregelen die
de vrijheid beperken vragen bijvoorbeeld om een heldere
wettelijke grondslag, om juridische waarborgen en een
stevige medische en ethische onderbouwing.17 18

Zie hoofdstuk 3.
Een maatregel is subsidiair als er geen andere, minder ingrijpende
middelen zijn waarmee een doel effectief kan worden bereikt.
16
Nuffield Council on Bioethics (2007). Public health: ethical issues.
London: Nuffield Council on Bioethics, nuffieldbioethics.org/
wp-content/uploads/2014/07/Public-health-ethical-issues.pdf
17
Dute, J.C.J. (1994). De wetgeving ter bestrijding van infectieziekten. Proef­schrift Vrije Universiteit van Amsterdam. Nijmegen: Ars Aequi Libri.
18
Gezondheidsraad: Commissie Ethische en juridische aspecten van
tbc-bestrijding. (1996). Dwang en drang in de tuberculosebestrijding.
Publicatie nr. 1996/07. Den Haag: Gezondheidsraad.
Het in genoemde publicaties ontwikkelde beoordelingskader is
opgenomen in de voorloper van de Wet publieke gezondheid, te
weten de de Infectieziektenwet (Kamerstukken II 1996/97, 25 336,
nr. 3. ‘Regels ter afwending van de gevaren van infectieziekten
(Infectieziektenwet)’, Memorie van Toelichting), alsmede in de Wet
publieke gezondheid (Kamerstukken II 2007/08, 31 316, nr. 3.
‘Bepalingen over de zorg voor de publieke gezondheid (Wet publieke
gezondheid)’, Memorie van Toelichting’).
Ook in het gezondheidsrecht spelen de vereisten van effectiviteit,
subsidiariteit en proportionaliteit een belangrijke rol. Zie bijvoorbeeld Gostin, L.O. (2008). Public health law: power, duty, restraint.
Revised and expanded second edition. Milbank Books on Health and
the Public. Berkeley: University of California Press.

2.6 Van ouders mag wat worden
verwacht
De commissie vindt dat alle ouders zich goed moeten
(laten) informeren over vaccineren. Deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma is daarbij de norm. Het afzien
van deelname mag volgens de commissie minder
vrijblijvend worden gemaakt.19
Vaak wordt door ouders die hun kinderen niet laten
vaccineren het recht op zelfbeschikking aangevoerd. Het
recht op zelfbeschikking ontslaat individuen echter niet
van de verantwoordelijkheid om rekening te houden met
de belangen van anderen.20 Daar mogen ouders individueel dus ook op gewezen worden. Zelfbeschikking is
belangrijk bij infectieziektebestrijding en het vraagstuk van
vaccinatie in de kinderopvang, maar niet automatisch
allesoverheersend.
Het veroorzaken van risico’s voor anderen kan in het
uiterste geval rechtvaardigen dat het (individuele) recht op
zelfbeschikking wordt beperkt, om te voorkomen dat deze
individuen schade veroorzaken aan derden. Dit heet het
schadebeginsel of gevaarcriterium en ligt ten grondslag
aan de Wet publieke gezondheid.21 Het schadebeginsel
heeft betrekking op situaties waarin sprake is van het
veroorzaken van risico’s voor individuen die zichzelf niet
afdoende kunnen beschermen.22 Het schadebeginsel is
volgens de commissie daarmee bij uitstek van toepassing
op het vraagstuk van vaccinatie in de kinderopvang.

14
15

12  |

In beginsel mag van individuen worden verwacht dat zij deelnemen
aan het Rijksvaccinatieprogramma, zie boven.
20
Gezondheidsraad: Commissie Ethische en juridische aspecten van
TBC-bestrijding. (1996). Dwang en drang in de tuberculosebestrijding.
Publicatie nr 1996/07. Den Haag: Gezondheidsraad.
21
Kamerstukken II 2007/08, 31 316, nr. 3. ‘Bepalingen over de zorg voor
de publieke gezondheid (Wet publieke gezondheid)’, Memorie van
Toelichting.
22
Gezondheidsraad: Commissie Ethische en juridische aspecten van
TBC-bestrijding. (1996). Dwang en drang in de tuberculosebestrijding.
Publicatie nr 1996/07. Den Haag: Gezondheidsraad.
19

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

2.7 Van medewerkers mag wat
worden verwacht

2.8 De hoogte van de vaccinatiegraad
doet ertoe

De verantwoordelijkheid om rekening te houden met de
belangen van anderen geldt in het bijzonder ook voor
medewerkers in de kinderopvang en gastouders. De
overheid mag medewerkers en gastouders hier ook op
wijzen. Uitgangspunt 2.1, de overheid is aan zet, brengt
met zich dat de verantwoordelijkheid voor het treffen van
maatregelen bij de overheid ligt en niet bij de kinderopvang. Dit laat onverlet dat medewerkers dan wel gastouders een eigen verantwoordelijkheid hebben om kinderen
die zij onder hun hoede hebben zo goed mogelijk te
beschermen tegen het oplopen van infectieziekten.
Dit geldt in het bijzonder als zij werken met een groep
kwetsbare kinderen die niet gevaccineerd kunnen worden,
om medische redenen, of omdat zij nog te jong zijn
(babygroepen).

De commissie vindt het belangrijk ook de vaccinatiegraad
te betrekken; passende maatregelen zijn afhankelijk van
de hoogte van de vaccinatiegraad. Als de zorgen van
ouders voortkomen uit een gedaalde vaccinatiegraad, dan
is een hoge(re) vaccinatiegraad waarschijnlijk de beste
remedie, gecombineerd met goede feitelijke kennis over
de altijd aanwezige risico’s. Daarom introduceert de
commissie drie relevante scenario’s, afhankelijk van hoe
hoog de landelijke vaccinatiegraad voor mazelen is.23
• Groen: In dit scenario is de vaccinatiegraad voor
mazelen stabiel en gelijk aan of boven de door de WHO
gehanteerde norm van 95%;
• Oranje: In dit scenario daalt de vaccinatiegraad voor
mazelen, maar ligt deze nog boven een door de
overheid vastgestelde kritieke ondergrens; en
• Rood: In dit scenario is de vaccinatiegraad voor mazelen
gedaald tot op of onder een door de overheid vastgestelde kritieke (onder)grens.

23

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

De commissie is zich er van bewust dat er lokale verschillen in de
vaccinatiegraad zijn.

|  13

3. Probleemanalyse
De commissie heeft bij het in kaart brengen van de
handelingsopties rekening gehouden met mogelijke zorgen
van ouders (over de vaccinatiegraad en over vaccinatie).
Het gaat daarbij niet om de zorgen als zodanig, maar om
welke waarden en rechten een rol spelen, en hoe deze zo
goed mogelijk kunnen worden beschermd. De commissie
heeft zich vooral gericht op het risico op besmetting op de
kinderopvang (kinderdagopvang en gastouderopvang), en
specifiek voor kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar.

Over mazelen
Mazelen wordt veroorzaakt door een virus, en gaat
gepaard met hoge koorts, hoesten en huiduitslag.
Complicaties in de vorm van middenoorontsteking en
longontsteking komen regelmatig voor. In zeldzame
gevallen kan mazelen hersenontsteking veroorzaken
en tot de dood leiden. Mazelen is één van de meest
besmettelijke ziekten die we kennen. Het mazelenvirus verspreidt zich gemakkelijk, ook omdat patiënten
al besmettelijk zijn voordat ze de typische huiduitslag
krijgen. In Nederland waren er de laatste jaren tussen
de 10 en 20 meldingen van mazelen per jaar. In 2019
zijn er tot nu toe 40 patiënten met mazelen gemeld.24
De laatste mazelenepidemie in Nederland was in
2013-2014. Tijdens deze epidemie werden 2700
patiënten gemeld, vooral ongevaccineerde kinderen
in de basisschoolleeftijd, ruim 180 patiënten werden
in het ziekenhuis opgenomen en er is één persoon
aan (de gevolgen van) mazelen overleden. In
Nederland worden kinderen op de leeftijd van 14
maanden en 9 jaar gevaccineerd tegen mazelen (de
BMR-vaccinatie, tegen bof, mazelen en rodehond). De
eerste maanden van hun leven zijn de meeste baby’s
nog beschermd door antistoffen die zij van hun
moeder meekrijgen, maar tussen de 4 en 14 maanden
zijn kinderen over het algemeen niet beschermd
tegen mazelen.

Het risico op mazelen in de
kinderopvang
Kinderen tussen de 4 en 14 maanden zijn over het algemeen
niet beschermd tegen mazelen. Voor de kinderopvang
brengt dat een basisrisico met zich mee. Zolang mazelen
wereldwijd niet is uitgeroeid, is het mogelijk dat kinderen
jonger dan 14 maanden ergens, in binnen- of buitenland,
besmet raken met mazelen en de ziekte vervolgens op de
kinderopvang introduceren. Andere kinderen jonger dan
14 maanden lopen dan het risico op besmetting. Dat
basis­risico blijft bestaan, ook als verder alle oudere
kinderen op de kinderopvang zijn gevaccineerd.
In een kinderopvangsituatie – met intensieve contacten
tussen de kinderen – werkt het principe van groeps­
bescherming niet of nauwelijks (zie kader).25 Mazelen is
een zeer besmettelijke ziekte en bij introductie van
mazelen op een kindercentrum zullen de niet-gevaccineerde kinderen vrijwel meteen bij het eerste contact met het
mazelen­patiëntje besmet worden. Dat kan zelfs al bij
verblijf in dezelfde ruimte. Het maakt dan niet uit of
andere, oudere kinderen wel of niet gevaccineerd zijn.

Over groepsbescherming en besmettingskansen
op de kinderopvang26
Mensen die door vaccinatie (of doordat ze de ziekte
hebben doorgemaakt) beschermd zijn tegen mazelen
kunnen de ziekte zelf niet meer krijgen en ook niet
meer doorgeven aan anderen. Als in een samenleving
genoeg mensen beschermd zijn wordt de verspreiding
van het mazelenvirus afgeremd of zelfs helemaal
gestopt. De (nog) niet gevaccineerde kinderen worden
omringd door een “buffer” van beschermde personen
waardoor het mazelenvirus hen niet kan bereiken.
Dit wordt groepsbescherming genoemd.

Kloosterman, T. en Hofstra, E. (2017). Vaccinatiegraad crèche zegt
niks over besmettingsrisico. Medisch Contact 15, p. 21-23
26
Kloosterman, T. en Hofstra, E. (2017). Vaccinatiegraad crèche zegt
niks over besmettingsrisico. Medisch Contact 15, p. 21-23.
25

24

14  |

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/vaccinaties/documenten/kamerstukken/2019/06/24/kamerbrief-aanbieding-vaccinatiegraadrapport-2018-en-voortgang-verder-met-vaccineren

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Als een niet gevaccineerd kind op de kinderopvang
direct contact heeft met een mazelenpatiënt (of in
dezelfde ruimte verblijft) ontbreekt de “buffer” van
beschermde personen tussen de patiënt en het
ongevaccineerde kind. Hierdoor is de kans groot dat
de niet-gevaccineerde kinderen in de groep van het
besmettelijke kind ook mazelen oplopen. De
vaccinatiegraad van een kinderopvanglocatie of van
een groep heeft voor de verspreiding dus geen
betekenis, omdat gevaccineerde kinderen hier geen
“buffer” vormen tussen de patiënt en de andere
(ongevaccineerde) kinderen.

De maatschappelijke en politieke discussie richt zich
vooral op de kinderen die ouder zijn dan 14 maanden en
die bewust niet gevaccineerd zijn tegen mazelen (BMR).
Daarbij speelt een rol dat mazelen door de beschikbaarheid van vaccinatie als vermijdbaar risico wordt gezien.
Of deze kinderen, die bewust niet gevaccineerd worden,
de kans vergroten dat andere ongevaccineerde kinderen
(jonger of ouder dan 14 maanden) mazelen oplopen op de
kinderopvang, is afhankelijk van een aantal factoren.
In de eerste plaats is dat de leeftijdsopbouw van de groep.
In een babygroep (0-18 maanden) is het merendeel van de
kinderen jonger dan 14 maanden en daarom nog niet
gevaccineerd. De aanwezigheid van ongevaccineerde
kinderen ouder dan 14 maanden zal de kans op introductie
van mazelen slechts marginaal verhogen. De aanwezigheid
van ongevaccineerde kinderen ouder dan 14 maanden leidt
vooral tot een verhoging van de kans op introductie van
mazelen als er in het kindercentrum relatief veel van deze
kinderen zijn en/of de kans groot is dat zij elders mazelen
oplopen.
In de tweede plaats is de vaccinatiegraad relevant. Volgens
de laatste cijfers wordt nog steeds 92,9%27 van de kinderen
gevaccineerd tegen mazelen. Dit betekent dat, in het
algemeen, het overgrote deel van de kinderen ouder dan
14 maanden in de kinderopvang gevaccineerd is, maar
dit kan regionaal en ook per kinderopvangcentrum
variëren.28

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Vaccinatie­
graad en jaarverslag. Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2018. 2019.
28
Voor verschillen per gemeente wat betreft de BMR-vaccinatiegraad
(Bof, Mazelen, Rodehond), zie: https://www.volksgezondheidenzorg.
info/onderwerp/vaccinaties/regionaal-internationaal/zuigelingen#!
node-bmr-vaccinaties-gemeente
27

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

In de derde plaats is van belang welke kinderen naar de
kinderopvang gaan. Kinderen uit groepen die bewust niet
vaccineren hebben – bijvoorbeeld via eveneens bewust
ongevaccineerde oudere broers en zussen – een wat hogere
kans om mazelen op te lopen en in de kinderopvang te
introduceren. Hoe hoog die kans precies is, is afhankelijk
van de mazelensituatie in Nederland en daarbuiten. De
kans is het hoogst als er in Nederland een epidemie gaande
is. Tegelijkertijd geldt dat bepaalde groepen kinderen die
bewust niet gevaccineerd worden (bijvoorbeeld vanwege
hun reformatorische of antroposofische achtergrond) ook
minder of niet naar de kinderopvang gaan.29
Het risico om mazelen op te lopen op de kinderopvang geldt
uiteraard alleen voor die kinderen die naar de kinderopvang
gaan. Van de kinderen jonger dan 14 maanden gaat tussen
een derde en de helft naar de kinderopvang.30 Bij kinderen
ouder dan 14 maanden is dit percentage hoger (rond twee
derde).31

Afweging van verschillende belangen
Het vraagstuk rond kinderopvang en vaccinatie is complex.
Dat heeft onder meer te maken met de veelheid van
belangen en belanghebbenden die zijn betrokken. Het is
daarom belangrijk om in kaart te brengen wie de belanghebbenden zijn, welke belangen zij vertegenwoordigen, en
in wat voor juridische en morele beginselen en rechten
deze belangen zijn gegoten. Deze belanghebbenden zijn
hieronder weergegeven:
• Ouders
-- Ouders die zich zorgen maken over de gezondheid
van hun kind (op de kinderopvang) in relatie tot de
gedaalde vaccinatiegraad;
-- Ouders die hun kind wel laten vaccineren;
-- Ouders die vanuit een bepaalde overtuiging bewust
(principieel) weigeren hun kind te laten vaccineren;

Dit leidt de commissie af uit de gesprekken die zij gevoerd heeft met
onder meer de Vereniging Antroposofische Kinderopvang (VAK), de
Reformatorische Ouder Vereniging (ROV) en de Vereniging voor
gereformeerd schoolonderwijs.
30
Deelnamepercentage kinderen 0 tot 1 jaar is 33,3%, deelnamepercentage kinderen 1 tot 2 jaar is 53,9%. Het betreft hier het
percentage kinderen waarvoor recht op kinderopvangtoeslag
bestaat dat gebruik maakt van kinderopvang (kinderdagopvang en
gastouderopvang) en hierover kinderopvangtoeslag ontvangt. Dit is
het cijferbeeld van de Belastingdienst/Toeslagen op februari 2019,
bewerkt door het Ministerie van SZW.
31
Deelnamepercentage kinderen van 2 en 3 jaar is respectievelijk 64,7%
en 69,7%. Het betreft ook hier kinderen die gebruik maken van de
kinderopvangtoeslag op basis van het cijferbeeld van de Belastingdienst/
Toeslagen op februari 2019, bewerkt door het Ministerie van SZW.
Kinderen die bijvoorbeeld via gemeenten of voor- en vroegschoolse
educatie (VVE) een aanbod krijgen zijn hierbij dus niet meegeteld.
29

|  15

-- Ouders die twijfelen over het laten vaccineren van
hun kind of die vanuit niet-principiële redenen hun
kind niet laten vaccineren;
-- Ouders van een kind dat om medische redenen
onvoldoende beschermd is (te jong om alle vaccinaties ontvangen te hebben, te slechte gezondheid om
gevaccineerd te worden, of waarbij vaccinatie
onvoldoende werkt).
• Kinderen
-- Kinderen die wel deelnemen aan het Rijksvaccinatie­
programma en alle vaccinaties ontvangen hebben;
-- Kinderen die wel deelnemen aan het
Rijksvaccinatieprogramma maar nog te jong zijn om
alle vaccinaties ontvangen hebben;
-- Kinderen die bewust niet gevaccineerd worden
(kinderen wier ouders om diverse redenen niet willen
vaccineren);
-- Kinderen die om medische redenen niet gevaccineerd
kunnen worden (te slechte gezondheid) of bij wie
vaccinatie onvoldoende werkt;
-- Kinderen die niet gevaccineerd zijn, maar de ziekte
doorgemaakt hebben en daarmee ook beschermd zijn.
• Houders van kinderopvang
• Medewerkers in de kinderopvang en gastouders die al
dan niet gevaccineerd zijn
• De maatschappij
• Overheid
Ieder van deze groepen heeft belangen, waarvan sommige
in beginselen en rechten zijn vastgelegd (tabel 1). Belangen
en rechten kunnen nooit allemaal tegelijkertijd, volledig en
voor alle betrokken belanghebbenden gediend of
gerealiseerd worden. Er kan sprake zijn van botsende
belangen en botsende rechten.
De belangen en rechten van een (groep) belanghebbende(n)
kunnen botsen met de belangen en rechten van een
andere (groep) belanghebbende(n). Bij keuzes rond
vaccinatie en kinderopvang kan bijvoorbeeld het belang
van het kind botsen met het belang van zijn of haar
ouders, of kan het belang van de ene groep ouders of
kinderen botsen met het belang van een andere groep
ouders of kinderen. Ook kunnen bepaalde belangen en
rechten van één groep botsen met andere belangen en
rechten van diezelfde groep, bijvoorbeeld het recht op
gezondheid met het recht op godsdienstvrijheid en
levensovertuiging. Deze belangen en rechten moeten
daarom worden afgewogen. Uit die weging komt niet
altijd (of meestal geen) duidelijke uitkomst voort. Binnen
de grenzen van het recht kunnen in beginsel verschillende
ethische keuzes worden gemaakt.
De commissie heeft op basis van deze verschillende
belangen een aantal afwegingen gemaakt, waarbij zij zich
juridisch gezien onder andere baseert op grond- en

16  |

mensenrechten en specifiek het besluitvormingskader van
het VN-Kinderrechtencomité.32 Specifiek gaat het over de
afweging tussen het recht van een individu en van de
maatschappij op gezondheid, tegenover autonomie als
moreel beginsel en daaraan gekoppeld het recht op
zelfbeschikking en het recht op de persoonlijke levenssfeer
(waaronder ouderlijke vrijheid).
Juridische kaders geven (ongeveer) aan binnen welke
grenzen afwegingen tussen belangen kunnen worden
gemaakt, en aan welke voorwaarden die afwegingen
moeten voldoen. Hier komen recht en ethiek bij elkaar.
Allereerst doordat bij het maken van belangenafwegingen
morele keuzes moeten worden gemaakt. Als het recht
meerdere keuzes toelaat, op grond waarvan wordt dan voor
optie A of B gekozen? Welke morele redenen kunnen
daarvoor worden aangedragen? Ten tweede, er is op
belangrijke punten overlap tussen de beginselen uit het
recht en de ethiek. Dat geldt bijvoorbeeld voor de overwegingen dat in beginsel altijd voor het minst ingrijpende
middel moet worden gekozen waarmee infectierisico’s
effectief kunnen worden beperkt, en dat dit middel in
redelijke verhouding moet staan tot dat doel. Bij het
onderbouwen van afwegingen tussen botsende belangen
kan daardoor ook worden geput uit discussies uit de ethiek.

De belangen van kinderen
Het VN-Kinderrechtencomité heeft in een Algemene
Aanbeveling33 aangegeven hoe besluiten aangaande
complexe vraagstukken waar belangen van kinderen en
andere belangen een rol spelen, genomen moeten
worden. Het Kinderrechtencomité geeft aan dat bij
besluiten die voor kinderen belangrijk zijn altijd een
systematiek moet worden gevolgd die er in hoofdlijnen op
neerkomt dat in de eerste plaats de belangen van het kind
of de groep kinderen waar het om gaat worden bepaald en
dat vervolgens de andere belangen worden bepaald, die
meespelen bij het te nemen besluit. De belangen van het
kind en de andere belangen moeten ten opzichte van
elkaar gewogen worden om ten slotte uit te kunnen
leggen waarom er voor het besluit is gekozen. Wanneer
belangen raken aan fundamentele rechten, kunnen deze
niet (zomaar) tegen andere belangen worden afgewogen
(dit kan alleen als fundamentele rechten onvermijdelijk
met elkaar op gespannen voet staan).
De rechten van kinderen onderling of de rechten van
kinderen ten opzichte van de rechten van anderen, kunnen
botsen. Waar sprake is van botsende rechten en belangen,
moeten de belangen van kinderen volgens het Kinder­
rechten­comité in de besluitvorming voorop staan. Bepaald
Het VN-Kinderrechtencomité houdt mondiaal toezicht op de
naleving van het Kinderrechtenverdrag.
33
Algemene Aanbeveling No. 14, 29 mei 2013 VN, DOC CRC/C/GC/14.
32

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Tabel 1 – relevante grond- en mensenrechtenbepalingen
VN-Mensenrechtenverdragen

Relevante bepaling

Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke Mensenrechten (IVBPR, 1966)

Art 17, recht op een privé- en gezinsleven
Art 18, vrijheid van godsdienst

Internationaal Verdrag inzake Economische Sociale en Culturele
Rechten (IVESCR, 1966)

Art. 12, recht op gezondheid van eenieder

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK,
1989)

Art. 2, recht om niet gediscrimineerd te worden
Art 3, belang van het kind
Art 6, recht op leven en ontwikkeling van het kind
Art 12, recht om gehoord te worden
Artikel 17, recht op informatie
Art 24, recht op gezondheid van het kind

Europese mensenrechtenverdragen

Relevante bepaling

Europees Verdrag inzake de Rechten van de Mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM, 1950)

Art 8, recht op privé, familie- en gezinsleven
Art. 9, vrijheid van godsdienst
Art 14, non-discriminatie

Europees Sociaal Handvest

Art 11, bescherming van de gezondheid

Grondwet

Relevantie bepaling

Nederlandse Grondwet (1983)

Art 6, Vrijheid van godsdienst
Art 10, Persoonlijke levenssfeer
Art 22-1, Bevordering van de gezondheid

moet worden welke uitkomst de belangen van het
betrokken kind of de betrokkenen kinderen het beste dient.
Uit het Kinderrechtenverdrag (IVRK) volgt dat er, naast het
recht op gezondheid, gekeken moet worden naar het
ontwikkelingsbelang van het kind, naar gelijke behandeling, en naar wat het kind ervan vindt. Kinderen in de
leeftijd van 0 tot 4 jaar kunnen nog niet hun eigen mening
geven over dit onderwerp. Het Kinderrechtencomité geeft
aan dat dit geen excuus mag zijn om de mening van
kinderen niet mee te nemen; oudere kinderen kunnen
bijvoorbeeld verwoorden wat het voor hen betekend heeft
om niet gevaccineerd te zijn, of om medische redenen niet
gevaccineerd te kunnen worden. Kinderziekenhuizen
hebben bijvoorbeeld ook raden van kinderen die geconsulteerd kunnen worden. De commissie vindt het van belang
dat bij dit vraagstuk ook (oudere) kinderen serieus
genomen worden en hun mening meegenomen wordt.
De commissie adviseert daarom om ook hen te horen.
Het strekt tot aanbeveling hun visie mee te nemen in de
(beleids)afwegingen. Oudere kinderen kunnen wél zelf een
mening vormen over of zij wel of niet gevaccineerd
(hadden) willen zijn en zouden ook geëquipeerd moeten
worden met informatie en de mogelijkheid moeten
hebben om vaccinaties in te halen, als hun ouders de keuze
gemaakt hebben hen op jongere leeftijd niet te vaccineren.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Hoeveel ouders maken zich zorgen en
welke waarden liggen ten grondslag aan
die zorgen?
De commissie neemt de zorgen van alle ouders serieus.
Het gaat er daarbij niet om of zorgen ‘terecht’ zijn, maar
om welke waarden daarbij een rol spelen, en hoe aan die
waarden zo goed mogelijk recht kan worden gedaan. Het
benoemen van waarden biedt een opening om op een
andere manier met elkaar in gesprek te gaan, namelijk
over wat men belangrijk vindt, en in welke mate dat kan
worden gerealiseerd. Discussies over vaccineren en
kinderopvang gaan niet alleen over waarheid en feiten
maar altijd ook om onderliggende waarden. Als waarden
een rol spelen, dan overtuig je elkaar niet met meer
informatie (feiten) en dan nemen feiten eventuele zorgen
niet weg. Door de waarden serieus te nemen, neemt de
commissie de zorgen ook serieus.
Omdat er weinig tot geen materiaal beschikbaar was,
heeft de commissie onderzoek laten uitvoeren naar de
aard van de zorgen bij ouders. De resultaten van dit
onderzoek zijn als bijlage bijgevoegd bij het rapport.
Hieronder worden de relevante uitkomsten samengevat.
Enkele aanvullende tabellen op basis van de data uit het
kwantitatieve onderzoek zijn opgenomen in bijlage 3.

|  17

Op 14 juni 2019 publiceerden EenVandaag en LINDA hun
onderzoek naar vaccineren. Hierin peilden zij onder ruim
32.000 mensen hoe zij staan tegenover vaccineren en
tegenover verschillende maatregelen die het percentage
gevaccineerden omhoog moeten krijgen. Daar waar relevant,
verwijst de commissie in haar rapport naar dit onderzoek.

Welke ouders maken zich zorgen?
In het onderzoek onder 1.243 (aanstaande) ouders van
kinderen in de leeftijd van 0 tot 4 jaar, geeft drie op de tien
ouders (30%) aan (zeer) bezorgd te zijn dat hun kind een
besmettelijke ziekte oploopt op de kinderopvang. Er is
echter ook een groep ouders (49%) die zich (helemaal)
geen zorgen maakt. Van de ouders in het onderzoek schat
34% de kans (zeer) groot in dat hun kind op de kinderopvang een besmettelijke ziekte oploopt als niet alle kinderen
gevaccineerd zijn, 42% schat die kans (zeer) klein in.
Aanstaande ouders en ouders van een kind onder de 14
maanden zijn vaker bezorgd (resp. 45% en 38%) dan
ouders van een kind dat ouder is dan 14 maanden (24%).
De zorgen dat het kind een besmettelijke ziekte oploopt
op de kinderopvang spelen bij ouders die deelnemen aan
het Rijksvaccinatieprogramma.
Van de dertig ouders in het kwantitatieve onderzoek die
hun kind helemaal niet laten vaccineren, geeft 85% aan
(helemaal) niet bezorgd te zijn dat hun kind een besmettelijke ziekte oploopt op de kinderopvang en is de overige
15% noch bezorgd noch onbezorgd. Meer dan de helft
maakt overigens ook geen gebruik van formele kinderopvang (59%). Bij 62% van de ouders die hun kind helemaal
niet laten vaccineren speelt mee dat ze een geloofsovertuiging of antroposofische levensovertuiging hebben.
Binnen sommige groepen maken ouders op grond van hun
levensbeschouwing en/of mensbeeld de keuze om hele
jonge kinderen (nog) niet naar de kinderopvang te
brengen.34 Deze groepen maken over het algemeen
minder gebruik van formele kinderopvang.
Het merendeel van de reformatorische ouders regelt met
name informele opvang (door grootouders of familieleden) of regelt opvang via gastouders. Kinderen tussen 2 en
4 jaar gaan vaak enkele dagdelen per week naar de peuteropvang. Een deel van de antroposofische ouders brengt
hun kinderen pas vanaf de leeftijd van 2 jaar naar de
kinderopvang, omdat zij de algemene menskunde van
Rudolf Steiner als leidraad aanhouden.

34

18  |

Dit leidt de commissie af uit de gesprekken die zij gevoerd heeft met
onder meer de Vereniging Antroposofische Kinderopvang (VAK), de
Reformatorische Ouder Vereniging (ROV) en de Vereniging voor
gereformeerd schoolonderwijs.

49% van de ouders die hun kind wel laten vaccineren
maakt zich geen zorgen dat hun kind een besmettelijke
ziekte oploopt op de kinderopvang. Argumenten die zij
noemen zijn bijvoorbeeld dat ze de kans dat er iets
gebeurt klein achten, dat hun kind beschermd is door
vaccinaties of dat ze de veronderstelling hebben dat
(vrijwel) alle kinderen op de kinderopvang (kinderdagopvang of gastouderopvang) gevaccineerd zijn.

Waarover maken ouders zich zorgen?
Ondervraagde ouders die zich zorgen maken dat hun kind
een besmettelijke ziekte oploopt op de kinderopvang zijn
vooral bezorgd dat hun kind daardoor ernstig ziek wordt,
eventueel dood kan gaan of blijvende gevolgen van een
ziekte ondervindt (waarde: hun kind de kans bieden op
een gezond leven). Bovendien noemen de ouders dat ze
hun kind willen behoeden voor de pijn en het ongemak die
een ziekte met zich meebrengt (waarde: welzijn van het
kind) en dat het henzelf ook rust, zekerheid en vrijheid
biedt als het kind niet ziek is (waarde: eigen gemoedsrust,
welzijn, vrijheid). Ouders die hun kind vaccineren willen
hiermee graag voorkomen dat hun kind ziek wordt en zien
het als onderdeel van hun taak als ouders om hun kind
(door middel van vaccinaties) hiertegen te beschermen.
Van de ouders die hun kind niet of niet volledig laten
vaccineren, geeft 36% in het onderzoek aan dat deze keuze
te maken heeft met bezwaren uit geloofsovertuiging of
een antroposofische levensovertuiging.35 Daarnaast geeft
een deel (44%) van de ouders die hun kind niet of niet
volledig laten vaccineren aan dat zij bezorgd zijn over
mogelijke bijwerkingen van vaccinatie. Ook speelt voor
sommige ouders die hun kind niet of niet volledig laten
vaccineren mee dat zij geen vertrouwen hebben in het
Rijksvaccinatieprogramma (27%), en/of dat zij geen
noodzaak meer zien om hun kind te laten vaccineren
omdat de ziektes weinig voorkomen (22%). Van de ouders
die hun kind niet (volledig) heeft laten vaccineren geeft
18% aan nog te twijfelen over de keuze en meer informatie
te willen. Ook bij een deel van de ouders die hun kind wel
volledig laten vaccineren, leven vragen over het belang of
de veiligheid van vaccinaties. Van deze ouders geeft 8%
aan het (helemaal) eens te zijn met de stelling “Ik heb
vragen over het belang of de veiligheid van vaccinaties, het
is me niet duidelijk”, 73% geeft aan het (helemaal) oneens
te zijn met de stelling en heeft dus geen vragen.

35

Van de ouders die hun kind helemaal niet laten vaccineren is dit 62%

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Welke waarden liggen hieraan ten grondslag?
In het onderzoek is ook gevraagd naar wat ouders de
belangrijkste waarden vinden bij het onderwerp vaccineren en kinderopvang. Ouders die hun kind laten vaccineren
benoemen gezondheid als belangrijkste waarde, gevolgd
door veiligheid (zowel bescherming van het eigen kind als
bescherming van andere kinderen) en verantwoordelijkheid. Het gaat hierbij om zorgen voor elkaar (solidariteit)
en de plicht om samen Nederland gezond te houden.
Ouders die hun kind niet laten vaccineren vinden andere
waarden belangrijker, namelijk keuzevrijheid, respect en
gewetensvrijheid. Hier speelt het recht om zelf te
beschikken meer een rol. Bovendien hebben sommige
ouders (bijvoorbeeld met een antroposofische levensovertuiging) groot vertrouwen in de genezingskracht van het
eigen lichaam (van hun kind).
Bij het gebruik van kinderopvang gaat het er met name
om dat ouders hun kind er met een gerust hart naar toe
kunnen brengen. Waarden die daarbij van belang zijn voor
ouders zijn onder meer: veiligheid, vertrouwen, welzijn,
rust, ontwikkeling van het kind en vrijheid/autonomie van
de ouder.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  19

4.	Handelingsopties per
scenario
Zoals eerder in dit rapport is aangegeven, is de overheid
volgens de commissie primair aan zet bij het vraagstuk
rondom kinderopvang en vaccinatie. Dit hoofdstuk geeft
weer welke handelingsopties de commissie per scenario
(groen, oranje, rood) voorziet. In bijlage 4 is een tabel met
alle handelingsopties opgenomen.
De aandacht van de commissie gaat allereerst uit naar het
oranje scenario, omdat de commissie deze van toepassing
vindt op de huidige situatie. De handelingsopties in dit
scenario hebben onder andere tot doel om de vaccinatiegraad voor mazelen weer minimaal op de door de WHO
gehanteerde norm van 95% te krijgen (zoals in het
groene scenario het geval is). De handelingsopties voor
het groene scenario (stabiele en hoge landelijke vaccinatiegraad), en het rode scenario (de landelijke vaccinatiegraad
ligt op of onder een nader te bepalen ondergrens) komen
daarna aan bod.
Een hoge vaccinatiegraad biedt geen sluitende garanties.
In elk van deze scenario’s kan een uitbraak van mazelen
vóórkomen. Bij de laatste mazelenepidemie in 2013 lag
de landelijke vaccinatiegraad boven de 95%. In de
reformatorische gezindte, een groepering van ongeveer
250.000 personen met religieuze bezwaren tegen
vaccinatie, was echter sprake van een veel lagere vaccinatiegraad. Zo kon daar toch een uitbraak ontstaan. Daarom
bespreekt de commissie, aanvullend op de verschillende
scenario’s, ook handelingsopties die kunnen gelden in een
situatie waarin sprake is van een mazelenbesmetting. Voor
alle scenario’s zijn volgens de commissie handelingsopties
te benoemen. Er zijn ook opties die de commissie in geen
enkele van de scenario’s wenselijk acht. De commissie
heeft deze, gezien de politieke en maatschappelijke
discussie, wel meegenomen in haar overwegingen.

