FRONT OFFICE VOEDSEL- EN PRODUCTVEILIGHEID

Oriënterende risicobeoordeling crematie-as in tatoeage-inkten
Risicobeoordeling aangevraagd door:
Risicobeoordeling opgesteld door:
Datum aanvraag:
Datum Advies:
Projectnummer:

NVWA
RIVM
06-08-2015
06-11-2015 (definitief)
V/090130/15/NF

1. Onderwerp
GGD-en NVWA krijgen vanuit de praktijk van tatoeageshops de vraag over het mogelijke
gezondheidsrisico verbonden aan het toevoegen van crematie-as aan tatoeage-inkten.
Deze vraag is ook aan de orde geweest in overleg tussen de minister van VWS en de
Tweede Kamer over wijzigingen in de Warenwet. De minister heeft toegezegd om te
bezien of er een mogelijkheid is om veilig te tatoeëren met as van overledenen. NVWA
bereidt momenteel een advies voor aan de minister van VWS over dit onderwerp.
In opdracht van het LCHV (Landelijk Centrum Hygiëne en Veiligheid van het RIVM) is
door Noz en Scheltema (2015) een verkenning uitgevoerd van de gezondheidsproblemen
die zich kunnen voordoen door het toevoegen van as aan tatoeage-inkten. Deze auteurs
presenteren onder andere gegevens over de chemische samenstelling van crematie-as
zoals gerapporteerd door Smit (1996). De nadruk lag daarbij op een reeks
metalen/elementen. Noz en Scheltema hebben daarnaast ook interviews afgenomen bij
betrokkenen uit de tatoeagepraktijk en bij enkele dermatologen.
2. Vraagstelling
Voor een goed onderbouwd advies aan de minister van VWS heeft de NVWA behoefte
aan antwoorden op een aantal specifieke vragen:
1) zijn er aanvullende of recentere gegevens bekend over de samenstelling van
crematie-as naast de analyses door Smit (1996)? Zijn er bijvoorbeeld
aanwijzingen dat persistente organische stoffen zoals PAK’s, PCB’s of dioxines
aanwezig kunnen zijn in de as?
2) welke gezondheidsrisico's zijn te verwachten van het tatoeëren met inkt waarin
een beperkte hoeveelheid as is gemengd? Ga uit van de samenstelling van
as, met name zware metalen, zoals gerapporteerd door Smit (1996); benut
recentere gegevens als deze beschikbaar zijn.
3) is er een maximaal toelaatbare hoeveelheid as aan te geven die in een tatoeage
verwerkt zou mogen worden, zodanig dat het risico verwaarloosbaar is?
4) welke handelingen zouden nodig zijn om het tatoeëren met as zo veilig mogelijk
te maken?
5) welke gegevens zouden verzameld moeten worden om resterende onzekerheden
over het risico te verkleinen?
3. Leeswijzer
In hoofdstuk 4 gaan we kort in op hoe het crematieproces verloopt. Daarop volgend, in
hoofdstuk 5, geven we een kort overzicht van wat er bekend is over toxische stoffen die

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

1

vrijkomen tijdens de crematie en over de samenstelling van crematie-as. Hoofdstuk 6
beschrijft de opzet van de risicobeoordeling. In hoofdstuk 7 geven we de resultaten. De
hoofdstukken 8 en 9 bevatten respectievelijk de discussie van de resultaten en de
conclusies. In hoofdstuk 10, tenslotte, beantwoorden we de door NVWA gestelde vragen.
De beoordeling van de microbiële veiligheid van het toevoegen van crematie-as aan
tatoeage-inkten valt buiten de scope van dit advies.
Conclusies
Omdat de beschikbare gegevens beperkt zijn, is slechts een oriënterende
risicobeoordeling mogelijk. Crematie-as is een mengsel van beenresten en as. Bij
contact met water ontstaat een basische oplossing. Voor wat betreft concentraties van
individuele stoffen in crematie-as zijn er beperkte gegevens beschikbaar voor
metalen, dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs.
De mate van migratie vanuit het ingebrachte materiaal naar de systemische circulatie
is onbekend. Op dit punt zijn aannames gedaan. Risicoberekeningen op basis van de
beperkte concentratiegegevens voor metalen wijzen op de afwezigheid van een risico
voor wat betreft systemische toxiciteit door het gebruik van crematie-as in tatoeages.
Dergelijke berekeningen voor dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs wijzen ook op
afwezigheid van een systemisch gezondheidsrisico. Voor PAKs en mogelijk andere
aanwezige verontreinigingen is geen uitspraak mogelijk.
Over de mogelijke lokale schadelijke reacties in het behandelde huidgebied als gevolg
van de aanwezigheid van crematie-as in tatoeages is geen informatie beschikbaar. Het
monitoren van eventuele gezondheidsklachten uit de praktijk kan een eerste stap zijn
om op dit punt meer inzicht te krijgen.
De antwoorden op de specifieke vragen uit hoofdstuk 2 zijn opgenomen in hoofdstuk
10 van dit advies.
4. Het crematieproces
Verbrandingsinstallaties in crematoria bestaan meestal uit twee kamers. De eerste kamer
heeft branders die zorgen voor verbranding van de kist en het lijk. Mechanische lanzen
zorgen voor verkleining en omzetten van de inhoud. De temperatuur in deze kamer is
van 300 tot 800 ˚C. De verbrandingsgassen worden naar een tweede kamer gevoerd
voor naverbranding. Daar wordt extra lucht toegevoerd om de verbranding te
bevorderen. De temperatuur in de tweede kamer is 850 ˚C (EMEP/EEA 2013).
Voor een crematie kan plaatsvinden wordt de oven voorverwarmd. Het voorverwarmen
van de oven (koude start) zal doorgaans alleen noodzakelijk zijn voor de eerste crematie
van de dag. Hierna blijft de oven voldoende warm om de volgende crematie te kunnen
laten plaatsvinden (warme start) (http://www.uitvaart.nl/infotheek/begraven-cremerene-a/cremeren/de-crematieoven).
Alle aanwezige stoffen verbranden en verdampen tijdens het crematieproces met
uitzondering van beenfragmenten en niet brandbare materialen (protheses, juwelen,
metalen onderdelen van de kist, nagels etc). Het skelet wordt dus gereduceerd tot
botfragmenten en deeltjes (onvolledige verbranding). Uit de resten die overblijven
worden de niet verbrande delen verwijderd. Botfragmenten en as worden tenslotte
vermalen om een uniform mengsel te verkrijgen dat in een urn geplaatst kan worden.
Het cremeren duurt van 1,5 tot 5 uur (duur afhankelijk van het gewicht van de persoon
en de soort kist). De resten wegen 2 tot 4 kilo (EMEP/EEA 2013). De Nederlandse
website ‘uitvaart.nl’ geeft een relatief korte duur voor de gemiddelde crematie van

