Voortgangsbericht
Verkenning rol van institutionele
beleggers bij hypothecaire
woningfinanciering

Den Haag
11 maart 2013

1

Aan: De Minister voor Wonen en Rijksdienst drs. S.A. Blok

Zeer geachte heer Blok,

U heeft mij verzocht te verkennen of de rol van institutionele beleggers, waaronder de Nederlandse
pensioenfondsen en verzekeraars, bij de hypothecaire woningfinanciering kan worden vergroot en
daarover in het eerste kwartaal van 2013 te rapporteren (zie bijlage 1). Het doel hiervan is ruimte
voor nieuwe kredietverlening aan bedrijven en woningkopers te maken, als ook om bij te dragen
aan het weer lostrekken van de woningmarkt en het herstel van de bouwsector.
Ik heb daartoe, conform uw verzoek, de afgelopen maanden een ronde gemaakt langs sociale
partners en diverse partijen uit de bancaire, pensioen- en verzekeringssector en betrokken
departementen (zie bijlage 2).
Deze opdracht is door u ook nadrukkelijk geplaatst in het kader van de overleggen die over deze
problematiek al enige tijd worden gevoerd tussen diverse bewindslieden en institutionele
beleggers. In dat verband is aan de heer dr. T. Kroes van APG in oktober 2012 gevraagd met een
werkgroep over deze zelfde problematiek te rapporteren. Ik heb mijn werkzaamheden dan ook met
hem afgestemd en ben twee keer bij zijn werkgroep aanwezig geweest om mijn voorstellen te
bespreken. Zijn planning is om dit voorjaar te rapporteren.
Op basis van de gevoerde gesprekken ben ik van mening dat er draagvlak is om te komen tot een
grotere betrokkenheid van institutionele beleggers bij de hypothecaire woningfinanciering. Dit zou
deels kunnen gebeuren door meer rechtstreekse hypothecaire kredietverlening door verzekeraars,
als ook door het meer in het zogenaamde matching boek opnemen van met NHG-hypotheken
gedekte obligaties met een staatsgarantie door pensioenfondsen. Daarbij gelden twee cruciale
randvoorwaarden:
•
•

Pensioenfondsen worden niet verplicht tot iets.
De risicopositie van de Nederlandse Staat wordt niet vergroot.

Verder is het van belang dat er geen sprake mag zijn van een materiële verlichting van
toezichtregels. Met inachtneming van deze randvoorwaarden heb ik verkend hoe verschillende
partijen erover denken om een gedeelte van het minst risicovolle deel van de
hypotheekportefeuille, de NHG-hypotheken (bijna € 150 miljard) van de diverse financiële
instellingen waaronder banken, over te dragen aan een nationale instelling die op basis daarvan
Nederlandse Hypotheek Obligaties (NHO’s) plaatst op de kapitaalmarkt met een overheidsgarantie.
Daarmee zouden zeer liquide obligaties ontstaan die door o.a. pensioenfondsen in hun
“overheidsbucket” kunnen worden opgenomen, terwijl o.a. banken langs deze weg hun NHGhypotheken gemakkelijker en goedkoper kunnen financieren op de kapitaalmarkt. Verdere
uitwerking van dit idee is noodzakelijk en kan plaatsvinden in de werkgroep Kroes. Op diverse
onderdelen zijn uiteraard ook andere varianten denkbaar, die eveneens door de werkgroep Kroes
kunnen worden bekeken en ontwikkeld. Met nadruk zij gesteld dat er aan de uitwerking nog de
nodige haken en ogen zitten. Hoewel er dus geen garantie op succes kan worden gegeven,
verlopen de gesprekken in een veel positievere sfeer dan in de afgelopen jaren, toen ook met enige
regelmaat naar dit vraagstuk is gekeken.
Een groot voordeel van de hiervoor genoemde variant is dat er een zeer robuust instrument
ontstaat dat ook in tijden van stress overeind kan blijven. Dit is belangrijk omdat tijdens de crisis
de internationale securitisatiemarkt ruim anderhalf jaar (2008 en de eerste helft van 2009) op slot
is geweest. Dit raakt daarmee ook de kern van de zaak. Het wezenlijke kritiekpunt van rating
agencies op het fundingmodel van Nederlandse banken is dat er in ons land in sterkere mate dan in
de meeste andere landen een zogenaamde funding gap bestaat, die op de kapitaalmarkt moet
worden gefinancierd.

