Marktscan ggz 2016

Inhoud
Samenvatting

5

Oorzaken van en oplossingen
voor de wachttijden in de ggz

1

De ggz in vogelvlucht

6

Informatie over de kwaliteit
van zorg in de ggz

2

Patiënten en
patiëntstromen

7

Zorgaanbieders

3

Zorggebruik en uitgaven

8

Financiële positie
ggz-instellingen

4

Wachttijden in de ggz

9

Contracteerproces vrijgevestigde
zorgaanbieders van ggz

MARKTSCAN GGZ 2016 | 2

Samenvatting
1
2
3
4
5
6

In deze marktscan beschrijft de Nederlandse
Zorgautoriteit (NZa) de ontwikkelingen in de geestelijke
gezondheidszorg (ggz). De scan is gemaakt met de cijfers
die beschikbaar waren in 2016. De gebruikte bronnen en
methoden staan in de bijlage. De marktscan ggz was
vroeger gesplitst in deel A en deel B. Deze scan is een
volledige marktscan.
Ontwikkelingen in de ggz
De afgelopen jaren zijn veel impactvolle veranderingen doorgevoerd.
Voorbeelden zijn de invoering van de basis-ggz en de Wet langdurige
zorg (Wlz). Ook zijn de jeugdzorg, beschermd wonen en
dagbesteding naar de gemeenten overgeheveld.
We werken met partijen in de ggz aan een bekostigingsmodel waarin
de zorgvraagzwaarte en de zorgbehoefte van de patiënt voorop
staan. Dit model moet er in 2020 zijn.

8

In de agenda voor gepast gebruik en transparantie staan de
afspraken en ambities van zorgpartijen. De kernpunten van de
agenda zijn: patiënt voert regie, kwaliteit en doelmatigheid
bevorderen, duurzame en herkenbare bekostiging en structureel
wetenschappelijk onderzoek.

9

In de acute ggz implementeren partijen de professionele standaard
voor de acute ggz-keten om tijdige en kwalitatief goede zorg te

7

garanderen. We hebben de minister geadviseerd om de bekostiging
aan te sluiten bij de nieuwe inrichting van de acute ggz.
Patiënten en patiëntstromen
In de vorige marktscan schreven we dat in 2014 bijna twee keer
zoveel patiënten de praktijkondersteuner ggz (poh-ggz) van de
huisarts bezochten ten opzichte van 2013. Daarnaast schatten wij
toen in dat het aantal patiënten in de gespecialiseerde ggz met
ongeveer 170.000 patiënten zou dalen. Deze cijfers komen overeen
met de resultaten van deze marktscan.
We hebben de patiëntenstromen in de ggz verder geanalyseerd.
We verwachtten dat de patiënten die weg zijn bij de gespecialiseerde
ggz vooral terug te zien zijn bij de basis-ggz en in mindere mate bij
de poh-ggz. Uit onze analyses blijkt dat het grootste deel van de
patiënten (79%) die in 2014 poh-ggz-zorg kregen in 2013 geen ggz
kregen. In de gespecialiseerde ggz ging het juist om een minderheid
van de patiënten (33%) die het jaar ervoor geen ggz kregen.
We constateren dat patiënten minder vaak meteen bij de gespecia­
liseerde ggz terechtkomen, maar eerst lichtere zorgvormen
ontvangen. Dit past bij de doelstellingen voor de basis-ggz. Daarbij
zien we ook minder kortdurende behandeltrajecten in de gespecia­
liseerde ggz. Dit lijkt aan te geven dat de lichtere zorgvragen eerder
bij de poh-ggz en basis-ggz terecht zijn gekomen. Belangrijk is wel
dat er gepaste zorg geleverd wordt.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 3

1
2
3
4
5
6
7
8
9

De gemiddelde kosten per patiënt zijn in de gespecialiseerde ggz met
15% toegenomen in 2014. Ook zijn de verblijfsintensiteit (zwaarte
van een verblijfsdag) en het percentage patiënten met klinische
opname in de gespecialiseerde ggz gestegen. Patiënten met een
lichtere zorgvraag verschuiven dus inderdaad van de gespecialiseerde
ggz naar de basis-ggz en de poh-ggz. Tegelijkertijd wordt de
zorgvraag van patiënten in de gespecialiseerde ggz ingewikkelder.

Uitgaven aan ggz
In 2014 gaven we nog ongeveer € 6,5 miljard uit aan ggz. In 2015 is
dit ongeveer € 4,1 miljard (op basis van voorlopige cijfers). Deze
daling komt vooral door de overheveling van beschermd wonen en
ambulante begeleiding naar de Wmo, en door de overheveling van
de jeugd-ggz naar de Jeugdwet vanaf 2015.
Aan basis-ggz gaven we in 2014 naar schatting € 212 miljoen uit,
voor zowel jeugdigen als volwassenen. Vanaf 2015 is de jeugd-ggz
geen onderdeel meer van de Zorgverzekeringswet. De uitgaven aan
basis-ggz voor volwassenen stegen van € 166 miljoen in 2014 naar
ongeveer € 200 miljoen in 2015. Voor 2016 schatten
zorgverzekeraars ongeveer 217 miljoen uit te geven.
Zorgverzekeraars verwachten dat in 2016 circa 4,0% van de uitgaven
niet-gecontracteerde zorg zijn. Dit percentage is vergelijkbaar met
eerdere jaren. Er zijn grote prijsverschillen tussen instellingen en
vrijgevestigden in de gespecialiseerde ggz. De gemiddelde prijs is bij
instellingen 95% van het maximumtarief en 84% van het maximum­
tarief bij vrijgevestigden.
Wachttijden in de ggz
Een aanvaardbare aanmeldwachttijd is maximaal 4 weken. Dit is
de wachttijd tot de intake. De aanmeldwachttijd voor gespecia­
liseerde ggz zonder verblijf voor volwassenen was in 2016 gemiddeld
6 weken bij instellingen. Dit is iets hoger dan in 2015, want toen was

MARKTSCAN GGZ 2016 | 4

1
2
3
4
5
6
7
8
9

het gemiddelde 5,6 weken. Vrijgevestigden hebben een
aanmeldwachttijd voor gespecialiseerde ggz van 8,6 weken.
De aanmeldwachttijden voor de basis-ggz liggen op of onder de
norm van 4 weken bij instellingen en vrijgevestigden. Ook in 2016
wachtten patiënten met de diagnoses autismespectrumstoornis of
persoonlijkheidsstoornis gemiddeld het langste tot het eerste
zorgcontact.

omzetplafonds en de gemiddelde prijs per patiënt die ze van de
zorgverzekeraar krijgen. Ook kan een tekort aan behandelcapaciteit
een rol spelen. Door wachttijden in de gehele keten kan de
doorstroom stokken en komt de patiënt niet op de juiste plek. Ook
een verkeerde verwijzing of screening kan een oorzaak zijn waarom
de patiënt niet de juiste zorg ontvangt.

In de provincies Limburg, Drenthe en Utrecht zijn gemiddeld de
langste wachttijden voor de gespecialiseerde ggz. Deze wachttijden
zijn het kortste in Zeeland en Groningen.

Voor de diagnosegroepen autisme en persoonlijkheidsstoornissen zijn
de wachttijden tot de intake het langst. Zorgaanbieders en
zorgverzekeraars moeten actie ondernemen om deze wachtlijsten
terug te dringen. Zorgen voor deskundigere verwijzers en een goede
screening kunnen ervoor zorgen dat patiënten sneller de juiste zorg
krijgen. Ook moeten er goede afspraken komen over het op- en
afschalen van zorg. Behandelingen goed afronden en volgens de
richtlijnen werken kan onnodige behandeling voorkomen. Dit blijkt
uit ervaringen van zorgaanbieders met kortere wachttijden.
Zorgverzekeraars zouden specifieke afspraken moeten maken over
deze en andere patiëntgroepen met een complexe problematiek om
het financiële risico bij zorgaanbieders te verlagen. Ook de capaciteit
bij vrijgevestigde aanbieders kan beter benut worden om zo
instellingen te ontlasten.

Wachttijden in de ggz: oorzaken en oplossingen
We hebben de oorzaken en mogelijke oplossingen voor de
wachttijden in de ggz op een rijtje gezet. Er zijn verschillende
mogelijke oorzaken van wachttijden, zoals de verdeling van

We zijn al verschillende acties begonnen vanwege lange wachttijden
in de ggz. Onder andere hebben we zorgverzekeraars om een plan
van aanpak gevraagd voor de zorgplicht in de ggz. In die plannen
moeten zorgverzekeraars aangeven hoe zij inzicht krijgen in de

De wachttijd vanaf de intake tot de behandeling is meestal korter
dan de norm. Dit geldt niet voor patiënten met ADHD of een
autismespectrumstoornis, waar de gemiddelde wachttijd tot de
behandeling rond de norm ligt. Patiënten met de diagnoses
schizofrenie en andere psychotische stoornissen en/of een alcohol- of
drugsverslaving hebben gemiddeld de kortste wachttijd tot de
behandeling. Dit kan overigens ook komen doordat de diagnosefase
voor deze groepen korter is dan voor andere groepen, waardoor de
behandeling sneller kan starten.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 5

1
2
3
4
5
6
7
8
9

wachttijden in de ggz en welke acties zij ondernemen om de lange
wachttijden te verminderen. Eind april zijn de voortgangsrapportages
van de verzekeraars ingediend bij de NZa. We gaan deze beoordelen
in het licht van de nieuwe bevindingen van de marktscan ggz 2016.
Een ander voorbeeld van een lopende actie is dat na een recente
oproep ruim 60 mensen zich hebben gemeld bij de NZa. Op basis van
deze meldingen nemen wij contact op met de zorgverzekeraar zodat
deze kan bemiddelen naar tijdige zorg.

lasten. Voor de NZa, zorgverzekeraars en andere organisaties zoals de
IGZ is het de opdracht om onnodige administratieve belasting te
voorkomen.

Naast de lopende acties, zal de NZa extra maatregelen treffen voor
het terugdringen van de wachttijden.
Het wachttijdenvraagstuk is een ingewikkeld probleem waarin
verschillende partijen een rol hebben. Alleen in samenwerking kunnen
we de problematiek aanpakken. De NZa neemt de regierol en heeft
een integraal actieplan opgesteld om de wachttijden in de ggz terug
te dringen.

Zorgaanbieders in de ggz
In 2014 werkten ongeveer 8.250 vrijgevestigde aanbieders/
behandelaars in de ggz. Hiervan werkte ongeveer de helft in de basisggz en de andere helft in de gespecialiseerde ggz. Dit aantal is lager
dan het aantal vrijgevestigden in de jaren voor 2014, al is niet
helemaal duidelijk waarom. Ook het aantal instellingen is in 2014
licht gedaald ten opzichte van het aantal in 2013. Dit komt vooral
doordat er minder instellingen in de basis-ggz en langdurige ggz zijn.
Het aantal instellingen voor gespecialiseerde ggz is juist licht
gegroeid. De omvang van de ggz-instellingen varieert. Veel
instellingen zijn relatief klein en weinig instellingen zijn relatief groot.
In 2014 kwam 70% van de omzet van instellingen van 34 concerns.

Informatie over de kwaliteit van zorg in de ggz
In de ggz wordt op verschillende terreinen gewerkt om (inzicht in) de
kwaliteit van zorg te verbeteren: de introductie van het
kwaliteitsstatuut, het verbeteren en inzetten van ROM-metingen en
de ontwikkeling van verschillende zorgstandaarden. Ook komt er een
nieuwe website met keuze-informatie voor patiënten. Door deze
ontwikkelingen zal er de komende jaren meer informatie beschikbaar
komen over de kwaliteit van de ggz. Dit traject kost veel tijd en
energie van zorgaanbieders, en zorgt voor zwaardere administratieve

De beroepeninzet in de jaren 2009-2014 laat enkele trends zien.
Zo zijn de vaktherapeut, psychotherapeut en sociaal psychiatrisch
verpleegkundige minder ingezet, terwijl de verpleegkundig specialist,
klinisch psycholoog, sociaal pedagogisch hulpverlener, gz-psycholoog
en verpleegkundige juist meer zijn ingezet. In de basis-ggz wordt
meer dan 70% van de tijd geschreven door de gz-psycholoog. In de
gespecialiseerde ggz is dit meer verspreid over de beroepen en schrijft
de verpleegkundige de meeste tijd (13,5%). De inzet verschilt ook
met de duur van de behandeling.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 6

1
2
3
4
5
6
7
8
9

Financiële positie zorgaanbieders ggz
De financiële positie van geïntegreerde en ambulante zorgaanbieders
van ggz is van 2013 naar 2014 gelijk gebleven of verbeterd. Dit geldt
voor de rentabiliteit, solvabiliteit, liquiditeit en het weerstands­
vermogen. Ondanks een afname van ongeveer € 60 miljoen in de
omzet van geïntegreerde instellingen, is hun financiële positie niet
verslechterd. Zij kunnen deze terugval dus goed opvangen. Bij de
geïntegreerde instellingen is de spreiding gemiddeld kleiner dan bij
ambulante instellingen. Bovendien hebben geïntegreerde instellingen
een hoger weerstandsvermogen.
Contracteerproces vrijgevestigde zorgaanbieders
We onderzochten hoe het contracteerproces van vrijgevestigde
aanbieders verloopt. Er zijn veel verschillen tussen zorgverzekeraars in
het inkoopbeleid en de eisen in de contracten. Individuele
vrijgevestigden hebben geen onderhandelingsmogelijkheden.
Zorgverzekeraars kopen vooral in op prijs. De basistarieven liggen bij
de meeste verzekeraars ongeveer 20% onder het maximumtarief. Het
is mogelijk om een opslag op het basistarief te krijgen als er voldaan
wordt aan een aantal criteria. Deze criteria en het percentage van het
gecontracteerde maximumtarief verschillen per zorgverzekeraar.
Er worden geen max-max tarieven gecontracteerd bij vrijgevestigden.
De meeste zorgverzekeraars gebruiken een omzet- of prijsplafond om
de zorgkosten te beheersen. Enkele verzekeraars kopen selectief in
door extra kwaliteitscriteria te stellen voor zorg aan mensen met
bepaalde stoornissen.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 7

1. De ggz in vogelvlucht
1
2
3
4
5
6
7
8
9

In dit hoofdstuk beschrijven we hoe de geestelijke
gezondheidszorg georganiseerd is en wat de recente
ontwikkelingen zijn.

mensen met een psychische stoornis die na drie jaar geneeskundige
zorg vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) zorg nodig blijven hebben.
Deze zorg omvat behandeling, begeleiding, verpleging, verzorging en
verblijf.

Hoe is de ggz georganiseerd?
De huisarts heeft een belangrijke rol in de ggz. Patiënten kunnen in
de huisartsenpraktijk begeleid of behandeld worden door de huisarts
en/of praktijkondersteuner ggz (de poh-ggz), of doorverwezen
worden naar de generalistische basis ggz (basis-ggz) of de
gespecialiseerde ggz.

De basis-ggz en de gespecialiseerde ggz tezamen noemen we de
curatieve ggz. Met langdurige ggz bedoelen we langdurig verblijf
(langer dan 3 jaar) met behandeling.
De ggz sinds 1 januari 2015

De zorg voor mensen met lichte tot matige, niet-complexe psychische
aandoeningen valt onder de basis-ggz. Een behandeling in de basisggz kan bestaan uit gesprekken met een psycholoog of
psychotherapeut, of een digitale behandeling (e-health). Ook de
behandeling van stabiele chronische psychische aandoeningen kan
plaatsvinden binnen de basis-ggz.
Bij complexere psychische problemen wordt de patiënt verwezen naar
de gespecialiseerde ggz. Het gaat hierbij om meer gespecialiseerde
zorg, deze zorg kan verleend worden door een individuele
zorgverlener of een multidisciplinair team van behandelaars. Soms is
zorg vanuit de thuissituatie niet mogelijk en is behandeling of
begeleiding nodig in combinatie met (langdurig) verblijf in een
instelling of een beschermde woonsituatie. Langdurige ggz is voor

MARKTSCAN GGZ 2016 | 8

1
2
3
4
5
6
7
8
9

De ggz wordt uit verschillende bronnen bekostigd. De poh-ggz, de
basis-ggz, gespecialiseerde ggz (ambulante zorg en verblijf met
behandeling tot en met 3 jaar) wordt bekostigd uit de
Zorgverzekeringswet (Zvw). Het langdurige verblijf met behandeling
(langer dan 3 jaar) wordt bekostigd vanuit de Wet langdurige zorg
(Wlz). Begeleiding en dagbesteding in de thuissituatie en beschermd
wonen valt onder de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo
2015). De jeugd-ggz, de curatieve ggz voor personen jonger dan 18
jaar, valt onder de Jeugdwet. Deze marktscan behandelt de zorg in de
Zvw en de Wlz.
Recente ontwikkelingen in de sector
De ggz-sector is de laatste jaren veel in ontwikkeling. Met het
bestuurlijk akkoord toekomst ggz lag de focus op de beheersing van
uitgaven en de inhoudelijke verbetering van de ggz, zoals de
invoering van de hoofdbehandelaar, zorg op de juiste plek,
versterking poh, invoering basis ggz, ambulantisering en
transparantie. Dit akkoord is opgezegd en is later opgevolgd door de
agenda voor gepast gebruik en transparantie. Op enkele
onderwerpen waar de NZa bij betrokken is, lichten we hieronder toe.
Andere belangrijke onderwerpen voor de sector zijn administratieve
lasten, discussies over welke beroepen tijd mogen schrijven en de
discussie over personen met verward gedrag.

