EIM

onderdeel van Panteia

Het buffervermogen van het MKB
Omvang, achtergronden en een internationale vergelijking

Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

Het buffervermogen van het MKB

Omvang, achtergronden en een internationale
vergelijking

drs. W.H.J. Verhoeven
drs. C. van Essen
drs. M. Folkeringa
drs. A. Ruis
C.K. Smit
Zoetermeer, juni 2010

Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken.

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits
de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm
ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke
toestemming van EIM bv. EIM bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of
andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with EIM bv. Quoting numbers or text
in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part
of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored
in a retrieval system, without the prior written permission of EIM bv. EIM bv does not
accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave

Samenvatting

5

1

Inleiding

9

2

Verschillen karakteristieken MKB en grootbedrijf

11

3

Bronnen van extern vermogen

15

3.1

Risicodragend vermogen

15

3.2

Extern vreemd vermogen

17

3.3

Hoofdpunten

18

4

Buffervermogen van niet-financiële bedrijven in
Nederland

19

4.1

Inleiding

19

4.2

De structuur van het bedrijfsleven

19

4.3

De solvabiliteit naar grootteklasse en sector

22

4.4

De ontwikkeling van de solvabiliteit 1994-2007

22

4.5

Kredietvoorwaarden

27

4.6

Hoofdpunten

29

5

Verschillen met andere landen

31

5.1

Inleiding

31

5.2

Hoogte en ontwikkeling van de solvabiliteit

31

5.3

Aanwending van het vermogen

32

5.4

Liquiditeit (current ratio)

33

5.5

Eigen vermogen ten opzichte van lang vreemd vermogen

34

5.6

Kort vreemd vermogen ten opzichte van lang vreemd vermogen

35

5.7

Hoofdpunten

36

6

Oorzaken verschillen omvang eigen vermogen

39

6.1

Inleiding

39

6.2

Bedrijfs- en sectorkenmerken

39

6.3

Culturele verschillen

40

6.4

Markt- en activastructuur

40

6.5

Invloed van het beleid

41

6.6

Hoofdpunten

41

7

De crisis

43

7.1

Inleiding

43

7.2

Cycliciteit van de financiering van MKB-bedrijven

43

7.3

Effecten crisisjaren 2008 en 2009

43

7.4

Lessen uit de Azië-crisis

47

7.5

Hoofdpunten

48

8

Conclusies

49

Literatuurlijst

53
3

4

Samenvatting

Een evenwichtige financiering van ondernemingen is van groot belang bij economisch herstel. Het bepaalt mede de kredietwaardigheid van bedrijven. De huidige
crisis heeft naar verwachting de verhouding van eigen vermogen ten opzichte
van vreemd vermogen verslechterd. Vooral het MKB, dat geen gemakkelijke toegang heeft tot de kapitaalmarkt, lijkt kwetsbaar en kan hierdoor getroffen zijn.
Het kabinet wil meer inzicht in de financieringspositie van ondernemingen, in het
bijzonder in het MKB. Het gaat specifiek om de volgende vragen:


Een kwantitatief beeld van de financiering met eigen vermogen van het MKB in Neder-



Een kwalitatieve inschatting van de oorzaken van de verschillen in solvabiliteit door de



Een kwalitatieve inschatting van wat dit betekent voor de financieringsmogelijkheden

land in vergelijking met een aantal landen.
tijd en in verhouding tot andere landen.
van het MKB.

V e r s c h i ll e n k a r a k t e ri s t ie k e n M K B e n g r o o t be d r ij f
Uit de literatuur blijkt dat het MKB op belangrijke punten verschilt van het grootbedrijf waar het gaat om toegang tot krediet. Zo is er vaak sprake van een hoger
risico en onderkapitalisatie, vooral bij groeiende en jonge MKB-bedrijven en ook
hebben deze bedrijven minder zekerheden die als onderpand kunnen dienen.
Daarnaast kunnen financiers vaak de risico's moeilijk inschatten (informatieasymmetrie). Omdat de benodigde kredieten lager zijn, vallen de transactiekosten gemiddeld hoger uit voor kleinere bedrijven en zijn zij bovendien minder
interessant voor venture capitalists. Hierdoor maken MKB-bedrijven vaker gebruik van kort vreemd vermogen met lagere transactiekosten.
Het gevolg is dat het MKB vaker wordt geconfronteerd met financieringsproblemen dan het grootbedrijf. Dit geld vooral voor starters, jonge bedrijven en snelle
groeiers. Knelpunten die in de literatuur de aandacht hebben, zijn met name:
 Informatieasymmetrie, zowel van de kant van de ondernemer als van de kapitaalverschaffer. Bijvoorbeeld onbekendheid van de ondernemer met andere financieringsbronnen dan de bank of garantieregelingen. Of onbekendheid van
de financier met het individuele bedrijf en de in te schatten risico's.
 De angst of onwil om zeggenschap te delen.
 De sector waarin de ondernemer actief is.
 De relatief hoge transactiekosten vanwege het schaalnadeel van het MKB. De
bank heeft hoge vaste kosten die niet recht evenredig met de omvang van het
krediet zijn.
 Beperkte inbreng van zekerheden en garantievermogen door het MKB.

B r on ne n v an e xt e r n v e r m o g e n
 Buiten de ondernemer zelf brengen vooral vrienden en familie van de ondernemer risicodragend vermogen in, met name in de startfase van de onderneming. Informal investors komen op een tweede plaats bij het verschaffen van
risicokapitaal.
 Men maakt het minst gebruik van een beursgang of 'private equity funds' om
aan risicokapitaal te komen.

5

 Het bankkrediet is de meest voorkomende vorm van vreemd vermogen in het
MKB, gevolgd door leverancierskrediet en leasing.
 Minder voorkomende vormen van vreemd vermogen zijn de obligatieleningen
en het gebruik van achtergestelde leningen.

B u ff e r ve r mo g e n v an n ie t - f i n a nc i ë l e b e d r i j ve n i n Ne d e rl a n d
Uit de empirische analyse komen de volgende gezichtspunten naar voren:
 Het grootbedrijf heeft een veel hogere solvabiliteit dan het MKB. Binnen het
MKB hadden de rechtspersonen in het MKB de hoogste solvabiliteit en het
niet-rechtspersoonlijkheid bezittende kleinbedrijf de laagste solvabiliteit.
 Naar sector bezien hebben in het MKB de zakelijke dienstverlening en de industrie de hoogste solvabiliteit en de horeca en overige dienstverlening de laagste solvabiliteit.
 De solvabiliteit van Nederlandse bedrijven is gecorreleerd aan de economische
groei. In tijden van laagconjunctuur is ook de solvabiliteit gemiddeld lager dan
tijdens hoogconjunctuur. Enige uitzondering vormen de middelgrote bedrijven
en rechtspersonen in het kleinbedrijf waar geen correlatie wordt geconstateerd.
 In 2008 daalde de solvabiliteit in alle grootteklassen met uitzondering van het
middenbedrijf. Voor 2009 is het zeer aannemelijk dat de solvabiliteit is gedaald. De eerste beschikbare cijfers wijzen hier ook op.
 De sector is van invloed op de ontwikkeling van de solvabiliteit, waardoor er
een dempend effect optreedt over de gehele grootteklasse.
 Voor alle grootteklassen geldt dat er een verscherping van de kredietvoorwaarden zichtbaar is. Zakelijk krediet is duurder geworden en leningen lopen
korter.

V e r s c h i ll e n m e t a n de re l a n d e n
De empirische benchmark brengt de volgende resultaten aan het licht:
 In Frankrijk, België en de VS is de solvabiliteit van het MKB hoger dan in Nederland. Dit geldt vooral voor het rechtspersoonlijkheid bezittende kleinbedrijf. In het middenbedrijf is de solvabiliteit in Frankrijk vergelijkbaar met die
in Nederland. In Duitsland is deze in zowel het klein- als middenbedrijf veel
lager.
 In het buitenland zijn de schommelingen over het algemeen niet extreem
groot, maar wel groter dan in Nederland.
 Het grootbedrijf heeft in alle benchmarklanden een lagere solvabiliteit dan in
Nederland.
 In Nederland hebben MKB-bedrijven aanmerkelijk minder vaste activa op de
balans staan dan in de andere drie landen. Grote bedrijven daarentegen hebben in Nederland juist meer vaste activa op de balans staan.
 Het kengetal eigen vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse
MKB veel lager dan in België, maar hoger dan in Frankrijk en Duitsland.
 In Nederland is dit kengetal in de tijd vrij stabiel met een kleine dip in 20022004.
 De verhouding eigen vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse
MKB lager dan in het grootbedrijf.
 Het Nederlandse kengetal kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen is
gedaald in de tijd. In Nederland en België ligt dit kengetal in het MKB hoger
dan in het grootbedrijf maar in Frankrijk en in Duitsland juist lager.

6

O o r z a k e n e n v e r s ch i l le n o m v a n g e i g e n v e r mo g e n
Uit de literatuur komen diverse bedrijfs- en sectorkenmerken naar voren die van
invloed zijn op de omvang van het eigen vermogen.
 Belangrijke kenmerken zijn de sectorstructuur, de behoefte aan liquide middelen en de groei en levensfase van een onderneming.
 Cultuurverschillen zijn ook een verklaring. Zo verschilt de relatie tussen bankier en bedrijf en is de risicohouding van financiers en ondernemers van invloed.
 Verder zijn de markt voor kapitaal en de activastructuur belangrijke verklarende variabelen voor de solvabiliteit.
 De overheid kan via diverse maatregelen, met name garantieregelingen, het
knelpunt van gebrek aan voldoende zekerheden verminderen. De BBMKB is
daar een goed voorbeeld van. Via ratingsystemen kan iets gedaan worden aan
de informatieasymmetrie.

D e c r i s is
 De financiering van het MKB wordt sterk beïnvloed door de conjunctuur. Er is
een correlatie tussen vermogen en netto schuld bij MKB-bedrijven; beide zijn
bovendien procyclisch.
 Een substantiële daling van het BBP zorgt voor een negatief effect op de vraag
en/of beschikbaarheid van de bronnen voor financiering.
 In 2008 daalde de solvabiliteit in zowel MKB als grootbedrijf. In het MKB steeg
het vreemd vermogen en nam het eigen vermogen heel licht toe. In het
grootbedrijf daalde het eigen vermogen, terwijl vreemd vermogen steeg.
 De eerste beschikbare cijfers over 2009 laten zien dat, mede door lagere
winsten, over 2009 het eigen vermogen in het MKB verder is gedaald. De kredietverlening is nog licht toegenomen.
 De kredietvraagindicator van de ECB laat voor Nederland een verslechtering
zien van +50 in het derde kwartaal van 2008 tot -80 in het vierde kwartaal.
 Ruim de helft van het MKB had in 2009 te maken met dalende winsten.
 Door de verminderde economische activiteit van de bedrijven is er minder behoefte aan investeringen en financiering van werkkapitaal en voorraden. Daar
staat tegenover dat banken wel hun kredietvoorwaarden aanscherpen.
 Vooral de kleine bedrijven melden een verslechtering van leverancierskrediet.
 De financiële crisis leidt mogelijk niet alleen tot een terugval in handel maar
ook tot een vermindering van aanbod in handelsfinanciering. Dit leidt tot de
zorg dat een mogelijk tekort aan handelsfinanciering tot een verdieping en
verlenging van de crisis kan leiden.
 Door de hogere risico's en transactiekosten zullen kleinere bedrijven mogelijk
voor nog hogere kosten van financiering komen te staan.
De huidige crisis speelt wereldwijd en in een periode waarin handels- en geldstromen verbonden zijn met een mondiale markt en waarin landen van elkaar afhankelijk zijn. Dit vereist dan ook een gecoördineerde actie van landen wereldwijd om de handelsstromen weer op de oude niveaus te brengen.
Versterking van het buffervermogen van MKB-bedrijven is belangrijk, omdat het
eigen vermogen in het MKB, zeker in de huidige economische situatie, de basis is
waarop een bedrijf groei realiseert. De solvabiliteit is in het MKB de laatste jaren
duidelijk verslechterd, terwijl verwacht mag worden dat de regels bij het verstrekken van bankkrediet worden aangescherpt, wat het aantrekken van vreemd
vermogen zal bemoeilijken.

7

1

Inleiding

Een evenwichtige financiering van ondernemingen is van groot belang bij economisch herstel. Het bepaalt mede de kredietwaardigheid van bedrijven. De huidige
crisis heeft naar verwachting de verhouding van eigen vermogen ten opzichte
van vreemd vermogen verslechterd. Vooral het MKB dat geen gemakkelijke toegang heeft tot de kapitaalmarkt lijkt kwetsbaar en kan hierdoor getroffen zijn.
Het kabinet wil meer inzicht in de financieringspositie van ondernemingen, in het
bijzonder in het MKB. Het gaat specifiek om de volgende vragen:


Een kwantitatief beeld van de financiering met eigen vermogen van het MKB in Neder-



Een kwalitatieve inschatting van de oorzaken van de verschillen in solvabiliteit door de



Een kwalitatieve inschatting van wat dit betekent voor de financieringsmogelijkheden

land in vergelijking met een aantal landen.
tijd en in verhouding tot andere landen.
van het MKB.

Als maat voor de omvang van het buffervermogen wordt het financiële kengetal
solvabiliteit gehanteerd.
Solvabiliteit:
De solvabiliteit geeft het aandeel van het eigen vermogen in het totale vermogen van bedrijven weer.

In de analyse wordt Nederland vergeleken met een drietal landen:
 België
 Duitsland
 Frankrijk.
De resultaten uit het onderzoek zijn gebaseerd op een uitgebreide literatuurstudie en een kwantitatieve analyse, waarbij per land gekeken is naar sectoren en
grootteklassen.
De analyseperiode betreft 1993-2009.

L e e sw i j z e r
In hoofdstuk 2 worden een aantal verschillen tussen het MKB en het grootbedrijf
toegelicht. In hoofdstuk 3 zijn de verschillende bronnen van extern vermogen
voor het bedrijfsleven beschreven. Hoofdstuk 4 gaat in op het buffervermogen
van de niet-financiële bedrijven in Nederland en in het daarop volgende hoofdstuk worden de verschillen met een aantal benchmarklanden toegelicht. Hoofdstuk 6 geeft een kwalitatieve benadering van de mogelijke oorzaken voor de verschillen in eigen vermogen. De crisis en daaraan verbonden aspecten worden in
hoofdstuk 7 besproken. Tot slot volgt een conclusiehoofdstuk.

9

2

Verschillen karakteristieken MKB en grootbedrijf
Wat is het MKB?
Een goedsluitende definitie van het MKB is moeilijk te geven. Vanwege de diversiteit van
het MKB is elke afbakening onderhevig aan kritiek. Het MKB kan zowel vanuit een kwalitatief als vanuit een kwantitatief perspectief worden gedefinieerd. Kwalitatief is het MKB globaal te definiëren als kleinschalige ondernemingen met een klein marktaandeel en persoonlijke communicatie, die bovendien onafhankelijk zijn. Kwantitatief kan het MKB afgebakend worden op basis van aantal werkzame personen, omzet en balanstotaal.
In Nederland wordt de grens doorgaans gelegd bij 100 werknemers, in de EU bij 250 werknemers. In financiële statistieken wordt in Nederland veelal met een omzetgrens gewerkt
van € 23 miljoen en in de EU met € 50 miljoen.
In deze studie wordt voor de analyse van Nederland gewerkt met de definitie tot 100 werkzame personen. Bij de vergelijking van Nederland met andere landen ligt de grens bij een
omzet van € 50 miljoen, c.q. $ 50 miljoen (VS).

Het MKB verschilt op het gebied van bedrijfsfinanciering op een aantal punten
van het grootbedrijf. Deze zullen hier kort de revue passeren.