2

De kapitaalmarkt kan evenwel grillig zijn en in uitzonderlijke omstandigheden tijdelijk
ontoegankelijk of extreem duur. De meeste andere landen hebben verhoudingsgewijs meer
spaargeld om hun kredietverlening te dekken. Nederlandse huishoudens hebben een zeer hoge
hypotheekschuld waartegenover onvoldoende spaargeld staat. Op de bankbalansen resulteert dit in
een depositofinancieringsgat van € 270 miljard (tegenover € 645 miljard over leningen staat €375
miljard aan deposito’s). Aan de bedrijvenkant staat tegenover € 355 miljard aan kredietverlening
slechts € 165 miljard aan deposito’s. Al met al leidt dit tot een zogenaamde funding gap van € 460
miljard (bron DNB, Q3 2012).
Daar staat evenwel een andere bijzonderheid tegenover: Nederland heeft in verhouding tot andere
landen ook extreem grote pensioenfondsen (ruim € 900 miljard), hetgeen vanzelfsprekend precies
de aanleiding is waarom die vaak in de financieringsdiscussie betrokken worden.
Het is van belang pensioenfondsen vanuit hun eigen beleggingsfilosofie de vrijheid te laten het aan
hen toevertrouwde geld te beleggen (dat gebeurt thans voor 85% in het buitenland). Als zij
besluiten in de NHO te beleggen - wat een geheel vrijwillig besluit is - zal dit uiteraard een positief
signaal zijn naar internationale beleggers. De investment case van de NHO zal dan ook op zichzelf
aantrekkelijk genoeg moeten zijn. Met het aantrekken van funding van buitenlandse institutionele
beleggers kan een belangrijke bijdrage geleverd worden aan het financieren van de funding gap
van de Nederlandse banken.
Al met al zou zo in een aantal jaren een substantiële bijdrage aan het verkleinen van de funding
gap geleverd kunnen worden. Daarbij zou bovendien een nieuw financieringsinstrument kunnen
ontstaan dat, zoals hiervoor ook al aangegeven, ook in tijden van stress overeind blijft en dus
bijdraagt aan de financiële stabiliteit van ons land. Verder dient via nieuwe toetreders of uitbreiding
van huidige posities (verzekeraars) de concurrentie te worden vergroot, waarmee tegelijk de
hypotheekrente lager kan worden. Dit zal allemaal helpen de woningmarkt weer op gang te
krijgen.
Als eerder aangegeven, de diverse gesprekspartners hebben allen een positieve grondhouding
uitgesproken om dit vraagstuk aan te pakken, ook in het besef dat een gezamenlijke aanpak door
een groot aantal partijen ook een belangrijke bijdrage kan leveren aan een herstel van vertrouwen
wat goed is voor onze economische toekomst.
Veel dank ben ik verschuldigd aan drs. A.C. Bongers van het Ministerie van Wonen en Rijksdienst
en drs. F. J. van der Scheer en drs. S.C. Wegener Sleeswijk, allebei werkzaam bij NIBC, voor hun
voortreffelijke ondersteuning van mijn werkzaamheden.
Bijgevoegd treft u een uitgebreider voortgangsbericht aan. Ik zal bij de verdere werkzaamheden
van de werkgroep Kroes betrokken blijven. In de hoop u hiermee voor dit moment voldoende
geïnformeerd te hebben, teken ik, hoogachtend,

