Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 477

Sociaal domein

Nr. 33

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 februari 2018
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft mijn ambtsvoorganger, als coördinerend bewindspersoon voor de decentralisatieoperaties, verzocht om een reactie op de aanbevelingen uit het rapport
«Gezond verstand – Publieke kennisorganisaties in de gezondheidszorg»
dat het Rathenau Instituut op 7 september 2017 openbaar maakte. Tevens
verzocht de commissie na te gaan of meer landelijk georiënteerde
kennisinstituten hun taken tijdig zouden moeten aanpassen aan decentralisaties die gaande zijn. Via deze brief stuur ik u mijn reactie op uw
verzoek, mede namens de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Minister voor Basisen Voortgezet Onderwijs en Media.
De toenmalige Staatssecretaris van VWS heeft bij brief van 6 oktober 2017
reeds een reactie gegeven op het rapport, in antwoord op de vragen van
Kamerlid Ellemeet (Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 119). Deze
brief is in lijn met die reactie.
Rapport «Gezond verstand»: Conclusies en aanbevelingen
Aanleiding voor het rapport van het Rathenau Instituut vormen de recente
decentralisaties. Deze reactie heeft dan ook betrekking op de kennisontwikkeling in het sociaal domein. Per 1 januari 2015 zijn de Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet van kracht
geworden. Daarmee zijn meer verantwoordelijkheden bij gemeenten
belegd. Het Rathenau Instituut constateert dat de decentralisaties ook
gevolgen hebben voor de rol en positie van de publieke kennisorganisaties. Het Rathenau Instituut heeft dit onderzocht bij het NIVEL (Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg), het RIVM
(Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu), het Trimbos-instituut
(Kennisinstituut voor geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg en

kst-34477-33
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 477, nr. 33

1

maatschappelijke zorg) en Vilans (Kenniscentrum voor langdurende zorg).
Op basis daarvan concludeert het Rathenau Instituut dat:
– de positie en rol van publieke kennisorganisaties onduidelijk worden.
– hierdoor de publieke kennisopbouw op het gebied van de volksgezondheid onder druk staat.
Om de publieke kennisopbouw te borgen, beveelt het Rathenau Instituut
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan om:
1. doelen te stellen met betrekking tot de opbouw van een gedeelde
kennisbasis op het gebied van gezondheid.
2. rekening te houden met publieke kennisorganisaties en maatregelen
te nemen om tot een gedeelde kennisbasis te komen.
3. de gedeelde kennisbasis op systeemniveau te monitoren en
evalueren; wordt de juiste kennis ontwikkeld voor de nieuwe zorg
waarin de patiënt centraal staat?
Reactie op de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van het
Rathenau Instituut
Het kabinet hecht groot belang aan een zorgvuldig uitgevoerde decentralisatie in het sociaal domein. Deze decentralisaties zouden moeten bijdragen aan meer integrale zorg en ondersteuning die aansluit bij de
behoeften van cliënten. Kennis is één van de factoren die van invloed is
op de kwaliteit van de zorg en ondersteuning. Wetenschappelijk
onderzoek is in die zin zeker van belang voor het gemeentelijk beleid en
de uitvoering daarvan. De bij het sociaal domein betrokken ministeries
hebben van oudsher een grote verantwoordelijkheid genomen voor het
faciliteren van de uitvoering met kennis, waarbij de departementen
verschillen in de manier waarop ze daar invulling aan geven. Bij het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is bijvoorbeeld sprake
van een uitgebreide en grotendeels landelijke kennisinfrastructuur door
middel van financiering van kennisinstellingen, terwijl het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid veel meer gebruik maakt van
meerjarige kennisprogramma’s zoals «Vakkundig aan het werk» en
«Vakmanschap». Op het terrein van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap is een grote rol weggelegd voor het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) dat niet alleen onderzoek maar ook
kennisbenutting stimuleert.
De laatste jaren is in discussie welke gevolgen de decentralisaties zouden
moeten hebben voor de kennisinfrastructuur en voor de rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende actoren. In een gedecentraliseerd
stelsel zijn gemeenten immers verantwoordelijk voor de zorg en de
(arbeids-)ondersteuning aan haar burger. Dit veronderstelt een grote mate
van beleids- en handelingsvrijheid van gemeenten. Gemeenten hebben
binnen het decentrale stelsel ook een eigen verantwoordelijkheid voor het
ontwikkelen, delen en benutten van de kennis voor hun beleid en voor de
lokale uitvoering. Het gesprek hierover wordt onder meer gevoerd binnen
het Programma Sociaal Domein, waar de kennis- en leerinfrastructuur een
belangrijk thema is. De discussie heeft onder meer tot het inzicht geleid
dat ten aanzien van de inhoudelijke programmering van door het Rijk
gefinancierde kennisinstellingen en -programma’s in het sociaal domein,
de kennisvragen uit de praktijk van gemeenten, professionals en cliëntenorganisaties leidend moeten zijn. Daarbij past dat gemeenten meer
invloed kunnen uitoefenen op die inhoudelijke programmering. Ook is het
inzicht gegroeid dat bij domeinoverstijgende thema’s meer samenwerking
nodig is tussen kennispartijen. Dit heeft in de laatste jaren geleid tot een
grotere inhoudelijke betrokkenheid van gemeenten en een verbeterde
samenwerking tussen de kennisinstituten op domeinoverstijgende
onderwerpen. Deze werkwijze moet ertoe bijdragen dat, conform de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 477, nr. 33

