Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

28 807

Vogelpest (Aviaire influenza)

Nr. 269

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 oktober 2022
Met deze brief informeer ik de Tweede Kamer, mede namens de Minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), over de ontwikkelingen in
de vogelgriepsituatie sinds de vorige brief van 8 augustus jl. (Kamerstuk
28 807, nr. 266). Hierbij ga ik onder andere in op de veterinaire situatie, de
recente uitbraken, de acties die de afgelopen periode zijn ingezet en de
intensivering van de aanpak van vogelgriep.
Intensiveringsplan preventie vogelgriep
In Europa en Nederland worden we geconfronteerd met een ongekende
en zeer ernstige situatie met vogelgriep. Het afgelopen jaar zijn er veel
uitbraken van hoogpathogene aviaire influenza (HPAI, vogelgriep)
geweest en zijn heel veel wilde vogels besmet geraakt. Nieuw ten opzichte
van andere jaren is dat veel uitbraken gedurende de zomermaanden zijn
opgetreden en dat uitbraken zich in vrijwel heel Nederland hebben
voorgedaan. Ik vind deze situatie zeer ernstig.
Het virus is wijd verspreid en was het afgelopen gehele jaar aanwezig in
de wilde vogelpopulatie. Op dit moment wordt geen verbetering van de
situatie verwacht. De uitbraken, de onvoorspelbaarheid ervan en de
maatregelen hebben enorme impact op de getroffen dieren, de houders,
de natuur en de maatschappij.
Het afgelopen jaar zijn ruim 3,7 miljoen vogels op besmette locaties in
Nederland geruimd, en nog eens ruim 1,1 miljoen op bedrijven die
preventief zijn geruimd. Ook in de natuur maakt het virus veel slachtoffers.
Deze situatie is niet houdbaar. Niet voor de dieren, niet voor pluimveehouders, niet voor de maatschappij. Ik ben daarom van mening dat een
intensivering nodig is van de aanpak rond vogelgriep.
Het huidige beleid, waarbij we maximaal inzetten op bioveiligheid op
bedrijven, het snel melden van verdenkingen, en besmette bedrijven snel
en op veilige wijze ruimen, zal ik met kracht voortzetten. Maar dit zal
slechts een deel van de besmettingen de komende periode voorkómen. Ik

kst-28807-269
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

1

zal daarom de aanpak intensiveren en een intensiveringsplan preventie
vogelgriep uitwerken.
Als eerste zet ik daarbij in op versnelling van het vaccinatietraject en
verdere versterking van de bioveiligheid met een verplicht bioveiligheidsplan voor alle pluimveebedrijven.
Het is duidelijk dat er op korte termijn geen nieuwe eenvoudig uitvoerbare
maatregelen zijn die bijdragen aan het voorkomen van besmettingen,
anders waren die reeds ingezet. De huidige situatie vraagt om het breed
verkennen en in kaart brengen van alle denkbare maatregelen op korte en
lange termijn om vogelgriep verder te voorkomen en de gevolgen van
besmettingen te beperken. Daarbij moeten we goed in beeld brengen wat
de mogelijkheden en consequenties zijn. Dit vraagt om een open
samenwerking met betrokken partijen, inclusief de sector en andere
maatschappelijke organisaties. Daarbij hoort ook een gedegen analyse
naar effectiviteit van de maatregelen, juridische haalbaarheid, economische en financiële consequenties, draagvlak en uitvoerbaarheid.
Bij de uitwerking zal ik onder andere gebruik maken van het recent
opgeleverde rapport van WBVR over risicofactoren voor hoogpathogene
vogelgriep, het gevraagde expertrapport over transmissierisico’s van
dierziekten tussen bedrijven en het beeld over nieuwvestigingen van
pluimveebedrijven dat RVO op dit moment in kaart brengt. De komende
maanden werk ik deze aanpak verder uit in een Intensiveringsplan
preventie vogelgriep, dat ik in het eerste kwartaal van 2023 aan de Tweede
Kamer zal toesturen. Indien tijdens het in kaart brengen en wegen van de
maatregelen voor een specifieke maatregel reeds blijkt dat deze effectief
en proportioneel bij kan dragen aan verminderen van het aantal besmettingen, en tevens uitvoerbaar en juridisch en financieel haalbaar is, zal ik
deze, vooruitlopend op het totale plan, in gang zetten en de Kamer
daarover informeren.
In deze brief ga ik nader in op de huidige veterinaire situatie in Europa en
Nederland, de recente uitbraken en geef ik een toelichting op de lopende
maatregelen en hoe ik de versnelling en intensivering van de aanpak
verder wil vormgeven.
Epidemiologische situatie in Europa
Ook in andere lidstaten van de Europese Unie worden nog uitbraken
gemeld. Frankrijk was zwaar getroffen en heeft de afgelopen 5 weken 12
besmettingen op bedrijven gemeld. In Duitsland waren dat er 16, In België
5. Andere lidstaten met uitbraken gedurende de laatste 5 weken waren
Spanje (2), Italië (1) en Portugal (3). Sinds januari 2022 zijn in veel
lidstaten van de EU besmettingen geweest. Frankrijk was met 1356
uitbraken koploper, gevolgd door Hongarije (184). In Spanje en Polen
lopen de aantallen in de tientallen. Duitsland had er 53. In bijna alle
lidstaten zijn wilde vogels besmet met HPAI. De wijze van besmetting is
niet in alle lidstaten gelijk. In Nederland is in de meeste gevalle sprake
geweest van separate besmettingen afkomstig ui wilde vogels, maar in
Frankrijk bijvoorbeeld zijn veel uitbraken gekomen door verspreiding van
virus tussen bedrijven.
Epidemiologische situatie in Nederland
Uitbraken
Sinds oktober 2021 zijn er nu meer dan 100 uitbraken van HPAI bij
gehouden vogels geweest in vrijwel heel Nederland; de meeste uitbraken
lagen in een waterrijke omgeving. Op de epidemie in 2003 na zijn niet
eerder zo veel pluimveehouderijen en hobbylocaties besmet geraakt. Ter
vergelijking: in de periode najaar 2020-voorjaar 2021 waren er zeventien
uitbraken bij commerciële bedrijven en zes bij hobbyhouderijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