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

2

ongeveer
75
minuten
a/cremeren/de-crematieoven)

(http://www.uitvaart.nl/infotheek/begraven-cremeren-e-

Crematie-as is dus een heterogeen mengsel bestaand uit botresten (CaPO4) en
verbrandingsas. Bij contact met water ontstaat een basisch mengsel. De beschikbare
gegevens over de samenstelling van as zijn beperkt. De samenstelling van de as hangt
naar verwachting deels af van de samenstelling van de bron (het lijk, de kist met verdere
inhoud).
5. Toxische stoffen en crematoria
Voor wat betreft toxische stoffen die ontstaan bij crematies wordt in de
wetenschappelijke literatuur vooral aandacht besteed aan emissies van chemische stoffen
naar lucht tijdens de crematie. EMEP/EEA (2013) geeft default emissiefactoren (in g of
mg/lichaam) voor stikstofoxiden, koolmonoxide, zwaveldioxide, PM10, PM2,5, kwik,
vluchtige organische stoffen (VOCs), zware metalen, PAKs, PCBs, dioxines en furanen, en
hexachloorbenzeen (HCB). In werkelijke situaties kan de emissie sterk afwijken van deze
factoren omdat de samenstelling van de bron en de omstandigheden in het crematorium
wisselend zijn (EMEP/EEA 2013).
De meeste meetgegevens over emissie naar lucht bij crematoria hebben betrekking op
dioxines en kwik. Voor PCBs en HCB geldt dat de omstandigheden voor vorming
aanwezig geacht moeten worden maar metingen van emissie naar lucht ontbreken (UNEP
2007). Iets dergelijks kan ook voor PAKs geconcludeerd worden.
Voor de huidige vraag zijn alleen de concentraties van toxische stoffen in de crematie-as
van belang. Zoals de NVWA al aangeeft in haar vraagbrief zijn gegevens over de
samenstelling van crematie-as schaars. Molenaar et al. (2009) geven een tabel ontleend
aan Smit (1996). In deze tabel worden de gemeten concentraties voor een groot aantal
metalen opgegeven voor koude start-ovens en warme start-ovens. Literatuurrecherche in
PubMed en SCOPUS leverde geen verdere gegevens op over concentraties van metalen in
crematie-as. In de risicobeoordeling in hoofdstuk 7 zullen voor de chemische
samenstelling van crematie-as de data van Smit (1996) gebruikt worden.
Literatuurrecherche in PubMed en SCOPUS naar gegevens over organische stoffen in
crematie-as leverde slechts één publicatie op. In het desbetreffende onderzoek,
uitgevoerd in Japan, werden in bodemas van crematoria 0-0.042 ng-TEQ/g gevonden
voor dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs (Takeda et al. 2014). Voor HCB, PAKs en
eventuele andere aanwezige toxische organische stoffen in crematie-as zijn geen
gegevens gevonden.
6. Opzet risicobeoordeling
Zoals de voorstudie door Noz en Scheltema (2015) al aangeeft, zijn er veel onbekende
factoren met betrekking tot het gebruik van crematie-as in tatoeage-inkten. Dit betekent
een beperking voor de schatting van de blootstelling. Zoals boven aangegeven zijn er
slechts weinig gegevens over de samenstelling van crematie-as. Ook is de gebruikte
hoeveelheid as in een tatoeage niet bekend. Op dat punt is dus een aanname nodig. Noz
en Scheltema geven een schatting van maximaal 1 gram. Gezien het ontbreken van
verdere gegevens zal in de risicobeoordeling worden gerekend met deze waarde.
Systemische effecten
Voor de risicobeoordeling van metalen in crematie-as wordt de methode uit een eerdere
oriënterende risicoboordeling door het RIVM (2004) gebruikt. In dat rapport werd voor
een aantal metalen zoals gemeten in tatoeage-inkten de mogelijke chronische

