Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

17 050

Misbruik en oneigenlijk gebruik op het gebied
van belastingen, sociale zekerheid en subsidies

Nr. 596

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 november 2020
Op 3 september 2020 werd het wetsvoorstel «Wijziging van de Participatiewet in verband met het uitsluiten van fraudevorderingen bij de
vermogenstoets»1 in uw Kamer behandeld (Handelingen II 2019/20, nr. 97,
debat over uitsluiten van fraudevorderingen bij de vermogenstoets).
Tijdens deze behandeling heb ik u een brief toegezegd over het fraudebegrip in de sociale zekerheid, de verwijtbaarheid van fouten en de
consequenties van fouten. Deze toezegging doe ik hierbij gestand.
In Nederland leven verreweg de meeste burgers de regels na, zo blijkt uit
onderzoek.2 Dat is iets om trots op te zijn. Maar het systeem van
handhaving en sanctionering in de sociale zekerheid kan nog beter.
De regels van de overheid zijn soms zeer complex. Als we willen dat
mensen de regels naleven, moeten we ze daar zo goed mogelijk bij
helpen. Kwetsbare groepen ontvangen vaak ingewikkelde brieven. Een
fout is dan snel gemaakt.
Een fout moet niet meteen leiden tot het stempel fraudeur. Tegelijkertijd
sta ik voor een gepaste reactie als burgers willens en wetens de regels
overtreden.3 Misbruik ondermijnt het draagvlak voor ons sociale stelsel.
Het gaat om gemeenschapsgeld dat rechtmatig besteed moet worden. Ik
vind het van belang dat we streng zijn waar nodig en zacht waar het kan.
De menselijke maat moet centraal staan.
Het zijn twee kanten van de handhavingsmedaille waar uitvoerders elke
dag mee te maken hebben. Aan beide kanten van deze medaille is het
bestaande instrumentarium momenteel niet geheel toereikend. Er is, ook
volgens de uitvoerders, behoefte aan een betere balans en meer ruimte
voor maatwerk. De huidige systematiek maakt dat soms moeilijk. In deze
brief doe ik drie voorstellen om die balans te verbeteren, zodat de
1

Kamerstuk 35 374.
M. Hertogh, W. Bantema, H. Weyers, H. Winter en P. de Winter, «Slimme handhaving», Boom
Juridisch, Den Haag 2018.
3
Zie ook de Handhavingskoers SZW 2018–2021. Kamerstuk 17 050, nr. 541.
2

kst-17050-596
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

1

eenduidigheid wordt vergroot, uitvoerders hun werk beter kunnen doen
en de focus sterker op preventie komt te liggen.
Ten eerste ga ik onderzoeken op welke wijze het fraudebegrip in socialezekerheidswetgeving verankerd kan worden. Dit zorgt voor eenduidigheid in
het systeem. Een dergelijke definitie geeft een helder signaal wat wij als
«fraude» zien en wat niet.
Ten tweede geef ik een impuls aan preventie. Als overheid hebben we de
taak om alles in het werk te stellen om het maken van fouten te
voorkomen. Ik wil preventie stimuleren door een Aanjaagteam Preventie
in het leven te roepen, dat een aantal verschillende initiatieven gaat
ontplooien.
Ten derde wil ik, samen met uitvoerders, kijken hoe we naar een
toekomstbestendig handhavingsinstrumentarium kunnen komen, waar
voldoende ruimte is om maatwerk te leveren. Enerzijds moet opzet en
grove schuld effectief aangepakt kunnen worden en anderzijds is het van
belang dat er voldoende maatwerk mogelijk is bij onbewuste regelovertreding.
In het hiernavolgende schets ik eerst kort (1) de achtergrond van de
wetgeving, vervolgens ga ik in op (2) ervaringen uit de praktijk. Daarna
geef ik, zoals toegezegd in het debat van 3 september jl., meer inzicht in
(3) de frequentie van de categorieën van verwijtbaarheid en tot slot werk
ik deze (4) drie voorstellen nader uit. Ik sluit af met een korte samenvatting
van de toezeggingen.
1. Achtergrond
De Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving (ook
bekend als de «Fraudewet»)4 is op 1 januari 2013 in werking getreden en
op 1 januari 2017 na een uitspraak van de Centrale Raad van Beroep
(CRvB)5 herzien.6 Met de herziening is ruimte gekomen om rekening te
houden met verschillende gradaties in de mate van verwijtbaarheid en
persoonlijke omstandigheden bij boeteoplegging. Sindsdien zijn
evenredige boetes mogelijk.
Het begrip «fraude» is niet gedefinieerd in de socialezekerheidswetten.
Wel is in de memorie van toelichting bij de Fraudewet het begrip
«uitkeringsfraude» nader toegelicht als: «Er is sprake van uitkeringsfraude
als een verwijtbare overtreding van deze verplichting resulteert in
onverschuldigde betaling van de uitkering.»7 De term «fraude» wordt hier
gekoppeld aan een verwijtbare overtreding. Het overtreden van de
inlichtingenplicht wordt gezien als een dergelijke verwijtbare overtreding.
In de bijlage bij deze brief licht ik toe hoe de huidige wettelijke structuur in
elkaar steekt.
2. Praktijk
In 2018 is onderzoek gedaan naar handhaving in de sociale zekerheid.8 In
het onderzoek is onder andere gekeken naar de toepassing van de
Fraudewet. Gebleken is dat verschillende uitvoerders gebruik maken van
verschillende strategieën om mensen te bewegen de wet na te leven.
Sommige handhavers passen de regels strikt toe. Andere handhavers
nemen meer vrijheid met het wettelijk kader, bijvoorbeeld door een
waarschuwing te geven in gevallen waar de wetgeving daar eigenlijk geen
4