Agenda voor gepast gebruik en transparantie

Eind 2015 werd de agenda ‘Gepast gebruik en transparantie voor
de ggz’ door de ggz-sector overhandigd aan de minister van VWS.
De agenda is een vervolg op het Bestuurlijk Akkoord toekomst ggz.
Kern van de agenda is patiënt voert regie, inzet op kwaliteit en
doelmatigheid, duurzame en herkenbare bekostiging en
wetenschappelijk onderzoek. In de agenda staan afspraken en
ambities voor de ggz in de jaren 2016 en 2017. Hieronder vallen
onder andere de introductie van het kwaliteitsstatuut, ontwikkeling
van kwaliteitsstandaarden, nieuwe bekostigingsstructuur, keuze
informatie voor de patiënt, preventie en terugdringen administratieve
lasten. In het hoofdstuk kwaliteit beschrijven we een deel van de
initiatieven op het gebied van kwaliteit uit de agenda.
Ontwikkeling nieuwe bekostigingsstructuur

De NZa en partijen in de ggz (zorgaanbieders, zorgverzekeraars en
vertegenwoordigers van patiënten) werken aan een nieuwe
bekostiging voor de curatieve ggz. In de nieuwe bekostiging zullen
niet langer – zoals nu bij de dbc’s – de DSM-hoofdgroepdiagnose en
de tijdsduur van de behandeling leidend zijn, maar de zorgvraag­
zwaarte en de zorgbehoefte van de patiënt. De ontwikkeling van de
nieuwe bekostiging vindt plaats aan de hand van een aantal
pilotfasen. De eerste pilotfase is succesvol afgerond. De tweede
pilotfase gaat binnenkort van start. De invoering van het nieuwe
model staat gepland voor 2020. De minister besluit over de invoering.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 9

1
2
3
4
5
6

Acute ggz

Zorgaanbieders en verzekeraars hebben een professionele standaard
voor de acute ggz-keten ontwikkeld, de generieke module acute
psychiatrie. Het doel is tijdige en kwalitatief goede acuut
psychiatrische hulpverlening. De NZa heeft de minister van VWS
geadviseerd met de nieuwe bekostiging van de acute ggz aan te
sluiten bij de nieuwe inrichting van de acute ggz. Aanbieders en
andere partijen moeten de generieke module autoriseren en daarna
implementeren. De NZa heeft geadviseerd dat de huidige
bekostigingsmethodiek tot en met 2018 in stand kan blijven.
De verhoogde tarieven die per 2017 gelden voor de acute ggz,
bieden ruimte voor zorgaanbieders en zorgverzekeraars om passende
afspraken over goede zorg te maken. Daarnaast monitort de NZa de
implementatie van de generieke module en zal in het najaar 2017 de
monitor acute ggz uitbrengen en opnieuw advies geven over het
nieuwe bekostigingsmodel.

De NZa bemoeit zich actief met deze discussie, onder meer door aan
te geven welke controles en correcties noodzakelijk zijn en dit waar
nodig te publiceren.
Veranderingen bekostiging zwaardere zorg

Vanaf 2016 kunnen er meerzorgprestaties worden gedeclareerd in de
Wlz voor cliënten in de sectoren V&V en ggz, voorheen was dit alleen
opengesteld voor cliënten uit de sector ghz. Een cliënt heeft recht op
meerzorg wanneer zijn/haar behoefte aan zorg minimaal 25% hoger
is dan de zorg die is opgenomen in het geïndiceerd zorgprofiel. Dit
geldt in de sector ggz voor cliënten met een zzp 6 en zzp 7.

Jaarrekeningen

7
8

Er is discussie over de noodzakelijke controles en correcties na afloop
van een jaar. Zorgverzekeraars en zorgaanbieders zijn het geregeld
niet eens over wat er is toegestaan (rechtmatigheid) en wat het
financiële effect moet zijn van een constatering uit een controle.
Zorgaanbieders wijzen specifiek op de hoge administratieve last van
de controles en correcties.

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 10

2. Patiënten en patiëntstromen
1
2
3

Hoeveel patiënten krijgen ggz en hoe doorlopen
patiënten de ggz?
Aantal patiënten in basis- en gespecialiseerde ggz
en bij de poh-ggz
Het totaal aantal patiënten dat in 2014 een behandeling kreeg in de
basis-ggz, ligt rond de 281.000. In 2014 was er sprake van een

verdubbeling van het aantal patiënten van de huisarts dat tenminste
één consult heeft gehad bij de praktijkondersteuner ggz (poh-ggz).
In 2015 is dit aantal verder gestegen, maar was deze stijging minder
sterk. In 2015 is het aantal met 16% toegenomen tot ruim 427.000
patiënten. In de gespecialiseerde ggz zijn in 2014 rond de 710.000
patiënten behandeld. Dit is een daling van 18% ten opzichte van
2013.

4
Tabel 1 Aantal patiënten curatieve ggz en poh-ggz

5
6
7
8

Sector

2011

2012

2013

2014

2015

Praktijkondersteuner huisarts
(poh-ggz)

95.183

122.716

183.603

368.315

427.482

2011-2013: eerstelijns-psychologie
Vanaf 2014: basis-ggz

333.463

322.083

306.413

2011-2013: tweedelijns-ggz
Vanaf 2014: gespecialiseerde ggz

979.197

Totaal

281.597

833.124

868.710

710.020

1.315.244

1.197.987

1.263.668

1.232.103

-

Bron: Vektis (2015 cijfers basis-ggz en gespecialiseerde ggz nog niet beschikbaar)

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 11

1
2
3
4
5
6
7
8
9

In 2014 is in de basis-ggz 22% (62.000) en in de gespecialiseerde
ggz 24% (172.000) jonger dan 18 jaar. Door de overheveling van
jeugd-ggz wordt de ggz-zorg voor deze groep vanaf 2015 niet meer
vanuit de Zvw bekostigd.
Aantal patiënten in de langdurige ggz
Het aantal patiënten dat in de langdurige zorg verblijf met
behandeling ontvangt, daalt. In de periode van 2012 tot en met
2014 is het aantal patiënten dat deze zorg in de langdurige ggz
ontving, afgenomen met respectievelijk 3% en 4% per jaar. In 2015 is
er ten opzichte van 2014 een sterkere daling van zo’n 15% zichtbaar.
Dit kan worden verklaard doordat vanaf 2015 de indicaties voor
voortgezet verblijf met behandeling (zzp-b) in de Wlz alleen worden
afgegeven na het derde jaar dat de patiënt deze zorg ontvangt.
Voorheen met de AWBZ was dit na één jaar. Wanneer we de
patiënten, die door deze stelselwijziging langer in de Zvw verblijven
met behandeling (zie tabel 2b), bij het aantal patiënten in de
langdurige ggz optellen zien we een lichtere afname in aantal
patiënten tussen 2014 en 2015 dan tussen 2013 en 2014, namelijk
3%. De patiënten met een indicatie voor beschermd wonen (zzp-c)
vallen met ingang van 2015 onder de Wmo.

Tabel 2a Aantal patiënten ggz in de Wlz
Type zorg

2012

2013

2014

2015

Voortgezet verblijf vanwege
behandeling (zzp-b)

9.734

9.463

9.068

7.664*

Beschermd wonen (zzp-c)

24.126

24.456

23.705

-

Bron: Vektis AWBZ/Wlz declaraties (* mogelijk nog niet volledig)

Tabel 2b Aantal patiënten met zzp-b in de Zvw
Type zorg

2015

Voortgezet verblijf vanwege
behandeling (zzp-b)

1.132*

Bron: Vektis Zvw declaraties (* mogelijk nog niet volledig)

Aantal patiënten dat geneesmiddelen voor psychische
problemen gebruikt
Drie groepen geneesmiddelen die vaak bij psychische problemen
worden toegepast zijn antidepressiva, antipsychotica en ADHDmiddelen. Bij alle drie de groepen stijgt het aantal patiënten dat deze
middelen gebruikt.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 12

1
2
3

Tabel 3 Aantal gebruikers van geneesmiddelen
Jaar

2011

2012

2013

2014

2015

Antidepressiva

956.091

968.662

981.189

1.002.855

1.011.313

Antipsychotica

277.832

286.158

292.836

303.960

309.657

ADHD-middelen

164.282

178.059

189.740

204.385

212.564

Bron: GIP databank, ZINL

4
5
6
7
8
9

Patiëntstromen in de ggz
Voor 2014 brachten we in kaart binnen welk echelon patiënten in het
voorgaande jaar zorg hebben ontvangen. Wij onderscheiden daarbij
de volgende mogelijkheden:
• geen zorg ontvangen;
• tweedelijns-ggz (2013) en gespecialiseerde ggz (2014);
• eerstelijns-psychologie (elp) (2013) en basis-ggz (2014);
• poh-ggz;
• combinatie: meerdere echelons (bijv. zowel poh-ggz als
tweedelijns-ggz).

Figuur 1 Doorstroom patiënten die in 2013 of 2014 ggz
hebben ontvangen
2013
Geen zorg

POH

2014

Geen zorg

POH

ELP
Basis-ggz

Tweedelijn

G-ggz

Combinatie

Combinatie

Bron: Vektis

MARKTSCAN GGZ 2016 | 13

1
2
3
4
5
6
7
8
9

Uit het figuur blijkt dat het overgrote deel (79%) van de patiënten die
in 2014 zorg van de praktijkondersteuner bij de huisarts kreeg, het
jaar daarvoor geen geestelijke gezondheidszorg kreeg. Dit zijn dus
grotendeels nieuwe patiënten.
Van de patiënten die in 2014 basis-ggz ontvingen, kreeg 64% in het
jaar ervoor geen ggz-zorg. Patiënten die wel het jaar daarvoor
geestelijke gezondheidszorg kregen, kwamen voornamelijk uit de
eerstelijns-ggz (22%) of uit de tweedelijns-ggz (9%).
Ongeveer 60% van de patiënten die in 2014 gespecialiseerde ggz
kregen, ondergingen ook in 2013 een behandeling in de tweedelijnsggz. Een minderheid van de patiënten (33%) ontving geen zorg in
het jaar voorafgaand aan de behandeling in de gespecialiseerde ggz.
Ongeveer 127.000 van de 1,2 miljoen patiënten in de curatieve ggz
en poh-ggz 2014 hebben ggz vanuit meerdere echelons ontvangen.
Het gaat daarbij bijvoorbeeld om patiënten die vanuit zowel de
poh-ggz als basis-ggz zorg hebben ontvangen. Dat betreft een
percentage van ongeveer 10% van het totaal aantal patiënten.
Hoe beweegt de patiënt door de ggz?
De generalistische basis-ggz is ingevoerd met als doel een passende
behandeling op de juiste plaats van mensen met psychische klachten
en stoornissen. De huisartsenzorg is er voor de behandeling van lichte
klachten en stoornissen, en ook voor begeleiding van patiënten met

een gestabiliseerde chronische aandoening. Om de huisarts verder te
ondersteunen is de module poh-ggz versterkt. Patiënten met een
lichte tot matige niet-complexe stoornis die niet in de huisartsenzorg
kunnen worden behandeld, horen thuis in de generalistische basisggz. De gespecialiseerde ggz is bedoeld voor patiënten met een hoog
risico en/of complexe stoornis. Een deel van de patiënten uit de
voormalige tweedelijn kan daarmee in de generalistische basis-ggz
behandeld worden.
De introductie van de basis-ggz heeft als doel om ervoor te zorgen
dat patiënten geestelijke gezondheidszorg zorg tijdig en op de juiste
plek krijgen (‘matched care’) en niet onnodig in de gespecialiseerde
ggz terechtkomen of blijven. Met de invoering van deze maatregelen
verwacht het ministerie van VWS dat er een verschuiving van
patiënten gaat optreden binnen de ggz-keten van duurdere
gespecialiseerde zorg naar goedkopere zorg dichter bij huis. Dit moet
bijdragen aan een betaalbare, voor iedereen toegankelijke en
kwalitatief hoogwaardige ggz. Deze verschuiving is wenselijk doordat
mensen met lichte psychische problematiek vaak in de gespecialiseerde
(tweedelijns-) ggz terechtkwamen en na behandeling te langzaam
terugkeerden naar de eerste lijn. Hierdoor was de vraag naar
gespecialiseerde ggz zorg relatief hoog, waardoor de toegankelijk­heid,
de kwaliteit en de betaalbaarheid van de ggz onder druk kwamen.
Op basis van data-analyses is het niet mogelijk om te weten of
patiënten op de juiste plek zorg ontvangen. Data-analyses kunnen in

MARKTSCAN GGZ 2016 | 14

1
2
3
4
5
6
7
8
9

zijn algemeenheid wel inzicht geven over de verschuivingen die
hebben plaatsgevonden. Om hier meer inzicht in te krijgen is een
antwoord nodig op de volgende drie vragen:
1. Hoe vaak krijgt een patiënt direct gespecialiseerde ggz, zonder dat
eerst lichtere behandelingen worden geleverd?
2. Hoe vaak worden korte zorgtrajecten (die wijzen op een lichte
zorgvraag) geleverd binnen de gespecialiseerde ggz?
3. Wat zijn de gemiddelde kosten en verblijfsduur per patiënt?

lichtere zorgvraag is in dit kader een gewenste ontwikkeling (‘stepped
care’). Anderzijds is het natuurlijk ook belangrijk dat een patiënt met
een zware zorgvraag niet te lang bij de poh-ggz of basis-ggz in
behandeling blijft. De zorgvraag moet uiteindelijk bepalend zijn voor
het echelon waarin hij behandeld wordt (‘matched care’).
Tevens blijkt er een grote toename van het aantal nieuwe patiënten
bij de poh-ggz in 2014. Dit kan verklaard worden door een (verdere)
verruiming van de regeling voor de poh-ggz in 2014. Het feit dat bij
de poh-ggz geen eigen risico hoeft te worden betaald speelt hier
mogelijk ook een rol.

1. Directe instroom in de gespecialiseerde ggz

In de gespecialiseerde ggz stroomde in 2014 zo’n 30% nieuwe
patiënten in. Nieuwe patiënten definiëren we hier als patiënten die in
de drie jaar daarvoor geen geestelijke gezondheidszorg ontvingen.
In 2012 en 2013 werd nog ongeveer de helft van de nieuwe
patiënten direct naar de tweedelijns-ggz verwezen. Het aandeel
nieuwe patiënten in de gespecialiseerde ggz in 2014 is daarmee veel
lager dan het aandeel nieuwe patiënten in de tweedelijns-ggz in
2013. Dit kan een bevestiging zijn dat patiënten vaker eerst lichtere
zorgvormen aangeboden krijgen, in plaats van dat patiënten direct
naar de gespecialiseerde ggz worden verwezen.
Afhankelijk van de zorgvraag moet het mogelijk blijven dat een
patiënt direct naar de gespecialiseerde ggz wordt verwezen.
Dat neemt niet weg dat voorkomen moet worden dat een patiënt
onterecht naar de gespecialiseerde ggz wordt verwezen. Het inzetten
van lichtere zorgvormen wanneer er sprake lijkt te zijn van een

Figuur 2 Instroom van nieuwe patiënten in de ggz
100%
80%
60%
40%
20%
0%
poh

2012
sggz

2013
eerste lijn

2014

tweede lijn

basis-ggz

Bron: Vektis

MARKTSCAN GGZ 2016 | 15

2
3
4
5
6
7
8
9

2. Lichte zorgvraag in de gespecialiseerde ggz

Een andere analyse betreft de vraag in welke sector ‘lichte of nietcomplexe ggz-zorg’ wordt geleverd.
Uit figuur 3 blijkt dat het percentage kortere behandelingen in de
gespecialiseerde ggz afneemt. De analyse is uitgevoerd over het
percentage kortdurende initiële dbc’s (dus geen vervolg dbc die kan
aansluiten op een langer durende behandeling). Tot en met 2011 is
er sprake van een lichte daling en vanaf 2012 lijkt hier een versnelling
in te komen. Uit eerder uitgevoerd onderzoek naar de contractering
in de ggz is gebleken dat verzekeraars hier actief op sturen.
Bovendien vormde de wens om lichtere zorgvormen uit de
gespecialiseerde ggz te houden een belangrijke doelstelling van de
invoering van de basis-ggz. Hierbij dient opgemerkt te worden dat
het bij korte behandeltrajecten niet per definitie gaat om lichte
zorgvragen. Maar je kunt veronderstellen dat een behandeltraject van
maximaal 4 uur directe tijd meestal een lichtere zorgvraag betreft dan
langdurige behandeltrajecten.

Figuur 3 Kortdurende ggz-behandelingen in de
gespecialiseerde ggz
70%
60%
% initiële dbc’s

1

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2010

2011

<250 minuten directe tijd

2012
startjaar dbc

2013

2014

<500 minuten directe tijd

Bron: DIS-data aangeleverd tot en met 30 september 2016

3. Verzwaring gespecialiseerde ggz

Op het moment dat lichtere zorgvormen verdwijnen uit
gespecialiseerde ggz, zal de gemiddelde zorgvraag in dit echelon
automatisch zwaarder worden. De cijfers bevestigen dit beeld: de
gemiddelde kosten voor een behandeling zonder verblijf nemen toe
en de gemiddelde kosten van verblijf (ondanks de wens om te
ambulantiseren) ook. Hierin is het effect van de invoering van de
basis-ggz zichtbaar.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 16

1
2
3
4
5
6
7
8
9

Tabel 4 Gemiddelde kosten per patiënt in gespecialiseerde ggz
Jaar

Totaal bedrag per patiënt
(ambulant + verblijf)

bedrag ambulant
per patiënt

bedrag verblijf
per klinische patiënt

gemiddeld bedrag
per verblijfsdag

2013

€ 4.779

€ 3.346

€ 16.477

€ 262

2014

€ 5.498

€ 3.864

€ 16.709

€ 278

verschil

15,0%

15,5%

1,4%

6,1%

Bron: Vektis

Tabel 4 laat zien dat in 2014 de gemiddelde totale kosten van een
patiënt in de gespecialiseerde ggz 15% hoger zijn dan in 2013. Dit
bedrag is exclusief indexatie. Daarbij is de analyse gedaan over 18+
patiënten. Doordat 18- patiënten vanwege de overheveling van
jeugd-ggz de dbc moesten sluiten, leidde dat tot een (kunstmatig)
hoog aantal korte dbc’s in 2014. Dit vertekent het gemiddelde. De
gemiddelde kosten van een klinische opname stegen licht met 1,4%.
De kosten per verblijfsdag zijn met 6,1% toegenomen.