A n d e r e e i ge n d o ms s t ru c t u u r
MKB en grootbedrijf hebben een andere eigendomsstructuur. Grotere structuurondernemingen hebben veelal meerdere aandeelhouders, waarbij de onderneming gestuurd wordt door managers die niet of slechts voor een beperkt deel eigenaar zijn. De beloning is beperkt afhankelijk van de winst. Dit kan leiden tot
verschillen in belangen tussen managers en eigenaren.
In het MKB is de manager meestal voor een groot deel ook eigenaar en gedraagt
zich daarom anders dan een doorsnee belegger/aandeelhouder. De belegger kijkt
vooral naar de (verwachte) prijsontwikkeling van de aandelen, terwijl de ondernemer-eigenaar vooral kijkt naar het ondernemersrisico en de continuïteit van de
onderneming (Vermeulen, 1995).

Hoger risico
MKB-bedrijven zijn veelal jonge bedrijven die in een groeifase zitten. Groeien
gaat gepaard met risico's. Veel MKB-bedrijven overleven niet. Dit maakt de situatie van veel MKB-bedrijven labiel. Overleven heeft veel aandacht van de ondernemer, waardoor deze zich sterk richt op de korte termijn. De opvolgingskwestie
kan een belangrijk knelpunt zijn voor het overleven (Ang, 1992).

M K B k an mo e i l ij k e r a an e i ge n v e r m o ge n k o me n
Door de grotere risico's en de hoge transactiekosten kunnen MKB’ers moeilijk
aan extern eigen vermogen komen. MKB-bedrijven zijn daarom voor veel venture
capitalists minder interessant. Bij de vermogensbehoefte gaat het om kleine bedragen, terwijl de transactiekosten hoog zijn (vermogensbeheer en informatievergaring) (Roll, 1981). Daarnaast houdt de ondernemer graag de zeggenschap
over het bedrijf, wat in de literatuur bekendstaat als de 'restricted pecking order
theory' (Holmes en Kent, 1991).

11

M K B i s ge v o e l ig e r v o or e x t e r n e f ac t o re n
Het MKB is gevoeliger voor externe factoren. Door hun omvang zijn de bedrijven
minder gediversifieerd. Ook hebben ze een hoger overlijdensrisico. Dit uit zich in
een risico-opslag bij de rentevergoeding voor het vreemd vermogen. Financiers
eisen daarom ook meer zekerheden. Leningen aan het MKB hebben doorgaans
een kortere looptijd dan die aan het grootbedrijf. Dit leidt ertoe dat het MKB
meer gebruikmaakt van kort vreemd vermogen, vooral rekening-courantkrediet
en leverancierskrediet. Verstrekking van kort vreemd vermogen verkleint de
agency costs voor de financier. Groei wordt vaak gefinancierd met kort vreemd
vermogen (Van der Wijst, 1989).

M K B h o u d t m e e r l i q ui d i t e i te n a a n
Het MKB houdt meer kasgeld aan dan het grootbedrijf. Dit hangt samen met een
onzekere beëindiging, zoals de uitkoop van een partner. Daarnaast levert een
ruime kaspositie onderhandelingsruimte bij banken. Het aandeel van de liquiditeiten op de balans van het MKB bedraagt 17%, tegenover 7% bij het grootbedrijf. Ook het totaal aan vlottende activa ligt bij het MKB hoger. De current ratio
is bij het MKB rond de 1,7 tegen 1,3 bij het grootbedrijf. Bij een verkeerde kasplanning treden al snel liquiditeitsproblemen op met grote gevolgen voor de investeringsbeslissing (Petty et al., 2006). Als de liquiditeit van het bedrijf onvoldoende is, omdat het bedrijf onvoldoende liquide middelen heeft om aan zijn betalingsverplichtingen te kunnen voldoen, kunnen er lastige problemen ontstaan:
 leveranciers gaan om betalingsgaranties (bijvoorbeeld bankgaranties) of om
contante betaling vragen of ze weigeren te leveren;
 banken gaan minder snel over tot het verhogen van het rekeningcourantkrediet.

M K B h e e ft m e e r f in a n c i e r in g s p r o b le m e n
Uit de literatuur en uit diverse enquêtes komt steeds naar voren dat het MKB
meer dan het grootbedrijf knelpunten op de vermogensmarkt ondervindt. Bedrijven die voor een houdbaar groeitempo hebben gekozen, kennen over het algemeen geen finance gap, dat wil zeggen dat zij weinig problemen hebben met het
aantrekken van financiering voor een productieve aanwending (OESO, 2006).
Deze bedrijven weten, binnen hun zelfgekozen ratio tussen eigen en vreemd
vermogen, extern vreemd vermogen te verkrijgen. Deze conservatieve financieringspolitiek leidt wel tot een grote terughoudendheid in het nemen van risico's
(von Dewall, 2007). Microfinanciering (kredieten tot € 35.000) is een goede oplossing voor de problematiek rond de kleine leningen.
Vooral voor starters en jonge bedrijven (Van der Valk en Smit, 2010; Jonkheer
et al., 1997) en ook voor (snel)groeiende bedrijven (Von Dewall, 2007; Jonkheer
et al., 1997) is er sprake van een finance gap. Met de term finance gap wordt
een situatie bedoeld waarin ondernemingen geen of te weinig vermogen kunnen
aantrekken, terwijl de bestemming van dat vermogen rationeel was geweest.
Daarmee wordt afbreuk gedaan aan de groeiambities van een economie. Deze
finance gap is in verschillende landen door diverse commissies en wetenschappers onderzocht (zie OECD, 2006; von Dewall, 2007; Balling, Bernet en Gnan,
2009).
Bij financieringsknelpunten komen een aantal oorzaken naar voren (zie Jonkheer
et al., 1997, Verhoeven, 2001; EIM/ING, 2005; Von Dewal, 2007).

12

Van de kant van de ondernemer hangen de financieringsproblemen samen met:


De onbekendheid met andere vermogensverschaffers dan banken.
In Nederland is er veelal een hechte band tussen bankier en bedrijf. Het MKB
heeft moeilijker toegang tot eigen vermogen. Financiering door een bank is
dan een logische stap. Andere vermogensverschaffers dan banken en andere
vermogensvormen dan bankkrediet spelen bij de vermogensvoorziening in de
VS en Engeland wel een belangrijke rol.



De onbekendheid met onderscheid tussen garantie- en vreemd vermogen.
Garantievermogen omvat naast het eigen vermogen ook achtergestelde leningen. Vaak is het voor ondernemers moeilijk om aan eigen vermogen te
komen of is men terughoudend om risicodragend vermogen aan te trekken.
Een achtergestelde lening is dan een tussenoplossing en het biedt banken
ook meer zekerheid bij het afsluiten van een lening.



De angst of onwil om zeggenschap te delen.
Bij veel ondernemers is er de angst dat als derden medezeggenschap krijgen
over de onderneming, zij de controle verliezen of dat deze derden er met hun
innovatie of nieuwe product vandoor gaan. Het gevolg kan zijn dat het buffervermogen (solvabiliteit) te laag is.



De sector waarin ze actief zijn (zwak opererende sectoren).
Bij de beoordeling of krediet wordt gegeven, speelt ook de sector waarin de
bedrijven actief zijn een rol. Bedrijven in slecht presterende sectoren krijgen
daardoor vaker een afwijzing.

Ook van de kant van de vermogensverschaffers zijn er knelpunten:


De asymmetrie van de informatie.
Financiers kunnen vaak moeilijk inschatten wat de risico's bij investeringen
zijn, terwijl zij ook de ins en outs van de te financieren bedrijven niet altijd
kennen. Het MKB heeft veel jonge bedrijven met een betrekkelijk korte track
record.



Hoge handelings- en proceskosten (van kredietaanvraag, -beoordeling, fiattering, risicomanagement en administratieve kosten).
Het MKB heeft een schaalnadeel. De financier moet bij kredietverlening een
aantal kosten maken. Deze zijn niet recht evenredig met de kredietomvang.
Ondernemingen uit het MKB veroorzaken voor een financier wel hoge vaste
lasten, maar genereren relatief lage opbrengsten.



De relatief hoge kosten van het solvabiliteitsbeslag bij banken.
Mede in het kader van de Bazelakkoorden en de normen die de toezichthouder (DNB) oplegt aan banken, is de kredietverlening begrensd. Grote leningen zijn vanwege het hogere rendement aantrekkelijker voor banken.



De beperkte inbreng van garantievermogen en de lage dekking van het onderpand.
Het MKB kan moeilijker aan extern eigen vermogen komen dan grotere bedrijven, terwijl het onderpand meestal beperkt blijft tot de aanwezige vaste
activa. De bank loopt daardoor bij kredietverlening aan het MKB een groter
risico.

13

3

Bronnen van extern vermogen

Bedrijven maken bij de financiering van de investeringen en de bedrijfsactiviteiten zowel gebruik van risicodragend vermogen als vreemd vermogen. Er zijn diverse vormen van risicodragend en vreemd vermogen.

3.1

Risicodragend vermogen 1
Het eigen vermogen is het vermogen dat is ondergebracht in aandelen plus de
reserveringen die uit de winsten zijn gemaakt. Kenmerk van dit vermogen is dat
iemand over dit vermogen risico loopt. Aandelen kunnen in het bezit zijn van de
eigenaar van het bedrijf, familieleden, andere personen of bedrijven. Eigen vermogen dat door derden is ingebracht, is het externe eigen vermogen. Er zijn diverse vormen van extern eigen vermogen:
Vrienden en familie zijn de grootste bron van risicodragend vermogen buiten de
ondernemer zelf. Zij kunnen, met name in de beginfase van de onderneming, het
vertrouwen opbrengen om de ondernemer in zijn plannen te steunen. Bedragen
gaan de grens van € 30.000 nauwelijks te boven. Circa 80% van het externe risicodragend vermogen is afkomstig van vrienden en familie.
Informal Investors of 'Business Angels' komen op de tweede plaats. Het zijn per
definitie (ex)ondernemers die geld hebben overgehouden aan de verkoop van de
onderneming die zij een aantal jaren daarvoor zelf gestart zijn. Er zijn er waarschijnlijk enkele honderden van in Nederland. Hun aantal is moeilijk te schatten
omdat ze graag anoniem blijven voor de buitenwereld. Behalve geld bieden ze
vooral kennis van zaken en contact met hun relaties. Zij letten vooral op de persoon van de ondernemer en de kwalitatieve aspecten van zijn plannen. Echte Informal Investors hebben geen behoefte om op de stoel van de ondernemer te zitten. Ze willen meestal een minderheidsaandeel in de onderneming en zijn niet te
paaien met rendementsbeloften. Ze participeren (= worden mede-eigenaar door
een gedeelte van de aandelen te kopen) in innovatieve startende en jonge snelgroeiende bedrijven. Ook worden kleinere bedragen geïnvesteerd in product- of
planontwikkeling ('seed capital').
De derde groep wordt gevormd door de participatiemaatschappijen. Zij hebben
veel meer geld. Een paar honderd miljoen euro per fonds is geen uitzondering. Er
zijn in Nederland 62 participatiemaatschappijen, verenigd in de Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP).2 Doordat de investeerders van de
participatiemaatschappij in feite geld beheren voor grote beleggers, zullen ze
grote risico’s zo veel mogelijk vermijden. Als hun geld gevraagd wordt voor een
nieuw initiatief, moet de aanvraag zeer zorgvuldig voorbereid en goed onderbouwd zijn. In 2008 investeerden Nederlandse participatiemaatschappijen ge-

1

Ontleend aan Ruis, Arjan, André van Stel, Achilleas Tsamis, Wim Verhoeven en Mark Whittle,
Cyclicality of SME Finance, 2009 en NEBIB, De kapitaalmarkt voor innovatieve bedrijven en projecten, 2001.

2

Volgens gegevens van Tornado Insider zijn er in Nederland in totaal 67 participatiemaatschappijen actief.

15

middeld € 1,2 miljoen in een bedrijf. De totale investeringen in bedrijven bedroegen € 1,8 miljard, waarvan 70% in Nederland. Ook participatiemaatschappijen richten zich op hun toegevoegde waarde (kennis en netwerk) en werken
samen met anderen om bedrijven te financieren, waar ze alléén niet aan beginnen.
Bijzondere fondsen zijn de regionale ontwikkelingsmaatschappijen die bedrijvigheid in hun regio stimuleren en technostartersfondsen die participeren in innovatieve starters. Deze maatschappijen zijn meestal met overheidssteun opgezet,
maar ze financieren onder normale commerciële voorwaarden. Ze investeren
daarom alleen als de investering ook voldoende 'rendement' oplevert. Deze fondsen worden verder gerekend onder de participatiemaatschappijen.
Venture capitalists zijn particuliere investeerders en/of beleggers die vaak aangezien worden voor Informal Investors, maar dat niet zijn. Ze hebben meestal
veel geld en hangen niet zozeer aan anonimiteit als wel aan privacy. In de markt
zijn ze meestal wel bekend, maar moeilijk te benaderen. Ze investeren vooral
bedragen van € 1 miljoen en meer in bedrijven die hun bestaansrecht hebben
bewezen. Kwaliteit van het management, marktonderzoek, cashflowanalyse, rendementsprognose en fiscaliteit zijn zaken die goed geregeld dienen te zijn, voor
ze worden benaderd. Door het grote vermogen dat zij beheren, hebben zij weinig
tijd over voor begeleiding van de jonge ondernemer. Om toch grip op de situatie
te houden, hebben ze bij voorkeur een controlerend (meerderheids-)belang in de
onderneming. Omdat ze beslissen over hun eigen geld, kunnen ze zeer snel handelen. Ze worden daarom ook ingeschakeld bij crisissituaties.
Seedcapitalfondsen zijn participatiefondsen die (met steun van de overheid) in
het leven zijn geroepen om technostarters en creatieve starters met goede ideeen financieel te ondersteunen. Het ontbreken van voldoende risicokapitaal in de
vroege levensfase, de zogenaamde equity gap, vormt een belemmering voor
technostarters om hun onderneming op te bouwen. Kapitaalverschaffers investeren niet snel in technostarters, omdat de risico's te groot zijn en de opbrengsten
te laag, gelet op de relatief lange investeringsperiode. Om deze investeringen te
bevorderen, biedt de SEED-faciliteit participatiefondsen de mogelijkheid een lening van het Ministerie van Economische Zaken te verkrijgen voor het participeren in technostarters. Een fonds kan op deze wijze maximaal 50 procent van de
investeringen financieren met de lening. De risicorendementsverhouding voor
private kapitaalverschaffers wordt verbeterd, zodat zij profiteren van een verhoging van het rendement in combinatie met een verlaging van het risico. Van de
inkomsten die het fonds uit de participaties ontvangt, dient een beperkt deel te
worden doorgeleid naar het ministerie. Er zijn meer dan 20 fondsen waarop een
beroep gedaan kan worden.
Private equity funds (beleggingsmaatschappijen) zijn fondsen met grote hoeveelheden vaak particulier geld, dat gebruikt wordt om (aandelen in) bestaande
bedrijven te kopen. Ze bewegen zich op dezelfde markt als de venture capitalists, maar doen veel grotere transacties. De transacties hebben vaak meer te
maken met beleggen, dan met investeren.
Ten slotte is er de beursgang. Om een grotere groep beleggers te trekken en de
verhandelbaarheid van de aandelen te vergroten, is er de notering op de beurs.
Op de beurs zijn doorgaans grotere bedrijven genoteerd. In een enkel geval gaat
het ook om kansrijke innovatieve bedrijven. Nederland heeft de AEX die geves-

16

tigd is in Amsterdam. De AEX is een gewone aandelenbeurs en maakt deel uit
van NYSE-Euronext.