2

Bij 93 uitbraken in Nederland is een beperkingszone ingesteld. Bij locaties
met minder dan 50 dieren, waar in enkele gevallen ook besmettingen zijn
aangetroffen, wordt geen beperkingszone ingesteld. Er zijn nu ruim 3,7
miljoen vogels van besmette locaties geruimd en nog eens 1,1 miljoen op
bedrijven die preventief zijn geruimd. In september hebben de Duitse
autoriteiten drie uitbraken vlak bij de Nederlandse grens gemeld. De
beperkingszones daarvoor liggen deels op Nederlands grondgebied. Om
die reden zijn in Nederland drie beperkingszones ingesteld. In België zijn
vier uitbraken geweest waarvoor Nederland op zijn eigen grondgebied
een beperkingszone heeft moeten instellen.
Ruimingen
Het ruimingsproces zelf en de mogelijke bijdrage daarvan aan de
tussenbedrijfstransmissie is eerder aan de orde geweest. In de brief aan
de Kamer van 28 juni (Kamerstuk 28 807, nr. 263) is door mijn voorganger
aangegeven dat op basis van de analyses van WBVR er geen aanwijzingen waren dat er een rol is geweest van ruimingen uitgevoerd door de
NVWA in de verspreiding van HPAI virus naar nabijgelegen bedrijven in
de clusters in Zeewolde, Woltersum, Barneveld, Hierden en Lunteren. Het
rapport waarop deze conclusies zijn gebaseerd is als bijlage bij deze brief
meegestuurd (bijlage 1). Een aantal bedrijfsspecifieke gegevens, die het
mogelijk kunnen maken individuele bedrijven te herleiden, zijn uit dit
rapport verwijderd. Dat doet mijns inziens niets af aan de leesbaarheid
van het rapport en de beoordeling ervan.
De bestrijding van HPAI op besmette bedrijven en de extra inzet in
pluimveedichte gebieden als de Gelderse Vallei (onder andere preventieve
ruimingen) leggen een groot beslag op de NVWA en andere betrokken
partijen. De NVWA is goed geëquipeerd en is in staat de ruimingen op
efficiënte en snelle wijze uit te voeren, samen met contractpartijen. Een
punt van zorg is dat vanwege de energiecrisis de aanlevering van
kooldioxidegas (CO2) voor uitvoering van de stalvergassing beperkt is. De
NVWA houdt hier in haar planning rekening mee en zoekt naar alternatieve mogelijkheden waarvoor minder gas nodig is dan in een grote stal,
zoals vergassing in containers of big bags. Deze methoden vragen echter
meer tijd en menskracht en zijn relatief kostbaar. In welke mate dit van
invloed is op de bestrijding van de uitbraken is nu nog niet aan te geven.
De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) zal, indien nodig en
in samenspraak met mijn ministerie, een prioritering aanbrengen in de
volgorde van ruimingen bij een beperkte beschikbaarheid van CO2-gas.
Tevens onderzoek ik wat er, binnen de beperkingen ontstaan door de
energiecrisis, contractueel mogelijk is om voldoende en tijdige de levering
van CO2-gas te verzekeren.
Wilde vogels
Er zijn ook nog dagelijks meldingen van dode wilde vogels in diverse
regio’s in Nederland. Er zijn veel soorten besmet geraakt waarbij soms
grote aantallen vogels zijn doodgegaan. Ongeveer 40% van de
ingezonden kadavers blijkt bij laboratoriumonderzoek besmet te zijn met
HPAI type H5N1. De vondsten zijn gedaan in alle provincies in Nederland.
De NVWA houdt op haar website de vondsten van besmette wilde vogels
bij. De situatie zal de komende maanden met de aankomende vogeltrek
waarschijnlijk nog verslechteren door de komst van nieuwe vatbare
vogels. Ook is het mogelijk dat trekvogels nieuwe virusvarianten in
Nederland introduceren. De impact op de wilde vogelpopulaties is niet te
voorspellen, maar kan opnieuw tot veel sterfte leiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

