Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 936

Luchtvaartbeleid

Nr. 579

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN FINANCIËN EN VAN INFRASTRUCTUUR EN WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 februari 2019
Met deze brief willen wij u informeren over de aankoop van een aandelenbelang van 12,68% in Air France-KLM S.A. door de Nederlandse staat. Het
kabinet streeft er naar om uiteindelijk een vrijwel gelijkwaardig belang als
de Franse staat te verwerven. Het doel van deze aankoop is ervoor te
zorgen dat het Nederlands publieke belang beter wordt geborgd, doordat
het breder wordt meegenomen in de besluitvorming van de holding Air
France-KLM. Tegelijkertijd toont het kabinet hiermee haar commitment
aan het gehele bedrijf. Hiermee willen we een bijdrage leveren aan een
gezond Air France-KLM met een groot wereldwijd netwerk van luchtverbindingen op Schiphol met KLM als onmisbare Nederlandse luchtvaartmaatschappij. Dit besluit is genomen op basis van een langdurig traject
met de ministeries van Financiën, Economische Zaken en Klimaat,
Infrastructuur en Waterstaat en Algemene Zaken.
Publieke belang
Het intercontinentale bestemmingennetwerk op Schiphol is van groot
belang voor de Nederlandse economie en werkgelegenheid. Veel
bedrijven kiezen voor Nederland als vestigingsplaats vanwege de goede
bereikbaarheid. De bereikbaarheid van Schiphol behoort qua connectiviteit tot de top van Europa. Voor een zeer open economie als die van
Nederland is dit van groot belang.
Het zogenoemde hub-netwerk van KLM is cruciaal voor dit uitgebreide
bestemmingennetwerk op Schiphol. Doordat passagiers met KLM vanuit
heel Europa naar Schiphol vliegen en vanaf daar naar een intercontinentale bestemming reizen (en omgekeerd), kunnen vanaf Schiphol veel
verschillende bestemmingen rechtstreeks worden bereikt. Dat zijn veel
meer bestemmingen dan verwacht mag worden op basis van de relatieve
kleine Nederlandse thuismarkt. Vanaf Schiphol kan nu naar ruim 300
bestemmingen worden gevlogen, waarvan ca 70% door Air France-KLM
en partners wordt verzorgd. De Monitor netwerkkwaliteit en staatsga-

kst-31936-579
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 579

1

ranties die ieder jaar naar de Tweede Kamer wordt gestuurd bevestigt dit.
Daarnaast heeft onderzoek van SEO (2015) uitgewezen dat de verwachting
is dat bij het wegvallen van het hub-netwerk van KLM er veel minder
intercontinentale vluchten en bestemmingen overblijven, net zoals
bijvoorbeeld bij de luchthavens van Brussel en Zürich gebeurd is bij het
wegvallen van Sabena en Swissair. Om deze reden is een financieel
gezond Air France-KLM met een uitgebreid hub-netwerk op Schiphol voor
Nederland van groot belang.
Naast de connectiviteit is Schiphol en het gebied er omheen voor
Nederland een belangrijke banenmotor. Onderzoek van Decisio (2015)
heeft becijferd dat het totale economisch belang (direct en indirect) van
Schiphol neerkomt op minstens 113.900 banen, en goed is voor een
toegevoegde waarde van € 9 miljard. Dit staat dus los van de
hoogwaardige werkgelegenheid die in ons land gecreëerd wordt doordat
bedrijven zich in Nederland vestigen vanwege de goede bereikbaarheid
via Schiphol.
Air France-KLM – het begin
In 2003 is door de aandeelhoudersvergaderingen van Air France en KLM
besloten dat de luchtvaartmaatschappijen Air France en KLM samen
verder zouden gaan in de steeds verder consoliderende luchtvaartmarkt.
De nieuwe luchtvaartmaatschappij Air France-KLM is zodoende ontstaan
uit twee bedrijven die beide voor hun land een belangrijke functie
vervulden en dat met een gezamenlijke strategie nog steeds doen: het in
stand houden van een groot wereldwijd netwerk van luchtverbindingen.
Ook zijn er bij het samengaan van Air France en KLM tot Air France-KLM
afspraken gemaakt over het publieke belang en over de samenwerking
tussen Air France, KLM en de Franse en Nederlandse staat. Voor
Nederland zijn de belangrijkste afspraken vastgelegd in de zogenoemde
staatsgaranties. Ook werden er, deels met de overheden maar ook tussen
de maatschappijen zelf, afspraken gemaakt over de manier van samenwerken en integreren, en over een evenwichtige manier van bestuur van
de nieuwe onderneming: de governance.
De combinatie Air France-KLM heeft op deze manier KLM, de connectiviteit op Schiphol en daarmee het Nederlandse publieke belang veel
goeds gebracht. Zoals ook al eerder in aan de Tweede Kamer gemeld, was
de samenvoeging in de consoliderende markt voor het relatief kleinere en
destijds niet winstgevende KLM essentieel. De samenvoeging heeft voor
KLM goed uitgepakt, in termen van omzet, aantal passagiers en
netwerkverbindingen.
Air France-KLM – tot nu
Sinds 2003 is er uiteraard veel veranderd, zowel in de luchtvaartsector als
bij Air France-KLM. De fusie heeft beide luchtvaartmaatschappijen veel
gebracht. Er zijn onderdelen van Air France en KLM geïntegreerd en
logische synergiën zijn bereikt om de groep als geheel concurrerender te
maken.
Een deel van de staatsgaranties is verlopen in 2010, een deel is destijds
verlengd. Deze staatsgaranties gelden dus nog steeds, zij het met de
mogelijkheid voor Air France-KLM om deze eenzijdig met een opzegtermijn van 9 maanden te beëindigen. Op het gebied van governance
hebben door de jaren heen veel wijzigingen plaats gevonden, zoals het
vergroten van de board van Air France-KLM en de Executive Committee.
Dat heeft er toe geleid dat de governance minder evenwichtig is dan in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 579