3.2

Extern vreemd vermogen
Vreemd vermogen bestaat altijd uit geld dat is geleend en op enig moment moet
worden terugbetaald. Voor het gebruik van het geld moet doorgaans rente worden betaald. In de praktijk is het vooral een bank die voor het MKB zorg draagt
voor vreemd vermogen.
Het bankkrediet is de meest gebruikte financieringsvorm. Het is een duidelijke en
relatief eenvoudige financieringsvorm, waarbij het krediet met een bepaalde
looptijd volgens een vooraf vastgesteld schema wordt afgelost. Deze bankleningen worden gebruikt voor het financieren van investeringen, werkkapitaal en
voorraden.
Voor het faciliteren van uitgaven en inkomsten is het rekening-courantkrediet
vrij gebruikelijk. Omdat nog te ontvangen betalingen door debiteuren doorgaans
later komen dan de betalingen die gedaan moeten worden aan crediteuren, is er
vaak voor de tussenliggende periode financiering nodig. Het rekeningcourantkrediet is daarvoor een logische keuze. Het rekening-courantkrediet is
dagelijks opzegbaar, zowel door rekeninghouder als bank. Ook het tijdelijk 'rood'
staan is een vorm van dit krediet.
Leningen worden niet alleen bij banken afgesloten, maar in beperkte mate ook bij derden, vooral bij familie en vrienden.
Traditioneel is leverancierskrediet een gebruikelijke manier in het MKB om voorraden te financieren. In feite wordt de betaling uitgesteld, wat gunstig is voor
het cashflowmanagement. Leverancierskrediet is de op een na belangrijkste bron
van vreemd vermogen. Leverancierskrediet is belangrijk bij de business-tobusinessrelatie en is een substituut voor het rekening-courantkrediet.
Leasing (en huurkoop) is ook een belangrijke bron van externe financiering. Leasing is een vorm van krediet waarbij de kredietverstrekker (lessor) bedrijfsuitrusting, bedrijfsmiddelen of duurzame consumptiegoederen aankoopt en deze
gedurende een vooraf overeengekomen termijn en tegen een vaste vergoeding
ter beschikking stelt aan de kredietnemer (lessee). De lessor kan zich in deze activiteit specialiseren (zoals bij het leasen van auto's) of kan een leasingcontract
afsluiten bij wijze van belegging op vraag van de lessee (in dat geval gaat het
vaak om bedrijfsmiddelen met zeer grote waarde zoals schepen, treinen, kantoorgebouwen, installaties). De lessor blijft in elke geval juridisch eigenaar van
de geleasede goederen.
Leasing verbetert de cashflow en is eenvoudiger te financieren dan een aankoop.
Banken eisen veelal een financieel track record van 2 of 3 jaar. Starters voldoen
hier niet aan. Leasemaatschappijen hanteren doorgaans slechts een historie van
6 maanden.
Factoring is een zogenoemde asset-based financiering. Dit betekent dat de financiering direct gekoppeld is aan kortlopende activa. Bij factoring ontvangt een onderneming liquide middelen van een factormaatschappij op basis van uitstaande
debiteuren. Omdat een factormaatschappij een specialist is op het gebied van

17

debiteurenbeheer en daardoor de aanwezige risico's beter kan beheersen, kan de
bevoorschotting oplopen tot wel 85% van de uitstaande facturen.
Een andere minder voorkomende vorm van vreemd vermogen in het MKB is de obligatielening. Dit is een lening waarvan de hoofdsom wordt opgesplitst in gelijke delen,
waarop verschillende schuldeisers zich met één of meerdere delen kunnen inschrijven.
Van elk deel wordt een schuldbekentenis of obligatie gemaakt. Het zijn vooral grote
bedrijven die van deze vorm gebruikmaken.
De laatste vorm is de achtergestelde lening. Een achtergestelde lening is een krediet
waarbij de schuldeiser in het geval van faillissement van de schuldenaar wordt achtergesteld: de achtergestelde schuldeiser komt in een faillissement in de volgorde van
schuldeisers pas achter de gewone schuldeisers en heeft slechts voorrang ten opzichte
van de aandeelhouders, vennoten of inbrengers. Achtergestelde leningen kunnen er
vaak voor zorgen dat een onderneming extra aantrekkelijk wordt om in te investeren
voor banken en investeerders. Deze vorm zit in feite tussen het eigen en het 'gewone'
vreemd vermogen in.
Tabel 1 geeft een beeld van het aantrekken van de verschillende vormen van eigen en vreemd vermogen in Nederland.
Tabel 1

Bronnen verkregen financiering voor MKB, 2008 en 2009*

Financieringsbron

2008

2009

één of meerdere banken

92%

87%

familie of vrienden

9%

7%

leveranciers

2%

1%

informal investor

1%

2%

venture capitalist of participatiemaatschappij

<0,5%

<0,5%

via een overheidsregeling (o.a. subsidie)

<0,5%

11%

4%

<0,5%

overige bronnen
* Bedrijven kunnen meerdere bronnen voor financiering hebben.
Bron: EIM, Financieringsmonitor MKB, 2010.

3.3

Hoofdpunten
 Buiten de ondernemer zelf wordt risicodragend vermogen vooral door vrienden
en familie van de ondernemer ingebracht, met name in de startfase van de
onderneming. Informal investors komen op een tweede plaats bij het verschaffen van risicokapitaal.
 Men maakt het minst gebruik van een beursgang of 'private equity funds' om
aan risicokapitaal te komen.
 Het bankkrediet is de meest voorkomende vorm voor vreemd vermogen in het
MKB, gevolgd door leverancierskrediet en leasing.
 Minder voorkomende vormen van vreemd vermogen zijn de obligatieleningen
en het gebruik van achtergestelde leningen.

18

4

Buffervermogen van niet-financiële bedrijven in
Nederland

4.1

Inleiding
De informatie uit dit hoofdstuk is gebaseerd op data-analyse en literatuurstudie.
Voor de kwantitatieve analyse in dit hoofdstuk is gebruikgemaakt van de FAMOSdatabase van EIM. De bronnen hiervoor zijn voor de periode 1994-2007 de Statistiek van Financiën (SFO) op maat en aanvullende eigen gegevens van nietrechtspersonen. De gegevens voor 2008 zijn afkomstig van REACH van Bureau
van Dijk. De SFO en REACH hebben alleen betrekking op rechtspersonen.
Voor Nederland beschikt EIM over financiële cijfers per grootteklasse. Hierbij
worden vier klassen onderscheiden:


kleine niet-rechtspersoonlijkheid bezittende bedrijven (kbnrp)1



kleine rechtspersoonlijkheid bezittende bedrijven tot 10 werknemers (kbrp)



middelgrote bedrijven van 10-100 werknemers (mb)



grote bedrijven vanaf 100 werknemers (gb).

De analyse heeft betrekking op de volgende niet-financiële sectoren:
 Industrie
 Bouwnijverheid
 Groothandel
 Detailhandel en autobedrijven
 Horeca
 Transport en communicatie
 Zakelijke diensten
 Overige diensten.

4.2

De structuur van het bedrijfsleven
Voor de beoordeling van de resultaten moeten enkele kenmerken van de bedrijven in ogenschouw worden genomen. Belangrijke aspecten zijn de rechtsvorm,
de sectorstructuur en het bijbehorende kapitaalbeslag.

Rechtsvorm
Het bedrijfsleven is georganiseerd in meerdere rechtsvormen. Bij de keuze van
bedrijfsvorm spelen aspecten als kosten, fiscale gevolgen en juridische gevolgen
een grote rol. De gekozen rechtsvorm bepaalt wie de rechtspersoon is en eigenaar is van de onderneming. Deze eigenaar is aansprakelijk en is belastingplichtig voor de winst uit de onderneming. De aansprakelijkheid is van belang voor de
financiering. Bedrijfsactiviteiten kunnen worden uitgevoerd uit hoofde van natuurlijke personen, de ondernemer van een niet-rechtspersoonlijkheid bezittende
onderneming, of door rechtspersonen, rechtspersoonlijkheid bezittende ondernemingen. In het eerste geval is de ondernemer hoofdelijk aansprakelijk voor

1

De belangrijkste vormen van niet-rechtspersonen zijn: de eenmanszaak, de vennootschap onder
firma en de maatschap. De belangrijkste vormen van rechtspersonen zijn de bv, de nv, de coöperatie en de stichting.

19

zowel het in de onderneming gestoken vermogen als het privévermogen. Ondernemer en persoon zijn hier één. Bij rechtspersonen is de ondernemer in principe
slechts aansprakelijk voor het in de onderneming geïnvesteerde vermogen.
Voorbeelden van niet-rechtspersonen zijn de eenmanszaak, de vennootschap onder firma en de maatschap. Voorbeelden van rechtspersonen zijn de nv, de bv,
de coöperatie, de stichting en de vereniging.
De rechtsvorm die de bedrijven hebben gekozen, verschilt per grootteklasse. In
het kleinbedrijf zijn de niet-rechtspersonen overheersend (vooral eenmanszaken). In het midden- en grootbedrijf zijn dat de rechtspersonen. In het middenbedrijf zijn dat vooral de bv's en in het grootbedrijf de bv's en de dochters van
buitenlandse ondernemingen (vallen onder overig).
Figuur 1 geeft per grootteklasse een beeld van de verdeling van de bedrijven
naar rechtsvorm.
Figuur 1

Verdeling van de bedrijven in Nederland naar rechtsvorm

totaal

grootbedrijf

middenbedrijf

kleinbedrijf

0%

10%

20%
NV's en BV's

30%

40%

Eenmanszaken

50%

60%

Maatschappen en VOF's

70%

80%

90%

100%

Overige rechtsvormen

Bron: CBS, Statline.

V e r de l in g t o t a l e ve r m og e n n a ar gro o t t e k l a s s e e n s e c t o r
De verdeling van het totale vermogen van het Nederlandse bedrijfsleven naar
grootteklasse is weergegeven in Figuur 2. Ruim twee derde van de totale activa
zit bij grootbedrijf. Het aandeel van het middenbedrijf en het kleinbedrijf is ongeveer even groot. Binnen het kleinbedrijf hebben rechtspersonen ongeveer anderhalf maal zoveel activa dan niet-rechtspersonen. Structuurverschillen tussen
landen kunnen uiteindelijk ook een verklaring vormen voor verschillen in de solvabiliteit.

20

Figuur 2

Verdeling totale activa Nederlands bedrijfsleven naar grootteklasse, 2007

kleinbedrijf nietrechtspersonen
6%
kleinbedrijf
rechtspersonen
10%
middenbedrijf
14%

grootbedrijf
70%

Bron: EIM op basis van FAMOS.

De verdeling van het totale vermogen naar sector voor het MKB en het grootbedrijf is weergegeven in Figuur 3. Uit het figuur blijkt dat er verschillen zijn tussen het MKB en het grootbedrijf. In het MKB zit ongeveer de helft van het totale
vermogen bij de groothandel en de zakelijke dienstverlening. In het grootbedrijf
is het aandeel van deze twee sectoren in de totale activa echter veel kleiner. De
industrie heeft hier met 53 procent het grootste aandeel in de totale activa. Ook
hier geldt dat structuurverschillen tussen landen in de verdeling naar sector en
grootteklasse een verklaring kunnen vormen voor de verschillen in solvabiliteit,
aangezien de solvabiliteit verschilt per sector en grootteklasse. De volgende paragraaf gaat in op de vergelijking met andere landen.
Figuur 3

Verdeling totale activa naar sector voor het MKB en het grootbedrijf, 2007

industrie
bouw
groothandel
detailhandel (incl.
autohandel)
horeca
transport en
communicatie
zakelijke
dienstverlening
overige dienstverlening
0%

10%

20%

30%
mkb

40%

50%

60%

grootbedrijf

Bron: EIM op basis van FAMOS.

21

4.3

De solvabiliteit naar grootteklasse en sector
Zoals Tabel 2 laat zien, zijn er tussen de grootteklassen grote verschillen. Wat
direct opvalt, is het feit dat het grootbedrijf een veel hogere solvabiliteit kent
dan het MKB. De solvabiliteit van het grootbedrijf lag in 2007 op 48%, terwijl
deze in het MKB slechts 33% was. Binnen het MKB hadden de rechtspersonen in
het MKB met 35% de hoogste solvabiliteit en het niet-rechtspersoonlijkheid bezittende kleinbedrijf met 28% de laagste solvabiliteit.
Ook per sector zijn de verschillen aanzienlijk. Naar sector bezien hebben in het
MKB de zakelijke dienstverlening (36%) en de industrie (34%) de hoogste solvabiliteit en de horeca en overige dienstverlening de laagste (beide 26%). Bij het
niet-rechtspersoonlijkheid bezittende kleinbedrijf zitten de bedrijven in deze sectoren hier nog beduidend onder (17 resp. 18%).
In het grootbedrijf scoort de industrie met 57% het hoogst en de bouw met 32%
het laagst.
Tabel 2

Solvabiliteit naar sector en grootteklasse, 2007

kleinbedrijf

kleinbedrijf

midden-

nrp

rp

bedrijf

MKB

groot-

alle

bedrijf

bedrijven

industrie

26%

30%

35%

34%

57%

55%

bouw

26%

34%

28%

30%

32%

31%

groothandel

32%

34%

33%

33%

44%

39%

detailhandel (incl. autohandel)

28%

31%

27%

28%

33%

31%

horeca

17%

24%

27%

26%

41%

33%

transport en communicatie

28%

32%

31%

31%

38%

37%

zakelijke dienstverlening

31%

40%

30%

36%

45%

40%

overige dienstverlening

18%

25%

27%

26%

34%

32%

TOTAAL

28%

35%

31%

33%

48%

44%

Bron: FAMOS, mede op basis van CBS.

4.4

De ontwikkeling van de solvabiliteit 1994-2007
V e r s c h i ll e n p e r g r o o t t e k l a s s e
De solvabiliteit van het totale bedrijfsleven schommelt de gehele periode rond de
40 procent. Naar grootteklasse bezien verschilt de solvabiliteit aanzienlijk. De
solvabiliteit in het grootbedrijf ligt structureel op een veel hoger niveau dan in
het klein- en middenbedrijf. Midden jaren '90 was de solvabiliteit van het kleinbedrijf en het middenbedrijf nog ongeveer gelijk (rond de 30 procent). In de jaren daarna steeg vooral de solvabiliteit bij rechtspersonen in het kleinbedrijf. De
ontwikkeling van de solvabiliteit in het middenbedrijf en bij niet-rechtspersonen
in het kleinbedrijf bleef achter.
In de periode 1994-2007 is ook de solvabiliteit in het MKB slechts onderhevig
aan kleine schommelingen. Per saldo nam de solvabiliteit toe van 29% in 1994
tot 33% in 2007, met een kleine dip in 2001-2003 (31%). Figuur 4 geeft hiervan
een beeld.

22

Figuur 4

Ontwikkeling solvabiliteit naar grootteklasse (linker as) en economische groei

60%

5

50%

4

40%

3

30%

2

20%

1

10%

0

0%

BBP-groei (%)

Solvabiliteit (%)

(rechter as), 1994-2007

-1
1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

Kleinbedrijf niet-rechtspersonen
Middenbedrijf
Alle bedrijven

2002 2003 2004

2005 2006 2007

Kleinbedrijf rechtspersonen
Grootbedrijf
BBP-groei (%)

Bron: EIM op basis van FAMOS en CBS Statline.