3

Financiële aspecten
In de brief van 17 mei jl. is de Kamer geïnformeerd (Kamerstuk 28 807, nr.
261) over de financiële aspecten van de uitbraak. De directe bestrijdingskosten zoals de tegemoetkoming in schade voor de geruimde dieren en
de uitvoeringskosten, worden betaald uit het Diergezondheidsfonds
(DGF). Zoals in de brief van 17 mei jl. (Kamerstuk 28 807, nr. 261) is
aangegeven worden deze directe bestrijdingskosten tot het wettelijk
ingestelde plafond betaald uit de heffingen die pluimveehouders betalen
aan het DGF. Het plafond is vastgesteld op 30 miljoen euro voor de
periode van 2020 tot en met 2024.
Vanaf begin 2020 tot en met augustus 2022 is € 34,3 miljoen betaald aan
de bestrijding van vogelgriep bij houders met 250 dieren of meer. Dit zijn
de werkelijke uitgaven uit het Diergezondheidsfonds en die lopen enkele
weken (tegemoetkoming in schade) tot meerdere maanden (uitvoeringskosten) achter de ruimingen aan. De uitgaven voor de bestrijding van
vogelgriep zullen daarom verder oplopen.
Hoeveel hoger het bedrag gaat worden is nu niet met zekerheid te zeggen,
omdat het beeld op basis van de daadwerkelijke uitgaven vertraagd
inzichtelijk wordt. Op basis van eerdere uitgaven is wel een inschatting te
maken. De verwachte bestrijdingskosten gerekend vanaf begin 2020 tot en
met 4 oktober 2022 wordt geschat op € 63 miljoen. Dit is inclusief kosten
voor bestrijding van Salmonella en Mycoplasma en van dit bedrag gaat
de EU-bijdrage aan vogelgriep- en Salmonella bestrijding nog af. De
exacte hoogte van deze EU-subsidie is op dit moment nog niet bekend.
Het plafond is inmiddels gepasseerd.
Zoals ook beschreven in de brief van 17 mei worden alle bestrijdingskosten hoger dan het plafondbedrag betaald door de overheid. In 2022 zal
dit, voor het hiervoor genoemde bedrag dat nu in zicht is, opgelost
worden binnen de begroting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV). U wordt hierover nader geïnformeerd in de
tweede suppletoire begroting.
Lopende maatregelen en intensiveringsaanpak
Mijn voorgangers hebben afgelopen jaren diverse maatregelen genomen
om besmettingen op pluimveehouderijen zo goed mogelijk te voorkomen.
Deze maatregelen zet ik met kracht voort en werk daarnaast een intensiveringsaanpak uit. Hieronder geef ik daar een nadere toelichting op.
Ophok- en afschermplicht
Ik heb de vorige week, mede op basis van de recente ontwikkelingen en
de risicobeoordeling door de deskundigengroep dierziekten van
29 september jl., besloten om de ophok- en afschermplicht weer voor het
hele land in te stellen. Voor een onderbouwing en nadere toelichting
verwijs ik naar mijn brief aan de Tweede Kamer van 5 oktober jl. Ik zie de
impact die dat heeft voor houders van vrije-uitloopkippen en voor
houders die voor hun plezier pluimvee houden, maar ik acht deze
maatregel noodzakelijk gezien het verhoogde risico. De verslagen van de
deskundigengroep dierziekten van 25 augustus en 29 september jl. zijn
met de brief van 5 oktober meegestuurd.
Bioveiligheidsplan
Een goede bioveiligheid van bedrijven en hobbylocaties is en blijft
vooralsnog de belangrijkste maatregel ter preventie van HPAI besmettingen. Het is van het grootste belang dat pluimveehouders alert blijven
en de bioveiligheidsmaatregelen strikt toepassen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

