Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

33 628

Forensische zorg

Nr. 38

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID, VAN
VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT EN DE VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 september 2018
Forensisch medische expertise speelt een belangrijke rol bij het
voorkomen en aanpakken van misdrijven. Daarbij gaat het om het
signaleren, duiden en rapporteren van letsel, bijvoorbeeld op het terrein
van de aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld. Al langere tijd
bestaan er zorgen over de forensische geneeskunde, de medische
expertise die zich bevindt op het snijvlak van de geneeskunde en justitiële
wereld. Deze zorgen worden versterkt als de indruk bestaat dat de keten
van lijkschouw en gerechtelijke sectie niet optimaal functioneert. Een
goed functioneren van deze keten1 is van belang voor onderzoek naar
strafbare feiten en voor het verkrijgen van inzichten op het terrein van de
volksgezondheid. Nader onderzoek naar onvolkomenheden in de keten
van lijkschouw en gerechtelijke sectie achtten wij daarom noodzakelijk.
Zo pleitte de Gezondheidsraad in 2013 in het rapport «Forensische
Geneeskunde Ontleed2» voor verbetering van de organisatie en kwaliteit
van de forensische geneeskunde in Nederland (Bijlage bij Kamerstuk
33 628, nr. 4). De kwaliteitsverschillen3 binnen de kleine beroepsgroep en
daaruit voortkomende kwaliteitsverschillen in de beroepsuitoefening
zouden ten koste gaan van de belangrijke maatschappelijke rol van de
beroepsgroep. Daarnaast constateerde het Capaciteitsorgaan, dat
adviseert aan de Minister van VWS, in 2016 dat de instroom van artsen in
de tweejarige opleiding forensische geneeskunde tekort schiet om
tegemoet te kunnen komen aan de toekomstige vraag naar forensisch

1

In de keten werken de volgende partners samen: de behandelend arts, politie en/of Koninklijke
marechaussee, gemeentelijke lijkschouwer, de officier van justitie en de gerechtelijk arts bij het
Nederlands Forensisch Instituut.
2
Gezondheidsraad, 26 april 2013
3
Er zijn 129 forensische artsen geregistreerd bij de KNMG. Alleen zij hebben het kwaliteitsniveau
van de 2-jarige opleiding. De overige hebben alleen de korte basisopleiding gevolgd van het
Forensisch Medisch Genootschap

kst-33628-38
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

1

artsen4. Uit onderzoek van het Nederlands instituut voor onderzoek van
de gezondheidszorg (hierna: Nivel) bleek dat van de huidige 242 forensisch artsen – bij ongewijzigd beleid – binnen vier jaar ongeveer een kwart
uitstroomt en binnen tien jaar de helft.
Om de beschikbaarheid van de forensisch geneeskundige expertise te
behouden is een aantal maatregelen nodig op het gebied van de
opleidingen, de organisatie van het vakgebied en de samenwerking
binnen de betrokken sectoren en ertussen. In de afgelopen jaren heeft de
medische sector wél geïnvesteerd in de versterking van de aanpak van
kindermishandeling en huiselijk geweld door onder meer het vergroten
van het forensisch bewustzijn van artsen (waaronder huis-, kinder- en
vertrouwensartsen).
Naast de problematiek van beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerde forensisch artsen is er in de afgelopen tijd ook aandacht gevraagd
voor de verbetering van de disciplines die tot de forensische geneeskunde
worden gerekend, de lijkschouw, de medische arrestantenzorg en het
forensisch medisch onderzoek. Zo rapporteerde het Nederlands Forensisch Instituut in 2016 in het rapport «De lijkschouw en sectie ontleed» dat
er in de keten van de lijkschouw mogelijk misdrijven worden gemist en
rondde de politie een aanbestedingstraject af voor de uitvoering van
medische arrestantenzorg en forensisch medisch onderzoek, welke
uiteindelijk niet tot een gunning heeft geleid.
Het vorige kabinet heeft deze signalen zeer serieus genomen en derhalve
twee commissies en een kwartiermaker ingesteld om de vraagstukken
nader te onderzoeken. Daarbij vond het kabinet het van belang om de
problematiek vanuit meerdere invalshoeken te beoordelen. Onderzocht
zijn onder andere: de aard en inrichting van de forensische medische
expertise en medische arrestantenzorg (waaronder de inbedding van de
opleiding tot forensisch arts en forensisch medische expertise voor
kinderen), de werking van de keten van lijkschouw tot gerechtelijke sectie
en de beschikbaarheid van diensten (juridische status, organisatie en
inkoop).
1. Onder leiding van de heer O. Hoes heeft de «Commissie Forensisch
Medisch Onderzoek en Medische Arrestantenzorg» (hierna: de
Commissie Hoes) onderzocht hoe de politie kan beschikken over
kwalitatief goede en financieel beheersbare dienstverlening waar het
gaat om forensisch medisch onderzoek en medische arrestantenzorg.
Dit onderzoek was ingegeven vanuit de rechtmatige inkoop door de
politie.
2. De «Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie», (hierna: de Taskforce), onder leiding van mevrouw I.R. Adema, burgemeester van
Lelystad, die als reactie op het rapport «de lijkschouw en sectie nader
beschouwd» van het NFI (Kamerstuk 34 550 VI, nr. 29) was ingesteld,
heeft de keten van lijkschouw tot gerechtelijke sectie onderzocht.
Doel was te achterhalen of er onvolkomenheden zijn waardoor
gevallen van onnatuurlijke dood als gevolg van een misdrijf niet
worden herkend.
3. Het adviesrapport5 van de heer C. Bos, die als kwartiermaker het
structureel borgen van forensisch medische expertise voor kinderen
heeft onderzocht.
Begin dit jaar heeft uw Kamer de onderzoeksrapporten ontvangen over
de forensische geneeskunde en de werking en kwaliteit van de keten
van lijkschouw tot gerechtelijke sectie, te weten:

