Voorzitter
Meppelen Scheppink (31700-XI, nr. 11) is in die zin
gewijzigd dat zij thans luidt:
Motie

Deze gewijzigde motie is ondertekend door de leden Van
Heugten, Wiegman-van Meppelen Scheppink en Vermeij.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (31700-XI).
Ik stel vast dat wij hierover nu kunnen stemmen.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat bij de Algemene Politieke Beschouwingen de motie-Van Geel c.s. (31700, nr. 10) is aangenomen;
constaterende dat in deze motie dekking is gevonden
voor 165 mln. bestemd voor investeringen in regionale
infrastructuur en ruimtelijk-economische projecten;

In stemming komt de gewijzigde motie-Van Heugten c.s.
(31700-XI, nr. 16).
De voorzitter: Ik constateer dat de aanwezige leden van
de fracties van de PvdA, GroenLinks, D66, de VVD, de
ChristenUnie, de SGP, het CDA, de PVV en het lid
Verdonk voor deze gewijzigde motie hebben gestemd en
de aanwezige leden van de overige fracties ertegen,
zodat zij is aangenomen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

constaterende dat de regering bij brief op 30 september
2008 (IRF/2008/1443 M) aan de Kamer heeft laten weten
de begrotingswijziging als gevolg van de genoemde
motie te zullen verwerken en dat het budget vooralsnog
wordt gereserveerd op de aanvullende post Algemeen;
verzoekt de regering om 81,5 mln. uit het budget van de
genoemde motie-Van Geel c.s. als rijksbijdrage te
investeren in onderstaande ruimtelijk-economische
projecten volgens hierna genoemde verdeling van
gelden, met als randvoorwaarden dat medeoverheden
voor tenminste een gelijkwaardig bedrag mee investeren
en dat deze projecten of projectonderdelen binnen drie
jaar tot uitvoering komen:
12,5 mln. Integrale Gebiedsontwikkeling Oude Rijnzone
Alphen a/d/ Rijn;
2,5 mln. Revitalisering bedrijventerrein de Wieken in
Hoogeveen;
5 mln. Herstructurering bedrijventerreinen IJmondNoord;
4 mln. Herstructurering Hembrugterrein in Zaanstad;
5 mln. Ontwikkeling stationsgebied en Poort van
Veendam in Veendam;
12 mln. Gebiedsontwikkeling Zevenbergen-Noord;
5 mln. Herstructurering/transformatie Kanaalzone in
Helmond;
10 mln. Gebiedsontwikkeling Vliegbasis Soesterberg/
Masterplan Dorp Soesterberg;
5 mln. Gebiedsontwikkeling Corridorproject in
Noordoostpolder;
5 mln. Herstructurering/transformatie Venekoten-Noord in
Oosterwolde;
5 mln. Herstructurering bedrijventerrein De Mars in
Zutphen;
2,5 mln. Herstructurering Mercuriuspark-Oost in
Nijmegen;
5 mln. Herstructurering/transformatie locatie Schaepman
in Zwolle;
5 mln. Project Oldenzaal-Centraal;
verzoekt de regering, de ministers van VROM en van EZ
op te dragen om de in de motie genoemde rijksbijdragen
zo spoedig mogelijk te realiseren, met inachtneming van
het feit dat de dekking niet is gevonden in de FESmiddelen, en de Kamer halfjaarlijks over de voortgang te
rapporteren,

Aan de orde is het spoeddebat over de uitvoering van
de moties over de Landbouwraad.
De voorzitter: Ik geef als eerste het woord aan de heer
Polderman voor een spreektijd van een minuut.
©
De heer Polderman (SP): Voorzitter. Het debat gaat niet
meer over het onderwerp ″wel of geen ggo″. Het debat
gaat over het negeren van de mening van de Kamer en
dat is een ernstige zaak.
De Kamer was uiterst genuanceerd in haar uitspraak
afgelopen donderdag. De motie van de SP vroeg
namelijk niet om tegen te stemmen, maar om nu niet in
te stemmen. De regering maakt daarvan dat wij zouden
hebben opgeroepen om tegen te stemmen, maar zij mist
kennelijk die nuance. Dit betreuren wij zeer, want het
ontneemt ons namelijk de tijd voor een maatschappelijk
debat. Of het moet een debat achteraf zijn, een soort
mosterd na de maaltijd.
De twijfels die bestaan over de EFSA zijn reëel, ook al
doet de regering dat in de laatste brief af met bezweringen dat het allemaal heel wetenschappelijk en betrouwbaar is.
Er is nog een argument dat voor terughoudendheid
pleit, namelijk het onherroepelijke karakter van dit
besluit. Eenmaal toegelaten krijgen wij deze soja niet
meer van de Europese markt.
Ten slotte is er nog het argument van het vertrouwen
in de besluitvorming rondom Brussel, rondom Europa.
De bevolking heeft al niet zo’n hoge pet op van dit circus
in Brussel en het kabinet laat zien dat dit terecht is. De
mening van de volksvertegenwoordiging wordt aan de
kant geschoven.
Kortom, er is reden genoeg om dit passeren van de
Kamer, deze schoffering te herstellen. Mijn vraag aan
beide ministers is: keer op uw schreden terug en geef
gevolg aan de oproep van de Kamer om nu niet in te
stemmen.
©