Tot slot heeft de commissie ook stilgestaan bij de mogelijk­
heid om niets te doen, dat wil zeggen dat er geen aanvullende handelingsopties worden gecreëerd naar aanleiding
van de huidige situatie en bovenop reeds aangekondigd
beleid. ‘Niets doen’ is naar de mening van de commissie
uitgesloten. Het collectieve belang van groepsbescherming
en de eigenstandige belangen van kinderen (inclusief
kinderen die om medische redenen niet gevaccineerd
kunnen worden) zijn daarvoor te belangrijk, en de mogelijke
gevolgen van mazelen te ernstig. Hoewel in eerdere
adviezen aan de overheid terughoudend is gereageerd op
meer verplichtende maatregelen,36 constateert de commissie dat er wel degelijk situaties zijn die vragen om meer
handelingsperspectief. Zeker als beleid dat reeds is
aangekondigd, onvoldoende effectief blijkt te zijn.

Oranje: Dalende landelijke vaccinatie­
graad waarbij de ondergrens nog niet
is bereikt
In dit scenario is sprake van een daling van de landelijke
vaccinatiegraad. Uit het meest recente rapport van het RIVM
blijkt dat de daling van de afgelopen jaren inmiddels is
gestabiliseerd. De commissie vindt het huidige niveau van de
vaccinatiegraad nog steeds zorgwekkend en ziet ook dat deze
situatie zorgen bij ouders en kinderopvangorganisaties met
zich meebrengt. De staatssecretaris van VWS heeft naar
aanleiding van de zorgen rondom de dalende vaccinatiegraad
maatregelen aangekondigd.37 Aan de implementatie van deze
maatregelen wordt nog gewerkt, waardoor het effect op de
vaccinatiegraad op dit moment nog niet meetbaar is. De
commissie heeft kennisgenomen van de maatregelen uit het
actieplan van de staatssecretaris en beschouwt de
handelingsopties die in dit scenario worden voorgesteld als
noodzakelijke aanvulling hierop.

Zie de kabinetsreactie op het advies “Vaste prik?”, Kamerstukken II,
1993/94, 22 894, nr. 4 en de “Verkenning naar een meldplicht
vaccinatiegraad op kinderdagverblijven en basisscholen,
Kamerstukken II, 2016/17, 34 550 – XVI, nr. 144
37
Kamerbrief “Verder met vaccineren”, Kamerstukken II, 2018/19, 32
793, nr. 338.
36

20  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Analyse huidige situatie
Ouders willen uiteraard het beste voor hun kind (uitgangspunt 2.3, achter de zorgen van ouders schuilen vele
waarden). De commissie kan zich daarom goed voorstellen
dat ouders een weloverwogen keuze willen maken over
vaccineren. De commissie is zich ervan bewust dat de
hoeveelheid (tegenstrijdige) informatie en de snelheid
waarmee deze gedeeld kan worden via sociale media, het
lastig maakt voor ouders om een goede afweging te
maken. De commissie vindt het daarom van groot belang
dat alle betrokkenen tenminste toegang hebben tot
heldere informatie over de risico’s van infectieziekten,
gebaseerd op onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek.38
De opkomst van sociale media, angstaanjagende verhalen
op internetfora, en de verspreiding van aantoonbaar
onjuiste informatie, vergen een andere communicatieaanpak dan tot nu toe gangbaar is. Er zijn verschillende
informatie- en communicatiemiddelen die de overheid
zou kunnen inzetten om ervoor te zorgen dat ouders een
geïnformeerde keuze kunnen maken, inclusief middelen
met een minder vrijblijvend karakter. De staatssecretaris
van VWS heeft in zijn plan van aanpak aangegeven dat hij
het belangrijk vindt dat ouders een geïnformeerde keuze
kunnen maken op basis van wetenschappelijke en
betrouwbare informatie.39 De commissie wil hier enkele
aandachtspunten aan toevoegen.
De commissie constateert dat ouders met vragen of zorgen
nu nog onvoldoende worden voorzien in hun behoefte
aan betrouwbare informatie en dat zij moeite hebben
met het vinden van antwoorden op hun vragen.40 Ouders
vragen zich af hoe ze aan goede informatie moeten komen
en waar zij terecht kunnen met hun twijfels. Blijkbaar
bereikt de communicatie die op dit moment vanuit de
overheid wordt aangeboden jonge ouders onvoldoende.
Relevante en betrouwbare informatie staat niet altijd
bovenaan in de zoekresultaten. Ook geven ouders soms
In het onderzoek van EenVandaag en LINDA geeft 66% van de
ouders met kinderen t/m 9 jaar aan informatie gezocht te hebben
over één of meerdere vaccinaties. In het onderzoek dat de
commissie heeft laten uitvoeren geeft 36% van de ouders aan
informatie opgezocht te hebben over vaccineren in relatie tot
kinderopvang. Ouders maken het meest gebruik van de websites
van het RIVM en de GGD.
39
Kamerbrief “Verder met vaccineren”, Kamerstukken II, 2018/19, 32
793, nr. 338.
40
In het onderzoek dat de commissie heeft laten uitvoeren geeft 10%
van de ouders aan vragen te hebben over het belang of de veiligheid
van vaccinaties; 70% heeft geen vragen hierover. Op de vraag welke
behoefte ouders hebben aan meer informatie, geeft 39% aan geen
behoefte te hebben aan meer informatie. Ouders die wel behoefte
aan informatie hebben, geven aan vooral informatie te willen over
het vaccinatiebeleid en de vaccinatiegraad van de kinderopvang,
over risico’s en over de gevolgen van besmetting. 14% van de ouders
heeft behoefte aan meer informatie over de voor- en nadelen van
vaccineren.
38

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

aan dat zij geen vertrouwen hebben in de aangeboden
informatie.41 Websites van overheden en kennisinstituten
zijn soms verouderd, of bieden zoveel informatie aan dat
het voor ouders lastig wordt om een antwoord op hun
vraag te vinden. Op het moment dat ouders verder gaan
zoeken komen ze veelal op websites van organisaties die
tegen vaccineren zijn.42 Tot slot is het voor ouders niet
altijd duidelijk hoe ze met een betrouwbare deskundige in
gesprek kunnen komen.
Ook kinderopvangorganisaties geven aan dat zij gebaat
zijn bij laagdrempelige informatie om met ouders in
gesprek te kunnen gaan over vaccineren en de risico’s (op
besmetting). Zij krijgen geregeld vragen over de vaccinatiestatus van hun opvanglocatie en willen daarom ook
meer duidelijkheid over de regels die zij mogen hanteren.

Handelingsopties met betrekking tot
communicatie en informatie
Normstellende overheid: vaccineren als collectieve
verantwoorde­lijk­heid
De commissie vindt dat de overheid de norm moet stellen:
kinderen worden gevaccineerd. Op basis van het best
beschikbare wetenschappelijke bewijs komt dat de
gezondheid en veiligheid van kinderen en de samenleving
als geheel ten goede. Als voldoende kinderen zijn
gevaccineerd – dat wil zeggen 95% of meer – dan is de
kans op uitbraken zeer klein. Kortom: iedereen profiteert
ervan als voldoende mensen zijn gevaccineerd.
Op grond van overwegingen van fairness mag daarom ook
van iedereen worden gevraagd om bij te dragen aan het
realiseren van groepsbescherming.43 Het belang daarvan

In het onderzoek van EenVandaag en LINDA geeft 60% van de ouders
aan op zijn minst te twijfelen aan de informatie die het RIVM en de
GGD geven over vaccinaties. Veel ouders noemen de informatie
onduidelijk en eenzijdig, en vragen zich af of alle informatie over
bijwerkingen wel gedeeld wordt.
In het onderzoek dat de commissie heeft laten uitvoeren noemt
respectievelijk 72% en 66% van de ouders de websites van het RIVM en
de GGD als de meest betrouwbare informatiebronnen als het gaat om
het vaccineren van kinderen. Wat de onderzoeken gemeen hebben, is
dat ouders niet op al hun vragen antwoord kunnen vinden en behoefte
hebben aan meer informatie. In beide gevallen is er ook een risico dat
ouders bij het verder zoeken op onjuiste informatie stuiten. De
commissie ziet bij het tegengaan van dit risico en bij het ingaan op
twijfels en vragen van ouders een belangrijke rol voor de overheid.
42
In het onderzoek van EenVandaag en LINDA geeft 33% van de
ouders aan gebruik gemaakt te hebben van websites van Kritische
Prikkers. In het onderzoek dat de commissie heeft laten uitvoeren
geeft 10% van de ouders aan informatiebronnen van Kritisch Prikken
of Vaccinvrij gebruikt te hebben.
43
Giubilini A, Douglas T, Savulescu J. (2018). ‘The moral obligation to
be vaccinated: utilitarianism, contractualism, and collective easy
rescue,’ Med Health Care Philos. 2018;21(4):547–560. doi:10.1007/
s11019-018-9829-y
41

|  21

geldt des te sterker voor kwetsbare personen die niet
gevaccineerd kunnen worden, om medische redenen, of
omdat zij nog te jong zijn. Dat is een collectieve verantwoordelijkheid, die voor alle mensen geldt. De overheid
mag daarbij ook duidelijk maken dat we allemaal
bijdragen aan de volksgezondheid. Vaccineren gaat niet
alleen over de gezondheid van onszelf of van onze eigen
kinderen. In het algemeen gaan kinderen niet dood aan
mazelen, maar complicaties kunnen ernstig zijn, zeker
voor kinderen met een verminderde weerstand en voor
jonge baby’s. Deze kinderen kunnen zelf (nog) niet
gevaccineerd worden en zijn afhankelijk van groepsbescherming. Vanuit dit perspectief kan worden gesteld dat
kinderen laten vaccineren inhoudt een zeer klein risico
voor je eigen kind te accepteren om een (veel) groter risico
voor andere kinderen te voorkomen. Dat is geen extra
risico. Vaccinatie beperkt immers ook de risico’s voor het
eigen kind. Het risico van bijwerkingen van vaccinatie is
kleiner dan het risico van de infectieziekten waar de
vaccins tegen beschermen. Alleen dan wordt een vaccin
opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma.
In recente studies wordt ook wel beargumenteerd dat
vaccineren moet worden aanbevolen “less as medical
interventions than as public health measures, comparable to safe
drinking water, food inspection legislation, fire services, or air
quality monitoring”.44 Zoals hierboven al aangegeven, zou de
overheid volgens de commissie moeten communiceren
dat vaccineren een collectief goed is. Nieuwe communicatie-invalshoeken die ouders bereiken en hen met de juiste
informatie en toon treffen, verdienen verdere aandacht.
Een mooi voorbeeld waarbij de overheid een geheel
andere strategie heeft gekozen is de campagne voor de
meningokokken vaccinatie. De centrale slogan van deze
campagne – “Deel dit niet met je vrienden” – verwijst niet
(alleen) naar de eigen gezondheid en veiligheid maar ook
naar die van je omgeving. Je vaccineert je omdat het jou
beschermt én je omgeving.
De overheid moet verschillende betrokkenen actief
stimuleren om uit te dragen dat een hoge vaccinatiegraad
belangrijk is voor de volksgezondheid in Nederland en de
bescherming van kwetsbare kinderen die niet gevaccineerd kunnen worden, om medische redenen, of omdat zij
nog te jong zijn. De Vaccinatiealliantie die door de
staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is
gestart kan een belangrijke bijdrage leveren. Ook kinderopvangorganisaties kunnen een rol vervullen, mits zij door
de overheid worden toegerust met de juiste informatie om
ouders te informeren, of in staat zijn om ouders door te
verwijzen naar de juiste professional voor een gesprek.
De commissie geeft in overweging om, onder andere via
44

22  |

The New York Review of books, 23 mei 2019, Gavin Francis on
Jennifer A. Reich, Calling the Shots: why Parents Reject Vaccines.

kinderopvangorganisaties, de adviezen over vervroegde
vaccinatie voor reizen naar het buitenland meer onder de
aandacht te brengen van het publiek. Daarmee wordt niet
alleen het betreffende kind beschermd, maar kan hopelijk
ook import van mazelen en mogelijk daaropvolgende
verspreiding op de kinderopvang voorkomen worden.
Betrouwbare en duidelijke overheid: ingrijpende maatregelen
worden niet geschuwd indien de vaccinatiegraad verder daalt
De overheid moet uitstralen dat meer ingrijpende
verplichtingen niet worden geschuwd wanneer de
vaccinatiegraad verder daalt. Dit voorziet in betrouwbaarheid en duidelijkheid. Op deze wijze maakt de overheid
duidelijk dat vaccineren een publiek belang betreft,
waarvoor iedereen een eigen verantwoordelijkheid draagt.
Tegelijkertijd moeten dwang en drang opties niet te vroeg
worden geïntroduceerd, maar alleen als het echt niet
anders kan. Daarvoor is ook een praktische reden aan te
dragen; dergelijke opties kunnen het draagvlak onder
vaccinatieprogramma’s ook ondermijnen. Het is dus een
dunne scheidslijn. De overheid toont zich betrouwbaar
door helder aan te geven waar die scheidslijn ligt, en hoe
zij daar mee omgaat.
Minder vrijblijvend: ouders die hun kind (nog) kun jij niet laten
vaccineren uitnodigen voor een gesprek
De commissie beveelt aan dat de overheid ouders, die hun
kinderen (nog) niet laten vaccineren, uitnodigt voor een
gesprek. Dit in het licht van de gedaalde vaccinatiegraad en
het algemeen belang. In dat gesprek is het belangrijk
inzicht te hebben in de waarden en overwegingen die een
rol spelen in de aanvankelijke keuze om niet te vaccineren,
omdat dit een aanknopingspunt kan bieden om te
onderzoeken of er ruimte is voor een keuze vóór vaccinatie.
Dit gesprek moet plaatsvinden met een deskundige
zorgprofessional, bijvoorbeeld op het consultatiebureau,
bij de GGD, of bij de kinderarts. De commissie overweegt
daarbij ook dat niet reageren op een uitnodiging niet
automatisch betekent dat ouders hun kind niet willen laten
vaccineren. Een uitnodiging voor een gesprek kan, wanneer
dit op een goede en deskundige manier gebeurt, zeker een
deel van de ouders doen besluiten hun kinderen alsnog te
vaccineren. De drempel om af te zien van vaccinaties wordt
daarmee hoger. Dit gebeurt bijvoorbeeld in Duitsland.
In het onderzoek van EenVandaag en LINDA geeft 76% van
de mensen aan een verplicht gesprek een goed idee te
vinden. Onder ouders met jonge kinderen (t/m 9 jaar) is
minder draagvlak voor deze maatregel: 56% is voor en
40% is tegen.
Met het persoonlijk benaderen van ouders die hun
kinderen (nog) niet vaccineren zal ervaring op moeten
worden gedaan; het is voor Nederland nieuw.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Zorgprofessionals moeten ook getraind worden hoe zij dat
gesprek kunnen voeren. Het is echter belangrijk deze optie
te introduceren.
Percepties, zorgen en vragen van ouders serieus nemen
Er zijn verschillende informatie- en communicatiemiddelen, met een meer of minder verplichtend karakter, die de
overheid zou kunnen inzetten om ervoor te zorgen dat
ouders een geïnformeerde keuze kunnen maken. De
staatssecretaris van VWS heeft in zijn plan van aanpak
aangegeven dat hij het belangrijk vindt dat ouders een
geïnformeerde keuze kunnen maken op basis van
betrouwbare, wetenschappelijke informatie.45
De commissie wil hieraan toevoegen dat het belangrijk is
dat bij de informatievoorziening rekening wordt gehouden
met de percepties van alle ouders, ook de ouders die
twijfelen of van vaccinatie afzien. De commissie is van
mening dat bij informatie- en communicatiemiddelen de
uitgangspunten leiden tot een benadering die inhoudelijk
is, met een luisterend oor voor en erkenning van zorgen en
vragen die er leven. De commissie merkt op dat uit
wetenschappelijke literatuur ook blijkt dat het erkennen
van risico’s juist de acceptatie bevordert. Benoemen dat
vaccinaties met bijwerkingen gepaard kunnen gaan, maakt
dat twijfelende ouders zich meer gehoord voelen. Dit
voorkomt hopelijk ook dat de indruk ontstaat dat
relevante informatie wordt achtergehouden. Tegelijkertijd
is het van belang om te bespreken wat de risico’s van niet
vaccineren zijn. Voor het kind en diens omgeving kan het
doormaken van een infectieziekte zoals mazelen heel
ingrijpend zijn, zeker als er complicaties optreden en
ziekenhuisopname noodzakelijk is. Daarnaast kan het niet
gevaccineerde kind als het mazelen krijgt een bron van
infectie zijn voor kinderen die nog te jong zijn om
gevaccineerd te worden of voor kinderen die om medische
redenen niet gevaccineerd kunnen worden.
Bij alle uitingen van communicatie is het van belang aan te
kunnen sluiten bij de belevingswereld en onderliggende
waarden en zorgen van deze ouders. Om als betrouwbaar
te worden ervaren, moet de informatie(bron) zich om te
beginnen betrouwbaar tonen. De commissie is van
mening dat het serieus nemen van vragen en zorgen,
evenals het aansluiten bij waarden en emoties, daaraan
bijdraagt. Voor betrokkenen is dan duidelijk dat hun
perspectief is meegenomen, ook als de uitkomst anders is
dan zij wellicht graag zouden zien. Een goed voorbeeld is
de brochure van de Nederlandse Patiënten Vereniging
(NPV) die is ontwikkeld voor reformatorische ouders. Deze
brochure gaat in op de verschillende visies ten aanzien van
vaccinatie, waarin kerkelijke leiders aan het woord komen
45

Kamerbrief “Verder met vaccineren”, Kamerstukken II, 2018/19, 32
793, nr. 338.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

die over beide keuzes vertellen. Dit sluit aan bij de
waarden die voor gelovige ouders belangrijk zijn bij het
maken van hun keuze. Ook voor andere doelgroepen zou
een soortgelijke brochure ontwikkeld kunnen worden.
Richt communicatie ook op kinderen
Eén van de uitgangspunten van de commissie is dat het
belang van het kind zwaar dient mee te wegen. Kinderen
hebben eigenstandige belangen. De commissie adviseert
daarom om ook goede informatie te verstrekken aan
kinderen, bijvoorbeeld 9-jarigen of pubers, over het
belang, de werking en eventuele risico’s van vaccinaties en
de risico’s van niet-vaccineren.46 Op die manier worden
kinderen serieus genomen en in staat gesteld om het
gesprek met hun ouders aan te gaan, of richting zorgprofessionals hun mening kenbaar te maken. Daarnaast
worden ze gefaciliteerd met betrouwbare informatie en is
de kans kleiner dat zij hun mening baseren op onjuiste
informatie die ze via internet gevonden hebben.

Afwegingen
De commissie vindt inzetten op minder vrijblijvende
communicatie proportioneel in het oranje scenario. Het
publieke belang van een hoge vaccinatiegraad en de
eigenstandige belangen van het kind, rechtvaardigen
volgens de commissie dat ouders worden aangesproken
op hun keuze om hun kind niet te laten vaccineren. Te
meer omdat die keuze ook effect kan hebben op derden
en een gesprek kan bijdragen aan de afwegingen die
(jonge) ouders moeten maken. Om de effectiviteit van
deze aanpak te vergroten, stelt de commissie een
gedifferentieerde aanpak voor, afgestemd op specifieke
groepen ouders. De commissie kan zich bijvoorbeeld
voorstellen dat, hoewel vaccinatie de maatschappelijke
norm is, het niet altijd nodig of verstandig is om dit al te
zeer te benadrukken. Een meer gerichte en minder
vrijblijvende aanpak – een uitnodiging voor een extra
gesprek – kan ertoe leiden dat een deel van de twijfelende
ouders alsnog besluit hun kind(eren) te laten vaccineren.
De commissie verwacht dat dit met name ouders zullen
zijn die om niet-principiële redenen afzien van vaccinatie
(bijvoorbeeld omdat ze het vergeten zijn of nog vragen
hebben). De ouders die om principiële redenen (bijvoorbeeld een godsdienst of levensbeschouwing) niet willen
vaccineren, zullen hierdoor minder snel op andere
gedachten gebracht worden.
De praktijk zal moeten uitwijzen in hoeverre deze aanpak
er concreet toe kan bijdragen dat de landelijke vaccinatiegraad stijgt naar tenminste 95%. Daarmee kan de
commissie niet op voorhand beoordelen of deze aanpak
het minst ingrijpende middel is om dat doel effectief te
46

Dit vloeit niet enkel voort uit het belang van het kind, maar ook uit
de artikelen 12 en 17 van het IVRK.

|  23

behalen. Wel is de commissie van mening dat verdergaande maatregelen in het oranje scenario niet proportioneel
zijn. Ook houdt de commissie er rekening mee dat
verdergaande maatregelen in het oranje scenario
contraproductief zouden kunnen werken en het draagvlak
voor het Rijksvaccinatieprogramma verminderen.
De commissie adviseert daarom beleid te formuleren voor
deze gesprekken. Het ligt voor de hand om dit laagdrempelig en fysiek dichtbij de ouders te organiseren. De
commissie is zich ervan bewust dat deze handelingsoptie
meer tijd van deskundigen en meer geld vraagt.
Doel
Het doel van de handelingsopties in dit scenario is
derhalve het faciliteren van een geïnformeerde keuze bij
ouders, het beschermen van de gezondheid van individuele kinderen, het voorkomen van verdere verspreiding van
de infectieziekte, het bevorderen van de groepsbescherming voor kwetsbare personen die niet gevaccineerd
kunnen worden (om medische redenen of omdat zij nog te
jong zijn) en het beschermen van de volksgezondheid als
onderliggend publiek goed. Dit moet uiteindelijk bijdragen
aan een vaccinatiegraad van 95% of hoger. Als positief
bijeffect verwacht de commissie dat een duidelijke inzet
op het verhogen van de vaccinatiegraad ook zorgen bij
ouders kan wegnemen. De Rijksoverheid, het RIVM en/of
de GGD zijn verantwoordelijk voor maatregelen met het
doel om de vaccinatiegraad te verhogen. Zij zijn geëquipeerd om de gezondheidsrisico’s af te wegen tegen andere
belangen. Dat kan niet worden verwacht van individuele
kinderopvangorganisaties.

24  |

zichzelf een positieve werking uitgaat. Het onderstreept
dat vaccinatie maatschappelijk gezien de norm is. Als de
overheid duidelijk communiceert dat een hoge vaccinatiegraad een publiek belang dient, en dat vaccineren dus in
belangrijke mate gaat om het creëren van voorwaarden
voor een goede gezondheid van iedereen, dan doet zij ook
een beroep op de verantwoordelijkheid van ouders voor
derden. Inclusief kinderen die (nog) niet gevaccineerd
kunnen worden. Het vooruitzicht van een gesprek waarin
ook dit aspect aan bod komt, kan er wellicht toe bijdragen
dat ouders vaker de keuze maken om hun kind(eren) te
laten vaccineren.

Groen: stabiele en hoge landelijke
vaccinatiegraad
In dit scenario is sprake van een landelijke vaccinatiegraad die
minimaal op de door de WHO vastgestelde grens voor
groepsbescherming (95% voor mazelen) ligt en stabiel is. In
deze situatie volgt veruit het grootste deel van de ouders het
Rijksvaccinatieprogramma. Het kleine percentage kinderen dat
om uiteenlopende redenen niet gevaccineerd is (hierbij gaat het
ook nadrukkelijk om kinderen die om medische redenen niet
gevaccineerd kunnen worden) of waarbij het vaccin
onvoldoende werkt, is in het algemene verkeer in principe
beschermd door de groepsimmuniteit in de samenleving.
Analyse van de situatie

Juridische en morele afweging
Een uitnodiging voor een extra gesprek over vaccineren
voor mensen die willen afzien van deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma, levert op zichzelf geen inbreuk
van grond- en mensenrechtenbepalingen op. Het is dus
mogelijk om een dergelijke uitnodiging wettelijk te
regelen.

Zoals in de probleemanalyse in hoofdstuk 3 is uiteengezet,
betekenen een hoge vaccinatiegraad en groepsbescherming niet dat 100% is uitgesloten dat kinderen mazelen
kunnen oplopen. De kans op introductie in de kinderopvang kan ook met een hoge vaccinatiegraad nooit worden
uitgesloten, omdat de ziekte bijvoorbeeld vanuit het
buitenland meegenomen kan worden. Verspreiding in de
maatschappij stopt bij een hoge vaccinatiegraad snel,
omdat de meeste mensen zijn gevaccineerd en de ziekte
niet doorgegeven zal worden. Op de kinderopvang werkt
groepsbescherming echter niet op dezelfde manier, zoals
in de probleemanalyse in hoofdstuk 3 is uitgelegd.

Uitvoerbaarheid en handhaving
Een helder beleidskader is belangrijk voor de uitvoerbaarheid voor het voeren van een gesprek. Het voeren van
gesprekken vergt onder andere geld en capaciteit. Verder
zal het effect van het voeren van gesprekken gemeten
moeten worden. Wanneer ouders niet ingaan op de
uitnodiging voor een extra gesprek, is het de vraag of
handhavend moet kunnen worden opgetreden. Immers,
invoering van een uitnodiging tot een gesprek die niet
goed valt te handhaven, lijkt in beginsel zinloos. Het is de
vraag of handhaving in dit geval mogelijk is en wat de
eventuele sanctie is wanneer niet aan de verplichting
wordt voldaan. Echter, de commissie kan zich in dit geval
voorstellen dat van een uitnodiging voor een gesprek op

Handelingsopties in het groene scenario dienen ervoor te
zorgen dat de stabiele situatie geconsolideerd wordt. Het
is in dit scenario belangrijk dat de positieve effecten van
deze stabiele situatie voldoende uitgedragen worden
(hoge groepsbescherming, weinig tot geen uitbraken).
Hoge groepsbescherming in de samenleving maakt de
kans op introductie op de kinderopvang immers ook
kleiner en het is belangrijk deze positieve effecten van
vaccinatie te benadrukken. Zeker nu we niet vaak meer
zien welke gevolgen infectieziekten kunnen hebben, is het
van belang dat de overheid blijft uitdragen waarom het
Rijksvaccinatieprogramma belangrijk is bij het beschermen
van kwetsbare individuen en de samenleving als geheel
tegen gevaarlijke infectieziekten.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Handelingsoptie: blijvende aandacht voor communicatie en informatie
De commissie beveelt aan om in het groene scenario in te
blijven zetten op voldoende informatie en mogelijkheden
tot communicatie. In dit scenario moet ruimte blijven voor
ouders van kleine kinderen om gesprekken te voeren over
vaccinaties bij onder andere de jeugdarts. Het blijft ook
van belang dat de overheid uitdraagt dat vaccineren de
norm is, en dat voor ouders voldoende betrouwbare
informatie beschikbaar blijft die eenvoudig te vinden is op
websites en sociale media. De commissie acht het ook in
dit scenario van groot belang dat de aangeboden
informatie aansluit bij vragen en zorgen die (aanstaande)
ouders kunnen hebben rond vaccinatie van hun kind,
waarbij evenwichtig aandacht wordt besteed aan het
belang en de risico’s van vaccineren, en de risico’s van niet
vaccineren, voor het eigen kind en voor derden. De
vaccinatiegraad kent golfbewegingen, en ook in tijden
wanneer de vaccinatiegraad hoog is, zal de overheid zorg
moeten dragen voor adequate informatie en communicatie op maat voor ouders die vragen en twijfels hebben.

uitdraagt, omdat de overheid daarmee een duidelijk
standpunt inneemt wanneer de vaccinatiegraad onder een
niet meer te accepteren niveau komt.
Op basis van de bevindingen van het RIVM kan de overheid
mogelijk een ondergrens bepalen waarbij verdergaande
(wettelijk verplichtende) maatregelen gerechtvaardigd zijn.
De commissie vindt dit een goede ontwikkeling. Ook als
het niet mogelijk blijkt om op medisch wetenschappelijke
gronden een ondergrens vast te stellen, is de commissie
van mening dat het dan de voorkeur heeft dat de overheid
zelf een ondergrens vaststelt. Ook als over de vraag waar
die grens moet liggen discussie mogelijk is. Het maatschappelijk belang van groepsbescherming en de bescherming van kwetsbare individuen die (nog) niet gevaccineerd
kunnen worden, is daarvoor te groot. Hierbij zou de
overheid duidelijk moeten aangeven dat het stellen van
een grens nodig is om de volksgezondheid te waarborgen,
mensen te beschermen tegen ernstige infecties, verdere
verspreiding van infectieziekten te voorkomen en de
groepsbescherming voor kwetsbare mensen en kinderen te
kunnen garanderen.

Afwegingen
In dit scenario acht de commissie zwaardere aanvullende
maatregelen niet proportioneel, gezien de beperkte
medische noodzaak en het feit dat de vaccinatiegraad op
vrijwillige basis minimaal op de door de WHO vastgestelde
grens voor groepsbescherming (95% voor mazelen) ligt.

Rood: Landelijke vaccinatiegraad
onder een door de overheid gesteld
percentage
In dit scenario is de vaccinatiegraad gedaald tot op of onder
een door de overheid vastgestelde kritieke (onder)grens. Dit is
een ondergrens die onaanvaardbaar wordt bevonden in
verband met de verhoogde kans op uitbraken. Een dergelijke
(onder)grens is op dit moment niet vastgesteld. Daarnaast
heeft de overheid momenteel geen apart beleid ontwikkeld
voor het geval de vaccinatiegraad sterk daalt.
Beleidsontwikkelingen
De staatssecretaris van VWS heeft tijdens het plenair
debat ‘Vaccinatie in Nederland’ aangegeven dat hij het
RIVM gevraagd heeft in hoeverre het mogelijk is om op
medisch wetenschappelijke gronden een ondergrens voor
de afzonderlijke vaccinaties uit het Rijksvaccinatie­
programma vast te stellen. Aanvullend hierop heeft de
Tweede Kamer de staatssecretaris gevraagd te onderzoeken welke aanvullende maatregelen genomen kunnen
worden als de vaccinatiegraad verder daalt en een
bepaalde grens bereikt.47 De commissie onderschrijft het
belang dat de overheid een dergelijke norm vaststelt en
47

Handelingen II 2018/19, 54-9, p. 1

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

De commissie is van mening dat het handelen vanuit de
overheid op dit vlak ook – maar niet uitsluitend – betrekking zou moeten hebben op de kinderopvang, gezien de
medische onderbouwing die in dit scenario hoe dan ook
sterker is en er derhalve ook meer risico’s zijn op uitbraken
van infectieziekten waaronder mazelen.

Analyse van de situatie
Op het moment dat vanuit de overheid een normpercentage is vastgesteld als kritieke ondergrens, betekent dit dat
verdergaande handelingsopties in beeld komen. Als de
kritieke ondergrens inderdaad wordt bereikt, legitimeert
dit in de ogen van de commissie handelingsopties die in
het groene en oranje scenario niet aan de orde waren.
Immers, de staatssecretaris van VWS heeft in zijn brief van
19 november 2018 laten weten dat de vaccinatiegraad in
Nederland op dit moment (red. commissie: oranje
scenario) nog steeds hoog is en dat er op dit moment geen
acuut gevaar is voor de (volks)gezondheid. De commissie
onderschrijft het oordeel van de staatssecretaris dat een
algemene vaccinatieplicht niet proportioneel is in het
oranje en groene scenario. In het rode scenario zou een
algemene vaccinatieplicht echter wel een proportionele
optie kunnen zijn. Wanneer de kritieke ondergrens wordt
bereikt, is er immers gevaar voor de (volks)gezondheid.
De commissie is van mening dat, indien de kritische
ondergrens is bereikt, er een in de wet vastgelegde plicht
tot deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma als
voorwaarde voor toegang tot kinderopvang moet worden
ingevoerd en dat daarnaast een algemene vaccinatieplicht
in beeld komt.

|  25

De maatregelen worden hieronder kort toegelicht, daarna
juridisch en moreel gewogen en tot slot worden enkele
kanttekeningen bij de maatregelen geplaatst.

Handelingsoptie: Verplichte deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor
toegang tot kinderopvang
Met een wettelijke plicht tot deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang
tot de gehele kinderopvang (“no jab, no play”) behouden
ouders de vrijheid om (zichzelf of) hun kind niet te laten
vaccineren. Wel is hieraan een consequentie verbonden: zij
kunnen, als zij ervoor kiezen hun kind niet te laten vaccineren, geen gebruik maken van kinderopvang. De plicht
geldt ook voor medewerkers in de kinderopvang en
gastouders. De consequentie voor medewerkers is dat zij
niet (meer) in de kinderopvang kunnen werken als zij niet
gevaccineerd zijn.
Deze maatregel, die aansluit bij de opdracht aan de
commissie, wordt in de maatschappelijke discussie
genoemd “om de kans op besmetting op de kinderopvang
te verkleinen”, maar ook “om de vaccinatiegraad te
verhogen”. 48 In het onderzoek dat de commissie heeft
laten uitvoeren, geeft 74% van de ouders aan het
(helemaal) eens te zijn met de stelling dat deelname aan
het Rijksvaccinatieprogramma een voorwaarde moet
worden om van kinderopvang gebruik te maken.
Verplichte deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma
als voorwaarde stellen voor toegang tot de kinderopvang
kan ertoe leiden dat ouders met twijfels zich over de
streep laten trekken om hun kind alsnog te laten vaccineren. Ook uit het onderzoek van de commissie blijkt dat bij
een verplichtende maatregel (een deel van de) twijfelende
ouders overwegen hun kind alsnog te laten vaccineren.49
De commissie verwacht dat deze maatregel bijdraagt aan
het afnemen van de zorgen van sommige ouders, omdat
kinderen die bewust niet gevaccineerd worden niet meer
worden toegelaten op de kinderopvang.
Volgens de commissie dient deze maatregel ingezet te
worden wanneer een kritische ondergrens is bereikt,
juridische afwegingen spelen hierbij ook een rol.