De wet ziet op handhaving in de socialezekerheidswetten en handhaving ten aanzien van de
arbeidswetten. In deze brief ligt de focus op de handhaving van socialezekerheidswetten.
5
CRvB 24 november 2014, ECLI:NL:CRVB:2014:3754.
6
Wijziging van de socialezekerheidswetten in verband met de regeling van de bestuurlijke boete,
Kamerstuk 34 396, nr. 2.
7
Kamerstuk 33 207, nr. 3, paragraaf 2.1.1.
8
M. Hertogh, W. Bantema, H. Weyers, H. Winter en P. de Winter, «Slimme handhaving», Boom
Juridisch, Den Haag 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

2

ruimte voor biedt. Tevens wordt jaarlijks onderzoek gedaan naar de vraag
in hoeverre uitkeringsgerechtigden op de hoogte zijn van de verplichtingen die horen bij hun uitkering.9
Op 3 september jl. heb ik tevens toegezegd om de ervaringen in de
uitvoeringspraktijk op te halen en uw Kamer daar via deze brief over te
informeren. Voor deze brief is gesproken met het Uitvoeringsinstituut
Werknemersverzekeringen (UWV), de Sociale Verzekeringsbank (SVB) en
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).10
Term «fraude»
Alle drie de partijen geven aan dat personen die met handhaving te
maken krijgen niet als fraudeur aangesproken worden. Zij maken in hun
praktijk onderscheid tussen bewuste en onbewuste regelovertreding.
Daarbij geeft UWV aan de term «fraude» ook in de toekomst niet te willen
gebruiken in het aanspreken van uitkeringsgerechtigden. Ook
benadrukken alle partijen dat er eerst een zorgvuldig feitenonderzoek
gedaan wordt, alvorens te spreken van regelovertreding. De wet biedt hier
ook ruimte voor. Het toevoegen van een definitie wordt wel gezien als een
meerwaarde, hoewel het, wat partijen betreft, een codificatie is van
staande praktijk.
Ervaringen UWV
UWV ziet dat een ruime meerderheid van uitkeringsgerechtigden zich aan
de regels houdt. UWV neemt deze ruime meerderheid als uitgangspunt in
de benadering en legt de focus op het voorkomen van regelovertreding en
het bevorderen van regelnaleving. Daarbij gebruikt UWV inzichten uit de
gedragswetenschappen. Ook is het talenbeleid verruimd, om ervoor te
zorgen dat uitkeringsgerechtigden die het Nederlands niet machtig zijn
goed op de hoogte zijn van de rechten en plichten behorend bij het
ontvangen van een uitkering.
Bij het vaststellen van boetes ervaart UWV voldoende ruimte om
maatwerk te bieden. Voor UWV is een belangrijk punt dat een overtreding
van de inlichtingenplicht ook effect heeft op het kunnen deelnemen aan
een schuldhulpregeling en het betaalregime. UWV mist op dit moment
instrumentarium om hier rekening mee te kunnen houden. Ten aanzien
van beide punten bezie ik, samen met UWV, op welke wijze hieraan
tegemoet gekomen kan worden. Ten aanzien van de mogelijkheid om mee
te werken aan een schuldhulpregeling is een wetsvoorstel aanhangig bij
de Eerste Kamer.11 In het kader van het betaalregime onderzoek ik samen
met de Minister of het opportuun is de termijn te verlengen.12
UWV geeft aan dat van alle meldingen die UWV in onderzoek neemt op
jaarbasis bij slechts een klein aantal kan worden bewezen dat er naast
verwijtbaarheid sprake is van (bewuste) opzet. In voorkomende gevallen
kiest UWV voor een strafrechtelijke afhandeling van de overtreding in de
vorm van aangifte bij het Openbaar Ministerie (OM). In 2019 ging het om
42 processen verbaal.