4
5

Capaciteitsplan 2016, Capaciteitsorgaan
Kamerstuk 28 345, nr. 174

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

2

«Toekomst voor de forensische geneeskunde»6 van de Commissie
Hoes over forensisch medisch onderzoek en medische arrestantenzorg.
• «De dood als startpunt»7 van de Taskforce over de keten van
lijkschouw tot gerechtelijke sectie.
Met onderhavige brief komen de Minister van Justitie en Veiligheid
(JenV), de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), tegemoet
aan de toezegging uw Kamer te informeren over het integrale beleidsstandpunt op de bovengenoemde onderzoeksrapporten8. De beleidsreactie op het rapport «Verankering voor de toekomst»9 heeft u reeds
ontvangen.
•

Samenvatting
Op basis van het verrichte onderzoek kan worden geconcludeerd dat niet
is aangetoond dat misdrijven op dit moment niet worden herkend. Wel
wordt de forensische geneeskunde aangemerkt als een kwetsbare
discipline. Gelet op de belangrijke maatschappelijke functie van de
forensische geneeskunde is het noodzakelijk dat de organisatie van de
forensisch geneeskunde en de werking van de keten van lijkschouw en
gerechtelijke sectie worden verbeterd. Samen met de verantwoordelijke
organisaties uit de verschillende sectoren zet het kabinet in op de
volgende maatregelen:
– Forensische medische expertise in Nederland (lijkschouw, niet
bedoelende de eerstelijns schouw door de huisarts, en forensisch
medisch onderzoek) worden met oog voor lokaal maatwerk zo veel
mogelijk samengebracht onder regie van de GGD-GHOR;
– De opleiding tot forensisch arts wordt vormgegeven via een profiel
binnen de opleiding Arts Maatschappij en Gezondheid en kan daarmee
het predicaat medisch specialist Arts M&G verlenen aan de forensisch
artsen;
– In afwachting van het vernieuwde profiel opleiding Arts Maatschappij
en Gezondheid gaat een tijdelijke opleiding van start waarmee binnen
vier jaar 30 forensisch artsen opgeleid worden. Het Rijk stimuleert deze
ontwikkeling met een bijdrage van € 6 miljoen;
– Medische arrestantenzorg, betreft medische dienstverlening en moet
worden gecontracteerd. Deze dienst valt onder artikel 2:38 van de
Aanbestedingswet voor sociale of maatschappelijke diensten. Inkoop
kan via een lichte vorm van aanbesteden op grond van dat artikel.
– Opleiding en uitwisseling tussen de diverse beroepsbeoefenaren
wordt in de vernieuwde opleiding tot forensisch arts voorzien;
– Er zal onderzocht worden in hoeverre de aanbeveling van een
wetenschappelijk onderzoeksprogramma forensische geneeskunde
verbonden kan worden met de Nationale Wetenschap Agenda en
welke bijdrage ZonMw hier aan kan leveren;
Met het versterken van het vak forensisch arts binnen de medische
wereld, de nieuwe opleiding tot forensisch arts en de verbeteringen van
de keten van lijkschouw tot gerechtelijke sectie wordt een kwaliteitsimpuls
gegeven aan de forensische geneeskunde en aan de werking van de keten
van lijkschouw en gerechtelijke sectie.
Met deze gezamenlijke beleidsreactie is door de ministeries van JenV,
VWS en BZK gekozen voor een integrale benadering van de forensisch
medische problematiek. De maatregelen winnen aan kracht wanneer de
6

Kamerstuk 33 628, nr. 22
Kamerstuk 34 775 VI, nr. 91
8
Kamerstuk, 33 628, nrs. 22 en 25 en Kamerstuk 34 775 VI, nr. 91
9
Op naam van de heer C. Bos, kwartiermaker.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

3

verschillende departementen gezamenlijk optrekken. Het is om die reden
onze wens om deze integrale benadering ook in de toekomst voort te
zetten opdat de verschillende invalshoeken van het forensisch medisch
vak blijvend met elkaar te verbinden.
I. Gemeenschappelijke thema’s uit de rapporten
Om te komen tot de gewenste integrale benadering van de rapporten, is
de volgende gemeenschappelijke thematiek geïdentificeerd:
1. Duiding en positionering van de forensische geneeskunde
2. Landelijke organisatiestructuur van aanbieder(s)
3. Borging forensisch medische expertise
4. Aanbevelingen tot verbetering van de keten van lijkschouw en
gerechtelijke sectie en voorgestelde ontwikkelingen voor het
beroep van forensisch arts.
1. Duiding en positionering van de forensische geneeskunde
De forensische geneeskunde bevindt zich op het snijvlak van de geneeskunde en het strafrecht. In Nederland bestaat de forensische geneeskunde
uit: lijkschouw10, forensisch medisch onderzoek en medische arrestantenzorg11 . Vanuit internationaal perspectief bezien, is dit een bijzondere
samenstel van disciplines. In vergelijkbare omringende landen is
medische arrestantenzorg namelijk los van forensisch medisch onderzoek
en lijkschouw georganiseerd. Niet goed uitgevoerd onderzoek naar de
oorzaak van het overlijden of naar de aard en de oorzaak van letsel kan
leiden tot onjuiste conclusies. In het kader van de waarheidsvinding heeft
dit als mogelijk gevolg dat signalen worden gemist die kunnen duiden op
niet-natuurlijk overlijden. Hierdoor kunnen mogelijke misdrijven niet
worden herkend. Een niet goed uitgevoerde lijkschouw kan eveneens
verkeerde informatie geven over de medische oorzaak van het overlijden.
Dit is ook vanuit het perspectief van de volksgezondheid ongewenst.
Volgens de Commissie Hoes zijn forensisch medisch onderzoek en
lijkschouw naar aard en doel ten principale andere functies dan de
medische arrestantenzorg. De bevindingen uit forensisch medisch
onderzoek en lijkschouw (uitgevoerd door de gemeentelijke lijkschouwer)
zouden namelijk ten dienste staan van de – in ons rechtssysteem aan de
overheid voorbehouden – opsporing en vervolging van strafbare feiten.
Dit terwijl de medische arrestantenzorg primair het belang, de
gezondheid, van de arrestant in de politiecel dient. Als het gaat om
postmortaal onderzoek moet er een onderscheid worden gemaakt tussen
een klinische sectie12 en een gerechtelijke sectie. Een klinische sectie is
een sectie die met toestemming van de nabestaanden in een ziekenhuis
wordt verricht door een klinisch patholoog. Een gerechtelijke sectie is een
sectie die wordt verricht door een forensisch patholoog in opdracht van
de officier van justitie in het kader van een strafrechtelijk onderzoek.