“Vaccinatie op de kinderopvang”, Roland Pierik & Marcel Verweij,
Nederlands Juristenblad 2019/1199
49
Gevraagd is wat ouders naar eigen zeggen zouden doen als de
overheid voor toelating van het kind op de kinderopvang de
voorwaarde stelt dat het kind volledig moet deelnemen aan het
Rijksvaccinatieprogramma. Van de ouders die hun kind gedeeltelijk
of niet laten vaccineren en wel gebruikmaken van formele
kinderopvang, geeft 42% aan hun kind alsnog te laten vaccineren.
45% geeft naar eigen zeggen aan dan geen gebruik meer te maken
van kinderopvang.
48

26  |

Met inachtneming van het hiernavolgende, beveelt de
commissie aan om nu al wetgeving voor te bereiden die
nodig is om het rijksvaccinatieprogramma verplicht te
stellen als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang en
hier niet mee te wachten tot het rode scenario uitbreekt.

Handelingsoptie: Algemene vaccinatieplicht
Pas wanneer een verplichte deelname aan het Rijks­
vaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang tot de
kinderopvang onvoldoende effectief blijkt, komt een in de
wet vastgelegde algemene vaccinatieplicht in dit scenario
in beeld. Een algemene vaccinatieplicht is een vergaand
middel om verhoging van de vaccinatiegraad te bereiken.
In het onderzoek dat de commissie heeft laten uitvoeren,
geeft 67% van de ouders aan het (helemaal) eens te zijn
met de stelling dat er een vaccinatieplicht in Nederland
moet komen, waarbij alle kinderen verplicht moeten
worden gevaccineerd. In het onderzoek van EenVandaag
en LINDA vindt 71% van de ondervraagden dat de overheid
deze verplichting moet invoeren. Onder ouders met jonge
kinderen (t/m 9 jaar) in dit laatste onderzoek is er minder
draagvlak voor deze maatregel: 49% van hen is voor een
vaccinatieplicht en 49% is tegen.
In verschillende landen wordt het vaccinatiebeleid onder
de loep genomen als gevolg van de forse mazelenuitbraken. Lange tijd gold vrijwillige deelname aan vaccinatieprogramma’s als afdoende voor een hoge vaccinatiegraad en
groepsimmuniteit. Dalingen in de vaccinatiegraad maken
duidelijk dat aanvullende maatregelen nodig zijn om
dezelfde niveaus te kunnen halen. In verschillende landen
wordt daarom het beleidskader herzien: strenger, een
andere inzet en in sommige gevallen een vaccinatieplicht.
Zo verplicht Italië, waar de vaccinatiegraad 91.7% is, ouders
sinds 2017 om hun kinderen te laten vaccineren met alle
vaccinaties van het nationale vaccinatieprogramma. Ook
in Frankrijk, waar de vaccinatiegraad voor mazelen 79% is,
is in 2017 de vaccinatieplicht uitgebreid naar onder andere
vaccinaties voor kinkhoest, mazelen, meningokokken C,
bof en de rodehond. Kinderen jonger dan zes jaar die niet
zijn gevaccineerd worden uitgesloten van de opvang.50 In
Duitsland lijkt men op dit moment een wet voor te
bereiden voor een verplichte mazelenvaccinatie.51 Buiten
Europa is er onder andere een opvallende uitbraak in de
New York, specifiek in Brooklyn en Queens. Sinds 9 april is
daar – als uitbraakmaatregel – een vaccinatieplicht
ingesteld voor iedereen die niet gevaccineerd is. Inwoners

Sabin Vaccine Institute (2018). Legislative Landscape Review: Legislative
Approaches to Immunization Across the European Region. December 2018,
via www.sabin.org.
51
https://duitslandinstituut.nl/artikel/30905/duitsland-overweegtverplichte-inenting-tegen-mazelen
50

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

moeten kunnen aantonen dat ze óf al gevaccineerd zijn óf
een medische conditie hebben die hun uitzondert van
vaccinatie. Bij weigering van de vaccinatie loopt men risico
op een boete van $1,000.

eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en beperking
van de vrijheid van godsdienst de eis dat daarmee een
legitiem doel wordt gediend.53 Artikel 8, tweede lid, en
artikel 9, tweede lid, van het EVRM noemen als legitieme
doelen:

Afwegingen
Juridisch Kader
Een wettelijke plicht tot deelname aan het Rijksvaccinatie­
programma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang
of een algemene vaccinatieplicht levert spanning op met
verschillende grond- en mensenrechten uit onder meer de
Grondwet (GW), het Europees Verdrag voor de Rechten van
de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en het
Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind
(IVRK). De meest relevante rechten die in het geding zijn bij
het onderwerp vaccinatie en kinderopvang zijn opgenomen
in tabel 1 op pagina 17. Omdat het toetsen aan genoemde
bepalingen geen wezenlijk andere uitkomst oplevert dan
toetsing aan de artikelen 8 en 9 EVRM wordt hierna ten
aanzien van de toetsing aan deze bepalingen verwezen naar
hetgeen is opgenomen over de toetsing van de artikelen 8
en 9 EVRM.
EVRM
Verplichte deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma
als voorwaarde tot toegang tot kinderopvang of een
algemene vaccinatieplicht is een beperking van de
persoonlijke levenssfeer of een beperking van het recht op
vrijheid van godsdienst. Deze rechten kunnen echter
beperkt worden, indien dit niet in strijd is met de artikelen
6 en 10 GW en indien dit gerechtvaardigd is op grond van
de artikelen 8 en 9 EVRM.
Artikel 6, eerste lid, GW bepaalt dat een ieder het recht
heeft zijn godsdienst vrij te belijden, behoudens ieders
verantwoordelijkheid voor de wet. Artikel 10, eerste lid,
GW bepaalt dat ieder, behoudens bij of krachtens de wet
te stellen beperkingen, recht heeft op eerbiediging van zijn
persoonlijke levenssfeer. Alleen een wet in formele zin kan
beperkingen stellen aan de uitoefening van godsdienstvrijheid en eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer.
Een inbreuk op het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en het recht op vrijheid van godsdienst, is
op grond van het EVRM toegestaan, mits die beperking bij
of krachtens wet is voorzien. Dat betekent dat de overheid
vaccinatie als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang
of een algemene vaccinatieplicht wettelijk moet vastleggen.52 Het EVRM stelt aan de beperking van het recht op

52

Een verplichte deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma als
voor­waarde voor toegang tot de kinderopvang kan worden opgenomen in de Wet kinderopvang. Een eventuele algemene vaccinatieplicht
zou kunnen worden opgenomen in de Wet publieke gezondheid.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

• Het belang van de nationale veiligheid, de openbare
veiligheid of het economische welzijn van het land;
• Het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare
feiten;
• De bescherming van de gezondheid of de goede zeden;
• De bescherming van de rechten en de vrijheden van
anderen.
Het verkleinen van de kans op besmetting en het verhogen van de vaccinatiegraad zijn in het kader van bescherming van de gezondheid op zichzelf legitieme doelen in de
zin van het EVRM. Het EVRM eist verder dat beperkingen
noodzakelijk zijn in een democratische samenleving. Dit
houdt in dat voor de inbreuk op het recht van eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer en/of het recht van
vrijheid van godsdienst een dringende maatschappelijke
behoefte aanwezig moet zijn voor het verplichtstellen van
deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang of in het algemeen. Bovendien moeten bij een beperking van genoemde rechten de beginselen van proportionaliteit en
subsidiariteit in acht worden genomen. Dat betekent dat
de inbreuk op de belangen van betrokkenen (in dit geval
onder andere kinderen, hun ouders en medewerkers in de
kinderopvang) niet onevenredig mag zijn in verhouding
tot het te dienen doel en dat het doel niet op een andere,
minder nadelige manier voor de betrokkenen effectief kan
worden bereikt.54 Dit vergt in ieder geval een medische
onderbouwing met een inschatting van besmettingsrisico’s waaruit blijkt dat de gezondheid in gevaar is.

Relevante jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van
de Mens laat zien dat het Hof verplichte vaccinatie ziet als een zaak
van artikel 8 EVRM. Bijvoorbeeld, in Solomakhin v. Ukraine, (no.
24429/03, ECHR 15 maart 2012) oordeelde het Hof dat verplichte
vaccinatie in beginsel een aantasting vormt van het privéleven van
de gevaccineerde. Deze aantasting is echter gerechtvaardigd indien
provided by law and pursued the legitimate aim of the protection of health en
necessary in a democratic society omdat justified by the public health
considerations and necessity to control the spreading of infectious diseases in
the region (paras 33-36). Zie ook EHRM, Leyla Sahin v. Turkey, no.
44774/98, 10 november 2005, par. 122–123
54
De commissie bespreekt reeds enkele maatregelen die minder
ingrijpend zijn dan een algemene vaccinatieplicht, maar kan nog niet
beoordelen in welke mate deze maatregelen effectief zullen zijn. Het is
daardoor in theorie denkbaar dat een algemene vaccinatieplicht
uiteindelijk de minst ingrijpende optie is waarmee we effectief weer in
het groende scenario terecht kunnen komen en/of om te voorkomen
dat de vaccinatiegraad beneden een nader te bepalen kritieke
ondergrens zakt.
53

|  27

Tot slot moet op grond van artikel 14 van het EVRM,55
worden aangetoond dat een verplichte deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang
tot kinderopvang of een algemene vaccinatieplicht niet
discriminerend is. Het discriminatieverbod verbiedt zowel
directe als indirecte discriminatie. Verplichte deelname aan
het Rijksvaccinatieprogramma of een algemene vaccinatieplicht geldt voor alle kinderen respectievelijk alle
personen en leidt daarom niet tot directe discriminatie.
Er is sprake van indirecte discriminatie indien de toepassing van neutrale criteria feitelijk leidt tot een discriminatoir resultaat. Dat wil zeggen dat in dit geval bepaalde
kinderen en/of personen met een godsdienstige of
levensbeschouwelijke achtergrond waaruit bezwaren tegen
vaccineren voortvloeien in het bijzonder worden getroffen.
Indirecte discriminatie is toegestaan als hiervoor een
objectieve rechtvaardiging bestaat. Bij de formulering van
een wettelijke verplichting zal hiermee rekening mee
moeten worden gehouden. Beargumenteerd zal moeten
worden dat er een objectieve en redelijke rechtvaardiging
is voor de ongelijke gevallen die uit de wet voortvloeien.
Hoewel jurisprudentie rond specifiek het probleem van
een dalende vaccinatiegraad ontbreekt, is de commissie
van oordeel dat een vaccinatieplicht enkel en alleen om
zorgen van ouders weg te nemen of om transparantie te
bieden, zonder medische noodzaak, geen legitiem doel
dient in de zin van het EVRM.56
IVRK
Zowel een plicht tot deelname aan het Rijksvaccinatie­
programma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang als een algemene vaccinatieplicht raakt verschillende
groepen kinderen, te weten:
a. Kinderen die om medische redenen niet gevaccineerd
kunnen worden
b. Kinderen die om andere redenen niet gevaccineerd
worden, bijvoorbeeld om redenen uit
geloofsovertuiging,
c. Kinderen die voldoende beschermd zijn doordat zij wel
gevaccineerd zijn of de ziekte, in dit geval mazelen, al
hebben doorgemaakt.
Net als in het kader van het EVRM, kan ook in het kader
van het IVRK het recht van kind op vrijheid van godsdienst
en het recht van het kind op bescherming van de persoonlijke levenssfeer worden beperkt ten behoeve van bescherming van de gezondheid. Het Kinderrechtencomité, dat

Het discriminatieverbod is ook neergelegd in onder meer artikel 26
IVBPR, artikel 1 GW en de Algemene Wet Gelijke Behandeling (AWGB).
Zie ook Orsˇusˇ versus Croatia, no. 15766/03, 16 maart 2010, par. 150
56
Zie ook Handelingsopties die de commissie in geen enkel scenario
wenselijk vindt.
55

28  |

toeziet op de naleving van het IVRK, sluit voor wat betreft
het recht van het kind op gezondheid aan bij de actuele
stand van de wetenschap. Dat wil zeggen dat wanneer
(medisch) onderbouwd wordt dat de vaccinatiegraad
dusdanig laag is dat de gezondheid in gevaar is, ook in het
kader van het IVRK maatregelen als een verplichte
deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang tot de kinderopvang of algemene
vaccinatieplicht gerechtvaardigd kunnen zijn, mits de
maatregelen doelmatig, proportioneel en subsidiair zijn.57
Ook in het kader van het IVRK mogen een verplichte
deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang en de algemene
vaccinatieplicht niet discriminerend zijn. Dit ziet ook toe
op discriminatie op gezondheid, tenzij een kind een
zodanig risico vormt dat de volksgezondheid in gevaar is.
Een verplichte deelname aan het Rijksvaccinatie­
programma als voor voorwaarde voor toegang tot
kinderopvang raakt ook het recht op ontwikkeling van het
kind. Dat geldt in ieder geval voor de hiervoor onder A) en
B) genoemde groepen. Immers, deze kinderen kunnen als
gevolg van de maatregel niet (meer) naar de kinderopvang. Kinderopvang heeft onder meer tot doel dat
kinderen zich optimaal kunnen ontwikkelen.58 In de
afgelopen jaren is door verschillende instituten gewezen
op het belang van kinderopvang voor alle kinderen en het
voorkomen van segregatie.59 De kinderen genoemd onder
A) en B) profiteren hier dan niet meer van wanneer hen de
toegang tot kinderopvang wordt ontzegd. Hoezeer hun
ontwikkeling geschaad wordt door weigering, is onder
meer afhankelijk van de keuzes die ouders vervolgens
maken bij het zoeken naar een alternatief. Maar ook het
recht op ontwikkeling van de kinderen uit de hiervoor
bedoelde groep onder C) kan door een vaccinatieplicht als
voorwaarde voor kinderopvang worden geschaad. Dit kan
het geval zijn wanneer kinderen in de leeftijd waarop ze
volop in de hechtingsfase zitten uit de groepen A) en B) als
gevolg van maatregel van de kinderopvang af moeten.60
De kinderen uit groep C) raken dan hun speelkameraadje
kwijt, hetgeen niet bevorderlijk is voor de hechting van
deze kinderen. Dit nadelige effect speelt overigens niet
wanneer ‘nieuwe’ kinderen als gevolg van de maatregel
niet naar de kinderopvang kunnen.

Zie hiervoor ook de kabinetsreactie op het advies “Vaste prik?”,
Kamerstukken II, 1993/94, 22 894, nr. 4, p. 6
58
Dit is een van de twee doelstellingen van de Wet kinderopvang.
Andere doelstelling is dat ouders de combinatie van arbeid en zorg
voor hun kind kunnen combineren.
59
Sociaal-Economische Raad, (2016). Gelijk goed van start. Visie op het
toekomstige stelsel van voorzieningen voor jonge kinderen. Via www.ser.nl/
nl/publicaties/gelijk-goede-van-start
60
Dit geldt voor kinderen van 12 tot 14 maanden
57

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

De overheid moet de consequenties van een plicht tot
deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang op het recht op ontwikkeling (en hechting) van verschillende groepen kinderen
meewegen bij het overwegen van een dergelijke plicht.
In geval van een algemene vaccinatieplicht wordt het recht
van kind op ontwikkeling van de kinderen in de groepen
A), B) en C) volgens de commissie in die zin in beginsel niet
geschaad omdat de kinderopvang toegankelijk blijft voor
alle kinderen.
Bij zowel een plicht tot deelname aan het Rijksvaccinatie­
programma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang als een algemene vaccinatieplicht moet rekening
gehouden worden met kinderen die om medische redenen
niet gevaccineerd (kunnen) worden. Deze kinderen wil de
commissie nooit uitsluiten van kinderopvang.

Uitvoerbaarheid en handhaving
Op grond van het EVRM en het IVRK is het in beginsel
mogelijk om een plicht tot deelname aan het Rijks­
vaccinatie­­programma in te voeren als voorwaarde voor
toegang tot kinderopvang of een algemene vaccinatieplicht, om daarmee de gezondheid aldus te beschermen
dat de kans op besmetting wordt verkleind en/of de
vaccinatiegraad wordt verhoogd.61
Een wet moet werkbaar zijn voor een ieder die ermee te
maken heeft. In dit geval dus voor ouders, kinderen,
medewerkers, gastouders, houders in de kinderopvang, die
zich aan de regels moeten houden, maar ook voor de
organisaties binnen de overheid (o.a. de GGD) die de regels
moeten uitvoeren en handhaven. Met deze aspecten moet
rekening worden gehouden bij het realiseren van genoemde verplichtingen. Of handhaving in voldoende mate
mogelijk is, dient te worden onderzocht voordat tot het tot
stand brengen van dergelijke verplichtingen wordt
besloten. Om handhavend te kunnen optreden, is in ieder
geval inzage door de overheid in vaccinatiegegevens van
kinderen en medewerkers nodig. Op de verwerking van persoonsgegevens is de Algemene Verordening Gegevens­
bescherming (AVG) van toepassing. Gegevens over de
vaccinatiestatus zijn bijzondere persoonsgegevens in de zin
van de AVG (gegevens betreffende de gezondheid). Op
grond van de AVG is er een grondslag nodig waaruit blijkt
wat het doel van de verwerking van de vaccinatiegegevens

61

Zie bijvoorbeeld Solomakhin v. Ukraine, (no. 24429/03, ECHR 15
maart 2012), waarin het Hof weliswaar oordeelde dat verplichte
vaccinatie een aantasting vormt van het privéleven, doch dat deze
aantasting gerechtvaardigd kan zijn indien provided by law and pursued
the legitimate aim of the protection of health en necessary in a democratic
society omdat justified by the public health considerations and necessity to
control the spreading of infectious diseases in the region (paras 33-36).

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

is.62 Verder moet nagedacht worden wie er toegang hebben
tot de gegevens, wie de gegevens bijhoudt, etc. Bij een
vaccinatieplicht als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang is het de vraag of naast de toezichthouder, ook de
houder toegang tot de vaccinatiegegevens moet kunnen
hebben, om te kunnen beoordelen of kinderen toegelaten
kunnen worden tot de kinderopvang.
Tot slot moet nagedacht worden over het toezicht op de
naleving van de plicht, eventuele sanctionering, bijvoorbeeld een boete, en aansprakelijkheid.63

Kanttekeningen bij een vaccinatieplicht als
voorwaarde voor toegang tot kinderopvang en
algemene vaccinatieplicht
Hoewel een plicht tot deelname aan het Rijksvaccinatie­
programma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang naar het oordeel van de commissie in het rode
scenario nodig is en een algemene vaccinatieplicht in dit
scenario in beeld komt, zijn er ook kanttekeningen te
plaatsen bij deze maatregelen.
Zo kan een plicht tot deelname aan het Rijksvaccinatie­
programma als voorwaarde voor toegang tot kinderopvang
ertoe leiden dat ouders ervoor kiezen om minder te gaan
werken of dat medewerkers stoppen met werken in de
kinderopvang, met als gevolg dat hierdoor de belangen van
ouders en medewerkers worden geschaad. In de tweede
helft van de vorige eeuw heeft de overheid emancipatiebeleid ontwikkeld dat met name gericht was op de economische zelfstandigheid van vrouwen (“een slimme meid is op
haar toekomst voorbereid”) en op zorgzelfstandigheid van
met name mannen (“een slimme vent strijkt zijn eigen
overhemd”). Voor de uitvoering van dit beleid werd gebruik
gemaakt van diverse instrumenten, waaronder de ontwikkeling van kinderopvangvoorzieningen. Het is niet
ondenkbeeldig dat, indien ouders de kans wordt ontnomen
om gebruik te maken van deze voorzieningen, hieruit
(negatieve) consequenties voortvloeien voor de participatie
van deze ouders op de arbeidsmarkt (met alle economische
en financiële consequenties van dien).
De maatregel creëert verder geen volledige veiligheid, terwijl
mensen wel kunnen denken dat er door deze maatregel
geen mazelenbesmetting meer kan plaatsvinden op de
kinderdagopvang. Echter, door toelating van kinderen onder
de 14 maanden is introductie van mazelen op de kinderopvang niet uitgesloten.
62
63

Artikel 6 AVG
Wat betreft aansprakelijkheid: een vaccinatieplicht als voorwaarde
voor toegang tot kinderopvang betekent dat een houder (potentiële)
klanten mogelijk moet weigeren, maar vraag is of houders dit ook
zullen doen. Hoe zit het met aansprakelijkheid indien blijkt dat een
houder toch niet-gevaccineerde kinderen heeft toegelaten tot de
kinderopvang?

|  29

Alle scenario’s: wanneer sprake is van
een mazelenbesmetting
De handelingsopties beschreven in het groene, oranje
en rode scenario hebben als doel om zo veel mogelijk
kinderen, door middel van vaccinatie, zo goed mogelijk
tegen mazelen te beschermen. Daarnaast zijn maatregen
nodig om verspreiding van de ziekte – als die eenmaal
aanwezig is – snel en effectief tegen te gaan. Immers,
zolang mazelen wereldwijd nog niet uitgeroeid is, kan de
ziekte in Nederland de kop opsteken en kunnen (nog) niet
gevaccineerde kinderen ermee besmet raken ongeacht de
hoogte van de vaccinatiegraad. Dit kan ook gebeuren bij
een hoge landelijke en lokale vaccinatiegraad.
Omdat mazelen zeer besmettelijk is, is de kans groot dat
een niet-gevaccineerd kind bij een direct contact met een
mazelenpatiënt meteen besmet wordt (zie kaders op
pagina’s 19 en 20).
In Nederland worden sinds 2015 jaarlijks 10 tot 20 patiënten
met mazelen gemeld, in 2019 waren dit er tot en met juni
circa 40.64 Dit betreft vooral patiënten die de ziekte in het
buitenland hebben opgelopen en soms nog één of meer
personen in hun omgeving hebben besmet.
Elke 10 tot 15 jaar zien we in Nederland een epidemie van
mazelen vooral onder mensen met religieuze bezwaren
tegen vaccinatie. De meest recente epidemie was in
2013/2014, toen werden 2700 patiënten met mazelen
gemeld.65 In werkelijkheid waren er naar schatting 30.000
patiënten.66
In Nederland wordt snel en adequaat gereageerd als er
een melding is van mazelen. Hieronder beschrijft de
commissie eerst wat er al gebeurt om vervolgens een
aanvullende maatregel te benoemen. De commissie houdt
hierbij rekening met de mate van resilience (letterlijk:
weerbaarheid). Resilience is het vermogen van een
samenleving om terug te veren na een incident.67 Ook als
er iets mis gaat – en dat kan nu eenmaal gebeuren – is er
altijd nog de vraag: kan de samenleving met de gevolgen
omgaan c.q. de gevolgen minimaliseren? Des te overtuigender het antwoord op die vraag ‘ja’ is, des te meer
zorgen worden weggenomen en des te minder proportio-

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Vaccinatiegraad
en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2018, 24 juni 2019.
65
https://www.eurosurveillance.org/content/10.2807/1560-7917.
ES.2017.22.3.30443
66
Woudenberg, T., Woonink, F., Kerkhof, J., Cox, K., Ruijs, W.,
Van Binnendijk, R., Wallinga, J. (2019). The tip of the iceberg:
Incompleteness of measles reporting during a large outbreak in
The Netherlands in 2013–2014. Epidemiology and Infection, 147, E23.
doi:10.1017/S0950268818002698
67
Zie bijvoorbeeld https://irgc.org/risk-governance/resilience/
64

30  |

neel (aanvullende) handelingsopties zijn. In Nederland is
de organisatie van de bestrijding rond een melding van
mazelen zeer zorgvuldig geregeld, zoals hieronder
uiteengezet. De commissie heeft daarom alleen daar waar
zij verbeteringen ziet, aanvullende maatregelen benoemd.

Analyse van de situatie
Mazelen is (evenals de andere ziektes uit het
Rijksvaccinatieprogramma) een meldingsplichtige ziekte in
het kader van de Wet publieke gezondheid. Mazelen is
meldingsplichtig in groep B2, dat wil zeggen dat artsen en
laboratoria die de ziekte vaststellen dit binnen 24 uur
moeten melden bij de GGD, met naam en adres van de
patiënt. Ook kindercentra moeten “een ongewoon aantal
zieken met …huidaandoeningen of andere ernstige
aandoeningen van vermoedelijk infectueuze aard” bij de
kinderen of medewerkers melden bij de GGD (art. 26 Wet
publieke gezondheid).
Huidige maatregelen bij een of meerdere patiënten met mazelen
De GGD brengt nauwkeurig in kaart met wie de patiënt
contact heeft gehad en of deze contactpersonen
beschermd zijn tegen mazelen. Aan niet beschermde
contacten wordt vaccinatie aangeboden of een injectie
met antistoffen. Indien deze tijdig toegediend worden,
kunnen ze alsnog bescherming bieden. Onbeschermde
contactpersonen die mogelijk zelf besmettelijk zijn, wordt
geadviseerd om contacten met ongevaccineerde kinderen
te vermijden. De GGD adviseert de ouders van een
onbeschermd kind, dat contact heeft gehad met een
mazelenpatiënt of mazelen heeft, thuis te houden van de
kinderopvang zolang dit kind besmettelijk kan zijn. Indien
de ouders hier geen gehoor aan geven kan de kinderopvangorganisatie – in overleg met de GGD – dit kind tijdelijk
weren. Daarbij is een goede samenwerking tussen GGD en
kinderopvangorganisatie van belang.
Huidige maatregelen bij een grote uitbraak of (dreigende) epidemie
Indien er sprake is van een grootschalige infectieziektedreiging of -crisis kan de directeur van het Centrum infectieziektebestrijding van het RIVM een outbreak management
team (OMT) bijeen roepen. In een OMT zitten experts en
vertegenwoordigers van verschillende medische beroepsorganisaties die vanuit hun eigen expertisegebied
adviseren. Deze professionals leggen vanuit verschillende
invalshoeken de basis voor een gedegen risicoanalyse van
en advisering over de bestrijding van infectieziekten. Het
OMT adviseert het bestuurlijk afstemmingsoverleg (BAO),
zoals omschreven in het Instellingsbesluit Bestuurlijk
afstemmingsoverleg infectieziektebestrijding.68 Het BAO
weegt de professionele adviezen op politiek-bestuurlijke
haalbaarheid en wenselijkheid en adviseert vervolgens de
betrokken minister(s).
68

Staatscourant 7 december 2004, nr. 236/ pag. 10

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Bij de mazelenepidemie in 2013/2014 is door het OMT
onder meer geadviseerd om gedurende de epidemie jonge
kinderen die een verhoogd risico hadden om mazelen op
te lopen vervroegd te vaccineren vanaf de leeftijd van 6
maanden. Dit betrof toen kinderen uit de reformatorische
gezindte en kinderen woonachtig in gemeenten met een
BMR-vaccinatiegraad < 90%. Er zijn ruim 10.000 kinderen
uit de risicogroep actief opgeroepen, waarvan 57%
daadwerkelijk vervroegd gevaccineerd is.69
Vervroegde vaccinatie bij reizen naar het buitenland

Aanvullende handelingsoptie
Mogelijkheid vervroegde vaccinatie onder de aandacht brengen.
Het RIVM adviseert om kinderen die een verhoogd risico
hebben om in het buitenland mazelen op te lopen
vervroegd te vaccineren vanaf de leeftijd van 6 maanden.
Kinderopvangorganisaties, die bijna dagelijks contact
hebben met de ouders van deze kinderen, kunnen dit
advies bij hen onder de aandacht brengen. Daarvoor
dienen zij wel door de GGD geëquipeerd te worden zodat
zij de ouders gericht kunnen verwijzen.

Ook in het buitenland kunnen jonge kinderen een verhoogd
risico hebben om met mazelenpatiënten in contact te
komen en daardoor besmet te raken. Het RIVM brengt
samen met het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigers­
advisering (LCR) elk jaar advies uit voor welke landen en
onder welke reisomstandigheden vervroegde vaccinatie
nodig is. Dit advies wordt op de websites van het RIVM en
het LCR gepubliceerd en aan de jeugdgezondheidszorgorganisaties gecommuniceerd.70 Tevens is een link naar
deze informatie opgenomen in de informatie per land van
de reis-app van het ministerie van Buitenlandse Zaken.
Afwegingen rondom vervroegde vaccinatie
Vervroegde vaccinatie biedt de mogelijkheid om jonge
kinderen snel en effectief te beschermen. Echter, op de
langere termijn geeft vaccinatie na de leeftijd van 1 jaar
een betere bescherming.71 Daarom wordt binnen het
Rijksvaccinatieprogramma de BMR-vaccinatie pas op de
leeftijd van 14 maanden aangeboden. Vervroegde
vaccinatie wordt alleen geadviseerd als er een acuut en
groot risico is op besmetting en het belang van onmiddellijke bescherming groter is dan het belang van en goede
bescherming op de langere termijn.

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/
S0264410X17312343?via%3Dihub
70
De informatie per land is te vinden op de website van de LCR, zie
https://www.lcr.nl/Landen
71
Woudenberg T, van der Maas NAT, Knol MJ, de Melker HE, van
Binnendijk RS, Hahné SJM. Effectiveness of Early Measles, Mumps,
and Rubella Vaccination Among 6–14-Month-Old Infants During an
Epidemic in the Netherlands: An Observational Cohort Study, The
Journal of Infectious Diseases, Volume 215, Issue 8, 15 April 2017,
Pages 1181–1187, https://doi.org/10.1093/infdis/jiw586
69

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  31

5.	Handelingsopties die de
commissie in geen enkel
scenario wenselijk vindt
De handelingsopties die de commissie in dit hoofdstuk
bespreekt, vindt de commissie niet wenselijk omdat ze in
strijd zijn met een of meerdere uitgangspunten zoals
beschreven in hoofdstuk 2.

Handelingsoptie: Kinderopvang krijgt het recht om
kinderen die niet gevaccineerd zijn te weigeren72
Deze optie lijkt in veel opzichten op de optie uit het rode
scenario om deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma
als voorwaarde te stellen voor toegang tot de kinderopvang. Ook hierbij is het doel gezondheidsrisico’s op de
kinderopvang te verkleinen, de vaccinatiegraad te
verhogen, transparantie/keuzevrijheid van ouders
bevorderen en rechtszekerheid bieden aan houders. Toch
acht de commissie dit geen wenselijke optie, omdat de
primaire verantwoordelijkheid in dit geval niet bij de
overheid ligt (uitgangspunt 2.1), maar bij houders in de
kinderopvang. De commissie licht hieronder verder toe
waarom zij tot dit oordeel is gekomen.
Juridisch kader
Bij de bespreking van het rode scenario is uitvoerig
uiteengezet dat een vaccinatieplicht als voorwaarde voor
toegang tot de kinderopvang en een algemene vaccinatieplicht een inbreuk maakt op verschillende mensenrechten
zoals opgenomen in tabel 1 op pagina 17. Hetzelfde geldt
voor de wettelijke mogelijkheid om niet-gevaccineerde
kinderen te weigeren. Een dergelijke mogelijkheid moet op
dezelfde manier getoetst worden als in het rode scenario
is omschreven. Dat wil zeggen dat met het voorstel een
legitiem doel wordt gediend en dat wordt voldaan aan de
beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit.

72

32  |

Verantwoordelijkheid voor gezondheidsrisico’s
Het verkleinen van gezondheidsrisico’s en het verhogen
van de vaccinatiegraad kunnen volgens de commissie een
legitiem doel zijn wanneer (medisch) kan worden onderbouwd dat het recht op gezondheid in gevaar is. Daar is in
het rode scenario sprake van omdat de vaccinatiegraad
dan een kritieke ondergrens (heeft) bereikt. Het probleem
beperkt zich dan echter niet tot de kinderopvang. De
commissie vindt dan ook dat de overheid deze verantwoordelijkheid niet bij de kinderopvang neer kan leggen.
Transparantie/keuzevrijheid van ouders
Met keuzevrijheid wordt bedoeld de vrijheid van ouders
om te kiezen voor een kinderopvang waar alleen kinderen
welkom zijn die deelnemen aan het Rijksvaccinatie­
programma of om te kiezen voor een kinderopvang waar
ook niet-gevaccineerde kinderen welkom zijn.
De bescherming van de rechten en de vrijheden van
anderen is op zichzelf een legitiem doel om een inbreuk op
mensenrechten te rechtvaardigen. Onderbouwd zal
moeten worden dat er een dringende maatschappelijke
behoefte is die deze maatregel noodzakelijk maakt. Naar
de mening van de commissie vereist dit dan ook weer op
zijn minst een medische onderbouwing. De zorgen van
ouders alleen zijn onvoldoende grond om wettelijke
maatregelen te nemen. Zie ook uitgangspunt 2.4, zorgen
alleen zijn onvoldoende grond voor overheidsingrijpen.
In het rode scenario is reeds uiteengezet dat transparantie
in ieder geval geen legitiem dient die een inbreuk op
rechten van burgers rechtvaardigt. Dit geldt (in alle
scenario’s) ook voor een wettelijke mogelijkheid om
niet-gevaccineerde kinderen te weigeren teneinde
transparantie te bevorderen.

Deze optie komt overeen met het Voorstel van wet van het lid
Ramaekers tot wijziging van de Wet kinderopvang teneinde te
bevorderen dat ouders kunnen kiezen tussen kindercentra die wel of
niet kinderen toelaten die niet deelnemen aan het Rijksvaccinatie­
programma, Kamerstukken II, 2018/19, 35 049, nr. 2

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Het bieden van rechtszekerheid

Handelingsoptie: Registratieplicht

Houders van kinderopvangorganisaties hebben al de
mogelijkheid om niet-gevaccineerde kinderen te weigeren. Houders hebben dus geen wet nodig voor het
formuleren van een toelatingsbeleid tot hun diensten, ook
niet als dat beleid mogelijk een inbreuk oplevert met enig
grond- of mensenrecht.73 De vrijheid van houders om
niet-gevaccineerde kinderen te weigeren wordt slechts
ingeperkt door eisen die voortvloeien uit de Algemene
Wet Gelijke Behandeling (AWGB) en de AVG. Dit beleid kan
vervolgens door de rechter/het College van de Rechten van
de Mens getoetst worden wanneer ouders bijvoorbeeld
juridische stappen ondernemen als zij vinden dat hun kind
ten onrechte door de houder wordt geweigerd.