Tabel 5 Verblijf in de gespecialiseerde ggz

Het gemiddeld aantal dagen dat patiënten in een ggz-instelling
verblijven is afgenomen met 3 dagen (zie tabel 5). Dat is een afname
van 4,8%. Het percentage patiënten met verblijf is met 0,7
procentpunt toegenomen (dit is een stijging van 8,9%).

Bron: Vektis

Jaar

Gem. aantal
verblijfsdagen per
klinische patiënt

percentage patiënten
met verblijf t.o.v. totaal
aantal patiënten

2013

63

7,9%

2014

60

8,6%

-4,8%

8,9%

verschil

Doordat bij de klinische behandeling meer kosten per dag worden
gemaakt (vanwege intensievere/zwaardere verblijfsdagen), is er sprake
van een stijging van de kosten ondanks het feit dat het gemiddeld
aantal verblijfsdagen per klinische patiënt afneemt.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 17

1
2
3
4

Crisis ggz
Het is ook relevant om inzicht te krijgen in crisis in de ggz. Deze
analyse hebben wij het aantal crisis-dbc’s (bij patiënten die ouder zijn
dan 18) in kaart gebracht.

Wanneer we de kijken naar de tijdsbesteding per crisis-dbc
(gebaseerd op DIS-data), dan blijkt dat het aantal crisiscontacten
(en de hoeveelheid minuten per contact) relatief stabiel is.

Uit de Vektis-data blijkt dat het aantal crisis-dbc’s in 2015 licht is
gedaald ten opzichte van 2014. Over 2014 werden er gemiddeld
5.204 crisis-dbc’s per maand gedeclareerd. In 2015 is dat afgenomen
tot gemiddeld 5.068 per maand. Het gaat daarbij om een daling van
2.6%.
Figuur 4 Aantal crisis-dbc’s bij patiënten ouder dan 18 jaar

5

6.000
5.000

6

4.000
3.000

7

2.000
1.000

8
9

0

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

2014

startdatum dbc

2015

Bron: Vektis

MARKTSCAN GGZ 2016 | 18

Conclusies
1
2
3
4
5
6

Uit de analyses blijkt dat:
• Minder patiënten direct instromen in de gespecialiseerde ggz
(vaker wordt eerst een lichtere zorgvorm ontvangen alvorens
patiënten worden doorverwezen naar de gespecialiseerde ggz).
• Kortdurende behandeltrajecten (initiële dbc’s), die – gemiddeld
genomen – wijzen op een lichtere zorgvraag, minder vaak worden
uitgevoerd in de gespecialiseerde ggz.
• De gemiddelde kosten per patiënt in de gespecialiseerde ggz zijn
toegenomen. De gemiddelde ambulante kosten zijn met ruim
15% toegenomen. De gemiddelde kosten van verblijf zijn met
ruim 1% gestegen. Weliswaar is de gemiddelde verblijfsduur met
drie dagen licht gedaald, maar de gemiddelde kosten van een
verblijfsdag zijn gestegen. De verblijfsintensiteit is daarmee
toegenomen. Het percentage cliënten dat wordt opgenomen in
een kliniek is ook gestegen.
• Het aantal crisis-dbc’s is licht gedaald en het aantal crisiscontacten
is redelijk stabiel gebleven in de jaren 2014 en 2015.

Aan de hand van deze uitkomsten is er voldoende grond om te
veronderstellen dat er daadwerkelijk sprake is van een verschuiving
van het aandeel patiënten met lichtere zorgvraag vanuit de
gespecialiseerde ggz naar de basis-ggz en poh-ggz. Deze verschuiving
ligt in lijn met de doelstellingen rondom invoering generalistische
basis-ggz. Een logisch gevolg hiervan is overigens ook dat de
gemiddelde patiënt in de gespecialiseerde ggz zwaarder wordt. Een
aandachtspunt bij het ‘stepped care’ principe is dat er altijd gepaste
zorg moet plaatsvinden, de zorgvraag moet bepalen welke zorg de
patiënt krijgt en vanuit welk echelon (‘matched care’).

7
8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 19

3. Zorggebruik en uitgaven
1

In dit hoofdstuk beschrijven we de ontwikkeling in de
ggz-uitgaven op hoofdlijnen.

2
3
4

Overzicht totale uitgaven ggz
De totale uitgaven aan ggz bedroegen in 2014 nog zo’n 6,5 miljard
euro. In 2015 is dit ongeveer 4,1 miljard (op basis van voorlopige
cijfers). De uitgaven voor het jaar 2016 zijn nog niet bekend; daar
kunnen we nu alleen een schatting van geven. De totale uitgaven aan

ggz dalen, op basis van de voorlopige cijfers, fors tussen 2014 en
2015. Deze daling wordt veroorzaakt door de overheveling
beschermd wonen en ambulante begeleiding naar de Wmo en de
overheveling van de jeugd-ggz naar de Jeugdwet met ingang van
2015.
Tussen 2012 en 2015 groeiden de uitgaven van zorg door
praktijkondersteuners ggz. De kosten van ggz door de huisarts zelf
zijn hier niet meegenomen.

Tabel 6 Totale ggz-uitgaven 2012 – 2016 (in miljoenen euro’s)

5
6
7
8

2012

2013

2014

2015*

2016*

29

47

109

138*

138*

4.114

4.011

3.679+346=4025**

3.241*

3.299*

600

565

556

570*

573*

Overig langdurige ggz (Wlz/AWBZ)

1.714

1.760

1.785

148*

139*

Ggz totaal

6.457

6.383

6.475

4.098*

4.149*

-1,2%

1,4%

-36,7%*

1,2%*

Praktijkondersteuner huisarts (poh-ggz)
Curatieve ggz (Zvw)
Voortgezet verblijf vanwege de
behandeling (zzp-b)

% ten opzichte van voorgaand jaar
Bron: ZINL, Vektis, NZa *) voorlopige cijfers **) inclusief geschatte correctie voor overheveling jeugd-ggz

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 20

1
2
3
4
5
6
7
8

In de bijlage ‘Bronnen en methoden’ staat een meer gedetailleerde
tabel voor de ggz-uitgaven (tabel 2).
Gecontracteerde en niet-gecontracteerde zorg
Voor bijna alle curatieve ggz die gedeclareerd wordt, is een contract
afgesloten tussen de zorgverzekeraars en de zorgaanbieder. In de
meeste gevallen (92% van de omzet) was er sprake van een
zogeheten plafondcontract. Dit is een contract met een maximum­
omzet (omzetplafond), waar de uiteindelijke kosten niet bovenuit
mogen komen. Beperkt (4%) komen contracten zonder omzetplafond
voor. Het percentage niet-gecontracteerde zorg bleef de afgelopen
jaren betrekkelijk stabiel, zo rond de 3-4%. Kanttekening is dat het
om een schatting van zorgverzekeraars gaat op een moment dat nog
niet alle zorgdeclaraties zijn verwerkt.

Tabel 7 Percentage uitgaven niet-gecontracteerde ggz

Percentage nietgecontracteerd

2012

2013

2014

2015

2016

3,2%

4,1%

3,3%

3,5%

4,0%

Bron: ZINL (op basis van schattingen zorgverzekeraars)

Beheersing ggz-uitgaven
In de ggz maakt de minister afspraken met de sector over de
jaarlijkse groei van de ggz-uitgaven. Zorgverzekeraars hanteren
in de inkoop omzetplafonds om de uitgaven te beheersen.
Mochten de jaarlijkse uitgaven het kader voor de ggz-uitgaven
overschrijden, dan kan de minister van VWS besluiten om met
het Macrobeheersingsinstrument (MBI) de overschrijding van
de geraamde uitgaven terug te halen bij zorgaanbieders. In
2013 en 2014 was er een onderbesteding van het budgettaire
kader, waardoor er geen geld teruggehaald hoefde te worden.
In de Wlz worden de uitgaven voor zorg in natura met de
contracteerruimte beheerst. De afspraken tussen de Wlzuitvoerders (hierna: zorgkantoren) en zorginstellingen over prijs
en volume mogen niet boven dit kader uitkomen. Als een
zorginstelling meer zorg levert dan afgesproken met het
zorgkantoor krijgt de instelling in eerste instantie geen
vergoeding. Wanneer er op landelijk niveau binnen het
budgettair kader langdurige zorg gebleven wordt, kan dit
resterend budget verdeeld worden over de zorginstellingen die
in eerste instantie meer zorg hebben geleverd dan
afgesproken.

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 21

1
2
3

Uitgaven poh-ggz

In het stelsel hebben de huisarts en de praktijkondersteuner ggz
(poh-ggz) een centrale rol als behandelaar van lichtere klachten en als
verwijzer naar verdere zorg. Het aantal patiënten dat een praktijk­
ondersteuner ggz ziet, steeg de afgelopen jaren. Dit heeft uiteraard
gevolgen voor de kosten: die stegen van € 23 miljoen in 2011 tot
€ 134 miljoen in 2015. De kosten van ggz door de huisarts zelf zijn
hier niet meegenomen.

4

Tabel 8 Uitgaven praktijkondersteuner huisartsen ggz
(poh-ggz), in miljoenen €

5

Jaar

6
7
8

2011

2012

2013

2014

2015

Vergoeding inschrijftarief

17

22

36

87

108

Consult langer dan 20 minuten

5

7

10

22

24

Overige producten

0,5

0,5

1

2

2

Totaal

22,5

29,5

47

110

134

Bron: Vektis HAZ-declaraties

Vergoeding vanuit het inschrijftarief
De kosten van de praktijkondersteuner ggz worden voor
ongeveer 75% vergoed uit het inschrijftarief poh-ggz. Dit is
een bedrag dat elke huisarts voor elke ingeschreven patiënt
mag declareren bij de zorgverzekeraars. De overige uitgaven
zijn in de vorm van een bedrag per consult. Het maximale
inschrijftarief voor de poh-ggz was tot 2016 gebaseerd op 0,3
fte per normpraktijk (een door de NZa vastgestelde standaard).
In 2016 is deze limiet door de NZa verhoogd naar 1 fte per
normpraktijk, omdat huisartsen meer dan 0,3 fte aan
praktijkondersteuning willen inzetten en zorgverzekeraars deze
zorg ook willen inkopen.

Uitgaven aan basis-ggz

Tabel 9 op de volgende pagina laat de uitgaven aan basis-ggz zien.
De uitgaven voor 2014 betreffen zowel jeugd als volwassenen; vanaf
2015 is het uitsluitend volwassenen-ggz. De uitgaven aan basis-ggz
voor volwassenen stijgen van 2014 op 2015. De uitgaven van 2014
zijn uitgesplist naar de verschillende basis-ggz producten. Het hoge
aantal “onvolledige behandeltrajecten” wordt veroorzaakt door een
eenmalig invoeringseffect begin 2014. De meeste patiënten
ontvangen het product basis-ggz intensief.

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 22

1
2
3

Tabel 9a uitgaven basis-ggz, in miljoenen €
Jaar

2014

2015

2016

Jeugd basis-ggz

42

-

-

Volwassenen basis-ggz

166

196*

217*

4

-

-

212

196*

217*

onbekend
Totaal

4
5

7
8

Tabel 9b uitgaven basis-ggz 2014 uitgesplitst naar product,
in miljoenen €
Uitgaven (mln)

Unieke patiënten

Kort

27

65.948

Middel

56

78.556

Intensief

107

93.072

Chronisch

10

8.862

Onvolledig behandeltraject

8

46.624

Onbekend

4

-

212

281.447*

Totaal

9

In tabel 10 op de volgende pagina staat het aantal patiënten en de
uitgaven per hoofdgroep voor gespecialiseerde ggz-behandeling. In
2014 waren er vijftien diagnosehoofdgroepen en drie speciale
groepen: ‘diagnostiek’, ‘crisis’ en ‘behandeling kort’. Een behandeling
wordt ‘kort’ genoemd als de tijd die een behandelaar contact heeft
met de patiënt of zijn/haar naasten maximaal 250 minuten betreft
(dit is bijvoorbeeld het geval bij vijf gesprekken van 45 minuten).

Bron: Vektis, ZINL 3e kwartaalstaat (* nog voorlopig)

Jaar 2014

6

Uitgaven aan gespecialiseerde ggz-behandelingen in 2014

Bron: Vektis, ZINL 3e kwartaalstaat *) gecorrigeerd voor dubbeltellingen

MARKTSCAN GGZ 2016 | 23

1

Tabel 10 Uitgaven aan gespecialiseerde ggz-behandelingen (dbc’s) in 2014

2

Gespecialiseerde ggz-behandeling
(dbc-hoofdgroep)

3
4
5
6
7
8
9

Aantal patiënten

Uitgaven (mln €)

Diagnostiek

88.534

85

Crisiszorg

50.747

118

Behandeling kort

146.673

90

Aandachttekort- en gedragsstoornissen

45.534

187

Autismespectrumstoornissen

34.745

212

Overige stoornissen in de kindertijd

31.979

98

Aan alcohol gebonden stoornissen

19.336

193

Aan overige middelen gebonden stoornissen

22.106

209

Depressieve stoornissen

102.873

536

Angststoornissen

81.209

357

Somatoforme stoornissen

13.955

65

Eetstoornissen

7.649

63

Schizofrenie en andere psychotische stoornissen

42.759

514

Bipolaire en overige stemmingsstoornissen

19.846

164

Persoonlijkheidsstoornissen

64.241

401

Delirium, dementie, amnestische en overige cognitieve stoornissen

13.901

97

Restgroep diagnoses

14.343

78

Niet bekend / overig

2.323

16

709.300*

3.483

Totaal uitgaven gespecialiseerde ggz 2014
Bron: Vektis *) aantal patiënten telt niet op vanwege dubbeltellingen in de verschillende productgroepen

MARKTSCAN GGZ 2016 | 24

1
2
3
4
5
6
7
8

Uitgaven ggz in de Wlz

De uitgaven voor de langdurige ggz stegen tot 2014, in de AWBZ, en
daalden fors per 2015. Dit komt door de invoering van de Wlz in
2015, de overhevelingen naar de Wmo en een beleidswijziging
waardoor patiënten in plaats van alleen het eerste jaar nu de eerste
drie jaar zorg met verblijf en behandeling vanuit de Zvw ontvangen.
De gespecialiseerde ambulante begeleiding verdwijnt na de
overheveling naar gemeenten in 2015 niet volledig uit de cijfers,
omdat deze zorg ook gegeven mag worden aan specifieke
doelgroepen in de Wlz. Dit zijn patiënten die naast hun somatische,
psychogeriatrische of verstandelijke aandoening/beperking een

Uitgaven voortgezet verblijf vanwege behandeling
per zorgzwaartepakket

Vanaf 2015 valt een klein deel van de zzp-b uitgaven ten laste van de
Zvw. In onderstaand figuur zijn de uitgaven voor zzp-b patiënten in
de Zvw opgeteld bij de Wlz-uitgaven.

Tabel 11 Uitgaven ggz in de Wlz (in miljoenen €)
Onderdeel

2012

2013

2014

2015

2016*

Voortgezet verblijf vanwege behandeling (zzp-b)

600

565

556

516

422*

Kleinschalig wonen (zzp-c)

953

953

956

0

0*

Gespecialiseerde ambulante begeleiding (psy)

233

254

260

5

5*

Overig

228

253

269

43

34*

Kapitaallasten ggz*

300

300

300

100

100

2.314

2.325

2.341

664

561

Totaal

9

langdurige psychische stoornis hebben en daarmee samenhangende
beperkingen in “sociale redzaamheid” met matig of zwaar
regieverlies.
Zzp staat voor zorgzwaartepakket, en mag niet verward worden met
de zorgzwaarteproducten die in de basis-ggz worden gebruikt.

Bron: NZa rekenstaten, peildatum februari 2015, *) voorlopig, onderschatting.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 25

1

3

De langdurige ggz kent een onderverdeling van lichte tot zware
zorgzwaartepakketten, uitgedrukt in een cijfer. In de uitgaven vindt
een verschuiving plaats van lichtere naar zwaardere pakketten. Uit
onderstaand figuur blijkt dat de omzet voor de indicaties zzp’s 5 en 7
toeneemt. Zzp 5 en 7 zijn tegelijkertijd de indicaties met de hoogste
absolute omzet. De uitgaven voor de overige zzp’s daalden met
uitzondering van zzp 4.

4

Figuur 5 Uitgaven (Zvw en Wlz) verblijf gericht op behandeling
(zzp-b, in miljoenen €)

Tabel 12 Uitgaven aan geneesmiddelen (in miljoenen €)

240

Jaar

200

2

5

160

6

120

Uitgaven aan geneesmiddelen

Drie groepen geneesmiddelen die vaak bij psychische problemen
worden toegepast zijn antidepressiva, antipsychotica en ADHDmiddelen. De trends zijn:
• langzame stijging van antidepressiva;
• daling in de uitgaven van antipsychotica (maar een toename van
het aantal patiënten dat antipsychotica gebruikt, zie hoofdstuk 2);
• sterke stijging van ADHD-middelen.