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

3

lichaamsbelasting berekend voor tatoeagebezitters en werd deze afgezet tegen de
chronische lichaamsbelasting op basis van beschikbare toxicologische grenswaarden.
Daarbij werd een periode van 30 jaar gebruikt als tijdhorizon. De chronische
lichaamsbelasting op basis van de grenswaarde werd berekend over deze periode,
waarbij rekening werd gehouden met de absorptie in het maagdarmkanaal (berekening
interne dosis). Op dezelfde wijze werd de normale lichaamsbelasting via voedsel en
drinkwater over deze periode afgezet tegen de mogelijke chronische lichaamsbelasting
voor tatoeagebezitters. In de huidige beoordeling zijn de invoergegevens voor individuele
metalen (toxicologische grenswaarde, inname via voedsel) geactualiseerd.
Voor organische stoffen is dezelfde benadering toegepast.
Zoals aangegeven in RIVM (2004) is de gekozen benadering oriënterend. Eén reden
daarvoor is dat het onbekend is hoeveel van de aanwezige stoffen over de tijd heen
vrijkomen uit tatoeages en getransporteerd worden naar de systemische circulatie. Dat
geldt nadrukkelijk ook voor crematie-as in tatoeages. Dus ook hiervoor is slechts een
oriënterende beoordeling mogelijk. Voor de tatoeagepigmenten zoals beoordeeld in RIVM
(2004) werd voor metalen een (mogelijk) vrijkomen over lange periode aangenomen (30
jaar). In de tatoeage-inkten zijn de metalen aanwezig als onoplosbare pigmenten. In
crematie-as zullen metalen aanwezig zijn als oxide. Veruit de meeste metaaloxiden zijn
slecht oplosbaar en voor deze kan dezelfde aanname gedaan worden als voor metalen uit
tatoeage-inkten. Enkele metaaloxiden zijn echter goed oplosbaar en voor deze is een
snellere migratie aannemelijk. Voor de goed oplosbare metaaloxiden wordt daarom een
veel kortere tijdshorizon van 1 maand gekozen (arbitraire keuze). Voor organische
stoffen is de mate van migratie uit het getatoëeerde huidgebied ook onbekend. Voor
dioxines, furanen en dioxineachtige PCB’s, de enige organische stoffen waarvoor
concentratiegegevens voor crematie-as beschikbaar zijn, is bij afwezigheid van verdere
informatie ook de kortere tijdshorizon gekozen van 1 maand (worst case).
Sensibiliserende eigenschappen
Enkele van de aanwezige metalen hebben sensibiliserende eigenschappen. Het is niet
mogelijk een inschatting te maken van de kans op het optreden van sensibilisatie, of het
induceren van een allergische reactie. In dit advies zullen wij ons daarom beperken tot
het vermelden van de stoffen die een geharmoniseerde classificatie voor dit eindpunt
hebben (ECHA 2015).

Lokale effecten
Zoals aangegeven in RIVM (2004) is de evaluatie van de chronische lichaamsbelasting
gericht op mogelijke systemische toxiciteit. Lokale effecten zijn daarnaast mogelijk. Voor
metalen in tatoeage-inkten zijn deze slechts beperkt te beoordelen (RIVM 2004) en dat
geldt nog sterker voor het gebruik van crematie-as in tatoeages. Een risico voor wat
betreft lokale huidreacties door de aanwezigheid van crematie-as in de tatoeage is
mogelijk maar de grootte van dat risico is niet aan te geven. In kwalitatieve zin kan erop
gewezen worden dat crematie-as bij contact met water een alkalische suspensie oplevert
(waarschijnlijk door een geringe oplossing van metaaloxiden in water). Alkalische
oplossingen zijn schadelijk voor de huid en mogelijk dat door toevoegen van crematie-as
aan tatoeage-inkten de pH zoveel hoger wordt dat dermiscellen extra beschadigd worden
na het inbrengen van deze tatoeage-inkt. De pH van de tatoeage-inkt na toevoegen is
dus een punt van aandacht. De mate van pH verhoging kan eenvoudig bepaald worden
door pH-meting van de gebruiksklare inkt.
In het volgende hoofdstuk worden eerst de resultaten voor metalen gepresenteerd. Dit
gebeurt op identieke wijze als in RIVM (2004). Vervolgens gaan we in op organische
stoffen.