Een registratieplicht houdt in dat kinderopvangorganisaties de vaccinatiestatus van de kinderen registreren met
als doel transparantie/keuzevrijheid van ouders te
bevorderen. Een registratieplicht strookt niet met de
uitgangspunten 2.1, de overheid is aan zet en 2.4, zorgen
alleen zijn onvoldoende grond voor overheidsingrijpen.

Een wettelijke mogelijkheid om niet-gevaccineerde
kinderen te weigeren zou voor houders aan de onzekerheid van een mogelijke rechterlijke procedure een einde
maken. De vraag is of dit voldoende noodzaak is om
wetgeving voor te maken. Indien voor wetgeving wordt
gekozen, dan geldt ook weer dat er een legitiem doel met
het voorstel wordt gediend. Ook in dit geval vergt dit naar
de mening van de commissie op zijn minst een medische
onderbouwing waaruit blijkt dat er sprake van een
dusdanig gevaar voor de gezondheid die een dergelijke
mogelijkheid rechtvaardigt. Echter, indien de gezondheid
in gevaar is, is het de verantwoordelijkheid van de
overheid en niet van de houder om maatregelen te treffen.
Overigens wijst de commissie er nog op dat een wettelijke
mogelijkheid om niet-gevaccineerde kinderen schijnveiligheid met zich brengt, omdat het basisrisico van introductie
van mazelen blijft bestaan. Daarnaast loopt een houder
mogelijk aansprakelijkheidsrisico wanneer ondanks het
weigeringsbeleid toch niet-gevaccineerde kinderen op de
kinderopvang blijken te zitten.74
Uitvoerbaarheid en handhaving
De commissie verwijst voor wat betreft uitvoerbaarheid
en handhaving naar hetgeen daarvoor is gezegd onder
“Uitvoerbaarheid en handhaving” in het juridisch kader in
het rode scenario.

Daarnaast beschouwt de commissie deze optie als niet
effectief, omdat het alleen registreren niets verandert aan
de situatie waarover ouders zich zorgen maken.75
Afwegingen
Ook een wettelijke registratieplicht vormt een inbreuk op
mensenrechten. De commissie verwijst hiervoor weer naar
het juridisch kader in het rode scenario en naar het
juridisch kader bij de bespreking van de optie om
niet-gevaccineerde kinderen te weigeren.
Het bevorderen van transparantie is geen legitiem doel in
de zin van het EVRM. Of keuzevrijheid van ouders een
legitiem doel is,76 is wederom afhankelijk van de (medische) onderbouwing.
Een registratieplicht stelt houders maar zeer beperkt in
staat een inschatting te maken van de gezondheidsrisico’s
bij het samenstellen van groepen. De vaccinatiegraad kan
per dag(deel) verschillen en zoals eerder is uitgelegd is er
altijd een basisrisico. In geval van wezenlijke gezondheidsrisico geldt weer dat de overheid verantwoordelijk is.
Overigens hebben houders ook voor het registreren van
vaccinatiegegevens geen wetgeving nodig.77 Houders
kunnen, indien ouders daarvoor toestemming geven,
vragen naar de vaccinatiestatus en -bewijzen.78 Indien
ouders geen toestemming geven en/of geen vaccinatiebewijs laten zien, kan een houder daar consequenties aan
verbinden. Echter, ook in dit geval kan een ouder juridische
stappen ondernemen indien hij geen toestemming wil
geven of bewijs wil leveren en de houder daar vervolgens
consequenties aan verbindt. Daarnaast kan een ouder (van
een eenmaal geplaatst kind op de kinderopvang) zijn
toestemming weer intrekken. De houder zal dan op zijn
minst moeten kunnen aantonen dat hij daadwerkelijk
toestemming van de ouders heeft gekregen.

Zie ook https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/
artikel/vaccinatiegraad-creche-zegt-niks-over-besmettingsrisico.htm
76
De bescherming van de rechten en de vrijheden van anderen
77
Zie hiervoor ook de uiteenzetting onder “Het bieden van rechtszekerheid” bij de handelingsoptie kinderopvang krijgt het recht om
kinderen die niet gevaccineerd zijn te weigeren
78
Toestemming is een van de grondslagen uit artikel 6 AVG op basis
waarvan vaccinatiegegevens (gegevens betreffende de gezondheid)
verwerkt mogen worden.
75

P. 2 van het advies van het College voor de Rechten van de Mens en
p. 7 van het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State
bij het voorstel van wet bedoeld in voetnoot 72.
74
Een houder is ook gebaat bij nieuwe klanten. Het is de vraag in hoeverre een weigeringsbeleid zuiver wordt toegepast door de houder.
73

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  33

Handelingsoptie: Financiële prikkel
Om ouders te stimuleren hun kind te laten vaccineren kan
ook gedacht worden aan financiële prikkels in de vorm van
een ‘financiële straf’. Sinds maart 2019 riskeren ouders in
Frankrijk een boete van € 500,- als ze hun kind ongevaccineerd naar school sturen. Een ander voorbeeld is
Australië, waar de vaccinatie is gekoppeld aan de kinderbijslag (‘no jab, no pay’). In Nederland kan gedacht worden
aan financiële prikkels als vaccinatie koppelen aan het
korten van de kinderbijslag en/of de kinderopvangtoeslag.
Een financiële prikkel in de vorm van een financiële straf
waarbij ouders gekort worden op de kinderbijslag en/of de
kinderopvangtoeslag is in strijd met uitgangspunt 2.2, het
belang van het kind weegt zwaar mee en 2.4, zorgen alleen
zijn onvoldoende grond voor overheidsingrijpen.

Een financiële prikkel in de zin van een boete kan naar de
mening van de commissie niet los een verplichting worden
gezien. Zie hiervoor de uiteenzetting over handhaving en
sanctionering onder “Uitvoerbaarheid en handhaving” in
het juridisch kader in het rode scenario.

Afwegingen

Handelingsoptie: Verruimen ouderschapszwangerschapsverlof en toegang tot kinderopvang
op latere leeftijd

De kinderbijslag houdt in dat de overheid meebetaalt aan de
kosten die horen bij de opvoeding van een kind. De hoogte
van de kinderbijslag is afhankelijk van de leeftijd en de
woonsituatie van het kind. Om de combinatie van arbeid en
zorg voor ouders mogelijk te maken bepaalt de Wet
kinderopvang dat werkende ouders recht hebben op een
inkomensafhankelijke kinderopvangtoeslag. De kinderopvangtoeslag is gekoppeld aan het aantal arbeidsuren van de
minst werkende ouder.

De commissie heeft de discussie over vaccinatie in een
bredere maatschappelijke context geplaatst. In dat
verband zijn ook de mogelijkheden van het verruimen van
de ouderschapsverlofregeling en toegang tot de kinderopvang op latere leeftijd aan de orde gekomen. Nederlandse
baby’s worden op relatief jonge leeftijd, soms al vanaf 10
weken, naar kinderopvang gebracht. Langer ouderschapsverlof biedt de mogelijkheid om (nog niet-gevaccineerde
baby’s) langer thuis te houden.

Wanneer vaccinatie wordt gekoppeld aan het korten op de
kinderbijslag en/of de kinderopvangtoeslag wordt
daarmee een ander doel gediend dan het doel waarvoor
de toeslagen bedoeld zijn. Dit druist in tegen het principe
van doelbinding. Ouders (en kinderen) hebben recht op
kinderbijslag en/of kinderopvangtoeslag. Nu zouden met
terugwerkende kracht ineens aanvullende voorwaarden
worden gesteld die niets met het oorspronkelijke doel van
de kinderbijslag en/of kinderopvangtoeslag te maken
hebben. De commissie is van mening dat het korten op de
kinderbijslag en/of de kinderopvangtoeslag een oneigenlijk middel is om het doel van meer vaccinaties te bereiken.

Deze optie is niet in overeenstemming met uitgangspunt 2.1, de overheid is aan zet en 2.8, de hoogte van de
vaccinatiegraad doet ertoe.

Het middel is volgens de commissie ook in strijd met onder
meer het recht van het kind op ontwikkeling wanneer
kinderen als gevolg van het korten op de kinderopvangtoeslag niet meer naar de kinderopvang kunnen. Ouders
worden niet meer in staat gesteld om deel te nemen aan
het arbeidsproces of het volgen van een opleiding. Dit is
niet in het belang van zowel ouder als kind.

34  |

Door te korten op de kinderbijslag wordt geld aan het
gezin ontnomen dat bedoeld is om aan kinderen te
besteden. Dit zal vooral ouders uit een lagere inkomensklasse raken. Ouders met een hoger inkomen kunnen hun
verantwoordelijkheid op die manier ‘afkopen’.
De commissie verwacht ook dat groepen ouders die sterk
tegen vaccineren zijn zich waarschijnlijk niet zullen laten
leiden door financiële prikkels.

Afwegingen
Het is op zichzelf juridisch mogelijk om de ouderschapsof zwangerschapsverlof te verruimen in combinatie met
een minimumleeftijd voor toegang tot de kinderopvang.
De commissie betwijfelt of deze optie ertoe leidt dat
ouders hun kinderen zullen laten vaccineren, maar een
gevolg van deze optie kan zijn dat het basisrisico op de
kinderopvang wordt verkleind. Echter, de commissie
beoordeelt de proportionaliteit van deze maatregel
negatief, omdat ouders als gevolg van deze maatregel
lange tijd uit het arbeidsproces zijn. Zie daarvoor ook de
kanttekeningen beschreven in het rode scenario (emancipatiebeleid en de consequenties daarvan). Door deze
maatregel worden ouders gedwongen om thuis te blijven
bij hun kinderen.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Handelingsoptie: Standaard aanbieden van
vervroegde vaccinatie (aan kinderen op de kinderopvang)
Deze optie strookt niet met de uitgangspunten 2.2, het
belang van het kind weegt zwaar mee en 2.4, zorgen alleen
zijn onvoldoende grond voor overheidsingrijpen. De
BMR-vaccinatie op de leeftijd van 14 maanden geeft, als er
geen direct risico is om mazelen op te lopen, optimale
bescherming. Er zijn aanwijzingen dat de bescherming
tegen mazelen op langere termijn minder goed zijn als de
eerste mazelenvaccinatie voor de leeftijd van 1 jaar wordt
toegediend.79
Het al dan niet aanbieden van vervroegde vaccinatie
vereist daarom een zorgvuldige afweging van de voor- en
nadelen in het specifieke scenario dan wel de specifieke
uitbraaksituatie. Hiervoor is in de infectieziektebestrijding
op de OMT/BAO-structuur ingesteld. Een advies over het
beleid bij een uitbraak in Nederland valt dan ook buiten
het bestek van dit advies.

79

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Effectiviteit
van BMR-vaccinatie gegeven voor de leeftijd van 14 maanden op
korte en lange termijn: een afweging. Via: https://rijksvaccinatieprogramma.nl/media/3671.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  35

6. Tot slot
Eenvoudige oplossingen zijn niet voorhanden als het om
vaccinatie, kinderopvang en de zorgen van ouders gaat. In
bovenstaand rapport formuleert de Commissie kinderopvang en vaccinatie een aantal uitgangspunten, maakt zij
een uitgebreide probleemanalyse en geeft zij handelingsopties per scenario. Tot slot geeft de commissie ook aan
welke handelingsopties zij niet wenselijk vindt. Daarnaast
geeft zij inzicht over de risico’s die er altijd zullen zijn,
welke belangen er spelen en dat er naast zorgen van
ouders ook rekening gehouden moet worden met de
belangen van kinderen.
Met het recent gepubliceerde vaccinatiegraadrapport over
2018 is bekend geworden dat de gedaalde vaccinatiegraad
is gestabiliseerd. De vaccinatiegraad is echter nog niet
hoog genoeg. De commissie spreekt de wens uit dat met
inzet en betrokkenheid van een normstellende overheid
de vaccinatiegraad weer op niveau komt, ten behoeve van
de volksgezondheid in Nederland en alle kwetsbare
kinderen in het bijzonder. Dat kan volgens de commissie
met nieuwe inzichten over informatie en communicatie en
door het benaderen van ouders die hun kind (nog) niet
hebben gevaccineerd. Ook de reeds ingezette maatregelen
kunnen daarbij helpen.

36  |

Mochten al deze maatregelen geen effect hebben, en de
vaccinatiegraad verder dalen, komen er maatregelen in
beeld die een meer verplichtend karakter hebben. De
overheid dient daarvoor een norm in de vorm van een
ondergrens vast te stellen. Deelname aan het
Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor de
kinderopvang vindt de commissie daarbij een eerste
belangrijke optie. Het gaat hier immers om een kwetsbare
groep kinderen. De commissie hoopt echter dat we in
Nederland de komende jaren niet met een verder dalende
vaccinatiegraad te maken krijgen. En dat we in staat blijken
te zijn ouders te laten inzien welk belang hun kinderen en
de maatschappij hebben bij vaccinatie en een hoge
vaccinatiegraad. We hebben in dit land een lange traditie
om met elkaar in gesprek te komen en verschillen te
overbruggen. Dat kan ook wanneer we het over een zaak
van publieke gezondheid hebben. De verworvenheid van
het Rijksvaccinatieprogramma is een groot goed, en dat
wordt nog steeds gedeeld door een overgrote meerderheid
van de mensen. De commissie spreekt dan ook de wens uit
dat we binnen afzienbare tijd weer op “groen” staan, in de
wetenschap dat ook dan goede informatie en het gesprek
met elkaar cruciaal zullen blijven.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Bijlagen
1.

Instellingsregeling en benoemingsbesluit

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  37

STAATSCOURANT

Nr. 73427
31 december
2018

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Regeling van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mede
namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van
19 december 2018, nr.2018-0000816616, tot instelling van een Commissie
kinderopvang en vaccinatie (Instellingsregeling Commissie kinderopvang en
vaccinatie).
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Staatssecretaris van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties,
Gelet op artikel 6, eerste lid, van de Kaderwet adviescolleges;
Besluiten:
Artikel 1. Begripsbepalingen
In deze regeling wordt verstaan onder:
a. de staatssecretaris: de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;
b. de commissie: de Commissie kinderopvang en vaccinatie, bedoeld in artikel 2.
Artikel 2. Instelling, taak, opheffing
1. Er is een Commissie kinderopvang en vaccinatie.
2. De commissie wordt ingesteld met ingang van de dag na de datum van uitgifte van de Staatscourant en wordt opgeheven na het uitbrengen van het eindrapport, bedoeld in artikel 6.
3. De commissie heeft tot taak onderzoek te doen naar mogelijke oplossingsrichtingen:
a. die bijdragen aan het afnemen van de zorgen bij ouders over de veiligheid van kinderopvang
in relatie tot de dalende vaccinatiegraad; en
b. die praktisch werkbaar zijn voor een kindercentrum als bedoeld in de Wet kinderopvang en een
voorziening voor gastouderopvang.
Artikel 3. Samenstelling en benoeming
1. De commissie bestaat uit een voorzitter en ten hoogste zeven andere leden.
2. De voorzitter en de andere leden worden door de staatssecretaris benoemd.
3. De benoeming geschiedt voor de duur van het bestaan van de commissie.
4. Bij tussentijds vertrek van een lid kan de staatssecretaris een ander lid benoemen.
Artikel 4. Secretariaat
In het secretariaat wordt voorzien door de staatssecretaris en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Artikel 5. Kosten van de commissie
1. De kosten van de commissie komen ten laste van de begroting van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid. Onder kosten worden in ieder geval verstaan:
a. de kosten voor de faciliteiten van vergaderingen;
b. de kosten voor publicatie van het rapport, bedoeld in artikel 6;
c. de kosten voor het inschakelen van externe deskundigheid.
2. De commissie biedt zo spoedig mogelijk na haar instelling een begroting aan de staatssecretaris
aan.

1

38  |

Staatscourant 2018 nr. 73427

31 december 2018

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Artikel 6. Rapport
1

De commissie brengt uiterlijk 1 mei 2019 een rapport uit.

2

Het rapport wordt algemeen beschikbaar gesteld.

3

Indien de commissie daartoe aanleiding ziet in de bevindingen van het onderzoek, doet zij
tussentijds verslag aan de staatssecretaris.

4

Indien onvoorziene omstandigheden naar het oordeel van de commissie in de weg staan aan het
tijdig uitbrengen van het rapport, dan stelt zij de staatssecretaris daarvan onverwijld op de hoogte.

Artikel 7. Archivering
De archiefbescheiden van de commissie worden na haar opheffing of, zo de omstandigheden daartoe
eerder aanleiding geven, zoveel eerder, overgebracht naar het archief van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid.
Artikel 8. Inwerkingtreding
Deze regeling treedt in werking met ingang van de dag na de datum van uitgifte van de Staatscourant
waarin deze wordt geplaatst.
Artikel 9. Citeertitel
Deze regeling wordt aangehaald als: Instellingsregeling Commissie kinderopvang en vaccinatie.
Deze regeling zal met de toelichting in de Staatscourant worden geplaatst.
Den Haag, 19 december 2018
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

2

Staatscourant 2018 nr. 73427
31 december 2018
“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  39

TOELICHTING
De vaccinatiegraad voor vaccinaties uit het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) daalt al een aantal jaar
achtereen1. Ouders van jonge kinderen op de kinderopvang maken zich mede vanwege de dalende
vaccinatiegraad zorgen over de veiligheid van hun kinderen. Immers, de kinderopvang is een
belangrijke plek waar jonge kinderen (0 tot 4 jaar) langdurig met andere kinderen in contact komen.
Op het moment dat kinderen (nog) niet voor alle infectieziekten ingeënt zijn, zijn zij kwetsbaar voor
besmetting.
In de maatschappij neemt de discussie over de dalende vaccinatiegraad toe. Hierdoor lijkt het erop dat
het gepercipieerde risico dat kinderen besmet raken op de kinderopvang in de ogen van ouders groeit.
Tegelijkertijd is de vaccinatiegraad nog steeds hoog en is er geen acuut risico2.
Daarom is met onderhavige regeling een commissie – de Commissie kinderopvang en vaccinatie –
ingesteld die tot taak heeft onderzoek te doen naar de mogelijke oplossingsrichtingen die bijdragen
aan het afnemen van de zorgen bij ouders over de veiligheid van kinderopvang in relatie tot de
dalende vaccinatiegraad en die praktisch werkbaar zijn voor een kindercentrum en een voorziening
voor gastouderopvang.
In eerdere onderzoeken3 stond de objectieve veiligheid centraal. Daaruit volgde onder meer de
conclusie dat het alleen toelaten van ingeënte kinderen tot de kinderopvang slechts een zeer beperkt
effect zou hebben op het risico van het oplopen van een ziekte waartegen gevaccineerd wordt. Een
kind kan immers ook buiten de opvang besmet worden.
Bij deze eerdere onderzoeken is geen rekening gehouden met het element van sociale onrust, namelijk
de zorgen van ouders over de veiligheid van hun kind op de kinderopvang en of dit ertoe leidt dat zij
hun kind niet naar de kinderopvang durven te brengen. Deze commissie wordt daarom gevraagd het
onderzoek aan te vliegen vanuit de zorgen van ouders en de (gepercipieerde) risico’s. Oplossingsrichtingen gericht op de objectieve veiligheid, zoals bijvoorbeeld het mogen weigeren van kinderen die
niet deelnemen aan het RVP, zijn daarom niet uitgesloten van de reikwijdte, maar moeten wel logisch
volgen uit de probleemanalyse.
De commissie dient de haalbaarheid en wenselijkheid van de mogelijke oplossingsrichtingen in kaart
te brengen, waaronder bijvoorbeeld in hoeverre er draagvlak is onder houders en ouders. Hierbij
benoemt de commissie ook mogelijke positieve en negatieve (neven)effecten, zoals de toegankelijkheid van kinderopvang en het risico op besmetting. Om voldoende gewicht toe te kennen aan het
onderzoek en het vraagstuk vanuit verschillende invalshoeken te benaderen, is gekozen voor de
instelling van een eenmalige externe commissie en niet voor een ambtelijk onderzoek of een
onderzoek door de Gezondheidsraad.
Deze toelichting is medeondertekend namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.W. Knops

1

2

3

3

40  |

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft onlangs een brief naar de Tweede Kamer gestuurd over zijn
brede visie op vaccineren en de maatregelen die hij wil nemen om de dalende vaccinatiegraad tegen te gaan. Zie Kamerstukken II
2018/19, 32 793, nr. 338.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft onlangs een brief naar de Tweede Kamer gestuurd over zijn
brede visie op vaccineren en de maatregelen die hij wil nemen om de dalende vaccinatiegraad tegen te gaan. Zie Kamerstukken II
2018/19, 32 793, nr. 338.
Zie onder meer Verkenning meldplicht vaccinatiegraad kinderdagverblijven en basisscholen (Kamerstukken II 2016/17, 34 550-XVI,
nr. 144).

Staatscourant 2018 nr. 73427

31 december 2018

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

STAATSCOURANT

Nr. 73432
31 december
2018

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Besluit van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van
19 december 2018, nr. 2018-0000816618, tot benoeming van de leden van de
Commissie kinderopvang en vaccinatie en het vaststellen van de vergoeding
(Benoemings- en vergoedingenbesluit Commissie kinderopvang en
vaccinatie)
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
Gelet op de artikelen 6, derde lid, van de Kaderwet adviescolleges en 2, eerste lid, van de Wet
vergoedingen adviescolleges en commissies;
Besluit:
Artikel 1. Benoeming leden
Tot lid van de Commissie kinderopvang en vaccinatie, bedoeld in artikel 2 van de Instellingsregeling
Commissie kinderopvang en vaccinatie, worden benoemd:
a. mevr. Drs. Roos Vermeij (tevens voorzitter);
b. mevr. Mr. Jacqueline Biesheuvel;
c. dhr. Dr. Jelle van Buuren;
d. mevr. Sharon Gesthuizen;
e. dhr. Gjalt Jellesma;
f. dhr. Dr. André Krom;
g. mevr. Dr. Helma Ruijs;
h. mevr. Mr. Dr. Brigit Toebes.
Artikel 2. Vergoeding
De leden van de Commissie kinderopvang ven vaccinatie, bedoeld in artikel 2 van de Instellingsregeling Commissie kinderopvang en vaccinatie, voor zover niet vallend onder de uitzondering van artikel
2, derde lid, van de Wet vergoedingen adviescolleges en commissies, ontvangen een vaste vergoeding per maand, gebaseerd op salarisschaal 18 van bijlage B van het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke
Rijksambtenaren 1984. De arbeidsduurfactor voor de voorzitter is 4/36 en voor de overige leden 2/36.
Artikel 3. Inwerkingtreding
Dit besluit treedt in werking met ingang van de dag waarop de Instellingsregeling Commissie
kinderopvang en vaccinatie in werking treedt.
Artikel 4. Citeertitel
Dit besluit wordt aangehaald als: Benoemings- en vergoedingenbesluit Commissie kinderopvang en
vaccinatie.
Dit besluit zal in de Staatscourant worden geplaatst.
Den Haag, 19 december 2018
de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

1

Staatscourant 2018 nr. 73432
31 december 2018
“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  41

TOELICHTING
Om de taak van de Commissie kinderopvang en vaccinaties (hierna: commissie) adequaat te kunnen
uitvoeren is er bij de samenstelling van de commissie op toegezien dat de leden vanuit verschillende
expertisegebieden inbreng kunnen leveren (kinderopvangorganisaties, ouders, diverse expertises
zoals kennis van infectieziektebestrijding, de spanning tussen grondrechten en bescherming van de
volksbescherming).
De samenstelling van de commissie is als volgt:
Mevrouw Roos Vermeij is voormalig lid van Tweede Kamer van de PvdA met onder meer sociale
zekerheid en arbeidsmarkt in haar portefeuille.
Mevrouw Jacqueline Biesheuvel is jurist, voormalig griffier van de TK, oud-raadslid en
-fractievoorzitter van de gemeente Den Haag.
De heer Jelle van Buuren is universitair docent sociale onrust, complotdenken, inlichtingen en politie
aan de Universiteit Leiden.
Mevrouw Sharon Gesthuizen is voorzitter van de Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang.
De heer Gjalt Jellesma is voorzitter van de Belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang.
De heer André Krom is docent toegepaste ethiek aan de HTF Hogeschool.
Mevrouw Helma Ruijs is arts infectieziektebestrijding bij het RIVM.
Mevrouw Brigit Toebes is hoogleraar Gezondheidsrecht in Internationaal Perspectief aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Aan de voorzitter van de commissie wordt een vergoeding toegekend. De hoogte van de vergoeding is
gebaseerd op de inschatting dat de werkzaamheden ten behoeve van de commissie een halve dag per
week kosten.
Aan de leden van de commissie die vanuit hun hoedanigheid als expert deelnemen, wordt tevens een
vergoeding toegekend. De hoogte van deze vergoeding is gebaseerd op de inschatting dat de
werkzaamheden ten behoeve van de commissie twee uur per week kosten.
Aan de leden van de commissie die onder de uitzonderingen uit artikel 2, derde lid, van de Wet
vergoedingen adviescolleges en commissies vallen, wordt geen vergoeding toegekend. Zij zijn
namelijk ofwel werkzaam bij een publieke of semi-publieke instelling en hebben vanuit die hoedanigheid zitting in de commissie, ofwel zij vertegenwoordigen organisaties die opkomen voor belangen
die bij de opdracht van de commissie zijn betrokken.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

2

42  |

Staatscourant 2018 nr. 73432

31 december 2018

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

2.

Externe onderzoeken:
kwantitatief onderzoek en kwalitatief onderzoek

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  43

44  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

244406511 – H6876

Dieter Verhue en Evianne Hazeleger

Kwantitatief onderzoek

Kinderopvang en vaccineren

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  45

(Potentieel) gedrag

Opvattingen en waarden

Kennis

Kinderopvangorganisaties

Informatiebehoefte

5.

6.

7.

8.

9.

31

28

23

19

15

12

42

Zorgen

4.

10

11. Bijlage

Deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma

3.

7

37

Samenvatting

2.

3

10. Subgroepen

Doelstelling en onderzoekspecificaties

1.

Inhoud

2

1
Doelstelling en
onderzoekspecificaties
46  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  47

Beïnvloeden eventuele
zorgen het gedrag?

Risicoperceptie
Wat zijn de gepercipieerde
risico’s?

Kennis

Wat is de kennis van
ouders?

Gedrag

Maken ouders zich zorgen
over de
gezondheidsrisico’s van
hun kind?

Zorgen

Informatiebehoefte en
-voorziening

Praten over vaccinaties
en kinderopvang

Is er een behoefte? Wordt
hier in voorzien?

Wat is de houding van
ouders?

Wat zijn de huidige
overtuigingen van de
doelgroep?

Met wie? Hoe vaak?
Waarover?

Attitude

Overtuigingen

Kinderen die het Rijksvaccinatieprogramma volgen, krijgen de vaccinaties op verschillende momenten. Dat betekent dat ze bij de start op de
kinderopvang niet voor alle infectieziekten uit het RVP beschermd zijn.

Leven er zorgen onder (aanstaande) ouders van kinderen in de leeftijd 0 tot 4 jaar ten aanzien van de gezondheid
van hun kind als gevolg van de dalende vaccinatiegraad? En heeft dit invloed op het al dan niet gebruik maken
van (formele) kinderopvang?

Doelstelling en onderzoeksvragen

4

48  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

5

Weging
De resultaten zijn zodanig herwogen, dat de verhouding tussen ouders in verwachting van een kind, ouders die gebruik maken van formele opvang en ouders die
gebruik maken van informele opvang conform de Nederlandse populatie is. Hiervoor is gebruik gemaakt van normcijfers van het CBS en van de verhoudingen in het
gebruik van formele en informele opvang (in huishoudens met kinderen in deze leeftijdcategorie) zoals voorkomt in ons onderzoekspanel.

Veldwerkperiode
Het veldwerk heeft gelopen van 24 t/m 29 april 2019. In deze periode is aan een deel van de respondenten één reminder verstuurd.

Vragenlijst
De vragenlijst is in samenspraak met het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Commissie kinderopvang en vaccinatie opgesteld. Het invullen
van de vragenlijst duurde gemiddeld 10 minuten.

Online methode
Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van een online vragenlijst (CAWI: computer assisted web interviewing). Respondenten ontvingen een e-mail met daarin een
link naar de online vragenlijst. De antwoorden zijn anoniem verwerkt en niet te herleiden naar individuele deelnemers.

Respons
Van de 2.209 uitgenodigde (aanstaande) ouders hebben 1.243 (aanstaande) ouders de vragenlijst volledig ingevuld (respons van 56%). Deze groep (aanstaande)
ouders bestaat uit: 150 aanstaande ouders die hun eerste kind verwachten, 309 ouders/verzorgers met een kind onder de 14 maanden en 784 ouders/verzorgers
met een kind tussen de 14 maanden en 4 jaar.

Steekproefbron
Uit het Kantar Consumentenpanel hebben we in totaal 2.209 (aanstaande) ouders geselecteerd.

Doelgroep
Het onderzoek is uitgevoerd onder ouders met (minimaal) één kind onder de 4 jaar die wel of geen gebruik maken van formele kinderopvang en ouders die hun
eerste kind verwachten.

Onderzoeksspecificaties

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  49

In sommige gevallen tellen de absolute getallen en/of percentages niet op tot het logische totaal. Dit komt door afrondingsverschillen.
Daarnaast zijn, bij een deel van de vragen, meerdere antwoorden mogelijk, waardoor het totaalpercentage boven de 100 procent uitkomt.

In de vragenlijst is gebruik gemaakt van een 5-puntsschaal en 7-puntsschaal. In de rapportage zijn de eerste twee en laatste twee schalen van
de 5-puntsschaal samengevoegd en de middelste antwoordcategorie wordt aangeduid als ‘neutraal’. Voor de 7-puntsschaal zijn de eerste drie
en laatste drie schalen samengevoegd en ook dan wordt de middelste antwoordcategorie aangeduid als ‘neutraal’.

In de titel van de figuur staat vermeld als de data van toepassing is voor een specifieke groep.

Onderaan elke pagina staat de volledige vraagtekst en de basis van de vragen die op de betreffende pagina worden getoond.

Eerst wordt in het rapport ingegaan op de gehele groep (aanstaande) ouders en in het laatste hoofdstuk wordt gekeken naar subgroepen.
Deze subgroepen overlappen (bijv. (aanstaande) ouders die geen gebruik maken van formele kinderopvang en (aanstaande) ouders die hun
kind niet volledig laten vaccineren). De uitkomsten die in dit laatste hoofdstuk beschreven staan zeggen niets over oorzaak-gevolgrelaties
(alleen correlaties, geen causaliteiten). Het is mogelijk dat er ook nog een samenhang is met andere factoren.

In de periode dat de (aanstaande) ouders zijn ondervraagd was er in de media veel aandacht voor een mazelenbesmetting in een
kinderopvang in Den Haag. Hier dient rekening mee te worden gehouden bij de interpretatie van de uitkomsten.

Naast dit kwantitatieve onderzoek hebben er ook kwalitatieve interviews plaatsgevonden naar dit onderwerp. Kwalitatief onderzoek is ingezet
om duidelijk te krijgen waarover men zich precies zorgen maakt, welke motivaties men hiervoor heeft, en hoe men deze zorgen verwoordt.
Deze uitkomsten zijn apart gerapporteerd – ‘Kinderopvang en vaccinatie, Kwalitatief onderzoek onder ouders ten behoeve van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid’.

•

•

•

•

•

•

•

6

Wanneer men meerdere kinderen heeft, is respondenten gevraagd om bij het invullen van de vragenlijst het jongste kind in gedachten te
houden.

•

Leeswijzer

2
Samenvatting
50  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  51

Zorgen
De helft van de (aanstaande) ouders maakt zich geen zorgen dat hun kind op de
kinderopvang een besmettelijke ziekte oploopt, 30% is (zeer) bezorgd.
Men maakt zich dan het meeste zorgen over de ziektes Mazelen (40%) en
Meningokokken (35%). Als alle kinderen ouder dan 14 maanden op de kinderopvang
gevaccineerd zouden zijn, zou dit de zorgen bij bijna alle bezorgde (aanstaande)
ouders verminderen (94%).

Naast dit kwantitatieve onderzoek hebben er ook kwalitatieve interviews
plaatsgevonden naar dit onderwerp. Kwalitatief onderzoek is ingezet om duidelijk te
krijgen waarover men zich precies zorgen maakt, welke motivaties men hiervoor
heeft, en hoe men deze zorgen verwoordt. Deze uitkomsten zijn apart gerapporteerd.

Er is binnen dit onderzoek ook gekeken naar verschillen tussen een aantal
subgroepen: type ouder (aanstaande ouders, ouders van een kind onder de 14
maanden en ouders van een kind tussen de 14 maanden en 4 jaar), wel of geen
gebruik van formele opvang, wel of niet (volledig) laten vaccineren van het kind en
stedelijkheid.

De resultaten zijn zodanig herwogen, dat de verhouding tussen ouders in verwachting
van een kind, ouders die gebruik maken van formele opvang en ouders die gebruik
maken van informele opvang conform de Nederlandse populatie is.

Inleiding
Aan het onderzoek hebben 1.243 (aanstaande) ouders deelgenomen. Deze groep
(aanstaande) ouders bestaat uit: 150 aanstaande ouders die hun eerste kind
verwachten, 309 ouders/verzorgers met een kind onder de 14 maanden en 784
ouders/verzorgers met een kind tussen de 14 maanden en 4 jaar.

Samenvatting (1)

Waarden
Ruim zeven op de tien (71%) (aanstaande) ouders vinden gezondheid de
belangrijkste zaak bij het onderwerp vaccineren en kinderopvang.
Voor 63% staat veiligheid voorop. (Aanstaande) ouders die hun kind niet
(volledig) laten vaccineren vinden de zaken keuzevrijheid (54%), respect (46%)
en gewetensvrijheid (31%) de belangrijkste zaken bij het onderwerp vaccineren
en kinderopvang.