en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Wij hebben
vorige week tegen de moties gestemd – daar hadden wij
goede redenen voor – maar ze zijn uiteindelijk wel

Tweede Kamer

18 november 2008
TK 25

Landbouwraad

25-2057

Van der Ham
aangenomen na een hoofdelijke stemming. Ik was het
inhoudelijk wel eens met de minister, maar ik vind haar
reactie toch erg mager. Als er een meerderheid is voor
zoiets, hoe mager die ook moge zijn, vind ik dat er wel
enig gebaar uit voort mag vloeien richting die meerderheid. Ik vind de brief die wij van de minister hebben
gekregen wat dat betreft mager. Op dat punt zou ik graag
uitleg hebben. Heeft zij er gewoon op gegokt dat zij er
wel mee weg zou komen? Als je echt naar de partijen
kijkt, was er toch een meerderheid voor haar standpunt.
Als dat haar redenering is, vraag ik bijna de voorzitter en
het Presidium om eens te kijken wanneer er een echte
meerderheid is en wanneer er een virtuele meerderheid
is. Zo’n debat moeten wij niet voeren: een meerderheid
is een meerderheid. De stemming heeft plaatsgevonden
en de minister zou er in ieder geval een iets positievere
reactie op moeten hebben dan zij heeft geuit in haar
brief. Op dat punt wil ik graag een verklaring van de
minister hebben.

uitvoert. Ik vraag mij af of de VVD dat beleid ook steunt.
Komt mevrouw Snijder daar nog op?
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Daar kom ik in
principe niet op. Natuurlijk willen wij, net als de heer Van
der Ham, ook graag dat het kabinet de moties uitvoert.
Wij hebben echter tegen vorige moties gestemd, dus wij
staan in principe nog steeds achter het beleid van het
kabinet. Wij hebben twee brieven gekregen van het
kabinet, nadat wij over de moties hebben gestemd. De
brieven van beide bewindslieden bevestigen wat wij
vinden. Andere fracties kunnen het daar niet mee eens
zijn, maar wij vinden dat beide bewindslieden...
De voorzitter: Het ontgaat u dat ik gelegenheid heb
gegeven voor dit debat, maar geen gelegenheid voor een
lang debat. Mevrouw Snijder maakt haar verhaal af. Ik
ben heel streng en niet gezellig, dat snap ik ook.
De heer Van der Ham (D66): Een punt van orde dan.

©
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. Ik heb twee
punten in dit korte debat. Punt een is de brief van de
minister van Landbouw en de minister van VROM,
waarin zij plompverloren aankondigen de moties, die
inderdaad heel bescheiden en heel genuanceerd waren –
de heer Polderman zei het zeer terecht – gewoon niet uit
te voeren. Die brief moet vanmiddag van tafel.
Punt twee is dat de moties ook zijn gesteund – ik
vraag dat in het bijzonder aan de minister van LNV –
door twee van haar coalitiepartijen. Daarmee is het
politiek pikant dat de minister van LNV de moties niet wil
uitvoeren, terwijl het gaat om een heel bescheiden
verzoek en een goed overwogen oordeel van de
meerderheid van de Kamer, inclusief de PvdA en de
ChristenUnie.
Elke keer is er mist over de status en de kwaliteit van
het werk van de EFSA, het onderzoeksbureau dat voor de
Europese Commissie beoordeelt hoe het staat met de
toelaatbaarheid van gentechgewassen. Daarmee is heel
veel mis. Milieurisico’s op de lange termijn kunnen door
dit bureau onvoldoende in beeld worden gebracht en er
loopt een reorganisatie. Daarom blijft mijn pleidooi, al
eerder gedaan namens de fractie van GroenLinks: zolang
die tent niet op orde is, worden er geen ggo-gewassen
toegelaten.