2011

2012

2013

2014

2015

Antidepressiva

45

44

47

49

50

Antipsychotica

102

72

60

60

55

ADHD-middelen

11

11

12

16

18

Bron: GIP databank, ZINL

80

7

40
0

8
9

1ZZP-B

2011

2ZZP-B

2012

Bron: NZa / Vektis Zvw declaraties

3ZZP-B

2013

4ZZP-B

5ZZP-B

2014

6ZZP-B

2015

7ZZP-B

Tabel 12 bevat geen uitgaven aan geneesmiddelen die in ggzinstellingen worden verstrekt, zie ook de bijlage Bronnen en
Methoden.
Prijsontwikkeling in de ggz

In de ggz kunnen aanbieders en verzekeraars over de tarieven
onderhandelen [zie hoofdstuk 9]. Zorgverzekeraars en aanbieders

MARKTSCAN GGZ 2016 | 26

1
2
3
4
5
6
7
8
9

spreken dan samen een prijs af voor gecontracteerde zorg. De hoogte
van de afgesproken prijs ligt op of onder het maximumtarief van de
NZa. Het is in de curatieve ggz mogelijk om een prijs af te spreken
van 10% boven het maximumtarief, het zogenaamde max-max tarief.
Deze max-max-tarieven mogen alleen in rekening worden gebracht
als er een contract is met de zorgverzekeraar. Aanbieders kunnen ook
zonder contract met een verzekeraar zorg verlenen. Het vergoede
bedrag is dan vaak lager (zie kader).
De prijsanalyses voor de basis-ggz en gespecialiseerde ggz maken
geen onderscheid naar of de zorg gecontracteerd was of niet. Ook
wordt er geen rekening gehouden met aanvullende contractafspraken
die van invloed kunnen zijn op de definitieve prijs, zoals omzet­
plafonds, prijsplafonds per verzekerde of een maximumbedrag per
uur bestede tijd.
Bij zorg die wordt bekostigd vanuit de Wlz (de langdurige ggz) stelt
de NZa op voorstel van een zorgaanbieder en een zorgkantoor een
tarief vast, dat ligt op of onder een door de NZa vastgestelde
maximumwaarde (hierna: maximumtarieven).
Prijsontwikkeling poh-ggz

Bij de poh-ggz wordt de prestatie ‘consult langer dan 20 minuten’ het
meest in rekening gebracht. De prijs van dit consult ligt in de periode
2011-2015 stabiel op het maximumtarief van de NZa, rond de 18
euro. Dit tarief is bedoeld om een kwart van de kosten te dekken.

Prijsontwikkeling basis ggz

Voor de basis-ggz kunnen zorgaanbieders vier soorten
zorgvraagzwaarteproducten in rekening brengen: kort, middel,
intensief en chronisch. Voor 2015 en vooral voor 2016 zijn de prijzen
gebaseerd op een deel van het totaal aantal declaraties, en daarom
nog voorlopig. De cijfers laten zien dat de prijzen als percentage van
het maximumtarief voor de basis-ggz in 2015 ongeveer gelijk zijn aan
de prijzen in 2014. Op basis van de cijfers verwachten we geen grote
veranderingen in prijs voor 2016.
Tabel 13 Daadwerkelijke prijzen voor behandelingen
in de basis-ggz
Product

Prijs
2014

Percentage
maximumtarief

Prijs
2015

Percentage
maximum­
tarief

Prijs
2016

Percentage
maximumtarief

Kort

€ 406

89%

€ 408

88%

401*

88%*

Middel

€ 694

90%

€ 708

90%

693*

89%*

Intensief

€ 1099

91%

€ 1127

91%

1090*

89%*

Chronisch

€ 1072

96%

€ 1099

96%

1043*

92%*

Bron: Vektis data (2014), Vektis data (2015), 3e kwartaalstaat ZINL (2016) *) voorlopig

MARKTSCAN GGZ 2016 | 27

1
2
3
4
5
6
7
8

Prijsontwikkeling gespecialiseerde ggz

In de gespecialiseerde ggz zijn de prijsontwikkeling van de
verslavingszorg en de overige productgroepen relevant. Voor de
verslavingszorg gelden afwijkende tarieven. Naast het reguliere
maximumtarief (het basis-maximumtarief) is een tweede, hoger
maximumtarief vastgesteld in 2014. Dit geeft extra ruimte voor
zorgverzekeraars en zorgaanbieders om voor verslavingszorg prijzen
af te spreken (in een contract) die meer dan 10% boven het basismaximumtarief liggen, maar onder het hogere maximumtarief. De
ontwikkelingen in de verslavingszorg geven we daarom apart weer.
Tabel 14 Prijzen gespecialiseerde ggz ten opzichte van
maximumtarief 2014
Verslaving*

Overige productgroepen

Instellingen

97%

95%

Vrijgevestigden

87%

84%

Bron: Vektis, *) prijs is vergeleken met het basis-maximumtarief

Uit de tabel blijkt dat de prijs in 2014 bij instellingen gemiddeld op
95-97% van het maximumtarief lag. Het prijsniveau bij vrijgevestigde
praktijken lag gemiddeld 10-12% lager dan bij instellingen.

De prijzen in Tabel 14 zijn prijzen voor de behandeling zelf. Het
prijsniveau voor verblijfsdagen (“deelprestaties verblijf”) is apart
berekend. Gemiddeld ligt het vergoede bedrag op 97% van het
NZa-maximumtarief.

Vergoeding niet-gecontracteerde zorg
Wanneer een aanbieder geen contract heeft met een
verzekeraar ligt het vergoede bedrag doorgaans lager dan
wanneer dit wel het geval is. Verzekeraars moeten bij de
zogenoemde natura of combinatie polissen wel minimaal een
vergoeding bieden van een bepaald percentage van het in de
markt gebruikelijke tarief [zie hoofdstuk 9]. Zie ook de
uitspraak van de Hoge Raad in de zaak CZ - GGZ Momentum,
en het Standpuntendocument 2015 van de NZa. Bij nietgecontracteerde zorg bepalen de polisvoorwaarden de hoogte
van dit bedrag. De patiënt moet het deel dat niet vergoed
wordt door de verzekeraar zelf betalen. Sommige
zorgaanbieders nemen het deel dat de patiënt niet vergoed
krijgt voor eigen rekening. Bij restitutiepolissen vergoeden
verzekeraars in principe het volledige bedrag.

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 28

1
2
3
4
5
6
7
8
9

Verdeling uitgaven gespecialiseerde ggz over prijsklassen

In de volgende tabel is te zien tegen welke percentages van het
maximumtarief verzekeraars declaraties hebben vergoed en hoeveel
procent van de omzet tegen welk percentage van het maximumtarief
(prijsklasse) wordt vergoed. Uit de tabel blijkt een aanzienlijke variatie
in prijs in de ggz. Het gaat hier om de vergoeding van de zorg­
verzekeraar; het deel van de factuur dat de patiënt zelf betaalt is niet
zichtbaar in deze cijfers.

Disclaimer: Ook bij deze tabel wordt geen onderscheid gemaakt naar
of de zorg gecontracteerd was of niet. Ook wordt er geen rekening
gehouden met aanvullende contractafspraken die van invloed kunnen
zijn op de definitieve prijs, zoals omzetplafonds, prijsplafonds per
verzekerde of een maximumbedrag per uur bestede tijd. Het gaat om
de prijzen van de behandeling zelf, zonder de verblijfsdagen (die
staan in de tabel onder verblijf).

Tabel 15 Omzetaandeel dbc’s per prijsklasse (als % van het maximumtarief) in 2014
Prijsklasse (% van het
maximumtarief) / omzetaandeel
0 – 50%
51 – 60%
61 – 70%
71 – 80%
81 – 90%
91 – 95%
96 – 100%
101 – 110%
111 – 120%
121 – 130%
131 – 140%
141 – 150%
Totaal omzet 2014

Vrijgevestigden

Instellingen

Verslavingszorg

Verblijf

0,3%*
1,3%
5,2%
10,5%
38,5%
30,6%
13,5%
0,1%
€ 311 (mln)

0,0%
0,1%
0,8%
1,8%
13,6%
22,6%
57,0%
4,1%
€ 2.001 (mln)

0,0%
0,8%
0,9%
4,8%
17,6%
16,9%
33,6%
11,7%
6,7%
3,2%
3,1%
0,7%
€ 248 (mln)

0%
0%
0%
1%
4%
24%
62%
9%
918 (mln)

Bron: Vektis, *) onvolkomenheden in declaratiegegevens

MARKTSCAN GGZ 2016 | 29

1
2
3
4
5
6
7
8
9

Een factor die meespeelt bij de hoogte van de vergoeding door de
verzekeraar is of de aanbieder gecontracteerd is of niet. Uit tabel 15
volgt dat voor 17% van dbc-omzet bij de vrijgevestigde praktijken de
vergoeding tussen de 50% en 80% van het maximumtarief ligt. Dit
zal vermoedelijk voor een groot deel zorg zijn die niet is
gecontracteerd is door zorgverzekeraars.
De prijzen bij de instellingen liggen hoger dan bij de vrijgevestigde
praktijken. Voor 57% van de ggz-behandelingen in deze groep is het
prijsniveau gelijk of iets onder het geldende maximumtarief. Voor 4%
van de behandelingen zijn er prijzen boven het maximumtarief (maar
onder het max-max-tarief) vergoed.
Voor verslavingszorg liggen de prijzen als percentages van het
maximumtarief hoger dan voor de overige ggz-productgroepen.
Als referentieniveau is gekozen voor het basis-maximumtarief, omdat
voor het in rekening brengen van het verhoogde maximumtarief een
contract vereist is. Uit de tabel volgt dat er gebruik gemaakt is van
het verhoogde maximumtarief, 25% van de verslavingszorgomzet
heeft een prijs hoger dan het basis-maximumtarief.

Dbc-prijzen bij omzet- en prijsplafonds
Waar in de periode voor 2013 budgetten afspraken bevatten
over maximaal te vergoeden uitgaven per jaar, hebben per
2013 contracten met zogeheten omzetplafonds deze rol
overgenomen [zie hoofdstuk 9]. De contracten kunnen naast
omzetplafonds ook prijsplafonds bevatten, waarbij een
afspraak gemaakt wordt over de maximale gemiddelde prijs
per patiënt. Wanneer alle declaraties die onder het contract
vallen zijn verwerkt, wordt er een eindafrekening gemaakt. Pas
dan wordt een definitieve vergoeding vastgesteld, en daarmee
de uiteindelijke prijs.

Gebruik van max-max tarieven in 2014

In 2014 is voor 5,2% van de dbc-omzet (inclusief verblijf) een maxmax-tarief afgesproken. Uit een analyse op instellingsniveau blijken
verschillende factoren een rol te spelen bij het gebruik van deze
ruimte.
Ongeveer tweederde van deze max-max-omzet wordt veroorzaakt
doordat Achmea (nu Zilveren Kruis) in 2014 eigen “tarieven” (prijzen)
gebruikte die dichter bij de NZa-tarieven van 2013 lagen dan bij de
NZa-tarieven van 2014 die waren gebaseerd op nieuw kosten­
onderzoek. Voor een deel van de dbc’s waren de Achmea-tarieven
hoger dan de NZa-tarieven van 2014 (en dus als max-max omzet in

MARKTSCAN GGZ 2016 | 30

1
2
3
4
5

deze analyse zichtbaar), maar voor een deel waren de Achmeatarieven ook lager dan de NZa tarieven 2014.
Het resterende deel valt uiteen in:
• één instelling met prijzen boven het maximumtarief voor bijna alle
zorgverzekeraars;
• één instelling waar de prijzen gedurende het jaar van onder
gemiddeld naar bovengemiddeld zijn verhoogd, maar die
gemiddeld genomen niet afwijkt;
• enkele aanbieders (waaronder twee psychiatrische afdelingen van
algemene ziekenhuizen) waar een deel van de dbc-productie bij
specifieke zorgverzekeraars hoger dan het maximumtarief werd
gedeclareerd.
Prijsverschillen tussen zorgverzekeraars in de gespecialiseerde ggz

6
7
8
9

Er waren in 2014 aanzienlijke verschillen tussen zorgverzekeraars in
de bedragen die vergoed worden aan patiënten en aanbieders
(gemiddeld over alle aanbieders): voor de vrijgevestigde praktijken
varieerde de gemiddelde vergoeding als percentage van het
maximum van 77% tot 89%.
Bij de ggz-instellingen was er minder variatie: het percentage varieert
tussen 94% en 97% gemiddeld.
Bij de verslavingszorgaanbieders waren er weer grote verschillen: van
92-93% tot 111% van het maximum. De verzekeraar met de hoogste
prijzen heeft aangegeven dat dit komt doordat er in 2013 al met een
aantal aanbieders prijsafspraken gemaakt waren voor 2014 op basis

van tarieven die hoger lagen dan de basis maximumtarieven.
Prijsverschillen tussen verzekeraars kunnen als gevolg van overige
contractafspraken zoals prijsplafonds per verzekerde of uur
geschreven tijd nog veranderen bij de afrekening van het contract.
Prijsontwikkeling ggz in de Wlz

Zorgaanbieders en zorgkantoren kunnen afspraken maken op of
onder de door de NZa vastgestelde maximumtarieven voor de
langdurige ggz, in de Wlz (zzp-b- en c-pakketten). De afgesproken
prijzen van de zorgzwaartepakketten in de langdurige zorg liggen
echter in de praktijk onder de maximumtarieven in de langdurige
zorg. Eén verklaring hiervoor is dat zorgkantoren door middel van
een prijskorting sturen op kwaliteit. Een andere verklaring is dat er op
deze manier ruimte overblijft om gedurende het jaar, daar waar
nodig, extra productie mogelijk te maken. Tabellen 16, 17 en 18 op
de volgende pagina’s tonen achtereenvolgens het percentage van de
gemiddeld afgesproken prijzen ten opzichte van de maximumbeleids­
regelwaarde, de ontwikkeling van de maximumtarieven van de zzp’s
en de afgesproken prijzen. Het betreft gewogen gemiddelden van de
verschillende zorgprestaties binnen de b- en c-pakketten. Het
prijsniveau van de zorgprestaties verschilt onderling niet veel. De
cijfers voor 2015 zijn nog voorlopig, maar zullen naar verwachting
niet veel veranderen.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 31

1
2
3
4
5
6
7

De gemiddelde afgesproken prijzen nemen 5,12% af. Dit wordt voor
3,27% verklaard door de daling van de maximumtarieven. In 2016
zijn, ten opzichte van 2015, als gevolg van de budgetneutrale
invoering van “meerzorg” in de ggz de zzp-b maximumtarieven
verlaagd. Daarnaast hanteren zorgkantoren per 2016 een basistarief
van ongeveer 93 à 94% van het maximumtarief en een landelijk
gemaximeerde tariefopslag van 3%. Of een zorgaanbieder in
aanmerking komt voor de tariefopslag – tot maximaal 3% – is
afhankelijk van de mate waarin de zorgaanbieder voldoet aan de
afspraken die met het zorgkantoor zijn gemaakt over de kwaliteit van
zorg. Het effect van deze twee veranderingen is terug te zien in de
tabel hiernaast en op de volgende pagina.

Tabel 16 Ontwikkeling maximumtarieven ggz in de Wlz
Ontwikkeling
tussen de jaren

zzp-b

zzp-c

Totaal langdurige ggz

2011-2012

8,89%

9,08%

9,01%

2012-2013

-2,55%

-2,61%

-2,58%

2013-2014

2,86%

2,86%

2,86%

2014-2015

-0,31%

-

-0,31%

2015-2016

-3,27%*

-

-3,27%*

Bron: NZa, peildatum oktober 2016 *) voorlopig

Uit een vergelijking van tabel 16 en 17 blijkt dat de ontwikkelingen
van de afgesproken prijzen grofweg de ontwikkeling van de
maximumtarieven volgt. Toch zien we in tabel 18 dat de afgesproken
prijzen, over de tijd, meer afwijken van de maximumtarieven. In 2016
neemt het verschil tussen de maximumtarieven en de afgesproken
prijzen meer toe dan in de voorgaande jaren.

8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 32

1
2
3
4
5

Tabel 17 Ontwikkeling afgesproken prijzen
zorgzwaartepakketten ggz in de Wlz

Tabel 18 Gemiddelde afgesproken prijs ten opzichte van de
maximumbeleidsregelwaarde

Ontwikkeling
tussen de jaren

zzp-b

zzp-c

Totaal langdurige ggz

Categorie ZZP’s

2011

2012

2013

2014

2015

2016*

2011-2012

8,26%

8,03%

8,12%

2012-2013

-2,99%

-3,00%

-3,00%

99%

98%

98%

97%

97%*

95%*

2013-2014

2,53%

2,50%

2,51%

2014-2015

-0,83%

-

-0,83%

Gemiddelde
afgesproken prijs
ZZP-B van
maximum­
beleidsregel­
waarde

2015-2016

-5,12%*

-

-5,12%*

Bron: NZa, peildatum oktober 2016 *) voorlopig

Bron: NZa, peildatum oktober 2016 *) voorlopig

6
7
8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 33

Conclusies
1
2
3
4

• De uitgaven aan curatieve ggz zijn in 2015 zijn gedaald ten
opzichte van de uitgaven 2014. De daling wordt veroorzaakt door
de overheveling van de jeugd-ggz naar gemeenten.
• In 2014 zijn er grote prijsverschillen tussen zorgverzekeraars
zichtbaar bij vrijgevestigde praktijken en verslavingszorg.
• In 2013 zijn de budgetten veelal vervangen door contracten met
omzet- en prijsplafonds. Dit gebruiken verzekeraars om de
uitgaven te beheersen. Als neveneffect volgt dat het monitoren op
prijzen anders moet worden ingericht. Het onderzoek naar hoe dit
het beste vormgegeven kan worden, loopt nog.

• Zorgverzekeraars verwachten voor 2016 dat circa 4,0% van de
uitgaven niet-gecontracteerde zorg betreft. Dit percentage is
vergelijkbaar met eerdere jaren.
• De ontwikkeling van de prijzen in de langdurige ggz volgen de
ontwikkeling van de maximumtarieven in de tijd tot en met 2015.
Wel zien we dat het verschil tussen de maximumtarieven en de
afgesproken prijs in 2016 meer toeneemt dan in de voorgaande
jaren.

5
6
7
8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 34

4. Wachttijden in de ggz
1
2
3

4
5
6

Een van de taken van de NZa is het toezicht houden op
de toegankelijkheid van de zorg. Hoe snel krijgen
patiënten de zorg waar ze recht op hebben?

ggz zijn voor deze marktscan onderverdeeld in een aanmeldings­
wachttijd van 4 weken en een behandelingswachttijd van 10 weken
(zie voor een toelichting de bijlage Bronnen en Methoden).