10

Dit staat los van de door de behandelend arts en/of gemeentelijke lijkschouwer uitgevoerde
lijkschouw
11
Lijkschouw: Is een uitwendig onderzoek van het lichaam om de aard van het overlijden vast te
stellen (art.7 Wlb).
Forensisch medisch onderzoek: is het verrichten van medisch onderzoek ten behoeve van
opsporing en waarheidsvinding in het strafproces (zoals: letselbeschrijving en interpretatie,
bloed- en DNA afname) Medische arrestantenzorg: is de zorg die aan ingeslotenen wordt
verleend. In de Ambtsinstructie van de politie (artikel 26: 1d, 26:4 en art 32–35) staat dat de
korpschef voorzieningen treft opdat de ingeslotene in ieder geval beschikt over de noodzakelijke medische zorg
12
Geweld hoort nergens thuis, aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling, april 2018. p. 24
(Kamerstuk 28 345, nr. 185)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

4

a. Forensisch medisch onderzoek en lijkschouw
Wij onderschrijven de conclusie dat forensisch medisch onderzoek een
taak van de overheid is. Forensisch medisch onderzoek staat ten dienste
van strafrechtelijke opsporing en vervolging van overtredingen en
misdrijven. Deze functie – evenals de lijkschouw door de gemeentelijke
lijkschouwer – dient een zwaarwegend publiek belang. Dit geldt meer
specifiek ook voor de voor het forensisch medisch onderzoek vereiste
forensisch medische expertise voor kinderen (FMEK).
Dat forensisch medisch onderzoek wordt aangemerkt als zijnde een
overheidstaak hoeft niet te betekenen dat forensisch medisch onderzoek
uitsluitend door overheidsorganisaties wordt uitgevoerd. Ook
niet-overheidsorganisaties mogen en kunnen overheidstaken, zoals
forensisch medisch onderzoek, onder voorwaarden verrichten. Dit kan via
wet- en regelgeving, een financiële verbintenis of overheidstoezicht
worden vormgegeven. Voorbeelden zijn: Stichting Reclassering Nederland
en Slachtofferhulp Nederland.
Voor de beschikbaarheid en tijdige inzet van forensisch medisch
onderzoek bij kinderen is onder andere aandacht in het programma
«Geweld hoort nergens thuis» dat recent gelanceerd is door de Minister
van VWS, de Minister voor Rechtsbescherming van JenV en de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)12. Zoals ook staat
vermeld in dit programma maakt de GGD-GHOR een voorstel om
forensisch medische expertise voor kinderen regionaal te borgen, zodanig
dat de benodigde expertise in lokale netwerken beschikbaar is. De GGDGHOR stelt voor dit te organiseren in 10 regio’s, mogelijk wordt daarbij
aangesloten bij de politie eenheden. Binnen ieder van de 10 regio’s neemt
één GGD de rol op zich van coördinerend GGD. Zoals thans voorzien
wordt einde 2018 besloten welke 10 GGD-en de coördinerende rol op zich
nemen.
Een goed functionerende keten van lijkschouw en gerechtelijke sectie
begint bij een goede lijkschouw door de behandelend arts. Deze heeft de
wettelijke taak om een verklaring af te leggen over het overlijden. Dit doet
hij in het A-formulier met de titel «Verklaring van overlijden». Als de
behandelend arts niet overtuigd is van het natuurlijk overlijden, kan de
arts geen verklaring afgeven en zal hij de gemeentelijke lijkschouwer
moeten inschakelen. Indien deze ook niet tot afgifte van een verklaring
van natuurlijk overlijden kan overgaan wordt er verslag uitgebracht aan
de officier van justitie. Deze kan op basis van de verleende informatie
besluiten tot het laten verrichten van een gerechtelijke sectie. Wij zijn van
mening dat uit de titel van de verklaring (A-formulier) onvoldoende blijkt
dat in het geval van ontbreken van de overtuiging van natuurlijk
overlijden, de verklaring niet moet worden ingevuld door de behandelend
arts en dat een gemeentelijke lijkschouwer moet worden ingeschakeld.
Vooruitlopend op de door de Minister van BZK toegezegde brief over de
beleidsvoorstellen ten aanzien van de Wlb, wordt een voorstel voorbereid
voor verwijzing van het Besluit op de Lijkbezorging (aanbeveling 3
Taskforce Lijkschouw en gerechtelijke sectie).
De forensisch arts die de lijkschouw verricht is overeenkomstig de Wet op
de lijkbezorging (Wlb) bij besluit van het college van burgemeester en
wethouders aangewezen als gemeentelijke lijkschouwer. In de meeste
gevallen wijst het college een organisatie aan die de lijkschouw verricht
(bijvoorbeeld de Gemeentelijke Geneeskundige Dienst, afgekort: GGD).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