De voorzitter: Ja, altijd een punt van orde. Drie keer in
de week.
De heer Van der Ham (D66): De voorzitter van de
Tweede Kamer zegt dat het geen gezellig debat zal
worden wanneer het gaat over het uitvoeren van een
motie van de Kamer. Ik heb bezwaar tegen die kwalificatie. Het gaat over de aanneming van een motie, dat zal
nooit een prettig debat worden. Het is wel degelijk een
staatsrechtelijk probleem, zoals de heer Polderman en ik
al schetsten. Wij moeten elkaar daarover wel kunnen
bevragen.
De voorzitter: Daarvoor heb ik de gelegenheid geboden.
Het is het eerste dat deze week gebeurt. Mevrouw
Snijder vervolgt haar betoog.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Natuurlijk willen wij
ook dat moties worden uitgevoerd. De Kamer heeft de
ministers opgeroepen om met een brief te komen. Wij
hebben twee brieven gekregen. Aan het eind van vrijdag
hebben wij een brief gekregen waarin uitdrukkelijk staat
hoe het kabinet hierover denkt en wij steunen wat het
kabinet vindt. Het verbaast ons dat twee kabinetspartijen
die lijn nog steeds niet steunen. Wat gaat daarmee
gebeuren?

©

©

Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voorzitter. De VVD
ondersteunt de lijn van minister Verburg en dit kabinet.
Bij de beoordeling van nieuwe ggo’s wordt zorgvuldig
gekeken naar de veiligheid voor mens, dier en milieu.
Dat schrijft het kabinet ook in zijn brief. Wij vertrouwen
op de kwaliteit, de onafhankelijkheid en de beoordeling
van de EFSA, ook bij de toelating van de nieuwe
ggo-variant van soja. Een aantal fracties blijkt de
beoordeling van de EFSA niet correct te vinden, in
tegenstelling tot wat het kabinet schrijft. Wij kunnen het
althans niet anders uitleggen.
De heer Polderman (SP): Mevrouw Snijder begint met
de opmerking dat zij het beleid steunt, maar hier is aan
de orde dat de regering een motie van de Kamer niet

De heer Cramer (ChristenUnie): Voorzitter. De fractie van
de ChristenUnie was verbijsterd over de steilheid van de
brief die zij afgelopen vrijdag kreeg. De regering, met
minister Verburg als spreekbuis, doet alsof er niets aan
de hand is en er de afgelopen tijd geen enkele discussie
is gevoerd. Wij voeren die discussie in Nederland al wel
een tijd en de ChristenUnie stelt zich daarin kritisch op
ten aanzien van teelt en toelating van ggo’s en inpassing
in de duurzame landbouw. Minister Cramer heeft in
debat een toenemende bereidheid laten zien, de
discussie aan te gaan, vandaar de moties van donderdag. In Europa is ook discussie over de houding van
ggo’s in het algemeen en de rol van de EFSA en de
aanzienlijke minderheidspositie van tegenstanders van
het ggo. In Europese lidstaten wordt daarover in

Tweede Kamer

18 november 2008
TK 25

Landbouwraad

25-2058

Cramer
toenemende mate discussie gevoerd. Er is dus wel
degelijk iets veranderd.
Ik wil de bewindslieden drie vragen stellen. Wil de
regering toezeggen dat er een fundamentele discussie
wordt gevoerd over het toelatingsbeleid en de plaats van
de ggo’s in het streven naar duurzame landbouw en de
mogelijke alternatieven in Nederland? Zie ook de zojuist
aangenomen motie van collega Wiegman.
De voorzitter: Uw tijd is om.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik heb nog twee
opmerkingen.
De voorzitter: Die zou ik voor de tweede termijn
bewaren.
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik dacht dat er geen
tweede termijn was.
De voorzitter: Ja, wij hebben gewoon een tweede
termijn. Ik ben streng, één minuut is één minuut, voor
iedereen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik vraag de heer Cramer
een politieke duiding te geven van de brief van beide
bewindsvrouwen.
De heer Cramer (ChristenUnie): Staat u mij dan toe,
voorzitter, de laatste twee punten te noemen, want die
gaan in op de duiding van de brief. Daarmee kan ik
aangeven wat de positie van de ChristenUnie is. Ik wil
dat minister Cramer op korte termijn, in ieder geval vóór
de Milieuraad van december, stelling neemt in die
discussie. Bij de beoordeling van de ggo’s moeten ook
de sociaaleconomische factoren meegenomen worden
voor de landen van herkomst en voor Europa en de
zwaardere weging voor de langetermijneffecten. Ik
hoopte dat de minister bij haar verklaring in Brussel had
aangegeven dat deze discussie in Nederland gevoerd
wordt. Ik wil vragen of zij dat vanmiddag of morgen wil
doen, gezien de discussie over de wenselijkheid van
ggo’s.
De heer Vendrik (GroenLinks): Begrijp ik goed dat de
ChristenUniefractie nu tegen de minister zegt dat zij
ervoor moet zorgen dat de stemming over de toelating
van het genetisch gemodificeerde sojagewas wordt
uitgesteld en dat zij moet tegenstemmen als de
stemming niet wordt uitgesteld? Handhaaft de ChristenUniefractie het onderdeel van de motie waar vorige
week donderdag door een meerderheid van de Kamer
instemmend over is besloten?
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik heb goed kennisgenomen van de brief van de regering. Ik vind het
belangrijk om te kijken naar de consistentie van het
regeringsstandpunt. De minister heeft namens de
regering een belangrijk punt aangegeven. Ik vind echter
dat er ontkend wordt dat er op dit moment een discussie
gevoerd wordt. De minister had ervoor kunnen kiezen te
zeggen dat zij tegen de toelating is omdat in Nederland
een discussie gaande is. Dat had mijn voorkeur gehad.

