Advies Verplicht
financieel toezicht

Den Haag, 10 juli 2020

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming

2

Advies Verplicht financieel toezicht

Inhoud
Samenvatting

3

1

Inleiding

6

1.1

Achtergrond en aanleiding

6

1.2

Verkenning verplicht financieel toezicht in het strafrecht

7

1.3

Adviesaanvraag en adviesvragen

8

1.4

Verhouding van het RSJ-advies tot het WODC-onderzoek

8

1.5

Afbakening en begripsverheldering

9

1.6

Indeling van het advies

9

2

Financieel toezicht in het strafrecht, algemene overwegingen

11

2.1

Verplicht financieel toezicht een zinvolle interventie?

11

2.2

Inbrengen van civiele wetgeving in het strafrecht: geen principieel bezwaar 12

2.3

Verplicht financieel toezicht in het strafrecht: bewind of een nieuwe vorm? 12

2.4

Spanningsveld tussen juridisch en gedragskundig perspectief

13

2.5

Conclusies

14

3

Nadere overwegingen bij verplicht financieel toezicht

15

3.1

Noodzaak van de nieuwe wetgeving

15

3.2

Verhelderen doelstelling nodig

15

3.3

Definiëren doelgroep

16

3.4
3.4.1
3.4.2
3.4.3

Verwachte effectiviteit
17
Verplicht financieel toezicht als oplossing voor de gesignaleerde problemen?18
Uitvoerbaarheid binnen de strafoplegging
18
Verwachte effectiviteit in relatie tot de problematiek en kenmerken van de
doelgroep
18

3.5

Inbedding van verplicht financieel toezicht

19

3.6

Conclusies

19

4

Overwegingen bij de uitvoering van verplicht financieel toezicht

20

4.1

Speciaal hiertoe opgeleide bewindvoerders

21

4.2

Speciaal hiertoe opgeleide reclasseringsmedewerkers

21

5

Overwegingen bij de juridische inbedding

23

5.1

Verplichtend karakter onder strafrechtelijke voorwaarde of maatregel

23

5.2

Nadere overwegingen bij een voorwaarde

24

5.3

Rechtszekerheid

24

5.4

Duur van het verplicht financieel toezicht

25

6

Lijst van geraadpleegde deskundigen

26

7

Lijst van geraadpleegde stukken

27

7.1

Literatuurlijst

27

7.2

Overige bronnen

28

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

Samenvatting
De RSJ is gevraagd te adviseren over de mogelijke invoering van verplicht financieel
toezicht in het strafrecht, bijvoorbeeld als bijzondere voorwaarde bij een
voorwaardelijke straf of als maatregel. Gedacht wordt aan een vorm van financieel
toezicht zoals de onderbewindstelling die de kantonrechter in het civiele recht kan
opleggen. Binnen het bestaande wettelijk kader kan de strafrechter dat niet zelfstandig
opleggen, wel bestaat de mogelijkheid om bijvoorbeeld in een voorwaarde op te
nemen dat de veroordeelde zich meldt bij de kantonrechter om onderbewindstelling
aan te vragen. Om de strafrechter de mogelijkheid te geven om onderbewindstelling of
een vergelijkbare vorm van financieel toezicht zelfstandig op te leggen, is een
wetswijziging vereist.
Verondersteld wordt dat de toepassing van financieel toezicht in het strafrecht van nut
is bij het doorbreken van de criminele routine, in het bijzonder bij jonge veelplegers
die criminaliteit zien als een manier om snel en makkelijk geld te verdienen maar
ondertussen steeds verder in de financiële problemen komen. Van de beoogde
strafrechtelijke interventie wordt een tweeledig nut verwacht: bemoeilijken van het
voortzetten van de criminaliteit door de financiële controle en een recidiveverminderend effect door het stabiliseren van de financiële situatie en leren beter met
geld om te gaan. Dat laatste is een belangrijke voorwaarde voor het opbouwen van
een niet-crimineel leven.
De adviesvragen aan de RSJ hebben betrekking op de voorgenomen wetswijziging die
het opleggen van verplicht financieel toezicht in het strafrecht mogelijk moet maken.
Parallel aan de verkenning van deze wettelijke mogelijkheid is een WODC-onderzoek
uitgezet naar de mogelijkheden om verplicht financieel toezicht op te leggen binnen
het bestaande wettelijk kader. Bij het opstellen van dit advies heeft de RSJ nog geen
gebruik kunnen maken van de uitkomsten van dat WODC-onderzoek.
Belangrijkste conclusies in het advies:
1. Gezien de veelvoorkomende financiële problematiek onder justitiabelen en de
samenhang tussen criminaliteit en financiële problematiek acht de RSJ het van
belang dat wordt verkend op welke manier het strafrechtelijk kader beter kan
worden ingezet om toezicht te houden op de financiën van justitiabelen. In
hoeverre een wetswijziging nodig is, kan volgens de RSJ pas worden vastgesteld
als duidelijk is dat de mogelijkheden om binnen het bestaande wettelijk kader
financieel toezicht op te leggen aan justitiabelen, onvoldoende functioneren.
Gezien het ultimum remedium karakter van het strafrecht is het van belang dat de
noodzaak van een wetswijziging voorop staat. Dat geldt zowel voor het mogelijk
maken van het opleggen door de strafrechter van de civiele vorm van
bewindvoering als het opnemen van verplicht financieel toezicht als (nieuw)
strafrechtelijk instrument.
2. Als uit het WODC-onderzoek blijkt dat de invoering van verplicht financieel toezicht
in het strafrecht een zinvolle aanvulling (of alternatief) biedt, dan dient te worden
verantwoord op welke manier met de nieuwe wettelijke mogelijkheid de

3

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

gesignaleerde problemen worden opgelost. De RSJ acht het hierbij van belang dat
hiervoor een vorm wordt uitgewerkt die past binnen de strafrechtelijke
doelstellingen en waarin rechtspositionele aspecten als duur van de interventie en
toetsing op de voortzetting adequaat zijn uitgewerkt.
3. Eventuele uitwerking van het verplicht financieel toezicht in het strafrecht vereist
dat de doelstelling en doelgroep helder zijn. Naar het oordeel van de RSJ dient
gedragsverandering, gericht op het stoppen met criminaliteit, de primaire
doelstelling te zijn en dient van eventuele nevendoelstellingen te worden
onderbouwd op welke wijze deze bijdragen aan de gedragsverandering. Voor het
innen van financiële sancties acht de RSJ verplicht financieel toezicht ongeschikt.
Tevens wijst de RSJ erop dat verplicht financieel toezicht alleen kan bijdragen aan
de beoogde gedragsverandering in combinatie met andere interventies, gericht op
psychische en sociale aspecten. Wat betreft de doelgroep is de RSJ van mening dat
het verplicht financieel toezicht het beste zal aansluiten bij de meerderjarige
veelplegers die mede vanuit financiële motieven delicten plegen, niet in staat zijn
hun financiën te beheren, grote financiële problemen hebben en voldoende
gemotiveerd zijn om te stoppen met delictgedrag.
4. Wat betreft de vraag wie het toezicht moet uitoefenen ziet de RSJ mogelijkheden
voor zowel speciaal hiertoe opgeleide reclasseringsmedewerkers als voor
bewindvoerders die zijn opgeleid voor een strafrechtelijke vorm van financieel
toezicht. In beide gevallen zijn er voor- en nadelen. Het voordeel van het beleggen
bij een bewindvoerder, in combinatie met reclasseringstoezicht, is dat dit het beste
aansluit bij ieders kerntaken. Bovendien kan in dat geval de continuïteit beter
gewaarborgd worden op het moment dat het strafrechtelijk kader afloopt. Een
nadeel is dat je te maken hebt met twee toezichthoudende instanties. Door het bij
de reclassering te beleggen wordt het toezicht in één hand gehouden. Een
voordeel daarvan is bovendien dat de reclassering ervaring en expertise heeft in
het omgaan met delinquenten en het werken aan gedragsverandering.
5. Met betrekking tot de juridische inbedding ziet de RSJ uitwerking als bijzondere
voorwaarde of als maatregel beide als mogelijkheden. Met het oog op de
rechtszekerheid is het in beide gevallen van belang dat helder is wat het toezicht
exact inhoudt en wanneer er sprake is van een overtreding. Tevens zijn een
tussentijdse toetsing en goede aansluiting op toezicht in het civiele stelsel vereist.
Met een uitwerking als bijzondere voorwaarde wordt aangesloten bij de huidige
structuur in de wet. Een ander voordeel is dat aan een voorwaarde
reclasseringstoezicht wordt verbonden, waardoor er toezicht en begeleiding
integraal op de diverse leefgebieden plaatsvindt.
Als nadeel van een bijzondere voorwaarde geldt dat de consequentie van het
onttrekken aan het financieel toezicht in de meeste gevallen bestaat uit de
tenuitvoerlegging van de voorwaardelijke straf. Deze is daarmee zwaarder en
eerder disproportioneel. Bovendien leidt het niet-naleven van een voorwaarde tot
het stoppen van het financieel toezicht.

4

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

Bij een maatregel zal de continuïteit beter gewaarborgd kunnen worden. Daarmee
is er meer zekerheid dat het verplicht financieel toezicht daadwerkelijk wordt
uitgevoerd en financiële problemen worden opgelost.