5

b. Medische arrestantenzorg
Medische arrestantenzorg vraagt specifieke expertise en kan door een arts
als bijzondere dienstverlening verleend worden. Wat medische arrestantenzorg bijzonder maakt ten opzichte van andere vormen van zorg, is dat
de zorg wordt verleend aan een complexe doelgroep met veelal verslavingsproblematiek en psychische klachten in de gesloten setting van een
cellencomplex. Momenteel wordt medische arrestantenzorg door
forensisch artsen en huisartsen geboden (het gaat daarbij om huisartsen
met specifieke ervaring en kennis van dit domein). Tot op heden is er geen
aanleiding dit te wijzigen.
Medische arrestantenzorg heeft de zorg voor de gezondheid van de
arrestant tot doel. Het is gericht op de urgente medische hulpvraag van de
arrestant en is niet expliciet forensisch, omdat het niet ten dienste staat
van strafrechtelijke opsporing en vervolging. Daarmee is het een wezenlijk
andere discipline dan forensisch medisch onderzoek. In ons land hebben
we een privaat zorgstelsel, wat maakt dat medische arrestantenzorg moet
worden gecontracteerd na een verplichte lichte vorm van aanbesteden.
Deze dienst valt onder artikel 2:38 van de Aanbestedingswet voor sociale
of maatschappelijke diensten.
Om de arts- patiëntrelatie te beschermen is het advies dat niet eenzelfde
arts medische zorg zou moeten bieden aan de arrestant en tegelijkertijd
forensisch medisch onderzoek zou moeten verrichten in de casus van die
arrestant. Die taken zijn in één persoon in beginsel onverenigbaar. Wij
onderstrepen het uitgangspunt van een zuivere taakuitvoering en
onderschrijven dit advies van de Commissie Hoes. De uitvoering van deze
artsentaken dient strikt van elkaar te worden gescheiden. De taken kunnen
eventueel wel vanuit eenzelfde organisatie worden uitgevoerd mits er
voorzieningen zijn getroffen om belangenverstrengeling te voorkomen.
Hoewel de contractuele kant van de inkoop van taken op verschillende
wijzen kan worden vormgegeven, mag dit de uitvoering van het werk van
de forensisch arts niet in de weg staan. In de praktijk werken forensisch
artsen ofwel voor één organisatie (doorgaans de GGD) op basis van deze
inkoopsystematiek, ofwel werken forensisch artsen zelf met diverse
arbeidscontracten (bijvoorbeeld omdat zij een medisch beroep uitoefenen
naast de functie van forensisch arts).
2. Landelijke organisatiestructuur van aanbieder(s)
Uit onderzoek van Nivel blijkt dat 26 organisaties actief zijn op het terrein
van lijkschouw, forensisch medisch onderzoek en medische arrestantenzorg. Dat zijn 22 GGD-instellingen en vier private aanbieders in de
Randstad (waarvan 1 private aanbieder naast medische arrestantenzorg
ook forensisch medisch onderzoek en lijkschouw aanbiedt). De uitvoering
van forensisch medisch onderzoek en de lijkschouw door de gemeentelijke lijkschouwer is voor het grootste deel belegd bij GGD-en. Dit maakt
dat op dit terrein veel kennis en ervaring geconcentreerd beschikbaar is.
Het ligt in de rede dat de aan de overheid voorbehouden taken van de
forensische geneeskunde, namelijk het forensisch medisch onderzoek en
de lijkschouw door de gemeentelijke lijkschouwer zoveel mogelijk worden
gebundeld en dat de GGD- GHOR daar de regie in neemt. Dat ligt anders
bij de medische arrestantenzorg, want daar is zoals hierboven aangegeven een lichte vorm van aanbesteding verplicht. Dit heeft tot gevolg dat
ook andere partijen deze taak kunnen aanbieden. Wij zijn met de politie in
overleg over de vormgeving van deze aanbesteding en benadrukken
daarin niet alleen het belang van rechtmatigheid en kwaliteit (wat
uiteraard voorop staat), maar ook het belang van verbinding met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

6

forensisch medisch onderzoek en de lokale praktijk, zoals de top-600
aanpak in Amsterdam.
In alle rapporten wordt geadviseerd de kwaliteit van de beroepsuitoefening te borgen en meer slagkracht te organiseren. Daarbij worden
suggesties gegeven, zoals: het maken van voldoende ervaringsuren op
basis van een dienstverband van minimaal 24 uur, meer collegiale
intervisie, meer structurele uitwisseling met aanpalende beroepen en
instanties (denk aan huisartsen voor lijkschouw en arrestantenzorg, de
Centra voor Seksueel Geweld voor forensisch medisch onderzoek bij
seksueel geweld, politie en Openbaar Ministerie). Met één primaire
aanbieder van forensisch medische diensten nemen de mogelijkheden
hiertoe aanzienlijk toe. Dit wordt nog meer versterkt doordat de
GGD-GHOR heeft aangegeven haar leden te willen ondersteunen om de
afdelingen forensische geneeskunde robuuster vorm te geven en meer
aansluiting te zoeken bij de indeling van de politie-eenheden. De komende
periode vinden gesprekken met GGD-GHOR en andere belanghebbenden
plaats om de forensische geneeskunde toekomstbestendig vorm te geven.
3. Borging van forensisch medische expertise
Vanwege het grote maatschappelijke belang van de forensische geneeskunde beschouwen wij het dreigende capaciteitsgebrek aan forensisch
artsen als een urgent probleem. Zoals ook in de adviesrapporten wordt
gesteld: om de instroom van forensisch artsen voor de opleiding blijvend
te vergroten, is het noodzakelijk het beroep aantrekkelijker te maken. De
eerste stap daarbij is het bieden van een adequate opleiding, die goede en
breed inzetbare forensisch artsen aflevert. Wij vinden het daarbij van
belang dat:
– De opleiding mede gebaseerd is op een door de beroepsgroep
gedragen kwaliteitskader, in het bijzonder voor de diensten medische
arrestantenzorg en forensisch medische expertise voor kinderen;
– De opleiding aldus is ingericht dat huisartsen kunnen volstaan met het
volgen van het onderdeel medische arrestantenzorg. Het doel is dat
huisartsen na het volgen van dit onderdeel beschikken over voldoende
theoretische kennis om de dienst medische arrestantenzorg te leveren;
– De opleiding dusdanig is ingericht dat andere zorgverleners (huisartsen, kinderartsen, vertrouwensartsen, verpleegkundigen, psychologen
jeugdzorg etc.) kunnen deelnemen aan het onderdeel forensisch
medische expertise voor kinderen;
– Praktijkopleiders die betrokken zijn bij de opleiding tevens worden
bijgeschoold op het gebied van forensische medische expertise voor
kinderen, zodat zij nieuwe studenten forensische geneeskunde ook op
dit onderwerp goed kunnen begeleiden in de praktijk.
Het Forensisch Medisch Genootschap (FMG), de Netherlands School of
Public and Occupational Health (NSPOH) en de Koepel van Artsen
Maatschappij en Gezondheid (KAMG) zijn in overleg over een vernieuwde
opleiding forensische geneeskunde als onderdeel van de vierjarige
profielopleiding tot medisch specialist Arts Maatschappij & Gezondheid
(Arts M&G). Forensisch medische expertise voor kinderen en medische
arrestantenzorg zullen onderdeel uitmaken van deze gespecialiseerde
beroepsopleiding. De KAMG verwacht dat deze ontwikkeling gunstig is
voor toekomstig forensisch artsen, omdat zij na het afronden van deze
wetenschappelijke opleiding op meerdere terreinen binnen het vakgebied
inzetbaar zijn. Dat verhoogt de carrièrekansen voor forensisch artsen en
biedt betere arbeid- en ontwikkelperspectieven.
Binnen de huidige situatie geldt dat de inhoud en vormgeving van de
opleiding aan de beroepsgroep zelf is. De rijksoverheid stelt randvoorwaarden aan de kwaliteit van de opleiding en de beroepsuitoefening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