C. van Dijkhuizen

3

1. Inleiding
Het Kabinet Rutte I heeft in het overleg tussen een aantal bewindslieden en institutionele beleggers
op 22 oktober jl. de heer dr. T. Kroes gevraagd, om de concrete mogelijkheden met betrekking tot
ondersteuning van hypotheekfinanciering in Nederland door institutionele beleggers in kaart te
brengen. Aanleiding vormden signalen over een afnemende (groei van de) kredietverlening aan
zowel het bedrijfsleven als aan woningkopers.
Na het aantreden van het huidige kabinet heeft Minister Blok in december 2012 aan mij gevraagd
om te verkennen of de relevante partijen tot een gemeenschappelijke probleemanalyse kunnen
komen, welke randvoorwaarden aan concrete oplossingsrichtingen worden gesteld en welke
oplossingsrichtingen op draagvlak bij betrokken partijen zouden kunnen rekenen.
Mijn verkenning heeft plaatsgevonden in het kader van de opdracht van het beraad tussen een
aantal bewindslieden en institutionele beleggers, waarbij vanzelfsprekend is afgestemd met de heer
Kroes. Ik heb gesprekken gevoerd met betrokken partijen. In de gesprekken hebben partijen hun
mening gegeven over de problematiek, over mogelijke oplossingsrichtingen en over de
randvoorwaarden bij de uitwerking van oplossingen. Hierbij bericht ik over de voortgang van mijn
gespreksronde en geef ik aan welke oplossingsrichtingen voldoende draagvlak lijken te hebben om
een nadere uitwerking te rechtvaardigen. De technische uitwerking en afweging van mogelijke
alternatieve oplossingsrichtingen zal door de werkgroep Kroes verder worden uitgevoerd.
In dit voortgangsbericht ga ik achtereenvolgens in op de probleemanalyse, de randvoorwaarden en
mogelijke oplossingsrichtingen.

2. Probleemanalyse
Ten behoeve van de werkgroep Kroes heeft het CPB op verzoek van Minister Blok op 14 februari
2013 een rapport ‘De Nederlandse woningmarkt - hypotheekrente, huizenprijzen en consumptie,
CPB Notitie, 14 februari 2013’ uitgebracht over de gevolgen van de huidige financiële positie van
banken voor de hypotheek- en de woningmarkt, en in het verlengde daarvan voor de actuele
situatie in de Nederlandse economie. Met hetzelfde doel heeft DNB een probleemanalyse over de
financiering van banken opgesteld en op haar website gezet ('Financieringsproblemen in de
hypotheekmarkt', 1 maart 2013 ).
De probleemanalyse van de genoemde rapporten sluit in grote lijnen aan op de gesprekken die ik
heb gevoerd. In de gesprekken kwamen de volgende hoofdpunten naar voren:
•

•
•

Onvoldoende kapitalisatie in relatie tot risico’s in de assets (hoge Loan to Values en
dalende huizenprijzen) en de visie van rating agencies beperkt de capaciteit van banken
om nieuwe hypotheken te verstrekken.
Onzekere funding in crisissituaties en toegenomen fundingkosten van banken.
Weinig aanbieders op de hypotheekmarkt.

Banken zijn voor de financiering van leningen aangewezen op spaardeposito’s en de
(internationale) kapitaalmarkt. Nederland verschilt met andere landen op het punt van de
aanwezigheid van spaardeposito’s voor hypothecaire leningen. Deze laatste zijn verhoudingsgewijs
zeer omvangrijk - Nederlandse huishoudens hebben de op een na hoogste hypotheekschuld ter
wereld namelijk 108% BBP – die overigens ook deels bij verzekeraars en pensioenfondsen zit.
Tegenover € 645 miljard aan leningen aan huishoudens staat € 375 miljard aan deposito’s op de
bankbalansen. Verder staat tegenover € 355 miljard aan bedrijfsleningen maar € 165 miljard aan
bedrijfsdeposito's. Al met al is er dus sprake van een zogenaamde depositofinancieringsgap
(funding gap) van €460 miljard. In de meeste andere landen dekken spaardeposito’s de leningen in
een veel grotere mate of zelfs volledig zoals in Duitsland. Het restant moet grotendeels via de
kapitaalmarkt geleend worden. Een andere bijzonderheid is dat ons land in tegenstelling tot de
meeste andere landen zeer omvangrijke pensioenfondsen kent met een vermogen van ruim € 900
miljard, dat overwegend in het buitenland wordt belegd.