5

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

1

Inleiding

De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (hierna: RSJ) is gevraagd te
adviseren over de mogelijke invoering van verplicht financieel toezicht in het
strafrecht. Gedacht wordt aan een vorm van toezicht zoals onderbewindstelling, dat in
het civiele recht door de kantonrechter kan worden opgelegd. Om het opleggen van
deze maatregel door de strafrechter mogelijk te maken, is een wetswijziging nodig.
Zo’n wetswijziging wordt nu overwogen. Voorafgaand aan de uitwerking daarvan is de
RSJ gevraagd te adviseren. Dit advies bevat dus geen reactie op een
conceptwetsvoorstel, maar gevraagde ‘overwegingen vooraf’ over enkele juridische en
gedragskundige aspecten van de voorgenomen wetswijziging.
1.1

Achtergrond en aanleiding

Onderbewindstelling en andere civiele vormen van financieel toezicht kunnen binnen
de huidige wettelijke mogelijkheden niet zelfstandig door de strafrechter worden
opgelegd. Dat kan alleen indirect. Zo kan de strafrechter bijvoorbeeld op grond van
artikel 14c van het Wetboek van Strafrecht (Sr) als bijzondere voorwaarde opnemen
dat de veroordeelde onderbewindstelling aanvraagt bij de kantonrechter. Ook kan
onderbewindstelling worden aangevraagd door de officier van justitie of de
reclassering, waarna de kantonrechter hierover beslist.
Doel van de beoogde wetswijziging is dat de strafrechter de mogelijkheid krijgt om
zelfstandig een vorm van financieel toezicht zoals onderbewindstelling op te leggen als
hij dit nodig acht. Het idee daarachter is dat daarmee een inefficiënte rechtsgang door
twee systemen (het straf- en civiele systeem) kan worden vermeden en tegelijkertijd
dat het opgelegde toezicht een verplichtender karakter krijgt als het wordt opgenomen
in het vonnis.
De politieke aanleiding hiervoor is dat daarmee uitvoering wordt gegeven aan een
motie waarin de regering werd verzocht om ‘mogelijk te maken dat verplicht financieel
toezicht op veroordeelde jongeren mogelijk wordt indien de [straf]rechter dit wenselijk
acht zodanig dat misdaad niet kan lonen’.1
De indieners zijn ‘van mening dat bij veroordeelde jongeren niet alleen het
misdaadgeld en bezittingen afgepakt moet worden, maar ook voor bepaalde duur
controle daarop mogelijk moet zijn, bijvoorbeeld in de vorm van onderbewindstelling
als voorwaarde in strafrechtelijk kader’. Het doel is de jongeren te demotiveren om
‘criminele feiten te plegen teneinde zo snel, makkelijk en veel geld te verdienen’.
Vanuit gedragskundig perspectief is het idee om verplicht financieel toezicht in het
strafrecht mogelijk te maken bepleit door Weijers.2 Hij adviseert naar aanleiding van
een langlopend onderzoek bij jonge veelplegers om bewindvoering als bijzondere
voorwaarde in het strafrecht mogelijk te maken.
_______
1

2

Kamerstukken II 2017/18, 28 741, nr. 47. (Motie Van Nispen en Van Oosten aangenomen door
Tweede Kamer)
Weijers 2019, p. 207-208. Eerder bepleitte hij voor het invoeren van een vorm van
‘strafrechtelijke curatele’. Zie: Weijers 2014. Over deze aanbeveling heeft de RSJ desgevraagd
in 2015 geadviseerd. Zie: Advies Financiële curatele (RSJ 2015).

6

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

Weijers’ onderzoek had betrekking op een groep jongeren voor wie het plegen van
delicten een dagelijkse routine begint te worden of al is geworden.3 Voor een specifiek
(en beperkt) deel van hen ziet hij ‘strafrechtelijk bewind’ als een van de interventies
die kan helpen om deze criminele routine te doorbreken: veelplegers met doorgaans
lage intelligentie (of licht verstandelijke beperking) die de capaciteit niet hebben om
door te groeien naar de grote criminaliteit, en die het evenmin lukt om te stoppen met
criminaliteit als ze volwassen worden. Zij zien criminaliteit als een snelle en makkelijke
manier om geld te verdienen, maar worden er feitelijk niet rijk van en raken
daarentegen steeds dieper in de financiële problemen. Vaak zijn ze niet in staat hun
financiën goed te beheren: als er geld is, wordt dit uitgegeven aan statusspullen in
plaats van de vaste lasten of schulden te betalen. Als gevolg van deze levensstijl
hebben ze vaak grote schulden die opnieuw aanzetten tot criminaliteit.
Voor een deel van deze groep, namelijk degenen die al (enigszins) gemotiveerd zijn
om te stoppen met criminaliteit, ziet Weijers verplicht financieel toezicht als een
zinvolle interventie. Zijn veronderstelling is dat de voortdurende controle door de
bewindvoerder het voortzetten van criminaliteit bemoeilijkt. Tegelijkertijd biedt het de
mogelijkheid om rust en stabiliteit te creëren op het financiële en administratieve vlak
doordat bijvoorbeeld vaste lasten zoals huur betaald worden en verdere
betalingsachterstanden zoveel mogelijk worden voorkomen. Voor wie serieus wil
stoppen met criminaliteit, kan die verbeterde financiële situatie een stimulans geven
om vol te houden, bijvoorbeeld omdat langzaam een perspectief ontstaat op een nietcriminele toekomst.
Dat brengt Weijers tot de aanbeveling om een vorm van ‘strafrechtelijk bewind’ te
introduceren. De mogelijkheden om binnen het bestaande wettelijk kader
onderbewindstelling op te leggen acht hij om verschillende redenen ontoereikend: ze
worden betrekkelijk weinig toegepast, en waar ze wel worden toegepast ziet hij
uitvoeringsproblemen: omslachtige procedure in twee rechtssystemen van de straf- en
kantonrechter en een te weinig verplichtend karakter.
1.2

Verkenning verplicht financieel toezicht in het strafrecht

De aanbeveling van Weijers en genoemde motie vormen de belangrijkste aanleiding
voor het ministerie van Justitie en Veiligheid voor een breed opgezette verkenning van
het gebruik van verplicht financieel toezicht in het strafrecht. Dit project kent twee
sporen. Om te beginnen is een uitgebreid WODC-onderzoek uitgezet naar de
toepassing van financieel toezicht in strafrechtelijk kader binnen de bestaande
wetgeving. Daarin wordt onder meer gekeken hoe (en hoe vaak) de verschillende
vormen van financieel toezicht worden toegepast, wat belemmerende factoren zijn en
welke verbeteringen nodig en mogelijk zijn.4 Tegelijkertijd wordt eventuele nieuwe
wetgeving verkend die het zelfstandig opleggen van verplicht financieel toezicht door
de strafrechter mogelijk maakt. Het idee is dat als de mogelijkheden binnen het
bestaande wettelijk kader ontoereikend zijn voor een efficiënte toepassing van

_______
3
Weijers 2019, p. 43.
4
Dit WODC-onderzoek wordt uitgevoerd door de Universiteit Leiden, en loopt ongeveer
gelijktijdig met de voorbereiding van het voorliggende RSJ-advies.

7

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

verplicht financieel toezicht, zoals Weijers veronderstelt, hiervoor nieuwe wettelijke
mogelijkheden moeten worden gecreëerd.5
Naast de ontwikkelingen met betrekking tot verplicht financieel toezicht in het
strafrecht, gericht op het doorbreken van de criminele routine bij jongvolwassenen, is
er in het kader van de bestrijding van georganiseerde criminaliteit een toenemende
druk op ontneming van crimineel vermogen. In dat kader wordt wetgeving voorbereid
die een nieuwe vorm van ‘strafrechtelijke curatele’ mogelijk maakt.6 Hoe dat zich
verhoudt tot de wetgeving met betrekking tot verplicht financieel toezicht (met name
in verband met de doelstelling ‘innen van financiële sancties’) is op dit moment nog
niet bekend. Naar de RSJ heeft begrepen, worden deze wetgevingstrajecten los van
elkaar voorbereid.
1.3

Adviesaanvraag en adviesvragen

In het kader van de verkenning van verplicht financieel toezicht in het strafrecht is de
RSJ geconsulteerd. In de adviesaanvraag worden de doelstellingen van verplicht
financieel toezicht als volgt omschreven:
‘De veronderstelling is dat verplicht financieel toezicht in het (jeugd)strafrecht een
mogelijkheid is om gedragsverandering te bewerkstellingen. Het kan een bijdrage
leveren aan het voorkomen van recidive, het innen van financiële sancties, het
voorkomen van (verdere) schulden en aan een stabiele financiële situatie van
betrokkene. Het opleggen van bewindvoering in de vorm van verplicht financieel
toezicht aan justitiabelen kan ertoe leiden dat zij meer grip en zicht krijgen op hun
financiële situatie en dat daardoor de financiële prikkel om strafbare feiten te plegen
afneemt.’
Daarbij zijn de volgende adviesvragen geformuleerd:
1)

Wat vindt de RSJ ervan om verplicht financieel toezicht in het strafrecht
mogelijk te maken, bijvoorbeeld in de vorm van onderbewindstelling?

2)

Hoe kijkt de RSJ aan tegen het inbrengen van een stuk civiele wet- en
regelgeving in het strafrecht. Of zou er een apart instrument moeten worden
ingevoerd binnen het strafrechtelijk stelsel (strafrechtelijk
beschermingsbewind). Wat zijn mogelijke aandachts- of knelpunten?