7

In afwachting van een herziene opleiding voor het medisch specialisme
Arts M&G heeft het Forensisch Medisch Genootschap een plan aangeboden voor het opleiden van forensisch artsen conform de nu vigerende
2-jarige zogeheten KAMG profielopleiding tot forensisch arts. Vanwege de
noodzaak tot meer forensisch artsen en het momenteel ontbreken van een
adequate opleiding zullen wij hierbij tijdelijk financieel ondersteunen. Dit
leidt tot een eenmalige investering voor de jaren 2018–2021 van € 6
miljoen. Daarmee kunnen in die periode in totaal 30 forensisch artsen
worden opgeleid.
In de rapporten van de commissie Hoes en de Taskforce lijkschouw wordt
daarnaast gesproken over de noodzaak tot wetenschappelijk onderzoek,
bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van instrumenten bij opsporing via
lijkschouw en forensisch medisch onderzoek. Daarbij kan bijvoorbeeld
gedacht worden aan instrumenten binnen de radiologie of onderzoek op
toxicologische stoffen. In het rapport van de Taskforce staat de volgende
conclusie en aanbeveling: «Een systematische benadering in het
samenspel tussen beroepsuitoefening en Wetenschappelijk/EvidencedBased werken) biedt de beste waarborg voor kwaliteit van professionals»13. Wij onderschrijven deze conclusie en aanbeveling. Aan de
Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Maastricht zijn hoogleraren
met leerstoelen forensische geneeskunde benoemd, waardoor er meer
forensisch wetenschappelijk onderwijs en onderzoek mogelijk is. Er is nog
geen expliciete infrastructuur voor wetenschappelijk onderzoek op het
gebied van lijkschouw. Er zal onderzocht worden in hoeverre de aanbeveling van een wetenschappelijk onderzoeksprogramma forensische
geneeskunde verbonden kan worden met de Nationale Wetenschap
Agenda en welke bijdrage ZonMw hier aan kan leveren.
4. Aanbevelingen tot verbetering van de keten van lijkschouw en
gerechtelijke sectie en voorgestelde ontwikkelingen voor het
beroep van forensisch arts
De rapporten van de Commissie Hoes en de Taskforce geven aanbevelingen en adviezen over verbetering van de keten van lijkschouw en
gerechtelijke sectie. Deze aanbevelingen zijn van algemene en specifieke
aard.
De algemene aanbevelingen hebben onder andere betrekking op de
standaardprocedures voor de lijkschouw en gerechtelijke sectie (bij
overlijden van personen onder de 45 jaar en zelfdoding), het zicht en het
toezicht op de keten en het belang van de volksgezondheid. De specifieke
aanbevelingen richten zich met name op de samenwerking tussen
ketenpartners. Daarbij komen vragen aan de orde over de verruiming van
bevoegdheden en eventuele inzet van andere beroepsgroepen ten
behoeve van de lijkschouw. Hieronder zullen wij reageren op de belangrijkste aanbevelingen van de Taskforce. Een aantal van deze aanbevelingen is al opgepakt. Wij zullen uw Kamer in een aparte brief informeren
over ons standpunt op de overige aanbevelingen. Deze vergen nadere
uitwerking.
Tenslotte nog, in de Wlb is onder meer geregeld hoe met een overledene
omgegaan wordt, waaronder de lijkschouw, afgifte van de verklaring van
overlijden en op welke manieren kan worden voorzien in de lijkbezorging.
Op dit moment loopt een traject bij het Ministerie van BZK om te bezien of
wijziging van de Wlb nodig is. Tevens zal het komend jaar ook in overleg
met de VNG worden bezien of en in hoeverre de voornemens leiden tot
taakintensivering bij gemeenten. De Minister van BZK heeft in februari