R e l a t ie me t e c o n om i s c h e gr o e i
Het blijkt dat de solvabiliteit van Nederlandse bedrijven gecorreleerd is met de
economische groei. In tijden van hoogconjunctuur (eind jaren '90, 2006-2007) is
de solvabiliteit hoog, in tijden van laagconjunctuur (2001-2003) is de solvabiliteit laag. Ook het patroon blijkt voor solvabiliteit en economische groei hetzelfde; een toename van de groei gaat veelal gepaard met een toename van de solvabiliteit en omgekeerd. De relatie geldt echter niet voor alle grootteklassen. In
het middenbedrijf en onder rechtspersonen in het kleinbedrijf blijkt er geen significante relatie te bestaan tussen enerzijds de solvabiliteit en anderzijds de economische ontwikkeling. Voor het totale bedrijfsleven, het grootbedrijf en nietrechtspersonen in het kleinbedrijf is er wel een betrekkelijk sterke positieve significante relatie (zie Tabel 3).1
Tabel 3

Correlatiecoëfficiënt tussen solvabiliteit en economische groei, naar grootteklasse

grootteklasse

Pearson correlation

alle bedrijven

0,63*

grootbedrijf

0,62*

middenbedrijf

0,40

kleinbedrijf, rechtspersonen

0,67**

kleinbedrijf, niet-rechtspersonen

-0,37

*

Significant op 5%-niveau.

** Significant op 1%-niveau (tweezijdig).
Bron: EIM op basis van FAMOS.

1

Een regressieanalyse heeft evenwel geen resultaten opgeleverd.

23

V e r s c h i ll e n p e r s e c t or
Binnen sectoren zijn in het MKB de schommelingen iets groter dan bij het totale
MKB. Daarnaast zijn de toppen en dalen niet in alle sectoren op hetzelfde moment. Het niet synchroon lopen van de ontwikkeling per sector verklaart een
groot deel van het gedempte beeld op het totaalniveau per grootteklasse. De industrie had, na een eerdere dip in 1998/1999 (Azië-crisis), tijdens de vorige periode van laagconjunctuur de dip in 2002 en de detailhandel en transportsector
in 2003. De sectoren bouwnijverheid, groothandel en zakelijke diensten laten in
de periode 2001-2003 maar een hele kleine schommeling zien. De overige
dienstverlening laat na 2003 een gestage daling zien.
Figuur 5

Ontwikkeling van de solvabiliteit in het MKB naar sector

45%

40%

35%

30%

25%

20%

15%

10%

5%

0%
1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

industrie

bouw

groothandel

detailhandel (incl. autohandel)

horeca

transport en communicatie

zakelijke dienstverlening

overige dienstverlening

totaal

2006

2007

Bron: FAMOS, mede op basis van CBS.

O n t w i k k e l i n g e n i n 2 00 8
Het CBS heeft nog geen financiële gegevens naar grootteklasse (op basis van
werknemers) beschikbaar gesteld. De database REACH heeft deze gegevens al
wel. 1 In 2008 daalde volgens de gegevens uit REACH (N = 120.900 bedrijven) de
solvabiliteit in alle grootteklassen (rechtspersonen2). In het MKB daalde de solvabiliteit met 3 procentpunt tot 30%.3 Dezelfde daling deed zich voor in het
grootbedrijf. Hier daalde de solvabiliteit tot 45%.
In het MKB daalde daarbij het eigen vermogen fractioneel, maar hier staat een
stijging van het vreemd vermogen tegenover. Vooral het kort vreemd vermogen

24

1

REACH is een database van Bureau van Dijk met daarin de financiële gegevens (met name balansgegevens) van de bij de Kamer van Koophandel gedeponeerde jaarrekeningen.

2

Over de niet-rechtspersonen is vanuit REACH geen informatie beschikbaar. In 2007 had juist
deze groep bedrijven in het MKB de laagste solvabiliteit.

3

Procentpunt wordt gebruikt om een absoluut verschil aan te geven tussen waarden die in procenten worden uitgedrukt. In het MKB daalt de solvabiliteit van 33% naar 30% (daling 1 procentpunt).

nam hierbij toe. In het grootbedrijf daalde het eigen vermogen veel sterker,
maar steeg vooral het lang vreemd vermogen.
Naar sector bezien zijn er vooral in het MKB grote verschillen. Terwijl in de handelssectoren de solvabiliteit in het MKB fractioneel toeneemt, daalt deze in de
horeca en overige dienstverlening met 10 procentpunten of meer. In de industrie
is de daling 3 procentpunt. In het grootbedrijf zijn de uitslagen kleiner en ligt de
mutatie van de solvabiliteit tussen de +4 procentpunt (horeca) en de -6 procentpunt (transport). In de industrie daalt bij de grote bedrijven de solvabiliteit met
5 procentpunt.
Tabel 4

Ontwikkeling solvabiliteit in 2008 voor MKB en grootbedrijf o.b.v. REACH*
2008
MKB

2009
grootbedrijf

MKB

grootbedrijf

mutatie in procentpunten
industrie

-3%

-5%

-1%

0%

bouw

0%

-2%

-2%

1%

groothandel

1%

-1%

0%

-5%

detailhandel (incl. autohandel)

2%

3%

4%

-9%

-10%

4%

-1%

3%

transport en communicatie

0%

-6%

-13%

-1%

zakelijke dienstverlening

-5%

-2%

1%

3%

overige dienstverlening

-23%

-1%

17%

TOTAAL

-3%

-3%

-1%

0%

w.v. kleinbedrijf (rechtspersonen)

-3%

-

-1%

-

-2%

-

-2%

-

mutatie eigen vermogen

-

--

-

-

mutatie totaal vermogen

++

+

+

-

-

-

-

0

horeca

middenbedrijf

.**

decompositie solvabiliteitsontwikkeling

mutatie solvabiliteit
*

Aantal waarnemingen alleen rechtspersonen: in 2008 N= 120.937; in 2009 N= 5.907.

** In de overige dienstverlening waren er in het grootbedrijf te weinig waarnemingen.
Bron: EIM op basis van FAMOS en REACH.

O n t w i k k e l i n g e n i n 2 00 9
Voor 2009 is nog maar over een beperkt aantal bedrijven informatie over de solvabiliteit beschikbaar. In mei waren in REACH van 5.907 bedrijven de balansgegevens over zowel 2008 als 2009 beschikbaar. Hieruit komt naar voren dat de
solvabiliteit in 2009 in het MKB verder onder druk stond. In het MKB daalde de
solvabiliteit met 1 procentpunt tot 29%. In het grootbedrijf bleef deze onveranderd op 45%.
In het MKB daalde daarbij het eigen vermogen verder, terwijl het totaal vermogen nog iets toenam. Wel lijkt het er op dat in tegenstelling tot 2008 in 2009 het
lang vreemd vermogen in het MKB weer iets toenam ten koste van het kort

25

vreemd vermogen. In het grootbedrijf nam zowel het eigen als het totale vermogen iets af.
Naar sector bezien daalde in het MKB de solvabiliteit in de meeste sectoren, variërend van -1 procentpunt in de horeca tot -13 procentpunt in de sector transport en communicatie. Herstel was er in de overige dienstverlening (+17 procentpunt, na een afname van 23 procentpunt in 2008!), de detailhandel (+4 procentpunt) en de zakelijke dienstverlening (+1 procentpunt). In de groothandel
bleef de solvabiliteit bij de MKB-bedrijven vrijwel ongewijzigd.
Nadere onderbouwing uit de literatuur
Het lijkt aannemelijk dat het eigen vermogen in het MKB in 2009 verder is teruggelopen.
In de Financieringsmonitor MKB geeft eind 2009 circa 34% van de ondernemers aan dat ze
verwachten dat het eigen vermogen zal zijn afgenomen. Ook Boonstra en Groeneveld zijn
in een recent ESB-artikel (2010) deze mening toegedaan. In de publicatie Kleinschalig Ondernemen schat EIM voor 2009 de winstdaling in het MKB op 11,5% en in het grootbedrijf
op 19%. Bij een recente peiling onder MKB-bedrijven (MKB-Beleidspanel, voorjaar 2010)
gaf ruim 10% van de ondervraagde bedrijven die al een beeld van het resultaat over 2009
hadden, aan verlies te hebben geleden.1 Winstinhouding is voor het MKB de belangrijkste
manier voor het vergroten van het eigen vermogen.2
Uit de Bank lending survey (BLS)3 voor Nederland blijkt dat ook de nieuwe vraag naar
nieuwe bankleningen is teruggelopen. De daling valt bij het MKB iets groter uit. Ondanks
de afgenomen vraag naar krediet, is het totale bedrag aan uitstaande leningen ook in 2009
nog iets toegenomen. 4

Tabel 5

Ontwikkeling vraagindicator bankleningen (opinie banken)*

periode
2008

2009

2010

Totaal ondernemingen

Leningen aan MKB

Leningen aan grote bedrijven

jan.

20

20

-20

apr.

-20

-20

0

jul.

-25

0

20

okt.

50

50

50

jan.

60

-40

-40

apr.

-20

-20

-20

jul.

-80

-80

-80

okt.

-80

-80

-80

jan.

-60

-60

-40

* Saldo van positieve en negatieve antwoorden: 0 per saldo positieve en negatieve antwoorden
zijn in evenwicht; - per saldo daling; + per saldo toename.
Bron: DNB, Bank lending survey.

26

1

Van de ondervraagde bedrijven kon overigens 40% nog geen beeld geven.

2

EIM maakt in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken drie keer per jaar prognoses
van de ontwikkelingen van het bedrijfsleven naar sector en grootteklasse. De meest recente
prognoses zijn in mei 2010 gepubliceerd in Kleinschalig Ondernemen 2010.

3

In de BLS is het MKB afgebakend als het bedrijfsleven met een omzet tot € 50 miljoen.

4

Volgens de Nederlandsche Bank groeide de omvang van de leningen aan het niet-financiële bedrijfsleven in 2009 nog met 4%.

V e r s c h i ll e n i n o n t w ik k e l in g v a n d e s o l v a b i l i t e it t u s s e n 20 02 / 2 0 03 e n
2 00 8 / 2 0 0 9
De voorlaatste recessie dateert van 2002/2003. De vraag die hierbij naar voren
komt is of de solvabiliteit zich per sector toen anders ontwikkelde dan nu. Hiervoor zijn de cijfers uit 2002/2003 naast die van 2008/2009 gezet.
De patronen zijn in beide perioden vergelijkbaar. Wel zijn de mutaties in
2008/2009 veel groter dan in 2002/2003. Dit geldt vooral voor het MKB.
In 2007 (het jaar voor de crisis) was de solvabiliteit in het MKB ongeveer vergelijkbaar met die in 2001 (jaar voor de recessie). In het grootbedrijf was de solvabiliteit in 2007 veel beter dan in 2001. In het MKB is de solvabiliteit in 2009
inmiddels lager dan in 2003, terwijl die in het grootbedrijf nu nog steeds hoger
ligt.
Zoals figuur 6 laat zien, zijn de verschillen per sector groot. Wat direct opvalt, is
de enorme verslechtering in de horeca en overige diensten in 2008 en die van de
transportsector in 2009. In 2002 was de verslechtering over een breder front,
maar de mutaties waren veel beperkter.
Figuur 6

Ontwikkeling van de solvabiliteit 2007-2009 ten opzichte van 2001-2003, MKB*
en grootbedrijf

10%

-20%

-20%

-30%

-30%

l
to
t

in
du
st
r

aa

ng
r le
ve

gr

mutatie 2002

tr
an
sp
or
t

de
ta
ilh
an
de
l

ig
er
ov

za
ke
l

tr

ta
i
de

niveau 2001

en

(i
nc
l.

di
e

di
e
ij k

t
or
sp
an

ni

ng
ni
en

en

m
co
en

cl
l(
in
de
an
lh

st

m

st
ve

un

r le

ic

ho

re

de
an
.a

gr

ut

oo

oh

th

at
ie

ca

l)

l
de
an

bo

st
du
in

ie

-10%

uw

0%

-10%

r ie

0%

to
ta
al

20%

10%

l

30%

20%

au
to
ha
nd
el
)

30%

bo
uw

40%

oo
th
an
de

50%

40%

ho
re
ca
co
m
m
za
un
ke
ic
at
lij
ie
ke
di
en
st
ve
rle
ov
ni
er
ng
ig
e
di
en
st
ve
rle
ni
ng

MKB 2007-2009

MKB 2001-2003
50%

mutatie 2003

niveau 2007

grootbedrijf 2001-2003

mutatie 2008

mutatie 2009

grootbedrijf 2007-2009

60%

60%

50%

50%

40%

40%

30%

30%
20%

20%

10%

10%

0%

0%

-10%

-10%

-20%

niveau 2001

mutatie 2002

mutatie 2003

niveau 2007

mutatie 2008

ni
le
er

mutatie 2009

* De data hebben alleen betrekking op rechtspersonen.
Bron: EIM op basis van CBS (SFO) en Bureau van Dijk (REACH).

4.5 Kredietvoorwaarden
De DNB toetst in het kader van de BLS bij de banken in hoeverre de kredietvoorwaarden zijn verscherpt.
 De kredietvoorwaarden zijn vanaf 2007 voor zowel het MKB als het grootbedrijf duidelijk aangescherpt. De verschillen tussen MKB en grote bedrijven zijn
beperkt (bron: BLS).

27

al
ta
to

ng

g
ns
die
e
ov

er

ig

e
lijk
ke
za

po
ns
t ra

tv

ve
st
en
di

co
en
rt

l(
de
an
ilh

de

de

ta

rle

ica
un
m
m

au
c l.
in

die
e
ig
er

nin

ti e

ca
re
ho

to

oo

ha

th

nd

an

el

)

de

l

uw
bo

gr

r ie

ns

tv

in

du

st

l
za

ov

ke

to
ta
a

g
nin

rle
tv
e
ns
die
lijk
e

en
rt
po
ns
tra

er
le

nin

tie
ica
un
m
co

m

au
cl.
(in
el
nd
ha
ta
il

g

a
re
c
ho

to

oo

ha

th
a

nd

nd

el)

el

uw
bo

gr

in

du

st

rie

-20%

 Uit de WPSMEE-meting van de OESO (2009) blijkt dat de aanscherping ten tijde van de crisis algemeen is en dat daarnaast de looptijden van leningen korter worden en dat er verder een schaarste aan werkkapitaal is. De zakelijke
bancaire kredietverlening is verder duurder geworden. Een duurder krediet,
veroorzaakt door stijgende rentes en hogere risicoprofielen van bedrijven,
zorgt ook voor een lagere vraag naar krediet door bedrijven (Boonstra en
Groeneveld, 2010). Zoals tabel 6 laat zien, waren ook bij de laagconjunctuur
in de jaren 2002/2003 de voorwaarden aangescherpt.
Tabel 6 geeft een beeld van de ontwikkeling van de aanscherping van de kredietvoorwaarden volgens de BLS in de Eurozone, de VS en Nederland (bron: ECB,
Federal Reserve Bank en DNB, 2010). Als de indicator positief is, dan is er sprake van aanscherping. Is deze negatief, dan is er sprake van versoepeling. De indicator geeft de opinie van banken weer.
Tabel 6

2003

2004

2005

2006

2007

2008

28

Aanscherping acceptatiecriteria volgens banken, 2003-I - 2010-I
Eurozone

VS

MKB

MKB

Grote bedrijven

Nederland
Grote bedrijven

MKB

Grote bedrijven

jan.

59

67

22

14

67

60

apr.

31

51

9

13

50

80

jul.

30

25

4

4

50

60

okt.

20

17

0

-2

17

0

jan.

20

15

-18

-11

50

40

apr.

18

10

-23

-20

50

40

jul.

1

-6

-20

-4

-20

-60

okt.

2

-2

-21

-18

0

-25

jan.

-3

0

-24

-13

-20

-40

apr.

-12

-5

-24

-24

-40

-40

jul.

-14

-18

-17

-11

-60

-60

okt.

