Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 983

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 september 2022
Op 8 april 2022 heeft de Adviesraad voor wetenschap, technologie en
innovatie (AWTI) het advies «Grenzeloos onderzoeken. Stimuleer
interdisciplinariteit met twee onderscheidende overheidsrollen» gepubliceerd. Zoals gevraagd door de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap van uw Kamer heb ik in mijn beleidsbrief van 17 juni 2022
een eerste korte reactie op het rapport opgenomen.1 Met deze brief stuur
ik u, mede namens de Minister van Economische Zaken en Klimaat, een
nadere reactie op dit rapport. De centrale vraag in het advies is: «Hoe kan
het Rijk interdisciplinariteit beter en blijvend stimuleren?».
Met interdisciplinair onderzoek en onderwijs worden grenzen tussen
(wetenschappelijke) disciplines overbrugd. Hierdoor kunnen doorbraken
in kennis worden gerealiseerd die bijdragen aan complexe maatschappelijke vraagstukken zoals klimaatverandering, veiligheid of kansengelijkheid. Deze vraagstukken beperken zich immers niet tot traditionele
disciplinegrenzen. Het adviesrapport van de AWTI schetst op heldere wijze
dat interdisciplinair onderzoek vele vormen kent. Door de uiteenlopende
invullingen van interdisciplinair onderzoek kan de overheid deze vorm van
onderzoek niet in algemene zin stimuleren. In plaats daarvan stelt de
AWTI dat de overheid een duidelijk onderscheid dient te maken tussen de
twee rollen die het Rijk volgens de AWTI vervult: enerzijds bottom-up door
ruimte te bieden aan grensverleggend onderzoek dat vanuit de wetenschap en samenleving ontstaat, anderzijds top-down door richting te
geven aan en coördineren van onderzoek gericht op maatschappelijke
opgaven. De AWTI schetst een aantal stappen die genomen kunnen
worden om deze twee rollen krachtiger invulling te geven.

1

kst-31288-983
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 31 288, nr. 964.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 983

1

Ik dank de AWTI voor dit waardevolle rapport waarin het belang en de
kenmerken van interdisciplinair onderzoek scherp uiteen worden gezet. In
deze brief ga ik nader in op de adviezen en de vier aanbevelingen in het
rapport.
Ruimte voor interdisciplinariteit op initiatief onderzoekers
De eerste aanbeveling van de AWTI ter vermindering van bestaande
belemmeringen is om bottom-up interdisciplinariteit in het onderzoek te
faciliteren. Dit kan volgens het advies het beste door meer ruimte te geven
aan het initiatief van individuele onderzoekers of teams van onderzoekers,
bedrijven of organisaties met een wetenschappelijke of maatschappelijke
drijfveer. Bijvoorbeeld door het starten van een nieuw programma gericht
op excellente interdisciplinariteit in kleine teams, of in andere
programma’s de drempels voor niet-wetenschappelijke partijen te
verlagen.
Relevant voor deze aanbeveling is dat het kabinet momenteel grote
investeringen in het stelsel van hoger onderwijs en onderzoek doet, met
als doel het bevorderen van excellent, ongebonden onderzoek dat inspeelt
op veelbelovende wetenschappelijke ontwikkelingen. Zoals ik in mijn
beleidsbrief hoger onderwijs en wetenschap uiteen heb gezet, gaat het
om investeringen in het hele stelsel.1 Deze investeringen vergroten de
ruimte voor onderzoekers om ongebonden onderzoek te doen, en
verminderen eventuele schotten tussen disciplines in lijn met de
aanbeveling van de AWTI. Een voorbeeld zijn de starters- en stimuleringsbeurzen, waarbij onderzoekers veel vrijheid hebben om de grenzen van
hun onderwerp te kiezen. Ook in de uitwerking van sectorplannen is er
ruimte om interdisciplinariteit te faciliteren, bijvoorbeeld door de manier
waarop de plannen bijdragen aan versterking van thema’s zoals
maatschappelijke impact.
In de context van de oproep in het adviesrapport om drempels te
verminderen voor niet-wetenschappers worden ook stappen gezet. Zo
heeft de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
(NWO) de ambitie om maatschappelijke partners financieel tegemoet te
komen die een wezenlijke bijdrage leveren aan de doelstelling van een
NWO-samenwerkingsprogramma.2
Bevorderen samenwerking voor maatschappelijke opgaven
Het tweede advies van de AWTI is om duidelijker keuzes te maken in het
top-down richting geven aan en het coördineren van onderzoek gericht op
maatschappelijke opgaven.
In mijn beleidsbrief heb ik specifiek aandacht gegeven aan deze aanbeveling om duidelijkere keuzes te maken. Zo wordt met een investering
vanuit het fonds voor Onderzoek en Wetenschap in de komende tien jaar
gemiddeld € 50 miljoen per jaar geïnvesteerd in vernieuwing en
modernisering van bestaande onderzoeks-infrastructuur voor toegepast
onderzoek, met als één van de doelstellingen het ontwikkelen van kennis
en toepassingen voor maatschappelijke oplossingen en transities. Hier ligt
een kans om interdisciplinariteit te bevorderen. Over de Nationale
Wetenschapsagenda (NWA) en haar rol bij de versterking van samenwerking tussen disciplines zal ik u op korte termijn een aparte brief sturen,
naar aanleiding van het recente advies van AWTI en de onafhankelijke
evaluatie.