3)

Wie is geschikt om financieel toezicht uit te oefenen indien dit opgelegd wordt
in een strafrechtelijk kader? Is dat de bewindvoerder, of zou dat een andere
entiteit moeten zijn zoals bijvoorbeeld een financieel rechercheur?

4)

Hoe kijkt de RSJ aan tegen de juridische inbedding: als maatregel of als
bijzondere voorwaarde?

1.4

Verhouding van het RSJ-advies tot het WODC-onderzoek

Zoals hierboven aangegeven, zijn het WODC-onderzoek en de consultatie van de RSJ
gelijktijdig uitgezet. In de voorbereidende overleggen over de adviesaanvraag is vanuit
de RSJ voorgesteld om eerst de uitkomsten van het WODC-onderzoek naar de
bestaande mogelijkheden af te wachten. Naar verwachting levert dat immers relevante
_______
5
Kamerstukken II 2017/18, 28 741, nr. 50, p. 42-43.
6
Kamerstukken II, 2019/20, 29 911, nr. 259, p. 11.

8

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

informatie op over de noodzaak van nieuwe wetgeving voor verplicht financieel
toezicht in het strafrecht. Als bijvoorbeeld blijkt dat de toepassing van financieel
toezicht binnen het bestaande wettelijk kader verbeterd kan worden door aanpassing
in de uitvoering, dan vermindert dat de noodzaak om nieuwe wetgeving in te voeren.
Vanuit het ministerie van Justitie en Veiligheid is toch gekozen om het WODConderzoek en de adviesvraag aan de RSJ gelijktijdig uit te zetten en enkele (deels
principiële) juridische vragen met betrekking tot de nieuwe wetgeving alvast in deze
verkennende fase aan de RSJ voor te leggen.
Op onderdelen betekent het ontbreken van onderbouwing in de vorm van
onderzoeksresultaten dat niet alle vragen in detail kunnen worden beantwoord. Dat
geldt met name voor de vragen over wie het toezicht moet uitvoeren en over de
juridische vorm (maatregel of voorwaarde). Mogelijk komt uit het WODC-onderzoek
belangrijke informatie over bijvoorbeeld de toepassing van financieel toezicht als
voorwaarde, die ook voor de beoogde strafrechtelijke vorm van verplicht financieel
toezicht belangrijk zou kunnen zijn. Dat geldt ook voor de bevindingen met betrekking
tot de bewindvoering zoals die nu in combinatie met reclasseringstoezicht kan worden
uitgevoerd. In die gevallen acht de RSJ het vooral van belang om de voor- en nadelen
van de verschillende opties zo goed mogelijk te belichten, zodat bij de latere
uitwerking goed onderbouwde keuzes kunnen worden gemaakt.
1.5

Afbakening en begripsverheldering

Verplicht financieel toezicht – onderbewindstelling – strafrechtelijk bewind.
De gehanteerde terminologie rond de beoogde nieuwe vorm van verplicht financieel
toezicht in het strafrecht (in de adviesaanvraag, de motie en het voorstel van Weijers)
is soms verwarrend. Weijers spreekt van bewindvoering als bijzondere voorwaarde in
het strafrecht.7 In de adviesaanvraag luidt de omschrijving ‘verplicht financieel
toezicht, bijvoorbeeld in de vorm van onderbewindstelling’. In genoemde motie wordt
gesproken over ‘onderbewindstelling als voorwaarde in strafrechtelijk kader’.8
In alle gevallen wordt gedoeld op een nieuwe juridische modaliteit die de strafrechter
kan opleggen als voorwaarde of maatregel, naar het model van onderbewindstelling.
In dit advies is gekozen voor de term ‘verplicht financieel toezicht’. Daarmee is de
eventueel in te voeren strafrechtelijke vorm duidelijk onderscheiden van het civiele
bewind.
Als in dit advies wordt gesproken over een voorwaarde dan wordt in eerste instantie
gedoeld op een bijzondere voorwaarde bij een voorwaardelijke straf zoals opgenomen
in artikel 14c Sr.9
1.6

Indeling van het advies

De indeling van de tekst volgt in grote lijn de vier adviesvragen, waarbij de twee
eerste adviesvragen omwille van de structuur zijn samengevoegd en in een iets andere
indeling worden beantwoord.

_______
7
Weijers 2019, p. 207-208.
8
Kamerstukken II 2017/18, 28 741, nr. 47.
9
Naast een gevangenisstraf, kunnen ook bijvoorbeeld een werkstraf of een geldboete
(gedeeltelijk) niet ten uitvoer worden gelegd. (art.14a Sr).

9

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

In hoofdstuk twee worden de meer algemene aspecten met betrekking tot de
voorgenomen nieuwe wetgeving belicht: de zin van financieel toezicht bij
veroordeelden, de vraag of er principieel bezwaar is tegen invoering van een
instrument uit het civiele recht in het strafrecht en het spanningsveld tussen het
juridische en het gedragsmatige perspectief.
Overwegingen met betrekking tot meer specifieke aspecten als noodzaak, doelstelling
en doelgroep evenals de verwachte effectiviteit van de beoogde nieuwe wetgeving
inzake verplicht financieel toezicht staan in hoofdstuk drie.
In hoofdstuk vier en vijf worden de twee laatste adviesvragen behandeld over
respectievelijk de uitvoerende instantie (bewindvoerder of reclassering) en de
juridische vorm (maatregel of voorwaarde).

10

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

2

Financieel toezicht in het strafrecht, algemene
overwegingen

Alvorens in hoofdstuk 3 meer in detail in te gaan op de voorgenomen wetgeving, wordt
in dit hoofdstuk ingegaan op enkele algemene aspecten: de zin van financieel toezicht
in het strafrecht, het overnemen van een civiele interventie zoals onderbewindstelling
in het strafrecht en afwegingen met betrekking tot de proportionaliteit.
2.1

Verplicht financieel toezicht een zinvolle interventie?

Dat wordt onderzocht hoe meer of beter gebruik kan worden gemaakt van het
strafrechtelijk kader om toezicht uit te oefenen op de financiën van veroordeelden, is
om verschillende redenen belangrijk.
Ten eerste is bekend dat in deze populatie financiële problemen en/of zware schulden
vaak voorkomen. Ongeveer de helft van de gedetineerden in Nederland heeft
schulden, tegenover 20% van de Nederlandse huishoudens.10 Doorgaans loopt die
schuldenlast tijdens detentie verder op door het wegvallen van inkomen of uitkering.
Wanneer een justitiabele onder toezicht staat kan de reclassering begeleiding bieden
bij het toeleiden naar schuldhulpverlening, maar uit recent onderzoek blijkt dat dit in
de praktijk vaak niet goed loopt. Bijvoorbeeld doordat reclasseringscliënten niet
voldoen aan de voorwaarden om in aanmerking te komen voor schuldhulpverlening,
tussentijds terugvallen of doordat illegale geldstromen de hulpverlening compliceren. 11
De urgentie van deze problematiek wordt verhoogd door het feit dat veel van deze
gedetineerden laagopgeleid (en/of licht verstandelijk beperkt) zijn en zijn aangewezen
op een uitkering of een ander laag inkomen. Leren om rond te komen van een
bescheiden inkomen is dus juist voor deze groep belangrijk.12
Ten tweede zijn er aanwijzingen voor een verband tussen financiële problemen en
criminaliteit. Hoewel de aard van deze relatie niet eenduidig is (causale verbanden zijn
niet aangetoond, een correlatie wel), zijn er voldoende aanwijzingen dat financiële
problemen een rol spelen bij een criminele levensstijl.13 Zo blijkt uit onderzoek dat
financiële problematiek resocialisatie bemoeilijkt en een rol speelt bij het bestendigen
van delinquent gedrag.14
Op grond van de bevindingen van Weijers lijkt het voor een specifieke doelgroep
aannemelijk dat een dergelijk toezicht kan bijdragen aan meer grip op de financiële
situatie en leren beter met geld om te gaan, belangrijke factoren bij het opbouwen van
een niet-crimineel bestaan (naast meer op gedragsverandering gerichte begeleiding,

_______
Koenraadt, Dirkzwager & Nieuwbeerta, Proces 2020/2. Schuldenproblematiek speelt overigens
niet alleen binnen het strafrecht maar wordt gesignaleerd binnen alle rechtsgebieden. Zie:
Visiedocument schuldenproblematiek en rechtspraak (Raad voor de Rechtspraak 2019).
12
Van Beek, De Vogel & Van de Mheen, Proces 2020/2, p. 1-2.
13
Hulp bij schuldenproblematiek op vrijwillige basis is meestal geen optie (meer) voor de
doelgroep van het verplicht financieel toezicht in het strafrecht.
13
Zo kan schuldenproblematiek leiden tot criminaliteit, maar het omgekeerde verband wordt ook
geconstateerd. In: Aaltonen, Oksanen & Kivivuori, Criminology 2016/54 (2). Zie ook:
Koenraadt, Dirkzwager & Nieuwbeerta, Proces 2020/2.
14
Hoeve e.a. 2011. In: Jungmann e.a. 2014, p 21-22 en Van Beek, De Vogel & Van de Mheen,
Proces 2020/2, p. 2.
10