13

Uit het interview met Prof. Van der Voorde. P. 34

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

8

van dit jaar aangekondigd u in de tweede helft van dit jaar nader te
informeren over haar beleidsvoorstellen ten aanzien van de Wlb.
a. Standaard lijkschouw bij onverklaard overlijden van personen jonger
dan 45 jaar?
Over de schouw bij een onverklaard overlijden van een persoon jonger
dan 45 jaar is geadviseerd dat de behandelend arts eerst contact moet
opnemen met de gemeentelijke lijkschouwer voordat de behandelend arts
het A-formulier invult (aanbeveling 10). Onder de huidige Wlb is de regel
dat de behandelend arts contact opneemt met de gemeentelijke
lijkschouwer als hij niet overtuigd is van het natuurlijk overlijden en
daarom geen verklaring kan afgeven. Wij zien de meerwaarde van meer
afstemming tussen de behandelend arts en de gemeentelijke lijkschouwer
en roepen beroepsorganisaties op noodzakelijke stappen te zetten om
uitvoering te geven aan deze aanbeveling en dit onderwerp te maken van
de bestaande richtlijnen. Hieraan verwant is de vraag van uw Kamer of bij
overledenen beneden de 40 jaar altijd een gerechtelijke sectie moet
worden uitgevoerd. Als sprake is van evident natuurlijk overlijden is in
principe geen gerechtelijke sectie nodig. Dan kan eventueel een klinische
sectie worden uitgevoerd. Onder de huidige Wlb is het al zo dat gerechtelijke sectie kan worden toegepast in verband met een strafrechtelijk
onderzoek. Als de behandelend arts en de gemeentelijke lijkschouwer niet
overtuigd zijn van een natuurlijke doodsoorzaak, kan de officier van
justitie opdracht geven tot het verrichten van een sectie, als dit een
strafvorderlijk doel dient.
Het uitvoeren van een sectie op het lichaam van een overledene schendt
in grote mate de lichamelijke integriteit van de overledene en dient
derhalve proportioneel te worden toegepast. Hier dient een belangenafweging te worden gemaakt tussen dit grondwettelijke belang en het
belang van waarheidsvinding en volksgezondheid. Daarom zijn wij van
mening dat voordat wij hierover een definitief standpunt innemen, eerst
een nadere verkenning zal moeten worden gedaan naar de consequenties
ervan. Een eerste stap in deze verkenning is overigens gezet. Er heeft een
expertmeeting plaatsgevonden met een aantal deskundigen uit het veld,
waaruit een aantal bruikbare punten zijn gekomen die nader worden
onderzocht. Uw Kamer zal daar over worden geïnformeerd.
b. Standaard gerechtelijke sectie bij zelfdoding?
Ook de vraag van uw Kamer of bij suïcide altijd sectie moet worden
uitgevoerd is door onderzoekers beantwoord. Per geval zal bij zelfdoding
moeten worden beoordeeld of er een noodzaak tot een gerechtelijke
sectie bestaat. Onderzocht is of het standaard uitvoeren van gerechtelijke
sectie bij zelfdoding zinvol is. Als een overledene wordt aangetroffen die
vermoedelijk suïcide heeft gepleegd, voert de politie in samenwerking
met de gemeentelijke lijkschouwer een overlijdensonderzoek uit. Daaruit
moet blijken of inderdaad sprake is van zelfdoding, of dat mogelijk sprake
is van een strafbaar feit. In beginsel kan in al die gevallen een gerechtelijke sectie worden verricht om een misdrijf uit te sluiten. Bij evidente
zelfdoding heeft sectie strafrechtelijk gezien geen meerwaarde. De
onderzoekers zijn voorstander van het proportioneel toepassen van sectie
en beoordeling per geval of een sectie toegevoegde waarde heeft
(aanbeveling 11). Bij het vermoeden van een strafbaar feit wordt in
beginsel altijd sectie of ander postmortaal onderzoek uitgevoerd. Wij
onderschrijven deze zienswijze. De gerechtelijke sectie moet een
strafvorderlijk doel dienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

9

Standaard een gerechtelijke sectie uitvoeren is niet proportioneel en
efficiënt. Bovendien heeft een gerechtelijke sectie geen meerwaarde,
indien duidelijk sprake is van suïcide. Het belang van de volksgezondheid
of dat van de nabestaanden kan overigens wel ertoe nopen om tot het
uitvoeren van een klinische sectie over te gaan.
c. Aanbevelingen voor de samenwerking tussen ketenpartners
Behandelend arts
De behandelend arts vervult zowel in de zorgketen als in de keten van
lijkschouw en gerechtelijke sectie een sleutelrol. Voor het goed vervullen
van deze rol moeten aan een aantal voorwaarden worden voldaan. Een
correct uitgevoerde lijkschouw is een belangrijke informatiebron voor het
vaststellen van de oorzaak van het overlijden en vormt hiermee een
zorgvuldige afronding van een medische behandeling. Om de lijkschouw
te kunnen uitvoeren moet de behandelend arts niet alleen over basiskennis beschikken in combinatie met ervaring, maar hij moet ook kennis
hebben van de in de beroepsgroep geldende richtlijnen en handreikingen
voor het uitvoeren van de lijkschouw. De basiskennis krijgt hij vanuit zijn
medische opleiding. Uit overleg met de Nederlandse Federatie van
Universitaire Medische Centra blijkt dat de opleidingen zelf bepalen
hoeveel tijd kan worden besteed aan onderwijs voor de lijkschouw.
Wij onderschrijven de aanbeveling om regelmatig ervaringen uit te
wisselen en collegiaal advies te organiseren over de lijkschouw. Dat geldt
ook voor de suggestie om een geautomatiseerd systeem te ontwikkelen
waarin de belangrijkste elementen van de verrichting van de lijkschouw
zijn vastgelegd. Dat biedt de behandelend arts een handvat om de
lijkschouw voldoende uit te kunnen voeren. Ook hierbij geldt dat de
aanbevelingen gericht zijn tot de zorgsector en verantwoordelijke
organisaties die zelf initiatieven kunnen nemen om verbeteringen aan te
brengen. Wij roepen de betrokken organisaties op de noodzakelijke
stappen te zetten ter uitvoering van deze aanbevelingen.
De aanbeveling (aanbeveling 2) dat de behandelend arts voldoende tijd
aan de lijkschouw moet besteden is begrijpelijk. VWS zal eerst nader
onderzoek doen naar de geconstateerde problematiek, de juridische en
financiële consequenties in kaart brengen alvorens hierover een
standpunt in te nemen. Over de uitkomsten zal uw Kamer door de
Minister voor Medische Zorg worden geïnformeerd.
Politieorganisaties
Ten aanzien van de bij lijkschouw betrokken politieorganisaties is
geadviseerd om een landelijk uniforme werkwijze voor overlijdensonderzoeken op te stellen en toe te passen (aanbeveling 7). Voorts wordt
geadviseerd te zorgen voor voldoende middelen voor een gedegen
uitvoering van overlijdensonderzoeken, met inzet van zowel tactische als
forensische opsporing, met inschakeling van digitale en financiële
expertise, met als doel de kwaliteit van de onderzoeken te verbeteren. De
Minister van JenV is hierover in gesprek met de politie.
Gemeentelijke lijkschouwer en officier van justitie
Voor de vaststelling van de exacte doodsoorzaak in het kader van de
lijkschouw, is geadviseerd om in de Wlb de gemeentelijke lijkschouwer en
de officier van justitie de bevoegdheid te geven bij overledene bloed,
oogbolvocht, urine of ander lichaamsmateriaal af te kunnen laten nemen,
teneinde toxicologisch onderzoek te laten verrichten (aanbeveling 6). Ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