4

Door de financiële crisis en de verzwakte kapitaalpositie van het bankwezen is marktfinanciering
minder toegankelijk en kostbaarder geworden, waarmee herfinanciering- en liquiditeitsrisico’s zijn
ontstaan: de zogenaamde fundingproblematiek. De markt voor securitisaties lag in 2008 en de
eerste helft van 2009 volledig stil en is nadien wisselvallig gebleken. In de financieringsmix speelt
spaargeld daarom een grotere rol dan voorheen. Door de concurrentie om spaargeld zijn de
Nederlandse spaarrentes relatief hoog. Dit geldt vooral voor de looptijden vanaf 2 jaar, daar ligt de
rente gemiddeld 1% hoger dan elders (bron CPB).
Ook in het buitenland bieden Nederlandse banken de hoogste rentes: zo staan Rabo, ING en ABN
Amro in Duitsland in de top 4 qua geboden spaarrente bij de wat omvangrijke saldi (6 maart
2013). Dit illustreert hoe de Nederlandse banken kampen met te weinig spaargeld.
Toezichthouders (Basel III) dringen er bij banken op aan om funding qua looptijd meer te matchen
met de uitzettingen, wat hypotheekfinanciering verder bemoeilijkt en duurder maakt.
Het CPB meent dat hogere kosten voor het aantrekken van vreemd vermogen niet de meest
waarschijnlijke verklaring zijn voor de hogere hypotheekrentes in Nederland. Het CPB noemt drie
alternatieve verklaringen voor de relatief hoge hypotheekrentes: het verlagen van de hefboom
door banken in verband met hogere kapitaaleisen, minder aanbieders als gevolg van vertrokken
buitenlandse partijen en restricties op prijsleiderschap vanuit Brussel, en toegenomen risico’s op de
Nederlandse hypotheekmarkt als gevolg van dalende huizenprijzen en een slechtere economie.
Een analyse van DNB concludeert dat Nederlandse banken voor de financiering van hypothecair
krediet in belangrijke mate zijn aangewezen op de kapitaalmarkt, wat sinds het uitbreken van de
kredietcrisis aanzienlijk moeilijker is geworden. De geringe beschikbaarheid van stabiele
marktfinanciering en de hoge depositorente vormen belangrijke verklaringen voor de relatief hoge
hypotheekrentes in Nederland. Zo concludeert DNB op basis van haar analyses dat de
hypotheekrente in de periode 2010-2012 in Nederland weliswaar 0,8% hoger lag dan in Duitsland,
België en Frankrijk, maar dat dit zich naar haar oordeel nagenoeg volledig laat verklaren door
hogere financieringskosten van de Nederlandse banken. Verder ziet ook DNB op dit moment een
gebrekkige concurrentie, maar oordeelt dat die van tijdelijke aard is.
Hoe de fundingproblematiek zich verder ontwikkelt, is onzeker maar deze kan zich verergeren als
gevolg van:
•
De voorspelde autonome groei van de hypotheekschuld met name door het feit dat
ouderen veelal (nagenoeg) hypotheekvrije huizen verkopen en jongeren in het algemeen
op hun huis een (meer dan) volledige hypotheek nemen (Conijn 2012).
•
Dalende huizenprijzen in Nederland, oplopende werkloosheid en wanbetalingen.
•
De ontwikkelingen in de regelgeving (o.a. Basel III en Solvency II).
Terwijl Nederlandse banken sterk afhankelijk zijn van de internationale kapitaalmarkt hebben
pensioenfondsen en verzekeraars circa 85% respectievelijk 40% van hun vermogen in het
buitenland belegd. Deze partijen zetten hun middelen voor lange tijd uit, wat goed aansluit op de
behoefte aan langlopende middelen voor de hypotheekverstrekking. Pensioenfondsen en
verzekeraars investeren momenteel maar een klein deel van hun vermogen in Nederlandse
hypotheken. Als gevolg van eisen van de toezichthouders zijn er belemmeringen voor een grotere
rol van rechtstreekse hypotheekfinanciering en voor investeringen in verpakte hypotheken (RMBS)
door verzekeraars. Deze eisen worden mogelijk in de komende jaren nog aangescherpt.
Gegeven de hierboven geschetste risico’s is het wenselijk dat de funding van het bankwezen
robuuster wordt zodat de fundingkosten omlaag kunnen en de Nederlandse hypotheekmarkt ook
bij stress op de financiële markten niet wordt afgesloten van financiering. Daarnaast is ook nog
versterking van het eigen (aandelen) vermogen van banken ten opzichte van alle uitstaande
leningen noodzakelijk, maar dit betreft een separate problematiek.