11

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

zie hiervoor verder par. 3.5). Als dat daadwerkelijk leidt tot een vermindering van
recidive is dat van waarde voor de samenleving en voor de (ex-)veroordeelde.
Vanuit dat perspectief is het positief dat wordt onderzocht hoe binnen het
strafrechtelijk kader financieel toezicht beter kan worden toegepast.15 Het geeft de
strafrechter de mogelijkheid om bij het opleggen van de straf ook oorzaken van
crimineel gedrag aan te pakken. De vraag of daarvoor ook de beoogde nieuwe
wettelijke mogelijkheid nodig is, komt aan de orde in hoofdstuk 3.
2.2

Inbrengen van civiele wetgeving in het strafrecht: geen principieel
bezwaar

Voor de beoogde nieuwe strafrechtelijke vorm van verplicht financieel toezicht wordt
vooralsnog uitgegaan van een vorm die lijkt op (of gelijk is aan) het bestaande civiele
bewind. Daarmee wordt een interventie uit het civiele recht overgenomen in het
strafrecht.
Tegen het inbrengen van een onderdeel van het civiele recht in het strafrecht ziet de
RSJ geen principieel bezwaar. In het huidige strafrecht kan de strafrechter civiele
maatregelen opleggen en onderdelen uit het civiele recht zijn in het strafrecht
geïncorporeerd. Een voorbeeld is de verplichte plaatsing van een veroordeelde in een
psychiatrische instelling.16 Een ander voorbeeld betreft de voeging van de benadeelde
partij in het strafproces waarmee een civiele vordering een plek heeft gekregen in het
strafproces.
Wel is van belang dat hiermee de rechtspositie verandert: waar de kantonrechter de
onderbewindstelling oplegt op grond van wat nodig is om de betrokkene te
beschermen, en voor zolang als dit nodig is, is een door de strafrechter opgelegde
vorm van verplicht financieel toezicht gerelateerd aan het delict, de delictgeschiedenis
en de kans op recidive. Ook is de duur gebonden aan het aflopen van de
strafrechtelijke titel. Het verplicht financieel toezicht stopt dan wanneer de
strafrechtelijke titel afloopt.
Bovendien moet gezien het ultimum remedium karakter van het strafrecht, de
noodzaak hiervoor vaststaan. Dat geldt zowel voor het opleggen door de strafrechter
van de civiele vorm, als het opnemen van verplicht financieel toezicht als
strafrechtelijk instrument.
2.3

Verplicht financieel toezicht in het strafrecht: bewind of een nieuwe
vorm?

Ook al is er geen principieel bezwaar tegen het overnemen van een civielrechtelijke
interventie in het strafrecht, een andere vraag is of de civiele onderbewindstelling zich
_______
15
Zie ook: Jungmann e.a. 2014, p. 15, waarin wordt gesteld dat het aanpakken van schulden
niet vrijblijvend moet zijn, maar ingebed in het strafrechtelijk kader.
16
Sinds 1 januari 2020 is dit mogelijk op grond van artikel 2.3 Wfz (het ‘schakelartikel’). Dit
artikel geeft de strafrechter de mogelijkheid om vanuit het strafproces een Wvggzzorgmachtiging af te geven als aan de criteria voor een zorgmachtiging is voldaan. Deze
regeling vervangt de mogelijkheid van strafrechtelijke plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis
op grond van art. 37 Sr.

12

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

leent voor de strafrechtelijke context. Kan deze worden overgenomen in het strafrecht
of dient hiervoor een nieuwe, speciaal op de strafrechtelijke doelstellingen
toegesneden vorm te worden ontwikkeld?
Het civiele bewind
Onderbewindstelling zoals die nu bestaat in het civiele recht is toegesneden op
bescherming van de betrokkene die niet in staat is zijn eigen financiën te beheren of
zware schulden heeft.17 De toepassing is gebonden aan deze criteria en de
kantonrechter beoordeelt periodiek de noodzaak van de voortzetting.
Een onder bewind gestelde persoon heeft geen zeggenschap meer over zijn eigen
rekening. Van de bewindvoerder krijgt hij op een zogenaamde leefgeldrekening
maandelijks of wekelijks geld gestort voor de dagelijkse uitgaven. Vaste lasten,
afbetalingen en andere financiële en administratieve zaken worden geregeld door de
bewindvoerder. Het doel is stabiliseren van de financiële situatie, en waar mogelijk het
stimuleren van de financiële zelfredzaamheid van betrokkene. Als dat laatste niet
mogelijk blijkt, kan het beschermingsbewind voor langere duur van kracht blijven.
Als bewindvoerder kunnen worden aangewezen: professionele bewindvoerders,
familieleden of andere naasten, of professionele begeleiders.
Een geschikte vorm voor het strafrecht?
Zoals gezegd dient het civiele bewind voor het ministerie van Justitie en veiligheid
vooralsnog als blauwdruk voor de te ontwikkelen strafrechtelijke vorm van verplicht
financieel toezicht.
De RSJ is van mening dat deze moet zijn toegesneden op de strafrechtelijke
doelstelling en doelgroep, en dat daarvoor het beste een nieuwe vorm kan worden
ontwikkeld.
Financieel toezicht op justitiabelen is namelijk een complexe taak, zoals in het RSJadvies over financiële curatele uit 2015 al is benadrukt.18 Gezien de problematiek van
de doelgroep is behalve financieel toezicht ook intensieve begeleiding nodig, evenals
een voortdurende alertheid op mogelijke onttrekking aan de controle en het
voortzetten van criminele handelingen. De taak vereist tevens intensieve
samenwerking met de reclassering en andere betrokkenen in de justitiële keten.
Afhankelijk van hoe de wetgeving exact wordt uitgewerkt, lijken er van deze
toezichthouder meer en deels andere taken te worden gevraagd dan van de civiele
bewindvoerder. Mogelijk horen hier dan ook andere bevoegdheden bij voor de
toezichthouder (zie hierover verder paragraaf 2.4).
2.4

Spanningsveld tussen juridisch en gedragskundig perspectief

Naar zijn aard is het verplicht financieel toezicht een interventie waarbij zowel
gedragskundige als strafrechtelijke doelen meespelen. De beoogde interventie heeft

_______
17
De formele naam is ‘beschermingsbewind’. Naast deze vorm van bewind bestaat in het civiele
recht het zogenaamde ‘schuldenbewind’, gericht op de aflossing van schulden. Als in verband
met verplicht financieel toezicht in het strafrecht over bewind wordt gesproken, wordt het
beschermingsbewind bedoeld.
18
Advies Financiële curatele (RSJ 2015).

13

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

tot doel om de vicieuze cirkel te doorbreken door een combinatie van repressief
toezicht en begeleiding op het financiële vlak.
Vanuit gedragskundig perspectief is deze begeleiding van groot belang. Stoppen met
criminaliteit is een moeizaam proces waarbij meestal veel levensgebieden betrokken
zijn. Begeleiding bij het op orde brengen van de financiële huishouding, inclusief het
voldoen van betalingsverplichtingen, kan daarbij een belangrijke steun zijn, met name
voor de vaak laagopgeleide (deels verstandelijk beperkte) doelgroep.19
Dit gedragskundige aspect is ook vanuit juridisch perspectief van belang: de
interventie beoogt immers het terugdringen van recidive. Maar tegelijkertijd gaat het
om een ingrijpende maatregel waarvan de proportionaliteit zorgvuldig moet worden
afgewogen.
Uitgaande van een vorm die is afgeleid van onderbewindstelling, gaat het om een
interventie waarbij de betrokkene de zeggenschap over zijn financiën wordt ontnomen.
Dat impliceert ook een aanzienlijke inbreuk op de privacy, aangezien degene die het
verplicht financieel toezicht uitvoert volledige inzage in en toegang tot de financiële
huishouding heeft. Dit is onlosmakelijk verbonden met de aard en doelstelling van de
interventie.
Bij de civiele onderbewindstelling is de proportionaliteit gewaarborgd doordat de
bescherming van de betrokkene vooropstaat in de criteria voor oplegging en
verlenging. Voor een eventuele strafrechtelijke vorm van verplicht financieel toezicht
zal eveneens de proportionaliteit moeten worden gewaarborgd, in die zin dat de
interventie in verhouding moet staan tot het misdrijf en (aangezien het om veelplegers
gaat) het strafrechtelijk verleden. Tussen de strenge (juridische) eisen van
proportionaliteit en het nut van eventueel langdurig financieel toezicht vanuit
gedragskundig perspectief, kan op onderdelen een spanning ontstaan.
2.5

Conclusies

-

Gezien de veelvoorkomende financiële problematiek onder justitiabelen is het
goed dat wordt verkend op welke manier het strafrechtelijk kader beter kan
worden ingezet om toezicht te houden op de financiën van justitiabelen.

-

De RSJ ziet geen principieel/juridisch bezwaar tegen het opnemen van een civiel
instrument in het strafrecht. Gezien het ultimum remedium karakter van het
stafrecht, acht de RSJ het wel van belang dat dat de noodzaak hiervoor moet
vaststaan.

-

Als verplicht financieel toezicht als strafrechtelijke modaliteit wordt ontwikkeld,
dan acht de RSJ het nodig dat hiervoor een vorm wordt uitgewerkt die past
binnen de strafrechtelijke doelstellingen en waarin rechtspositionele aspecten als
duur van de interventie en toetsing op de voortzetting adequaat zijn uitgewerkt.