4

De pilot gericht op de ontwikkeling van een bedrijfsspecifiek bioveiligheidsplan (Kamerstuk 28 807, nr. 260), die mijn ministerie samen met de
pluimveesector heeft opgezet, loopt op dit moment. De Gezondheidsdienst voor Dieren geeft hier de komende maanden samen met de
pluimveesector uitvoering aan. Binnen de pilot zal de hygiënescan van
AVINED geoptimaliseerd worden en zal er bij verschillende pluimveetypen
getoetst worden of de hygiënescan een goede manier is om de bioveiligheid op een bedrijf in kaart te brengen.
De uitkomsten van de pilot worden eind van dit jaar verwacht. Deze
resultaten van de pilot geven aanknopingspunten voor een effectieve
invulling van een bedrijfsspecifiek bioveiligheidsplan om zo te komen tot
een betere bioveiligheid op pluimveebedrijven. Ik werk daarbij toe naar
een verplicht bedrijfsspecifiek bioveiligheidsplan voor alle pluimveehouders per medio 2023. Dit bioveiligheidsplan wordt daarmee onderdeel
van het reeds verplichte bedrijfsgezondheidsplan, dat pluimveehouders
samen met hun dierenartsen opstellen. Nadrukkelijk is het de bedoeling
dat een dergelijk plan aansluit bij de huidige praktijk en maatwerk is voor
het bedrijf en samen met de bedrijfsdierenarts wordt opgesteld. Over het
precieze moment van invoering van deze nieuwe verplichting zal ik de
Tweede Kamer te zijner tijd nader informeren; dit hangt mede af van het
verloop van het totstandkomingsproces van de benodigde regelgeving.
Andere bioveiligheidsmaatregelen
Naast bioveiligheidsmaatregelen geven de deskundigen in hun verslag
een aantal andere managementopties aan om de kans op virusintroductie
verder te verkleinen. Zij wijzen op de risico’s van de luchtinlaat en de
mogelijkheden van bijvoorbeeld het toepassen van windbreekgaas. Ook
geven ze aan dat pluimveehouders aandacht zouden moeten besteden
aan het terugdringen van aantallen knaagdieren op het erf. Ze adviseren
tevens om rekening te houden met activiteiten zoals maaien, oogsten en
baggeren van sloten of andere watergangen rondom het bedrijf en dit
type werkzaamheden uit te voeren tijdens een leegstandperiode.
Volgens de deskundigen zijn er aanwijzingen dat het gebruik van lasers
effectief kan zijn om vogels rondom het bedrijf te weren1. Het is aan
pluimveehouders om hiervan, binnen de regelgeving, gebruik te maken
om wilde vogels in de buurt van hun bedrijf te weren.
Bioveiligheidscheck op besmette locaties
In een eerdere kamerbrief dit jaar is aangegeven dat bekeken zou worden
of extra voorwaarden verbonden kunnen worden, met betrekking tot
bioveiligheid, voordat een besmet bedrijf opnieuw dieren op mag zetten.
Omdat er tot nu toe geen rechtstreeks verband gevonden kan worden
tussen de besmetting en specifieke bioveiligheidsmaatregelen kan ik dit
niet verplichten voor besmette bedrijven. Omdat een goede bioveiligheid
voor álle bedrijven belangrijk is ga ik, zoals boven beschreven, stappen
zetten die de bioveiligheid op alle bedrijven moet verbeteren. Op de
meeste besmette bedrijven doen Faculteit Diergeneeskunde, SOVON en
WBVR onderzoek naar mogelijke insleeproutes waarbij het in kaart
brengen van de bioveiligheid een onderdeel is. Aanbevelingen op dat vlak
worden met de betreffende veehouder gedeeld. Een van de voorwaarden
voor het opnieuw kunnen opzetten van kippen is een uitgebreid reiniging
en ontsmettingsprotocol wat de veehouder moet uitvoeren en waarop de
NVWA toe ziet. Er zijn tot op heden geen grote tekortkomingen in de
bioveiligheid bij bedrijven gevonden die de besmetting konden verklaren.