5

3. Randvoorwaarden voor oplossingsrichtingen
Het is van belang dat institutionele beleggers hun beleggingsbeleid in dienst blijven stellen van hun
stakeholders: werknemers, werkgevers en pensioengerechtigden. De beleggingsvrijheid van
institutionele beleggers moet niet worden ingeperkt. Verder dient het risico van de Staat niet te
worden vergroot en dient er geen impact te zijn op EMU-saldo en -schuld. Ook is het van belang
dat er geen sprake mag zijn van een materiële verlichting van toezichtregels. Tenslotte dienen
banken en hun klanten de juiste prikkels te behouden. Relevant is ook de wens van de overheid
vanuit het woningmarktbeleid om de NHG geleidelijk weer meer te richten op de oorspronkelijke
doelstelling. Daarom heeft het kabinet al besloten om de NHG-grens stapsgewijs te verlagen tot
€265.000 in 2014. Na 2014 kan worden overwogen om de NHG geleidelijk verder te beperken tot
bijvoorbeeld de gemiddelde woningwaarde (circa € 225.000). Ook zou de te betalen premie (thans
0,85%) geleidelijk naar een meer kostendekkend niveau getild kunnen worden van 1,5 à 2,0%.
Beide maatregelen verkleinen het risico voor de Staat.
Te ontwikkelen instrumenten moeten marktconform en transparant zijn. Dit houdt in dat ze
vergelijkbaar zijn met bestaande instrumenten op de internationale kapitaalmarkt en moeten
voldoen aan de eisen van het EU-mededingingsrecht. Tenslotte mag de concurrentie tussen banken
niet worden verminderd.

4. Oplossingsrichtingen
In de verkenning is een aantal oplossingsrichtingen genoemd waarmee de fundingproblematiek kan
worden verlicht. Deze worden hieronder toegelicht.
Op lange termijn zal de omvang van het funding gap worden verkleind door hypotheken met een
lagere Loan to Value te verstrekken en doordat er minder fiscale stimulansen zijn voor
schuldvorming. Om de funding van de Nederlandse hypotheken tijdens de transitie naar die situatie
te verbeteren is het wenselijk dat institutionele beleggers in Nederland en in het buitenland een
grotere rol gaan spelen bij de hypotheekverstrekking dan wel de hypotheekfinanciering.

4.1 Een sterkere aanwezigheid van o.a. verzekeraars op de hypotheekmarkt
Als andere partijen dan banken zoals verzekeraars zelf (meer) hypotheken gaan verstrekken en
banken dus minder, dan daalt de funding gap ook en neemt bovendien de concurrentie toe. Qua
type papier en looptijd passen hypotheken heel goed bij verzekeraars.

Voor institutionele beleggers bestaan globaal drie manieren om bij te dragen aan de
hypotheekverstrekking:
•
•
•

Ze kopen (delen van) verpakte hypotheken (securitisaties) van anderen zoals banken.
Ze kopen hypotheken van anderen.
Ze verstrekken hypotheken (verzekeraars hebben een marktaandeel van ca. 15 %).

Enkele institutionele beleggers (m.n. verzekeraars) hebben aangegeven meer actief te willen
worden op de Nederlandse hypotheekmarkt door zelf risicodragend hypotheken te verstrekken.
Hierdoor zou de concurrentie op de hypotheekmarkt kunnen toenemen. Er spelen op dit moment
diverse tamelijk complexe kwesties aangaande het huidige Wft / Solvency I toezichtsregime en het
nieuwe Solvency II toezichtsregime. Verzekeraars hebben daarbij aangegeven dat zij een aantal
suggesties ter verbetering hebben.