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

4

7. Resultaten
7.1 Metalen
Tabel 1 geeft de berekende interne lichaamsbelasting voor metalen bij een dagelijkse
inname van op het niveau van de TDI voor een periode van 30 jaar. Voor arseen, chroom,
en selenium werd een periode van 1 maand gebruikt omdat de oxides van deze metalen
oplosbaar zijn in water. De innames zijn berekend met behulp van een stofspecifiek
absorptiepercentage voor opname in het maagdarmkanaal. Deze percentages zijn
ontleend aan RIVM (2004) tenzij anders vermeld. De bronnen en de waarden van de
gebruikte TDIs worden opgegeven in Bijlage 2. Voor arseen en lood zijn op basis van
EFSA-beoordelingen eerdere TDIs teruggetrokken en wordt in de risicobeoordeling nu de
zgn. Margin of Exposure (MOE) gebruikt. Dit betekent het berekenen van een marge
tussen blootstelling en een referentiepunt voor effect, de BMDL. Zie voor de gebruikte
BMDLs Bijlage 2. Ook voor hexavalent chroom wordt deze benadering gebruikt.
Onderstaande tabel geeft ook de interne lichaamsbelasting voor metalen bij gebruik van
crematie-as. Deze is berekend op basis van de maximale gehaltes uit de tabel zoals
opgegeven in Smit (1996) in combinatie met een aangenomen ingebrachte hoeveelheid
van 1 gram.
Tabel 1: Totale inname metalen (over 30 jaar of 1 maand) bij TDI vs. totale met
crematie-as ingebrachte hoeveelheid
Metaal

Absorptie(
%)

Lichaamsbelasting
op niveau TDI in
mga

Lichaamsbelasting
crematie-as in
tatoeage in mg

Percentage
(tatoeage t.o.v.
TDI)

0,3

282

12

4

Antimoon

20

c

788

0,005

<1

Arseen

95

5d

0,0035

MOE=1430g

Barium

10

39420

0,445

<1

Cadmium

5

12

0,0023

<1

Chroomb

18c

0,3e

0,185

62

Aluminium

Goud

-

-

-

-

Kobalt

18

166

0,0055

<1

Koper

12

6543

0,78

<1

Kwik

10

131

0,00025

<1

Lood

30

99f

0,0058

MOE=17000h

i

Mangaan

3

591

0,58

<1

Nikkel

1

66

0,17

<1

Selenium

80

7,2

0,005

<1

Tellurium

10

131

0,005

<1

Tin

5

65700

0,099

<1

Vanadium

2

26

0,46

2

Zink

30

98550

1,35

<1

a

Lichaamsbelasting als interne dosis voor een periode van 30 jaar, lichaamsgewicht 60 kg; voor
arseen, chroom, en selenium periode 1 maand (zie tekst voor toelichting)
b
Waarden voor de meest toxische vorm, zeswaardig chroom
c

Waarde ontleend aan RIVM (2006)

d

BMDL0,5 i.p.v. TDI
Op basis van BMDL10 gedeeld door 10000
f
BMDL1 i.p.v. TDI (deze BMDL1 geldt voor neurotoxische effecten bij kinderen maar gezien de
aanwijzingen dat lood ook door in utero blootstelling bij kinderen neurotoxiciteit teweeg kan
brengen wordt deze BMDL toch als relevant beschouwd voor de huidige vraagstelling)
e

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

5

g

MOE = BMDL0,5 gedeeld door lichaamsbelasting tatoeage
MOE = BMDL1 gedeeld door lichaamsbelasting tatoeage
i
Nota bene: de TDI voor mangaan heeft betrekking op de toelaatbare hoeveelheid boven de
normale achtergrondinname via voedsel
h

De geschatte lichaamsbelasting van metalen door het gebruik van crematie-as in
tatoeages kan daarnaast vergeleken worden met de geschatte achtergrondblootstelling
aan de desbetreffende metalen. De achtergrondblootstelling aan metalen vindt plaats via
voedsel en drinkwater. Door een absorptiepercentage in rekening te brengen kan de
interne achtergrondblootstelling berekend worden. De gebruikte waarden voor de
achtergrondblootstelling voor de beoordeelde metalen zijn te vinden in Bijlage 3.

Tabel 2: Totale achtergrondinname metalen (over 30 jaar of 1 maand) vs. totale met
crematie-as ingebrachte hoeveelheid
Metaal

Aluminium

Absorptie
(%)

Geschatte
lichaamsbelasting
achtergrond in mga

Lichaamsbelastin
g crematie-as in
tatoeage in mg

Percentage
(tatoeage t.o.v.
achtergrond)

0,3

422

12

3
<1

c

Antimoon

20

70

0,005

Arseen

95

0,65

0,0035

<1

Barium

10

591

0,445

<1

Cadmium

5

6,6

0,0023

<1

Chroomb

18c

0,052

0,185

355

Goud

-

-

-

-

Kobalt

18

35

0,0055

<1

Koper

12

2365

0,78

<1

Kwik

10

6,6

0,00025

<1

Lood

30

244

0,0058

<1

Mangaan

3

985

0,58

<1

Nikkel

1

26

0,17

<1

Selenium

80

1,4

0,005

<1

Tellurium

10

9,2

0,005

<1

Tin

5

4600

0,099

<1

Vanadium

2

3,9

0,46

<1

Zink

30

34500

1,35

<1

a

Lichaamsbelasting voor een periode van 30 jaar, lichaamsgewicht 60 kg; voor arseen, chroom,
en selenium periode 1 maand (zie tekst voor toelichting)
b
Aangenomen dat chroom als zeswaardig chroom aanwezig is
c

Waarde ontleend aan RIVM (2006)

Sensibiliserende eigenschappen
De metalen Chroom, Kobalt en Nikkel zijn op basis van hun sensibiliserende
eigenschappen geclassificeerd op basis van de criteria van de CLP verordening (ECHA
2015).