1

Laser weert wilde (water)vogels uit stalomgeving van pluimveebedrijf in strijd tegen vogelgriep
– WUR

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

5

Versnelling vaccinatietraject
Zoals ik heb aangegeven zet ik in op versnelling van het traject om te
komen tot vaccinatie tegen vogelgriep. In veel andere lidstaten van de
Europese Unie wordt de roep om vaccinatie ook steeds luider. In
verschillende lidstaten, waaronder Nederland, zijn diverse activiteiten
gestart om de mogelijkheden van vaccinatie te onderzoeken en dichterbij
te brengen. Ik steun deze inzet van harte en vind het van groot belang dat
we hier in Europa gezamenlijk aan werken.
Ik heb op acties ingezet om zo snel mogelijk meer inzicht te krijgen in de
mogelijkheden van vaccinatie. Dit doe ik door:
• een inventarisatie van de haalbaarheid, de beschikbaarheid, werkzaamheid en veiligheid van vaccins door vaccinatieproeven,
• een expertbeoordeling van het risico van de huidige variant en voor
het ontstaan van nieuwe, mogelijk zoönotische varianten bij toepassing van vaccinatie,
• het ontwikkelen van een optimale vaccinatiestrategie en monitoringsprogramma om spreiding van oude en nieuwe, mogelijk zoönotische,
varianten snel te kunnen opsporen,
• het in kaart brengen van de financiële gevolgen (kosten en baten) voor
pluimveehouders en de gevolgen voor de internationale handel. Dit
traject vergt tijd en inzet en intensief overleg met sectorpartijen en
andere belanghebbenden, zowel die voor de commerciële houderij als
voor de hobbyhouderij.
Activiteiten in Nederland
Zoals mijn voorganger al heeft aangegeven (Kamerstuk 28 807, nrs. 259,
260, 263) is het van belang eerst meer inzicht te hebben in de
werkzaamheid van verschillende vaccins en de testkarakteristieken ten
behoeve van een goede monitoring voor we verdere stappen kunnen
nemen met het toepassen van vaccinatie in het veld. Het tegengaan van
verspreiding van virus in of tussen gevaccineerde koppels dieren zodat de
reproductieratio, het zogenaamde R-getal, onder de 1 komt, is een
belangrijke eis die we aan een vaccin stellen. Het verkleinen van de kans
van infectie en het tegengaan van verspreiding draagt bij aan het
verbeteren van diergezondheid en dierwelzijn en verkleint ook de kans op
mogelijke blootstelling van mensen. Tot nu toe is niet aangetoond dat
toepassing van de ontwikkelde vaccins de R-waarde van veldvirusvarianten beneden de 1 wordt gebracht. Daarom worden hierop nu enkele
vaccins, onder gecontroleerde omstandigheden, onderzocht. Deze
vaccinproef is in augustus gestart. De resultaten worden eind december
verwacht.
De voorbereidingen voor het uitvoeren van een proef onder veldomstandigheden zijn gestart en worden uitgevoerd door de Gezondheidsdienst
voor Dieren. Deze voorbereiding vraagt enkele maanden, onder andere
voor het aanvragen van de dierproefvergunning en het benaderen van en
overleg met pluimveehouders om in deze proef te participeren. Daarbij
wordt ook gekeken naar de uitkomsten van de proef bij WBVR om een
gedegen keuze te kunnen maken welk vaccin in de proef zal worden
toegepast. Ik heb een aantal experts gevraagd deel te nemen in een
klankbordgroep zodat we zoveel mogelijk kennis ten behoeve van de
veldproef kunnen benutten. Ik verwacht dat de veldproef in het eerste
kwartaal van 2023 kan starten.
Tevens werk ik verschillende vaccinatiestrategieën uit, gericht op
bijvoorbeeld risicogebieden, pluimveedichte gebieden of bepaalde typen
pluimveebedrijven. Daarbij hoort ook het opstellen van een surveillanceprogramma om eventuele besmettingen snel te kunnen opsporen. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