6

4.2 Nederlandse Hypotheek Obligaties
Momenteel halen Nederlandse banken op de kapitaalmarkt onder andere individueel geld op via
securitisaties (RMBS). Deze RMBS zijn niet altijd even transparant voor buitenlandse beleggers. De
Dutch Securitisation Association (DSA) heeft een eerste stap gezet door de indeling en definities in
prospectussen van RMBS en de investor reporting te standaardiseren. Verdere standaardisatie en
transparantie kan de funding vergemakkelijken. De sector zou hier nog verdere stappen in kunnen
nemen.
In deze verkenning is besproken om financiële instellingen waaronder banken gezamenlijk
Nederlandse Hypotheek Obligaties (NHO’s) uit te laten geven door een daarvoor op te richten
Nederlandse Hypotheek Instelling (NHI). Hierdoor kan een veel groter volume worden gecreëerd
waardoor een veel meer liquide, gestandaardiseerd en transparant beleggingsproduct ontstaat
waarop een lagere rente hoeft te worden betaald dan banken nu betalen.
Institutionele beleggers hebben aangegeven dat de ontwikkeling van beleggingsproducten
gebaseerd op woninghypotheken, met de karakteristieken van staatsobligaties, een kansrijke optie
is. Om dergelijke beleggingsproducten te kunnen realiseren zijn drie stappen van belang.
•

•

•

Financiële instellingen securitiseren (een deel van) hun NHG-hypotheken en dragen alleen
het AAA-deel over aan de NHI. Alle risico’s blijven volledig bij de financiële instellingen,
anders dan bijvoorbeeld in de VS het geval was bij Fannie Mae en Freddie Mac.
De NHI financiert zich door middel van de uitgifte van obligaties (NHO’s), en verkrijgt
daarop een 100% staatsgarantie. Deze garantie is vooral bedoeld voor internationale
beleggers, die de werking van NHG niet altijd helder vinden. In essentie wijzigt er niets aan
de borgstelling van de overheid. Net zoals nu het geval is zal de borgstelling een annuitaïre
afloop kennen. Als de bank operationele fouten heeft gemaakt blijft de volledige schade
daarvan voor de bank.
Financiële instellingen in binnen- en buitenland zullen een deel van hun huidige
staatspapier omruilen voor dit papier. Het rendement op dit papier zal door de markt
worden bepaald en uitkomen tussen staatsobligaties (voor 5-jarig papier ca. 20
basispunten onder de swaprente van circa 1%) en de huidige kosten van securitisaties
(voor 5-jarig papier ca. 90 basispunten boven de swaprente).

De belegger is zeker van tijdige betaling van de afgesproken kasstromen. Hij draagt geen
kredietrisico, maar heeft in feite een claim op de Nederlandse overheid. De bank blijft
verantwoordelijk voor tijdige betaling, ook als de debiteur rente en aflossing niet op tijd betaalt, en
blijft dus het volledige liquiditeits- en kredietrisico dragen. Als de bank in gebreke blijft bij het
betalen van de afgesproken kasstromen, dient de overheid een claim in bij de bank (full recourse).
Gaat de bank failliet, dan krijgt de overheid de beschikking over het onderpand van de obligaties,
de hypotheekportefeuille. De overheid draagt dus in feite het risico dat zowel de debiteur als de
bank in gebreke blijft. Bij NHG-hypotheken is dit extra risico klein, doordat het onderliggende
kredietrisico sowieso al (deels) bij de overheid ligt. Bovendien houdt de bank het first loss risico
waardoor de verliezen op de hypotheekportefeuille in eerste instantie nog steeds ten laste van de
boedel van de bank komen. De overheid kan desgewenst extra eisen stellen aan het onderpand. De
overheid biedt de nieuwe garantie aan tegen een marktconforme kostendekkende premie. Er kan
ook overwogen worden om de premie te differentiëren tussen verschillende hypotheekverstrekkers,
maar dit mag de toetreding tot de hypotheekmarkt niet belemmeren.
Dit instrument kan een bijdrage leveren aan de oplossing van de fundingproblematiek van de
banken, waardoor de fundingkosten van banken kunnen worden verlaagd en de funding in
stresssituaties robuuster wordt. Voor institutionele beleggers ontstaat een additioneel instrument
met de kenmerken van een staatsobligatie.
De lagere fundingkosten zullen ook resulteren in lagere tarieven voor de consument maar dit is ook
afhankelijk van de mate van concurrentie op de hypotheekmarkt. De genoemde
oplossingsrichtingen dragen bij aan grotere concurrentie: (een grotere mate van) toetreding van
institutionele beleggers op de hypotheekmarkt, en de toegankelijkheid van de NHI voor alle in
Nederland actieve financiële instellingen.