-

Tussen het juridisch en het gedragskundig perspectief kan met betrekking tot
het financieel toezicht op justitiabelen een spanning bestaan.

_______
19
Daarbij speelt ook de algemene maatschappelijke trend van ambulantisering mee. Mensen die
moeite hebben met het organiseren van hun eigen (financiële) huishouding wonen nu vaker
zelfstandig terwijl zij eerder vaak in institutionele woonvormen leefden waar dit soort zaken
voor hen werden geregeld.

14

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

3

Nadere overwegingen bij verplicht financieel toezicht

Doelstelling, doelgroep, noodzaak, effectiviteit en de relatie tot andere vormen van
begeleiding.
In het vorige hoofdstuk zijn enkele algemene overwegingen benoemd. In dit hoofdstuk
wordt specifiek ingegaan op enkele aspecten van de beoogde nieuwe wetgeving: de
doelstellingen, doelgroep, de noodzaak in relatie tot de mogelijkheden om financieel
toezicht op te leggen binnen het bestaande wettelijke kader, de beoogde effectiviteit
en de noodzaak het toezicht in te bedden in andere vormen van begeleiding.
Over al deze aspecten bestaat nog veel onduidelijkheid. Met onderstaande
overwegingen geeft de RSJ richting aan de uitwerking en benoemt daarbij enkele
aandachtspunten.
3.1

Noodzaak van de nieuwe wetgeving

Dat een vorm van verplicht financieel toezicht nuttig kan zijn voor een specifieke groep
veelplegers, acht de RSJ goed voorstelbaar. Of hiervoor een (nieuw) strafrechtelijk
instrument moet worden ontwikkeld, is vooralsnog niet duidelijk.
Voor de invoering van een nieuw strafrechtelijk middel is vereist dat de noodzaak
daarvan vaststaat. De eerste overweging (op grond van het ultimum remedium
beginsel van het strafrecht) is daarbij dat het strafrecht alleen wordt ingezet indien
blijkt dat bestaande, minder vergaande middelen ontoereikend zijn.
Specifiek met betrekking tot de beoogde wetgeving gaat het om de vraag of de
bestaande wettelijke mogelijkheden om civiele vormen van financieel toezicht te laten
opleggen aan veroordeelden, structureel ontoereikend zijn of onvoldoende kunnen
worden verbeterd met administratieve of procesmatige aanpassingen.20 Het nog
lopende WODC-onderzoek zal daar naar verwachting inzicht in geven.
Zonder een helder beeld van waarom en op welke onderdelen deze (en eventueel
andere) bestaande mogelijkheden onvoldoende functioneren, kan niet worden gesteld
dat nieuwe wetgeving noodzakelijk is om de gesignaleerde problemen op te lossen.
3.2

Verhelderen doelstelling nodig

Als nieuwe wetgeving wordt opgesteld, dient allereerst duidelijk te zijn welk doel
daarmee wordt beoogd.
De RSJ constateert dat in de adviesaanvraag veel verschillende doelstellingen worden
genoemd die betrekking hebben op ongelijksoortige aspecten:
gedragsverandering/voorkomen van recidive, het innen van financiële sancties,
voorkomen van (verdere) schulden en het stabiliseren van de financiële situatie.

_______
20
In het plan van aanpak van het ministerie van Justitie en Veiligheid worden als mogelijkheden
genoemd:
a) Financieel toezicht als bijzondere voorwaarde middels gedragsaanwijzing (art. 14c lid 2 Sr)
met de aanwijzing: medewerking verlenen aan een financieel toezichthouder.
b) Financieel toezicht als bijzondere voorwaarde middels gedragsaanwijzing (art. 14c lid 2 Sr)
met de aanwijzing: de verplichting om bewindvoering aan te vragen bij de kantonrechter.
c) De officier van justitie vordert bewindvoering bij de kantonrechter (art. 1:432 lid 2 BW).
Ook is (op grond van artikel 38p Sr) mogelijk dat in een civiele vorm van financieel toezicht
wordt opgelegd in het kader van een geheel of gedeeltelijk voorwaardelijke ISD-maatregel.

15

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

Daardoor is onduidelijk welk primair doel met de wetgeving wordt beoogd en is het
niet zonder meer duidelijk wat het criterium is voor het slagen van de interventie.
Dat het innen van financiële sancties als apart doel wordt genoemd acht de RSJ om
twee redenen problematisch.21
Ten eerste kan een nieuw in te voeren strafrechtelijke sanctie of voorwaarde niet tot
doel hebben om vermogenssancties die zijn opgelegd in andere strafzaken te innen.
Dat is bezien vanuit de strafdoelen (vergelding, preventie en herstel) onjuist. Verplicht
financieel toezicht verschilt in dit opzicht van de schadevergoedingsmaatregel en de
ontnemingsmaatregel, die herstel van het begane feit of van de oude toestand tot doel
hebben.
Ten tweede is het denkbaar dat doelstellingen zoals het vergoeden van schade en het
innen van boetes - zeker op de korte termijn - op gespannen voet kunnen staan met
het realiseren van gedragsverandering en het stabiliseren van de financiële situatie.
Door de combinatie van ongelijksoortige doelen is niet helder wat het criterium is voor
het slagen van het verplichte financiële toezicht: meer stabiliteit in de financiële basis,
geen nieuwe delicten gepleegd, het innen van openstaande boetes of
schadevergoedingsmaatregelen?
Het voorgaande laat onverlet dat het betalen van schulden en boetes een belangrijk
(bedoeld) positief neveneffect kan zijn van verplicht financieel toezicht. Zo is ook het
besef dat boetes en schulden betaald moeten worden, belangrijk voor de ontwikkeling
van financieel verantwoord gedrag.
Om deze positieve effecten te bereiken, acht de RSJ het van belang om in eventuele
nieuwe wetgeving duidelijk te maken dat de beoogde gedragsverandering het primaire
doel is en dat het stabiliseren van de financiële situatie daaraan kan bijdragen. Het
voldoen aan betalingsverplichtingen (voor zover mogelijk op grond van de financiële
situatie) hoort daar bij, maar het innen van financiële sancties als apart doel past daar
niet in.22
Op grond van de in eerdere paragrafen beschreven samenhang tussen criminaliteit en
financiële problematiek is de RSJ is van mening dat verplicht financieel toezicht alleen
een zinvolle interventie kan zijn als gedragsverandering c.q. het terugdringen van
recidive het primaire doel is.
3.3

Definiëren doelgroep

Bij nieuwe wetgeving dient voorts vooraf duidelijk te zijn voor welke doelgroep deze is
bedoeld.23 Als Weijers komt tot zijn aanbeveling om verplicht financieel toezicht als
strafrechtelijke voorwaarde mogelijk te maken, heeft hij hiervoor de volgende
doelgroep op het oog: jongvolwassen, meerderjarige veelplegers die mede vanuit
financiële motieven delicten plegen, niet in staat zijn hun financiën te beheren, grote
financiële problemen hebben en voldoende gemotiveerd zijn om te stoppen met
_______
21
Hier heeft de RSJ ook op gewezen in het Advies Financiële curatele (RSJ 2015).
22
Voor een geïntegreerde visie op doelen van verplicht financieel toezicht en hun onderlinge
samenhang, zie: Weijers 2019.
23
Dit is eerder benadrukt in het Advies Financiële curatele (RSJ 2015).

16

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

delictgedrag. Met de term ‘veelpleger’24, wordt ook een zekere criminele zwaarte
aangegeven. Langdurig toezicht en begeleiding kan daarmee geïndiceerd zijn en – op
grond van de hele criminele carrière – proportioneel. Het is echter niet bekend wat de
omvang is van deze groep.
De RSJ acht deze proportionaliteitsafweging van belang om te waarborgen dat
verplicht financieel toezicht (een ingrijpende maatregel) niet te snel wordt opgelegd.
Tegelijkertijd is het vanuit gedragskundig perspectief belangrijk om tijdig ingrijpen
mogelijk te maken, om te voorkomen dat jonge mensen steeds verder in de
criminaliteit worden gezogen. In dit verband kan worden overwogen om in geval de
jongvolwassene net meerderjarig is, mee te wegen of er een (zwaar) strafblad als
minderjarige is opgebouwd.
Leeftijd van de doelgroep
Wat betreft de leeftijd van de beoogde doelgroep voor verplicht financieel toezicht is
het niet helder of het over minder- of meerderjarige jongeren gaat. Zo bevat de
eerdergenoemde motie het verzoek om verplicht financieel toezicht c.q.
onderbewindstelling mogelijk te maken voor veroordeelde (minderjarige) jongeren.
De RSJ volgt echter Weijers’ overweging dat een vorm van verplicht financieel toezicht
naar het model van onderbewindstelling alleen zinvol is bij meerderjarigen omdat
minderjarigen financieel nog niet verantwoordelijk zijn.25 Maar anders dan Weijers ziet
de RSJ geen reden om de toepassing te beperken tot jongvolwassen meerderjarigen.
Vooral voor degenen die laag intelligent zijn is het niet vanzelfsprekend dat zij met het
ouder worden beter in staat zijn om hun financiën te beheren. De RSJ bepleit hier
eerder maatwerk: de interventie moet kunnen worden opgelegd als duidelijk is dat de
financiële problematiek een belangrijke rol speelt in het criminele gedrag van de
meerderjarige veelpleger, ook als deze de adolescentie voorbij is.
Een andere opmerking betreft de minderjarige veelplegers. Omdat ze nog geen
financiële verantwoordelijkheid dragen kunnen ze wettelijk niet onder bewind gesteld
worden (datzelfde zal vermoedelijk gelden voor het verplicht financieel toezicht). Maar
in de wetenschap dat criminele carrières vaak onder de 18 starten, is het van belang
om snel te kunnen ingrijpen wanneer zij zich tot veelplegers (lijken te) ontwikkelen.
Hiervoor zijn verschillende op coaching en begeleiding gerichte vormen mogelijk, naast
de mogelijkheden voor toezicht op grond van artikel 77h Sr.
3.4