6

zullen een aantal scenario’s uitwerken die zich kunnen voordoen bij
vaccinatie (zoals subklinische virusspreiding, spreiding tussen bedrijven).
Dit is van belang om het ontstaan van nieuwe, mogelijk zoönotische
varianten zo klein mogelijk te maken, en om mogelijke tussenbedrijfstransmissie te kunnen couperen. Geen vaccin is immers 100% effectief. Ik
start hier nu al mee, ook al zijn de uitkomsten van de vaccinproeven nog
niet bekend, om het proces zo veel mogelijk te versnellen.
In dit kader ga ik een expertadvies vragen over de risico’s voor het
ontstaan van spreiding van virus, al dan niet met een zoönotisch karakter,
als we zouden overgaan tot vaccineren en dit risico af te zetten tegen een
scenario waarin niet wordt gevaccineerd. Hiermee wil ik laten analyseren
wat de blootstellingskans is voor mensen als we vaccineren en dit
vergelijken met scenario waarin we niet vaccineren.
Ik in overleg met diverse sectorpartijen om op korte termijn een praktisch
plan voor de uitvoering van vaccinatie uit te werken.
In januari 2023 bouw ik een eerste weegmoment in rondom de inzet van
vaccinatie. Ik wil op basis van de resultaten van de proeven, ook die in
andere lidstaten, de expertbeoordeling en de analyses van de scenario’s
op dat moment afwegen of vaccinatie in de praktijk al een begaanbare
weg is, waarbij verspreiding van het virus op een verantwoorde wijze
wordt tegengegaan. De factoren die we daarbij meenemen heb ik hiervoor
uiteengezet. Als we vaccinatie inzetten moet dit resulteren in een kleiner
aantal uitbraken, idealiter nul. Als er toch nog infecties kunnen optreden,
moeten we met een haalbaar monitoringsprogramma zulke infecties
kunnen opsporen voordat spreiding naar andere bedrijven optreedt en
bovenal voordat er een nieuwe variant ontstaat die mogelijk een
zoönotisch karakter heeft.
Leden van D66 en de VVD hebben in april 2022 gevraagd een vaccinatiestappenplan uit te werken en de gevolgen voor de handel uit te zoeken.
De afgelopen maanden is aan dit stappenplan gewerkt en zijn er diverse
acties in gang gezet en uitgewerkt. Dit stappenplan is nu zo goed als
gereed en zal worden aangepast op deze versnelling en de genoemde
aanvullende acties. Ik zal het vaccinatiestappenplan komende maand naar
de Tweede Kamer sturen.
Activiteiten vaccinatie Europa en wereldwijd
In de EU neemt Nederland, samen met andere lidstaten waaronder
Frankrijk, Hongarije en Italië, het voortouw om de mogelijkheden van
vaccinatie ter preventie van vogelgriep te onderzoeken. Mijn ministerie
heeft hierover geregeld overleg met collega’s uit andere lidstaten, onder
andere op het niveau van de Chief Veterinary Officers (CVO’s). Ik zet in op
versterking van deze Europese samenwerking door te pleiten voor een
vaccinatiewerkgroep onder voorzitterschap van de Europese Commissie.
Daarnaast is begin oktober, bij de bijeenkomst van de regio Europa van de
Wereldorganisatie voor diergezondheid (WOAH), gesproken over de
dreiging van HPAI en de mogelijkheden van vaccinatie. Aan deze
bijeenkomst nemen de 53 WOAH-landen van de regio Europa deel. Het
voornemen is ook om vogelgriep als onderwerp op de agenda van de
General Session van de WOAH in mei 2023 te zetten. Medio oktober wordt
een internationaal symposium georganiseerd over vaccinatie tegen HPAI,
waaraan Nederlandse experts zullen deelnemen.
HPAI in wilde vogels
Ik leg momenteel – in lijn met het voorstel van de D66-fractie – de laatste
hand aan een leidraad voor het veilig omgaan met zieke en dode (wilde)
vogels verdacht van vogelgriep. Deze aangepaste leidraad is bijna gereed
en geeft informatie over de regelgeving en de verantwoordelijkheden van
betrokken organisaties en biedt tevens praktische handvatten. Daarnaast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