7.2 Organische stoffen
Op basis van de beperkte beschikbare informatie worden PAKs, dioxines, furanen, PCBs
en hexachloorbenzeen als relevante verontreinigingen geselecteerd. Mogelijk zijn andere

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

6

organische verontreinigingen aanwezig in crematie-as, echter hierover is geen informatie
beschikbaar.
Alleen voor dioxines/furanen en dioxineachtige PCBs zijn er gegevens over het
voorkomen in crematie-as. Takeda et al. (2014) vonden in crematie-as maximaal 0,042
ng-TEQ/gram crematie-as voor dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs. Uitgaand van 1
gram crematie-as levert dit een mogelijke totale lichaamsbelasting op van 0,042 ng. Voor
dioxines, furanen en dioxine-achtige PCBs is de TDI gelijk aan 2 pg TEQ/kg
lichaamsgewicht/dag (SCF 2001). Wanneer een periode van 1 maand wordt aangenomen
voor het vrijkomen van de totale hoeveelheid in crematie-as betekent dit een totale
belasting van 0,042 ng TEQ ten opzichte van een toelaatbare hoeveelheid van 3,6 ng TEQ
(interne toelaatbare dosis over een periode van 30 dagen op basis van 100% absorptie
via de orale route).
Metingen van PAKs bij traditionele lijkverbrandingen in India wijzen op verhoogde
emissieniveaus (Dewangan et al. 2014). Gezien de verbrandingsomstandigheden
(temperatuur 300-800˚C in de eerste verbrandingskamer) is de aanwezigheid van PAKs
in crematie-as aannemelijk. Metingen ontbreken echter. Over de mogelijke
gezondheidsrisico’s door PAKs als gevolg van het gebruik van crematie-as in tatoeageinkt kan daarom geen verdere uitspraak gedaan worden.
8. Discussie resultaten
8.1 Metalen
De resultaten van de oriënterende risicobeoordeling wijzen op afwezigheid van een risico
op systemische gezondheidseffecten voor alle beoordeelde metalen. De lichaamsbelasting
voor individuele metalen met slecht oplosbare oxiden over de lange periode gedurende
welke ze geschat worden vrij te komen (30 jaar) blijft ruim binnen de berekende totale
lichaamsbelasting die zou optreden bij dagelijkse inname van de TDI over dezelfde
periode (Tabel 1). Ook lag de lichaamsbelasting voor individuele metalen ruim beneden
de berekende gesommeerde achtergrondblootstelling over 30 jaar (Tabel 2). Voor lood is
geen TDI vastgesteld maar is door EFSA (2010) een BMDL1 als referentiewaarde voor
MOE-berekening afgeleid. Berekening conform de gemaakte aannames leidt voor lood tot
een MOE van 17000 (Tabel 1). Dit wijst op afwezigheid van gezondheidsrisico door lood
uit crematie-as. Wanneer snellere migratie zou worden aangenomen voor deze metalen
met slecht oplosbare oxiden wijzigt dit beeld zich niet. Voor arseen, chroom en selenium
werd veel snellere migratie aangenomen omdat hun oxides oplosbaar zijn. Voor selenium
lagen de berekende percentages van respectievelijk de interne TDI en interne
achtergrondbelasting onder 1% (geen risico).
Ook voor arseen en chroom werd zoals gezegd snellere migratie aangenomen. Voor
chroom dient rekening gehouden te worden met de aanwezigheid van de hexavalente
vorm in verbrandingsresten. Deze vorm is veel toxischer dan de andere vormen.
Hexavalent chroom is een kankerverwekkende stof zonder drempel. Voor deze stof kan in
de risicobeoordeling de MOE berekend worden ten opzichte van het 10%-effectniveau
(BMDL10) uit de proefdierstudie. EFSA (2005) legt de grens voor een mogelijk
gezondheidsrisico bij een MOE van 10000. Onder de worst case-aanname dat chroom
aanwezig is als hexavalent chroom op het maximale niveau zoals gerapporteerd door
Smit (1996) en dat dit hexavalent chroom vrijkomt over een periode van 30 dagen kan
berekend worden dat bij gebruik van crematie-as in tatoeages de BMDL10/10000 niet
overschreden wordt gedurende deze periode (Tabel 1). Dit wijst op de afwezigheid van
gezondheidsrisico door chroom uit crematie-as. Wel zou het gebruik van crematie-as in