2

Kamerstuk 29 338, nr. 258, NWO strategie 2023 – 2026 «Wetenschap werkt!».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 983

2

Daarnaast is het dankzij de extra financiering vanuit het Nationaal
Groeifonds van het kabinet mogelijk om gericht financiering te verbinden
aan bepaalde maatschappelijke uitdagingen. Vanaf de derde ronde van
het Nationaal Groeifonds, die dit jaar is gestart, zal de beoordelingscommissie extra aandacht geven aan de thematische samenhang van haar
portfolio, onder andere door het missie-gedreven topsectoren- en
innovatiebeleid nadrukkelijker als uitgangspunt te nemen en concrete
uitdagingen te formuleren op aandachtsgebieden.
Het is belangrijk om in dit kader tot een eenduidige visie te komen op
maatschappelijke impact, waaronder valorisatie. De Minister van EZK en
ik zullen zoals aangekondigd in de eerder genoemde beleidsbrief, samen
met universiteiten en andere kennisinstellingen, maatschappelijke
organisaties, startups en bedrijfsleven hieraan werken.3 Bestaande
initiatieven zoals het ondernemerschapsonderwijs, de Faculty of Impact,
de Regeling Thematische Technology Transfer en de Nationale Wetenschapsagenda hebben in de afgelopen jaren al een stimulerende rol
gespeeld. Zoals beschreven in mijn beleidsbrief sta ik positief tegenover
contact met de AWTI bij het voorbereiden van deze visie op betere
knowledge transfer en meer kans op maatschappelijke impact.
Interdisciplinaire samenwerking in het hoger onderwijs
De derde aanbeveling van de AWTI betreft het stimuleren van interdisciplinariteit in het hoger onderwijs. Ik onderschrijf deze aanbeveling, maar
stel ook vast dat er al veel goede initiatieven lopen in het veld. Zoals ik
ook opmerkte in mijn beleidsbrief ben ik tijdens mijn werkbezoeken onder
de indruk geraakt van onderwijsprojecten waarin in toenemende mate
maatschappelijke uitdagingen en grote transities centraal staan, en waarin
over grenzen van disciplines en van onderwijssectoren (mbo, hbo en wo)
heen wordt gewerkt.
Voorop gesteld moet worden dat instellingen binnen het hoger onderwijs
zelf leidend zijn in het ontwikkelen van nieuwe initiatieven. Door in
dialoog te zijn met maatschappelijke partners, weten zij welke brede
vaardigheden en competenties nodig zijn in opleidingen, waar de
arbeidsmarkt en de complexiteit van maatschappelijke vraagstukken om
vragen. Nu al spelen onderwijsinstellingen met hun onderwijsaanbod
goed in op deze behoefte. Opleidingen hebben steeds vaker een
innovatief en interdisciplinair karakter en het aantal nieuwe opleidingen
met een sectoroverstijgende insteek neemt in verhouding toe. Daarnaast
is het van belang dat vernieuwing van het onderwijs zoveel mogelijk
wordt vormgegeven binnen reeds bestaande opleidingen. De wet- en
regelgeving biedt hier al veel ruimte voor: instellingen kunnen zelf
inspelen op ontwikkelingen zonder daar een nieuwe opleiding voor te
hoeven starten.4
Wanneer een onderwijsinstelling een nieuwe opleiding wil starten,
bijvoorbeeld over de grenzen van disciplines heen, gaat hier een
toetsingsproces aan vooraf. Het onderbouwen van de macrodoelmatigheid van een nieuwe opleiding met een innovatief en interdisciplinair
karakter en een vergelijking met aanverwante opleidingen bleek in de