9

Jaarlijks onderzoek «Kennis Verplichtingen en Detectiekans». Hier is bijvoorbeeld het
onderzoek uit 2019 te vinden: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/02/19/
kennis-verplichtingen-en-detectiekans-2019.
10
Er is geen sprake van een representatief onderzoek. De gesprekken hadden als doel een
inkijkje te krijgen in de praktijk.
11
Wijziging Participatiewet in verband met het uitsluiten van fraudevorderingen bij de vermogenstoets en het beperken van het verbod tot medewerking aan een schuldregeling bij een
fraudevordering tot gevallen van opzet of grove schuld. Kamerstuk 35 374, A.
12
Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 219.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

3

Ervaringen SVB
De SVB vindt het een goede ontwikkeling om meer mogelijkheden voor
maatwerk te onderzoeken omdat niet alles zo eenvoudig als fraude te
kwalificeren is. De SVB komt in hun praktijk opzettelijke fraude niet vaak
tegen, maar ervaart in voorkomende gevallen wel bewijsproblemen. Dit
doet zich bijvoorbeeld voor bij personen die een stukje grond in het
buitenland hebben en dit onterecht niet opgeven als vermogen. Vast staat
dat sprake is van regelovertreding, omdat het bezit gemeld had moeten
worden. Ingewikkeld om vast te stellen is in hoeverre iemand opzettelijk
de informatie heeft achtergehouden, of zich niet heeft gerealiseerd dat dit
onderdeel is van het vermogen zoals in de wetgeving bedoeld wordt.
De SVB heeft meerdere experimenten gedaan met gedragswetenschappelijke inzichten. Een voorbeeld is een experiment bij in Nederland
woonachtige Anw- en AOW-klanten, waarbij is getest of het zenden van
een herinneringsbrief bevordert dat alleenstaanden tijdig een gezamenlijke huishouding melden. Het bleek dat een herinneringsbrief werkt en
bovendien dat een herinneringsbrief met een vriendelijke toon vaker leidt
tot het gewenste gedrag dan een brief met een neutrale of negatieve toon.
Ervaringen gemeenten
De VNG signaleert dat de huidige Fraudewet, mede door alle jurisprudentie, door gemeenten in de praktijk als zeer complex wordt ervaren. Een
gemeenteambtenaar moet fraudesignalen herkennen, onderzoek instellen
naar feiten en omstandigheden, een dossier opbouwen en vervolgens een
oordeel geven over de gedraging en de passende sanctie. Omdat het te
complex is om opzet of grove schuld aan te tonen wordt soms gekozen
voor een lagere categorie van verwijtbaarheid.
De VNG geeft aan dat er wel mogelijkheden zijn om rekening te houden
met persoonlijke omstandigheden, maar pas bij het boetetraject. Zij
missen mogelijkheden om bij het opleggen van een vordering wegens
overtreding van de inlichtingenplicht13 maatwerk te leveren.
Ook bij gemeenten wordt geëxperimenteerd met gedragswetenschappelijke inzichten en wordt geïnvesteerd in duidelijke communicatie door
bijvoorbeeld het aanpassen van teksten in brieven. Daarnaast is er
voortdurend aandacht voor het vakmanschap van de professional in de
uitvoering. Zij spelen een essentiële rol in het voorkomen van
regelovertreding.
3. Frequentie categorieën van verwijtbaarheid
Ik heb uw Kamer tijdens het debat van 3 september jl. toegezegd – voor
zover mogelijk – inzicht te geven in de frequentie van gevallen van opzet,
grove schuld en nalatigheid en dit toe te voegen aan de deze brief. De
Bijstandsdebiteuren en -fraudestatistiek van het CBS geeft jaarlijks inzicht
in de hoogte (in percentages) van de door de uitvoering opgelegde
bestuurlijke boetes in de Participatiewet:
Algemene bijstand, incl. AIO1