2

het begin, en dat vertegenwoordigers van KLM in beide organen een
minder prominente rol hebben gekregen. De discussie in de afgelopen
maanden omtrent de governance, en recent bij de herbenoeming van de
CEO van KLM heeft dit nader geïllustreerd. Daarnaast neemt het kabinet
waar dat besluitvorming over de strategie van Air France en KLM steeds
meer op het niveau van de holding van Air France-KLM plaatsvindt.
Aandelenbelang Nederlandse staat in Air France-KLM
In het licht van de bovenstaande ontwikkelingen bekijkt dit kabinet, net als
het vorige kabinet, al langere tijd of er acties nodig zijn om het publieke
belang in Air France-KLM te versterken. Sinds eind 2014 is er veel overleg
tussen de ministeries van Financiën, Economische Zaken en Klimaat,
Infrastructuur en Waterstaat en Algemene Zaken, waarbij bekeken is of het
publieke belang dat met Schiphol en KLM gemoeid is voldoende geborgd
is. Een eerste belangrijke conclusie van dit overleg was dat de samenwerking met Air France veel goeds heeft gebracht en dat, in de steeds
verder consoliderende luchtvaartmarkt, de toekomst van KLM binnen de
holding Air France-KLM ligt. Daarnaast heeft het kabinet ingezet op drie
sporen om de invloed op het publieke belang dat met Air France-KLM
gemoeid is te vergroten:
1. Versterken van de staatsgaranties;
2. Verbeteren van de governance; en
3. Mogelijkheid onderzoeken om een aandelenbelang te verwerven in
de holding Air France-KLM.
Op al deze vlakken zijn de afgelopen periode stappen gezet door dit
kabinet.
Het kabinet onderneemt reeds lange tijd op eigen initiatief, en daartoe ook
aangespoord door uw Kamer, pogingen om de staatsgaranties te
versterken. Hierover zijn we nog in gesprek met Air France-KLM en we
hopen op dit vlak de komende periode ook verdere stappen te zetten.
Op het gebied van governance is het kabinet al sinds 2017 samen met
KLM in gesprek met Air France-KLM over een gebalanceerde besluitvorming, waarbij KLM betrokken is bij belangrijke besluiten over
bijvoorbeeld de strategie. Inzet hierbij was onder andere de positie van de
CEO van KLM als deputy-CEO van Air France-KLM. Hierover zullen we met
alle partijen in gesprek blijven.
De laatste jaren hebben we verschillende keren ervaren dat het Nederlandse deel niet voldoende meegenomen is in belangrijke besluiten voor
het gehele bedrijf, die ook KLM en de netwerkkwaliteit raken. Zo is het
kabinet niet geconsulteerd over de strategische samenwerking met Delta
Airlines en China Eastern Airlines. Ook is de Nederlandse staat noch KLM
geconsulteerd over een mogelijke overname van het aandelenbelang in
Air France-KLM van de Franse staat door AccorHotels, in het voorjaar van
2018. Mogelijke gevolgen voor het Nederlands publieke belang worden, in
de optiek van het kabinet, in de huidige constellatie dus niet voldoende
meegewogen.
De verwachting na de toetreding van Delta Airlines en China Eastern
Airlines was dat hiermee de strategie en de besluiten over KLM en het
Nederlands publieke belang steeds meer op holdingniveau gecentreerd
zou worden. Om deze reden heeft de toenmalige Minister van Financiën in
augustus 2017, in samenwerking met de andere direct betrokken
departementen, onderzocht of er een mogelijkheid is dat de Nederlandse
staat participeert in Air France-KLM. Dit bleek destijds niet haalbaar
vanwege de kapitaaltransactie met Delta Airlines en China Eastern
Airlines.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 579