Verwachte effectiviteit

In het kader van de effectiviteit verdienen de uitvoerbaarheid en de mate van naleving
aandacht.
Een eerste overweging daarbij betreft de vraag in hoeverre de beoogde wetgeving de
gesignaleerde problemen zal oplossen. Andere overwegingen betreffen de
uitvoerbaarheid binnen de strafoplegging en meer praktische aspecten van de naleving
en controle.
_______
24
De term ‘veelpleger’ wordt door Weijers niet exact gedefinieerd maar zijn doelgroep betreft
veelplegers zoals bedoeld in projecten als de Amsterdamse ‘Top 600’ en de Utrechtse ‘Top X’:
jonge criminelen die de laatste vijf jaar veelvuldig met de politie in aanraking zijn gekomen.
Zie: Weijers 2019, p. 23.
25
Onderbewindstelling wordt alleen aan meerderjarigen opgelegd.

17

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

3.4.1 Verplicht financieel toezicht als oplossing voor de gesignaleerde problemen?
De tot nu toe geconstateerde problemen met onderbewindstelling van justitiabelen
liggen vooral op uitvoeringsniveau. Overwegende dat uitvoeringsproblemen doorgaans
hardnekkig zijn én dat het hier een complexe problematiek betreft, kan niet op
voorhand worden aangenomen dat de huidige belemmeringen makkelijk worden
weggenomen als de strafrechter zelfstandig verplicht financieel toezicht kan opleggen.
Met een slag om de arm (vooruitlopend op de resultaten van het WODC-onderzoek)
kan met de voorgenomen wetgeving logischerwijze wel op twee punten verbetering
worden verwacht. Ten eerste is dan geen sprake meer van de (inefficiënte) rechtsgang
door twee systemen (met tijdsverlies en uitval tot gevolg). Ten tweede biedt de
beoogde wetgeving de mogelijkheid om een vorm van verplicht financieel toezicht te
ontwikkelen die helemaal is toegesneden op de strafrechtelijke doelen en context.
Zoals in het vorige hoofdstuk aangegeven, acht de RSJ dat wenselijk.
3.4.2 Uitvoerbaarheid binnen de strafoplegging
Als de strafrechter de mogelijkheid krijgt om verplicht financieel toezicht op te leggen
bij het vonnis, moet deze allereerst de inschatting kunnen maken of dat in het
specifieke geval een zinvolle interventie is. Om ter zitting te kunnen afwegen of de
verdachte onvoldoende in staat is om zijn financiële huishouding te beheren, moet de
rechter op dat moment beschikken over de relevante informatie met betrekking tot de
financiële situatie van de verdachte in relatie tot het criminele gedrag: eventuele
schuldenproblematiek, het vermogen om op een verantwoorde manier met geld om te
gaan, de relatie tussen deze problematiek en het criminele gedrag en de motivatie om
te stoppen met criminaliteit. Over deze factoren dient de strafrechter tijdens de zitting
te worden voorgelicht door middel van een reclasseringsrapportage. Ten opzichte van
het huidige onderzoek dat de reclassering verricht, betekent dat een uitgebreider
vooronderzoek door de reclassering, veelal op basis van een verzoek door het
Openbaar Ministerie. Een complicerende factor zal echter zijn dat ten tijde van de
zitting niet altijd aan alle praktische voorwaarden is voldaan, zoals een postadres, een
bankrekening of een inkomen.
3.4.3 Verwachte effectiviteit in relatie tot de problematiek en kenmerken van de
doelgroep
Zoals hierboven aangegeven, is verplicht financieel toezicht in het strafrecht bedoeld
voor veroordeelden die in principe gemotiveerd zijn om te stoppen met criminaliteit.
Maar ook bij deze groep moet rekening worden gehouden met een incidentele
criminele terugval. Motivatie onder (ex-)justitiabelen is immers een fluïde begrip. Vaak
is ook sprake van bijkomende problematiek als verslaving, lage intelligentie en/of
psychische problematiek. Een stevige stok achter de deur, in combinatie met
persoonlijke intensieve persoonlijke begeleiding en zeker ook motiverende bejegening,
is in die gevallen belangrijk.
In hoeverre de toezichthouder eventuele criminele activiteiten signaleert, of kan
voorkomen, hangt deels af van diens kunde en alertheid maar zal zeker niet altijd
voorkomen kunnen worden. Een deel kan worden opgemerkt (zoals bijvoorbeeld een
bankoverschrijving van één cent die kan duiden op het openen van een tweede
rekening). Maar verplicht financieel toezicht is geen waterdichte vorm van toezicht.

18

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

Van de beoogde nieuwe vorm van verplicht financieel toezicht in het strafrecht mag
worden verwacht dat daarin de bevoegdheden zijn aangepast aan de benodigde vorm
van toezicht.
3.5

Inbedding van verplicht financieel toezicht

In grote lijn kan de RSJ zich vinden in de veronderstelling dat voor een specifieke
doelgroep een vorm van verplicht financieel toezicht nuttig kan zijn.
Een belangrijke voorwaarde daarbij is dat het financieel toezicht wordt gecombineerd
met andere vormen van toezicht met intensieve begeleiding bij problemen op sociaal
en emotioneel vlak, evenals bijvoorbeeld begeleiding bij inkomen en dagbesteding, het
aanbieden van budgetteringscursussen en vormen van financiële coaching.26 Stoppen
met criminaliteit is – zeker voor veelplegers – vaak een langdurig en weerbarstig
proces dat verandering op meerdere levensgebieden vergt en gepaard kan gaan met
terugval, ook bij hen die gemotiveerd zijn om een niet-crimineel leven op te bouwen.
De sociale omgeving moet zoveel mogelijk worden betrokken, met name de familie
(ouders) of andere personen uit het sociale netwerk of bijvoorbeeld een vrijwilliger.
Een deel zal het nooit helemaal zonder ondersteuning en begeleiding redden. Daarom
is goede aansluiting op geschikte vormen van begeleiding en toezicht na afloop van de
justitiële titel ook van groot belang. In voorkomende gevallen is daarbij de civiele
variant van onderbewindstelling wellicht het aangewezen vervolg.
3.6

Conclusies

-

Vooralsnog is onvoldoende aangetoond dat de noodzakelijke verbeteringen niet
kunnen worden bereikt binnen de bestaande wettelijke kaders. In die zin is het
overwegen van nieuwe wetgeving, vooruitlopend op de resultaten van het
WODC-onderzoek, voorbarig.

-

Áls uit het onderzoek naar het financieel toezicht binnen de bestaande wettelijke
kaders blijkt dat nieuwe wetgeving zinvol is, dient daarin goed te worden
verantwoord op welke manier de oplossing van gesignaleerde problemen is
gewaarborgd.

-

Tevens dienen doelstelling en doelgroep helder te worden aangegeven. Bij de
doelstelling moet duidelijk zijn dat gedragsverandering ter vermindering van
recidive het hoofddoel is en dient te worden onderbouwd op welke wijze het
stabiliseren van de financiële situatie hieraan kan bijdragen.

-

Dat voor een zorgvuldig omschreven doelgroep de beoogde nieuwe vorm van
nut kan zijn, acht de RSJ aannemelijk. Overwegingen ten gunste van de nieuwe
wetgeving zijn de efficiëntere rechtsgang en de mogelijkheid om een vorm van
financieel toezicht te ontwerpen die, anders dan de civiele bewindvoering, is
toegesneden op de strafrechtelijke doelen.

-

De beoogde oplegging van verplicht financieel toezicht door de strafrechter, ter
zitting, veronderstelt extra vooronderzoek door de reclassering om de relevante
informatie ter zitting beschikbaar te hebben. Daarvoor dient de kennis bij de
reclassering uitgebreid te worden en moeten adviesprocedures worden
aangepast.

_______
26
Het belang van aanvullende begeleiding is eerder benadrukt in het Advies Financiële curatele
(RSJ 2015) en wordt ook door Weijers nadrukkelijk benoemd o.a. in het gesprek met de RSJ.