2

aanbevelingen van het Rathenau Instituut, de juiste kennis wordt
ontwikkeld voor de nieuwe zorg waarin de cliënt centraal staat.
Het Rathenau Instituut concludeert dat de positie en rol van de publieke
kennisorganisaties als gevolg van de decentralisaties onduidelijk worden
en dat hierdoor de publieke kennisopbouw op het gebied van volksgezondheid onder druk staat. Er vindt weliswaar discussie plaats tussen Rijk
en gemeenten over rollen en verantwoordelijkheden rond kennis, maar
dat heeft er niet toe geleid dat de departementen hun inzet op het terrein
van kennis hebben verminderd of afgebouwd; er is geen sprake van
discontinuïteit of een trendbreuk. De publieke kennisopbouw is dus niet in
het gedrang. Wel stelt het Rathenau Instituut terecht dat zich nieuwe
vraagstukken voordoen nu de gemeenten vanaf 2015 een grote verantwoordelijkheid hebben gekregen voor de participatie van mensen op de
onderscheiden levensterreinen. Volgens het Rathenau Instituut schakelen
gemeenten vaker zelf partijen in rond bepaalde (kennis-)vraagstukken en
leidt de opkomst van nieuwe kennisaanbieders tot een heterogener en
onoverzichtelijker aanbod. Het klopt dat er een ontwikkeling is naar
nieuwe en veelal regionaal georganiseerde (en gefinancierde) kennisnetwerken en dat gemeenten vaker zelf nieuwe partijen inschakelen. Dat is
echter naar mijn mening een positieve ontwikkeling die goed past bij de
gemeentelijke verantwoordelijkheid. Overigens gold ook vóór de recente
decentralisaties dat een aanzienlijk deel van de regionale en landelijke
kennisnetwerken niet of slechts deels vanuit het Rijk werd gefinancierd en
dat derhalve de invloed van het Rijk daarop beperkt is. Dat vereist
uiteraard wel dat kennis wordt samengebracht en beschikbaar is voor
gemeenten, professionals et cetera.
Hoewel een aantal positieve ontwikkelingen in gang is gezet, ligt er ook
nog een stevige opgave. Zoals ook door het Rathenau Instituut gesignaleerd, sluiten de kennisvragen van gemeenten en het kennisaanbod van
de publieke kennisorganisaties nog onvoldoende op elkaar aan. Veel
kennisinstellingen zijn thematisch georganiseerd en er is meer domeinoverstijgende afstemming en samenwerking nodig. Professionals en
beleidsmakers ervaren het kennisaanbod mede als gevolg van het grote
aantal kennisactoren als onoverzichtelijk. Gemeenten hebben aangegeven
behoefte te hebben aan nieuwe vormen van leren en ontwikkelen in en
van de (lokale) praktijk, in co-creatie met lokale partijen zoals professionals en cliënten(organisaties). Uitgangspunt daarbij is het levensbreed
perspectief van de cliënt en het in dat kader integraal oppakken van
zijn/haar zorg- en ondersteuningsvragen. De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in eerdergenoemde reactie op het
rapport van het Rathenau Instituut de noodzaak aangegeven om tot een
betere kennisagenda te komen. Inmiddels is binnen het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport een traject gestart om te komen tot
betere en meer samenhangende aansturing van de door het ministerie
gefinancierde kennisinstellingen.
Rijk en gemeenten hebben afgesproken dat in het kader van het
Programma Sociaal Domein vraagstukken rond de kennisinfrastructuur
gezamenlijk verder zullen worden opgepakt. Er worden «lerende praktijken» gestart rond een aantal prangende uitvoeringsvraagstukken. In
samenspraak met gemeenten wil ik bezien hoe tot een betere kennisagenda kan worden gekomen en wat de rol van de verschillende kennispartijen bij de kennisontwikkeling en kennisverspreiding is. Een betere
aansluiting tussen de regionale kennisnetwerken en de landelijke
kennisinstellingen die betrokken zijn bij het zorgdragen voor een goede
kennisbasis is daarbij van belang. Het gaat hierbij uiteraard niet alleen om
de vier bij het onderzoek van het Rathenau Instituut betrokken kennisinstellingen maar ook om de andere kennisorganisaties en kennispro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 477, nr. 33

3

gramma’s gericht op het sociaal domein. Zoals ik heb toegezegd, zal de
Tweede Kamer periodiek geïnformeerd worden over de voortgang van het
programma (Kamerstuk 34 477, nr. 16).
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 477, nr. 33

4