8

95% van de (aanstaande) ouders laat hun kind vaccineren. Echter, maakt 15%
van de (aanstaande) ouders zich wel zorgen over mogelijke bijwerkingen van
vaccinaties en 12% staat kritisch tegenover het RVP. Ouders van een kind onder
de 14 maanden (13%) en ouders van een kind tussen de 14 maanden en 4 jaar
(12%) staan wat kritischer tegenover het RVP dan aanstaande ouders (6%).

Ruim acht op de tien (aanstaande) ouders vinden dat ouders die hun kinderen
niet laten vaccineren onnodige risico’s nemen zowel voor hun eigen kind (84%)
als voor kinderen van anderen (83%). Ruim 67% van alle (aanstaande) ouders is
voor een algemene vaccinatieplicht in Nederland waarbij alle kinderen verplicht
gevaccineerd moeten worden. Circa een derde (34%) denkt dat de kans op
besmetting (zeer) groot is, als niet alle kinderen op de kinderopvang
gevaccineerd zijn. Onder ouders met een kind jonger dan 14 maanden is deze
zorg groter, bij 40% zijn de zorgen (zeer) groot.

52  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Als (aanstaande) ouders, die gebruik (gaan) maken van formele opvang, weten dat er
op de kinderopvang kinderen zijn die het RVP niet volgen, zou de helft (49%) van de
ouders het gesprek aan gaan met de kinderopvang. 9% zegt in dat geval een andere
kinderopvang te zoeken, 4% zegt dan geen gebruik meer te maken van de opvang.

Als de overheid het RVP als voorwaarde stelt voor toelating tot de kinderopvang, zegt
45% van de ouders die het RVP niet (volledig) volgen (5% van alle (aanstaande)
ouders in Nederland) geen gebruik meer te maken van kinderopvang en 42% zegt dat
zij hun kind dan alsnog (volledig) zullen laten vaccineren.

Een eventuele verplichting van het RVP door de eigen kinderopvang zou voor een
deel van de (aanstaande) ouders die het RVP niet (volledig) volgen (5% van alle
(aanstaande) ouders in Nederland) een reden zijn om een andere kinderopvang te
zoeken (21%) of om geen gebruik meer te maken van de kinderopvang (21%).

8

36% van de (aanstaande) ouders heeft zelf informatie opgezocht over
vaccineren in relatie tot kinderopvang. Men raadpleegt daarbij meestal de
website van de RIVM (64%) en GGD (50%). Deze informatiebronnen worden ook
als meest betrouwbaar gezien.

In de nieuwsmedia hebben veruit de meeste (83%) (aanstaande) ouders iets
gelezen of gehoord over vaccineren in relatie tot kinderopvang. 42% van de
(aanstaande) ouders heeft met anderen gesproken over vaccinatie in relatie tot
kinderopvang. De meeste van hen praten hier vooral over met familie, vrienden,
kennissen en/of collega’s.

Bij ruim de helft (55%) van de ouders die gebruik maken van kinderopvang heeft
de kinderopvang gevraagd of het kind deelneemt aan het RVP. Bijna alle ouders
hebben antwoord gegeven, maar hoefde geen bewijs te laten zien.

49% van deze (aanstaande) ouders is niet op de hoogte van de vaccinatiegraad
op de kinderopvang, maar zou desgevraagd de vaccinatiegraad graag willen
weten. De meerderheid van de (aanstaande) ouders, die gebruik (gaan) maken
van formele opvang, informeert zelf niet naar de vaccinatiegraad (85%) en is ook
niet door de kinderopvang hierover geïnformeerd (81%).

Ruim een derde (35%) van de (aanstaande) ouders die nu geen gebruik maken van
kinderopvang, zegt te overwegen wel gebruik te maken van kinderopvang als
vaccinatie verplicht wordt gesteld door de kinderopvang. Voor bijna twee derde (65%)
geldt dit niet.

(Aanstaande) ouders die hun kind niet (volledig) laten vaccineren doen dit met name
vanwege mogelijke bijwerkingen (44%). De (aanstaande) ouders die hun kind niet
(volledig) laten vaccineren maken vaker geen gebruik van formele opvang (37%).

Informatiebehoefte
39% van de ouders heeft geen behoefte aan meer informatie over
vaccineren in relatie tot kinderopvang
Onder een deel van de (aanstaande) ouders bestaat echter wel een behoefte
aan meer informatie. 32% van de (aanstaande) ouders wil graag informatie
ontvangen over het vaccinatiebeleid van de eigen opvang, daarnaast is er ook
behoefte aan informatie over de opvang in de nabije omgeving (28%) en de
vaccinatiegraad op de eigen opvang (27%). Er is minder behoefte aan informatie
over risico’s op het gebied van vaccineren in relatie tot kinderopvang (23%).

Vaccinatie en kinderopvang
75% van de (aanstaande) ouders vinden dat deelname aan het RVP als
voorwaarde mag worden gesteld voor toegang tot kinderopvang, 11% is het
hier niet mee eens.
95% van de (aanstaande) ouders laat hun kind vaccineren, 2% doet dit gedeeltelijk en
2% laat hun kind niet vaccineren.

Samenvatting (2)

3
Deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma
“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  53

54  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

2%

1%

Helemaal geen
vaccinaties

Weet niet

95%

Mogelijke bijwerkingen van vaccinatie
Geen vertrouwen in het Rijksvaccinatieprogramma
Ik vind mijn kind nog te jong en wil op latere leeftijd vaccinaties inhalen
Bezwaren uit geloofsovertuiging
Geen noodzaak (ziektes komen weinig voor)
Ik twijfel nog, ik wil eerst meer informatie
Antroposofische levensovertuiging
Vergeten/één of enkele afspraken voor vaccinaties gemist
Om medische redenen kan/mag mijn kind niet gevaccineerd worden
Andere reden

Reden kind gedeeltelijk of niet gevaccineerd

Kind gedeeltelijk of niet gevaccineerd

5%
2%
10%

27%
25%
24%
22%
18%
12%

11

44%

Vraag 5. Heeft uw kind alle vaccinaties voor zijn/haar leeftijd in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma ontvangen?/ Bent u van plan uw kind te laten deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)
Vraag 7. U gaf aan dat uw kind niet alle vaccinaties in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma heeft ontvangen. Was dit vanwege:/ U gaf aan dat u uw aanstaande kind niet alle vaccinaties in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma wilt laten
ontvangen. Is dit vanwege: [meer antwoorden mogelijk] Basis: (aanstaande) ouders met gedeeltelijk/ niet gevaccineerd kind (n=54)

2%

Gedeeltelijk
gevaccineerd

Volledig
gevaccineerd

Vaccinaties die voor de leeftijd van het kind beschikbaar waren

Vaccinatiegraad kind

Van alle (aanstaande) ouders laat 95% hun kind volledig vaccineren (hun kind heeft alle vaccinaties ontvangen die voor de leeftijd van het kind
beschikbaar waren of hun aanstaande kind zal alle vaccinaties uit het RVP krijgen), 2% geeft aan dat zij hun kind gedeeltelijk vaccineren en
eveneens 2% geeft aan dat zij hun kind helemaal niet vaccineren. Voor iets minder dan de helft (44%) van de groep die niet of niet volledig
vaccineert is dit vanwege mogelijke bijwerkingen van de vaccinaties. Daarnaast geeft ruim een kwart (27%) als reden dat zij geen vertrouwen
hebben in het Rijksvaccinatieprogramma en een kwart (25%) vindt hun kind nog te jong en wil op latere leeftijd de vaccinaties inhalen.

95% vaccineert het kind volledig; mogelijke bijwerkingen van de vaccinatie is de belangrijkste
reden om het kind gedeeltelijk of niet te vaccineren

4
Zorgen
“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  55

56  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

58%

49%

neutraal

21%

18%

(zeer) bezorgd

25%

30%

Vraag 10. In welke mate bent u bezorgd dat uw kind op uw kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt?/ In welke mate bent u bezorgd dat uw (aanstaande) kind op een kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte kan oplopen?
Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)
Vraag 14. In welke mate bent u bezorgd dat uw kind op een andere plek dan op de kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt?/ In welke mate bent u bezorgd dat uw aanstaande kind op een andere plek dan op de
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte kan oplopen? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

(helemaal) niet bezorgd

…op een andere plek, buiten de kinderopvangorganisatie

…op de kinderopvangorganisatie

Mate van bezorgdheid dat het kind een besmettelijke ziekte oploopt…

(Aanstaande) ouders zijn minder bezorgd dat hun kind een besmettelijke ziekte oploopt op een andere plek dan de kinderopvangorganisatie.
Hierover is bijna twee op de tien (18%) (zeer) bezorgd en bijna zes op de tien (58%) (aanstaande) ouders is hier (helemaal) niet bezorgd over.

De helft (49%) van de (aanstaande) ouders zijn hier (helemaal) niet bezorgd over.

Drie op de tien (aanstaande) ouders zijn (zeer) bezorgd dat hun (aanstaande) kind een
besmettelijke ziekte oploopt op de kinderopvang

13

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  57

2%

32%

40%

62%

68%

Anders

Nee

Ja

1%

5%

94%

14

Zou men zich minder zorgen als alle kinderen ouder dan 14
maanden op de kinderopvang gevaccineerd zouden zijn?

Is bezorgd dat het kind op een kinderopvang een besmettelijke
ziekte oploopt/kan oplopen

Vraag 11. Waarover maakt u zich zorgen? [meer antwoorden mogelijk] Basis: (aanstaande) ouders met zorgen over oplopen ziekte op kinderopvangorganisatie (n=372)
Vraag 12. Over welke ziekte(s) maakt u zich de meeste zorgen? [meer antwoorden mogelijk] Basis: (aanstaande) ouders met zorgen over oplopen ziekte op kinderopvangorganisatie (n=372)
Vraag 13. Zou u zich minder zorgen maken als u weet dat alle kinderen ouder dan 14 maanden op uw/een kinderopvang gevaccineerd zijn? Basis: (aanstaande) ouders met zorgen over oplopen ziekte op kinderopvangorganisatie (n=372)

Anders

Ik maak me zorgen dat er een epidemie uitbreekt

Ik maak me zorgen over de gevolgen voor andere
(kwetsbare) kinderen

Ik maak me zorgen dat mijn kind blijvende gevolgen
van een ziekte ondervindt

Ik maak me zorgen dat mijn kind ernstig ziek wordt

Reden van bezorgdheid dat het kind een besmettelijke ziekte oploopt op de kinderopvang

Is bezorgd dat het kind op een kinderopvang een besmettelijke ziekte oploopt/kan oplopen

*in de periode dat de (aanstaande) ouders zijn ondervraagd was er in de media veel aandacht voor een mazelenbesmetting in een kinderopvang in Den Haag.

Deze ouders maken zich het meeste zorgen over de specifieke ziektes Mazelen (40%) en Meningokokken (35%). Echter, geeft 36% aan zich
zorgen te maken over alle ziektes uit het RVP*.

Aan (aanstaande) ouders die zich zorgen maken, is gevraagd waarover men zich zorgen maakt. De meerderheid van deze groep is bezorgd dat
hun kind ernstig ziek wordt (68%) of dat hun kind blijvende gevolgen van de ziekte ondervindt (62%). Zij maken zich wat minder zorgen over de
gevolgen voor andere (kwetsbare) kinderen (40%) of dat er een epidemie uitbreekt (32%).

Wie zich zorgen maakt, is vooral bezorgd dat het eigen kind ernstig ziek wordt

5
(Potentieel) gedrag
58  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  59

Neutraal

Speelt een (grote) rol

20%

35%
65%

Ja
Nee

16

Vraag 15. U gaf aan dat u geen gebruik maakt / gaat maken van een kinderopvangorganisatie. In welke mate speelt de mogelijkheid dat ook niet gevaccineerde kinderen van deze opvangorganisatie gebruik maken een rol? Basis: (aanstaande) ouders
zonder formele kinderopvang (n=210)
Vraag 16. Zou u wel gebruik maken van een kinderopvangorganisatie als er alleen gevaccineerde kinderen zouden worden toegelaten? Basis: (aanstaande) ouders zonder formele kinderopvang (n=210)

Speelt (helemaal) geen rol

12%

Zou men wel gebruik maken van kinderopvang als alleen
gevaccineerde kinderen worden toegelaten?

Mate waarin de mogelijkheid dat ook niet-gevaccineerde kinderen van de
kinderopvangorganisatie gebruik maken een rol speelt

68%

Maakt geen gebruik/gaat geen gebruik maken van formele opvang

Maakt geen gebruik/gaat geen gebruik maken van formele opvang

Ruim een derde (35%) van de (aanstaande) ouders die geen gebruik maken van kinderopvang zou wel gebruik maken van een
kinderopvangorganisatie als er alleen gevaccineerde kinderen zouden worden toegelaten. Voor bijna twee derde (65%) geldt dit niet.

*uiteraard is dit een inschatting van het eigen gedrag.

Ruim twee derde (68%) van de (aanstaande) ouders die geen gebruik maken van kinderopvang geeft aan dat dit (helemaal) geen rol speelt bij de
keuze om geen gebruik te maken van een kinderopvangorganisatie. Echter, speelt dit voor een vijfde van de (aanstaande) ouders een (grote) rol*.

Bij een vijfde van de ouders die geen gebruik maken van kinderopvang, speelt de mogelijkheid
dat ook niet-gevaccineerde kinderen op de opvang zitten een grote rol bij deze beslissing

60  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

0%

Anders

12%

9%

17%

49%

17

Vraag 17. Wat zou u doen als zou blijken dat op de kinderopvangorganisatie van uw kind ook kinderen zitten die niet deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma?/ Wat zou u doen als zou blijken dat op de kinderopvangorganisatie van uw aanstaande
kind ook kinderen zitten die niet deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma? Basis: (aanstaande) ouders met formele kinderopvang (n=1.033)

Weet niet

Niets doen

1%
0%

Het kind thuishouden of anders opvangen totdat het alle vaccinaties ontvangen heeft
Afhankelijk van de hoeveelheid niet-ingeënte kinderen

3%

Geen gebruik meer maken van kinderopvang

Het kind in de gaten houden/zich inlezen in de risico's

5%

4%

De ouders van niet gevaccineerde kinderen vragen waarom ze hun kinderen niet laten vaccineren

Een andere kinderopvangorganisatie zoeken

Het gesprek aan met de kinderopvangorganisatie

Als blijkt dat er op de kinderopvangorganisatie van het kind ook kinderen zitten die niet
deelnemen aan het RVP, dan gaat men naar eigen zeggen:

Gebruikt/gaat gebruik maken van formele opvang

Van de (aanstaande) ouders die gebruik (willen gaan) maken van formele kinderopvang weet 17% niet wat zij zouden doen als dit zou blijken en
12% geeft aan dat zij niets zullen doen.

Als zou blijken dat er op de kinderopvang van het kind ook kinderen zitten die niet deelnemen
aan het RVP, zou de helft van de (aanstaande) ouders naar eigen zeggen het gesprek aan gaan
met de opvang

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  61

8%

Anders

13%

42%

45%

Note: gebaseerd op een beperkt aantal waarnemingen n=36

Anders

Het kind alsnog laten vaccineren

Geen gebruik meer maken van
kinderopvang

18

Vraag 18. Wat zou u doen als uw kinderopvangorganisatie voor toelating van uw kind de voorwaarde zou stellen dat het volledig moet deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma? Basis: (aanstaande) ouders met gedeeltelijk/ niet gevaccineerd kind
(n=38)
Vraag 37. En, wat zou u doen als de overheid voor toelating van uw kind op een kinderopvangorganisatie de voorwaarde zou stellen dat het volledig moet deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma? Basis: (aanstaande) ouders met gedeeltelijk/ niet
gevaccineerd kind (n=38)

8%

21%

Geen gebruik meer maken van
kinderopvang

Het kind alsnog laten vaccineren

21%

Een andere kinderopvangorganisatie zoeken

42%

Als de overheid voor toelating van het kind de voorwaarde stelt dat het
volledig moet deelnemen aan het RVP, dan gaat men naar eigen zeggen:

Als de kinderopvangorganisatie voor toelating van het kind de voorwaarde stelt
dat het volledig moet deelnemen aan het RVP, dan gaat men naar eigen zeggen:

Het gesprek aan met de
kinderopvangorganisatie

Kind is/wordt gedeeltelijk of niet gevaccineerd & Gebruikt/gaat gebruik maken
van formele opvang

Kind is/wordt gedeeltelijk of niet gevaccineerd & Gebruikt/gaat gebruik maken van
formele opvang

*uiteraard is dit een inschatting van het eigen gedrag.

Wanneer de overheid de voorwaarde stelt dat een kind volledig moet deelnemen aan het RVP om toegelaten te worden tot de kinderopvang, geeft
bijna de helft van de (aanstaande) ouders van een kind dat gedeeltelijk of niet gevaccineerd is aan geen gebruik meer te zullen maken van de
kinderopvang (45%). Ruim vier op de tien (42%) (aanstaande) ouders zeggen dat zij hun kind dan alsnog zullen laten vaccineren*.

Als de kinderopvangorganisatie deze eis zou stellen, dan zou men het gesprek aangaan (42%), een andere organisatie zoeken (21%) of geen
gebruik meer maken van de kinderopvang (21%). 8% laat het kind dan alsnog vaccineren.

Bijna de helft van de ouders met een kind dat niet (volledig) deelneemt aan het RVP zou geen
gebruik meer maken van kinderopvang als de overheid volledige vaccinatie als voorwaarde stelt

6
Opvattingen en waarden
62  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  63

14%
12%

Ik vind de zorgen over niet gevaccineerde kinderen bij kinderopvangorganisaties overdreven
Ik sta kritisch tegenover het Rijksvaccinatieprogramma

Vraag 19. In welke mate bent u het eens of oneens met de volgende uitspraken? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

(helemaal) mee eens

Vaccineren is niet meer nodig omdat de ziektes weinig voorkomen 3% 7%

15%

26%

20%

16%

neutraal

83%

Ouders die hun kinderen niet laten vaccineren nemen onnodige risico's voor de kinderen van anderen

Ik maak mij zorgen over mogelijke bijwerkingen van vaccinaties

84%

Ouders die hun kinderen niet laten vaccineren nemen onnodige risico's voor hun eigen kind

Stellingen

9% 8%

7% 8%

(helemaal) mee oneens

90%

69%

70%

59%

Zeven op de tien (aanstaande) ouders vinden de zorgen over niet gevaccineerde kinderen bij kinderopvangorganisaties gegrond.

Ruim negen op de tien (91%) (aanstaande) ouders vinden dat vaccineren nodig is omdat ziektes nog steeds voorkomen, 3% denkt hier anders
over. Tegelijkertijd maakt 15% van de (aanstaande) ouders zich zorgen over mogelijke bijwerkingen van vaccinaties en staat 12% van de
(aanstaande) ouders kritisch tegenover het Rijksvaccinatieprogramma.

20

Ruim acht op de tien (aanstaande) ouders vinden dat ouders die hun kinderen niet laten
vaccineren onnodige risico’s nemen zowel voor hun eigen kind als voor kinderen van anderen

64  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

(helemaal) mee eens

20%

Ik heb vragen over het belang of de veiligheid van vaccinaties, het is me niet duidelijk

Vraag 20. En, in welke mate bent u het eens of oneens met de volgende uitspraken? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

39%

Er moeten aparte kinderopvangorganisaties komen voor kinderen die niet gevaccineerd zijn
10%

42%

Deelname aan het Rijksvaccinatieprogramma moet een voorwaarde worden om van kinderopvang
gebruik te maken
Ik vind dat er een vaccinatieplicht in Nederland moet komen (alle kinderen moeten verplicht
gevaccineerd worden)
Kinderen ouder dan 14 maanden die gevaccineerd hadden kunnen zijn vormen een groter risico dan
kinderen jonger dan 14 maanden die in verband met hun leeftijd nog niet gevaccineerd zijn

Stellingen

neutraal

67%

74%

70%

34%

16%

16%

12%

(helemaal) mee oneens

27%

42%

17%

14%

Ruim vier op de tien (42%) denkt dat kinderen ouder dan 14 maanden die gevaccineerd hadden kunnen zijn een groter risico vormen dan
kinderen jonger dan 14 maanden die in verband met hun leeftijd nog niet gevaccineerd zijn. Een even grote groep (42%) heeft hier neutraal
geantwoord.

21

Bijna zeven op de tien (67%) (aanstaande) ouders zijn voor een vaccinatieplicht in Nederland waarbij alle kinderen verplicht gevaccineerd moeten
worden voor alle ziektes waarvoor het RVP vaccinaties aanbiedt, 17% is het hier niet mee eens. Een op de tien (10%) (aanstaande) ouders heeft
vragen over het belang of de veiligheid van vaccinaties.

Tegelijkertijd vinden vier op de tien (39%) (aanstaande) ouders dat er dan aparte kinderopvangorganisaties moeten komen voor kinderen die niet
gevaccineerd zijn.

Driekwart vindt dat deelname aan het RVP een voorwaarde moet worden om van kinderopvang
gebruik te mogen maken

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  65

1%

7%
5%

Gewetensvrijheid
Anders

9%

Respect

9%
Solidariteit

Keuzevrijheid

17%

16%

Vertrouwen

22%

Betrouwbaarheid
Transparantie

22%

Welzijn

Verantwoordelijkheid

Veiligheid

Gezondheid
49%

63%

71%

De belangrijkste waarde bij het onderwerp vaccineren en kinderopvang

Vraag 21. Welke van de volgende zaken is voor u het belangrijkst bij het onderwerp vaccineren en kinderopvang? [maximaal drie antwoorden mogelijk] Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

Note: in hoofdstuk 10 worden de belangrijkste verschillen tussen een aantal subgroepen beschreven. Als er binnen deze subgroepen verschillen zijn in de waarden die men het
belangrijkst vindt bij het onderwerp vaccineren en kinderopvang, staat dat in dit hoofdstuk beschreven.

Ook verantwoordelijkheid wordt belangrijk gevonden, bijna de
helft vindt dit tot de belangrijkste waarden horen als het gaat om
vaccineren en kinderopvang.

Ruim zeven op de tien (71%) (aanstaande) ouders vinden
gezondheid de belangrijkste waarde bij het onderwerp vaccineren
en kinderopvang en bijna twee derde (63%) vindt veiligheid het
belangrijkst bij dit onderwerp.

Gezondheid en veiligheid zijn voor (aanstaande) ouders de belangrijkste waarden bij het
onderwerp vaccineren en kinderopvang

22

7
Kennis
66  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  67

neutraal

24%

(zeer) groot

34%

24

Vraag 22. Hoe groot is volgens u de kans dat uw kind op uw kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt, als niet alle kinderen gevaccineerd zijn?/ Stel u zou gebruik maken van een kinderopvangorganisatie, hoe groot zou dan volgens u de
kans zijn dat uw kind op een kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt, als niet alle kinderen gevaccineerd zijn? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

(zeer) klein

42%

Volgens de (aanstaande) ouders is de kans dat het kind op de
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt, als niet alle
kinderen gevaccineerd zijn …

De meningen zijn hierover verdeeld: ruim een derde (42%) denkt dat de kans dat hun kind dat een besmettelijke ziekte oploopt (zeer) klein is en
bijna een kwart heeft neutraal geantwoord.

Circa een derde schat de kans op besmetting als (zeer) groot in, als niet alle kinderen op de
kinderopvang gevaccineerd zijn

68  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

8%

36%

40%

45%

52%

69%

58%
56%

Kinkhoest
Rodehond
Bof

neutraal

59%

Difterie

(zeer) ernstig

65%
63%

Mazelen

66%

74%

Hepatitis B
Tetanus

76%

Pneumokokken

66%

81%

Meningokokken

HiB ziekte

83%

Polio

7%

6%

18%

17%

15%

11%

15%

10%

(niet) ernstig

26%

25%

26%

26%

20%

24%

27%

21%

18% 5%

14% 5%

12%5%

Ernst van de gevolgen als het kind een van deze ziektes oploopt

Vraag 23. Welke infectieziekten zullen vooral vaker voorkomen als niet alle kinderen op een kinderdagverblijf gevaccineerd zijn, denkt u? [meer antwoorden mogelijk] Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)
Vraag 24. Hoe ernstig zijn de gevolgen als uw kind een van deze ziektes oploopt, denkt u? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

Weet niet

HiB ziekte
24%

14%

Hepatitis B

10%

14%

Difterie

Tetanus

14%

20%

Polio

Pneumokokken

Meningokokken

Bof

Rodehond

Kinkhoest

Mazelen

Infectieziekten die vooral vaker zullen voorkomen als niet alle
kinderen op een kinderopvangorganisatie gevaccineerd zijn

Volgens de meerderheid zijn de gevolgen als het kind de ziekte oploopt (zeer) ernstig bij alle voorgelegde ziektes, maar de ernst is volgens hen
het grootst bij Polio (84%), Meningokokken (81%), Pneumokokken (77%) en Hepatitis B (74%).

Ook denken vrij veel (aanstaande) ouders dat de ziektes Rodehond (45%), Bof (40%) en Meningokokken (36%) dan vaker zullen voorkomen.

Vooral de ziektes Mazelen en Kinkhoest zullen volgens (aanstaande) ouders vaker voorkomen
als niet alle kinderen op de kinderopvang gevaccineerd zijn

25

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  69

19%

Nee

Weet niet

41%

15%

49%

Lager dan gemiddeld

10%

26

Weet niet en hoef het niet te weten

Weet niet en wil het wel weten

Gemiddeld
Lager dan gemiddeld
12%
2%

Hoger dan gemiddeld
22%

Gemiddeld

Hoger dan gemiddeld

Vaccinatiegraad op de kinderopvangorganisatie

31%

18%

Vaccinatiegraad in de gemeente

Vraag 25. De meeste kinderen in Nederland volgen het Rijksvaccinatieprogramma. Ongeveer 92 procent is gevaccineerd tegen ziektes als Difterie, Kinkhoest, Mazelen of Bof (DKTP en BMR). Enkele jaren geleden was dit nog circa 95 procent. Wist u
dat in Nederland nu minder kinderen gevaccineerd zijn tegen besmettelijke ziektes, in vergelijking met enkele jaren geleden? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)
Vraag 26. Hoeveel kinderen gevaccineerd zijn, verschilt per regio. Weet u hoeveel kinderen gevaccineerd zijn in uw gemeente? In mijn gemeente is de vaccinatiegraad volgens mij: Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)
Vraag 27. Weet u hoeveel kinderen gevaccineerd zijn op de kinderopvangorganisatie van uw kind? Basis: (aanstaande) ouders met formele kinderopvang (n=1.243)

81%

Ja

Wist men dat in Nederland nu minder kinderen
gevaccineerd zijn tegen besmettelijke ziektes,
in vergelijking met enkele jaren geleden?

Gebruikt/gaat gebruik maken van formele opvang

Ook van de kinderopvangorganisatie weet men dit veelal niet. Bijna de helft (49%) geeft aan dat zij de vaccinatiegraad op de
kinderopvangorganisatie van het (aanstaande) kind niet weten, maar dat zij dat wel graag zouden willen weten. Daarnaast weet 15% het niet,
maar willen zij het ook niet weten.

Ruim vier op de tien (41%) (aanstaande) ouders weten niet of de vaccinatiegraad in hun gemeente hoger of lager dan gemiddeld is.

Acht op de tien (aanstaande) ouders zeggen dat zij al wisten dat er nu, in vergelijking met
enkele jaren geleden, in Nederland minder kinderen gevaccineerd zijn tegen besmettelijke
ziektes

70  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

85%
81%

tot die tijd de ziekte kunnen verspreiden?

Vraag 28. Wist u dat: Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

85%

tot die tijd de ziekte kunnen oplopen?

80%

vanaf 14 maanden oud de BMR vaccinatie en de MenACWYC vaccinatie krijgen?

tot die tijd de ziekte kunnen verspreiden?

85%

Ja

90%

vanaf 6-9 weken oud de DKTP, Pneu, HiB en HepB vaccinatie krijgen?
tot die tijd de ziekte kunnen oplopen?

91%

maar nog niet gevaccineerd zijn tegen mazelen deze ziekte op kunnen
lopen en op het kinderdagverblijf kunnen verspreiden?

Wist u dat kinderen die deelnemen aan het RVP:

Nee

19%

15%

15%

20%

15%

10%

9%

Ruim acht op de tien (85%) (aanstaande) ouders zeggen te weten dat binnen het RVP de vaccinatie voor BMR en MenACWYC vanaf 14
maanden gegeven wordt. Een even grote groep weet dat kinderen tot die tijd de ziekte nog kunnen oplopen en iets minder (aanstaande) ouders
(81%) weten dat zij tot die tijd de ziekte kunnen verspreiden.

Voor DKTP, Pneu, HiB en HepB vaccinatie geldt dat bijna negen op de tien (aanstaande) ouders weten dat kinderen vanaf 6 tot 9 weken
vaccinaties tegen deze ziektes krijgen. Een iets kleinere groep (85%) weet dat kinderen tot die tijd de ziekte kunnen oplopen en acht op de tien
weten dat kinderen tot die tijd de ziekte nog kunnen verspreiden.

27

Ruim negen op de tien (91%) (aanstaande) ouders weten dat kinderen die nog niet gevaccineerd zijn tegen Mazelen deze ziekte kunnen oplopen
en verspreiden.

Veel van de (aanstaande) ouders zeggen te weten wanneer bepaalde vaccinaties binnen het RVP
gegeven worden en ook dat kinderen tot die tijd die ziekte nog kunnen oplopen en verspreiden

8
Kinderopvangorganisaties
“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  71

72  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

2%
1%

Ja, dit was een voorwaarde om mijn kind te mogen brengen

Ja, maar ik heb geen antwoord gegeven (ik heb geweigerd deze medische
informatie te verstrekken)

45%

50%

Vraag 9. Heeft uw kinderopvangorganisatie gevraagd of uw kinderen deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma? [meer antwoorden mogelijk] Basis: ouders met een kind op formele kinderopvang (n=903)

Nee, er is niet naar gevraagd

3%

Ja en ik moest een of meerdere bewijzen hiervoor laten zien

Ja en ik heb antwoord gegeven, maar hoefde geen bewijs te laten zien

Heeft de kinderopvangorganisatie gevraagd of het kind deelneemt aan het RVP?

Gebruikt formele opvang

29

Een iets kleinere groep (45%) ouders waarvan het kind nu naar een formele kinderopvang gaat, geeft aan dat hier niet naar gevraagd is. In enkele
gevallen (3%) zijn de ouders gevraagd om hier bewijs voor te laten zien.

Bij de helft van de ouders heeft de opvangorganisatie gevraagd of het kind deelneemt aan het
RVP, de ouders hebben antwoord gegeven, maar hoefden geen bewijs te laten zien

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  73

81%
78%

Heeft de kinderopvang u informatie gegeven over de risico's op besmetting
voor kwetsbare kinderen?

Heeft de kinderopvang u informatie gegeven over het belang van
vaccineren?

Vraag 29. Wilt u onderstaande vragen over uw kinderopvangorganisatie beantwoorden? Basis: Basis: (aanstaande) ouders met formele kinderopvang (n=1.033)

81%

Heeft de kinderopvang u geïnformeerd over de vaccinatiegraad?

Nee

85%

Heeft u gevraagd naar de vaccinatiegraad bij de kinderopvang?

Vragen over de kinderopvangorganisatie

Gebruikt/gaat gebruik maken van formele opvang

*de kinderopvang is overigens ook niet verplicht dit te doen.

Ja

22%

19%

19%

15%

30

Ook zeggen circa acht op de tien (aanstaande) ouders dat zij geen informatie ontvangen hebben van de kinderopvang over risico’s op besmetting
voor kwetsbare kinderen (81%) en evenmin informatie over het belang van vaccineren (78%)*.

Ruim acht op de tien (85%) (aanstaande) ouders, waarvan het kind naar een formele opvang zal gaan/gaat, heeft niet gevraagd naar de
vaccinatiegraad bij de kinderopvang en een nagenoeg even grote groep (81%) (aanstaande) ouders geeft aan van de kinderopvang ook geen
informatie te hebben gekregen over de vaccinatiegraad.

Een ruime meerderheid van de (aanstaande) ouders geeft aan dat zij met de opvang niet
hebben gesproken over de vaccinatiegraad. Ook zeggen zij vaak dat er geen informatie over
vaccineren is gedeeld door de opvang

9
Informatiebehoefte
74  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  75

Vraag 30. Wat geldt voor u als het gaat om vaccineren in relatie tot kinderopvang? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

Ik ben hierover in gesprek gegaan met de kinderopvangorganisatie

13%

83%

Van toepassing

36%

Ik heb hier informatie over opgezocht
19%

39%

Ik heb hier in sociale media over gelezen of deelgenomen aan discussies

De kinderopvangorganisatie heeft me hierover geïnformeerd

42%

Ik heb hier met anderen over gesproken

Ik heb hier in de nieuwsmedia over gelezen of in nieuwsprogramma's over gehoord

Wat is van toepassing als het gaat om vaccineren in relatie tot kinderopvang?

Niet van toepassing

87%

81%

64%

61%

58%

17%

32

Dit geldt voor ruim acht op de tien (aanstaande) ouders. Een veel kleinere groep (42%) heeft met anderen gesproken over vaccineren in relatie tot
kinderopvang. Bijna vier op de tien (39%) hebben hier op sociale media iets over gelezen of hebben deelgenomen aan discussies en ruim een
derde (36%) heeft er informatie over opgezocht. 19% van de (aanstaande) ouders geven aan dat de kinderopvang hen hierover heeft
geïnformeerd en 13% geeft aan dat zij hierover in gesprek zijn gegaan met de kinderopvangorganisatie.

Veruit de meeste (aanstaande) ouders hebben in de nieuwsmedia iets gelezen of gehoord over
vaccineren in relatie tot kinderopvang

76  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

18%

Andere ouders via fora, face-to-face, etc.
1%

19%

De kinderopvangorganisatie

Anders

20%

25%

Andere ouders op de kinderopvang waar mijn kind naar toe gaat

Zorgprofessionals (huisarts, consultatiebureau)

Familie, vrienden, kennissen, collega's

Vraag 31. Met wie heeft u over vaccineren in relatie tot kinderopvang gesproken? [meer antwoorden mogelijk] Basis: (aanstaande) ouders die met anderen gesproken hebben over vaccineren in relatie tot kinderopvang (n=520)

anderen te hebben gesproken
over vaccineren in relatie tot
kinderopvang

42% geeft aan met

Met wie is er gesproken over vaccineren in relatie tot kinderopvang?
92%

Als (aanstaande) ouders met anderen spreken over vaccineren in relatie tot kinderopvang doen zij dit veruit het meest met familie, vrienden,
kennissen en/of collega’s. Daarnaast geeft een kwart (25%) aan hierover met een zorgprofessional te hebben gesproken.