7

Bijlage 1 Opdracht

8

9

Bijlage 2 Lijst van geraadpleegde personen

drs. J.C. M. van Rutte, vice-voorzitter raad van bestuur
dr. G. Zalm, voorzitter raad van bestuur
drs. H. J. Brouwer, voorzitter raad van bestuur
mr. drs. M. Keim RA, voorzitter raad van bestuur
dr. R. Gerritse, voorzitter
dr. A.G.Z. Kemna, lid raad van bestuur
dr. T.R.P.J. Kroes, directeur corporate strategie en beleid
mr. drs. L. C. Brinkman, voorzitter
prof. dr. C.N. Teulings, directeur
drs. J. Smit, voorzitter
prof. dr. K.H.W. Knot, president
prof. dr. J. Swank, directeur
drs. N.W. Hoek, voorzitter raad van bestuur
A.J.M. Heerts, voorzitter
drs. J.H. M. Hommen, voorzitter raad van bestuur
drs. H. van der Noordaa, lid raad van bestuur
drs. J.V. Timmermans, vice-voorzitter raad van bestuur
drs. S.A. Blok, Minister
drs. C.P. Buijink, secretaris-generaal
H.G.J. Kamp, Minister
ir. J.R.V.A. Dijsselbloem, Minister
drs. M. Camps, directeur-generaal Werk
drs. J. Klijnsma, Staatssecretaris
J.H.A.S. Biesheuvel, voorzitter
drs. R. Hagendijk, voorzitter raad van bestuur
K.J.R. Schiffer, algemeen directeur
dr. F.J.H. Don, lid raad van bestuur
dr. C. van der Pol, voorzitter
J.G.M. Alders, voorzitter bestuur
drs. E.F. Bos, voorzitter raad van bestuur
dr. P.W. Moerland, voorzitter raad van bestuur
ir. W. Draijer, voorzitter
drs. H. Jagersma, voorzitter raad van bestuur
prof. dr. S.J.G. van Wijnbergen, hoogleraar
prof. dr. A.L. Bovenberg, hoogleraar
mr. R. Weurding, algemeen directeur
mr. B.E. M. Wientjes, voorzitter

10

ABN AMRO
ABN AMRO
ABP
Aegon Nederland
Autoriteit Financiële Markten (AFM)
APG
APG
Bouwend Nederland
Centraal Plan Bureau (CPB)
CNV Vakcentrale
De Nederlandse Bank (DNB)
De Nederlandse Bank (DNB)
Delta Lloyd
De Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV)
ING
ING
ING
Ministerie van Wonen en Rijksdienst
Ministerie van Economische Zaken
Ministerie van Economische Zaken
Ministerie van Financiën
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
MKB Nederland
MN
Nationale Hypotheek Garantie (NHG)
Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMA)
Pensioenfederatie
Pensioen Fonds Zorg en Welzijn (PFZW)
PGGM
Rabobank
Sociaal-Economische Raad (SER)
Syntrus Achmea Vastgoed
Universiteit van Amsterdam
Universiteit van Tilburg
Verbond van Verzekeraars
VNO NCW