7

2

-9

-5

20

0

jan.

-2

-3

-11

-7

40

-20

apr.

-11

-3

-12

-7

0

0

jul.

-1

0

-9

-2

0

-20

okt.

-7

1

0

-2

0

20

jan.

0

2

0

5

40

20

apr.

0

-7

-4

2

20

-20

jul.

-7

-1

8

8

0

0

okt.

15

33

19

10

20

60

jan.

27

44

32

30

0

80

apr.

35

53

55

52

20

60

jul.

34

44

58

65

40

60

okt.

56

68

84

75

75

75

2009

2010

Eurozone

VS

MKB

MKB

Grote bedrijven

Nederland
Grote bedrijven

MKB

Grote bedrijven

jan.

63

63

64

69

100

100

apr.

42

48

40

42

80

80

jul.

21

25

32

34

80

60

okt.

12

11

14

16

20

20

jan.

4

4

-6

4

40

40

* MKB: bedrijven tot € 50 miljoen, resp. $50 miljoen.
Bron: ECB/Federal Reserve Bank/DNB, Bank lending survey.

4.6

Hoofdpunten
 Het grootbedrijf heeft een veel hogere solvabiliteit dan het MKB. Binnen het
MKB hadden de rechtspersonen in het MKB met de hoogste solvabiliteit en het
niet-rechtspersoonlijkheid bezittende kleinbedrijf de laagste solvabiliteit.
 Naar sector bezien hebben in het MKB de zakelijke dienstverlening en de industrie de hoogste solvabiliteit en de horeca en overige dienstverlening de laagste solvabiliteit.
 De solvabiliteit van Nederlandse bedrijven is gecorreleerd aan de economische
groei. In tijden van laagconjunctuur is ook de solvabiliteit gemiddeld lager dan
tijdens hoogconjunctuur. Enige uitzondering vormen de middelgrote bedrijven
en rechtspersonen in het kleinbedrijf waar geen correlatie wordt geconstateerd.
 In 2008 daalt de solvabiliteit in zowel MKB als grootbedrijf met 3 procentpunt.
Eerste cijfers over 2009 wijzen op een verdere daling van de solvabiliteit van
het MKB.
 De sector is van invloed op de ontwikkeling van de solvabiliteit, waardoor er
een dempend effect optreedt over de gehele grootteklasse.
 Voor alle grootteklassen geldt dat er een verscherping van de kredietvoorwaarden zichtbaar is. Zakelijk krediet is duurder geworden en leningen lopen
korter.

29

5

Verschillen met andere landen

5.1

Inleiding
Deze benchmarkanalyse is gebaseerd op de BACH, een dataset van de Europese
Commissie (DG ECFIN). De dataset bevat financiële gegevens van rechtspersonen van het niet-financiële bedrijfsleven. 1 De periode waarover gegevens beschikbaar zijn, verschilt per land. Van Nederland, Frankrijk en Duitsland omvat
de reeks de periode 1993-2007; voor België is dat 1994-2007 en voor de VS
2001-2005.
Het MKB is hier gedefinieerd als bedrijven met een omzet tot € 50 miljoen. Het
kleinbedrijf heeft hierbij een omzetomvang tot € 10 miljoen, c.q. $ 10 miljoen en
het middenbedrijf een omzet van € 10 - € 50 miljoen.

5.2

Hoogte en ontwikkeling van de solvabiliteit
In Frankrijk en België is de solvabiliteit van het kleinbedrijf in 2007 hoger dan in
Nederland. In het middenbedrijf is de solvabiliteit in België hoger dan in Nederland en in Frankrijk heeft deze een vergelijkbaar niveau met Nederland. In Duitsland is de solvabiliteit van zowel het klein- als het middenbedrijf iets lager. Het
grootbedrijf heeft in alle benchmarklanden een lagere solvabiliteit dan in Nederland. De sectorstructuur kan mede van invloed zijn op de verschillen tussen de
vier landen.
In de tijd bezien zijn in het buitenland de schommelingen over het algemeen niet
extreem groot, maar wel groter dan in Nederland. Dit geldt voor alle landen.
In België en Duitsland zien we een verbetering van de solvabiliteit in het MKB
optreden. In Frankrijk zijn er wel schommelingen, maar verandert de afstand tot
Nederland vrijwel niet. Figuur 7 geeft hiervan een beeld.
Opmerkelijk is dat de hoogte van de solvabiliteit van het Nederlandse MKB in de
periode 1993-2007 lager lag dan in België (8 procentpunt) en Frankrijk (3 procentpunt), terwijl de BBP-groei in Nederland in deze periode hoger was dan in
deze landen (verschil gemiddeld 0,5 procentpunt, resp. 0,75 procentpunt per
jaar). In het grootbedrijf is er wel een verband tussen het verschil in solvabiliteitshoogte en BBP-groei met Nederland (België en Frankrijk significant op 5%niveau, Duitsland significant op 1%-niveau).

1

Het bank- en verzekeringswezen en de exploitatie van onroerend goed worden doorgaans tot het
financiële bedrijfsleven gerekend. Een aantal andere sectoren zijn niet voor alle landen beschikbaar en zijn daarom ook buiten de analyse gelaten. Dit betreft de landbouw, de delfstoffenwinning, het openbaar nut en de zorg.

31

Figuur 7

Verschil in solvabiliteit en BBP met België, Frankrijk en Duitsland naar grootteklasse, 1993-2007 (in procentpunten, waarbij Nederland = 0)

5,0%

25%

10%

20%

4,0%

20%

8%

15%

3,0%

15%

6%

10%

2,0%

10%

4%

5%

1,0%

5%

2%

0%

BBP-groei

25%

0%
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

-5%

-2%

-10%

-4%

-15%

-6%

-20%

-8%

kleinbedrijf

middenbedrijf

grootbedrijf

totaal

solvabiliteit

solvabiliteit

12%

0%

0,0%
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

-5%

-1,0%

-10%

-2,0%

-15%

-3,0%

-20%

-4,0%

-25%

-5,0%

BBP

kleinbedrijf

middenbedrijf

grootbedrijf

totaal

BBP

Duitsland
15,0%
2,0%
10,0%

1,0%
5,0%

0,0%
1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

-1,0%

BBP-groei

solvabiliteit

0,0%

-5,0%

-10,0%
-2,0%
-15,0%

-3,0%
-20,0%

-25,0%

-4,0%
kleinbedrijf

middenbedrijf

grootbedrijf

totaal

BBP

* Afbakening: kleinbedrijf: tot € 10 miljoen omzet; middenbedrijven: € 10 - € 50 miljoen omzet;
grootbedrijf: € 50 miljoen omzet en meer.
Bron: EC/ECFIN, BACH en Eurostat.

5.3

Aanwending van het vermogen
Niet alleen de hoogte van de solvabiliteit verschilt tussen landen en grootteklassen. Dat geldt ook voor de aanwending van het vermogen. In Nederland hebben
MKB-bedrijven aanmerkelijk minder vaste activa op de balans staan dan de andere drie landen. Grote bedrijven daarentegen hebben in Nederland juist meer
vaste activa op de balans staan. Duitse middengrote bedrijven hebben in vergelijking met de andere drie landen het hoogste percentage vaste activa, terwijl
het Franse kleinbedrijf in deze grootteklasse het hoogste percentage vaste activa
op de balans laat zien. Zie figuur 8.

32

B BP-groei

Frankrijk

België
30%

Figuur 8

Aandeel vaste activa per land en grootteklasse, 2007

groot

middelgroot

klein

0%

10%

20%
Nederland

30%
België

40%

50%

Frankrijk

Duitsland

60%

70%

Bron: EC/ECFIN, BACH.

5.4

Liquiditeit (current ratio)
De liquiditeit geeft aan in welke mate een onderneming aan haar lopende betalingsverplichtingen kan voldoen. Onder lopende betalingsverplichtingen wordt
meestal verstaan: binnen een periode van een jaar.
Een veelgebruikt kengetal hiervoor is de current ratio. Dit kengetal geeft de verhouding aan tussen vlottende middelen en kortlopende schulden.
De current ratio ligt voor het gemiddelde Nederlandse MKB op ongeveer 1,7, wat
ruim voldoende is. In het grootbedrijf ligt de current ratio rond de 1,3. Het hogere beslag aan liquide middelen in het MKB (zie hoofdstuk 2)zien we terug in de
hoogte van de current ratio. Sinds 1998 is de current ratio in alle grootteklassen
opgelopen.
In België en Frankrijk is de current ratio van het MKB vergelijkbaar met die in
Nederland. Bij het grootbedrijf ligt deze een fractie lager dan in ons land. In België en Frankrijk is de current ratio in het MKB sinds 1994 toegenomen en in het
grootbedrijf min of meer gelijk gebleven. In Duitsland ligt de current ratio in het
MKB een fractie lager dan in Nederland en die van het grootbedrijf een fractie
hoger. De current ratio is in Duitsland in het MKB eveneens toegenomen, maar is
in het grootbedrijf gedaald. De hoogte en ontwikkeling van de current ratio zijn
weergegeven in figuur 9.

33

Figuur 9

Current ratio: vlottende activa ten opzichte van kort vreemd vermogen

België

Nederland
2,50

2,50

2,00

2,00

1,50

1,50

1,00

1,00

0,50

0,50

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
totaal

grootbedrijf

middenbedrijf

totaal

kleinbedrijf

Frankrijk

grootbedrijf

middenbedrijf

Duitsland

2,50

2,50

2,00

2,00

1,50

1,50

1,00

1,00

0,50

0,50
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
totaal

grootbedrijf

middenbedrijf

kleinbedrijf

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
totaal

grootbedrijf

middenbedrijf

Bron: EC/ECFIN, BACH.

5.5

Eigen vermogen ten opzichte van lang vreemd vermogen
Nederland laat een redelijk stabiel beeld zien van de verhouding tussen het eigen
vermogen ten opzichte van het lang vreemd vermogen. De ratio beweegt in de
periode 1994-2007 tussen de 1,5 en 3,0 met een gemiddelde van 1,75. In Nederland is dit kengetal in de tijd vrij stabiel met een kleine dip in 2002-2004
(1,55), terwijl het in België en Frankrijk is toegenomen. In Duitsland is de verhouding eigen vermogen/lang vreemd vermogen gedaald. De verhouding eigen
vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse MKB lager dan in het
grootbedrijf (2,5). Dit is ook in Frankrijk en Duitsland het geval. In België ligt dit
kengetal juist hoger in het MKB.
Dit kengetal is veel lager dan in België (4,2), maar hoger dan in Frankrijk (1,5)
en vooral Duitsland (1,05). In vergelijking met de andere landen blijkt dat de ratio eigen vermogen en lang vreemd vermogen in Frankrijk op een lager maar
stabiel niveau ligt (tussen 1,0 en 2,0), terwijl er in Duitsland en België enkele
grote uitslagen te zien zijn.
In België varieert de ratio van 1,50 tot 4,5. Deze ratio steeg in de jaren 2000 en
in 2001, met een lichte dip in 2004 en 2005 (het middenbedrijf uitgezonderd).
Over de jaren 2006 en 2007 was er een stijging van de ratio te zien. In Duitsland
beweegt de ratio voor het midden- en kleinbedrijf stabiel tussen de circa 0,8 en
1,8 en stabiliseert de ratio zich in 2006 en 2007 rond de waarde 1,0. Opvallend
is dat er zich in het grootbedrijf een sterke verandering in ratio voordeed in

34

kleinbedrijf

kleinbedrijf

1998, waar de voorheen hoge ratio van rond de 6,0 zakte naar en stabiliseerde
op 2,0 en er vervolgens pas in 2003 weer een stijging zichtbaar was.
Nederland en Frankrijk laten over de jaren heen dus een relatief stabiel beeld
zien, in vergelijking met België en Duitsland, waarbij Nederland een iets hogere
ratio eigen vermogen versus lang vreemd vermogen heeft dan Frankrijk. Zie ook
figuur 10.
Figuur 10 Ratio eigen vermogen ten opzichte van lang vreemd vermogen

Nederland

België

5,00

5,00

4,00

4,00

3,00

3,00

2,00

2,00

1,00

1,00

0,00
1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Totaal bedrijven

Grootbedrijf

Middenbedrijf

0,00
1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Kleinbedrijf

Totaal bedrijven

Frankrijk

Grootbedrijf

Middenbedrijf

Kleinbedrijf

Duitsland

5,00

5,00

4,00

4,00

3,00

3,00

2,00

2,00

1,00

1,00

0,00

0,00
1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Totaal bedrijven

Grootbedrijf

Middenbedrijf

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007

Kleinbedrijf

Totaal bedrijven

Grootbedrijf

Middenbedrijf

Bron: EC/ECFIN, BACH.

5.6

Kort vreemd vermogen ten opzichte van lang vreemd vermogen
Het kengetal kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse MKB rond de 1,7. In de tijd is dit verhoudingsgetal gedaald. De daling
was er vooral in 2001 en de verhouding kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen is daarna nauwelijks weer gestegen. In België ligt het kengetal net boven
de 2. Hier is de verhouding kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen gestegen (1,8 in 1994). In Frankrijk en Duitsland ligt het kengetal rond de 1. In
Frankrijk is het kengetal net als in Nederland gedaald.
Het kengetal voor de verhouding kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen
ligt in Nederland, België en Frankrijk voor de bedrijfsgrootteklassen dicht bij el-

35

Kleinbedrijf

kaar. In Duitsland is er veel meer verschil tussen de grootteklassen qua kengetal.
In Nederland en België ligt dit kengetal in het MKB hoger dan in het grootbedrijf
maar in Frankrijk en in Duitsland dit juist lager. Zie figuur 11.
Figuur 11 Ratio kort vreemd vermogen ten opzichte van lang vreemd vermogen

Nederland

België

3,00

3,00

2,00

2,00

1,00

1,00

0,00

0,00

Totaal bedrijven

Grootbedrijf

Middenbedrijf

Kleinbedrijf

19
94
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07

4,00

19
94
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07

4,00

Totaal bedrijven

Grootbedrijf

3,00

3,00

2,00

2,00

1,00

1,00

0,00

0,00
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07

Middenbedrijf

Kleinbedrijf

19
94
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07

4,00

19
94

4,00

Grootbedrijf

Totaal bedrijven

Grootbedrijf

Middenbedrijf

Bron: EC/ECFIN, BACH.

5.7

Hoofdpunten
 In Frankrijk, België en de VS is de solvabiliteit van het MKB hoger dan in Nederland. In Duitsland is deze veel lager.
 In België en de VS scoren daarbij zowel het klein- als het middenbedrijf beter
dan in Nederland, in Frankrijk scoort alleen het kleinbedrijf beter.
 In het buitenland zijn de schommelingen over het algemeen niet extreem
groot, maar wel groter dan in Nederland.
 Het grootbedrijf heeft in alle benchmarklanden een lagere solvabiliteit dan in
Nederland.
 De liquiditeit (current ratio) is in het MKB hoger dan in het grootbedrijf. Dit
geldt voor alle landen. De verschillen tussen de landen zijn klein.
 In Nederland hebben MKB-bedrijven aanmerkelijk minder vaste activa op de
balans staan dan in de andere drie landen. Grote bedrijven daarentegen hebben in Nederland juist meer vaste activa op de balans staan.
 Het kengetal eigen vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse
MKB veel lager dan in België, maar hoger dan in Frankrijk en Duitsland.

36

Kleinbedrijf

Duitsland

Frankrijk

Totaal bedrijven

Middenbedrijf

Kleinbedrijf

 In Nederland is dit kengetal in de tijd vrij stabiel met een kleine dip in 20022004.
 De verhouding eigen vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse
MKB lager dan in het grootbedrijf.
 Het Nederlandse kengetal kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen is
gedaald in de tijd. In Nederland en België ligt dit kengetal in het MKB hoger
dan in het grootbedrijf maar in Frankrijk en in Duitsland juist lager.