We maken in de ggz een onderscheid in de wachttijden voor het
intakegesprek (aanmeldingswachttijd), en de wachttijd voor de start
van de behandeling (behandelingswachttijd). Tussen het eerste
contact en de start van de behandeling vindt diagnostiek plaats.
Zorgaanbieders, zorgverzekeraars en patiëntenorganisaties hebben
met elkaar maximale wachttijden afgesproken, de zogenoemde
Treeknormen. Zorgverzekeraars zijn wettelijk verplicht om te zorgen
dat verzekerden binnen die normen de zorg krijgen waar ze recht op
hebben [meer informatie over zorgplicht]. De Treeknormen voor de

Wachttijden gepubliceerd door zorgaanbieders
Zorgaanbieders zijn verplicht om hun wachttijden periodiek te
publiceren. Daarbij gaat het om een zo realistisch mogelijke
inschatting van de wachttijd. Als er afwijkende wachttijden gelden
voor bepaalde diagnoses of verzekerden van een bepaalde
verzekeraar, dan moeten aanbieders die apart vermelden. Dankzij de
publicatie van wachttijden weten patiënten ongeveer wanneer ze aan
de beurt zijn en kunnen ze wachttijden van verschillende
zorgaanbieders met elkaar vergelijken. Sinds 2016 moeten ook
vrijgevestigden hun wachttijden publiceren. De NZa verzamelt deze

Figuur 6 Schematisch overzicht wachttijden

7
8
9

Behandelingswachttijd

Aanmeldingswachttijd

Verwijzing patiënt meldt zich
bij zorgaanbieder

4 weken

Treeknorm fase 1

Eerste zorgcontact
(intake)

Treeknorm fase 2

4 weken

Diagnostiek

6 weken

Start behandeling

Treeknorm fase 3

MARKTSCAN GGZ 2016 | 35

1
2
3

4

gegevens om de wachttijden in kaart te brengen. Dit jaar zijn de
wachttijden bij vrijgevestigde praktijken voor het eerst in kaart
gebracht. Het landelijke beeld moet met enige voorzichtigheid
worden geïnterpreteerd. Dit komt omdat er verschillen zijn in de
manier waarop aanbieders de wachttijden berekenen en het niveau
waarop gedifferentieerd wordt. Zie ook de bijlage Bronnen en
Methoden.

Tabel 20 Percentage locaties met aanmeldwachttijd langer
dan de Treeknorm

Gemiddelde wachttijden ggz in september 2016

6

35%

18%

55%

4

Ouderen

21%

4

Verslavingszorg

6%

4

63%

4

Volwassenen

Basis-ggz/
Gespec. ggz

Gespeci­a­
liseerde ggz

Norm

4,0

4,0

6,0

4

Ouderen

3,1

4

Verslavingszorg

2,2

4

8,6

4

19%

41%

Bron: websites zorgaanbieders (MediQuest)

Instellingen

Volwassenen

3,2

Bron: websites zorgaanbieders (MediQuest)

9

Norm

Vrijgevestigden

Vrijgevestigden

8

Gespeci­a­
liseerde ggz

Volwassenen

Basis-ggz

Volwassenen

7

Basis-ggz/
Gespec. ggz

Instellingen

Tabel 19 Aanmeldwachttijden in de ggz in 2016,
gemiddeld in weken

5

Basis-ggz

5,3

Uit de cijfers blijkt dat de aanmeldwachttijd voor basis-ggz voor
volwassenen gemiddeld 4,0 weken is bij grotere ggz-organisaties.
Bij de vrijgevestigden is de aanmeldwachttijd voor basis-ggz bij
volwassenen gemiddeld 3,2 weken. De wachttijden voor de basis-ggz
zijn gemiddeld lager dan voor de gespecialiseerde ggz.
Naast wachttijden is procentueel weergegeven hoeveel locaties of
praktijken een aanmeldwachttijd langer dan de Treeknorm hebben.
Let wel, dit zijn gemiddelde wachttijden. Iemand die sneller dan de
norm geholpen wordt kan compenseren voor iemand die langer dan

MARKTSCAN GGZ 2016 | 36

1
2
3

4
5
6
7
8
9

de Treeknorm moest wachten. Dit zegt dus nog niets over het aantal
patiënten dat moest wachten, of de lengte van de wachttijd voor een
individuele patiënt: dit kan ook één dag langer zijn.

Tabel 21 Behandelwachttijden in de ggz in 2016, gemiddeld in weken

De aanmeldwachttijd voor volwassenen in de gespecialiseerde ggz
steeg in september 2016 met enkele dagen van 5,7 weken tot 6,0
weken ten opzichte van de vorige wachttijdmeting (marktscan 2015
deel A). Dit is langer dan de norm. De wachttijdmeting bevestigt het
beeld uit de vorige marktscan dat er in de gespecialiseerde ggz
bepaalde diagnoses zijn met bovengemiddeld lange wachttijden.
De langste wachttijden zijn te vinden voor autismespectrum- en
persoonlijkheidsstoornissen. Hoofdstuk 5 gaat in op de oorzaken van
de lange wachttijden voor deze behandelingen.

Instellingen

Sommige aanbieders geven op hun website ook de wachttijden voor
categorie jongvolwassenen (18 tot 23 jaar) weer. Uit de cijfers blijkt
een gemiddelde aanmeldwachttijd voor jongvolwassenen van 8,5
weken. Het betreft echter geen volledig beeld, omdat niet alle
aanbieders onderscheid maken naar deze doelgroep. Nader
onderzoek is nodig om dit verder te kunnen duiden.

Basis-ggz

Basis-ggz/
Gespec. ggz

Gespeci­a­liseerde
ggz

Norm

1,9

4,2

5,3

10

Ouderen

-

-

3,6

10

Verslavingszorg

-

-

4,4

10

0,7

1,0

1,7

10

Volwassenen

Vrijgevestigden
Volwassenen

Bron: websites zorgaanbieders (MediQuest)

Tabel 22 Percentage locaties met behandelwachttijd langer
dan de Treeknorm
Basis-ggz

Basis-ggz/
Gespec. ggz

Gespeci­a­liseerde
ggz

Norm

2%

9%

8%

10

Ouderen

-

-

2%

10

Verslavingszorg

-

-

0%

10

0%

1%

4%

10

Instellingen
Volwassenen

Vrijgevestigden
Volwassenen

Bron: websites zorgaanbieders (MediQuest)

MARKTSCAN GGZ 2016 | 37

1
2
3

4
5
6
7
8
9

In tabel 21 is te zien dat in 2016 de wachttijd tot de behandeling in
de basis-ggz gemiddeld 1 week is bij vrijgevestigden, en 2 weken is
bij instellingen. Veel vrijgevestigden in de basis-ggz geven aan dat de
behandeling vaak aansluitend aan het intakegesprek plaatsvindt.
Bij de gespecialiseerde ggz voor volwassenen is deze wachttijd
gemiddeld 5,3 weken. Dit is vergelijkbaar met 2015. Ook voor de
behandelwachttijd is het percentage locaties weergegeven dat een
wachttijd boven de norm heeft.
Brancheorganisaties in de ggz (GGZ-Nederland en het NIP) publi­
ceerden in oktober 2016 een tweetal onderzoeken naar wachttijden bij
ggz-instellingen en vrijgevestigden in de ggz. De patronen die zij
waarnemen komen globaal overeen met de metingen van de NZa.
Sommige zorgaanbieders geven op hun website aan dat er een
tijdelijke patiëntenstop is. De tijdelijke patiëntenstop zien we vooral
bij kleinschalige praktijken, en enkele kleine instellingen. Op het
moment van de wachttijdmeting had 13% van alle actieve praktijken
een patiëntenstop.
Ook zijn er aanbieders waarbij een langere wachttijd of patiëntenstop
geldt voor patiënten die verzekerd zijn bij bepaalde verzekeraars. Dit
speelt met name bij vrijgevestigde praktijken, 8% maakt onderscheid
naar verzekeraar. Deze aanbieders noemen vooral grote verzekeraars
waarvoor de toegang beperkter is.

Wachttijden acute ggz

Een aantal aanbieders heeft voor acute ggz de wachttijden apart
weergegeven. De cijfers van 2016 (van 6 ggz-instellingen en 4
ziekenhuizen) bevestigen het beeld van eerder onderzoek van de NZa
dat in de acute ggz geen of alleen zeer korte wachttijden zijn.
Aanmeldwachttijd per regio
Het landelijk gemiddelde voor de aanmeldwachttijd voor
gespecialiseerde ggz bij een instelling is ongeveer 6 weken. We
onderzochten of er verschillen zijn tussen regio’s in deze wachttijd.
De wachttijd is gemiddeld het laagst in de provincies Zeeland en
Groningen: daar liggen de gemiddelde wachttijden tot de intake bij
gespecialiseerde ggz-instellingen op of rond de norm.
De wachttijd in de provincies Drenthe (8 weken) en Utrecht (9 weken)
liggen boven het landelijk gemiddelde. Patiënten moeten in de regio
Utrecht dus gemiddeld 5 weken langer dan de norm wachten op de
intake bij een gespecialiseerde ggz-instelling.
In Limburg (3 tot 4 weken) valt op dat er veel kleinere zorgaanbieders
zijn die relatief korte wachtlijsten hebben, en een paar grote
zorgaanbieders waar juist lange wachttijden zijn. De kleine aanbieders
met korte wachttijden vormen voor sommige doelgroepen geen
alternatief. Wanneer deze kleine aanbieders weggelaten worden komt
de wachttijd voor Limburg op 10 weken uit, 6 weken boven de norm.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 38

1
2
3

4
5
6

Wachttijden 2010 - 2014 op patiëntniveau
In het DBC-Informatiesysteem (DIS) staat welke zorg er per patiënt
geregistreerd is. Dit geeft aanvullende informatie over de wachttijden,
ook al is dit informatie uit eerdere jaren dan de informatie in de
vorige paragrafen. Hierbij gaat het zoal om informatie over de
wachttijden per patiënt en de wachttijd per diagnosehoofdgroep.

Figuur 7 Gemiddelde aanmeldwachttijd in de ggz 2010 - 2014
(in weken)
5

Ouderen

Volwassenen
4,5

4

4,2
3,5

In de periode 2010-2014 stijgen de aanmeldingswachttijden voor
volwassenen licht. De gemiddelde aanmeldingswachttijd in 2014 ligt
net boven de Treeknorm. De behandelwachttijd in de verslavingszorg
daalt in deze periode. Voor volwassenen en ouderen blijven de
behandelwachttijden redelijk stabiel. In alle sectoren is de gemiddelde
behandelwachttijd in 2014 onder de Treeknorm (aangegeven met de
horizontale stippellijn).

Verslavingszorg

3

3,4

3,3
3

3,1

4,1

3,8

4,1

3,5

3,1

3

2,9

2,8

2
1
0
2010

2011

2012

2013

2014

Bron: DBC-Informatiesysteem

7
8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 39

1
2
3

Figuur 8 Gemiddelde behandelwachttijd in de ggz 2010 - 2014
(in weken)
10

Ouderen

Verslavingszorg

7,5

7,4
6,8

6,7

6,3

6,3

6,4

6,2

5

4
5

7
8
9

6

7,2

5,6
4,6

7

7

7,1

Circuit

2010

2011

2012

2013

2014

Volwassenen

33%

31%

27%

32%

36%

Ouderen

26%

25%

21%

22%

22%

Verslavingszorg

27%

24%

20%

17%

16%

Bron: DIS. Peildatum oktober 2016

4,3

Tabel 24 Hoeveel patiënten wachten langer dan de norm op
een behandeling?

2,5

0
2010

6

Volwassenen

Tabel 23 Hoeveel patiënten wachten langer dan de norm op
een intakegesprek?

2011

Bron: DBC-Informatiesysteem

2012

2013

2014

Circuit

2010

2011

2012

2013

2014

Volwassenen

23%

23%

22%

22%

22%

Ouderen

20%

20%

18%

18%

18%

Verslavingszorg

16%

15%

14%

9%

8%

Bron: DIS. Peildatum oktober 2016

Uit de cijfers blijkt dat het percentage patiënten dat langer wacht dan
de treeknorm, gedaald is tussen 2010 en 2014, met uitzondering van
de aanmeldingswachttijd voor volwassenen. In 2014 wacht 36% van
de volwassenen langer dan de norm op een intakegesprek; 22% van
de volwassenen wacht langer dan de norm op een behandeling.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 40

1
2
3

4

Wachttijden per diagnosegroep
In het figuur hiernaast staat de gemiddelde aanmeldwachttijd in
2014 per diagnosegroep voor volwassenen. De verticale streep is de
norm voor de wachttijd, de horizontale streep geeft de onzekerheid
van het gemiddelde aan per diagnose. Voor de meeste diagnoses
geldt dat de gemiddelde aanmeldwachttijd boven de norm van 4
weken ligt. De diagnoses overige stoornissen in de kindertijd en
autismespectrum kennen langere aanmeldwachttijden dan de andere
diagnoses.

Figuur 9 Aanmeldwachttijd per diagnose voor volwassenen
Aan middel gebonden stoornissen
Cognitieve stoornissen
Depressieve stoornissen
Angststoornissen
Bipolaire stoornissen
Schizofrene en andere
psychotische stoornissen
Aanpassingsstoornissen
ADHD
Restgroep specialistische stoornissen

5

Eetstoornissen
Somatoforme stoornissen
Posttraumatische stress-stoornissen

6

Persoonlijkheidsstoornissen
Gedragstoornissen
Overige stoornissen in de kindertijd

7

Autismespectrum

0,0

8

2,5

5,0

7,5

10,0

Gemiddelde wachttijd (weken)

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 41

1
2

In de volgende figuur zien we de gemiddelde behandelwachttijd in
2014 per diagnosegroep voor volwassenen.
Figuur 10 behandelwachttijd per diagnose voor volwassenen

De gemiddelde wachttijd tot de ggz-behandeling ligt voor volwassenen
meestal (ver) onder de norm. De gemiddelde behandelingswachttijd is het
kortst voor aan middel gebonden stoornissen en schizofrenie, terwijl die
voor persoonlijkheids­stoornissen, ADHD en autismespectrum het langst is.

Aan middel gebonden stoornissen

3

Schizofrenie en andere
psychotische stoornissen
Eetstoornissen
Depressieve stoornissen

4
5

Bipolaire stoornissen
Angststoornissen
Restgroep specialistische stoornissen
Overige stoornissen in de kindertijd
Somatoforme stoornissen

6

Cognitieve stoornissen
Posttraumatische stress-stoornissen
Gedragstoornissen

7

Persoonlijkheidsstoornissen
ADHD
Autismespectrum

8

0

4

8

12

Gemiddelde wachttijd (weken)

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 42

Conclusies
1
2
3

4
5
6
7

In de basis-ggz liggen de wachttijden voor aanmelding en behandeling
ongeveer op of onder de Treeknormen. De gemiddelde aanmeld­
wachttijd bij instellingen ligt rond de norm van 4 weken; bij
vrijgevestigden is deze iets langer dan 3 weken. De behandelwachttijd
is gemiddeld 1 tot 2 weken en ligt daarmee ver onder de Treeknorm
van 10 weken.
In de gespecialiseerde ggz ligt de aanmeldwachttijd doorgaans boven
de Treeknorm. De gemiddelde aanmeldwachttijd voor volwassenen is
ongeveer 6 weken en is nog hoger bij bepaalde diagnoses of voor
jongvolwassenen. De aanmeldwachttijd is langer dan bij de vorige
wachttijdmeting. Onderzoek naar regionale verschillen wijst uit dat
wachttijden gemiddeld langer zijn in Limburg, Drenthe en Utrecht.
De behandelwachttijd in de gespecialiseerde ggz ligt ver onder de
Treeknorm met een gemiddelde van 5,3 weken. We hebben ook
gekeken naar de wachttijd op patiëntniveau op basis van data uit het
DIS. Hiervan is 2014 het meest recente jaar. In dat jaar wachtte 36%
van de patiënten langer dan de norm op een intakegesprek. Voor de
behandeling wachtte 22% van de volwassenen langer dan de norm in
2014. Voor de meeste diagnosen geldt dat de aanmeldwachttijd in
2014 boven de norm ligt.

8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 43

1
2
3
4

5
6
7
8
9

5. Oorzaken van en oplossingen
voor de wachttijden in de ggz
In de vorige marktscan concludeerden we dat de
wachttijden in de ggz het langst zijn voor de
behandelingen voor autisme en voor
persoonlijkheidsstoornissen. Ook dit jaar concludeerden
we dat de wachttijden voor deze type stoornissen het
langst zijn. Deze cijfers laten ook zien dat de wachttijden
voor de gespecialiseerde ggz in 2016 licht zijn gestegen
ten opzichte van 2015. We onderzochten wat de
oorzaken en mogelijke oplossingen voor deze
wachttijden. Daarvoor spraken we met patiënten­
organisaties, brancheverenigingen en ggz-aanbieders.
Oorzaken van de wachttijden in de ggz
Er zijn verschillende oorzaken voor de wachttijden in de ggz. Dit blijkt
uit onderzoek naar de zorgplicht van zorgverzekeraars aangevuld met
een inventarisatie van oorzaken in bijeenkomsten met branche­
verenigingen, aanbieders en patiëntenorganisaties. Daar kwamen de
volgende mogelijke oorzaken aan de orde.