19

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

4

Overwegingen bij de uitvoering van verplicht financieel
toezicht

Wie is geschikt om financieel toezicht uit te oefenen indien dit opgelegd wordt in een
strafrechtelijk kader? Is dat de bewindvoerder, of zou dat een andere entiteit zijn zoals
bijv. een financieel rechercheur?
Als een specifieke strafrechtelijke vorm van verplicht financieel toezicht wordt
ingevoerd, dan moet dat toezicht volgens de RSJ worden uitgeoefend door speciaal
hiervoor opgeleide functionarissen, met kennis van en ervaring (en affiniteit) met de
justitiële doelgroep. Belangrijk is vooral de professionele attitude: vasthoudend en
kunnen omgaan met lastige cliënten die niet in één keer van hun criminele gewoontes
af zijn. Dat vereist van de begeleider dat deze over een langere periode kan motiveren
en dit kan combineren met controle en grenzen stellen.
De huidige civiele bewindvoerder heeft hiervoor op dit moment te weinig
mogelijkheden. Wil het effectief zijn, dan zal het moeten gaan om een vorm van
toezicht die minimaal de aspecten van het bestaande civiele bewind bevat, met
daarnaast intensieve begeleiding gericht op gedragsverandering en alertheid op
voortzetting van criminele activiteiten, een soort ‘bewindvoering-plus’.27
De reclassering zal in de meeste gevallen de instantie zijn die adviseert over het
opleggen van verplicht financieel toezicht, mede op grond van de veronderstelde
motivatie van de verdachte/veroordeelde. Gezien de vele aspecten van dit toezicht
acht de RSJ het in ieder geval van belang dat, hoe de functie ook precies wordt
belegd, de lijnen met de overige betrokkenen in de strafrechtketen kort zijn en er
goede structurele contacten zijn met relevante maatschappelijke, financiële en
overheidsorganisaties.28
Gelet op de aard en doelstellingen van deze vorm van toezicht acht de RSJ financieel
rechercheurs hiervoor niet de aangewezen uitvoerders. Voor de uitvoering van dit
toezicht ziet de RSJ in beginsel twee mogelijkheden: door speciaal hiertoe opgeleide
reclasseringsmedewerkers, of door bewindvoerders die extra zijn opgeleid voor deze
nieuwe strafrechtelijke vorm van toezicht. In ieder geval zal het een professional
moeten zijn die speciaal is opgeleid voor deze vorm van financieel toezicht, anders dan
bij de civiele onderbewindstelling waarvoor ook een familielid of bekende kan worden
aangewezen.
Beide mogelijkheden, toezicht door bewindvoerders of reclasseringsmedewerkers,
hebben voor- en nadelen.29 De RSJ acht het prematuur om in dit stadium een voorkeur
uit te spreken voor een van beide mogelijkheden en beperkt zich daarom tot het
benoemen van de voor- en nadelen van beide alternatieven.

_______
27
Ook in het Advies Financiële curatele (RSJ 2015) benadrukt de RSJ de complexiteit van deze
taak, die intensieve samenwerking tussen meerdere instituties vereist.
28
Onder andere uitkeringsinstanties (sociale dienst, UWV), belasting, schuldeisers, banken.
29
Dit blijkt ook uit recent onderzoek naar (financiële) hulpverlening tijdens het
reclasseringstoezicht. Zie: Van Beek, De Vogel & Van de Mheen, Proces 2020/2.

20

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

4.1

Speciaal hiertoe opgeleide bewindvoerders

De vraag is of de huidige bewindvoerders zijn toegerust voor deze nieuwe taak omdat
zij de kennis en ervaring met de justitiële doelgroep missen, een enkeling
uitgezonderd.30 Aan de andere kant beschikken zij wel over de kennis van de financiële
en administratieve procedures en instituties en hebben zij op grond van hun formele
positie meer mogelijkheden dan reclasseringsmedewerkers om financiële taken en
verantwoordelijkheden over te nemen. Dit sluit het beste aan op ieders huidige
kerntaken.
Denkbaar is om een groep bewindvoerders, geselecteerd op onder meer affiniteit met
de doelgroep, op te leiden voor deze specialistische vorm van financieel toezicht. Dat
toezicht omvat dan ook mentor- en begeleidingstaken zoals coaching en
budgetbeheer.
Het verplicht financieel toezicht wordt dan uitgeoefend in nauw overleg met de
reclassering. Dat is vanzelfsprekend als het toezicht is opgelegd in het kader van een
strafrechtelijke voorwaarde. Ingeval wordt gekozen voor uitwerking van financieel
toezicht als maatregel (zie over deze keuze hoofdstuk 5), dan moet aanvullend aan de
maatregel reclasseringstoezicht worden opgelegd. Op deze manier ontstaat de
noodzakelijke verbinding met de andere leefgebieden.
Bij uitvoering van het financieel toezicht door een (gespecialiseerde) bewindvoerder,
heeft de justitiabele te maken met twee toezichthoudende instanties c.q. personen.
Dat heeft voor- en nadelen. Vanuit gedragskundig perspectief heeft het echter
voordelen om het toezicht (en begeleiding) zoveel mogelijk bij één persoon c.q.
instantie te beleggen.
Een voordeel van toezicht door een gespecialiseerde bewindvoerder is dat het de
aansluiting op financieel toezicht na afloop van het strafrechtelijk traject, indien nodig,
iets eenvoudiger maakt. Dat kan zelfs bij dezelfde bewindvoerder (die idealiter kan
schakelen tussen strafrechtelijk verplicht financieel toezicht en civiel bewind).31 Dit is
niet alleen van belang vanuit het oogpunt van efficiënte procedures, maar ook (of
vooral) vanwege de opgebouwde band met de toezichthouder/bewindvoerder.
4.2

Speciaal hiertoe opgeleide reclasseringsmedewerkers

Binnen deze beroepsgroep mag professionele kennis van en ervaring met de justitiële
doelgroep worden verondersteld. Ook past een intensieve toezichtvorm die bestaat uit
een combinatie van toezicht/controle/begeleiding bij de manier van werken van de
reclassering. Wel vergt dit nieuwe toezicht gericht op financiën andere deskundigheden
dan verwacht mag worden van de doorsnee reclasseringsmedewerker.32
Als gekozen wordt voor uitoefening van het toezicht door reclasseringsmedewerkers,
dan zullen deze (net als bij bewindvoerders) moeten worden opgeleid c.q. bijgeschoold
voor deze nieuwe taak. Gezien het verschil van deze taak met de overige
reclasseringswerkzaamheden, is motivatie voor deze financiële/administratieve taak
een vereiste.

_______
30
Van Beek, De Vogel & Van de Mheen, Proces 2020/2.
31
Wel zal civiel bewind na afloop van de strafrechtelijke titel moeten worden aangevraagd bij de
kantonrechter, ongeacht of het strafrechtelijke toezicht is uitgevoerd door de reclassering of
een gespecialiseerde bewindvoerder.
32
Zie ook: Van Beek, De Vogel & Van de Mheen, Proces 2020/2.

21

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

Als de taak bij de reclassering wordt belegd, zal overigens ook vaak sprake zijn van
twee functionarissen die betrokken zijn bij het toezicht en de begeleiding, zoals nu ook
gebeurt bij de taakstraf.
Een mogelijk nadeel van dit toezicht door de reclassering is de ‘knik’ na afloop van het
strafrechtelijk kader. Als voortzetting van een civiele vorm van financieel toezicht dan
nog nodig is (wat naar verwachting bij de doelgroep regelmatig het geval zal zijn), dan
moet dit in het civiele kader bij een andere persoon worden opgestart met wie
opnieuw een werkrelatie moet worden opgebouwd. Deze relatie wordt ook wel
aangeduid met werkalliantie.33 Het gebrek aan continuïteit kan nadelig zijn.
Tegelijkertijd biedt het wel een duidelijke markering van het verplichte
(strafrechtelijke) toezicht naar een vrijwillige vorm met een nieuwe toezichthouder.
Waar het toezicht ook wordt belegd, de regelgeving dient met betrekking tot de
uitvoering helder te zijn inzake belangrijke uitvoeringsaspecten zoals kwaliteitseisen
aan de uitvoerders (alleen professionals), formele bevoegdheden, financiële normering
van het toezicht en privacywaarborgen.

_______
33
Het begrip werkalliantie verwijst naar de verhouding die cliënten en professionals met elkaar
aangaan in de context van professionele begeleiding. In: Menger 2018, p. 13.

22

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

5

Overwegingen bij de juridische inbedding

Juridische inbedding: maatregel of bijzondere voorwaarde?
Als verplicht financieel toezicht in het strafrecht wordt ingevoerd, dan wordt daarbij in
eerste instantie gedacht aan uitwerking als bijzondere voorwaarde of als maatregel.
Het beoogde doel, volgens de RSJ primair gedragsverandering, past in principe in
beide juridische vormen. Zoals aangegeven in de inleiding, acht de RSJ het in deze
voorbereidende fase van de wetgeving vooral van belang om de overwegingen op
grond waarvan gekozen wordt, voor te leggen. Onderstaande overwegingen hebben
betrekking op:
1.

Verplichtend karakter onder strafrechtelijke voorwaarde of maatregel;

2.

Nadere overwegingen bij uitwerking als voorwaarde;

3.

Rechtszekerheid;

4.

De duur bezien vanuit strafrechtelijk en gedragskundig perspectief.