Hoogte bestuurlijke boete

25% – verminderde verwijtbaarheid
50% – normale verwijtbaarheid
75% – grove schuld
100% – aantoonbare opzet

13

2017

2018

2019

2.730
8.900
640
460

2.500
9.980
440
280

2.200
8.930
390
210

Het terugvorderen van de ten onrechte of tot een te hoog bedrag verstrekte uitkering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

4

Algemene bijstand, incl. AIO1

Hoogte bestuurlijke boete

Aantal aangifte bij justitie

2017

2018

2019

220

250

190

1

De tabel bevat gegevens over de algemene bijstand in het kader van de Participatiewet én de
aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO).

De tabel laat zien dat – voor wat betreft de Participatiewet – de mate van
verwijtbaarheid voor het merendeel wordt vastgesteld op normale
verwijtbaarheid. Dit kan enerzijds verklaard worden door het gegeven dat
de meeste overtredingen buiten opzet worden begaan. Anderzijds kan de
complexiteit van het aantonen van opzet en grove schuld daar een rol in
spelen.
4. Voorstel beleidslijn fraude in de sociale zekerheid
Uit het voorgaande blijkt dat de wijzigingen die in 2017 zijn gedaan bij de
herziening van de Fraudewet hebben gezorgd voor een beter stelsel voor
handhaving, maar dat er nog ruimte is voor verbetering. Ik doe daarvoor
de volgende voorstellen.
I. Definitie fraude
Als eerste stel ik voor om te onderzoeken of er een definitie van uitkeringsfraude in de wet geïntroduceerd kan worden, waarbij aangesloten
wordt bij de Rijksbrede aanpak fraude.14 Het doel van het introduceren
van deze definitie is om expliciet te erkennen dat er verschil bestaat
tussen bewuste regelovertreding en vergissingen of fouten. Ik stel het
volgende voor: «Indien een persoon de inlichtingenplicht in de socialezekerheidswetgeving niet naleeft is sprake van een overtreding. Indien een
persoon de inlichtingenplicht in de socialezekerheidswetgeving opzettelijk
overtreedt of grof nalatig is in de nakoming van zijn verplichtingen
teneinde een wederrechtelijk voordeel te verkrijgen, is sprake van fraude.»
Een definitie geeft een signaal af ten aanzien van wanneer er sprake is van
een overtreding en wanneer er sprake is van willens en wetens frauderen.
Een persoon kan, door het maken van een fout, een overtreding begaan
en onterecht een (te hoge) uitkering ontvangen. Dit betekent vervolgens
niet dat die persoon een fraudeur is. Een fraudeur is iemand die de wet
opzettelijk overtreedt met als doel zichzelf te verrijken. Daarnaast zorgt het
toevoegen van een definitie voor meer eenheid in de SZW-wetgeving en
in uitvoeringspraktijken. Bij gebrek aan een eenduidige definitie kan er
door partijen verschillend met de term omgegaan worden. Dit komt de
rechtszekerheid niet ten goede. Onderzocht moet worden of de introductie
van een definitie hier inderdaad aan bijdraagt en niet juist een averechts
effect heeft. Een voorbeeld van zo’n effect zou kunnen zijn dat in de
uitvoering onbedoeld minder ruimte voor maatwerk ontstaat.
Ik benadruk hierbij dat in alle gevallen voorop blijft staan dat het onterecht
verkregen bedrag aan uitkering moet worden terugbetaald. Uiteraard
moet er rekening worden gehouden met de persoonlijke omstandigheden
van mensen.15 Op dit moment is het ook voor UWV, SVB en gemeenten