• Beperkt budget of verdeelprobleem?
Zorgaanbieders geven aan dat er te weinig geld beschikbaar is.
Zorgverzekeraars geven in dat kader aan dat de problematiek
rondom wachttijden niet zozeer gelegen is in een algeheel
capaciteitsprobleem, of te weinig landelijk budget maar dat er
sprake is van een verdeelprobleem. Dit wordt veroorzaakt door het
feit dat er onvoldoende informatie is over wachttijden bij
verschillende zorgaanbieders.
Zorgaanbieders geven daarnaast aan dat het toepassen van een
gemiddelde prijs per patiënt [zie hoofdstuk 4] nadelig is voor
patiënten die duurder zijn dan de gemiddelde prijs. Dit betekent
voor de zorgaanbieder een extra financieel risico.
• Budgetten basis-ggz en gespecialiseerde ggz zijn niet uitwisselbaar
Zorgaanbieders geven aan dat er voldoende geld beschikbaar is
voor de basis-ggz en relatief weinig voor de gespecialiseerde ggz.
Budgetten voor de basis-ggz en de gespecialiseerde ggz zijn niet
uitwisselbaar. Met als gevolg dat wachttijden kunnen oplopen
door een tekort aan budget.
• Zorgaanbieders melden niet tijdig dat het omzetplafond bereikt is
Verzekeraars maken met aanbieders afspraken over het spreiden
van de productie over het jaar. Zorgverzekeraars geven aan dat

MARKTSCAN GGZ 2016 | 44

1
2
3
4

5
6
7
8
9

aanbieders niet tijdig melden dat het omzetplafond bereikt wordt,
waardoor tijdig bijsturen voor hen lastig is.
• Te weinig behandelcapaciteit
Bij sommige diagnoses is er te weinig behandelcapaciteit. Dit
roept de vraag op of ook hier sprake is van een verdeelprobleem
van behandelcapaciteit tussen zorgprogramma’s en/of locaties van
een zorgaanbieder. Behandelcapaciteit kun je daarnaast niet los
zien van de doelmatigheid van zorg en gepast gebruik. Hier is
mogelijk winst te behalen.
Ook regels rondom de regiebehandelaars en de (extra) eisen die
verzekeraars stellen over de directe tijd die regiebehandelaars
besteden aan de behandeling leggen extra druk op de
behandelcapaciteit van bepaalde beroepsgroepen.
• Patiënten melden zich onvoldoende
Het blijkt dat weinig patiënten weten wat treeknormen zijn en dat
zij recht hebben op tijdige zorg. Daarnaast zijn zij onvoldoende
bekend met de mogelijkheid van bemiddeling door de
zorgverzekeraar naar een andere aanbieder. Patiënten die wel
bekend zijn met bemiddeling melden zich niet altijd bij de
zorgverzekeraar. Redenen hiervoor kunnen zijn dat zij verwachten
dat het geen effect heeft, of dat zij worden doorverwezen naar
een aanbieder die niet hun voorkeur heeft.

• Aanbod in de regio onvoldoende inzichtelijk
Regionaal ontbreekt het aan een overzicht van het complete
zorgaanbod in de ggz met de specialisaties en wachttijden van
aanbieders. Dit maakt het voor patiënten en verwijzers lastig om
een keuze te maken voor de meest geschikte aanbieder.
Zorgaanbieders zouden duidelijker moeten aangeven welke
patiëntengroepen zij wel en welke zij niet kunnen behandelen.
Mogelijk dat het kwaliteitsstatuut hierin een rol kan spelen.
Daarnaast moet gezocht worden naar mogelijkheden om deze
informatie op een goede manier inzichtelijk te maken.
• Patiënt niet altijd op de goede plek
Er zijn wachttijden in de gehele ggz-keten. Dit heeft als gevolg dat
een deel van de patiënten in de ggz niet op de juiste plek terecht
komt, omdat doorstroom naar een zwaardere of lichtere vorm van
zorg of uitstroom naar een beschermd wonen voorziening niet
mogelijk is.
Ook kan een verkeerde verwijzing of verkeerde screening een
reden zijn dat patiënten niet op de juiste plek zitten.
Mogelijke oplossingen voor wachttijden bij persoonlijkheids­
stoornissen en autisme
Een belangrijke conclusie is dat zowel zorgaanbieders als
zorgverzekeraars actie moeten ondernemen om deze wachttijden te
verhelpen.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 45

1
2
3
4

5
6
7
8
9

Wat zorgaanbieders kunnen doen:
• Betere screening en verwijzing van patiënten
Probeer de patiënt zo snel mogelijk de juiste zorg aan te bieden
en probeer verkeerde verwijzingen te voorkomen.
Deskundigheidsbevordering bij de screening en goede voorlichting
bij verwijzers kan veel winst opleveren. Als patiënten worden
verwezen naar lichtere vormen van ggz, zorg er dan ook voor dat
er snel en efficiënt opgeschaald kan worden naar zwaardere zorg
mocht dat nodig zijn. Dit kan door goede afspraken te maken
over onderlinge dienstverlening. Daarbij moet ook voorkomen
worden dat de patiënt weer opnieuw op een wachtlijst komt te
staan, als hij andere zorg nodig heeft.
• Rond behandelingen tijdig en goed af
Zorgaanbieders geven aan dat door het volgen van de
Geïntegreerde Richtlijnbehandeling Persoonlijkheidsstoornissen
(opgesteld door de beroepsgroep zelf) deze zorg efficiënter en
meer kosteneffectief kan worden georganiseerd. Daarbij kan de
behandeling in sommige gevallen ook door minder specialistisch
personeel worden uitgevoerd.
Maak daarnaast concrete afspraken met de patiënt over
behandeldoelen en rond de behandeling tijdig af (houd
afsluitmomenten goed in de gaten). Onnodige behandeling moet
voorkomen worden. Zorgaanbieders met een kortere wachttijd
voor deze patiëntengroepen, besteden veel aandacht aan het
tijdig afronden van lopende behandelingen.

• Verbeteren van processen binnen instellingen;
Als wachttijden bij één locatie van een instelling oplopen, kan
bijvoorbeeld geschoven worden met personeel van een andere
locatie of van zorgprogramma’s voor andere aandoeningen.
Door het flexibeler inzetten van behandelaars kunnen wachttijden
verkort worden. Daarbij moet wel voldoende aandacht zijn voor
deskundigheidsbevordering en specialisatie.
Wat zorgverzekeraars kunnen doen:
• Maak specifieke afspraken over de zorg aan deze patiënten in de
contracten
Vaak maken zorgverzekeraars met zorgaanbieders afspraken over
omzetplafonds en een gemiddelde prijs per patiënt (prijsplafond).
Het verhogen van deze omzetplafonds helpt niet altijd voldoende
om de wachttijden bij deze doelgroepen te verminderen. Dit komt
omdat behandelingen van deze patiënten vaak lang duren en door
de gemiddelde prijs per patiënt financieel risicovol kunnen zijn voor
zorgaanbieders. Specifieke afspraken door bijvoorbeeld geld te
oormerken voor deze patiënten, kan dit verhelpen.
• Benut de capaciteit van vrijgevestigde ggz-aanbieders
Zorgverzekeraars kunnen de capaciteit die er is bij vrijgevestigde
zorgaanbieders beter benutten voor deze doelgroepen. Te lage
omzetplafonds of een selectief inkoopbeleid (vooral voor behandeling
van mensen met persoonlijkheidsstoornissen) bij deze vrijgevestigden
kan zorgen voor langere wachttijden bij ggz-instellingen.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 46

1
2
3
4

5
6
7
8

• Stimuleer behandeling conform richtlijnen
Zorgaanbieders en zorgverzekeraars zouden ook in hun
contracten afspraken moeten maken over het toepassen van

NZa pakt wachttijden ggz aan
De NZa voert een aantal acties uit om wachttijden in de ggz aan
te pakken. Zo doen we onderzoek naar de zorgplicht in de ggz en
vroegen zorgverzekeraars naar hun plannen van aanpak om de
wachttijden in de ggz te verminderen. Zorgverzekeraars moeten in
die plannen vermelden hoe ze inzicht krijgen in de wachttijden in
de sector en welke acties zij hierop ondernemen. De NZa
beoordeelde deze plannen en verzocht de zorgverzekeraars om
deze op specifieke onderdelen verder uit te breiden. In mei van dit
jaar gaan we de plannen beoordelen en indien nodig verder actie
ondernemen.
Ook evalueren we de verplichting voor zorgaanbieders om de
wachttijden in de ggz te publiceren op hun websites. In de
praktijk doen zorgaanbieders dit op verschillende manieren. In
samenwerking met het veld bekijkt de NZa hoe de uitvoering van
deze verplichting verloopt en of de berekeningswijze bijvoorbeeld
eenduidiger kan.

zorgstandaarden en richtlijnen. Aanvullende eisen bijvoorbeeld
over de inzet van regiebehandelaars, moeten aansluiten op de
richtlijnen.

De NZa controleerde in 2016 of ggz-aanbieders de wachttijden
goed op hun website hadden staan. Zorgaanbieders die dit nog
niet (helemaal) goed hadden, werden gebeld om de informatie te
verbeteren. Zorgaanbieders die de wachttijden correct
publiceerden, kregen een compliment.
Na een recente meldactie hebben zich ruim 60 mensen gemeld bij
de NZa. Op basis van deze meldingen nemen wij contact op met
de zorgverzekeraar zodat deze kan bemiddelen naar tijdige zorg.
Tot slot onderzocht de NZa of de Treeknormen voor de
wachttijden in de ggz nog adequaat zijn. Na gesprekken met het
veld, de Inspectie voor de Gezondheidszorg en het Zorginstituut
concludeerde de NZa dat niet blijkt dat de Treeknormen niet
toereikend of passend meer zijn. De NZa heeft aan de minister van
VWS aangegeven dat het mogelijk opportuun is om de
Treeknormen te differentiëren, zodat deze mogelijk nog beter
aansluiten bij de specifieke zorgbehoefte van bepaalde groepen
cliënten.

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 47

1
2
3
4

5
6
7

Integraal actieplan
Verschillende partijen hebben een verantwoordelijkheid in het
terugdringen van de wachttijden in de ggz. Wij nemen een regierol
op ons. Wij hebben per oorzaak van het probleem een instantie
aangewezen die een hoofdrol heeft bij de oplossing ervan. Dit
kunnen de NZa, VWS, zorgaanbieders (branche-organisaties) en
zorgverzekeraars zijn. Daarnaast zullen we onze acties afstemmen
met IGZ, Zorginstituut én patiëntenorganisaties. De NZa ziet in
samenwerking tussen alle verantwoordelijke partijen de sleutel tot de
oplossing.
Veel oplossingen hebben tijd nodig. Wel roepen we burgers op om
zich bij hun zorgverzekeraar te melden als zij te maken hebben met
te lange wachttijden. Verzekeraars hebben de plicht hun verzekerden
te bemiddelen naar tijdige zorg. Als burgers nul op het rekest krijgen
bij hun verzekeraars kunnen zij dit melden bij ons. Wij zullen
vervolgens contact opnemen met de verantwoordelijke verzekeraar.
Ook zorgaanbieders met lange wachtlijsten roepen we op hiervan
melding te doen bij zorgverzekeraars. Zorgverzekeraars moeten
actuele wachttijden blijvend monitoren en hun verzekerden die te
lang wachten bemiddelen naar tijdige zorg.

8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 48

Conclusies
1
2
3

Voor de wachttijden in de ggz zijn meerdere oorzaken aan te wijzen.
Deze liggen zowel bij zorgaanbieders als zorgverzekeraars. Per regio
kunnen de knelpunten en oorzaken verschillen. De NZa heeft al
verschillende acties ondernomen om de wachttijden terug te dringen.
We hebben een integraal actieplan opgesteld met meer acties gericht
op het terugdringen van de wachttijden in de sector.

4

5
6
7
8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 49

1
2

6. Informatie over de kwaliteit
van zorg in de ggz
Patiënten hebben betrouwbare informatie nodig over de
kwaliteit en effectiviteit van ggz-behandelingen, om een
weloverwogen keuze te kunnen maken voor een zorg­
aanbieder. Ook zorgverzekeraars hebben deze informatie
nodig om voldoende geestelijke gezondheids­zorg van
goede kwaliteit tegen een redelijke prijs te kunnen
inkopen voor hun verzekerden.

wettelijk verplicht om een eigen kwaliteitsstatuut te hebben,
registreren en na te leven. Zorgverzekeraars stellen dit ook als eis bij
de zorginkoop en hebben dit in veel gevallen verwerkt in de
polisvoorwaarden. Daarnaast moeten zorgaanbieders het door hen
opgestelde kwaliteitsstatuut op hun website publiceren, zodat dit
voor iedereen te raadplegen is. Hierdoor kunnen burgers, verwijzers,
zorgverzekeraars en toezichthoudende instanties zich een oordeel
vormen over de kwaliteit van zorg die een zorgaanbieder aanbiedt.

5

In dit hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste ontwikkelingen op
het gebied van informatie over de kwaliteit van zorg in de ggz.

6

Kwaliteitsstatuut ggz
Patiëntorganisaties, zorgaanbieders en zorgverzekeraars hebben eind
2015 afspraken gemaakt om meer informatie over de kwaliteit van
ggz-behandelingen te geven. Dit gaan zorgaanbieders doen door
middel van een, op de organisatie toegeschreven, kwaliteitsstatuut.
De veldpartijen hebben gezamenlijk normen voor de kwaliteit van
curatieve ggz-behandelingen opgesteld en vastgelegd in het model
kwaliteitsstatuut ggz. In dit model staat wat zorgaanbieders op het
gebied van kwaliteit en verantwoording geregeld moeten hebben in
hun kwaliteitsstatuut. Per 1 januari 2017 zijn alle zorgaanbieders van
curatieve ggz (basis-ggz of gespecialiseerde ggz) onder de Zvw

Zorgaanbieders stellen het kwaliteitsstatuut op, op basis van het voor
hen geldende format, en sturen dit ter goedkeuring naar bureau
Mediquest. Mediquest beoordeelt vervolgens of het kwaliteitsstatuut
van de ggz-zorgaanbieder aan de eisen voldoet. Als het kwaliteits­
statuut is goedgekeurd, dan geeft Mediquest dit door aan het
Zorginstituut. De zorgaanbieder publiceert het goedgekeurde
kwaliteitsstatuut op haar website.

3
4

7
8
9

Het Zorginstituut houdt bij welke zorgaanbieders een goedgekeurd
kwaliteitsstatuut hebben. De NZa toetst of de zorgaanbieders hun
kwaliteitsstatuut hebben gepubliceerd. De Inspectie van de Gezond­
heidszorg (IGZ) benut de informatie uit de kwaliteitsstatuten bij haar
toezicht op de kwaliteit van de zorg.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 50

1
2
3
4
5

6
7
8
9

Routine Outcome Monitoring (ROM)
Een ander instrument dat kan bijdragen aan meer informatie over de
kwaliteit van de ggz, is Routine Outcome Monitoring (ROM). Dit is
een methode om inzicht te krijgen in het effect van een ggzbehandeling. De methode bestaat uit het regelmatig afnemen van
vragenlijsten om het verloop van de behandeling in beeld te krijgen
en bij te kunnen sturen als dat nodig is. Daarnaast wordt ROM
gebruikt door zorgaanbieders om te benchmarken. Op basis van de
ROM-scores wordt inzichtelijk hoe zorgaanbieders presteren ten
opzichte van andere zorgaanbieders, en waar de aandachtspunten
liggen. Zo kunnen zij de kwaliteit van hun zorg verbeteren. Daarnaast
kunnen ROM-gegevens gebruikt worden als informatie over de
kwaliteit van zorg voor zorgverzekeraars en in de toekomst ook
burgers.
Sinds 2011 zijn er afspraken dat ggz-instellingen ROM-gegevens
aanleveren bij de Stichting Benchmark GGZ (SBG). Met de invoering
van het kwaliteitsstatuut moeten ook vrijgevestigden per januari 2017
een contract met SBG hebben voor de aanlevering van ROM. Zij
leveren de ROM gegevens aan via de Stichting Vrijgevestigden
ROMmen (SVR), die ervoor zorgt dat de informatie op de juiste
manier worden aangeleverd aan SBG.
In 2015 hebben 215 zorgaanbieders van curatieve ggz geldige
uitkomstmetingen (ROM) aangeleverd aan SBG. Voor meer dan 93%
van de zorgaanbieders die een respons behalen van 25% of hoger,
blijkt uit onderzoek dat de data representatief zijn. Dat wil zeggen

dat de groep gemeten patiënten dezelfde kenmerken heeft als de
groep niet-gemeten patiënten en de uitkomstgegevens dus iets
zeggen over de kwaliteit die geleverd is aan alle patiënten.
In 2015 waren er nog veel verschillende instrumenten om de
uitkomsten van ggz-behandelingen te meten. Inmiddels is het aantal
toegestane meetinstrumenten voor de curatieve zorg aan
volwassenen teruggebracht. Ook voor andere doelgroepen heeft het
ggz veld het aantal meetinstrumenten beperkt. Door de
verscheidenheid van meetinstrumenten te beperken, kunnen de
prestaties van de verschillende zorgaanbieders beter met elkaar
worden vergeleken.
Vanaf 2017 zal een kortere versie van de CQ-index, een vragenlijst om
patiëntervaringen met de zorg te meten, onderdeel uitmaken van de
ROM-aanlevering. Ook wordt er gewerkt aan verfijning van de
methodes voor het corrigeren op basis van specifieke kenmerken van
de patiëntenpopulatie (de casemixcorrectie), zodat een steeds betere
vergelijking tussen zorgaanbieders mogelijk wordt.
Momenteel is er discussie in het veld over het gebruik van ROM als
benchmark. De aanleiding voor deze discussie is het rapport van de
Algemene Rekenkamer over de bekostiging van de curatieve ggz.
Daarin wordt gesteld dat ROM beperkingen heeft voor gebruik in het
nieuwe bekostigingsmodel en dat op ROM gebaseerde informatie pas
gebruikt kan worden hiervoor als deze informatie sterk verbetert.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 51

1
2
3
4
5

6
7
8

Website met keuze-informatie
Het landelijk platform ggz (LPGGz) gaat in samenwerking met ZN,
GGZ Nederland, Vektis en SBG een website maken met keuzeinformatie voor patiënten en hun naasten. Doel van de website is
mensen te helpen met het vinden van informatie over hun
aandoening, mogelijke behandelingen, behandellocaties, ervaringen
met zorg, vergoedingen en wachttijden. Tevens is het doel om
‘samen beslissen’ te ondersteunen. Er zal zo veel mogelijk gebruik
worden gemaakt van al beschikbare informatie. De geplande
oplevering is eind 2018.
Ontwikkeling kwaliteitsstandaarden
Zorgaanbieders, zorgverzekeraars en patiëntenorganisaties spraken
met elkaar af om in 2016 en 2017 zorgstandaarden te ontwikkelen
(43 in totaal). Deze zorgstandaarden en richtlijnen beslaan 80% van
de meest voorkomende aandoeningen en stoornissen. Het Netwerk
Kwaliteitsontwikkeling ondersteunt en begeleidt dit proces. In de
zorgstandaarden en richtlijnen staat beschreven wat goede zorg is
vanuit het perspectief van de patiënt. Waar mogelijk worden criteria
voor het op- en afschalen van zorg meegenomen. Ook wordt een
cliëntversie ontwikkeld. Als de zorgstandaard klaar is wordt deze
geregistreerd in het register van het Kwaliteitsinstituut.