simpel: sluit hij zich aan bij mijn oproep om de minister
niet te laten instemmen met toelating en om vast te
houden aan zijn eerdere standpunt?
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik heb gekozen voor
mijn eigen woorden.
©
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Wij hebben al
eerder debatten gehad met de minister van LNV over de
EFSA. Zij heeft binnen Europa op eigen houtje een
pleidooi gehouden om de EFSA-adviezen te allen tijde te
volgen. Dat is al een denkfout, want het is een risicoanalyse en een politieke afweging is echt iets anders.
Toen ik haar daarnaar vroeg, zei de minister: ″Als je niet
op de adviezen van de EFSA vertrouwt, moet je dat ter
discussie stellen. Zolang daar geen twijfel over is, gaan
wij gewoon door.″ Nu heeft de Kamer op basis van een
van de uitspraken van een van de topmannen van de
EFSA en op basis van alle signalen die erop wijzen dat er
wel degelijk iets mis is, tegen de minister gezegd dat zij
pas op de plaats moet maken. Dat is precies wat zij zelf
in een eerder debat heeft gezegd: ″als er iets is met de
EFSA, gaan wij het daarover hebben″. De minister heeft
de motie die de Kamer in alle redelijkheid heeft
geformuleerd en aangenomen, dus gewoon uit te
voeren.
©
De heer Atsma (CDA): Voorzitter. Het mag duidelijk zijn
dat de CDA-fractie geen behoefte had aan dit debat,
vooral niet vanwege het tijdstip waarop het plaatsvindt.
Vandaag wordt in Brussel door de landbouw- en
visserijministers gesproken over de agenda van de Raad.
Onze minister is daar nu dus niet bij aanwezig. Vorige
week heeft de Kamer haar een groot aantal vragen en
opdrachten meegegeven. Ik zou graag van de minister
willen weten welke specifieke punten zij nu over
bijvoorbeeld het visserijdossier mist door dit debat.
Jammer dat dit moet gebeuren.
Het is terecht dat minister Cramer hier ook aanwezig
is. Naar onze stellige overtuiging wordt er aan de
kwaliteit van de EFSA-adviezen niet getornd. Voor zover
wij kunnen beoordelen staat dat niet ter discussie. Wij
zouden aan minister Cramer willen vragen of zij dat
beeld kan bevestigen. Ook het RIVM en RIKILT zijn er
direct bij betrokken, voor zover wij dat kunnen nagaan.
Tot slot vraag ik de minister wat het zou betekenen als
een standpunt van Nederland onverhoopt zou leiden tot
het niet toestaan van dit product, bijvoorbeeld voor de
primaire sector in ontwikkelingslanden en voor ontwikkelingslanden in het algemeen.
©

De heer Polderman (SP): Ik heb het idee dat de heer
Cramer nu toch wat begint te draaien. De vraag is

De heer Graus (PVV): Mevrouw de voorzitter. Ik kan heel
kort zijn, waarschijnlijk korter dan een minuut. Ik was het
volstrekt niet eens met de inhoud van de moties. Wij
hebben daar dan ook tegen gestemd; laat dat heel
duidelijk zijn. Dat blijft ook zo, maar aangenomen moties
dienen te worden uitgevoerd. Dat is een van de mooie
zaken van onze democratie. Omdat verschillende
moties-Graus nog niet worden uitgevoerd, verzoek ik de
minister om aangenomen moties uit te voeren. Ik vraag