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

7

tatoeages de belasting aan hexavalent chroom duidelijk hoger maken over de
aangenomen migratieperiode van 30 dagen (Tabel 2).
Voor arseen kan eenzelfde conclusie getrokken worden. De MOE met de voor arseen
afgeleide humane BMDL0,5 voor de kankerverwekkende werking door arseen is dermate
groot dat er geen gezondheidsrisico verwacht wordt.
De metalen chroom, kobalt en nikkel zijn geclassificeerd voor hun sensibiliserende
eigenschappen, op basis van de criteria van de CLP verordening (ECHA 2015). Het is niet
bekend of de blootstelling via tatoeage kan leiden tot sensibilisatie of een allergische
reactie van een gesensibiliseerd persoon kan veroorzaken.
8.2 Organische stoffen
Alleen voor dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs zijn metingen van concentraties in
crematie-as beschikbaar. De daarvoor geschatte mogelijke blootstelling bij gebruik van
crematie-as in tatoeage-inkten blijft ruim binnen de vastgestelde toelaatbare inname. Dit
wijst op afwezigheid van gezondheidsrisico door dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs
in crematie-as in tatoeages.
PAKs zijn waarschijnlijk aanwezig in crematie-as maar bij afwezigheid van meetgegevens
kan het mogelijke gezondheidsrisico niet beoordeeld worden. Voor hexachloorbenzeen,
een andere mogelijk aanwezige organische verontreiniging geldt hetzelfde.

9. Conclusies
De beschikbare gegevens voor deze risicobeoordeling zijn beperkt en daarom is er sprake
van een oriënterende risicobeoordeling. Over de samenstelling van crematie-as is weinig
bekend. Crematie-as is een mengsel van beenresten en as. Bij contact met water
ontstaat een basische oplossing. Voor wat betreft concentraties van individuele stoffen in
crematie-as zijn er beperkte gegevens beschikbaar voor metalen, dioxines, furanen en
dioxineachtige PCBs.
Naar verwachting zullen de concentraties van verschillende stoffen in crematie-as variatie
vertonen doordat in de verbrandingsbron, dat wil zeggen de kist met inhoud,
verschillende voorwerpen en materialen aanwezig zijn. Over deze variabiliteit is echter
geen verdere informatie beschikbaar.
Een andere onbekende factor in de beoordeling is (net als bij de beoordeling van
tatoeagepigmenten) de mate van migratie vanuit het ingebrachte materiaal naar de
systemische circulatie. Op dit punt hebben we enkele aannames gedaan. Voor metalen
met onoplosbare oxiden hebben we migratie over een lange periode van 30 jaar
aangenomen, voor metalen met oplosbare oxiden een veel kortere periode van 30 dagen.
Ook voor dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs hebben we 30 dagen aangenomen
(worst case).
Risicoberekeningen op basis van de beperkte concentratiegegevens voor metalen wijzen
op de afwezigheid van een risico voor wat betreft systemische toxiciteit door het gebruik
van crematie-as in tatoeages. Dergelijke berekeningen voor dioxines, furanen en
dioxineachtige PCBs wijzen ook op afwezigheid van een systemisch gezondheidsrisico.
Voor PAKs en mogelijk andere aanwezige verontreinigingen is geen uitspraak mogelijk.

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

8

Over de mogelijke lokale schadelijke reacties in het behandelde huidgebied, of
sensibilisatie als gevolg van de aanwezigheid van crematie-as in tatoeages is geen
informatie beschikbaar. Mogelijk ontstaat door een pH-verhoging van tatoeage-inkt door
crematie-as een extra beschadiging van de huid. De mate waarin crematie-as pH
verhogend werkt is echter onbekend zodat een eenduidige conclusie op dat punt niet
mogelijk is.
10. Beantwoording vragen
Vraag 1
Zijn er aanvullende of recentere gegevens bekend over de samenstelling van crematie-as
naast de analyses door Smit (1996)? Zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat persistente
organische stoffen zoals PAK’s, PCB’s of dioxines aanwezig kunnen zijn in de as?
Antwoord
Aanvullend hebben we alleen de publicatie van Takeda et al. (2014) kunnen vinden. Deze
onderzoekers bepaalden de concentraties dioxines, furanen en dioxineachtige PCBs in de
bodemas afkomstig van 14 crematoria in Japan. Op basis van o.a. informatie over
emissies naar lucht bij crematoria en andere verbrandingsprocessen is het aannemelijk
dat crematie-as ook PAKs en HCB bevat en mogelijk ook nog andere organische
verontreinigingen.
Vraag 2
Welke gezondheidsrisico's zijn te verwachten van het tatoeëren met inkt waarin een
beperkte hoeveelheid as is gemengd? Ga uit van de samenstelling van as, met name
zware metalen, zoals gerapporteerd door Smit (1996); benut recentere gegevens als
deze beschikbaar zijn.
Antwoord
Op basis van de aanname dat in tatoeages maximaal 1 gram crematie-as wordt
toegepast hebben we voor metalen op basis de concentraties zoals gerapporteerd door
Smit (1996) het mogelijke risico voor systemische gezondheidseffecten beoordeeld.
Daarbij hebben we aangenomen dat de metalen langzaam vrijkomen uit het
getatoeëerde huidgebied. Het resultaat was dat voor metalen de kans op systemische
effecten zeer gering is. Zie voor details hoofdstuk 6, 7 en 8.
Voor wat betreft organische verontreinigingen kan voor dioxines, furanen en
dioxineachtige PCBs eenzelfde conclusie getrokken worden op basis van de beschikbare
informatie (geen systemische gezondheidseffecten verwacht). Voor waarschijnlijk ook
aanwezige andere verontreinigingen zoals PAKs en HCB zijn er onvoldoende gegevens
voor een beoordeling.
Voor wat betreft mogelijke lokale reacties in het behandelde huidgebied is er geen
relevante informatie beschikbaar. Crematie-as kan als een relatief inert materiaal worden
beschouwd maar bij contact met water ontstaat een alkalische oplossing. Mogelijk dat
pH-verhoging door crematie-as in tatoeage-inkt leidt tot extra beschadiging van de
getatoeëerde huid maar verdere informatie daarover ontbreekt. Concluderend is voor
mogelijke lokale reacties na inbrengen van crematie-as in de huid via een tatoeage geen
risico-uitspraak mogelijk.
Vraag 3:
Is er een maximaal toelaatbare hoeveelheid as aan te geven die in een tatoeage
verwerkt zou mogen worden, zodanig dat het risico verwaarloosbaar is?
Antwoord:

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

9

Gezien de onzekerheden en hiaten in de risicobeoordeling achten wij het niet mogelijk
een maximaal toelaatbare hoeveelheid crematie-as af te leiden.
Vraag 4:
Welke handelingen zouden nodig zijn om het tatoeëren met as zo veilig mogelijk te
maken?
Antwoord:
Gezien ook ons antwoord op Vraag 3 is de enige aanbeveling die vanuit toxicologisch
oogpunt gegeven kan worden is de ingebrachte hoeveelheid crematie-as zo klein
mogelijk te houden.
Vraag 5:
Welke gegevens zouden verzameld moeten worden om resterende onzekerheden over
het risico te verkleinen?
Antwoord:
Meer gegevens over de samenstelling van crematie-as en de variabiliteit daarin zou de
eerste prioritiet zijn. Dit zou betekenen meting van metalen en organische stoffen.
Specifiek voor chroom zou specifieke meting van hexavalent chroom informatief zijn. De
toegepaste hoeveelheid crematie-as zou ook verder onderzocht kunnen worden om de
juistheid van de nu aangenomen hoeveelheid van 1 gram te verifiëren. Een verdere bron
van onzekerheid is de migratie van stoffen uit de crematie-as naar de systemische
circulatie. Dit zou in vitro getest kunnen worden onder gesimuleerde fysiologische
condities.
De onzekerheid over lokale huidreacties is niet te verkleinen door verder onderzoek
omdat daarvoor geen geschikte testmodellen bestaan. Het monitoren van eventuele
gezondheidsklachten uit de praktijk kan een eerste stap zijn om op dit punt meer inzicht
te krijgen.

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

10

11. Referenties
Dewangan S, Pervez S, Chakrabarty R, Zielinska B (2014) Uncharted sources of particle bound
polycyclic aromatic hydrocarbons from South Asia: Religious/ritual burning practices. Atmospheric
Pollution Research 5, 283–291.
ECHA (2015) http://echa.europa.eu/nl/information-on-chemicals/cl-inventory-database (geraadpleegd op 6
november 2015)
EFSA (2005) Opinion of the Scientific Committee on a request from EFSA related to a Harmonised
Approach for Risk Assessment of Substances Which are both Genotoxic and Carcinogenic. The EFSA
Journal 282, 1-31.
EFSA (2008) Safety of aluminium from dietary intake. The EFSA Journal (2008) 754, 1-34.
EFSA (2009) Cadmium in food. The EFSA Journal 980, 1-139
EFSA (2010) Scientific Opinion on Lead in Food. EFSA Journal 8(4):1570.
EFSA (2014a) Scientific Opinion on the risks to public health related to the presence of chromium
in food and drinking water. EFSA Journal 12(3):3595
EFSA (2014b) Dietary exposure to inorganic arsenic in the European population. EFSA Journal
12(3):3597
EMEP/EEA (2013) EMEP/EEA emission inventory guidebook 2013. NFR: 5.C.1.b.v Cremation.
JECFA (2011) Safety evaluation of certain contaminants in food. Arsenic. WHO Food Additives
Series 63. Geneva: World Health Organization.
Molenaar JG de, Mennen MG, Kistenkas FH (2009) Terug naar de natuur - Mogelijke effecten en
juridische aspecten t.a.v. natuurbegraven, asverstrooien en urnbijzetting in natuurgebieden.
Alterra-rapport 1789, ISSN 1566-7197.
Noz MP, Scheltema MJV (2015) Inventarisatie van de gezondheidsrisico’s van tatoeages met
menselijke as. In opdracht van RIVM-LCHV.
RAC (2013) Application for authorisation: Establishing a reference dose response relationship for
carcinogenicity of hexavalent chromium. ECHA Helsinki, 04 December 2013 RAC/27/2013/06 Rev.1
(Agreed at RAC-27).
RIVM (2004) Oriënterende Evaluatie Gezondheidsrisico Metalen in Tatoeages. RIVM rapport
320105001/2004.
http://www.rivm.nl/dsresource?objectid=rivmp:13112&type=org&disposition=inline (Geraadpleegd
op 22-10-2015)
RIVM (2006) Chemicals in Toys - A general methodology for assessment of chemical safety of toys
with a focus on elements. RIVM report 320003001/2008.
http://www.rivm.nl/dsresource?objectid=rivmp:272032&type=org&disposition=inline
(Geraadpleegd op 22-10-2015)
RIVM (2009) Re-evaluation of some human-toxicological Maximum Permissible Risk levels earlier
evaluated in the period 1991-2001. RIVM Rapport 711701092.