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 52

Conclusies
1
2
3
4
5

6

In de ggz wordt op dit moment gewerkt aan het verder verbeteren
van (inzicht in) de kwaliteit van zorg:
• Voorafgaand aan de behandeling: Kwaliteitsstatuut en keuzeinformatie: goede beschrijving wat een zorgaanbieder doet en
wat de patiënt kan verwachten. De patiënt weet waar hij aan toe
is, en kan op basis hiervan keuzes maken.
• Start en doorlopen van de behandeling: In het traject rondom
‘gepast gebruik en transparantie’ wordt gewerkt aan
verbeteringen rondom shared decisionmaking (gezamenlijk
bespreken hoe een behandeltraject wordt opgezet) en
zorgstandaarden (welke zorg is doelmatig en bewezen effectief).
• Einde van een behandeling: Via ROM-metingen en de CQ-index
worden behandelresultaten en patiëntervaringen gemeten.
• Informatie over het effect van de behandeling: Effectmetingen en
patiëntervaringen zullen openbaar (op groepsniveau) worden
gemaakt, zodat andere patiënten voorafgaand aan hun
behandeling, de beste zorgaanbieder kunnen kiezen.

Op elk van deze terreinen is het fundament gelegd: de bouwstenen
waardoor de komende jaren meer informatie beschikbaar kan komen
over de kwaliteit van de ggz.
Dit traject kost veel tijd en energie van zorgaanbieders en brengt ook
een verzwaring van de administratieve lasten met zich mee. Hier ligt
voor de NZa zelf en voor andere organisaties als de IGZ en de
zorgverzekeraars een opdracht om onnodige administratieve
belasting te voorkomen.

7
8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 53

7. Zorgaanbieders
1
2
3
4

Wie leveren ggz?
Het meest recente jaar waarvan het aantal aanbieders bekend is, is
2014. Sinds 2014 bestaat het onderscheid tussen de generalistische
basis-ggz en gespecialiseerde ggz. De getallen uit 2014 worden
vergeleken met die uit 2012 en 2013. In die jaren wordt nog de oude
indeling gehanteerd van eerste- en tweedelijns-ggz. Hierdoor zijn de
getallen niet een-op-een vergelijkbaar. De eerstelijns-ggz bestaat uit
een groot aantal zorgverleners en behandelaren (circa 6.000) die zich
op uiteenlopende wijze georganiseerd hebben. Een groot deel betreft
vrijgevestigde behandelaren met een zelfstandige praktijk, maar er
zijn ook grotere organisaties en samenwerkingsverbanden in de
eerstelijns-ggz.

5
6

7
8
9

Soorten zorgaanbieders in de ggz
In de ggz wordt bij zorgaanbieders van oudsher onderscheid
gemaakt tussen ’instellingen’ en ’vrijgevestigde praktijken’.
Kenmerkend onderscheid is de schaal waarop de zorg wordt
geleverd en is georganiseerd. Een vrijgevestigde aanbieder is
typisch een kleinschalige solo- of groepspraktijk waarbij de
behandelaren vaak zelf eigenaar zijn. Grotere ggz-organisaties
(in omzet en fte) worden instellingen genoemd.

Aantal vrijgevestigde zorgaanbieders in de ggz
In 2014 waren er ongeveer 8.250 vrijgevestigde aanbieders/
behandelaars werkzaam in de ggz. Van de 8.250 vrijgevestigden
werkte ongeveer 44 procent in de basis-ggz en 36 procent in de
gespecialiseerde ggz. Zeventien procent declareerde zorg in beide
sectoren. De overige drie procent was werkzaam in dyslexiezorg. In
2012 en 2013 waren er tussen 9.000 en 10.000 vrijgevestigde
zorgaanbieders werkzaam in de ggz. Het aantal vrijgevestigden is een
overschatting, omdat het kan voorkomen dat een vrijgevestigde
zorgaanbieder onder verschillende namen zorg declareert. Op basis
van geregistreerde kwaliteitsstatuten wordt ingeschat dat er iets meer
dan 4.000 vrijgevestigde aanbieders werkzaam zijn in de ggz.
Het is onduidelijk waarom het aantal vrijgevestigden in de ggz in
2014 minder is dan in de jaren ervoor. Een mogelijke verklaring kan
zijn dat een deel van de vrijgevestigden in de eerstelijnszorg in 2014
als praktijkondersteuner voor de huisarts (POH) werkt. Een andere
verklaring kan zijn dat sommige vrijgevestigde aanbieders nu minder
vaak onder verschillende namen zorg declareren.
Aantal instellingen in de ggz
Het aantal instellingen in de ggz is redelijk stabiel gebleven in de
jaren 2012 tot en met 2014. Binnen de verschillende sectoren zien
we wel verschillen; zo is het aantal instellingen dat tweedelijns- en
later gespecialiseerde ggz levert toegenomen in deze periode, terwijl
het aantal instellingen dat langdurige ggz levert licht is gedaald.
Instellingen die langdurige ggz leveren, bieden onder andere

MARKTSCAN GGZ 2016 | 54

1
2
3
4
5
6

beschermd wonen, verblijf met behandeling en/of begeleiding
in de thuissituatie. Het kan hier ook gaan om instellingen die naast
langdurige ggz ook andere vormen van zorg leveren, zoals
gehandicaptenzorg of ouderenzorg (verpleeghuizen).
In 2014 zien we dat er een groot aantal instellingen is dat een
combinatie van basis-ggz en gespecialiseerde ggz levert, terwijl de
combinatie van eerstelijns- en tweedelijns-ggz vrijwel niet voorkwam
in de jaren ervoor. Dit verklaart ook de afname in het aantal
instellingen dat alleen basis-ggz of gespecialiseerde ggz levert.
Tabel 25 Aantal en soort instellingen in de ggz 2012 - 2014
Soort instelling

2012

2013

2014

Basis-ggz (in 2012 en 2013: eerstelijns-ggz)

22

22

16

Gespecialiseerde ggz (in 2012 en 2013:
tweedelijns-ggz)

190

214

165

Combinatie basis- / gespecialiseerde ggz

1

1

68

7

Langdurige ggz

442

426

411

Combinatie gespecialiseerde ggz en
langdurige ggz

59

67

60

8

Combinatie basis-ggz, gespecialiseerde ggz
en langdurige ggz

-

-

3

714

730

723

9

Totaal

Er is een aanzienlijke spreiding in omvang van de ggz-instellingen.
Veel instellingen zijn relatief klein, weinig instellingen relatief groot.
De grote instellingen zijn verantwoordelijk voor veruit het grootste
deel van de uitgaven. In 2014 was 70% van de ggz-omzet van
instellingen geconcentreerd bij 35 concerns.
Beroepeninzet
Sinds 2014 wordt in de ggz vastgelegd wat de verantwoordelijk­
heden zijn van een hoofdbehandelaar en is er een lijst met elf
beroepen die ingezet mogen worden als hoofdbehandelaar in de
basis- en gespecialiseerde ggz. De beroepen die in 2014 en 2015
ingezet mogen worden als hoofdbehandelaar zijn de psychiater,
klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog, psychotherapeut,
specialist ouderengeneeskunde, verslavingsarts, klinisch geriater,
verpleegkundig specialist ggz en gz-psycholoog. Naast deze negen
beroepen mogen ook de orthopedagoog-generalist en kinder- en
jeugdpsycholoog als hoofdbehandelaar fungeren in de basis-ggz.
Met de invoering van het kwaliteitsstatuut in 2017 is de hoofd­
behandelaar vervangen door een regiebehandelaar en is er
onderscheid aangebracht in de beroepen die als regiebehandelaar
mogen worden ingezet bij vrijgevestigde aanbieders en bij
instellingen. De lijst voor vrijgevestigde zorgaanbieders is een selectie
van de elf beroepen die als regiebehandelaar kunnen worden ingezet
in instellingen. Voor psychiaters geldt dat zij alleen als regiebehan­
delaar in de gespecialiseerde ggz mogen worden ingezet.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 55

1
2
3
4
5
6

7
8
9

Naast deze lijst met regiebehandelaren is er de beroepentabel van de
NZa, waarin staat welke beroepen in de ggz tijd mogen schrijven op
een dbc.
We zien dat in de jaren 2009-2014 de inzet van de vaktherapeut,
psychotherapeut en sociaal psychiatrisch verpleegkundige is
afgenomen, terwijl de inzet van de verpleegkundig specialist, klinisch
psycholoog, sociaal pedagogisch hulpverlener, gz-psycholoog en
verpleegkundige juist is toegenomen. In de basis-ggz wordt ongeveer
85 procent van de minuten geschreven door personen die mogen
functioneren als hoofdbehandelaar. In de gespecialiseerde ggz is dit
34 procent. Of zij op dat moment ook hoofdbehandelaar waren is
niet duidelijk.
Tabel 26 Vijf beroepen die het meeste zorg declareren
(tijdschrijven) in de ggz in 2014

Bij kortere ggz-behandelingen (minder dan 800 minuten), zien we
vaker inzet van de psychiater, sociaal psychiatrisch verpleegkundige,
gz-psycholoog en psychotherapeut. Bij langdurende dbc’s (minstens
6.000 minuten) zien we relatief meer inzet van de verpleegkundige,
sociaal pedagogisch hulpverlener, maatschappelijk werkende en
ggz-agoog. In tabel 27 staan de vijf beroepen die het meeste tijd­
schrijven bij kort- en langdurende dbbc’s in de gespecialiseerde ggz.
Tabel 27 Vijf beroepen die het meeste tijdschrijven bij kort- en
langdurende ggz-behandelingen in de gespecialiseerde ggz in
2014
Kortdurende dbc’s

Langdurende dbc’s

Psychiater (20,2%)

Verpleegkundige (21,1%)

Sociaal-psychiatrisch verpleegkundige (16,4%)

Sociaal-psychiatrisch
verpleegkundige (9,3%)

Basis-ggz

Gespecialiseerde ggz

gz-psycholoog (12,5%)

Psychiater (7,9%)

gz-psycholoog (72,2%)

Verpleegkundige (13,5%)

Psycholoog (8,9%)

Psycholoog (6,9%)

gz-psycholoog (12,2%)

Sociaal pedagogisch
hulpverlener (7,5%)

Psychotherapeut (4,9%)

Sociaal psychiatrisch
verpleegkundige (11,2%)

Psychotherapeut (8,2%)

gz-psycholoog (7,1%)

Klinisch psycholoog (3,2%)

Psychiater (10,0%)

Sociaal psychiatrisch verpleegkundige (2,4%)

Psycholoog (9,7%)

MARKTSCAN GGZ 2016 | 56

1
2
3
4
5
6
7

8
9

8. Financiële positie
ggz-instellingen
Net als over de jaren 2013 en 2014 kregen zorg­
aanbieders in de ggz uitstel voor het deponeren van de
jaarrekening 2015 (tot 1 december 2016). De problemen
om een goedgekeurde jaarrekening te krijgen, waren
hiervoor de reden [marktscan 2014 deel B]. Deze
paragrafen bevatten alleen gegevens over 2013 en 2014.
Welke indicatoren bepalen de financiële positie?
De financiële positie en daarmee de financiële gezondheid van
zorginstellingen wordt bepaald aan de hand van een aantal
indicatoren. Deze indicatoren zijn rentabiliteit, solvabiliteit, liquiditeit
en het weerstandsvermogen.
De rentabiliteit maakt duidelijk hoe goed de instelling rendeert.
Rentabiliteit kan bezien worden ten opzichte van de omzet en ten
opzichte van de balans. Wanneer we spreken over rentabiliteit
bedoelen we de het resultaat (netto) ten opzichte van de omzet.
Wanneer we spreken over rentabiliteit t.o.v. de balans bedoelen we
het resultaat (netto) ten opzichte van het balanstotaal. Een positieve
rentabiliteit betekent dat de opbrengsten hoger zijn dan de kosten.
Omdat we uitgaan van het netto resultaat, en niet het bedrijfsresultaat,
zijn de rente-uitgaven en renteopbrengsten wel meegenomen.

De solvabiliteit laat zien of een instelling op de lange termijn aan
zijn financiële verplichtingen kan voldoen. Dit hangt samen met het
eigen vermogen. Een vaak gehanteerde grens is dat het eigen
vermogen ten minste 15% bedraagt van het totale vermogen van de
instelling.
De liquiditeit geeft aan of een instelling aan zijn financiële
verplichtingen op de korte termijn kan voldoen. Een liquiditeit groter
dan 100% houdt in dat dit in principe mogelijk is. De schulden op
korte termijn worden dan gecompenseerd door de kasvoorraad en
eventuele bezittingen die binnen een jaar te gelde kunnen worden
gemaakt. Het weerstandsvermogen meet de mate waarin er
voldoende eigen vermogen beschikbaar is om onverwachte financiële
tegenvallers op te vangen. Het weerstandsvermogen is
gedefinieerd als het eigen vermogen als percentage van de omzet.
Het Waarborgfonds voor de Zorgsector (WfZ) hanteert voor het
weerstandsvermogen een percentage van 15% als veilige ondergrens.

MARKTSCAN GGZ 2016 | 57

1
2
3
4
5
6
7

8

Tabel 28 Financiële kengetallen 2013-2014
Indicator

2013

2014

Aantal zorgaanbieders in analyse

305

305

Rentabiliteit t.o.v. omzet

1,4%

1,5%

Solvabiliteit

24,6%

26,9%

Liquiditeit

122%

131%

Rentabiliteit t.o.v. balans

1,7%

1,9%

Weerstandsvermogen

19,6%

21,4%

Bron: digiMV, dit zijn gewogen gemiddelden

Om meer inzicht te krijgen in deze kengetallen bekijken we de
rentabiliteit, solvabiliteit en liquiditeit in meer detail binnen de
verschillende instellings-categorieën.
We onderscheiden in de analyses de volgende categorieën
zorginstellingen in de ggz:
• Ambulante ggz: dit zijn zorginstellingen die ggz zonder verblijf
leveren (vanuit de Zorgverzekeringswet).
• Geïntegreerde ggz-instellingen (zorgaanbieders die behandeling
en verblijf aanbieden).

• Instellingen voor beschermd/ begeleid wonen (RIBW’s).
• Zorginstellingen ggz-dagbesteding.
• Restgroep: Zorginstellingen waar geen informatie over
beschikbaar is, of die een breed activiteitenprofiel hebben.
Dit zijn bijvoorbeeld aanbieders die voornamelijk zorg leveren aan
mensen met een handicap of aan ouderen.
In de bijlage Bronnen en Methoden staat de categorie-indeling
uitgebreid beschreven. Omdat psychiatrische afdelingen algemene
ziekenhuizen (paaz) en psychiatrische universiteitsklinieken (puk)
integraal onderdeel uitmaken van een algemeen of academisch
ziekenhuis, zijn zij buiten de analyse gelaten. De financiële
kengetallen zeggen namelijk meer over het ziekenhuis dan over het
ggz deel. Vrijgevestigde aanbieders van ggz deponeren geen
jaarrekening en vallen om die reden buiten deze analyse.
De tabel op de volgende pagina laat zien hoeveel zorginstellingen er
in een bepaalde categorie vertegenwoordigd zijn en wat hun omzet
was in 2013 en 2014 (in miljoenen euro’s).

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 58

1
2
3
4
5
6
7

8
9

Tabel 29 Aantal en omzet ggz-aanbieders per categorie
Categorie

Aantal zorginstellingen

Omzet 2013 (mln euro)

Omzet 2014 (mln euro)

Ambulante ggz (Zorgverzekeringswet)

124

560

570

Geïntegreerde ggz-instellingen

56

3.769

3.709

Instellingen voor beschermd/begeleid wonen

37

1.143

1.167

Zorginstellingen ggz-dagbesteding

33

95

106

Overig

55

3.531

3.448

Totaal

305

9.098

9.000

De financiële positie van instellingen in de ggz
Hiernaast in tabel 30 geven we de financiële kengetallen weer van de
geïntegreerde ggz-instellingen en in tabel 31 op de volgende pagina
van zorginstellingen die ambulante ggz aanbieden vanuit de
Zorgverzekeringswet. De financiële kengetallen van instellingen van
beschermd wonen, dagbesteding en groep ‘overig’ zijn samen­
gevoegd weergegeven in de bronnen en methoden omdat zij voor
een groot deel onder de Wmo of de Jeugdwet vallen. De gemiddelde
financiële positie van de zorginstellingen in deze groep is goed en
verbeterd ten opzichte van 2013.

Tabel 30 Financiële kengetallen van geïntegreerde instellingen
Kengetal

2013
gemiddelde

2014
gemiddelde

Rentabiliteit

1,4%

1,2%

Solvabiliteit

22%

24%

Liquiditeit

120%

127%

Weerstand

21%

22,0%

Rentabiliteit t.o.v. balans

1,5%

1,3%

Bron: DigiMV, gewogen gemiddelden

MARKTSCAN GGZ 2016 | 59

1
2
3
4
5
6
7

8
9

De cijfers laten zien dat de financiële positie van deze geïntegreerde
ggz-instellingen gemiddeld goed is en verbeterd is in het afgelopen
jaar. Dit ondanks de omzetdaling van circa 60 miljoen (zie tabel 29).
Het lijkt er dus op dat geïntegreerde instellingen in staat zijn geweest
het verlies in omzet op te vangen. Door alle veranderingen in de ggz
is het ook aannemelijk dat deze instellingen relatief grotere reserves
aanhouden, om veranderingen in de toekomst op te kunnen vangen.
In tabel 30 op voorgaande pagina is te zien dat de rentabiliteit in
2014 licht gedaald is ten opzichte van 2013. Het bedrijfsresultaat,
voor verwerking van financiële baten en lasten ligt in 2014,
gemiddeld genomen, aanzienlijk hoger dan het resultaat. Verschillen
kunnen verklaard worden door hoge rentelasten en (bijzondere)
waardeverminderingen in immateriële en financiële vaste activa.
De overige kengetallen zijn daarentegen gestegen: de solvabiliteit,
liquiditeit en weerstand zijn in 2014 hoger dan in 2013.
In de omschrijving van de begrippen hebben we aangegeven wat
voor solvabiliteit, liquiditeit en het weerstandvermogen een vaak
gehanteerde grens is. Van de geïntegreerde zorginstellingen bevinden
zich respectievelijk 12,5%, 10,7% en 30,4% van de zorgaanbieders
(ongewogen) onder de grens.