3

Kamerstuk 31 288, nr. 952, Motie van de leden Van der Woude en Van der Graaf over een
eenduidige visie op maatschappelijke impact, waaronder valorisatie.
4
In de brochure «Ruimte in regels» van het Ministerie van OCW is als richtlijn gegeven dat een
verantwoorde omgang met de ruimte wat OCW betreft ligt op het maximaal wijzigen van 50%
van de beoogde eindkwalificaties van de gehele opleiding (inclusief alle varianten) in zes jaar.
Instellingen mogen daar, met het oog op het eigen profiel en opleidingen en mits goed
gemotiveerd, van afwijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 983

3

praktijk lastig te zijn. In de Regeling macrodoelmatigheid hoger onderwijs
is daarom meer ruimte gecreëerd voor een kwalitatieve onderbouwing
van de arbeidsmarktbehoefte.
Kennis over interdisciplinariteit delen
Het vierde en laatste advies van de AWTI is om de kennis over interdisciplinariteit in onderzoek in brede zin beter te verbinden en te gebruiken. De
AWTI noemt hierbij specifiek ministeries, NWO en ook de kennisinstellingen, met als doel dat beleidsmakers, uitvoerders en onderzoekers
hierover de juiste kennis hebben. Dit draagt bij aan een betere beoordeling van onderzoeksvoorstellen, een betere uitvoering van die
voorstellen, en aan een betere verbinding van kennis tussen organisaties
en tussen theorie en praktijk.
Dit inzicht onderschrijf ik. Ik wil hierbij inzetten op het versterken van de
volledige kennisketen en alle typen kennisinstellingen ondersteunen. Bij
deze aanbeveling speelt NWO een belangrijke rol. Zo zal NWO een grotere
rol spelen in het verbinden van kennis over interdisciplinariteit door het
stimuleren van nationale en internationale kennisnetwerken en het
bevorderen van alle vormen van disciplinaire (mono-, inter- en transdisciplinaire) samenwerking, kennisketenbrede samenwerking en kennisopbouw. NWO wil hierbij specifiek inzetten op het vanaf het begin
betrekken van alle partners bij een inter- en transdisciplinaire samenwerking bij de financiering van onderzoek. Aanvullend beveelt de AWTI
aan om een zwaartepunt te vormen op het gebied van inter- en transdisciplinaire samenwerking zodat kennis tussen organisaties beter verbonden
kan worden. Op dit vlak heb ik er vertrouwen in dat het onlangs
opgerichte kennisplatform van NWO deze expertisefunctie succesvol kan
uitbouwen. Daarnaast stimuleer ik de deelname van Nederlandse partners
aan Europese onderzoeks- en innovatiesamenwerking zoals Horizon
Europe, waarin de betrokkenheid van verschillende sectoren, disciplines
en eindgebruikers een belangrijk uitgangspunt vormt.
Ik ben verheugd om te lezen dat de AWTI in haar adviesrapport constateert dat er al volop interdisciplinair onderzoek plaatsvindt en dat er al
veel gebeurt om dit te stimuleren. Met deze uitgangspositie en in deze
brief genoemde stappen voor de toekomst heb ik er volste vertrouwen in
dat we in Nederland bouwen aan de verdere integratie van het werken
over de grenzen van disciplines.
In de afgelopen decennia zijn sommige bestaande grenzen tussen
disciplines al danig vervaagd en disciplinaire grenzen zullen blijven
verschuiven. Dit is een proces dat hand in hand gaat met de toenemende
complexiteit van maatschappelijke vraagstukken.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 288, nr. 983

4