Van de (aanstaande) ouders die met anderen gesproken hebben over vaccineren in relatie tot
kinderopvang hebben bijna allen dat gedaan met familie, vrienden, kennissen en/of collega’s

33

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  77

Vraag 32. Waar heeft u informatie gezocht? [meer antwoorden mogelijk] Basis: (aanstaande) ouders die informatie hebben opgezocht over vaccineren in relatie tot kinderopvang (n=452)

34%
30%
26%
22%
18%
15%
10%
9%
9%
8%
7%
3%
2%
2%

50%

Waar heeft men informatie opgezocht over vaccineren in relatie tot kinderopvang?

hebben opgezocht over vaccineren
in relatie tot kinderopvang

36% geeft aan informatie te

Website van het RIVM
Website van de GGD
Google voor andere websites
Overige familieleden, vrienden, collega's
De arts/verpleegkundige van het consultatiebureau
Informatiefolder van het RIVM - ontvangen met de oproepkaarten voor de vaccinaties
Mijn eigen ouders/verzorgers
De huisarts
Informatiebronnen van Kritisch Prikken / Vaccinvrij
Folders in wachtkamer (huisarts, consultatiebureau)
Blogs van andere ouders
De kinderarts
De leiding van de kinderopvang/gastouderbureau/peuterspeelzaal
Boeken over jonge kinderen
Anders
Weet niet

Daarna noemt men Google voor andere websites
(34%), familieleden, vrienden of collega’s (30%), de
arts/verpleegkundige van het consultatiebureau
(26%) en de informatiefolder van het RIVM die men
ontvangt samen met de oproepkaarten voor de
vaccinaties (22%).

De websites van het RIVM (64%) en van de GGD
(50%) worden veruit het meest geraadpleegd door
(aanstaande) ouders die informatie hebben
opgezocht over vaccineren in relatie tot
kinderopvang.

Van de (aanstaande) ouders die informatie hebben opgezocht over vaccineren in relatie tot
kinderopvang heeft de meerderheid dat gedaan via de website van het RIVM en de GGD

34

64%

78  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Vraag 33. Welke van de volgende informatiebronnen vindt u het meest betrouwbaar als het gaat om het vaccineren van kinderen? [maximaal drie antwoorden mogelijk] Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

4%
4%
3%
3%
2%
1%
1%
0%
4%

30%
28%
20%
17%

Meest betrouwbare informatiebronnen als het gaat om het vaccineren van kinderen

Website van het RIVM
Website van de GGD
De arts/verpleegkundige van het consultatiebureau
De huisarts
De kinderarts
Informatiefolder van het RIVM - ontvangen met de oproepkaarten voor de vaccinaties
Google voor andere websites
Informatiebronnen van Kritisch Prikken / Vaccinvrij
Mijn eigen ouders/verzorgers
Overige familieleden, vrienden, collega's
Folders in wachtkamer (huisarts, consultatiebureau)
Blogs van andere ouders
De leiding van de kinderopvang/gastouderbureau/peuterspeelzaal
Boeken over jonge kinderen
Weet niet

Vervolgens worden door circa drie op de tien
(aanstaande) ouders de arts/verpleegkundige van het
consultatiebureau (30%) en de huisarts (28%) als
meest betrouwbaar aangemerkt.

De websites van het RIVM (72%) en de GGD (66%)
vinden de (aanstaande) ouders veruit de meest
betrouwbare informatiebronnen.

De websites van het RIVM en van de GGD vinden de (aanstaande) ouders de meest
betrouwbare informatiebronnen als het gaat om het vaccineren van kinderen

35

72%
66%

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  79

Ik heb geen behoefte aan meer informatie

Anders

Ervaringen van andere ouders

Informatie over de voor- en nadelen van vaccineren

Informatie over de gevolgen van besmetting

Informatie over risico's

Informatie over het vaccinatiebeleid van mijn
kinderopvangorganisatie
Informatie over het vaccinatiebeleid van
kinderopvangorganisaties in mijn omgeving
Informatie over de vaccinatiegraad op mijn
kinderopvangorganisatie
Informatie over de vaccinatiegraad op
kinderopvangorganisaties in mijn omgeving

1%

4%

14%

20%

23%

24%

27%

28%

39%

32%

Behoefte aan meer informatie over vaccineren in relatie tot kinderopvang

Vraag 34. Heeft u behoefte aan meer informatie over vaccineren in relatie tot kinderopvang? Zo ja, aan welk soort informatie heeft u behoefte? [meer antwoorden mogelijk] Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

Eveneens bijna drie op de tien (27%) heeft behoefte aan
informatie over de vaccinatiegraad op hun
kinderopvangorganisatie en bijna een kwart (24%) is
geïnteresseerd in informatie over de vaccinatiegraad op
de kinderopvangorganisaties in de omgeving.

Een iets kleinere groep (32%) heeft wel behoefte aan
informatie over het vaccinatiebeleid van hun
kinderopvang. Daarnaast wil bijna drie op de tien (28%)
(aanstaande) ouder informatie ontvangen over het
vaccinatiebeleid van kinderopvangorganisaties in de
omgeving.

39% van de (aanstaande) ouders heeft geen behoefte
aan meer informatie over vaccineren in relatie tot
kinderopvang.

Er bestaat vooral behoefte aan informatie over het vaccinatiebeleid en de vaccinatiegraad van
de eigen kinderopvangorganisatie

36

10
Subgroepen
80  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  81

Zijn vaker (zeer) bezorgd dat hun aanstaande kind op
een kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte
oploopt (45%).
Zijn vaker (zeer) bezorgd dat hun aanstaande kind op
een andere plek buiten de kinderopvang een
besmettelijke ziekte oploopt (25%).
Hebben meer behoefte aan informatie op alle vlakken:
vaccinatiebeleid van de kinderopvang (in de omgeving,
46%; eigen opvang, 43%) en vaccinatiegraad van de
kinderopvang (in de omgeving, 36%; eigen opvang,
31%), maar ook over de risico’s (37%), gevolgen van
besmetting (35%), voor- en nadelen van vaccineren
(31%) en ervaringen van andere ouders (11%).
Weten vaker niet wat de vaccinatiegraad van de
kinderopvang is, maar zouden dat wel graag willen
weten (75%).
Zouden vaker een andere kinderopvang zoeken als zou
blijken dat er op de kinderopvangorganisatie ook
kinderen zitten die niet gevaccineerd zijn (22%).
Weten vaker niet wanneer kinderen die deelnemen aan
het RVP de DKTP, Pneu, HiB en HepB vaccinatie (35%)
en de BMR en de MenACWYC vaccinatie (41%) krijgen.
•

•

•
•

•

•

•
Zijn vaker (zeer) bezorgd dat hun kind op een
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte
oploopt (38%).
Zijn vaker (zeer) bezorgd dat hun kind op een andere
plek buiten de kinderopvang een besmettelijke ziekte
oploopt (23%).
Schatten de kans dat hun kind op de kinderopvang een
besmettelijke ziekte oploopt, als niet alle kinderen
gevaccineerd zijn groter in (40%).
Staan wat kritischer tegenover het RVP (13%).
Zeggen ook vaker dat zij weten dat in Nederland nu
minder kinderen gevaccineerd zijn tegen besmettelijke
ziektes, in vergelijking met enkele jaren geleden (86%).
Hebben vaker naar de vaccinatiegraad gevraagd bij de
kinderopvang (21%) en zeggen vaker hierover
geïnformeerd te zijn door de kinderopvang (24%).
Zouden vaker het gesprek aangaan met de
kinderopvang als zou blijken dat er op de
kinderopvangorganisatie ook kinderen zitten die niet
gevaccineerd zijn (56%).

Ouders van een kind onder
de 14 maanden

Hier worden de belangrijkste verschillen tussen de groepen op deze pagina beschreven.

•

•

•

•

•

•

Aanstaande ouders

•

•
•

•

•

•

Ouders van een kind tussen de
14 maanden en 4 jaar

38

Zijn vaker (helemaal) niet bezorgd dat hun kind op
een kinderopvangorganisatie een besmettelijke
ziekte oploopt (54%).
Zijn vaker (helemaal) niet bezorgd dat hun kind op
een andere plek buiten de kinderopvang een
besmettelijke ziekte oploopt (61%).
Weten vaker niet wat de vaccinatiegraad van de
kinderopvang is en hebben hier ook geen behoefte
aan (18%).
Staan wat kritischer tegenover het RVP (12%).
Vinden de zorgen over niet gevaccineerde kinderen
bij de kinderopvangorganisaties vaker overdreven
(16%).
Zijn het vaker oneens met dat er aparte
kinderopvang moet komen voor kinderen die niet
gevaccineerd zijn (38%).

Verschillen tussen aanstaande ouders, ouders van een kind onder de 14
maanden en ouders van een kind tussen de 14 maanden en 4 jaar

82  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Vaccineren hun kind vaker volledig (96%).
Zijn vaker (helemaal) niet bezorgd dat hun kind op een
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt (51%).
Vinden vaker dat ouders die hun kinderen niet laten vaccineren
onnodige risico’s nemen voor hun eigen kind (87%) en voor de
kinderen van anderen (86%).
Vinden vaker dat deelname aan het RVP een voorwaarde moet
worden om van kinderopvang gebruik te mogen maken (77%).
Hebben vaker behoefte aan meer informatie over het vaccinatiebeleid
van de kinderopvang (in de omgeving, 31%; eigen opvang, 38%) en
de vaccinatiegraad van de kinderopvang (in de omgeving, 26%; eigen
opvang, 32%)

Hier worden de belangrijkste verschillen tussen de groepen op deze pagina beschreven.

•

•

•

•
•

(Aanstaande) ouders die gebruik maken
van formele opvang

•

•

•

•

•

•
•

•
•
•

(Aanstaande) ouders die geen gebruik
maken van formele opvang
Zijn vaker ouders van een kind onder de 14 maanden (39%).
Vaccineren hun kind vaker niet (volledig) (8%).
Zijn vaker (zeer) bezorgd dat hun aanstaande kind op een
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt (36%).
Staan kritischer tegenover het RVP (17%).
Maken zich vaker zorgen over mogelijk bijwerkingen van vaccinaties
(22%).
Hebben vaker vragen over het belang en de veiligheid van vaccinaties
(15%).
Zijn het er vaker mee oneens dat er een aparte
kinderopvangorganisatie moet komen voor kinderen die niet
gevaccineerd zijn (41%).
Vinden vaker dat er geen vaccinatieplicht in Nederland moet komen
waarbij alle kinderen verplicht gevaccineerd moeten worden (25%).
Schatten de kans dat hun kind op de kinderopvang een besmettelijke
ziekte oploopt, als niet alle kinderen gevaccineerd zijn kleiner in
(49%).
Hebben vaker geen behoefte aan meer informatie over vaccineren in
relatie tot kinderopvang (58%)

Verschillen tussen wel en geen gebruik van formele opvang

39

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  83

Geven aan dat in hun sociale omgeving de
meeste/ (vrijwel) alle kinderen het RVP volgen
(74%).
Zijn vaker (zeer) bezorgd dat hun aanstaande
kind op een kinderopvangorganisatie een
besmettelijke ziekte oploopt (31%).
Vinden de zaken gezondheid (74%) en
veiligheid (66%) vaker belangrijk bij het
onderwerp vaccineren en kinderopvang.
Vinden de zorgen over niet gevaccineerde
kinderen vaker niet overdreven (73%).
Vinden vaker dat ouders die hun kinderen niet
laten vaccineren onnodige risico’s voor de
kinderen van anderen nemen (87%).
Vinden vaker dat vaccineren nog steeds
nodig is omdat de ziektes nog voorkomen
(94%).
Geven vaker aan dat vaccineren een
voorwaarde moet worden om van
kinderopvang gebruik te mogen maken
(78%).
Vinden vaker dat er vaccinatieplicht in
Nederland moet komen waarbij alle kinderen
verplicht gevaccineerd moeten worden (71%).
•

•

•

•

•

•

•
•

•

•

•

•
•

41

Zijn het vaker niet eens dat kinderen ouder dan 14
maanden die gevaccineerd hadden kunnen zijn een groter
risico vormen dan kinderen jonger dan 14 maanden (51%).
Vinden de zaken keuzevrijheid (54%), respect (46%) en
gewetensvrijheid (31%) vaker belangrijk bij het onderwerp
vaccineren en kinderopvang.
Geven vaker aan dat in hun gemeente de vaccinatiegraad
lager dan gemiddeld is (23%).
Schatten de kans dat hun kind op de kinderopvang een
besmettelijke ziekte oploopt, als niet alle kinderen
gevaccineerd zijn kleiner in (69%).
Denken vaker dat de gevolgen niet ernstig zullen zijn als
hun kind Bof (65%), Rodehond (63%), Mazelen (58%),
Difterie (42%), Kinkhoest (41%), HiB ziekte (28%),
Hepatitis B (28%), Tetanus (27%), Meningokokken (26%),
Polio (19%) en Pneumokokken (18%) oploopt.
Hebben minder vaak in de nieuwsmedia iets gehoord over
vaccineren in relatie tot kinderopvang (27%) en juist vaker
iets gelezen of deelgenomen aan discussies op sociale
media (53%) en hier informatie over opgezocht (54%).
Vinden informatiebronnen van Kritisch Prikken/Vaccinvrij
(40%), blogs van andere ouders (11%), eigen ouders
(10%) en overige familieleden, vrienden en collega’s vaker
betrouwbaar.
Hebben vaker behoefte aan informatie over de voor- en
nadelen van vaccineren (26%) en ervaringen van andere
ouders (13%).

Ouders die hun kind gedeeltelijk of niet laten vaccineren
Maken vaker geen gebruik van formele opvang (37%).
•
Geven vaker aan dat in hun sociale omgeving de meeste/
(vrijwel) alle kinderen het RVP niet volgen (11%).
Zijn vaker (helemaal) niet bezorgd dat hun kind op een
•
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt (63%).
Hebben vaker aangegeven dat zij niet hebben geantwoord toen
de kinderopvang vroeg of hun kind deelneemt aan het RVP
•
(28%).
Vinden de zorgen over niet gevaccineerde kinderen bij
•
kinderopvangorganisaties vaker overdreven (65%).
Staan vaker kritisch tegenover het RVP (60%).
Zijn het er vaker niet mee eens dat ouders die hun kinderen niet •
laten vaccineren onnodige risico’s nemen voor hun eigen kind
(61%) en voor de kinderen van anderen (61%).
Vinden vaker dat vaccineren niet meer nodig is omdat de ziektes
weinig voorkomen (27%).
Maken zich vaker zorgen over mogelijke bijwerkingen van
•
vaccinaties (72%).
Hebben dan ook vaker vragen over het belang of de veiligheid
van vaccinaties (42%).
Zijn het vaker niet eens dat deelname aan het RVP een
•
voorwaarde moet worden om van kinderopvang gebruik te
maken (71%).
Zijn het vaker niet eens met dat er aparte
kinderopvangorganisaties moeten komen voor kinderen die niet •
gevaccineerd zijn (60%).
Zijn vaker tegen een vaccinatieplicht in Nederland (73%).

Hier worden de belangrijkste verschillen tussen de groepen op deze pagina beschreven.

•

•

•

•

•

•

•

•

Ouders die hun kind volledig
laten vaccineren

Verschillen tussen wel en gedeeltelijk/niet vaccineren

84  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Maken vaker gebruik van een kinderdagverblijf (62%).
Vinden vaker dat er een vaccinatieplicht in Nederland moet komen
(71%).
Denken vaker dat de gevolgen (zeer) ernstig zullen zijn als hun kind
Meningokokken (83%), Polio (86%), Pneumokokken (79%), Hepatitis
B (77%), Tetanus (69%), HiB ziekte (69%), Mazelen (68%), Kinkhoest
(62%), Bof (61%) en Rodehond (61%) oploopt.
Denken vaker dat in hun gemeente de vaccinatiegraad gemiddeld is
(34%).
Hebben vaker informatie over vaccineren in relatie tot kinderopvang
opgezocht (40%) en heb hier ook vaker met anderen over gesproken
(45%).

Hier worden de belangrijkste verschillen tussen de groepen op deze pagina beschreven.

•

•

•

•
•

(1500 of meer omgevingsadressen per km²)

Ouders die wonen in stedelijk gebied

•

•

•
•

Ouders die wonen in landelijk gebied

(minder dan 1500 omgevingsadressen per km²)
Maken vaker geen gebruik van formele opvang (25%).
Zijn vaker (helemaal) niet bezorgd dat hun kind op een
kinderopvangorganisatie een besmettelijke ziekte oploopt (53%).
Denken vaker dat in hun gemeente de vaccinatiegraad lager dan
gemiddeld is (12%).
Hebben vaker geen behoefte aan meer informatie over vaccineren in
relatie tot kinderopvang (43%).

Verschillende tussen stedelijk en landelijk woongebied

40

11
Bijlage
“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  85

86  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

10%

26%

63%

10%

16%

Gastouderopvang
Geen van deze

19%

Peuterspeelzaal

Opvang door oppas, au pair, familie of
kennissen

Kinderdagverblijf (0 tot 4 jaar)

Type opvang

42%

54%

43

Vraag 1. Wat geldt voor uw huishouden? Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)
Vraag 2. Van welke van de volgende vormen van kinderopvang maakt u gebruik voor uw kind van onder de 4 jaar?/ Van welke van de volgende vormen van kinderopvang bent u van plan gebruik te gaan maken voor uw kind? [meer antwoorden mogelijk]
Basis: alle (aanstaande) ouders (n=1.243)

Ik ben/mijn partner is in verwachting van
ons eerste kind

Ik ben de ouder/verzorger van een kind
onder de 14 maanden

Ik ben de ouder/verzorger van een kind
tussen de 14 maanden en 4 jaar

Type ouder

Achtergrond

Amsteldijk 166
1079 LH Amsterdam
Postbus 247
1000 AE Amsterdam
t 020 522 54 44
f 020 522 53 33

Kinderopvang en vaccinatie

Kwalitatief onderzoek onder ouders ten behoeve van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Judith ter Berg en Yolanda Schothorst

H6873| juni 2019

Kantar Handelsregister Amsterdam, nr. 33134494 | OB-nr. NL 00.35.53. 358.B01 | Op al onze overeenkomsten
zijn onze algemene voorwaarden, gedeponeerd ter griffie van de Rechtbank te Amsterdam, van toepassing.
Aangesloten bij MOA

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  87

Inhoud
Management summary

1

Inleiding

5

1
1.1
1.2

Opzet en uitvoering van het onderzoek
Opzet en uitvoering van het onderzoek
Interpretatie rapportage

7
7
8

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Resultaten
Keuze voor (formele) kinderopvang
Keuze voor wel of niet vaccineren
(Zorgen over) Kinderopvang en vaccinatie
Lessen uit de gesprekken

9
9
11
14
20

Bijlagen

1
2
4

Bijlage 1
Bijlage 2

Kinderopvang en vaccinatie | H6873| © Kantar | juni 2019

88  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Management summary
Op basis van de zorgen die ouders van jonge kinderen hebben over de dalende vaccinatiegraad en
signalen vanuit kinderopvanginstellingen die eveneens vragen van ouders hierover krijgen, is door de
staatssecretarissen van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) besloten een externe commissie Kinderopvang en Vaccinatie
in te stellen.
De commissie wil graag inzicht krijgen of ouders zich zorgen maken over de gezondheid van hun kind op
de kinderopvang en zo ja, waarover. Verder wil de commissie weten in hoeverre deze zorgen ertoe leiden
dat zij hun kind niet naar de kinderopvang durven brengen. Ze heeft om die reden SZW gevraagd een
onderzoek uit te laten voeren onder (aanstaande) ouders.
De doelstelling van het onderzoek en de onderzoeksvragen zijn als volgt geformuleerd:

Om deze vragen te beantwoorden, is zowel kwantitatief als kwalitatief onderzoek uitgevoerd. Het
kwantitatieve onderzoek levert informatie op over de omvang van de groep ouders die zich zorgen maakt
en waar de meeste zorg naar uitgaat. Kwalitatief onderzoek is ingezet om duidelijk te krijgen waarover
men zich precies zorgen maakt, welke motivaties men hiervoor heeft, en hoe men deze zorgen
verwoordt. Dit rapport gaat alleen in op de resultaten van het kwalitatieve onderzoek.
Om deze inzichten te verkrijgen zijn er 12 interviews met ouders van kind(eren) tot 4 jaar uitgevoerd,
deels bij ons op kantoor (4) en deels telefonisch (8).

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 1

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  89

De vorm van dit kwalitatieve onderzoek is open en exploratief en gaat uit van wat de deelnemers zelf ter
sprake brengen. Dit stelt ons in staat om inzicht te verkrijgen in opvattingen en achterliggende
verklaringen. De resultaten zijn niet generaliseerbaar naar ouders in het algemeen omdat het maar om 12
ouders gaat die niet representatief zijn voor de totale groep ouders van kinderen tot 4 jaar in Nederland.
In het kwantitatieve onderzoek zijn wel representatieve resultaten terug te lezen (zie: Kinderopvang en
vaccineren, kwantitatief onderzoek).
In het navolgende rapport zijn de bevindingen in detail terug te lezen. Hieronder staan de belangrijkste
conclusies geformuleerd.
Conclusies
Keuze voor vorm van kinderopvang
❖ De geïnterviewde ouders die hun kind naar een vorm van formele kinderopvang brengen, hebben
hier verschillende redenen voor. Duidelijk is dat nabijheid van de opvangorganisatie een heel
belangrijke reden wordt gevonden die losstaat van de voorkeur voor een gastouder of een
kinderdagverblijf. En verder blijkt de keuze voor ofwel een kinderdagverblijf ofwel een gastouder
veelal te worden gekoppeld aan omstandigheden die specifiek voor die vorm gelden zoals de
kleinschaligheid, gezinssetting en flexibiliteit van een gastouder en de continuïteit, het ‘meer ogen’
principe en professionaliteit van een kinderdagverblijf.
❖ De zoektocht van de geïnterviewde ouders naar de gewenste vorm van opvang is erop gericht om
hun kind met een gerust hart naar de kinderopvang te kunnen brengen. Waarden die daarbij van
belang zijn voor hen: veiligheid, vertrouwen, welzijn, ontwikkeling van het kind, rust en
vrijheid/autonomie voor ouder.
❖ De ouders in dit onderzoek die geen gebruik maken van formele kinderopvang hebben deze opvang
niet nodig omdat ze zelf thuis zijn om voor hun kind te zorgen en/of een beroep kunnen doen op
familie. Ook komt een voorkeur voor opvang thuis naar voren met als belangrijkste redenen: thuis is
er meer aandacht voor je kind (eren), kunnen ze eventueel met broertjes of zusjes spelen, hebben ze
minder kans om ziektes op te lopen en heb je als ouder meer de mogelijkheid om de opvoeding naar
eigen hand te zetten.
Keuze voor wel of niet vaccineren
❖ Van de geïnterviewde ouders heeft iedereen hun kind de voor zijn/haar leeftijd gebruikelijke
vaccinaties laten krijgen op één ouder na.
❖ Een heel belangrijk argument voor de geïnterviewde ouders om hun kind te laten vaccineren is dat ze
hun kind daarmee zo goed mogelijk beschermen tegen het krijgen van ziektes. Ze hanteren hierbij
het adagium ‘beter voorkomen dan genezen’. Een aantal ouders geeft aan dat ze het eveneens van
groot belang vinden dat met het laten vaccineren van het eigen kind een ‘groepsbescherming’ wordt
gerealiseerd.
❖ Opvallend is dat een aantal geïnterviewde ouders aangeeft niet een heel bewuste keuze te hebben
gemaakt om hun kind deel te laten nemen aan het Rijksvaccinatieprogramma (RVP); het is iets dat er
voor hen ‘gewoon bij hoort’. Sommigen geven expliciet aan te vertrouwen op de overheid met het
vaccinatieprogramma.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 2

90  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

❖ De waarden die voor ouders gepaard gaan met vaccineren zijn (let wel: alle geïnterviewde ouders in
dit onderzoek nemen deel aan het RVP): bescherming van en veiligheid voor het eigen kind,
bescherming van en veiligheid voor andere kinderen, welzijn van het kind, rust en zekerheid voor de
ouder.
❖ De invloed van de recente aandacht in de media voor de uitbraken van mazelen en de discussies
hierover laten de ouders in dit onderzoek niet onberoerd. Het blijkt de gedachten aan te wakkeren
over wel/niet vaccineren en de relatie met eventuele risico’s op de kinderopvang.
❖ Ouders in dit onderzoek vinden over het algemeen dat je als ouder de keuzevrijheid hebt om je kind
wel of niet te laten vaccineren, maar sommigen vinden het wel ‘te makkelijk’ dat de ouders die hun
kind niet laten vaccineren dan maar vertrouwen op de groepsbescherming en de hoge
vaccinatiegraad.
Zorgen over kinderopvang en vaccinatie
❖ De geïnterviewde ouders zijn merendeels niet op de hoogte of de kinderen op hun kinderopvang wel
of niet gevaccineerd zijn. Ze zijn in de veronderstelling dat de meeste kinderen gevaccineerd zullen
zijn.
❖ Enkele ouders hebben zelf bij de kinderopvangorganisatie gevraagd hoe het is gesteld met de
vaccinatiegraad in de kinderopvangorganisatie. Dit betreft de ouders van een kind jonger dan 14
maanden. Door sommige kinderopvangorganisaties is de ouders gevraagd of hun kind gevaccineerd
is. Opvallend is dat hiervan geen bewijsvoering wordt gevraagd. Ouders in dit onderzoek vinden het
overigens geen probleem als de kinderopvangorganisatie hierom vraagt, ze zien er het nut van.
❖ Het is voor lang niet alle deelnemende ouders een uitgemaakte zaak of ze willen weten wat de
vaccinatiegraad op de kinderopvang is. Als ze het wel willen weten heeft dat te maken met de kennis
die ze dan hebben of hun kind een verhoogd risico loopt of niet. Sommigen van hen hoeven het niet
te weten omdat ze ervan uitgaan dat hun kind afdoende beschermd is doordat hun kind alle
vaccinaties heeft gehad. Maar een paar ouders houden zich liever ‘onwetend’ omdat ze opzien tegen
de eventuele consequenties (overschakelen naar andere kinderopvang).
❖ De ouders in dit onderzoek die zich geen zorgen maken dat hun kind op de kinderopvang een
besmettelijke ziekte kan oplopen, relateren dit vooral aan het feit dat hun eigen kind gevaccineerd is.
Om die reden veronderstellen ze dat hun kind niet veel risico loopt op een besmettelijke ziekte.
Verder spelen de volgende argumenten een rol: kleine kans dat er iets gebeurt, kan ook elders
gebeuren, vertrouwen in snelle kennis over eventuele uitbraak op de kinderopvang, alle kinderen bij
de gastouder zijn gevaccineerd of de veronderstelling dat kinderen op kinderopvangorganisatie
ingeënt zijn.
❖ De geïnterviewde ouders die zich wel zorgen maken, hebben als voornaamste zorg dat hun kind ziek
kan worden, eventueel zelfs ernstig ziek met eventueel blijvende gevolgen. Onder hen zijn degenen
die kinderen jonger dan 14 maanden hebben. Ze maken zich zorgen omdat hun kind nog niet
beschermd is tegen de bof, mazelen en rodehond. Sommigen van hen vragen zich af hoe het is
gesteld met de bescherming als hun kind nog niet gevaccineerd is, ze weten het niet goed. Ook kan
de zorg zitten in hoe de kinderopvangorganisatie om zal gaan met besmettelijke ziekten: zijn er wel
protocollen?
❖ De waarden die ten grondslag liggen aan de zorgen van ouders in dit kwalitatieve onderzoek komen
uiteindelijk neer op hun behoefte om hun kind zo veel mogelijk en liefst tegen alles te willen

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 3

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  91

beschermen. Ze zien het als wezenlijk onderdeel van hun rol als ouder om hun kind zo veel mogelijk
te vrijwaren van ziekte, pijn, ongemak en daarmee de kans te bieden op een zo gezond mogelijk
leven. Deels komen dezelfde waarden naar voren: bescherming geven aan je kind, gezond leven
voor het kind, veiligheid van het kind, welzijn van het kind, rust/zekerheid en vrijheid voor de ouder.
Desgevraagd vindt men waarden als collectieve verantwoordelijkheid zeer van toepassing, gevolgd
door solidariteit en respect.
❖ Zorgen kunnen volgens de geïnterviewde ouders worden verminderd of beheerst door: het geven van
informatie over de groepsbeschermende werking van vaccinatie zodat ouders eventueel overtuigd
kunnen raken van het nut van vaccineren, maar ook ouders adviseren hun kind te laten vaccineren.
Enkele ouders vinden dat ouders verplicht mogen worden om hun kind dat naar de kinderopvang
gaat te laten vaccineren. Kinderopvangorganisaties krijgen een rol toegedicht in het goed
communiceren met ouders over de risico’s. De overheid kan transparant zijn over de voor- en
nadelen van vaccineren om daarmee het vertrouwen in de overheid te voeden. Enkele ouders
zouden ook willen weten of en hoeveel kinderen er gevaccineerd zijn op de kinderopvangorganisatie
zodat ze hun eigen afweging kunnen maken in het eventueel verbinden van consequenties aan deze
kennis. Sommige ouders zouden namelijk hun kind van de kinderopvangorganisatie afhalen en dan
vooral de ouders van kinderen jonger dan 14 maanden.
❖ De geïnterviewde ouders zijn vrij eensgezind van mening dat kinderopvangorganisaties het recht
hebben kinderen te weigeren die niet gevaccineerd zijn. Let wel: aangezien ze zelf deelnemen aan
het RVP raakt een dergelijke maatregel hen niet. Ze vinden het terecht dat kinderopvangorganisaties
hiermee de risico’s voor de jonge kinderen (tot 14 maanden) willen verminderen.
❖ De ouders in dit kwalitatieve onderzoek zijn vooral van mening dat ouders het recht en keuzevrijheid
hebben om zelf te bepalen of hun kind wordt gevaccineerd. Men beschouwt dit min of meer als een
grondrecht. Maar ze stellen dat het wel tot gevolg kan hebben dat hun kind wordt geweigerd op
kinderopvangorganisaties. En sommige ouders vinden dat degenen die hun kind niet laten
vaccineren zich onttrekken aan een collectieve verantwoordelijkheid om de vaccinatiegraad op peil te
houden.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 4

92  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Inleiding

Op basis van de zorgen onder ouders van jonge kinderen over de dalende vaccinatiegraad en signalen
vanuit kinderopvanginstellingen die eveneens vragen van ouders hierover krijgen, is door de
staatssecretarissen van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) besloten een externe commissie Kinderopvang en Vaccinatie
in te stellen.
De commissie wil graag inzicht krijgen of ouders zich zorgen maken over de gezondheid van hun kind op
de kinderopvang en zo ja, waarover. Verder wil de commissie weten in hoeverre deze zorgen ertoe leiden
dat zij hun kind niet naar de kinderopvang durven brengen. Ze heeft om die reden het ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) gevraagd een onderzoek uit te laten voeren onder
(aanstaande) ouders.
De doelstelling van het onderzoek en de onderzoeksvragen zijn als volgt geformuleerd:

Om deze vragen te beantwoorden is zowel kwantitatief als kwalitatief onderzoek uitgevoerd. Het
kwantitatieve onderzoek levert informatie op over de omvang van de groep ouders die zich zorgen maakt
en waar de meeste zorg naar uitgaat. Kwalitatief onderzoek is ingezet om duidelijk te krijgen waarover
men zich precies zorgen maakt, welke motivaties men hiervoor heeft, en hoe men deze zorgen
verwoordt. Dit rapport gaat alleen in op de resultaten van het kwalitatieve onderzoek.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 5

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  93

Om deze inzichten te verkrijgen zijn er 12 interviews uitgevoerd, in overleg met SZW als volgt verdeeld:
•
•

9 interviews met ouders van tenminste 1 kind onder de 4 jaar die gebruik maken van formele
kinderopvang (gespreid over gebruik kinderdagverblijvenopvang (5) en gastouderopvang (4))
3 interviews met ouders van tenminste 1 kind onder de 4 jaar die geen gebruik maken van formele
kinderopvang en zich zorgen maken over niet vaccineren.

De interviews zijn deels bij ons op kantoor (4) en deels telefonisch (8) uitgevoerd.
Hoofdstuk 1 geeft een verantwoording van de opzet en de uitvoering van het onderzoek. In hoofdstuk 2
worden de onderzoeksresultaten beschreven. In bijlage 1 is het respondentoverzicht terug te vinden.
Bijlage 2 geeft de gespreksleidraad weer.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 6

94  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

1

Opzet en uitvoering van het onderzoek

1.1

Opzet en uitvoering van het onderzoek

Kantar heeft in de periode van 1 mei tot en met 6 mei 2019 interviews uitgevoerd met:
•

9 ouders van tenminste 1 kind onder de 4 jaar die gebruik maken van formele kinderopvang
(gespreid over gebruik kinderdagverblijvenopvang (5) en gastouderopvang (4));

•

3 ouders van tenminste 1 kind onder de 4 jaar die geen gebruik maken van formele kinderopvang
en zich zorgen maken over vaccineren in relatie tot kinderopvang.

Voor de werving van ouders hebben we de volgende selectiecriteria in acht genomen:
•

spreiding over vaders of moeders als gesprekspartner;

•

spreiding in de leeftijd van het kind (tussen 0 en 4 jaar).