37

6
6.1

Oorzaken verschillen omvang eigen vermogen
Inleiding
Vanuit de literatuur worden meerdere oorzaken van verschillen in de hoogte van
de solvabiliteit gegeven. De belangrijkste worden in dit hoofdstuk vermeld.

6.2

Bedrijfs- en sectorkenmerken
Grote bedrijven hebben doorgaans een hogere solvabiliteit (buffervermogen) dan
het MKB. Dit hangt onder meer samen met de beperktere mogelijkheden van het
MKB om eigen vermogen aan te trekken en een grotere behoefte aan liquide
middelen (zie hiervoor ook hoofdstuk 2), terwijl grotere bedrijven meer eigen
vermogen bezitten en meer mogelijkheden voor diversificatie hebben.
De sectorstructuur is van invloed op de macrohoogte van de solvabiliteit. Doorgaans hebben industriële bedrijven een hogere solvabiliteit dan bedrijven in andere sectoren. Financiers beoordelen kredietaanvragen van bedrijven ook mede
op basis van de sector waarin het bedrijf actief is. In de praktijk leidt dit bijvoorbeeld tot verminderde toegang tot financiering door technostarters, omdat vooral
deze groep van bedrijven vaak een hoog startkapitaal en een lange aanlooptijd
nodig heeft voordat zij winst maken (OECD, 2006; von Dewall, 2007; Balling,
Bernet en Gnan, 2009). Banken kunnen ook de vooruitzichten in een sector
meewegen bij de kredietaanvraag van het individuele bedrijf in die sector (Laveren, 2006).
De levensfase van een bedrijf is sterk bepalend voor de hoogte van de solvabiliteit. In de opstartfase worden investeringen vooral gefinancierd met eigen vermogen, aangevuld met kort vreemd vermogen. De risico's zijn groot, terwijl het
bedrijf nog geen track record heeft en de zekerheden onvoldoende zijn. Naarmate het bedrijf gaat groeien, is in toenemende mate sprake van interne financiering door winstinhouding en als het bedrijf voldoende zekerheden heeft, ook lang
vreemd vermogen. Voor sterk groeiende bedrijven is er de mogelijkheid van het
aantrekken van venture capital. In de fases van consolidatie- en volwassenheid
is de solvabiliteit gemiddeld genomen goed. Vooral bij (snel)groeiende jonge bedrijven is er sprake van een finance gap (Weston en Brigham, 1992; Drop,
Schuit, 2002; Jonkheer et al., 1997). Het Nederlandse bedrijfsleven is door het
grote aantal starters de laatste jaren sterk verjongd.
Tabel 7 geeft een beeld van de financieringskarakteristieken per levensfase.

39

T abel 7

Financieringskarakteristieken en ontwikkelingsfase

levensfase → startend
karakteristieken↓
Activa
aard investeringen
uitbreiding
aard activa
rel. veel vast
cash flows
negatief
ondernemingsrisico
onzeker tot hoog
zekerheden
weinig
liquiditeitspositie
slecht
Vermogensstructuur
resultaat
negatief
solvabiliteit
dalend
leencapaciteit
gering
Zeggenschap
aandeelhouders
ondernemer
schuldeisers
terughoudend
agency probleem
Risico's
financieel risico
flexibiliteit
elasticiteit

overleven

succes-consolidatie

aanzet groei

sterke groei

volwassen

uitbreiding
toename vlottend
negatief
afnemend negatief
toenemend
verbeterend

vervanging
rel. veel vlottend
positief, stabiel
lager tot stabiel
toenemend
redelijk tot goed

uitbreiding
rel. meer vast
groeiend negatief
afnemend
afnemend
verslechterend

veel uitbreiding
toename vlottend
groeiend positief
afnemend
afnemend
toenemend probleem

vervanging
rel. veel vlottend
positief stabiel
laag
veel
goed tot overvloedig

negatief
verder dalend
gering

positief, stabiel
toenemend
toenemend

positief, groei
afnemend
volledig benut

sterke groei
toenemend
toenemend benut

stabiel of afnemend
goed tot overvloedig
groot, niet geheel benut

ondernemer
bereidwilliger

evt. fusie/overname
bereidwillig

gering

deels extern (hybride)
terughoudend
EV/VV, EVmanagement

deels extern (noodzaak)
veel controle

n.v.t.

ondernemer, evt. extern
veel controle
eigen vs. vreemd
vermogen (EV/VV)

hoog
gering
gering

hoog
toenemend
toenemend

afnemend
redelijk
redelijk

toenemend
afnemend
afnemend

afnemend
gering
gering

EV/VV, EV-management EV-management
laag
weinig noodzaak
toenemend

Bron: De financieringsstructuur van het MKB (Drop, Schuit, 1992).

De rechtsvorm van de onderneming is eveneens van invloed op de wijze van financiering. Bij niet-rechtspersonen is de ondernemer hoofdelijk aansprakelijk
voor het reilen en zeilen van zijn bedrijf. Persoon en bedrijf zijn juridisch één. Bij
rechtspersonen loopt de ondernemer in principe alleen financieel risico voor het
ingelegde vermogen, tenzij aanvullende zekerheden zijn gesteld. De winst van de
onderneming is het inkomen van de ondernemer.

6.3

Culturele verschillen
De verhouding tussen eigen en vreemd vermogen wordt ook bepaald door de cultuur. Continentaal Europa (en ook Nederland) heeft een lange traditie op het gebied van leningfinanciering. Dit geldt in het bijzonder voor de Duitstalige landen
en ook Nederland. Banktradities, het type bank dat in bepaalde landen opereert
en contacten met de bedrijven zijn hiervoor sterk bepalend. In landen als België
en Frankrijk is er veel meer afstand tussen bankier en ondernemer (EC, 2001).
De hoogte van het buffervermogen wordt mede bepaald door de risico-aversie
van vermogensverstrekkers. In de Angelsaksische landen zijn financiers bereid
meer risico te nemen dan in Continentaal Europa. Nederland staat bekend als risico-avers (Jonkheer et al., 1997).

6.4

Markt- en activastructuur
De mate waarin de markt voor private equity is ontwikkeld, speelt ook mee bij
de verklaring van de hoogte van de solvabiliteit. In de Angelsaksische landen is
deze markt veel beter ontwikkeld dan op het Europese vasteland. Nederland
neemt een tussenpositie in. Slechts 1% van het MKB gebruikt deze vorm van eigen vermogen.
De activastructuur is ook van belang. De vlottende activa worden veelal vooral
kort gefinancierd, terwijl voor vaste activa vooral meer lang vermogen wordt
aangetrokken. Een positief nettowerkkapitaal (saldo van vlottende activa - kort
vreemd vermogen) wordt door vermogensverstrekkers gewaardeerd als solide.

40

6.5

Invloed van het beleid
Ook het beleid is van invloed. Om bepaalde ontwikkelingen te stimuleren, zoals
innovatie en bedrijfsinvesteringen, worden subsidies verstrekt of fiscale aftrekposten gecreëerd, wat investeringen goedkoper maakt en waardoor minder (extern) kapitaal nodig is.
De rol van de publieke sector bij de verhoging van het aanbod van kapitaal aan
het MKB, wordt gedreven door de noodzaak marktfalen op bijzondere gebieden
bij te sturen of te ondervangen. Een belangrijke oorzaak van marktfalen is het
bestaan van informatieasymmetrie en het ontbreken van voldoende zekerheden.
Via beleid heeft de overheid mogelijkheden om instrumenten in te zetten om het
gebrek aan voldoende zekerheden en informatieasymmetrie te verminderen. Informatieasymmetrie tussen MKB-bedrijven en kapitaalverschaffers kan ertoe leiden dat bedrijven vooral worden beoordeeld op de gemiddelde kwaliteit van bedrijven in de sector en resultaten uit het verleden. Overheden kunnen diverse
typen instrumenten inzetten om deze marktimperfecties te verminderen. Het
gaat hierbij vooral om garantieregelingen en om ratingsystemen (Jonkheer et al.,
1997). Garantieregelingen kunnen effectief ingezet worden om het knelpunt van
onvoldoende zekerheden voor kapitaalverschaffers te overkomen. In Nederland
is met name het Nederlandse borgstellingskrediet MKB (BBMKB) een goed voorbeeld van een garantieregeling. Ten tijde van de kredietcrisis is deze regeling
ook door de overheid verruimd. In andere landen zijn er ratingsystemen ontworpen, al dan niet privaat, om iets te doen aan de asymmetrie (VS).
Ook maatregelen op het gebied van 'Risicodragende financiering' en 'Advies en
voorlichting' kunnen het knelpunt van informatieasymmetrie verminderen. Zo
kan de overheid deels de kosten dragen van het wegnemen van de informatieasymmetrie door participatiemaatschappijen te ondersteunen bij het selecteren en begeleiden van ondernemers.

6.6

Hoofdpunten
 Er zijn diverse bedrijfs- en sectorkenmerken die van invloed zijn op de omvang van het eigen vermogen. Belangrijke kenmerken zijn de sectorstructuur,
de behoefte aan liquide middelen en de groei en levensfase van een onderneming.
 Cultuurverschillen zijn ook een verklaring. Zo verschilt de relatie tussen bankier en bedrijf en is de risicohouding van financiers en ondernemers van invloed.
 Verder zijn de markt voor kapitaal en de activastructuur belangrijke verklarende variabelen voor de solvabiliteit.
 De overheid kan via diverse maatregelen knelpunten bij financiering verminderen. Door de garantieregeling BBMKB wordt het probleem van onvoldoende
zekerheden ingeperkt. Ratingsystemen kunnen het probleem van de informatieasymmetrie verminderen.

41

7

De crisis

7.1

Inleiding
De toegang tot financiering en het eigen vermogen van MKB-bedrijven worden
sterk beïnvloed door de conjunctuur. Tijdens de huidige kredietcrisis zijn er
steeds meer aanwijzingen dat MKB-bedrijven meer moeite hebben met het vinden van aanvullende financiële middelen (Smit en van der Valk, 2010).

7.2

Cycliciteit van de financiering van MKB-bedrijven
De financiering van het MKB wordt sterk beïnvloed door de conjunctuur. Er is een
correlatie tussen vermogen en netto schuld bij MKB-bedrijven. Beide zijn bovendien procyclisch. Uit berekeningen die voor de Europese Commissie zijn gemaakt
(Ruis et al., 2009), blijkt dat zowel bankleningen, als venture capital, factoring
en leasing gevoelig zijn voor de conjunctuur. Bankleningen (looptijd > 1 jaar)
aan middelgrote bedrijven zijn overigens gevoeliger voor de conjunctuur dan die
aan kleine bedrijven.
Uit de berekeningen (what-if analyse) blijkt dat bij een afname van het BBP met
4%, de bankleningen aan het kleinbedrijf ceteris paribus 8% lager uitkomen en
die aan het middenbedrijf bijna 12%.
In Nederland is er geen bankenstatistiek naar grootteklasse. Cijfers van de Nederlandsche Bank over de kredietverlening aan het gehele bedrijfsleven, laten
zien dat de kredietverlening door banken vooralsnog redelijk bestendig blijkt. De
groei is afgenomen van het recordniveau van 15% groei naar 4%, meer in lijn
met het langjarige gemiddelde. De eerste gedeponeerde jaarrekeningen van
MKB-bedrijven wijzen ook op een kleine stijging.
De financiering met venture capital daalt in dat geval met ruim 50%. Deze afname van venture capital is in lijn met de feitelijke ontwikkeling. De investeringen
in venture capital daalden in 2008 en 2009 in Nederland met 50% (NVP, 2009,
2010). Factoring zou volgens deze what-if analyse 27% lager uitkomen en leasing 18% (Ruis et al., 2009). Deze resultaten laten zien dat een substantiële daling van het BBP zorgt voor een negatief effect op de vraag en/of beschikbaarheid van de vier hier genoemde bronnen van financiering. Naast een vermindering van het BBP zullen ook factoren als oplopende begrotingstekorten van de
overheid, lagere investeringen en verminderd vertrouwen tussen financiële instellingen ook hun tol eisen (Ruis et al., 2009).
Tijdens economische neergang wordt het verkrijgen van toegang tot financiering
op redelijke voorwaarden globaal bezien een groter probleem voor kleine en middelgrote ondernemingen dan voor hun grotere collega's (Ruis et al., 2009).

7.3

Effecten crisisjaren 2008 en 2009
In 2008 daalde de solvabiliteit in zowel MKB als grootbedrijf. Volgens REACH
steeg in het MKB vooral het vreemd vermogen, terwijl het eigen vermogen heel
licht toenam. In het grootbedrijf daalde het eigen vermogen wel, terwijl het
vreemd vermogen steeg. In 2008 daalde volgens REACH (N= 120.900) de solva-

43

biliteit met 3 procentpunten. Dit gold zowel voor het MKB als voor het grootbedrijf. De eerste gedeponeerde jaarrekeningen (N = 5.907) laten voor het MKB
een verdere daling zien van 1 procentpunt. In het grootbedrijf bleef de solvabiliteit onveranderd. Uit enkele enquêtes komt naar voren dat zowel het eigen vermogen als de vraag naar nieuwe bankleningen is afgenomen. Zo is in 2009 ongeveer één op de vier Nederlandse MKB-bedrijven op zoek geweest naar aanvullende financiering. Circa 45% heeft deze zoektocht met succes kunnen afronden.
Een jaar eerder bedroeg het succespercentage nog 72%, maar toen zocht één op
de vijf bedrijven financiering (Smit en van der Valk, 2010).
De kredietvraagindicator van de ECB laat voor Nederland een verslechtering zien
van +50 in het derde kwartaal 2008 tot -80 in het vierde kwartaal. In Frankrijk
trad een verslechtering op van +40 in het derde naar -70. Overigens zagen volgens de pilotmeting van de OESO de MKB-bedrijven niet zozeer de schaarste aan
financiële middelen als het grootste probleem, maar het slechte economische
klimaat (Cfe, 2010). Uit de enquête Access to finance of SMEs (SAFE)1 van de
ECB blijkt ook dat ruim de helft van het MKB in 2009 te maken had met dalende
winsten. Bij slechts een zesde van de bedrijven nam de winst toe.
De recente afzwakking van de zakelijke kredietgroei heeft dan ook allereerst met
een afnemende vraag te maken. Door de verminderde economische activiteit van
de bedrijven is er minder behoefte aan investeringen en financiering van werkkapitaal en voorraden. Daar staat tegenover dat banken wel hun kredietvoorwaarden aanscherpen. Deze aangescherpte voorwaarden houden in dat MKBbedrijven relatief meer onderpand moeten overleggen bij het aangaan van een
lening, hogere toeslagen moeten betalen of meer informatie moeten verstrekken
(Pattipeilohy et al., 2010).
In 2009 gaf in dezelfde enquête bijna 20% van het MKB aan dat het problemen
had met het aantrekken van financieringsmiddelen. 2 Alleen het vinden van klanten werd als een nog groter probleem gezien (28%). In de kleinere eurolanden
(14%) en in Frankrijk (11%) was het financieringsprobleem iets minder groot. In
Spanje was het financieringsprobleem het grootst.
In de enquête SAFE gaf in 2009 42% van de MKB'ers in de eurozone aan dat de
beschikbaarheid van bankleningen gedaald was, terwijl 10% aangaf dat de beschikbaarheid juist was toegenomen. Vooral de kleine bedrijven melden een verslechtering. 23% gaf een verslechtering aan voor leverancierskrediet en 6% een
verbetering.
Uit SAFE komt verder naar voren dat 28% van het MKB in de eurozone een kredietaanvraag bij een bank indiende. Ongeveer 5% had wel financieringsbehoefte,
maar diende geen aanvraag in, omdat men een afwijzing verwachtte. Van de bedrijven die een aanvraag indienden, werd bij 56% de aanvraag geheel gehonoreerd en bij 18% gedeeltelijk; 18% kreeg te maken met een afwijzing. De slaagkans nam toe met de grootte van het bedrijf. Uit de Financieringsmonitor MKB
blijkt dat in Nederland van elke tien bedrijven, die vanaf begin 2009 financiering

44

1

MKB is hier gedefinieerd als bedrijven tot 250 werknemers.