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

11

RIVM (2015) Dietary exposure to cadmium in the Netherlands. RIVM Letter report 2015-0085.
Auteurs: RC Sprong PE Boon.
SCF (2001) Opinion of the Scientific Committee on Food on the risk assessment of dioxins and
dioxin-like PCBs in food - Update based on new scientific information available since the adoption of
the SCF opinion of 22nd November 2000. Adopted on 30 May 2001. CS/CNTM/DIOXIN/20 final.
Schulz JJ, Warren MW, Krigbaum JS (2015) Analysis of human cremains. In: The Analysis of Burned
Human Cremains – Second edition. CW Schmidt & SA Symes (eds.)
https://books.google.nl/books?id=tZ7vAwAAQBAJ&pg=PA83&lpg=PA83&dq=cremains+ph&source
=bl&ots=RcYr9RLPxI&sig=J8gJPz0pFDHXw_GhVG_JLJEcBL0&hl=nl&sa=X&ved=0CDQQ6AEwA2oVC
hMI95jEsqzWyAIVA8ByCh10BAO6#v=onepage&q=cremains%20ph&f=false (Geraadpleegd op 2210-2015)
Takeda N, Takaoka M, Oshita K, Eguchi S (2014) PCDD/DF and co-planar PCB emissions from
crematories in Japan. Chemosphere 98, 91-98.
Smit ER (1996) Massabalans en emissies van in Nederland toegepaste crematorieprocessen. TNOMEP rapport R96/059, Delft. Zoals geciteerd in Molenaar et al. (2009).
UNEP (2007) Guidelines on best available techniques and provisional guidance On best
environmental practices relevant to Article 5 and Annex C of the Stockholm Convention on
Persistent Organic Pollutants. Published by the Secretariat of the Stockholm Convention on
Persistent Organic Pollutants in October 2008.
Vyskocil A, Viau C (1999) Assessment of Molybdenum Toxicity in Human. Journal of Applied
Toxicology 19, 185–192.

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

12

Bijlage 1:
Samenstelling van crematie-as zoals gerapporteerd door Smit
(1996) (ontleend aan Molenaar et al. 2009).

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

13

Bijlage 2:
TDIs voor metalen en oplosbaarheid oxides

Metaal

TDI in g/kg lg/dag

Referentie

Oplosbaarheid oxides

Aluminium

143

EFSA 2008

Slecht

Antimoon

6

RIVM 2006

Slecht

Arseen

3 (BDML0,5)

JECFA 2011

Redelijk-goed

Barium

600

RIVM 2006

Slecht

Cadmium

0,36

EFSA 2009

Chroom*

0,9**

Slecht
Goed*

Goud

-

-

Kobalt

1,4

RIVM 2006

Slecht

Koper

83

RIVM 2006

Slecht

Kwik

2

RIVM 2006

Slecht

Lood

0,5 (BMDL1)

EFSA 2010

Slecht

Mangaan

30***

RIVM 2006

Slecht

Molybdeen

9

Vyskocil & Viau 1999

Slecht

Nikkel

10

RIVM 2006

Slecht

Selenium

5

RIVM 2006

Goed

Tellurium

-

2

RIVM 2004

Slecht

2000

RIVM 2006

Slecht

Vanadium

2

RIVM 2009

Slecht

Zink

500

RIVM 2006

Slecht

Tin
(anorganisch)

* Op basis van aanname dat Cr aanwezig is als Cr
** waarde voor Cr6+ afgeleid door de orale BMDL10 (RAC 2013, EFSA 2014a) van 9 mg/kg lg/dag
6+

te delen door 10000 (conform aanbevolen EFSA-methode)
*** Deze waarde voor mangaan geeft aan de toelaatbare inname boven de normale inname via het
dieet (RIVM 2006)

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

14

Bijlage 3:
Achtergrondblootstelling metalen
Metaal

Achtergrondinname
volwassene in g/kg
lg/dag

Referentie

Aluminium

214

EFSA 2008, RIVM 2006

Antimoon

0,53

RIVM 2006

Arseen

0,38

Barium

9

RIVM 2006

Cadmium

0,2

RIVM 2015, RIVM 2006

Chroom*

0,16**

EFSA 2014b, RIVM 2006

EFSA 2014a

Goud

-

-

Kobalt

0,3

Koper

30

RIVM 2006

Kwik

0,1

RIVM 2006

Lood

1,24

EFSA 2010

Mangaan

50

RIVM 2004

Molybdeen

3,6

Vyskocil & Viau 1999

Nikkel

4

RIVM 2006

Selenium

1

RIVM 2006

Tellurium

1,4

RIVM 2004

Tin (anorganisch)

140

RIVM 2004

Vanadium

0,3

RIVM 2009

Zink

175

RIVM 2006

RIVM 2006

* Chroom6+
** Worst case schatting voor inname via drinkwater (voedsel onbekend)

Front Office Voedsel- en Productveiligheid

Definitief, 06-11-2015

15