De selectie van de ouders met formele kinderopvang is gebeurd op basis van een screening van ouders
uit onze steekproefbron Kantar Consumentenpanel. Ze hebben de vraag voorgelegd gekregen of ze mee
willen doen aan een onderzoek ’naar het opgroeien van kinderen, waaronder aandacht voor
kinderopvang’ in opdracht van een niet-commerciële instelling. Het onderwerp van het gesprek en de
opdrachtgever zijn hen niet van tevoren meegedeeld, omdat we de deelnemers niet al op het spoor
wilden zetten van het uiteindelijke doel van het onderzoek. Uiteindelijk is daar natuurlijk wel openheid van
zaken over gegeven.
De selectie van ouders die geen gebruik maken van formele kinderopvang en zich zorgen maken is
gebeurd op basis van hun antwoordpatroon in het kwantitatieve onderzoek (antwoord 5, 6 of 7 op vraag:
In welke mate bent u bezorgd dat uw (aanstaande) kind op een kinderopvangorganisatie een
besmettelijke ziekte oploopt/kan oplopen?).
De groep geïnterviewde ouders in het kwalitatieve onderzoek wijkt dus af in zoverre dat in het
kwantitatieve onderzoek ook aanstaande ouders zijn betrokken en in dit onderzoek niet en dat de ouders
die zich zorgen maken zijn geselecteerd op basis van hun antwoordpatroon in het kwantitatieve
onderzoek.
Van de 12 ouders volgen 11 het Rijksvaccinatieprogramma en 1 ouder met vertraging, in feite dus alle 12
ouders.
Een overzicht van de achtergrondgegevens van de deelnemers is opgenomen in bijlage 1.
Op 2 mei 2019 zijn er vier interviews uitgevoerd op een onderzoekslocatie in Amsterdam. De overige
interviews zijn telefonisch gedaan. Bij zowel de interviews op locatie als de telefonische interviews was
de opdrachtgever in staat om mee te kijken/luisteren.
De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een gesprekspuntenlijst die in overleg met SZW is
opgesteld (zie bijlage 2).

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 7

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  95

1.2

Interpretatie rapportage

Kwalitatief onderzoek stelt ons in staat inzicht te verkrijgen in opvattingen van mensen en de
achterliggende verklaringen daarvan. Deze vorm van onderzoek is open en exploratief en gaat uit van
wat de deelnemers zelf ter sprake brengen. Bij kwalitatief onderzoek gaat het om het beschrijven van de
diversiteit aan opvattingen en niet om de frequentie waarmee bepaalde uitspraken worden gedaan.
De resultaten uit dit kwalitatieve onderzoek zijn niet generaliseerbaar naar ouders in het algemeen,
omdat het maar om 12 ouders gaat die niet representatief zijn voor de totale groep ouders van kinderen
tot 4 jaar in Nederland. In het kwantitatieve onderzoek zijn wel representatieve resultaten terug te lezen
(zie: Kinderopvang en vaccineren, kwantitatief onderzoek). Wel geven de resultaten een beeld van de
opvattingen die leven over dit onderwerp. Opgenomen citaten dienen ter illustratie; de citaten van
deelnemers zijn cursief en door dubbele aanhalingstekens aangegeven.
In dit rapport duiden we de groep ouders aan met ‘geïnterviewde ouders’ of ‘ouders in dit onderzoek’.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 8

96  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

2

Resultaten

In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de resultaten uit dit kwalitatieve onderzoek. Achtereenvolgens
komen de beweegredenen van geïnterviewde ouders aan bod om voor een bepaalde vorm van
kinderopvang of geen kinderopvang te kiezen, waarom ze hun kinderen al dan niet laten vaccineren en
welke zorgen ze zich maken over vaccinatie in relatie tot de kinderopvang.

2.1

Keuze voor (formele) kinderopvang

Ouders in dit onderzoek maken gebruik van een gastouder of een kinderdagverblijf. Enkele ouders
maken geen gebruik van formele kinderopvang; ze vangen hun kind zelf op of het wordt opgevangen
door een oppas of opa/oma.
Welke redenen spelen mee voor een keuze? Een reden die heel belangrijk wordt gevonden en los staat
van het type opvang is of de opvanglocatie dichtbij huis is of niet. Nabijheid van opvang wordt van belang
gevonden in verband met het hebben van zo min mogelijk reistijd voor hun kind en voor zichzelf. Verder
is er duidelijk onderscheid in de redenen die van belang zijn bij de keuze voor een gastouder of voor een
kinderdagverblijf. De redenen om voor een van de twee te kiezen, worden vaak als minpunt van de
andere vorm gezien. We geven de naar voren gebrachte redenen onderstaand in schema weer.
kinderdagverblijf

gastouder

•

toegeschreven professionaliteit

•

•

onafhankelijk van ziekte begeleiders: opvang
gaat door

•

kleinschaligheid, meer aandacht

•

huiselijkheid

•

structuur in de dag

•

persoonlijke klik met de gastouder

•

een meer lerende omgeving

•

•

controle door meer ogen

•

kwaliteit: kennis over ontwikkeling van

flexibiliteit in dagen en tijdstippen (kunnen
wisselen met dagen, vroeg (voor 7.00 uur)
brengen, laat (na 19.00 uur) halen

•

kosten beheersbaar (door flexibiliteit in
afname)

kinderen

de gezinssetting, vergelijkbaar met thuis

•

meer kinderen om mee te spelen

•

antroposofische grondslag

•

dezelfde geloofsovertuiging

•

‘goed’ gevoel

•

dezelfde opvoedstijl

De geïnterviewde ouders geven aan dat de keuze voor een vorm van kinderopvang vaak een heel proces
is geweest, waarin ze verschillende kinderopvangorganisaties hebben bezocht om een idee te krijgen van
de sfeer en de locatie. Als er meerdere kinderen in het gezin zijn, blijkt dat de jongere kinderen vaak naar
de opvang gaan waar het oudste kind is begonnen, tenzij er redenen waren om te veranderen van
kinderopvang.
Ook horen we soms terug dat wachtlijsten voor een kinderdagverblijf kunnen leiden tot een ‘gedwongen’
keuze voor een gastouder of dat de kosten zo uiteenlopen dat men zich genoodzaakt ziet te kiezen voor
de goedkoopste variant.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 9

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  97

“Ons kinderdagverblijf heeft totaal geen plek. Ze zitten met een personeelstekort. Mijn kinderen staan op
de wachtlijst (red.: woonachtig in dorp).”
Gevraagd naar de belangrijkste reden voor een bepaalde vorm van kinderopvang, blijkt dat het vaak gaat
om een combinatie van bovenstaande redenen.
“De locatie is op de route, langs de snelweg, we zijn er zo. Daarnaast is het voor mij en mijn vriendin
handig door de ruime openingstijden van het kinderdagverblijf. Daarnaast is er controle en de
ontwikkeling van het kind komt het ook ten goede. Eventuele kennis van de organisatie over de
ontwikkeling van het kind is ook belangrijk.”
“Ze (red.: gastouder) woont twee straten verderop. Dat is ideaal, ik hoef niet om te fietsen. En de
openingstijden. Ze is superflexibel. Dat hebben we allebei nodig. We werken allebei onregelmatig. Daar
past zij prima in.”
De zoektocht is erop gericht om de baby of het kind met een gerust hart naar de kinderopvang te kunnen
brengen. Waarden die daarbij van belang zijn voor de geïnterviewde ouders zijn:
•

veiligheid (er overkomt m’n kind niks, controle door meerdere professionals)

•

vertrouwen (ze hebben het beste voor met m’n kind, ze ‘zien m’n kind’)

•

welzijn (mijn kind heeft het naar zijn/haar zin, gaat graag naar de opvang)

•

rust (zorg kunnen overlaten)

•

ontwikkeling van het kind

•

vrijheid/autonomie voor ouder (werk, moment voor jezelf)

“Ik ben uit op een veilige omgeving, waar hij lekker kan spelen en iets leert. Dat er goed voor hem
gezorgd wordt.”
“Vertrouwen is belangrijk, omdat ik wil dat mijn dochter een leuke tijd heeft en het naar haar zin heeft. Dat
als ze valt, of dat als ze pijn heeft dat ze goed geholpen wordt.”
Verder levert een goed geregelde kinderopvang een gevoel van vrijheid/autonomie op om datgene te
kunnen doen wat men zelf graag wil doen. Het gaat dan vooral om werken buitenshuis, maar het komt
ook voor dat het een dag voor jezelf is die naar eigen inzicht besteed kan worden.
“Het geeft mij een gerust hart. Ze heeft het daar ontzettend leuk. Ik kan mij volledig focussen op mijn
werk, omdat ik weet dat zij het fijn heeft.”
De sociale omgeving van de geïnterviewde ouders is gedeeltelijk van invloed op de keuzes die ze maken
in kinderopvang. Beschikbaarheid en bereidheid van opa’s en oma’s kunnen zorgen voor een dag minder
formele kinderopvang. Verder geven ze aan dat er niet één bepaalde manier is waarop kinderopvang
wordt geregeld in de familie- en kennissenkring; men heeft zowel mensen in de eigen omgeving die
gebruik maken van kinderdagverblijven als van gastouders en – in mindere mate – van betaalde oppas
aan huis.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 10

98  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Een heel deel gaat naar een gastouder of kinderdagverblijf maar ook naar opa’s en oma’s. Alles komt
aan bod. Bij collega’s op mijn werk: de een heeft oppasmeisjes, dat is een ramp, de ander zit bij een
kinderdagverblijf, en twee bij dezelfde gastouder. Dat wisten we eerst niet. Dat was wel heel grappig. En
een zit thuis, die heeft geen opvang.”
De ouders in dit onderzoek die geen gebruik maken van formele kinderopvang, hebben deze
kinderopvang niet nodig omdat ze zelf thuis zijn (door arbeidsongeschiktheid, tussen twee banen in,
studerend) om voor hun kinderen te zorgen en/of een beroep kunnen doen op familie. Heeft de een het
eigen kind wel naar formele kinderopvang gebracht, maar vanwege het kostenaspect dit momenteel
gestaakt, de anderen hebben een duidelijke voorkeur voor opvang thuis. Want, zo is hun stellingname:
thuis is er meer aandacht voor je kind(eren), kunnen ze eventueel met broertjes/zusjes spelen, is er
minder kans op ziektes en heb je meer de mogelijkheid de opvoeding naar eigen hand te zetten.
“Dat is nu in combinatie met de opleiding. Ik heb de tijd ook om zelf bij hem te zijn. […] Ik heb nu geen
volledige baan. Dat maakt het nu voor mij ook makkelijker. Dat zal straks wel het geval zijn. Over een
tijdje ga ik volledig aan de slag en kan ik niet terugvallen op mijn moeder.”
“Volgende week moet ik een hele dag zonder hem zijn. Ik heb een etentje. Dan is hij bij mijn vader, maar
dan denk ik wel de hele dag: hoe gaat het met hem? Heeft hij zijn flesje?”

2.2

Keuze voor wel of niet vaccineren

Van de geïnterviewde ouders heeft iedereen hun kind de voor zijn/haar leeftijd gebruikelijke vaccinaties
laten krijgen, op één ouder na. De betreffende ouder laat haar kinderen pas vaccineren vanaf hun 2 e jaar,
omdat ze vindt dat het lichaam zelf genezingskracht heeft en ze vindt het niet goed voor het
immuunsysteem om op jonge leeftijd blootgesteld te worden aan vaccins. De vaccinaties zijn wat haar
betreft meer een soort extra zekerstelling. In haar omgeving is zij een van de weinige ouders die haar
kinderen laat vaccineren; veel van haar vrienden zijn antroposofisch ingesteld en laten hun kinderen niet
vaccineren.
Een ouder geeft aan dat haar zoon alle vaccinaties gaat krijgen, maar dat haar drie dochters niet de
vaccinatie tegen baarmoederhalskanker (HPV) zullen krijgen. Ze vindt dat er nog onvoldoende bekend is
over de gevolgen op langere termijn van de vaccinatie.
Welke redenen hebben de ouders in dit onderzoek om hun kinderen te laten vaccineren? Er spelen een
paar argumenten een rol. Ten eerste is een heel belangrijk argument dat ze daarmee hun kind
beschermen tegen het krijgen van ziektes. Dit alles onder het adagium ‘voorkomen is beter dan genezen’.
Het blijkt overigens dat nogal wat ouders vertrouwen op het vaccinatieprogramma en er geen bewuste
keuze in maken; ze gaan ‘gewoon’ in op de uitnodiging om hun kind te laten vaccineren. Het is iets dat er
voor hen ‘bij hoort’. Een aantal ouders geeft aan dat ze het ook belangrijk vinden dat daarmee een
‘groepsbescherming’ wordt gerealiseerd en dat bijvoorbeeld kinderen die om een bepaalde reden
(bijvoorbeeld vanwege een andere ziekte) niet kunnen worden gevaccineerd eveneens beschermd zijn.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 11

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  99

“Ik vind het belangrijk dat ze geen enge ziektes krijgt en dat ze geen anderen in gevaar brengt. Dus een
combinatie eigenlijk. Het kan vervelende gevolgen hebben.”
“De ernst van de ziekte is verlaagd. Daarbij is de beschermingsgraad verlaagd. Je hebt een kudde, een
hele grote groep nodig, die gevaccineerd zijn voor kinderen die dat niet kunnen zijn. Als een kind kanker
heeft of wat dan ook heeft die ook behoefte aan zo’n groep. Dus het is heel belangrijk.”
“Ja, als we er allemaal voor kiezen, dan weten we gewoon dat je eigenlijk voor iedereen het risico uitsluit.
Als we dat allemaal zouden doen, zou dat beter zijn.”
Sommige ouders geven expliciet aan de overheid te vertrouwen met het vaccinatieprogramma:
“De overheid schrijft het voor met een reden. Dat volg ik toch wel een beetje blind.”
“Het is onderdeel van het Rijksoverheidsprogramma. Er is genoeg wetenschappelijk onderzoek gedaan
dat vaccineren werkt. Ik ga mijn kinderen niet onnodig ziek laten worden of ernstige
gezondheidsproblemen op laten lopen.”
Het blijkt voor de geïnterviewde ouders zwaar te wegen dat ze graag willen voorkomen dat hun kind ziek
wordt. Het laten geven van vaccinaties betekent dat ze hen behoeden voor ongemak, voor eventueel
ernstige klachten, blijvende klachten en voor het in het ergste geval hier eventueel aan overlijden. Ze zien
het als onderdeel van hun taak als ouders om hun kind hiertegen te beschermen. Vaccineren betekent
voor hen dat ze hun kind kunnen behoeden voor vermijdbare risico’s; ze hebben daarmee het gevoel
invloed uit te kunnen oefenen op een zo gezond mogelijke kindertijd voor hun kind.
“Ik wil niet dat mijn kind de kans loopt heel erg ziek te worden. Je hoort vaker dat kinderen doodziek
worden bij ouders die ze niet laten vaccineren. Mijn dochter was nog niet gevaccineerd voor de
Mexicaanse griep. Toen brak het hier uit. En heb ik die prik alsnog opgehaald.”
“Bij een griepje weet je dat hij er weer bovenop komt. Maar bij kinkhoest en dat soort dingen weet je niet
wat de afloop is.”
“Je hebt het beste voor je kind over. Als een prikje ervoor zorgt dat hij niet ziek wordt, is het heel
makkelijk.”
Een van de ouders heeft een kind dat met acht maanden meningitis heeft gekregen; dat heeft zijn
vertrouwen in de gezondheid van zijn kind ernstig geschaad. Maar hij laat zijn dochter wel alle vaccinaties
krijgen en is daardoor niet gaan twijfelen aan het nut van vaccinaties.
Waarden die gepaard gaan met vaccineren:
•

bescherming van en veiligheid voor het eigen kind

•

bescherming van en veiligheid voor andere kinderen

•

rust voor de ouder

•

zekerheid (controle over de situatie)

•

welzijn van het kind (niet ziek worden)

“Dat ik mij minder zorgen hoef te maken. Ik moet er niet aan denken dat mijn kind ongeneeslijk ziek
wordt. En al helemaal niet als ik de kans had om mijn kind te beschermen.”

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 12

100  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Het geeft me een soort van geruststelling. En ook dat je weet dat zij niet zomaar ziek wordt maar ook
niet zomaar anderen kan besmetten.”
De invloed van de recente aandacht in de media voor de uitbraken van mazelen en de discussie hierover
(bijvoorbeeld de opstelling van kinderopvangorganisaties) doet zich overigens gelden. Men heeft hier
vaak van gehoord en geeft ook aan voorafgaand aan deze aandacht er eigenlijk niet zo bij te hebben stil
gestaan. In die zin is het voor sommige ouders een gespreksonderwerp dat nog niet zo lang speelt.
Het blijkt dat het de laatste tijd wel onderwerp van gesprek is in de eigen kring. De meeste ouders in dit
onderzoek verkeren in kringen waar de ouders hun kinderen laten vaccineren, er wordt gesproken over
de argumenten die verschillende ouders hebben om hun kinderen wel of niet te laten vaccineren. De ene
ouder maakt zich hier meer druk over dan de ander en de toon van gesprekken varieert.
“Daar wordt over gesproken ja. Maar het is hier heel gemoedelijk. Jij denkt wat jij denkt en ik denk wat ik
denk.”
“Deze vriendin spreek ik met zijn tweeën. Ik denk daar anders over, maar dan vraag ik: waarom zou je
dat vinden? Maar op verjaardagen enzo hebben we het er minder over. Als we bij haar komen en er zijn
meer mensen in haar omgeving die dat ook vinden, dan heb ik geen zin die discussie aan te gaan.”
“Niet echt. Een beetje op het werk met collega’s die nu kindjes krijgen. We hebben eigenlijk allemaal
dezelfde soort mening en dat is dat vaccineren gewoon moet. Dat krijg je met wetenschappers bij elkaar.”
Sommige ouders hebben begrip voor degenen die hun kind niet laten vaccineren. Ze vinden bijvoorbeeld
dat de overheid niet transparant is over wat er in de vaccins zit. Een van hen:
“De overheid wil het promoten. De overheid geeft echter te weinig informatie over wat er nou in zo’n spuit
zit. Als je informatie wilt, staat dat niet in zo’n foldertje. Dus op die manier. Je krijgt informatie over als je
wilt vaccineren. Maar heb je diepere vragen, dan moet je beter je best doen.”
Er wordt door sommigen opgemerkt dat ouders natuurlijk keuzevrijheid hebben om hun kind wel of niet te
laten vaccineren, maar dat ze het ‘te makkelijk’ vinden dat ouders die hun kind niet laten vaccineren dan
maar vertrouwen op de groepsbescherming. En een lage vaccinatiegraad kan voor enkele ouders
aanleiding zijn om een vakantie naar een ander land te plannen of niet op bezoek te gaan bij mensen
waarvan ze weten dat er niet ingeënte kinderen zullen zijn.
“Iedereen in mijn omgeving is er voor. Maar er zijn mensen die het niet doen, waardoor die kinderen onze
kinderen kunnen besmetten. In Frankrijk is mazelenuitbraak. Als er in Frankrijk kinderen niet
gevaccineerd zijn, dan gaan we daar niet op vakantie. Dan houden we daar rekening mee.” (kind jonger
dan 14 maanden)
Er zijn ook een paar ouders die in hun omgeving vooral mensen hebben die hun kinderen niet laten
vaccineren. Redenen die deze ouders hebben zijn gelegen in weinig vertrouwen in de overheid (test
vaccins onvoldoende) en/of een groot geloof in het opbouwen van de eigen weerstand van het kind.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 13

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  101

“Nu wordt het meer als een eigen keuze gezien. Er speelt ook een soort wantrouwen tegen de overheid,
dat die de vaccins niet goed zou hebben getest op mogelijke bijwerkingen. En ze gaan ervan uit dat hun
kinderen dan toch wel beschermd zijn.”

2.3

(Zorgen over) Kinderopvang en vaccinatie

Kennis over wel/niet gevaccineerde kinderen op kinderopvangorganisatie
Er is nagegaan bij de geïnterviewde ouders of ze weten of de kinderen op hun kinderopvangorganisatie
wel of niet gevaccineerd zijn. Men weet dit over het algemeen niet. Ze zijn in de veronderstelling dat het
merendeel wel gevaccineerd zal zijn. Eén ouder gaat ervan uit dat het merendeel van de kinderen op
haar kinderopvangorganisatie met een antroposofische grondslag niet gevaccineerd is.
Een paar ouders weten het wel en ze vertellen dat ze dat hebben gevraagd toen ze op zoek gingen naar
een vorm van formele kinderopvang. Het betreft een paar ouders met een kind jonger dan 14 maanden.
Een ouder heeft meegemaakt dat een kinderopvangorganisatie daar geen mededelingen over wilde doen
vanuit privacyoverwegingen. Hij zag daar geen privacy schending in zolang niet wordt verteld om welk
kind het gaat. Maar het merendeel van de ouders heeft daar niet zelf om gevraagd; tot nog toe lijkt het
geen kwestie te zijn geweest en is dat pas recent aangewakkerd.
“Dat hebben we gevraagd. En toen zei … (red.: gastouder) dat ze geen kinderen heeft die niet
gevaccineerd zijn.”
“Nu het zo in het nieuws is hebben we het er wel over gehad.”
Het is voor lang niet alle geïnterviewde ouders een uitgemaakte zaak of ze deze kennis willen hebben.
Een aantal ouders wil het weten omdat ze daarmee het gevoel hebben te weten of hun kind een
verhoogd risico loopt of niet. Andere ouders hoeven het niet te weten, omdat ze ervan uitgaan dat hun
kind afdoende is beschermd doordat hij/zij de vaccinaties heeft gehad. Een paar ouders twijfelen echter,
want ze willen dan eigenlijk niet dat hun kind wordt blootgesteld aan de risico’s maar tegelijkertijd zitten
ze er niet op te wachten om eventueel naar een andere kinderopvang te moeten overschakelen. Ze
houden zich liever ‘onwetend’.
“Voor mijn gevoel zijn mijn kinderen beschermd. Ik kan daar niet wakker om liggen. Ik zou het zielig
vinden als het gevaarlijk is voor de (niet-gevaccineerde) kinderen. Maar het is leven en laten leven.”
“Ja, als ik dat weet, dan wil ik niet dat [naam] daar komt, zodat de kans op besmetting niet aanwezig is.
Maar ze heeft het zo leuk daar. Ik vind het heel lastig. Als ik het niet weet, hoef ik er niet over na te
denken. Hoef ik geen moeilijke beslissingen te nemen.”
“Het liefst wil ik dat wel weten. Dan weet ik of mijn kind een hoger risico loopt, en dat mijn kind
geconfronteerd wordt met kinderen met mazelen. Daarnaast kan ik het respect niet opbrengen voor
mensen die hun kind niet vaccineren. Ik vind het gevaarlijk dat ze hun kind in een situatie stoppen waar
ze zichzelf of anderen ziek kunnen maken. Ik vind dat het niet nodig is, dus ik wil niet dat het kan.”
“Wat ik al zei. Ik ga de jongste er niet naar brengen als er kinderen zijn die niet gevaccineerd zijn. Ik wil
geen risico.”

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 14

102  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

“Ja, het is natuurlijk wel een fijn idee als je weet dat alle kindjes zijn ingeënt. En ook dat je weet, stel dat
er een kindje niet is ingeënt, dat je erop kan letten. En dat je denkt: misschien kan het dit of dit zijn. Dat je
er rekening mee kunt houden.”
Bij sommige kinderopvangorganisaties is ouders gevraagd of hun kind gevaccineerd is. Een paar ouders
kunnen zich dit niet meer herinneren, ofwel omdat de partner de daadwerkelijke inschrijving heeft gedaan
ofwel omdat het te lang geleden is. Degenen die er wel mee te maken hebben gehad, hebben het over
een lijst met algemene gegevens die ze moesten invullen, waarvan de vaccinatie een onderdeel was. In
vrijwel geen enkele organisatie is bewijsvoering gevraagd van de vaccinatie.
De ouders in dit onderzoek die gebruik maken van een gastouder of kinderdagverblijf zijn eensgezind van
mening dat het prima is als hun kinderopvangorganisatie deze vraag stelt. Daar hebben ze geen moeite
mee en zien ze ook wel een zeker nut van in. Let wel: het gaat in dit onderzoek om 12 ouders die het
RVP volgen, dus het geeft geen representatief beeld.
“Ik ben van mening dat je dat moet kunnen vragen. Het heeft betrekking op iedereen die daar aanwezig
is. Het is in het belang voor iedereen bij het kinderdagverblijf.”
“Ik vind het wel goed dat ernaar wordt gevraagd. Dat hoort voor mij een beetje bij de algemene vragen
die gesteld worden.”
“Ja, vind ik niet onder de privacy vallen.”
Zorgen ouders over oplopen besmettelijke ziekte op kinderopvang
Een belangrijke vraag in dit kwalitatieve onderzoek betreft de vraag of ouders zich zorgen maken dat hun
kind op de kinderopvang een besmettelijke ziekte oploopt en zo ja, waarover ze zich dan precies zorgen
maken. We hebben in dit onderzoek alleen gesproken met ouders die het RVP volgen, dus we weten niet
waar ouders die het RVP niet volgen zich zorgen over maken.
Er is een groep geïnterviewde ouders die zich geen zorgen maakt hierover en er is een groep die zich
een beetje of meer zorgen maakt. Een enkele ouder geeft aan zelf geen zorgen te hebben maar dat de
partner zich meer zorgen maakt.
Waarom maken de geïnterviewde ouders zich geen zorgen? Dit heeft vooral te maken met het feit dat het
eigen kind gevaccineerd is en dat ouders om die reden veronderstellen dat hun kind niet veel risico zal
lopen om een besmettelijke ziekte te krijgen. Ze hebben het gevoel zelf alle mogelijke beschermende
maatregelen te hebben getroffen voor hun kind. Er zijn ook ouders die onderscheid maken tussen
besmettelijke ziektes. De ziektes waartegen hun kind is ingeënt, worden als ernstiger ziektes gezien dan
een kinderziekte als de waterpokken of de vijfde ziekte. En een laatste argument dat wordt ingebracht is
dat kinderen overal besmettelijke ziektes kunnen oplopen en dat dat dan niet specifiek opgaat voor de
kinderopvangorganisatie.
Argumenten van ouders om zich geen zorgen te maken komen op de volgende neer:
•

kleine kans dat er iets gebeurt, de kans om onder een auto komen is net zo groot

•

doordat het kind is ingeënt is de kans heel klein

•

vertrouwen in snelle kennis over eventuele uitbraak bij gastouder

•

alle kinderen bij de gastouder zijn gevaccineerd

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 15

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  103

•

veronderstelling dat kinderen op kinderopvangorganisatie ingeënt zijn

•

vertrouwen in de eigen kracht van het lichaam van het kind

“De kans zou hier heel erg laag zijn. En dan zit er ook nog een verschil in in wat ze kunnen krijgen. Polio
is een heel ander verhaal dan mazelen of waterpokken.”
“Er is een risico dat ze besmet wordt, maar ik weet dat er vanuit de kinderopvang wat aan gedaan wordt
en ook door ons. Het is niet uit te sluiten.”
“Als de vaccinatiegraad hoog genoeg is om dat te weerstaan en anders is ze zelf wel genoeg ingeënt. En
anders zijn het van die ziektes die ze toch een keer moet hebben. Dan is ze er gelijk klaar mee daarna.”
“Omdat ik ervan uitga dat ze het niet krijgt, ik heb het gevoel dat ik daar met ouders kom die er hetzelfde
over denken. Hierdoor denk ik dat die ouders hun kinderen ook inenten, dus dat ik me geen zorgen hoef
te maken.”
“Het ligt eraan wat voor ziekte het is, daar blijf ik wel erg rustig onder. Ze hebben ook kinkhoest gehad,
het is allemaal goed gegaan. Ik ben me ervan bewust dat het lichaam erg sterk is en ik denk dat het
lichaam tot veel meer in staat is dan wordt gedacht.”
Indien ouders in dit onderzoek zich zorgen maken, betreft het vooral de ziektes waarvoor gevaccineerd
wordt zoals: polio, meningitis, hepatitis, rodehond, mazelen. Maar ook een ziekte als roodvonk wordt
genoemd en waterpokken omdat deze laatste twee ziektes in ieder geval belastend zijn voor het kind.
Enkele ouders hebben geen specifieke ziektes in gedachten en hebben het over ziekten in het algemeen.
Waarover gaan de zorgen, waar hebben deze betrekking op? Het baart ouders in dit kwalitatieve
onderzoek dan zorgen dat hun kind ziek kan worden, ernstig ziek en eventueel met blijvende gevolgen.
Maar er speelt meer. We zetten de genoemde zorgen op een rijtje:
•

ernstig ziek worden van kind

•

eventueel dood aan gaan of blijvende gevolgen van krijgen

•

kind is nog niet voor alles ingeënt: kind jonger dan 14 maanden

•

er heerst roodvonk op de kinderopvangorganisatie (net waterpokken achter de rug)

•

hoe weet ik of mijn kind wel beschermd is, als ze nog niet gevaccineerd is

•

kind heeft meningitis gehad ondanks vaccinatie

•

zijn er op de kinderopvang wel protocollen hoe om te gaan met besmettelijke ziekten

•

ziekte kan ernstig verloop hebben bij jong kind

“Nu wat meer, nu ze waterpokken heeft opgelopen. Als we nu weten dat ze gevaccineerd kan worden om
dit soort dingen te voorkomen, doen we dat meteen of we dat nou zelf moeten betalen of niet.”
“Alles wat je voor die 14 maanden kunt krijgen. Beschermd voor DKTP, pneumokokken. Maar voor BMR
heb je geen bescherming vanaf 6 maanden (nog bescherming vanuit de weerstand van moeder) tot die
14 maanden. Daar maak ik me wel zorgen over.”
“Bij groepjes kinderen is het nou eenmaal zo dat ze elkaar snel aansteken. Ze pakken elkaars speeltje,
zijn verkouden etc.”
“Bij een school is het zo dat als er bijvoorbeeld een kind met rode hond is, dan wordt dat gelijk gemeld
aan de ouders en stel dat je zwanger bent, dan kun je ervoor kiezen om je kind thuis te houden. Je weet

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 16

104  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

dat je kunt vertrouwen op de communicatie vanuit school. Ik weet niet of ze dat soort protocollen ook
hebben bij kinderopvangorganisaties: is dat geregeld?”
Vervolgens is nagegaan welke waarden ten grondslag liggen aan de zorgen van ouders in dit onderzoek.
Het komt erop neer dat ouders zo veel mogelijk en liefst alles willen doen om hun kind te beschermen. Ze
zien het als hun rol als ouder om hun kind zo veel mogelijk te vrijwaren van ziekte, pijn, ongemak en
daarmee de kans te bieden op een gezond leven. Deels worden dezelfde al eerdergenoemde waarden
naar voren gebracht:
waarden voor het kind
•

bescherming geven aan je kind (risico’s zo veel mogelijk uitsluiten op ziek worden)

•

gezond leven voor het kind

•

veiligheid van het kind (niet ziek worden)

• welzijn van het kind (geen ongemak door ziekte, is niet uit te leggen aan jonge kinderen)
waarden voor de ouder
•

rust/zekerheid (kansen geminimaliseerd dat kind iets krijgt, gevoel van controle)

•

vrijheid (je kunt je richten op andere zaken zoals werk, leuke dingen doen, niet beperkt in
handelingsvrijheid)

•

rol als ouder zo goed mogelijk vervullen

Hoe zorgen te verminderen
De ouders in dit onderzoek is gevraagd hoe zorgen van ouders eventueel te verminderen of beheersen
zouden zijn, los van of het hun eigen zorgen zijn of niet. Het blijkt dat ze verschillende denkrichtingen
hanteren: meer informeren over de groepsbeschermende werking van vaccinatie zodat ouders die hun
kinderen niet laten vaccineren misschien overtuigd raken van het nut ervan, ouders adviseren hun kind te
laten vaccineren. En een paar ouders zouden graag zien dat kinderen die naar de kinderopvang gaan
verplicht worden gesteld hun kind te laten vaccineren. Ook krijgen kinderopvangorganisaties een rol
toegedicht in het goed communiceren met ouders over de risico’s. Ook stellen enkele ouders dat ze het
op prijs zouden stellen als ze zouden weten hoe veel kinderen er wel/niet gevaccineerd zijn op een
kinderopvangorganisatie, zodat ze kunnen bepalen hoe risicovol ze dat vinden en of ze daar
consequenties aan willen verbinden.
“Niet te veel bij stilstaan, maar wel de adviezen opvolgen die gegeven worden zoals de vaccinaties die
ieder kind kan krijgen die dan ook te doen. Dan hoef je je daar niet meer druk over te maken.”
“Als er voorlichting wordt gegeven over het belang van de vaccinatiegraad. Mensen zijn er niet van op de
hoogte welke gevolgen het heeft als de vaccinatiegraad omlaag gaat. Ze zeggen: ’Andere kinderen zijn
toch geënt? Dan kan mijn kind niet ziek worden.”
“Mensen moeten ook weten wat de gevolgen zijn als de bescherming op groepsniveau afneemt en dat
dat invloed kan hebben op jouw kind.”
Houding ten opzichte van niet-gevaccineerde kinderen op de kinderopvang
Als er niet-gevaccineerde kinderen op hun kinderopvangorganisatie zouden zijn, dan zouden sommige
geïnterviewde ouders hun kind van de betreffende kinderopvangorganisatie af halen. Dit betreft vooral de

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 17

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  105

ouders van kinderen jonger dan 14 maanden. Andere ouders maakt het niet uit, omdat hun kind
beschermd is. Een paar ouders weten niet goed wat de consequenties zijn van een aantal niet
gevaccineerde kinderen en willen dat weten voordat ze eventuele stappen nemen. Ouders hebben met
elkaar gemeen dat ze willen dat de kinderopvangorganisatie hen hierover informeert.
”Ik heb geen verstand van hoe snel … (red.: naam kind) ziek kan worden door kinderen die niet
gevaccineerd zijn. Daar weet ik te weinig over. Alleen, al is er maar een kleine mogelijkheid dat het risico
verhoogd wordt maakt het me kwaad. Dan gaan we eventueel op zoek naar andere kinderopvang.”
“Dan zou ik een alternatief zoeken, en eigenlijk … (red.: naam kind) van de kinderopvang afhalen. Ik zou
het intern willen oplossen tot ik een beter alternatief heb. Bij een niet gevaccineerd kind (red.: op de
kinderopvang) zou ik mijn kind er afhalen.”
“Ja, loopt … (red.: naam kind) dan risico, dat zou ik niet weten. Is het dan zo dat ie daarvoor bestendig
is? Of loopt hij meer risico? Of is het risico te verwaarlozen? Of loop je nog steeds risico? Als ik dat zou
weten, zou ik een betere afweging kunnen maken. Maar dat weet ik eigenlijk niet.”
Recht kinderopvangorganisaties om kinderen te weigeren
De ouders in dit onderzoek, wiens kinderen dus allemaal meedoen aan het RVP, zijn vrij eensgezind in
hun opvatting dat kinderopvangorganisaties het recht hebben om niet-gevaccineerde kinderen te
weigeren. Ze vinden het voorstelbaar dat kinderopvangorganisaties op deze manier de risico’s voor heel
jonge kinderen willen verminderen.
“Nu die discussie op het nieuws met dat Berend Botje. Ik geef ze volledig gelijk. Dat is hun goed recht. Ik
vind dat heel goed. Dat is de andere kant. Dat vind ik dan weer wel.”
“Ja, het is een lastige kwestie. Ik begrijp wel dat ze het zouden doen omdat ze andere kinderen willen
beschermen. Maar het is niet verplicht.”
“Terecht als kinderdagverblijven vaccinatieplicht invoeren voor kinderen, dan zijn ook jonge baby’s
beschermd.”
Keuzevrijheid ouders wel/niet vaccineren kind dat naar formele kinderopvang gaat
Ouders in dit onderzoek vinden over het algemeen dat ouders het recht en de keuzevrijheid hebben om
zelf te bepalen of hun kind wordt gevaccineerd. Dat wordt eigenlijk gezien als een soort grondrecht. Maar
ze stellen ook dat het wel gevolgen kan hebben als ze hun kind niet laten vaccineren zoals dat het kind
dan geweigerd kan worden op bepaalde kinderopvangorganisaties. En sommigen hebben er wel een
oordeel over, namelijk dat deze ouders zich onttrekken aan een collectieve verantwoordelijkheid in het op
peil houden van de vaccinatiegraad of dat ze het liefst zouden zien dat het toch verplicht kan worden
omdat ouders in hun ogen meeliften op de hoge vaccinatieraad zonder daar zelf iets voor te doen.
“Het is in principe een eigen keuze, je kan niemand verplichten om een naald in je arm te steken.”
“Het is een soort van overtuiging van jezelf die je wel of niet doorgeeft aan je kind. Als je moslim bent,
draag je een hoofddoek. Stel dat de overheid zegt dat mama geen hoofddoek om mag, dan doet dat wat
met je eigenwaarde, met je overtuiging. Dat is ook zo met vaccinaties”.