Tabel 31 Financiële kengetallen zorginstellingen ggz zonder
verblijf (ambulante ggz, Zvw)
Kengetal

2013
gemiddelde

2014
gemiddelde

2014
mediaan

Rentabiliteit

0,1%

1,1%

2,8%

Solvabiliteit

19%

20%

24%

Liquiditeit

123%

131%

161%

Weerstand

16%

16%

13%

Rentabiliteit t.o.v. balans

0,1%

1,3%

5,0%

Bron: DigiMV, gewogen gemiddelden en mediaan

De mediaan wordt in de tabel getoond omdat er op sommige
kengetallen een (substantiële) afwijking is van het gewogen
gemiddelde.
Bij de zorginstellingen die ggz zonder verblijf (ambulante ggz)
aanbieden, steeg de rentabiliteit in 2014 ten opzichte van 2013.
Ook de andere kengetallen zijn gestegen of ten minste gelijk
gebleven. Opvallend is dat de mediaan in het geval van de
rentabiliteit en liquiditeit aanzienlijk groter is dan het gewogen
gemiddelde. Dit duidt er op dat grotere zorgaanbieders, gemiddeld
een lagere rentabiliteit en liquiditeit hebben. Dit is ook in eerdere
marktscans vastgesteld. Er blijkt ook een relatie te liggen tussen

MARKTSCAN GGZ 2016 | 60

1
2
3
4
5
6

weerstandsvermogen en concernomvang. Hoe groter een instelling,
hoe groter het weerstandsvermogen. Het kan zijn dat de risico’s die
voor grotere instellingen gelden (minder wendbaar, meer langetermijn investeringen in bijvoorbeeld vastgoed), maken dat zij ook
meer weerstandsvermogen nodig hebben.
In de omschrijving van de begrippen hebben we aangegeven wat
voor solvabiliteit, liquiditeit en het weerstandvermogen een vaak
gehanteerde ondergrens is. In het geval van de zorginstellingen
zonder verblijf bevinden zich respectievelijk 41,1%, 18,5% en 55%
van de zorginstellingen zich onder deze grens. Deze cijfers liggen en
stuk hoger dan bij de geïntegreerde zorgaanbieders. Zorginstellingen
zonder verblijf zijn vaak kleiner (in omzet) dan geïntegreerde
zorgaanbieders. Van kleine zorginstellingen is bekend dat zij
gemiddeld ongeveer dezelfde cijfers laten zien als geïntegreerde
zorgaanbieders, maar dat de spreiding veel groter is.

7

8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 61

Conclusies
1
2
3

Gemiddeld genomen is de financiële positie van zorginstellingen in de
ggz licht verbeterd tussen 2013 en 2014. Vooral tussen de kleinere
zorginstellingen is er veel verschil in de mate waarin zij financieel
gezond zijn. De grotere zorginstellingen hebben gemiddeld een
hoger weerstandsvermogen. Er zijn verder geen opvallende verschillen
tussen soorten zorginstellingen.

4
5
6
7

8
9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 62

1
2
3
4
5
6
7
8

9

9. Contracteerproces vrijgevestigde
zorgaanbieders van ggz
Zorgverzekeraars sluiten contracten met zorgaanbieders
om te voldoen aan de zorgplicht die zij hebben naar hun
verzekerden. In de contracten leggen zij afspraken vast
over de prijs, kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg.
De contracten bevatten zowel zorginhoudelijke als
procedurele en administratieve afspraken. Twee jaar
geleden hebben we aandacht besteed aan de inkoop
bij ggz-instellingen. Nu hebben we gekeken naar het
inkoopbeleid en de contracten met vrijgevestigde
praktijken in de curatieve ggz. We hebben gekeken naar
contractjaar 2017.
Contracteerproces
Bij de inkoop hanteren de zorgverzekeraars criteria om onderscheid
te maken tussen instellingen en vrijgevestigden in de ggz. Elke
verzekeraar hanteert een andere definitie van het begrip
vrijgevestigde in hun contracten. Het kan voorkomen dat een
vrijgevestigde aanbieder bij de ene verzekeraar als vrijgevestigde
gezien wordt en bij een andere verzekeraar als instelling met
bijbehorende eisen.

Tabel 32 Definitie van vrijgevestigde per zorgverzekeraar
Verzekeraar

Definitie van vrijgevestigden in de ggz

Zilveren Kruis

Minder dan vijf regiebehandelaars en een
omzetplafond lager dan €100.000.
Het plafond mag hoger zijn €100.000 maar dan wordt
de grens op vier regiebehandelaars gesteld.

CZ

Niet meer dan vier beroepsbeoefenaren op één locatie

Menzis

Geen specialisten in loondienst. Geen organisatorische
verbanden, zorgcoördinatie of verdelen van zorgtaken.

VGZ

Hanteert meerdere contracten voor vrijgevestigde
praktijken. De definitie is afhankelijk van het type
contract.

Multizorg*

Niet meer dan drie locaties en 8 fte

DSW

Niet meer dan drie regiebehandelaars

De Friesland

Niet verbonden aan een instelling. Elke praktijkhouder
werkt voor eigen rekening/risico. Regiebehandelaar/
praktijk is in bezit van agb code 94 of 30.

* Multizorg regelt de zorginkoop en contractering voor de zorgverzekeraars a.s.r.,
ONVZ, Eno en Zorg en Zekerheid

MARKTSCAN GGZ 2016 | 63

1
2
3
4
5
6
7
8

9

Alle zorgverzekeraars sluiten de contracten met vrijgevestigden af
door middel van een digitale inkoopprocedure. Vrijgevestigden die
een contract willen afsluiten met een verzekeraar krijgen een
‘standaardcontract’ aangeboden. De inhoud van het contract per
verzekeraar kan op een aantal variabelen verschillen, zoals de hoogte
van het percentage van het maximumtarief, het omzetplafond en
eventuele kwaliteitseisen voor selectief gecontracteerde zorg. Voor
individuele aanbieders zijn er geen onderhandelingsmogelijkheden
buiten deze ‘standaardcontracten’. Sommige verzekeraars gaan
voorafgaand aan een contractjaar in overleg met brancheorganisaties
over het inkoopbeleid.
Contracten worden over het algemeen voor één jaar aangeboden.
Multizorg (2016-2017) en De Friesland (2017-2018) bieden
tweejarige contracten. Menzis gaat vanaf 2018 meerjarencontracten
afsluiten bij vrijgevestigde zorgaanbieders.

Redenen voor vrijgevestigden om wel/geen contracten
af te sluiten
Vrijgevestigden sluiten contracten om verschillende redenen:
financiële zekerheid en de praktijk financieel toegankelijk
houden voor alle cliënten.
Redenen om geen contracten af te sluiten zijn onder andere de
administratieve lasten van het afsluiten van het contract,
specifieke inhoudelijke eisen van de zorgverzekeraar over de
inhoud van zorg en het niet kunnen/willen voldoen aan de
verschillende contracteisen. Daarnaast kunnen ongunstige
tarieven/ omzetplafonds en/ of voorwaarden en zorgen over
privacy redenen zijn om geen contract af te sluiten
[Rapport NIP: werken als een vrijgevestigde zorgaanbieder in
de ggz 2016]. Wanneer er geen of weinig patiënten bij een
verzekeraar verzekerd zijn, kan dat ook een reden zijn om geen
contract af te sluiten. Tenslotte kan een zorgverzekeraar
weigeren een contract af te sluiten omdat zij geen nieuwe
aanbieders contracteren of omdat de zorgaanbieder te weinig
patiënten bij een bepaalde verzekeraar heeft.

Als verzekerden met een naturapolis naar een niet-gecontracteerde
aanbieder gaan, krijgen zij tussen de 65% en 90% van het gemiddeld
contracteerde tarief vergoed. De vergoeding verschilt per
zorgverzekeraar en per verzekeringspolis. Bij een restitutiepolis krijgt

MARKTSCAN GGZ 2016 | 64

1
2
3
4
5
6
7
8

9

de verzekerde het maximum- of marktconforme tarief vergoed.
De zorgaanbieder stuurt de rekening rechtstreeks naar de patiënt.
Deze moet de patiënt vervolgens declareren bij de verzekeraar. Het
komt voor dat vrijgevestigden een betalingsovereenkomst hebben
met een zorgverzekeraar of dat de patiënt met een akte van cessie
de vordering op de verzekeraar aan de zorgaanbieder overdraagt.
Dan kan de rekening rechtstreeks naar de zorgverzekeraar gestuurd
worden. Ook gebeurt het dat zorgaanbieders het deel dat de patiënt
zelf moet betalen voor eigen rekening nemen.

verzekerdenmutaties. Bij alle verzekeraars met omzetplafonds geldt
dat zorgaanbieders verleende zorg boven het omzetplafond niet
vergoed krijgen.

Omzetplafond
Alle verzekeraars behalve DSW hanteren in 2017 een omzetplafond.
CZ hanteert geen omzetplafond voor aanbieders die alleen basis-ggz
leveren. Het omzetplafond van de meeste verzekeraars geldt voor
zowel de basis- als de gespecialiseerde ggz. Eén verzekeraar heeft
aparte plafonds voor basis- en gespecialiseerde ggz. Multizorg
hanteert een plafond in uren in plaats van in euro’s.
Zilveren Kruis hanteert een omzetplafond van minimaal € 50.000
voor vrijgevestigde praktijken. De Friesland hanteert een
minimumplafond van € 20.000 in verband met praktijkvariatie bij
vrijgevestigde praktijken die weinig verzekerden van De Friesland
behandelen. De meeste verzekeraars bepalen de hoogte van het
omzetplafond op basis van realisatie in het verleden. VGZ heeft
expliciet opgenomen in het inkoopbeleid dat het plafond naar
beneden bijgesteld kan worden als de productie meer dan 10%
achterblijft ten opzichte van het plafond of in geval van

MARKTSCAN GGZ 2016 | 65

1
2
3
4
5

Wat doen zorgaanbieders als ze het omzetplafond van een
verzekeraar bereiken?
Zorgaanbieders:
• verwijzen patiënten door naar een collega zorgaanbieder die
wel ruimte heeft;
• vragen de patiënt contact op te nemen met de zorgverzekeraar
om een uitzondering te maken;
• adviseren patiënten om over te stappen naar een andere
zorgverzekeraar die ruimere of geen plafonds hanteert. Dit is
het geval met patiënten waarmee de aanbieders een langere
behandelrelatie hebben of bij patiënten die zich rond de
jaargrens aanmelden;
• verwijzen patiënten naar hun zorgverzekeraar voor
zorgbemiddeling.

Hoe reageren zorgverzekeraars als het omzetplafond
wordt bereikt?
• aanbieders mogen patiënten weigeren als het omzetplafond is
bereikt;
• als het plafond wordt bereikt tijdens de behandeling van de
patiënt, moet de aanbieder de zorg door blijven leveren aan
deze patiënt (zonder vergoeding);
• zorgaanbieders moeten tijdig melden als het omzetplafond in
zicht komt. Verzekeraars geven aan dat er ruimte is om in
gesprek te gaan en in bepaalde gevallen de zorg boven het
plafond alsnog te vergoeden;
• ze bemiddelen een patiënt naar een andere aanbieder.

Prijzen
Alle verzekeraars hanteren een afslag op het maximumtarief van de
NZa of een eigen referentietarief (Multizorg). Het basistarief verschilt
van 80% tot 85% van de maximumtarieven. Bij de meeste
verzekeraars is het mogelijk om een hoger percentage dan het
basistarief af te spreken met criteria die verschillen per verzekeraar.
De criteria die verzekeraars gebruiken voor een hoger tarief zijn:
• percentage van patiënten waar ROM toegepast wordt
(en besproken wordt met de patiënt);

• aantal opleidingsplaatsen;
• percentage inzet van medebehandelaren;
• bezit van keurmerk Kwaliteit in Basis ggz (KiBG) of visitatie
Landelijke Vereniging van Vrijgevestigde Psychologen en
Psychotherapeuten (LVVP)/Nederlands Instituut van Psychologen
(NIP)/Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP);
• samenwerking in een (regionaal) netwerk;
• werken met zorgprogramma’s;
• inzet van e-health.

6
7
8

9

MARKTSCAN GGZ 2016 | 66

1
2
3
4
5
6
7
8

9

Het maximum dat behaald kan worden op basis van de criteria is in
de basis-ggz 100% en in de gespecialiseerde ggz 98% van het
maximumtarief van de NZa.
Menzis hanteert naast het omzetplafond ook een prijsplafond met
normatief uurtarief. Als het gemiddelde uurtarief wordt overschreden,
dan wordt het meerdere teruggevorderd. Bij de afwikkeling van het
contractjaar wordt bekend of er sprake is van een terugvordering.
CZ hanteert een productmix in de basis-ggz. Volgens het contract
mogen aanbieders hiervan 5% afwijken.
Tot slot sluiten sommige verzekeraars prestaties van meer dan 6000
minuten expliciet uit in het contract of hanteren een degressief tarief
voor deze prestaties. Menzis sluit parallelle dbc’s uit bij
vrijgevestigden.
Selectieve inkoop
VGZ en CZ passen selectieve inkoop toe voor bepaalde stoornissen.
VGZ hanteert extra kwaliteitscriteria voor alcohol en aan overige
middelen gebonden stoornissen, eetstoornissen en dementie in de
gespecialiseerde ggz. Om basis-ggz te verlenen aan VGZ verzekerden
met een online polis moeten aanbieders in het bezit zijn van het
keurmerk KiBG of gelijkwaardig (visitatie LVVP/NIP/NVvP).
CZ contracteert complexe persoonlijkheids- en eetstoornissen en dbc’s
met meer dan 3000 minuten alleen bij bepaalde aanbieders. Deze
aanbieders moeten onder andere voldoen aan bepaalde kwaliteits­
criteria. Aanbieders die niet gecontracteerd zijn mogen deze zorg niet

in rekening brengen voor CZ verzekerden. Daarnaast koopt CZ de
prestatie basis-ggz chronisch uitsluitend in bij instellingen.
Kwaliteitseisen
Alle verzekeraars stellen als eis dat de aanbieder een kwaliteitsstatuut
heeft dat geregistreerd is bij het Zorginstituut.
De verzekeraars volgen het kwaliteitsstatuut voor de beroepen die
regiebehandelaar mogen zijn. Er zitten wel verschillen in de eisen die
verzekeraars stellen aan het aandeel directe tijd door de
regiebehandelaar.
Tabel 33 Ondergrens tijdsaandeel regiebehandelaars in de
behandeling
Inkoopcombinatie /
zorgverzekeraar

Eis

Zilveren kruis

Geen eis

CZ

85% door regiebehandelaar

VGZ

Basis-ggz:
G-ggz:

Menzis

80% door regiebehandelaar

Multizorg

80% door regiebehandelaar

DSW

60% door regiebehandelaar

De Friesland

Geen eis

30% regiebehandelaar
geen eis

MARKTSCAN GGZ 2016 | 67

1
2
3
4
5
6
7

Administratieve lasten
Vanuit de beleving van de vrijgevestigde zorgaanbieders zorgen de
verschillende eisen die verzekeraars stellen bij de inkoop van ggz voor
veel administratieve lasten. Selectieve inkoop is een belangrijk
onderdeel van het zorgstelsel, maar er moet wel oog zijn voor de
administratieve lasten.
Vergelijking met instellingen
Twee jaar geleden is in de marktscan onderzoek gedaan naar de
thema’s die spelen bij de contractering van ggz-instellingen. Er zijn
veel overeenkomsten in de inhoud van de contracten bij
vrijgevestigden en bij instellingen. Zo kopen verzekeraars ook bij
vrijgevestigden selectief in en wordt er gebruik gemaakt van
omzetplafonds. Het belangrijkste verschil is dat er geen
onderhandelings­mogelijkheden zijn voor individuele vrijgevestigden.
Wel is het mogelijk om als aanbieder een hoger tarief te krijgen door
te voldoen aan aanvullende (kwaliteits)eisen. Daarnaast worden er
lagere tarieven dan het maximumtarief gecontracteerd dan bij
instellingen. Tot slot komen max-maxtarieven niet voor bij
vrijgevestigde zorgaanbieders.

8

9
MARKTSCAN GGZ 2016 | 68

Conclusies
1
2
3
4

Inkoop bij vrijgevestigden in de ggz vindt vooral plaats op prijs. De
basistarieven voor vrijgevestigde aanbieders liggen rond de 80% van
het maximumtarief. Door te voldoen aan criteria die verzekeraars
stellen kunnen aanbieders een hoger tarief krijgen. Omzetplafonds
worden nog steeds ingezet als instrument om kosten te beheersen.
De eisen die verzekeraars stellen in hun contracten verschillen.
Sommige verzekeraars kopen zorg voor bepaalde aandoeningen
selectief in op basis van kwaliteitscriteria. De invoering
kwaliteitsstatuut draagt bij aan de inzicht in de kwaliteit van een
aanbieder en het uniformeren van kwaliteitseisen.

5
6
7
8

9
MARKTSCAN GGZ 2016 | 69

Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
Postadres

Postbus 3017
3502 GA Utrecht
Bezoekadres

Newtonlaan 1-41
3584 BX Utrecht
Telefoon: 030 - 296 81 11
Website: www.nza.nl
Twitter: @zorgautoriteit
Informatielijn

Telefoon: 088 - 770 8 770
(bereikbaar tussen 09.00-17.00 uur - lokaal tarief)

E-mail: info@nza.nl
Vormgeving

Optima Forma bv

MARKTSCAN GGZ 2016 | 70