7

zijn in deze leidraad eerder gepubliceerde adviezen en handreikingen van
andere instanties opgenomen. Mijn ministerie organiseert op 27 oktober
een bijeenkomst voor lokale en regionale partijen die betrokken zijn bij de
omgang met zieke en dode wilde vogels verdacht van vogelgriep. Deze
bijeenkomst is bedoeld voor het uitwisselen van kennis, ervaringen en
best practices, om zo betrokkenen de gelegenheid te bieden kennis te
vergaren, ervaringen te delen en handvatten te verzamelen voor de lokale
en/of regionale uitvoering van het opruimen van dode wilde vogels of de
omgang met zieke wilde vogels. De leidraad zal nog deze maand,
voorafgaand aan deze bijeenkomst, gepubliceerd worden.
Hoogpathogene vogelgriep heeft ook diverse in het wild levende
vogelsoorten getroffen. Er was onder andere grote sterfte onder koloniebroeders zoals grote sterns, grote jagers en Jan-van-genten. De Minister
voor Stikstof en Natuur heeft onderzoek uitgezet bij de Wageningen
Marine Research (WMR) naar de impact van vogelgriep op zeevogelpopulaties, zowel nationaal als internationaal. Onder andere naar aanleiding
van de motie De Groot (Kamerstuk 28 807, nr. 247) heeft de Minister
SOVON gevraagd om uit te zoeken wat in het verleden de impact van
uitbraken van vogelgriep is geweest op de populaties van de getroffen
wilde vogels en welke mogelijkheden er zijn om een uitbraak onder
vogelsoorten te voorkomen of zo snel mogelijk te beheersen. De
onderzoeksresultaten van WMR en SOVON worden voor het einde van dit
jaar verwacht. De Tweede Kamer wordt hierover geïnformeerd.
Draaiboek bestrijding hoogpathogene vogelgriep
Het draaiboek HPAI is geactualiseerd in het kader van de inwerkingtreding
van de Europese Diergezondheidsverordening vorig jaar. Op dit moment
loopt de evaluatie van de vogelgriepcrisis 2020–2022, die door bureau
Berenschot wordt uitgevoerd. De komende maanden zal ik het draaiboek
HPAI aanvullen met de uitkomsten van de evaluatie. Ik verwacht het
draaiboek in januari 2023 aan de Tweede Kamer te sturen.
Brede verkenning maatregelen
Hierboven heb ik aangegeven dat ik bij de uitwerking van de intensivering
van de aanpak van vogelgriep onder andere gebruik zal maken van het
recent opgeleverde rapport van WBVR over risicofactoren voor hoogpathogene vogelgriep. Dit rapport treft u als bijlage bij deze brief. Hieronder
ga ik daar in meer detail op in.
Rapport Risicofactoren HPAI
Wageningen Bioveterinary Research heeft op verzoek van LNV een
epidemiologisch onderzoek uitgevoerd naar mogelijke risicofactoren voor
besmetting van bedrijven met HPAI in de periode 2014–2022, naar
analogie van eerder onderzoek dat is gedaan voor besmetting met
laagpathogene vogelgriep op commerciële pluimveebedrijven. Het
rapport treft u als bijlage bij deze brief.
Sinds 2014 en met name sinds oktober 2021 zijn er verschillende
commerciële pluimveebedrijven besmet geraakt met HPAI.
De analyse geeft aan dat eenden- en kalkoenbedrijven naar rato het meest
besmet zijn geraakt; deze hebben een bijna 5 respectievelijk 7 keer grotere
kans op besmetting in vergelijking met (op)fok-/vermeerderingsbedrijven
(gebruikt als de referentie in vergelijking met de andere pluimveebedrijfstypen). Legbedrijven, (op)fok- en vermeerderingsbedrijven hadden een
onderling vergelijkbaar en lager percentage besmettingen. Vleeskuikenbedrijven hadden het laagste percentage besmettingen en een 5 keer
kleinere kans op besmetting in vergelijking met (op)fok/
vermeerderingsbedrijven. Voor de verschillende bedrijfstypen is niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