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 18

106  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

”Ja, ik vind het een eigen keuze. Maar ik vind wel dat ze zich heel erg goed moeten beseffen wat ze
andere kinderen kunnen aandoen. Als je erop vertrouwt dat andere kinderen gevaccineerd zijn voor jouw
kind, daar kan ik geen lief woord voor bedenken.”
“Ja, wel als je je kind thuis zou houden. Dan heeft het geen invloed op andere kinderen. Ik vind dat de
keuze van een ouder bepalend kan zijn voor alle kinderen op een kinderdagverblijf.”
“Ik vind dat het mijn kind is dus dat ik het mag bepalen. Ik vind dat een kinderopvang zelf mag bepalen of
ze wel of niet kinderen aannemen die ingeënt moeten zijn. Van hogerhand verplichten vind ik dat het niet
kan, het blijft een keuze van ouders.”
“Ja en nee. Ik snap als mensen dat uit geloofsovertuiging doen, daar kan ik een beetje inkomen. Maar
aan de andere kant: waarom eigenlijk niet? Want het is niet schadelijk voor het kindje. Waarom zou je het
dan niet doen, je wilt toch voorkomen dat je kind ziek wordt.”
“Stel dat het echt een risico zou zijn voor andere kinderen. Dan zou ik wel zeggen dat als je ze naar een
kinderdagverblijf stuurt, dan moet je ze laten vaccineren. Of je moet kinderdagverblijven hebben waarbij
het niet hoeft.”
Vervolgens is een aantal waarden/principes voorgelegd met de vraag of deze er ook mee te maken
hebben. Men blijkt te vinden dat het principe van collectieve verantwoordelijkheid en in mindere mate ook
wel solidariteit en respect hier inderdaad mee te maken hebben. Duidelijk wordt ook dat men het lastige
afwegingen vindt om de keuzevrijheid te respecteren, maar tegelijkertijd de collectieve
verantwoordelijkheid eveneens hoog in het vaandel te hebben.
“Niet-vaccineren is je onttrekken aan collectieve verantwoordelijkheid.”
“Dit is echt een ethische kwestie. Dat maakt het ook zo lastig. Als je je kind niet laat vaccineren, moet je
in de bible belt wonen, kun je zeggen. Dan ga je daarnaartoe. Dat wil je ook niet. Er is een keuzevrijheid.
Maar tegelijkertijd heeft die keuze gevolgen voor iedereen.”
“Bepaalde keuzes van ouders spelen dan een grote rol voor het hele kinderdagverblijf, want de keuze die
zij maken is dan doorslaggevend voor de hele opvang.”
“Ik vind het wel belangrijk, het heeft er wel mee te maken, want als je er mensen mee in gevaar brengt
moet je goede redenen hebben om het niet te doen.”
“Ja, dat is het denk ik wel. Je kiest met zijn allen voor de collectieve gezondheid van de gehele
gemeenschap.”
“Ik vind dat we een collectieve verantwoordelijkheid hebben als maatschappij. We moeten samen ervoor
zorgen dat we de vaccinatiegraad hoog houden.”
Bij een waarde als solidariteit wordt gesteld dat mensen vooral waarde hechten aan het feit dat het laten
vaccineren van je eigen kind er ook voor zorgt dat andere kinderen minder risico lopen. Enkele ouders
vinden dat sommigen de belangen van het eigen kind vooropstellen en niet die van andere kinderen door
ze niet te laten vaccineren. Sommige ouders uiten zich in felle bewoordingen hierover.
“Ik heb daar een discussie over gehad met iemand. Iemand vond het risico van autisme onacceptabel.
Toen zei ze: jouw kind is gevaccineerd, dus waarom zou ik de mijne risico laten lopen. Wat? Daarmee
zegt ze dat haar kind belangrijker is dan het mijne!”
“Ik vind het egoïstisch, want door hun eigen opvattingen en geloven lopen meer kinderen risico. “

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 19

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  107

Een aantal ouders vindt dat wederzijds respect ook te maken heeft met keuzes van ouders om hun al dan
niet gevaccineerde kind naar de kinderopvang te brengen. Zij vinden het niet van respect getuigen als
ouders van niet-gevaccineerde kinderen andere kinderen in gevaar brengen. Een paar ouders vinden het
echter te ver voeren om dit principe erbij te betrekken.
“Die collectieve veiligheid ga je aan omdat je de samenleving respecteert. Dus doe je bepaalde dingen
wel en bepaalde dingen niet. Dat is wel een punt. Dat vind ik ook van donor zijn. Als je donor bent, draag
je mee in de maatschappelijke gezondheid.”
“Omdat ik niet het idee heb dat die mensen überhaupt bezig zijn met respect. Ik denk dat de mensen met
van die religieuze redenen hun eigen belang vooropstellen en niet goed denken aan de gevolgen voor
anderen.”
“Als je mijn kind een risico laat lopen, dan respecteer je je omgeving niet. Dan respecteer je mij niet en
mijn kind niet.”

2.4

Lessen uit de gesprekken

Oordeel over onderzoek
Tot slot is ouders in dit onderzoek gevraagd wat ze ervan vinden dat de commissie onderzoek laat
uitvoeren onder ouders. Men geeft overwegend aan dit een goed initiatief te vinden. Een enkeling betrekt
als voorwaarde bij dat er dan wel iets moet gebeuren met de resultaten.
“Ik vind het heel goed dat dit soort opdrachten gedaan worden. Je bent als overheid door het volk, om het
volk en voor het volk.”
“Ja, heel goed. Ik denk dat heel veel mensen zich zorgen maken. Dat bespreek je waarschijnlijk veel
thuis en dat brengt geen resultaten met zich mee. Dat krijgt niemand van hogerhand natuurlijk mee. Als
ze daar niet weten wat er speelt, kunnen ze er ook niets aan doen.”
Laatste advies
Wat geven de geïnterviewde ouders de commissie mee als laatste advies? Het komt erop neer dat de
ouders in dit kwalitatieve onderzoek het meeste verwachten van het geven van voorlichting: om zorgen
weg te nemen bij ouders, om het belang duidelijk te maken van een bepaalde vaccinatiegraad, maar ook
om goede informatie te geven waardoor mensen niet het gevoel kunnen krijgen dat de overheid zaken
voor hen achterhoudt. Transparantie wordt in dit verband genoemd. Er zouden verschillende groepen
ouders kunnen worden bereikt: ouders die geen kennis hebben, ouders met zorgen, ouders die hun
kinderen niet laten vaccineren. Een enkele ouder vindt het een goed idee om ouders onderling met elkaar
te laten praten over de pro en contra’s van vaccineren en hoe ermee om te gaan. En er zijn enkele
ouders die vaccinatie graag verplicht gesteld zouden hebben.
“Ja, dat vind ik heel lastig. Een overheid is er voor alle mensen. Dus ook voor mensen die vinden dat je
niet moet vaccineren. Als de overheid wetten gaat maken of dingen gaat bepalen op ethisch vlak. Dat

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 20

108  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

gaat altijd fout. Dan dwing je iemand in een keurslijf. Hoe ga je daarmee om? Dat weet ik niet. Lastig.
Sterkte. Houd die eigenwaarde en autonomie. Zorg ook voor het groter goed. Ik denk dat twijfel en
zorgen wegnemen bij ouders, dat je daar al een hele slag kunt maken. Mensen goed informeren. Twijfels
de wereld uit geholpen.”
“Ik denk dat ze moeten kijken hoe veel kennis mensen hebben over vaccineren. Wat de bijwerkingen zijn
en wat sommige ziektes kunnen doen. Ik denk dat daarover heel weinig kennis is bij mensen. Dus advies
om mensen te informeren, of met reclames of folders. Of bij een kinderdagverblijf.”
“Het mag niet dat je in de 21e eeuw zo een oude ziekte (red.: mazelen) weer ziet stijgen. Ik zou toch
aankloppen bij een of ander ministerie om vaccineren toch verplicht te maken. Zo ver zou ik willen gaan.
Om met andere standpunten, zoals die van mij, een licht op te schijnen. Wat zijn nou eigenlijk echt de
feiten. Onze kant van het verhaal wordt eigenlijk altijd beschimpt.”
“Ik denk dat mijn standpunt redelijk duidelijk is. Wij vinden dat kinderen verplicht gevaccineerd moeten
worden en dat gastouders kinderen mogen weigeren om de rest te beschermen.”
“Niet alleen toespitsen op kinderopvang, het speelt in allerlei kleinere groepen. Het wantrouwen tegen de
overheid, of er wel/niet voldoende vaccins worden getest. Je kunt wel dingen vinden op de site van RIVM,
maar dan moet je goed door willen zoeken. Het is goed om er open over te zijn, juist om dat wantrouwen
weg te nemen.”

Kwalitatief onderzoek kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | juni 2019 | 21

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  109

Bijlagen

Kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | mei 2019

110  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Bijlage 1

Respondentoverzicht

Kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | mei 2019

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  111

Respondentoverzicht

Datum: donderdag 2 mei 2019
18.00 - 21.15 uur: individuele interviews
#

Tijd

Man/Vrouw

Leeftijd

Hoogste
opleiding

Werkstatus

1

18:00

man

35

hbo

Talent Sourcer

gehuwd en 2 kids

2

18:50

man

31

hbo

salarisadviseur

samenwonend en 1 kind

3

19:40

vrouw

39

wo

beleidsadviseur (sport, afval)

gehuwd en 2 kids

4

20:30

vrouw

33

hbo

verpleegkundige

gehuwd en 3 kids

Werkstatus

Gezinssamenstelling

Gezinssamenstelling

Leeftijd kids 0-13
maanden

Leeftijd kids 14
maanden - 4 jaar

Dagen/week KDV

2 jaar

4 halve dagen

10 maanden

2
3

2

5 maanden

(en ook 3 jaar)

ieder kind 2 dagen

Leeftijd kids 0-13
maanden

Leeftijd kids 14
maanden - 4 jaar

Dagen/week KDV

telefonische interviews
#

Tijd

Man/Vrouw

Leeftijd

Hoogste
opleiding

1

1 mei 19:30 uur

vrouw

33

mbo

huisvrouw

gehuwd en 4 kids

2

1 mei 20:15 uur

vrouw

37

mbo

secretarieel mdw. (non-profit)

samenwonend en tweeling

2 x 10 maanden

3

3 mei 17:00 uur

vrouw

31

hbo

begeleider gehandicapten

gehuwd en 1 kind

12 maanden

4

3 mei 18:00 uur

man

38

mbo

logistiek mdw (detail)

samenwonend en 1 kind

5

6 mei 12.00 uur

vrouw

30

hbo

adm.mdw (horecabedrijf)

gehuwd en 3 kids

6

3 mei 17:00 uur

man

34

hbo

bankmdw.

gehuwd en 1 kind

7

3 mei 17:50 uur

vrouw

30

mbo-2

geen (afgekeurd)

gehuwd en 1 kind

5 maanden

8

7 mei 18.00 uur

vrouw

35

wo

student rechten

gehuwd en4 kids

5 maanden

18 maanden en 2 jaar

2 weken

Geen formele
kinderopvang

2
2,5 dag
3

16 maanden

3

(ook 2 en 4 jaar)

2 dagen kind van 2 (baby
tzt en kind v 4 soms)

1,5 jaar

Opvang door oppas, au
pair, familie of kennissen
Geen van deze

2, 6 en 8 jaar

Geen van deze

Kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | mei 2019

112  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Bijlage 2

Gespreksleidraad

Kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | mei 2019

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  113

GESPREKSLEIDRAAD KINDEROPVANG EN VACCINATIE
Opdrachtgever:
Methode:
Interviewduur:

Ministerie SZW
face-to-face/telefonische interviews
45 minuten

1. Introductie en kennismaking (5 min.)
Introductie
▪ Introductie interviewer en Kantar
▪ We zijn op dit moment bezig met een onderzoek. Doel van het onderzoek is meer inzicht
krijgen in de beweegredenen van ouders om hun kind wel of niet gebruik te laten maken van
kinderopvang. En enkele specifieke vragen daaromtrent
▪ Uitleg interviewsituatie: bandopnamen, garantie op anonimiteit, meekijken/luisteren.
Kennismaking
▪ Zou je je kort willen voorstellen: leeftijd, dagelijkse bezigheden zelf en partner, leeftijd
kind(eren)?
2. Eerste verkenning overwegingen gebruik type kinderopvang (5 minuten)
INT.: indien meerdere kinderen: Graag willen we dat je in het gesprek uitgaat van je jongste
kind.
▪ Van welke vorm van kinderopvang maak je gebruik voor je kind? En hoeveel dagen per week?
▪ Welke redenen hebben jij (en je partner) gehad om … (naam kind) naar deze vorm van
kinderopvang te brengen?
▪ En wat was voor jullie de belangrijkste reden? Waarom?
▪ Wat zou het betekenen voor jullie als jullie kind naar een andere vorm van opvang zouden
brengen? Bijvoorbeeld (INT.: noem andere vormen van formele of informele kinderopvang)
▪ In hoeverre hebben anderen uit jullie omgeving invloed gehad op jullie beslissing? Om wie gaat
het? Wat is de gewoonte binnen jullie netwerk/sociale omgeving?
3. Houding ten opzichte van vaccineren/eerste inventarisatie zorgen (5 minuten)
▪ Heeft jullie kind alle vaccinaties voor zijn/haar leeftijd in het kader van het
Rijksvaccinatieprogramma gekregen? Welke wel, welke niet?
▪ Indien wel: Welke redenen hebben jullie om je kind te laten vaccineren?
▪ Indien geen/niet alle vaccinaties: Gaat het dan om geen enkele vaccinatie of specifieke
vaccinaties? Welke redenen hebben jullie om je kind niet alle vaccinaties te laten krijgen?
▪ In hoeverre is onderwerp van gesprek in jullie omgeving? En wat wordt er dan zoal besproken?
En op welke manier wordt erover gepraat?

Kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | mei 2019

114  |

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

4. Verdere inventarisatie zorgen ouders met formele kinderopvang (25 min.)
▪ Laat je je kind met een gerust hart naar de kinderopvangorganisatie gaan? Waarom wel,
waarom niet?
▪ Weet je of de kinderen bij jullie kinderopvangorganisatie gevaccineerd zijn of niet?
▪ En wat vindt je daarvan: wil je dat weten of niet? Waarom?
▪ Heeft jullie kinderopvangorganisatie gevraagd of jullie kind gevaccineerd is? En moest je
ook laten zien of dat wel of niet is gebeurd? Wat vind je ervan dat ze je dat vragen?
▪ Maken jullie je wel of geen zorgen dat jullie kind op de kinderopvang een besmettelijke
ziekte oploopt?
▪ Indien geen zorgen: Waarom maken jullie je geen zorgen?
▪ Indien zorgen: Waar bestaat die zorg uit? (INT.: inventariseer verschillende zorgen)
▪ Indien zorgen: En over welke ziekte of ziektes maken jullie je dan zorgen? Waarom juist
deze?
▪ INT.: probeer per genoemde zorg de onderliggende redenen/waarden in kaart te brengen
▪ En waarom maak je je over ……. (noem zorg) zorgen?
INT.: ga ladderen met behulp van onderstaande voorbeeldvragen
Waarom maak je je zorgen over

▪
▪
▪
▪

Waarom vind je het erg …… (herhaal antwoord)
Wat betekent het als dat gebeurt? Waarom wil je dat dat niet gebeurt?
Waar ben je dan bang voor?
Wat voor gevoel geeft jou dit? Waarom?
Wat zou deze zorgen kunnen wegnemen of verminderen, wat is daarvoor nodig?
Wat vinden jullie ervan dat er misschien niet-gevaccineerde kinderen op de kinderopvang
zijn? Waarom? Maakt het uit om hoeveel kinderen het gaat?
Stel: Er zijn niet-gevaccineerde kinderen op de opvang. Wat doe je dan? Waarom?
Vind je het een eigen keuze van ouders om wel of niet hun kind dat naar de kinderopvang
gaat te laten vaccineren? Waarom vind je dat? Aan welk principe raakt dat volgens jou
(keuzevrijheid, collectieve verantwoordelijkheid, solidariteit, wederzijds respect)?

5. Afsluitend (5 min.)
▪ We doen dit onderzoek in opdracht van een commissie die als opdracht heeft inzicht te
krijgen in de mate van en waarover ouders van jonge kinderen zich zorgen maken over
kinderopvang in relatie tot vaccinatie. Wat vind je ervan dat onderzoek wordt gedaan?
▪ Wat zou je de commissie als advies mee willen geven?
▪ Zijn er nog dingen niet aan de orde geweest, maar die je wel belangrijk vindt om te
noemen?
INT.: Hartelijk danken voor de medewerking

Kinderopvang en vaccinatie | H6873 | © Kantar | mei 2019

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  115

3.

Aanvullende tabellen op basis van data kwantitatief onderzoek

Onderstaande tabellen zijn samengesteld op basis van de data uit het kwantitatieve onderzoek.

Tabel 2
Mate van bezorgdheid dat het kind op een kinderopvangorganisatie
een besmettelijke ziekte oploopt
(helemaal)
niet bezorgd

De kans volgens (aanstaande) ouders dat
het kind op de kinderopvangorganisatie
een besmettelijke ziekte oploopt, als niet
alle kinderen gevaccineerd zijn

Base

Neutraal

(zeer) bezorgd

A

B

C

UnweightedBase

1243

615

256

372

Base

1243

613

256

375

(zeer) klein

522

354

89

78

42%

58%

35%

21%

302

121

87

94

24%

20%

34%

25%

420

137

80

203

34%

22%

31%

54%

neutraal

(zeer) groot

Tabel 3
Vaccinatiegraad kind

Mate van bezorgdheid dat het kind op
een kinderopvangorganisatie een
besmettelijke ziekte oploopt

Base

116  |

Volledig
gevaccineerd

Gedeeltelijk
gevaccineerd

Helemaal
geen
vaccinaties

(Gecombineerd:
gedeeltelijk en
helemaal geen
vaccinaties)

Weet niet

A

B

C

D

E

UnweightedBase

1243

1179

28

26

54

10

Base

1243

1175

27

30

57

11

(helemaal) niet
bezorgd

613

574

11

25

36

3

49%

49%

40%

85%

63%

25%

256

237

8

5

12

6

21%

20%

29%

15%

22%

58%

375

364

9

0

9

2

30%

31%

31%

0%

15%

16%

Neutraal

(zeer) bezorgd

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Tabel 4
Vaccinatiegraad kind

Base

Helemaal geen
vaccinaties

B

C

D

UnweightedBase

54

28

26

54

Base

57

27

30

57

14

1

13

14

24%

3%

43%

24%

7

1

6

7

12%

3%

19%

12%

25

14

12

25

44%

50%

39%

44%

1

-

1

1

2%

-

5%

2%

13

5

8

13

22%

17%

26%

22%

15

5

11

15

27%

17%

36%

27%

3

3

-

3

5%

10%

-

5%

14

11

3

14

25%

41%

11%

25%

10

5

6

10

18%

17%

19%

18%

6

1

5

6

10%

3%

15%

10%

Bezwaren uit geloofsovertuiging

Antroposofische levensovertuiging

Mogelijke bijwerkingen van vaccinatie

Om medische redenen kan/mag mijn kind niet
gevaccineerd worden

Geen noodzaak (ziektes komen weinig voor)

Reden kind gedeeltelijk of niet gevaccineerd

(Gecombineerd:
gedeeltelijk en
helemaal geen
vaccinaties)

Gedeeltelijk
gevaccineerd

Geen vertrouwen in het Rijksvaccinatie­
programma
Vergeten / ‚‚n of enkele afspraken voor
vaccinaties gemist
Ik vind mijn kind nog te jong en wil op latere
leeftijd vaccinaties inhalen

Ik twijfel nog, ik wil eerst meer informatie

Andere reden

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  117

Tabel 5
Vaccinatiegraad kind

Stelling: “Ik heb vragen over het belang of de veiligheid van
vaccinaties, het is me niet duidelijk”

Base

118  |

Volledig
gevaccineerd

Gedeeltelijk
gevaccineerd

Helemaal
geen
vaccinaties

(Gecombineerd:
gedeeltelijk en
helemaal geen
vaccinaties)

Weet niet

A

B

C

D

E

UnweightedBase

1243

1179

28

26

54

10

Base

1243

1175

27

30

57

11

29

18

4

6

9

1

2%

2%

14%

19%

16%

13%

95

79

8

7

15

1

8%

7%

31%

22%

26%

8%

247

226

8

6

14

7

20%

19%

28%

21%

24%

67%

390

379

6

4

10

1

31%

32%

21%

14%

17%

13%

483

473

2

7

9

-

39%

40%

7%

24%

16%

-

Helemaal mee eens

Grotendeels mee eens

Niet mee eens, maar
ook niet mee oneens
Grotendeels mee
oneens

Helemaal mee oneens

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

4.

Tabel handelingsopties

Handelingsopties

Groen

Oranje

Rood

Niets doen

2.

Communicatie

X

X

X

Vaccineren als collectieve verantwoordelijkheid

X

X

X

Ingrijpende maatregelen worden niet geschuwd

X

X

X

X

X

Uitnodiging voor gesprek

3.

4.

5.

Onwenselijk
X

1.

Percepties, zorgen en vragen serieus nemen

X

X

X

Richt communicatie ook op kinderen

X

X

X

Blijvende aandacht voor communicatie en informatie

X
X

X

Adviezen over vervroegde vaccinatie bij reizen naar buitenland bij kinderopvang

Besmetting

Verplichting

X

Deelname aan Rijksvaccinatieprogramma als voorwaarde voor toegang
tot kinderopvang

X

Algemene vaccinatieplicht

X*

Huidige maatregelen
Bij 1 of enkele patiënten met mazelen

X

Bij een uitbraak of (dreigende) epidemie

X

Vervroegde vaccinatie

X

Vervroegde vaccinatie bij reizen naar het buitenland

X

Vervroegde vaccinatie onder de aandacht brengen

X

6.	Kinderopvang krijgt het recht om niet gevaccineerde
kinderen te weigeren

X

7.

Registratieplicht

X

8.

Financiële prikkel

X

9.

Verruimen ouderschaps- of zwangerschapsverlof

X

10. Standaard aanbieden vervroegde vaccinatie

X

*Pas wanneer alle maatregelen onvoldoende blijken te zijn en de
vaccinatiegraad verder daalt, komt deze optie in beeld.

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

|  119

5.

120  |

Geraadpleegde experts

Naam

Functie

Organisatie

Jan Peter Loof;
Jonneke Naber

Ondervoorzitter;
Beleidsadviseur

College voor de Rechten van de Mens

Margrite Kalverboer;
Rhea Verheul

De Kinderombudsvrouw;
beleidsadviseur

De Kinderombudsman

Olga Visser

Arts Maatschappij & Gezondheid i.o.
infectieziektebestrijding;

GGD regio Utrecht;

Onderzoeker academisch werkplaats
AMPHI

Academische Werkplaats AMPHI, Radboudumc

Jos Dute

Hoogleraar gezondheidsrecht

Radboud Universiteit

Jochen Mierau

Universitair hoofddocent;
directeur

Rijksuniversiteit Groningen;
Aletta Jacobs School of Public Health

Alien Alberts

Directeur

Kinderopvangorganisatie Berend Botje

Rogier Hendrikx

Bestuurslid

Vereniging Antroposofische Kinderopvang (VAK)

Gerdien Lassche – van Grol;
Pieter Moens

Beleidsmedewerker;

ROV (Reformatorische Ouder Vereniging);
Vereniging voor gereformeerd schoolonderwijs

Atie Roovers

Directeur Zeeland, Afdeling directie Kibeo

Kinderopvangorganisatie Kibeo

Roland Pierik

Universitair hoofddocent rechtsfilosofie

Universiteit van Amsterdam

Marcel Verweij

Hoogleraar filosofie

Wageningen Universiteit

Daniëlle Timmermans

Hoogleraar Risicocommunicatie en
Volksgezondheid

Amsterdam UMC, Vrije Universiteit

Enny Das

Hoogleraar Communicatie & Beïnvloeding

Radboud Universiteit

Denise de Ridder

Hoogleraar psychologie

Universiteit Utrecht

Sjaak de Gouw;

Directeur Publieke Gezondheid;

GGD Hollands Midden;

Arthur van Iersel

senior adviseur

GGD GHOR Nederland

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

6.

Bronnen

1.

College voor de Rechten van de Mens (2019)
Advies van het College voor de Rechten van de Mens
inzake het voorstel van wet van het lid Ramaekers tot
wijziging van de Wet kinderopvang teneinde te
bevorderen dat ouders kunnen kiezen tussen
kindercentra die wel of niet kinderen toelaten die niet
deelnemen aan het Rijksvaccinatieprogramma,
Kamerstukken II, 2018/19, 35 049, nr. 2.
2. Dute 1994
J.C.J. Dute, De wetgeving ter bestrijding van infectieziekten.
Proefschrift Vrije Universiteit van Amsterdam,
Nijmegen Ars Aequi Libri.
3. EenVandaag Opiniepanel Rapport (2019)
Onderzoek: vaccineren. EenVandaag Opiniepanel, 14
juni 2019. Vliet, L. van
4. Gezondheidsraad (1996)
Commissie Ethische en juridische aspecten van
TBC-bestrijding. (1996). Dwang en drang in de tuberculosebestrijding. Publicatie nr. 1996/07. Den Haag:
Gezondheidsraad
5. Gostin (2008)
Gostin, L.O. (2008). Public health law: power, duty,
restraint. Revised and expanded second edition.
Milbank Books on Health and the Public. Berkeley:
University of California Press.
6. Giubilini e.a. (2018)
Giubilini A., Douglas T., Savulescu J. (2018). The moral
obligation to be vaccinated: utilitarianism, contractualism, and collective easy rescue. Med Health Care
Philos. 2018. Vol 21(4): p. 547–560. DOI:10.1007/
s11019-018-9829-y
7. Hansson (2010)
Sven Ove Hansson (2010). ‘Risk: objective or subjective, facts or values,’ Journal of Risk Research, 13:2,
231-238, DOI: 10.1080/13669870903126226
8. Hviid e.a. (2019)
Hviid, Anders; Hansen, Jørgen Vinsløv (2019).
‘Measles, Mumps, Rubella Vaccination and Autism: A
Nationwide Cohort Study,’ Annals of Internal Medicine
9. Kabinetsreactie (1993/94)
Kabinetsreactie op het advies “Vaste prik?”,
Kamerstukken II, 1993/94, 22 894, nr. 4
10. Kamerbrief “Verder met vaccineren” (2018/19)
Kamerbrief van 19 november 2018 van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Kamerstukken II, 2018/19, 32 793, nr. 338
11. Kloosterman e.a. (2017)
T. Kloosterman & E. Hofstra, ‘Vaccinatiegraad crèche
zegt niks over besmettingsrisico’, Medisch Contact 15,
nr. 13 april 2017, 22

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

12. Motie Veldman
Handelingen II, 2018/19, nr. 55, item 23.
13. Nic Lochlainn e.a. (2017)
Nic Lochlainn, L.M., Woudenberg, T., Van Lier, A.,
Zonnenberg, I., Philippi, M., De Melker, H.E., Hahné,
S.J.M. (2017). A novel measles outbreak control
strategy in the Netherlands in 2013–2014 using a
national electronic immunization register: A study of
early MMR uptake and its determinants. Vaccine,
Volume 35: Issue 43, p. 5828-5834.
14. Nuffield Council on Bioethics (2007)
Nuffield Council on Bioethics (2007) Public health:
ethical issues. London: Nuffield Council on Bioethics,
nuffieldbioethics.org/wp-content/uploads/2014/07/
Public-health-ethical-issues.pdf
15. The New York Review of Books (2019)
The New York Review of Books, may 23, Gavin Francis
on Jennifer A. Reich, Calling the Shots, why parents
reject vaccines.
16. Pierik e.a. (2019)
“Vaccinatie op de kinderopvang”, Roland Pierik &
Marcel Verweij, Nederlands Juristenblad 2019/1199
17. Reich (2016)
J.A. Reich, Calling the Shots, why parents reject vaccines,
New York University Press.
18. Raad van State (2019)
Advies van de afdeling advisering van de Raad van
State, Kamerstukken II, 2018/19, 35049, 4.
19. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM) (2019)
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Vaccinatiegraad en jaarverslag.
Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2018. 2019.
20. Sabin Vaccine Institute (2018)
Sabin Vaccine Institute. Legislative Landscape Review:
Legislative Approaches to Immunization Across the European
Region. December 2018, via www.sabin.org.
21. Slovic (1987)
Slovic, P. (1987) ‘Perception of risk’, Science, Vol. 236,
pp. 280-285
22. Sociaal-Economische Raad (2016)
Sociaal-Economische Raad, (2016). Gelijk goed van
start. Visie op het toekomstige stelsel van voorzieningen voor
jonge kinderen.
23. Tweede Kamerbrief “Verder met vaccineren” (2018)
Tweede Kamer 2018-2019, Kamerbrief “Verder met
vaccineren”, Kamerstukken II, 2018/19, 32 793, nr. 338.
24. Verkenning meldplicht vaccinatiegraad (2016/17)
”Verkenning naar een meldplicht vaccinatiegraad op
kinderdagverblijven en basisscholen”, Kamerstukken
II, 2016/17, 34 550 – XVI, nr. 144

|  121

25. Verweij e.a. (2009)
Verweij, M., A. Dawson (2009). ‘The Meaning of
‘Public’ in ‘Public Health’’. In: A. Dawson, M. Verweij
(eds.), Ethics, Prevention, and Public Health, 2009
paperback, 13–29. Oxford/New York: Oxford UP.
26. Wet publieke gezondheid
Kamerstukken II 2007/08, 31 316, nr. 3.
27. World Health Organization (2017)
Measles vaccines: WHO position paper – April 2017.
Weekly epidemiological record, No. 17, 2917, 92.
28. Woudenberg e.a. (2017)
Woudenberg T, van der Maas NAT, Knol MJ, de Melker
HE, van Binnendijk RS, Hahné SJM. Effectiveness of
Early Measles, Mumps, and Rubella Vaccination
Among 6–14-Month-Old Infants During an Epidemic
in the Netherlands: An Observational Cohort
Study, The Journal of Infectious Diseases, Vol. 215: 8,
15 April 2017.
29. Woudenberg e.a. (2019)
Woudenberg, T., Woonink, F., Kerkhof, J., Cox, K.,
Ruijs, W., Van Binnendijk, R., Wallinga, J. (2019). The
tip of the iceberg: Incompleteness of measles
reporting during a large outbreak in The Netherlands
in 2013–2014. Epidemiology and Infection, 147, E23.
DOI:10.1017/S0950268818002698

Geraadpleegde websites:
1.

2.
3.
4.

5.

6.

122  |

Voor verschillen per gemeente wat betreft de
BMR-vaccinatiegraad (Bof, Mazelen, Rodehond), zie:
https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/
vaccinaties/regionaal-internationaal/
zuigelingen#!node-bmr-vaccinaties-gemeente
https://www.eurosurveillance.org/content/
10.2807/1560-7917.ES.2017.22.3.30443
https://irgc.org/risk-governance/resilience/
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Effectiviteit van BMR-vaccinatie gegeven voor de
leeftijd van 14 maanden op korte en lange termijn:
een afweging. Via: https://rijksvaccinatieprogramma.
nl/media/3671.
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/vaccinaties/documenten/kamerstukken/2019/06/24/
kamerbrief-aanbieding-vaccinatiegraadrapport2018-en-voortgang-verder-met-vaccineren
https://duitslandinstituut.nl/artikel/30905/
duitsland-overweegt-verplichte-inenting-tegenmazelen

“Prikken voor elkaar”   Commissie kinderopvang en vaccinatie

Juli 2019 | Publicatie-nr. 122500