3

Het kabinet is er van overtuigd dat een gezamenlijke toekomst voor Air
France-KLM in het lange termijn belang van Nederland is. Daarom heeft
het besloten om een vrijwel vergelijkbaar aandelenbelang als dat van de
Franse staat te verwerven in de holding Air France-KLM. Op deze manier
is er invloed en formele zeggenschap op het hoogste niveau (in de Air
France-KLM holding), wat een belangrijk sluitstuk is om het publieke
belang te borgen.
Van het beoogd aandelenbelang is nu reeds 12,68% verworven. Het
kabinet streeft naar een gelijkwaardige positie als de Franse staat wat over
een langere periode eveneens via de beurs zal worden verworven.
Daarnaast houdt de Nederlandse staat het reeds in zijn handen zijnde
aandelenbelang van 5,92% in KLM N.V.
Gegeven het uiterst koersgevoelige karakter van deze transactie, voor de
onderneming zelf en voor de aandeelhouders, en de wens van het kabinet
om het gewenste belang op te bouwen in korte tijd, was het niet mogelijk
het exacte tijdstip van aankoop met uw Kamers te delen voorafgaand aan
de aankondiging van de deelname. De publieke vooraankondiging van
een dergelijke transactie zou een snelle opbouw van een aandelenbelang
lastig maken. In het besluitvormingsproces is zoveel mogelijk het
informatieprotocol niet-bancaire instellingen gevolgd, dat is opgesteld
n.a.v. de aanbevelingen van de commissie-De Wit. Dit betekent o.a. dat
per fractie één lid van de vaste Kamercommissie Financiën vertrouwelijk
is geïnformeerd.
Wijze van verwerven aandelenbelang
In opdracht van het Ministerie van Financiën heeft ABN AMRO een belang
in Air France-KLM S.A. verworven namens de Nederlandse staat. Hierbij
heeft zij opdracht om zelfstandig het gewenste belang te verwerven via
directe aankopen op gereguleerde markten en via onderhandse
overnames en tegelijkertijd voldoende controle te behouden op de
aankoopprijs. Op deze manier is het mogelijk geweest om een belang van
12,68% op te bouwen. Bij het verwerven van dit belang heeft de Nederlandse staat rekening gehouden met de verschillende meldingsvereisten
aan zowel de holding Air France-KLM, als aan de Franse toezichthouder
Autorité des Marchés Financiers (AMF).
Het doel is om uiteindelijke een belang gelijkwaardig aan dat van de
Franse staat te verwerven. Het streven van het Nederlandse kabinet was
er op gericht om op een zo kort mogelijke termijn dit belang te verkrijgen.
Budgettaire consequenties
De aankoop van de aandelen (ad € 680 miljoen, inclusief transactie fee en
belasting) heeft geen rechtstreekse gevolgen voor de belastingbetaler.
Deze aankoop kan worden aangemerkt als een financiële transactie. De
Nederlandse staat leent voor zo’n transactie op de financiële markten. Bij
een dergelijke financiële transactie staat tegenover de verschaffing van
kapitaal door de Staat ook een groter bezit van de Staat (in de vorm van
de staatsdeelneming). Dit betekent dat de verwerving van de aandelen
voor de overheidsbalans in beginsel neutraal verloopt. De financiering
hiervan telt dus niet mee in het EMU-saldo.
Voor de bovengenoemde transactie geldt wel dat de overheidsschuld
toeneemt. Dit leidt tot hogere rentelasten voor de Staat. Daar staan echter
mogelijk hogere opbrengsten voor de Staat tegenover. Deze opbrengsten
bestaan uit dividendopbrengsten (uit het aandelenbezit). Op dit moment is
nog niet duidelijk of de opbrengsten uit de nieuwe staatsdeelneming lager

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 579

4

of hoger zullen zijn dan de extra rentelasten op de overheidsschuld. De
laatste jaren heeft Air France-KLM S.A. geen dividend uitbetaald.
Voor de aankoop van dit aandeel waren geen middelen gereserveerd op
de begroting van het Ministerie van Financiën (Hoofdstuk IXB, artikel 3).
De budgettaire verwerking van de gehele aankoop vindt nu plaats door
een bij deze brief bijgesloten incidentele suppletoire begroting voor
hoofdstuk IXB van de Rijksbegroting (Kamerstuk 35 148).
Vervolgstappen
De komende periode zal het kabinet de gesprekken van de afgelopen tijd
met Air France-KLM en de Franse staat voortzetten. Hierbij zullen wij
uitdragen dat het besluit tot het nemen van een aandeel ook is genomen
als commitment aan Air France-KLM, omdat wij er van overtuigd zijn dat
een gezamenlijke toekomst voor Air France-KLM in het belang van
Nederland is. Daarbij blijven wij graag in gesprek over de staatsgaranties,
governance en de strategie van de onderneming. Tot slot zullen wij ook
onze formele aandeelhoudersrechten inzetten in de board en op aandeelhoudersvergadering van Air France-KLM. Hiermee is het een belangrijk
sluitstuk om het publieke belang te borgen. Het doel is dus een concurrerende luchtvaartmaatschappij, waarbij recht wordt gedaan aan zowel de
Nederlandse als de Franse belangen.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 936, nr. 579

5