10

is geadviseerd te regelen dat de officier van justitie nader postmortaal
onderzoek kan laten verrichten, om een strafbaar feit uit te kunnen sluiten
(aanbeveling 8). Hieraan verwant is de vraag van uw Kamer of bij
overledenen standaard bloed en/of urine moet worden afgenomen en
toxicologisch onderzocht.
Het afnemen van lichaamsmateriaal ten behoeve van postmortaal
onderzoek of toxicologisch onderzoek heeft gevolgen voor de lichamelijke
integriteit en persoonlijke levenssfeer van de overledene. Vanwege deze
grondrechtenimplicaties moet goed nagedacht worden over de proportionaliteit, de noodzaak, beschikbare alternatieven, inhoudelijke
voorwaarden en procedurele waarborgen. Daarom zijn wij van mening
dat voordat een besluit kan worden genomen over uitbreiding van
bevoegdheden met een dergelijk ingrijpend karakter, de gevolgen ervan
moeten worden verkend. Wij zullen deze aanbevelingen dan ook
betrekken bij de eerder genoemde verkenning met de deskundigen uit het
veld. Wij zijn hierover in gesprek met deskundigen op het gebied van de
geneeskunde, de juridische wereld en de (medische) ethiek.
Naast deze verkenning van de juridische en medisch-ethische aspecten zal
het Nederlands Forensisch Instituut in samenwerking met diverse
ziekenhuislabs de methodologische mogelijkheden in kaart brengen met
het doel om een gestandaardiseerde betrouwbare screeningsanalyse op
te zetten waarbij blootstelling aan toxische stoffen wordt onderzocht en
daarbij het juiste advies en de juiste interpretatie van de resultaten wordt
gegeven.
Goed forensisch medisch onderzoek en een goede keten van lijkschouw
en gerechtelijke sectie zijn van groot maatschappelijk belang. De
organisatie en de kwaliteit van forensisch medische expertise zullen met
de voorgestelde maatregelen verbeteren. Een regionale borging en een
robuustere vormgeving van het vakgebied met meer mogelijkheden voor
het opdoen van werkervaring, intervisie en uitwisseling met samenwerkingspartners zijn daarin belangrijke stappen. Het mogelijk maken van een
tussentijdse opleiding en de plannen voor een nieuwe opleiding voorzien
in de benodigde aanwas en expertise van nieuwe forensische artsen, ook
waar het gaat om de forensisch medische expertise voor kinderen. De
vernieuwde opleiding tot forensisch arts zal als profielopleiding ondergebracht worden bij de opleiding tot Arts Maatschappij en Gezondheid. Dit
past binnen de geijkte medische structuren en daarmee kan het predicaat
medisch specialist Arts M&G worden verleend aan de forensisch artsen.
Waar het gaat om de politie, biedt deze brief -in lijn met de
adviesrapporten- duidelijkheid over de wijze waarop politie rechtmatig
over de diensten forensisch medisch onderzoek en ook medische
arrestantenzorg kan beschikken. Hiermee wordt het stelsel voor de
komende jaren duurzaam en rationeel vormgegeven. Over de voortgang
op dit dossier (beleidsinhoudelijk en financiële impact) wordt u de
komende tijd periodiek geïnformeerd. In de bijlage treft u een overzicht
van aanbevelingen die nog onderzocht worden en relevante Kamervragen
en motie.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

11

BIJLAGE I.