2

Wordt hierbij in ogenschouw genomen dat financiering bij bijna 20% niet aan de orde was, dan is
het knelpunt feitelijk nog groter.

zochten, er 6 met succes een krediet hebben verkregen. In 2008 was 80% van
de financieringsaanvragen nog succesvol. Kleine bedrijven zijn succesvoller dan
middelgrote bedrijven. Dit is in lijn met de eerder aangehaalde studie voor de
Europese Commissie (Ruis et al., 2009).
In tijden van laagconjunctuur scherpen banken hun voorwaarden aan. De Bank
Lending Survey van de ECB en de centrale banken in de Eurozone en de VS laten
dit duidelijk zien. Opvallend is dat in voorgaande perioden de VS steeds vooropliep bij de conjunctuurcyclus, maar dat dit keer de aanscherping van de voorwaarden vrijwel gelijktijdig was (zie tabel 6 in hoofdstuk 4). De aanscherping betrof blijkens de BLS van de ECB vooral de rentevoet, de kosten en de eisen voor
onderpand. De looptijd van de leningen werd iets korter. Dit wordt bevestigd
voor Nederland (Groeneveld en Boonstra, 2010). De BLS laat de laatste maanden
weer een lichte verbetering zien in die zin dat de aanscherping als minder negatief wordt aangemerkt).
De Wereldbank meldt in een workingpaper (Chauffour en Farole, 2009) dat de
financiële crisis mogelijk niet alleen heeft geleid tot een terugval in handel maar
ook tot een vermindering van aanbod in handelsfinanciering. Dit leidt tot de zorg
dat een mogelijk tekort aan handelsfinanciering tot een verdieping en verlenging
van de crisis kan leiden. Schattingen van deze mogelijke 'handels finance gap'
lopen uiteen van 25 tot 500 miljard dollar.
In Duitsland is onderzoek gedaan naar de effecten van de financiële crisis in
2008 op de 'retailbanken'. De vraaguitval was gelijk bij banken die wel en niet
geraakt waren door de crisis in de VS. Echter, de banken die wel door de crisis
waren geraakt, wezen substantieel meer kredietaanvragen af dan banken die
niet door de crisis waren geraakt. Dit effect was het grootst bij de kleinere banken met liquiditeitsproblemen (Puri, Rocholl en Steffen, 2009).
De verwachting is dat de gevolgen van de huidige kredietcrisis zullen leiden tot
een aanscherping van het toezicht op banken en de financiële sector, vanwege
de noodzaak van een gezonde financiële sector. Strengere kapitaaleisen zullen
een herhaling van 2008/2009 moeten voorkomen. De zorg bestaat echter dat
een aanscherping van toezicht en kapitaaleisen, via bijvoorbeeld Bazel III in
combinatie met de deels nog zwakke positie van de banken, voor een tekort aan
extern vermogen zal zorgen bij het aantrekken van de economie (zie ook Groeneveld en Boonstra, 2010).
Door de hogere risico's en transactiekosten zullen kleinere bedrijven mogelijk
voor nog hogere kosten van financiering komen te staan.

C o n f r on t a t i e v a n b e h oe f te e n ve r k ri j g b a a r h e i d v a n h e t N e d e r l a n d s e
M K B n a a r s e c t or
Medio 2009 heeft EIM als onderdeel van haar Monitor Determinanten bedrijfsprestaties (EIMMB) informatie verzameld over de behoefte aan financiering van
MKB-bedrijven (tot 100 werknemers) en de mate van beschikbaarheid daarvan.1

1

De EIMMB is een telefonische enquête onder 2.446 commerciële bedrijven in het MKB (tot 100
werknemers). De resultaten zijn gepubliceerd in de minirapportage Snoei, Johan en Jeroen de
Jong, Ongelijk verdeeld; Financieringsproblemen in het MKB.

45

In juni 2009 had 20% van de ondernemers behoefte aan financiering. Hiervan
verwachtte twee derde deze ook te kunnen krijgen. De mate van behoefte en de
(verwachte) verkrijgbaarheid verschillen sterk per sector. De behoefte en verkrijgbaarheid zijn in Figuur 12 grafisch weergegeven.
Figuur 12 Behoefte aan en verkrijgbaarheid van financiering in 13 MKB-sectoren (peildatum juni 2009)
100%
landbouw en
visserij
chemie, rubber en
kunststofindustrie
overige industrie

verkrijgbaarheid

transport en
communicatie
bouwnijverheid
50%

zakelijke diensten
voedingsmiddelenindustrie

groothandel

metaalindustrie
autosector

horeca

overige diensten
detailhandel

0%
10%

25%

40%

behoefte

Bron: EIM, Ongelijk verdeeld; Financieringsproblemen in het MKB, 2009.

In Figuur 12 is een middengroep waar te nemen met een doorsnee financieringsbehoefte en mate van (gepercipieerde) verkrijgbaarheid. Daarnaast zijn er afwijkende scores voor de volgende sectoren:
 Weinig behoefte, goede verkrijgbaarheid (linksboven). De overige industrie
heeft relatief weinig behoefte aan externe financiering. Daarnaast ervaren zij
verhoudingsgewijs weinig problemen om financiering aan te trekken.
 Veel behoefte, goede verkrijgbaarheid (rechtsboven). Onder bedrijven in de
landbouw en visserij en in de chemische, rubber- en kunststofindustrie is de
behoefte aan externe financiering vrij groot. Ook de verkrijgbaarheid is relatief goed te noemen. De laatste sector omvat zeer innovatieve bedrijven waar
de crisis wellicht benut wordt om innovaties te ontwikkelen. De sector is bovendien vrij grootschalig en kapitaalintensief.
 Veel behoefte, slechte verkrijgbaarheid (rechtsonder). In dit kwadrant vinden
we sectoren waar als gevolg van de economische crisis rake klappen vallen,
zoals de horeca en de metaalindustrie.
 Weinig behoefte, slechte verkrijgbaarheid (linksonder). In deze hoek vinden
we sectoren waar ondernemers minder vaak bij banken zullen aankloppen,
maar als ze dat doen, krijgen zij veelvuldig nul op het rekest. We treffen hier
enkele dienstverlenende sectoren aan met weinig eigen kapitaal en daarmee
risicovolle profielen: overige dienstverleners (zoals kappers, kunsten, media,
entertainment) en de detailhandel.

46

De verkrijgbaarheid is significant gecorreleerd met de hoogte van de solvabiliteit. 1 Over het algemeen geldt dat de verkrijgbaarheid toeneemt naarmate
de solvabiliteit in een sector toeneemt. 2 Bedrijven in sectoren met een lage
solvabiliteit, zoals de overige diensten en de detailhandel, verwachten minder krediet te krijgen dan bedrijven in sectoren met een hoge solvabiliteit,
zoals de landbouw en visserij en de chemie en rubber- en kunststofindustrie. Figuur 13 geeft hiervan een beeld.
Figuur 13 Solvabiliteit en de verkrijgbaarheid van financiering in 13 MKB-sectoren (peildatum juni 2009)
0,60

landbouw en visserij

chemie, rubberen kunststofindustrie

solvabiliteit

2

Trend (R = 0,65*)
0,40
zakelijke diensten
voedingsmiddelenindustrie

groothandel
transport en communicatie

metaalindustrie
detailhandel

bouwnijverheid

autosector
overige diensten

0,20
0,00

overige industrie

horeca

0,50

1,00

verkrijgbaarheid

* Significant op 1%-niveau.
Bron: EIM, op basis van CBS.

Tussen de productie en de verkrijgbaarheid van financiering is geen verband
gevonden. 3

7.4

Lessen uit de Azië-crisis
Onderzoek naar de effecten van de Azië-crisis in Taiwan in 1998 laat zien, dat ofschoon er sprake was van zowel vraag- als aanbodeffecten, het aanbodeffect dominant was. De terugval in spaargelden en de uitholling van het bankkapitaal waren
daarbij belangrijke verklarende factoren. De terugval van het aanbod na de crisis
hing samen met het streven van de banken om de kwaliteit van de leningportefeuille te verbeteren. Dit betekent dat beleid dat gericht is op het herstel van de dynamiek van het kredietaanbod, belangrijker is dan beleid dat is gericht op stimulering
van de vraag naar krediet (Chen en Wang, 2008).

1

De correlatie is significant op het 1%-niveau (tweezijdig).

2

De trendlijn geeft aan dat een procentpunt hogere solvabiliteit gemiddeld genomen leidt tot een
2,7 procentpunt hogere verkrijgbaarheid.

3

Dit geldt zowel voor de productie van het MKB in het tweede kwartaal van 2009 (ten tijde van de
enquête), als voor de gemiddelde productie van het MKB in de periode 2000-2008.

47

Inmiddels komt in de huidige crisis naar voren, dat er verminderd toegang is tot
handelsfinanciering tegen redelijke kosten. Toegang tot handelsfinanciering bleek
in het verleden zeer kwetsbaar te zijn in tijden van crisis. Een goed voorbeeld
daarvan is de Azië-crisis eind jaren ’90, toen door de bank gefinancierde handelskredieten in Zuid-Korea met 50% afnamen en in Indonesië zelfs met 80%.
Tijdens deze crisis ondernamen landen (vb. Indonesië) vaak individueel actie,
door bijvoorbeeld fondsen in 'offshore' banken te deponeren als garantie voor
handelsfinanciering van banken in de thuismarkt. De huidige crisis speelt echter
wereldwijd en in een periode waarin handels- en geldstromen verbonden zijn met
een mondiale markt en waarin landen van elkaar afhankelijk zijn. Dit vereist dan
ook een gecoördineerde actie van landen wereldwijd om de handelsstromen weer
op de oude niveaus te brengen (Chauffour en Farole, 2009).

7.5

Hoofdpunten
 De financiering van het MKB wordt sterk beïnvloed door de conjunctuur. Er is
een correlatie tussen vermogen en netto schuld bij MKB-bedrijven. Beide zijn
bovendien procyclisch.
 Een substantiële daling van het BBP zorgt voor een negatief effect op de vraag
en/of beschikbaarheid van de bronnen voor financiering.
 In 2008 daalde de solvabiliteit in zowel MKB als grootbedrijf. In het MKB steeg
het vreemd vermogen en nam het eigen vermogen heel licht toe. In het
grootbedrijf daalde het eigen vermogen, terwijl het vreemd vermogen steeg.
 De eerste jaarcijfers laten zien dat de solvabiliteit ook in 2009 verder is verslechterd. In 2009 lijkt daarbij het eigen vermogen te zijn afgenomen. De omvang van het vreemd vermogen is daarbij nog iets toegenomen.
 De kredietvraagindicator van de ECB laat voor Nederland een verslechtering
zien van +50 in het derde kwartaal 2008 tot -80 in het vierde kwartaal.
 Ruim de helft van het MKB had in 2009 te maken met dalende winsten.
 Door de verminderde economische activiteit van de bedrijven is er minder behoefte aan investeringen en financiering van werkkapitaal en voorraden. Daar
staat tegenover dat banken wel hun kredietvoorwaarden aanscherpen.
 De verkrijgbaarheid van krediet is mede afhankelijk van de hoogte van de solvabiliteit.
 Vooral de kleine bedrijven melden een verslechtering van leverancierskrediet.
 De financiële crisis leidt mogelijk niet alleen tot een terugval in handel maar
ook tot een vermindering van aanbod in handelsfinanciering. Dit leidt tot de
zorg dat een mogelijk tekort aan handelsfinanciering tot een verdieping en
verlenging van de crisis kan leiden.
 Door de hogere risico's en transactiekosten zullen kleinere bedrijven mogelijk
voor nog hogere kosten van financiering komen te staan.
 De huidige crisis speelt wereldwijd en in een periode waarin handels- en geldstromen verbonden zijn met een mondiale markt en waarin landen van elkaar
afhankelijk zijn. Dit vereist dan ook een gecoördineerde actie van landen wereldwijd om de handelsstromen weer op de oude niveaus te brengen.

48

8

Conclusies
K a r ak t e ri s t ie k e n M K B e n t o e g an g to t e x te r n v e r m o ge n
Het MKB verschilt op belangrijke punten van het grootbedrijf waar het gaat om
toegang tot extern vermogen. Uit de literatuur komt naar voren dat het MKB
moeilijker toegang heeft tot de markt voor eigen vermogen. Kleine bedrijven zijn
doorgaans minder interessant voor participatiemaatschappijen en venture capitalists en daarnaast komen bedrijven door onbekendheid al snel uit bij een bank.
Veel ondernemers kiezen ook bewust voor bankkrediet uit angst of onwil om
zeggenschap te verliezen.
De literatuurstudie laat verder zien dat er bij het doorsnee MKB-bedrijf bij normale marktomstandigheden geen grote knelpunten bij de financiering zijn. Er is
vooral een finance gap bij snelgroeiende en jonge MKB-bedrijven (starters). Bij
deze bedrijven is er sprake van een hoger risico en daarbij hebben deze bedrijven minder zekerheden die als onderpand kunnen dienen. Het garantievermogen
dat snelgroeiende bedrijven inbrengen, is vaak beperkt en verder is er het knelpunt dat financiers de risico's vaak moeilijk kunnen inschatten (informatieasymmetrie).
Omdat de benodigde vermogensbehoefte lager is, vallen de transactiekosten gemiddeld hoger uit voor kleinere bedrijven en zijn zij bovendien steeds minder interessant voor financiers (hoge kosten vermogensbeheer en informatievergaring). Hierdoor maken MKB-bedrijven vaker gebruik van kort vreemd vermogen
met lagere transactiekosten, zoals rekening-courantkrediet. Dit wordt bevestigd
door empirisch onderzoek.
Blijkens de literatuur en bevestigd door empirisch onderzoek, zoekt het MKB
daardoor ook vaker naar alternatieve bronnen van kapitaal. Zo wordt met name
in de startfase van de onderneming risicodragend vermogen vooral door vrienden
en familie van de ondernemer ingebracht, naast het kapitaal van de ondernemer
zelf. Informal investors komen op een tweede plaats bij het verschaffen van risicokapitaal. Het gebruik van 'private equity funds' of een beursgang om aan risicokapitaal te komen, komt veel minder voor en is vooral aan grote bedrijven
voorbehouden.
Het bankkrediet is de meest voorkomende vorm voor vreemd vermogen in het
MKB, gevolgd door leverancierskrediet en leasing. Minder voorkomende vormen
van vreemd vermogen zijn obligatieleningen en het gebruik van achtergestelde
leningen.