14

In de Rijksbrede aanpak fraude wordt fraude gedefinieerd als «het opzettelijk opgeven van een
onjuiste voorstelling van zaken, om hieruit een wederrechtelijk voordeel te verkrijgen».
15
Dit sluit aan bij het programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens. In het kader van dat
programma onderzoeken OCW, VWS, JenV, BZK en SZW de mogelijkheid om met behulp van
een overkoepelende afwijkingsbevoegdheid voor unieke multiprobleemsituaties een
uitzondering te kunnen maken op een besluit dat op basis van de toepasselijke wet genomen
zou moeten worden, om onevenredige gevolgen af te wenden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

5

niet mogelijk om volledig deel te nemen aan een minnelijke schuldregeling tegen finale kwijting.16 Dit maakt het vaak lastig om een schuldregeling te treffen. Met het amendement Peters/Bruins17 in het eerdergenoemde wetsvoorstel dat momenteel aanhangig is in de Eerste Kamer
wordt het mogelijk om ook bij vorderingen wegens overtreding van de
inlichtingenplicht medewerking te verlenen aan een schuldregeling tegen
finale kwijting, indien bij het ontstaan van de vordering geen sprake is
geweest van grove schuld of opzet. Naar verwachting ontstaat met deze
wetswijziging meer ruimte om maatwerk te kunnen leveren.
II. Impuls aan preventie
Ik ga een Aanjaagteam Preventie oprichten. Dit team heeft als doel om
een bijdrage te leveren aan het voorkomen van fouten in de uitkeringsaanvraag. Om dit doel te bereiken geef ik het team de volgende actiepunten mee.
a) Bezie hoe de bestaande communicatie over socialezekerheidswetgeving kan worden verhelderd, bijvoorbeeld door middel van Het is
belangrijk dat wetgeving voor iedereen begrijpelijk is. Dit geldt des te
meer voor socialezekerheidswetgeving. Over wetgeving moet dan ook
begrijpelijk gecommuniceerd worden. Een voorbeeld is de communicatie over de noodmaatregelen van de coronacrisis.
b) Verdiep onderzoek naar de begrijpelijkheid van sociale zekerheidsregelingen en de kennis die specifieke doelgroepen hebben ten aanzien van
hun verplichtingen. Ik denk daarbij met name aan twee onderzoeken:
het eerdergenoemde jaarlijks terugkerende onderzoek «Kennis der
Verplichtingen»; hier vraag ik om expliciet mee te nemen of ten
aanzien van een bepaalde regeling extra voorlichting nodig is.
Daarnaast vraag ik een verdiepend onderzoek te doen ten aanzien van
welke doelgroepen onze informatie niet goed begrijpen. Ook hier kan
vervolgens gerichte voorlichting aan gekoppeld worden.
c) Maak optimaal gebruik van de inzichten uit het programma «Handhaving en gedragsbeïnvloeding» en bezie hoe de verworven kennis kan
worden toegepast. Concreet wil ik dit programma, dat dit jaar
afloopt,18 benutten in twee gedragsprojecten die gericht zijn op
verbetering van het aanvraagproces van uitkeringen vanuit burgerperspectief. Deze twee projecten dienen in 2021 uitgevoerd en afgerond te
worden.
Op de langere termijn krijgt het team tevens een rol in de ontwikkeling
van eventuele nieuwe wetgeving op het gebied van handhaving en
sanctionering, om te onderzoeken welke preventieve instrumenten nog
meer ingezet kunnen worden.
Door zo meer aandacht te besteden aan preventie kan schaarse handhavingscapaciteit worden ingezet op die plaats waar het daadwerkelijk nodig
is: in de aanpak van personen die willens en wetens misbruik maken van
het stelsel. Het voorkomen van fouten zorgt ervoor dat handhavers
minder tijd kwijt zijn aan onderzoeken naar welwillende burgers zodat de
capaciteit effectief ingezet kan worden. Ook zorgt het voorkomen van
fouten ervoor dat problemen op de langere termijn, zoals problematische
schulden, voorkomen kunnen worden.