8

bekend wat de besmettingsroutes zijn geweest, wat het opleggen van
(additionele) preventieve maatregelen bemoeilijkt.
De onderzoekers hebben ook gekeken naar landschapskenmerken in de
omgeving van pluimveebedrijven en naar de combinatie van beide. De
belangrijkste bevindingen zijn de volgende. Grotere wateroppervlakten en
grasland in de directe omgeving van een pluimveebedrijf, korte afstand
van een pluimveebedrijf tot water(wegen) en grote oppervlaktes aan
grasland in de directe omgeving van een pluimveebedrijf zijn geassocieerd met een de kans op HPAI-besmetting op pluimveebedrijven. De
kans van besmetting op pluimveebedrijven in Nederland neemt toe van
oost naar west en van zuid naar noord, wat lijkt aan te sluiten bij het
vóórkomen van wilde watervogels. Er lijkt een verband te zijn tussen de
kans op besmetting en het vóórkomen van wilde watervogels.
Nieuwvestiging in risicogebieden
Het D66-plan van april dit jaar pleit specifiek voor het verhinderen van
nieuwvestiging van pluimveehouderijen in waterrijke gebieden. Mijn
voorganger heeft aangegeven dat het belangrijk is om goed in beeld te
hebben wat de situatie in deze gebieden precies is (Kamerstuk 28 807, nr.
260). We hebben nu meer inzicht gekregen in de gebieden waar pluimveebedrijven een verhoogde kans op besmetting lopen, gezien de
landschapskenmerken en aanwezigheid van wilde vogels (rapport WBVR,
bijlage 2). RVO maakt daarnaast een inventarisatie van nieuwvestigingen
in deze gebieden. Deze verwacht ik op korte termijn. Ik zal – in het kader
van het intensiveringsplan – de mogelijkheden verkennen om nieuwvestiging en uitbreiding in gebieden waar de kans op besmetting relatief
groot is, te kunnen voorkomen. Momenteel beschikken noch ik noch
decentrale overheden daarvoor over het wettelijk instrumentarium. Ik ga
over deze problematiek op korte termijn met de decentrale overheden in
gesprek.
In de startnotitie van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) is
opgenomen dat binnen het NPLG rekening wordt gehouden met de
risico’s van dierziekten en zoönosen. Daartoe wordt de meekoppelende
structurerende keuze dierziekten en zoönosen uitgewerkt. Binnen deze
meekoppelende structurerende keuze worden verschillende adviezen
geformuleerd, welke deels toezien op vogelgriep. Decentrale overheden
kunnen deze adviezen gebruiken als handvatten in hun besluitvorming. U
wordt hier in de NPLG hoofdlijnenbrief nader over geïnformeerd.
Nawoord
De situatie omtrent vogelgriep blijft ernstig en het naleven van de
maatregelen, zoals bioveiligheidsmaatregelen, is van het grootste belang
om de kans op besmetting zo klein mogelijk te houden. Dat vraagt veel
van alle pluimveehouders, zowel de houders van commerciële bedrijven
als houders van kleinschalige locaties.
Ik wil ook van de gelegenheid gebruik maken om mijn waardering uit te
spreken voor de inzet van velen de afgelopen maanden. Het gaat om
mensen die bij de ruimingen zijn betrokken, medewerkers van het
referentielaboratorium WBVR en van de Gezondheidsdienst voor Dieren,
de deskundigengroep dierziekten, de NVWA, medewerkers van provincies
en gemeenten en veiligheidsregio’s, van vogelopvangcentra, natuurorganisaties en dierenambulances, vrijwilligers en vele anderen, zonder wie
we de vogelgriep niet kunnen bestrijden. Het is des te teleurstellender om
keer op keer te worden geconfronteerd met weer een uitbraak van
vogelgriep.
De komende maanden werken we de aanpak uit in het eerder genoemde
intensiveringsplan vogelgriep om besmettingen en de gevolgen ervan
nog meer te voorkomen. Dit plan stuur ik in het eerste kwartaal van 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

9

aan uw Kamer. Natuurlijk volgen we de vogelgriepsituatie in Nederland,
Europa en andere landen in de wereld nauwlettend en ik zal de Tweede
Kamer geregeld informeren over de stand van zaken, zowel nationaal als
internationaal.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
P. Adema

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 28 807, nr. 269

10