OVERIGE AANBEVELINGEN, INGEDIENDE KAMERVRAGEN EN
MOTIE
Overige aanbevelingen
Ten aanzien van:
De inzet van andere beroepsgroepen bij de lijkschouw
Tijdens het onderzoek speelde de vraag of forensisch verpleegkundigen
en physician assistants de bevoegdheid zouden moeten krijgen om
(simpele) lijkschouwhandelingen te verrichten. Door de Taskforce is
aanbevolen te streven om dit mogelijk te maken (aanbeveling 4). Dit past
in het beleid om taakherschikking in de zorg te stimuleren. Dat betekent
dat waar mogelijk BIG- geregistreerde handelingen worden toegestaan
vanuit nieuwe beroepsgroepen. Wij zullen onderzoeken of meer taakherschikking rondom de lijkschouw te organiseren is. De Minister voor
Medische Zorg zal daarover met onder andere de Vereniging Verpleegkundigen & Verzorgenden (V&VN) en de Nederlandse Associatie van
Physician Assistants (NAPA) in gesprek gaan. De Minister voor Medisch
Zorg zal u over de uitkomsten daarvan informeren.
Het toezicht op de keten van lijkschouw en gerechtelijke sectie
De Taskforce beveelt aan dat er toezicht nodig is op de lijkschouw door de
behandelend arts en of de gemeentelijke lijkschouwer(aanbeveling 9).
De behandelend arts en de gemeentelijke lijkschouwers zijn belangrijke
schakels in de keten van lijkschouw en gerechtelijke sectie. De lijkschouw
is vanuit gezondheidsperspectief een belangrijke informatiebron over de
oorzaak van het overlijden en vanuit het perspectief van waarheidsvinding
een belangrijke informatiebron voor een mogelijk misdrijf. Het is
belangrijk dat de procedures, schouw en postmortaal onderzoek
zorgvuldig gebeuren. Daarbij is het van belang dat het toezicht geregeld
is. Volgens de Wlb moet de schouw door een arts worden uitgevoerd.
Artsen zijn BIG-geregistreerd. Op grond van de Wet op de beroepen in de
individuele gezondheidszorg (Wet BIG) houdt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toezicht op beroepsuitoefening door BIGgeregistreerden. Deze wet biedt echter geen wettelijke grondslag voor het
uitoefenen van toezicht door de IGJ op de lijkschouw. In de Wet BIG is in
artikel 1, tweede lid, alleen bepaald dat de gerechtelijke sectie onder de
reikwijdte van de wet valt. De lijkschouw wordt hier niet genoemd. Wij
zullen onderzoeken of de Wet BIG voor dit doel kan worden verruimd en
deze voorzien van de toezicht en handhavingstoets voor het toezicht door
de IGJ.
Het verkrijgen van beter zicht op de keten
De Taskforce heeft geadviseerd te zorgen voor een centrale (digitale)
informatievoorziening tussen de beroepsgroepen over de verrichting van
de lijkschouw (aanbeveling 12). Dat bevordert de samenwerking en geeft
beter inzicht in de werking van de keten van lijkschouw tot gerechtelijke
sectie. Dit is van belang om maatregelen te kunnen nemen als blijkt dat
capaciteit en (financiële) middelen tekort schieten. Wij staan positief
tegenover deze aanbeveling en zullen samen met de beroepsgroepen de
mogelijkheden daartoe verkennen.
Ook is geadviseerd om een driejaarlijkse beschouwing van de keten van
lijkschouw en gerechtelijke sectie uit te laten voeren door een expertgroep. Een dergelijke expertgroep is reeds in het leven geroepen voor de
driejaarlijkse signalering van de forensische opsporing. Doel is om te
volgen of de keten doelmatig en effectief werkt, eventuele tekortkomingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

12

kunnen worden gesignaleerd en opgepakt. Wij zullen onderzoeken of voor
de driejaarlijkse beschouwing van de keten van lijkschouw en gerechtelijke sectie hierbij kan worden aangesloten.
Overige Kamervragen
Verstrekken dossier aan nabestaanden voor second opinion over
doodsoorzaak
Ten aanzien van de vraag van uw Kamer of een afschrift van het dossier
door het OM kan worden verstrekt aan nabestaanden die een secondopinion willen vragen, merken wij het volgende op.
Voor het opvragen of inzien van (delen van) een onderzoeksdossier zijn de
Aanwijzingen slachtofferzorg en Wet justitiële en strafvorderlijke
gegevens van belang. Zoals in de brief van 13 maart jl. is toegezegd14,
heeft het OM deze Aanwijzingen per 1 juli jl. gewijzigd. Het OM ziet het
voor zichzelf als taak om zo open mogelijk te zijn naar nabestaanden die
vragen en twijfels hebben. Ook in gevallen waarin niet of onvoldoende
kan worden vastgesteld of sprake is van een misdrijf. Dit betekent dat op
grond van de aangepaste Aanwijzingen nabestaanden in beginsel altijd
inzage krijgen in het dossier. Hierbij houdt de officier van justitie wel
rekening met de privacybelangen van derden en met de eventuele
aanwezigheid van mogelijk schokkende afbeeldingen in het dossier.
Daarnaast gaat de officier van justitie met de nabestaanden in gesprek
over de vragen die zij hebben en over het verrichtte onderzoek.
Nabestaanden kunnen ook een verzoek doen tot verstrekking van
(onderdelen uit) het dossier. De officier van justitie beoordeelt dit verzoek
aan de hand van onder meer het oogmerk van de nabestaanden (is het
voor eigen gebruik of bijvoorbeeld voor het doen bestuderen van het
dossier door een externe deskundige) en de bescherming van de
persoonsgegevens van anderen in het dossier, zoals eventuele getuigen
of een verdachte.
Motie-Leijten
Op 22 februari 2017 heeft uw Kamer de motie van het lid Leijten15
aangenomen, waarin het kabinet wordt gevraagd aan te geven hoe vaak
het OM wordt ingeschakeld bij niet-natuurlijk overlijden als gevolg van
mishandeling en hoe vaak dit leidt tot opsporing van de oorzaak. De
mogelijkheden om deze motie uit te voeren zijn onderzocht.
De officier van justitie wordt bij ieder vermoeden van niet-natuurlijk
overlijden benaderd voor het verkrijgen van een verklaring van geen
bezwaar, waarmee de ambtenaar verlof kan verlenen tot begraving of
crematie. Ieder niet-natuurlijk overlijden wordt door de gemeentelijke
lijkschouwer al dan niet met bijstand van de politie onderzocht.
Vervolgens is de vraag in hoeverre sprake is van een niet- natuurlijk
overlijden door een misdrijf (moord, doodslag, openlijk geweld dan wel
mishandeling de dood ten gevolge, etc.) en in hoeverre dit leidt tot
opsporing van de oorzaak. Als sprake is van een vermoeden van een
misdrijf wordt altijd een opsporingsonderzoek gestart met als doel
waarheidsvinding. In beginsel wordt een gerechtelijke sectie verricht,
tenzij dit geen strafvorderlijk doel dient. Als sprake is van een strafbaar
feit wordt de vermoedelijke dader opgespoord en berecht. Hierover zijn
geen landelijke cijfers beschikbaar.

14
15

Kamerstukken 29 279 en 33 552, nr. 416.
Kamerstuk 28 345, nr. 177

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 628, nr. 38

13