16

Het is mogelijk om een regeling te treffen voor de boete, maar de terugvordering van de
onterecht verkregen uitkering kan niet worden meegenomen in een minnelijk schuldentraject.
17
Kamerstuk 35 374, nr. 11.
18
De toepassing van gedragskennis op het terrein van handhaving is belangrijk omdat menselijk
gedrag zeer bepalend is voor de werking en naleving van overheidsbeleid. Gedragsbeïnvloeding stimuleert burgers en bedrijven de regels beter na te leven zodat sanctioneren zoveel
mogelijk voorkomen wordt. In het programma «Handhaving en gedragsbeïnvloeding» zijn
specifiek gedragsexperimenten en activiteiten op het gebied van handhaving opgepakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

6

III. Beschikbare handhavingsinstrumentarium
Als derde stel ik voor om met uitvoeringsinstanties in gesprek te gaan
over het beschikbare instrumentarium. Gelet op de ervaringen en de
signalen die mij bekend zijn, zijn de huidige handhavingsinstrumenten
niet geheel toereikend, zowel ten aanzien van de mogelijkheden om
maatwerk te leveren als ten aanzien van de mogelijkheden om effectief te
handhaven in gevallen van opzet of grove schuld. Aan de zijde van meer
maatwerk zou bijvoorbeeld gekeken kunnen worden naar de mogelijkheden om het geven van een waarschuwing verder uit te breiden en
daarin aan te sluiten bij de praktijk. Ook kunnen hierbij gedragswetenschappelijke inzichten worden meegenomen, zodat het handhavingsinstrumentarium effectiever toegepast kan worden. Bij opzet of grove
schuld moet een intentie worden bewezen: de handhaver moet bewijzen
dat een overtreder het oogmerk had om de wet te overtreden met als doel
hieruit een voordeel te verkrijgen. Dit is, bewijstechnisch, een zeer hoge
lat. Ik ga onderzoeken hoe dit knelpunt opgelost zou kunnen worden.
De ingediende motie van het lid Gijs van Dijk (PvdA) raakt hieraan.19 Deze
motie vraagt om een onderzoek naar de mate waarin sancties in
verhouding staan tot de verwijtbaarheid. De uitkomsten uit dit onderzoek
kunnen benut worden om de huidige sancties te herzien en, indien van
toepassing, beter te laten aansluiten op de verschillende gradaties van
verwijtbaarheid. Dit onderzoek zal in het eerste kwartaal van 2021
uitgevoerd worden. Over de uitkomsten van dit onderzoek zal ik uw
Kamer te zijner tijd nader berichten.
Afsluitend
In het voorgaande heb ik u geschetst dat het beleid rond handhaving in de
sociale zekerheid meer balans vergt. Om dit te bewerkstelligen zeg ik uw
Kamer een aantal punten toe. Als uitgewerkt onder I ga ik onderzoeken of
er een definitie van uitkeringsfraude in de wet geïntroduceerd kan
worden. Daarnaast richt ik, als genoemd onder II, vanuit de wens een
stimulans te geven aan preventie, een Aanjaagteam Preventie op. Tot slot
ga ik, als uitgewerkt onder III, een onderzoek doen in het kader van de
beschikbare handhavingsinstrumenten, gericht op de vraag in hoeverre
sancties in verhouding staan tot de verwijtbaarheid.
Dit onderzoek zal naar verwachting in het eerste kwartaal van 2021
afgerond zijn. Ik houd uw Kamer actief op de hoogte van de voortgang in
dit dossier.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
B. van ’t Wout

19

Kamerstuk 35 374, nr. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

7

Bijlage 1

– Huidige wettelijke structuur
Het systeem van de Fraudewet werkt als volgt: uitvoeringsinstanties, zoals
UWV en SVB, en gemeenten zijn verantwoordelijk voor het rechtmatig
verstrekken van een uitkering. Op het moment dat zij constateren dat
iemand de inlichtingenplicht niet heeft nageleefd waardoor iemand ten
onterechte of voor een te hoog bedrag een uitkering heeft ontvangen, is
er sprake van uitkeringsfraude. De reden waarom iemand de inlichtingenplicht niet heeft nageleefd maakt voor de terugvordering van de onverschuldigd betaalde uitkering niet uit. Vervolgens wordt onderzocht hoe
hoog dit onverschuldigd betaalde bedrag – het benadelingsbedrag – is.
Daarna komt de vraag aan bod of er een bestuurlijke boete moet worden
opgelegd20 of aangifte wordt gedaan van een strafbaar feit bij het
Openbaar Ministerie (OM).21 Bij de berekening van de hoogte van de
bestuurlijke boete speelt de mate van verwijtbaarheid een rol.22
Mate van verwijtbaarheid

Percentage
boete

Welk geval?