5.1

Verplichtend karakter onder strafrechtelijke voorwaarde of maatregel

Een van de overwegingen om mogelijk te maken dat de strafrechter verplicht
financieel toezicht in het vonnis kan opnemen, is dat dit verplichtender is dan de nu
bestaande mogelijkheden waarbij uiteindelijk de kantonrechter beslist over een op te
leggen onderbewindstelling. Zowel de strafrechtelijke voorwaarde als de maatregel
bieden zo’n verplichtend karakter, al is dat in beide gevallen niet absoluut omdat het
tot op zekere hoogte mogelijk is dat een veroordeelde zich ook hieraan onttrekt.
Bij niet-naleving van het financieel toezicht, bijvoorbeeld door handelingen te
verrichten die in strijd zijn met dit toezicht, kan een (gedeelte van) de voorwaardelijke
straf ten uitvoer worden gelegd. Dit geldt echter ook wanneer een van de algemene of
andere bijzondere voorwaarden wordt geschonden, zoals bijvoorbeeld bij het plegen
van een nieuw strafbaar feit of bij een positieve urinecontrole. Verder is het
reclasseringstoezicht ook om andere redenen niet altijd een continu proces, wat ook
consequenties kan hebben voor de continuïteit van het verplicht financieel toezicht.34
Daarnaast komt bij de tenuitvoerlegging van de voorwaardelijke gevangenisstraf, de
veroordeelde na korte of langere tijd uit detentie zonder dat er iets is veranderd aan
de financiële situatie of het vermogen om met financiën om te gaan.
Dat geldt in iets mindere mate indien het verplicht financieel toezicht wordt
vormgegeven als maatregel. Op het niet naleven daarvan zou de rechter – bij wijze
van stok-achter-de-deur – een vervangende hechtenis of lijfsdwang kunnen opleggen.
Het verplicht financieel toezicht kan na de uitvoering daarvan weer worden voortgezet.
Wel zal elke vorm van vrijheidsbeneming leiden tot een onderbreking van het
(eventuele) inkomen. Dit zal leiden tot nieuwe financiële problemen als hierdoor vaste
lasten en eventuele schuldeisers niet meer betaald kunnen worden.

_______
34
Stoppen met criminaliteit is vaak een proces van vallen en opstaan. Oude openstaande zaken
of nieuwe aanhoudingen kunnen leiden tot het onderbreken van het reclasseringstoezicht.

23

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

De consequentie van het onttrekken aan het financieel toezicht zal bij een bijzondere
voorwaarde in de meeste gevallen zwaarder zijn en daardoor eerder disproportioneel.
De maatregel daarentegen geeft iets meer waarborg dat het verplicht financieel
toezicht daadwerkelijk wordt uitgevoerd. De continuïteit is daarmee beter
gewaarborgd.
5.2

Nadere overwegingen bij een voorwaarde

–

Een nieuwe strafrechtelijke voorwaarde inzake verplicht financieel toezicht kan
betrekkelijk eenvoudig worden opgenomen in de bestaande wetgeving door deze
toe te voegen aan de lijst met bijzondere voorwaarden in artikel 14c Sr. Op deze
manier wordt aangesloten bij het huidige wetsysteem. In principe kan het
toezicht worden ondergebracht onder de huidige algemene gedragsvoorwaarde
(‘overige voorwaarden het gedrag van de veroordeelde betreffende’), maar met
het oog op de rechtszekerheid verdient volgens de RSJ uitwerking onder een
nieuw geformuleerde bijzondere voorwaarde de voorkeur.

–

Voordeel van verplicht financieel toezicht als voorwaarde is dat er altijd
reclasseringstoezicht aan verbonden is waarbij er integraal naar alle
leefgebieden wordt gekeken, terwijl dat bij een maatregel apart zou moet
worden opgelegd. Dit is van belang aangezien problemen met geld niet op
zichzelf staan maar samenhangen met andere factoren.35

–

De uitwerking als voorwaarde biedt aanknopingspunten om de toepassing van
verplicht financieel toezicht ook te overwegen bij andere modaliteiten zoals
bijvoorbeeld in het kader van de voorwaardelijke invrijheidstelling (VI). Dat
roept uiteraard nieuwe vragen en aandachtspunten op die buiten de context van
dit advies vallen. Op deze plek volstaat de RSJ met op te merken dat ook bij
verplicht financieel toezicht in het kader van VI een spanning kan bestaan
tussen de proportionaliteitsafweging – hoe verhoudt zo’n strenge vorm van
toezicht zich tot het doel van de VI, namelijk resocialisatie en een geleidelijke
terugkeer in de samenleving – en de gedragskundige overweging dat deze vorm
van toezicht/begeleiding ook een belangrijke stabiliserende factor kan zijn in de
eerste periode na detentie.

5.3

Rechtszekerheid

Het verplichtende karakter van verplicht financieel toezicht als strafrechtelijke
voorwaarde of maatregel impliceert dat op niet-naleving of overtreding een sanctie
volgt. Vanuit het oogpunt van rechtszekerheid dient de veroordeelde dan wel
duidelijkheid te hebben over wat wel en niet mag, en wat de gevolgen zijn van nietnaleving. Dat betekent dat in beide gevallen het volgende exact omschreven dient te
worden:
–

Wat houdt het toezicht precies in (‘waar heeft veroordeelde zich aan te
houden?’)

–

Wat geldt als een overtreding van het toezicht? (Duidelijk moet zijn wat wel en
niet kan en mag. Is de onder verplicht financieel toezicht gestelde bijvoorbeeld
nog bevoegd tot rechtshandelingen, zoals bij het civiele bewind? En zo ja, tot
welke?)

_______
35
Van Beek, De Vogel & Van de Mheen, Proces 2020/2.

24

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

–

Wat is een proportionele reactie op een overtreding? (Is detentie in de vorm van
vervangende hechtenis c.q. lijfsdwang altijd proportioneel? Wat zijn mogelijke
alternatieven? Bijvoorbeeld een zwaardere vorm van financieel toezicht?)

5.4

Duur van het verplicht financieel toezicht

Zowel de juridische vorm van de maatregel als die van de strafrechtelijke voorwaarde
biedt enige flexibiliteit om het toezicht op te leggen voor de nodig geachte duur. Deze
duur (van de proeftijd in geval van een voorwaarde bij een voorwaardelijke straf of de
opgelegde duur ingeval van een maatregel) kan meerdere jaren omvatten. Dat is
belangrijk in verband met de aard van de maatregel, aangezien in de praktijk blijkt dat
financieel toezicht, ook in civiel kader, vaak voor langere tijd nodig is. Met het oog op
de proportionaliteit acht de RSJ het dan wel van belang dat tussentijds kan worden
getoetst of voortzetting nog nodig en zinvol is. De RSJ adviseert daarom de
mogelijkheid in te bouwen dat het verplicht financieel toezicht eerder kan worden
beëindigd door de officier van justitie of rechter op verzoek van toezichthouder of
veroordeelde zelf.
Gezien de aard van de problematiek zal soms ook na afloop van de justitiële titel
voortgezette begeleiding nodig zijn. Daarom is goede aansluiting op het civiele stelsel,
zoals eerder in dit advies aangegeven, van groot belang.

25

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

6

Lijst van geraadpleegde deskundigen

prof. dr. I. Weijers

Emeritus hoogleraar Jeugdbescherming en
Jeugdrechtspleging, Universiteit Utrecht

E. Möller, MSc

Productmanager Toezicht, Reclassering
Nederland

drs. R. Poort

Strategisch Adviseur, Reclassering Nederland

drs. K.P.D. van Duijvenbooden

Manager Zorg- en Veiligheidshuis Regio Utrecht

B. van Mierle

Directeur, Vaneveld Bewindvoering BV

26

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

7

Lijst van geraadpleegde stukken

7.1

Literatuurlijst

Aaltonen, Oksanen & Kivivuori, Criminology 2016/54 (2)
M. Aaltonen, A. Oksanen & J. Kivivuori, ‘Debt problems and crime’, Criminology
2016/54(2), p. 307-331.
Hoeve e.a. 2011
M. Hoeve e.a. (in opdracht van het WODC), In de schuld, in de fout?
Schuldenproblematiek en crimineel gedrag bij adolescenten en jongvolwassenen,
Amsterdam: Kohnstamm Instituut 2011.
Jungmann e.a. 2014
N. Jungmann e.a., Gevangen in schuld, Utrecht: HU 2014.
Koenraadt, Dirkzwager & Nieuwbeerta, Proces 2020/2
R. Koenraadt, A. Dirkzwager & P. Nieuwbeerta, ‘Gedetineerd en debiteur’, Proces
2020/2.
Menger 2018
A. Menger, De werkalliantie in het gedwongen kader, Den Haag: Uitgeverij Eburon
2018.
RSJ 2015
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Advies Financiële Curatele,
2015.
Van Beek, De Vogel & Van de Mheen, Proces 2020/2
G. van Beek, D. de Vogel & D. van de Mheen, ‘Financiën: een risicofactor voor
delictgedrag?’, Proces 2020/2.
Weijers & Van Drie 2014
I. Weijers & D. van Drie, Stoppen of volharden, Portretten van jonge veelplegers,
Amsterdam: SWP 2014.
Weijers 2019
I. Weijers, Veelplegers aanpakken, Amsterdam: SWP 2019.
Werkgroep schulden en rechtspraak 2019
Werkgroep schulden en rechtspraak, Visiedocument schuldenproblematiek en
rechtspraak, Den Haag: Raad voor de Rechtspraak, 2019.

27

Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
Advies Verplicht financieel toezicht

7.2

Overige bronnen



Kamerstukken II 2017/18, 28 741, nr. 47. (Motie)



Kamerstukken II 2017/18, 28 741, nr. 50. (Verslag Algemeen Overleg)



Kamerstukken II 2019/20, 29 911, nr. 259. (Beleidsbrief)

28