S o lv a b i l i t e it
De empirische analyse laat zien dat het grootbedrijf een veel hogere solvabiliteit
heeft dan het MKB. Binnen het MKB hebben de rechtspersonen in het kleinbedrijf
de hoogste solvabiliteit en heeft het niet-rechtspersoonlijkheid bezittende kleinbedrijf de laagste solvabiliteit. Naar sector bezien hebben in het MKB de zakelijke dienstverlening en de industrie de hoogste solvabiliteit en de horeca en overige dienstverlening de laagste solvabiliteit.
De solvabiliteit van Nederlandse bedrijven is gecorreleerd aan de economische
groei. In tijden van laagconjunctuur is ook de solvabiliteit gemiddeld lager dan

49

tijdens hoogconjunctuur. Enige uitzondering vormen de middelgrote bedrijven en
rechtspersonen in het kleinbedrijf waar geen correlatie wordt geconstateerd. Uit
de kwantitatieve analyse blijkt dat in 2008 de solvabiliteit in alle grootteklassen
daalde, met uitzondering van het middenbedrijf. Voor 2009 is het zeer aannemelijk dat de solvabiliteit verder is gedaald.
Uit metingen van De Nederlandsche Bank en de ECB blijkt dat er in 2008 en
2009 voor alle grootteklassen een verscherping van de kredietvoorwaarden
zichtbaar is. Zakelijk krediet is duurder geworden en leningen lopen korter. Door
een dalende solvabiliteit kunnen bedrijven minder goed aan de voorwaarden van
financiers voldoen. De empirische analyse bevestigt dit. De hoogte van de solvabiliteit is significant van invloed op de verkrijgbaarheid van bankkrediet.

I n t e r n a t i o n a l e ve r ge l i jk i n g
De empirische analyse laat zien dat Nederland in de periode 1993-2007 een stabiel solvabiliteitscijfer over de jaren heen heeft. Ook in het buitenland zijn de
schommelingen over het algemeen niet extreem groot, maar wel groter dan in
Nederland. In Frankrijk, België en de VS is de solvabiliteit van het MKB wat hoger dan in Nederland. In Duitsland is die veel lager. Het grootbedrijf heeft in alle
benchmarklanden een lagere solvabiliteit dan in Nederland.
Dit kan deels verklaard worden doordat MKB-bedrijven in Nederland aanmerkelijk
minder vaste activa op de balans hebben staan dan in de andere drie landen.
Grote bedrijven daarentegen hebben in Nederland juist meer vaste activa op de
balans staan. De sectorstructuur speelt hierbij een rol.
De liquiditeitspositie van het MKB is bevredigend. De current ratio ligt voor het
Nederlandse MKB op 1,7 en ligt hiermee ruim boven die van het grootbedrijf
(1,3). De verschillen met de omliggende landen zijn klein. Ook in deze landen
ligt de current ratio van het MKB boven die van het grootbedrijf.
Het kengetal eigen vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse MKB
veel lager dan in België, maar is hoger dan in Frankrijk en Duitsland. Ook dit
kengetal is in de tijd vrij stabiel met een kleine dip in 2002-2004. De verhouding
eigen vermogen/lang vreemd vermogen ligt in het Nederlandse MKB lager dan in
het grootbedrijf.
Het Nederlandse kengetal kort vreemd vermogen/lang vreemd vermogen is gedaald in de tijd. In Nederland en België ligt dit kengetal in het MKB hoger dan in
het grootbedrijf, maar in Frankrijk en in Duitsland ligt dit juist lager. Dit sluit aan
bij de verschillen in activastructuur tussen de landen. Het Nederlandse MKB heeft
relatief veel vlottende activa op de balans die vaak met kort vreemd vermogen
zijn gefinancierd, terwijl Duitsland en Frankrijk een hoger aandeel in vaste activa
laten zien.
Naast de activastructuur is de markt voor kapitaal van invloed op het eigen vermogen en zijn er diverse bedrijfs- en sectorkenmerken die van invloed zijn op de
omvang van het eigen vermogen. Belangrijke kenmerken zijn de sectorstructuur,
de behoefte aan liquide middelen en de groei en levensfase van een onderneming. Ook cultuurverschillen zijn van invloed. Zo verschilt de relatie tussen bankier en bedrijf en is de risicohouding van financiers en ondernemers van invloed.

50

De Crisis
De financiering van het MKB wordt sterk beïnvloed door de conjunctuur. De empirische analyse laat een correlatie zien tussen vermogen en netto schuld bij
MKB-bedrijven. Beide zijn bovendien procyclisch. Een substantiële daling van het
BBP, zoals veroorzaakt door de kredietcrisis, zorgt voor een negatief effect op de
vraag en/of beschikbaarheid van de bronnen voor financiering. In 2008 daalde
de solvabiliteit in zowel het MKB als het grootbedrijf. In het MKB steeg het
vreemd vermogen (met name korte schulden) en nam het eigen vermogen heel
licht toe. In het grootbedrijf daalde het eigen vermogen, terwijl vreemd vermogen steeg.
Een analyse van de eerste gedeponeerde jaarrekeningen over 2009 laat zien dat
de solvabiliteit van het MKB in 2009 verder gedaald is. Het eigen vermogen daalde, terwijl de omvang van het vreemd vermogen nog iets toenam. Dit is in lijn
met andere metingen, waaruit blijkt dat ruim de helft van het MKB in 2009 te
maken had met dalende winsten, waarbij de winst van deze bedrijven gemiddeld
11,5% lager uitkwam dan in 2008. Door de verminderde economische activiteit
van de bedrijven is er minder behoefte aan investeringen en financiering van
werkkapitaal en voorraden. Daar staat tegenover dat banken wel hun kredietvoorwaarden aanscherpen. Door de hogere risico's en transactiekosten zullen
kleinere bedrijven mogelijk voor nog hogere kosten van financiering komen te
staan.
De financiële crisis leidt mogelijk niet alleen tot een terugval in handel maar ook
tot een vermindering van aanbod in handelsfinanciering. Dit leidt tot de zorg dat
een mogelijk tekort aan handelsfinanciering tot een verdieping en verlenging van
de crisis kan leiden.
De huidige crisis speelt wereldwijd en in een periode waarin handels- en geldstromen verbonden zijn met een mondiale markt en waarin landen van elkaar afhankelijk zijn. Dit vereist dan ook een gecoördineerde actie van landen wereldwijd om de handelsstromen weer op de oude niveaus te brengen.
De vermogenspositie van de banken is door de crisis aangetast en de kredietregels worden aangescherpt. Gezien de normale situatie betreffende de solvabiliteit
en het eigen vermogen van het Nederlandse MKB, is de conclusie gerechtvaardigd dat het buffervermogen van het Nederlandse MKB nu onder druk staat en
blijft staan. Omdat het eigen vermogen ook een cruciale rol speelt bij het verkrijgen van vreemd vermogen (leverage) is aandacht van de overheid voor deze
situatie gerechtvaardigd.
Analyses van de Azië-crisis, aan het einde van de jaren negentig, laten zien dat
bij die crisis uiteindelijk het aanbodeffect bij de kredietverlening dominant was.
Ook na afloop van die crisis bleef er sprake van een terugval van het kredietaanbod, wat samenhing met het streven van de banken om de kwaliteit van de leningportefeuille te verbeteren. Ook een analyse van het gedrag van banken in Duitsland
in 2008 laat zien dat banken die door de crisis zijn geraakt, vaker een krediet afwijzen dan banken die niet of minder zijn geraakt.
De rol van de overheid moet primair gericht zijn op het wegnemen van marktfalen. Belangrijke knelpunten bij het MKB zijn het bieden van voldoende zekerheden en de aanwezigheid van informatieasymmetrie.

51

Versterking van het buffervermogen van MKB-bedrijven is belangrijk, omdat het
eigen vermogen in het MKB, zeker in de huidige economische situatie, de basis is
waarop een bedrijf groei realiseert. De solvabiliteit in het MKB is de laatste jaren
duidelijk verslechterd, terwijl verwacht mag worden dat de regels bij het verstrekken van bankkrediet worden aangescherpt, wat het aantrekken van vreemd
vermogen bemoeilijkt.
De vermogenspositie van exporterende bedrijven in Nederland en hun potentie
om vreemd vermogen c.q. handelskrediet te kunnen aantrekken, zou nader in
kaart gebracht moeten worden, gezien hun betekenis voor de groei van de nationale economie.

52

Literatuurlijst
 Ang, J.S., On the theory of finance for privately held firms, The Journal of
Small Business Finance, Volume 1, nr. 3, 1992, blz. 185-203
 Ayadi, R., (2008), SME Financing in Europe: Measures to improve the Rating
Culture under the New Banking Rules (als onderdeel van SUERF 2009)
 Balling, M., B. Bernet en E. Gnan, Financing SME's in Europe, SUERF, Vienna,
2009
 Boonstra, W.W. en H. Groeneveld, Fabels en feiten over de mkb-kredietverlening, ESB, nr. 95, 2010, blz. 118-121
 Brigham, Eugene, Louis C. Gapenski, Financial management, theory and practice, Fort Worth, 1991
 Bruins, A., K.R. Jonkheer, J.A. Knigge, M.H.C. Lever en D. van der Wijst, Financieringsvraagstukken in het MKB; Knelpunten en nieuwe mogelijkheden,
EIM, Zoetermeer, 1996
 Bruins, A., Kort bericht: De rol van banken bij de financiering van het MKB,
EIM, Zoetermeer, 2000
 Bureau Bartels, De markt voor kredietverlening aan kleine en middelgrote ondernemingen, 1999
 Bureau Bartels, Van inventie naar innovatie; Knelpunten en potenties van seeders in Nederland, Utrecht, 1997
 Burke, Andrew, Chantal Hartog, André van Stel, Kashifa Suddle, How does entrepreneurial activity affect the supply of business angels, EIM, Zoetermeer,
2008
 Cfe, Assessment of government support programmes for SME's & entrepreneurs access to finance in the global crisis, Centre For Entrepreneurship,
Brussel, 2010
 Cfe, Pilot Project of an OECD scoreboard on SME and entrepreneurship financing data and policies, CFE, Brussel, 2010
 Chauffour, Jean-Pierre, Thomas Farole, Trade finance in crisis; Market adjustment or market failure?, World Bank, Policy research working paper, 2009
 Chen, Nan-Kuang & Hung-Jen Wang, Financial Crisis and the Effects on Bank
Credits - The Evidence from Taiwan, 2008
 Dewall, F. von, Vermogen om te ondernemen, Expertgroep KMO financiering,
Den Haag, 2007
 Drop, M. en J.W.R. Schuit, De financieringsstructuur van het Midden- en kleinbedrijf, Den Haag, 1992
 Duffhues, P.J.W., De financierbaarheid van het MKB; een analyse van de financiële structuur, RZO, Den Haag, 2004
 Dullmann, K. en H. Scheule, Determinants of the Asset Correlations of German Corporations and Implications for regulatory capital, Working Paper, vol.
http://www.cofar.uni-mainz.de/dgf2003/paper/paper53.pdf, 2003, blz.  EC, Toegang van ondernemingen tot financiering, Commissie van de Europese
Gemeenschappen, Brussel, 2001 en 2005
 EC, Financiering van groei in het MKB - de toegevoegde waarde van Europa,
Brussel, 2006
 ECB, Survey on the Access to finance of SMEs, Frankfurt, 2009-9 en 2010-3
 ECB, Bank Lending Survey, Frankfurt, several editions
 Eos Gallup Europe, SME Access to Finance: Executive Summary, European
Commission, Brussel, 2005
 Folkeringa, M., Financiering van MKB-bedrijven, EIM, Zoetermeer, 2008

53

 Gaspar, V., S. Bohva-padilla en R. Veugelers, Finance for innovation and
growth, BERL, Brussels, 2009
 Holmes, S. en P. Kent, An empirical analysis of the financial structure of small
and large Australian manufacturing enterprises, Journal of Small Business Finance, Volume 1, nr. 2, 1991, blz. 141-154
 Icaew, SME access to finance, ICAEW, London, 2009
 Jong-'t Hart, P.M. de, J. Meijaard, W.D.M. van der Valk en J.S.J. Witteveen,
Financiering van bedrijfsinvesteringen, problematisch of niet?, EIM/ING, Zoetermeer-Amsterdam, 2005
 Jonkheer, K.R., E.A. van Noort, G.A. Pfann en W.H.J. Verhoeven, Internationale vergelijking van externe financieringsmogelijkheden voor het MKB en beleidsmaatregelen, EIM/BIRC, Zoetermeer/Maastricht, 1997
 Laveren, E., KeFiK-enquete KMO-financiering 2006, CeFip/KeFiK, Antwerpen,
2006
 Leland, H.E. en D.H. Pyle, Informational asymmetries, financial structure and
financial intermediation, Journal of Finance, Volume 32, nr. 2, 1977, blz. 371387
 Petty, Keown, Scott Jr., Martin, Burrow, Martin & Nguyen, Financial management, 2006
 Meijaard, J., Behoefte aan extern vermogen voor jonge bedrijven, Expertgroep
KMO financiering/EIM, Zoetermeer, 2006
 Miu, Peter, Bogie Ozdemir, Michael Giesinger, Can Basel III work? ‐ Examining
the new Capital Stability Rules by the Basel Committee -; A Theoretical and
Empirical Study of Capital Buffers, 2010
 Myers, S.C., Determinants of corporate borrowing, Journal of Finance, vol. 5,
nr. 11, 1977, blz. 575-592
 NVP, Ondernemend vermogen, de private equity markt in 2008, Amsterdam,
2009
 OECD, The impact of the global crisis on SMEs and entrepreneurship financing
and policy responses, Paris, 2009
 OECD, The SME Financing Gap: Volume 1 Theory and evidence, OECD, Parijs,
2006
 Pattipeilohy, C., Hebbink, G. en Kieft, J. De zakelijke kredietgroei nader verklaard, ESB, 95(4584)
 Puri, Manju, Jörg Rocholl and Sacha Steffen, Global Retail Lending in the Aftermath of the US Financial Crisis: Distinguishing between Supply and Demand Effects, 2009
 Roll, R., A possible explanation of the small firm effect, Journal of Finance, volume 36, nr. 4, 1981, blz. 879-888
 Ruis, A., A. van Stel, A. Tsamis, W. Verhoeven en M. Whittle, Cyclicality of
SME finance, EIM/CSES, Zoetermeer, 2009
 Savignac, F. en P. Sevestre, Bank loans: Do small and/or innovative firms face specific financial constraints?, CES-EUREQua/Banque de France, Parijs,
2007
 Smit, L. en P. van der Valk, Financieringsmonitor MKB; December 2008 en december 2009 vergeleken, EIM, Zoetermeer, 2010
 Snoei, Jonan, Jeroen de Jong, Ongelijk verdeeld; Financieringsproblemen in
het MKB, M200918, 2009
 Šovrovà, Andrea, Venture Capital for SMEs, EIM, Zoetermeer, 1996
 Tang, Tony T., Information Asymmetry and Firms' Credit Market Access: Evidence from Moody's Credit Rating Format Refinement, 2006

54

 Thijssen, V., Bazel II: beperkt financierbaarheid ondernemingen, de Accountant, vol., 2003, blz. 44-47
 Valk, Pim en Lia Smit, Financieringsmonitor MKB Starters, 2010
 Verhoeven W.H.J. M. Folkeringa FAMOS; A size-class based financial analysis
model, EIM Research Report , Zoetermeer, 2002
 Verhoeven W.H.J., Financiering in het MKB; Een literatuuronderzoek naar kenmerken structuren knelpunten en internationale vergelijking, EIM, Zoetermeer
2001
 Vermeulen, Eric, Over de toepassing van de financieringstheorie in het midden- en kleinbedrijf, EIM Research Report 9501, Zoetermeer, 1995
 Weston J.F. en E.F. Brigham, Managerial Finance, Holt Rine Hart en Winston,
Londen, 1972
 Wijst, D. van der en W.H.J. Verhoeven, Financial aspects of firm growth, EIM,
Zoetermeer, 1996
 Wijst , D. van der, Financial structure in Small-business, Springer Verlag, New
York, 1989

55

EIM

onderdeel van Panteia

Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

BREDEWATER 26

T. 079 343 02 00

POSTBUS 7001

F. 079 343 02 02

2701 AA ZOETERMEER

E. INFO@EIM.NL
WWW.EIM.NL