Geen verwijtbaarheid

0%

Waarschuwing

0%

Verminderde verwijtbaarheid

25%

Normale verwijtbaarheid

50%

Grove schuld

75%

Opzet

100%

Recidive

150%

Aangifte OM

Nvt

Bijvoorbeeld een fout van de
uitvoering.
In twee limitatief omschreven
gevallen, namelijk een benadelingsbedrag lager dan € 150,– of bij het
uit eigen beweging alsnog verstrekken van inlichtingen binnen 60
dagen nadat de inlichtingen verstrekt
hadden moeten worden, tenzij de
informatie enkel verstrekt wordt in
het kader van toezicht.
Bijvoorbeeld onvoorziene en
ongewenste omstandigheden met
een emotionele impact, zoals het
overlijden van een partner.
Alle gevallen, tenzij sprake is van
een andere categorie.
Bijvoorbeeld bij het herhaaldelijk
verstrekken van onjuiste inlichtingen, terwijl sprake is van normale
verwijtbaarheid.
Bijvoorbeeld bij het verzwijgen van
werkzaamheden en daarmee
gemoeide inkomsten.
Meermaals eenzelfde overtreding
begaan.
Bijvoorbeeld bij een benadelingsbedrag hoger dan € 50.000,- of
georganiseerde misdaad.

Indien een bestuurlijke boete wordt opgelegd, wordt vervolgens bezien of
er omstandigheden zijn die aanleiding geven om het boetebedrag te
verlagen. Hiervoor kan bijvoorbeeld worden gedacht aan draagkracht of
relevante persoonlijke omstandigheden. Op deze wijze wordt uitvoering
gegeven aan het evenredigheidsbeginsel, dat voorschrijft dat de nadelige
gevolgen van een besluit niet onevenredig mogen zijn in verhouding tot
het met het besluit te dienen doel en voorts de verplichting dat de hoogte
van de bestuurlijke boete moet worden afgestemd op de ernst van de
overtreding, de mate van verwijtbaarheid en de persoonlijke omstandigheden.23
20

Op grond van het Boetebesluit socialezekerheidswetten (Boetebesluit).
Op grond van de Aanwijzing sociale zekerheidsfraude.
Artikel 2 van het Boetebesluit. Dit onderscheid is geïntroduceerd met de herziening van de
Fraudewet in 2017.
23
Artikelen 3:4, tweede lid, en 5:46, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht.
21
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

8

Goed om hierbij te benoemen is dat in de praktijk het feitenonderzoek
veelal door een handhaver wordt uitgevoerd en dat het dossier
vervolgens met een advies van de handhaver naar een ander gaat om te
beoordelen of en zo ja, hoe hoog de boete is die moet worden opgelegd.
Zo wordt het dossier meerdere malen objectief beoordeeld om tot een
passend besluit te komen.
Het benadelingsbedrag dient altijd volledig te worden teruggevorderd. De
verplichting om terug te vorderen geldt gedurende een periode van 10
jaar.24 De boete kan na verloop van 1 jaar worden kwijtgescholden bij
medewerking aan een schuldregeling, als er geen sprake is geweest van
opzet of grove schuld en als geen sprake is geweest van recidive.

24

Indien het wetsvoorstel «Wijziging van de Participatiewet in verband met het uitsluiten van
fraudevordering bij de vermogenstoets en het beperken van het verbod tot medewerking aan
een schuldregeling bij een fraudevordering tot gevallen van opzet of grove schuld» door de
Eerste Kamer wordt aangenomen, wordt het voor uitvoeringsorganisaties mogelijk om deel te
nemen aan een schuldenregeling tegen finale kwijting, voor zover de vordering niet het
gevolg is van opzet of grove schuld. Kamerstuk 35 374, A.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 17 050, nr. 596

9