Tweede Kamer

18 november 2008
TK 25

Landbouwraad

25-2059

Graus
mijn collega’s in de Kamer om mij ook te steunen als
mijn moties niet worden uitgevoerd. Nu helpen jullie
elkaar, maar jullie laten mij in de steek met mijn
aangenomen moties. Dat wilde ik wel even gezegd
hebben.
©
De heer Waalkens (PvdA): Voorzitter. Naar aanleiding
van het debat van vorige week hebben wij een brief van
het kabinet gekregen die ons hooglijk heeft verbaasd. Het
is staatsrechtelijk nogal curieus dat het gehele kabinet
deze ministers steunt om de moties niet uit te voeren. In
het debat hebben wij, ook de PvdA, gewisseld het
markeren van de Europese autoriteit. Als er vraagtekens
te plaatsen zijn bij de EFSA, moeten die worden omgezet
in uitroeptekens.
De ruimte die er voor de PvdA zit in de uitkomst van
dit debat is dat de minister van LNV in de Landbouwraad
klip en klaar aangeeft dat het Nederlandse parlement
grote zorgen heeft over het functioneren van de EFSA,
dat zij klip en klaar aangeeft dat het debat voortgezet zal
worden in de Milieuraad van december en dat minister
Cramer dan het debat op 4 december op die Milieuraad
afrondt, zodat wij de autoriteit weer kunnen vertrouwen
zoals dat behoort.
De heer Van der Ham (D66): De minister doet met het
niet uitvoeren van deze motie de Kamer onrecht aan en
holt die motie uit.
De voorzitter: Geen inleidingen, alleen maar vragen!
De heer Van der Ham (D66): Dat doet de heer Waalkens
nu toch zelf ook? Hij heeft in de krant gezegd ″zo gaan
wij hier niet met elkaar om″. Kan hij dat hier herhalen?
De heer Waalkens (PvdA): Ik heb net in eigen woorden
gezegd dat het staatsrechtelijk nogal curieus is en niet tot
de gebruiken binnen het huis van Thorbecke hoort.
Daarom ben ik ook begonnen met te zeggen dat ik
uitermate verbaasd was over zowel de brief van de
minister van VROM als die van de minister van LNV.
Vervolgens heb ik geprobeerd het debat te verdagen
naar de Milieuraad van december. Er moet nu een
stemverklaring worden afgelegd in de Landbouwraad en
het verdere debat over de EFSA moet gevoerd worden
op de Milieuraad.
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. De handtekening van de heer Waalkens staat onder een motie van de
heer Cramer, waarin deze minister van Landbouw wordt
gezegd: Als u straks naar Brussel gaat, dan stemt u tegen
de toelating van dat genetisch gemodificeerde sojading
of u zorgt ervoor dat de stemming wordt uitgesteld.
Meer smaken zijn er niet, maar daar hoor ik de heer
Waalkens niet over. Mag ik ervan uitgaan dat nog steeds
staand beleid is van de PvdA in dit debat dat de uitkomst
moet zijn dat ook dat onderdeel van de motie wordt
uitgevoerd: tegenstemmen of uitstellen?
De heer Waalkens (PvdA): Het zit in de mogelijkheden
om de stemming over toelating uit te stellen. Wij vinden
het van belang dat het rumoer dat rondom de EFSE is
ontstaan per direct wordt weggenomen.

Tweede Kamer

Landbouwraad

Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Ik hoor de PvdA nu
toch zeggen dat zij zelfs het wetenschappelijk onderzoek
dat de EFSA in de breedte doet niet meer onderschrijft.
De heer Waalkens zegt daarmee toch wel iets. Uit de
dingen die tot ons komen en ook uit wat het kabinet
schrijft blijkt toch dat er organisatorisch een aantal zaken
bij de EFSA op orde moet komen omdat er zo’n bulk
zaken ligt.
De voorzitter: Nogmaals, geen inleidingen, maar
vragen.
De heer Waalkens (PvdA): Science based is het
vertrekpunt bij de beoordeling van de EFSA. De minister
van VROM heeft in de Milieuraad van oktober gezegd dat
zij het van belang vindt dat de richtsnoeren met
betrekking tot het functioneren van de EFSA tegen licht
worden gehouden en worden verbeterd. Het is niet
alleen science based, het is politiek gestuurd en daar
gaat het debat ook over. Wat ons betreft, is dat een
verkeerd debat.
De heer Polderman (SP): Voorzitter. Ik heb er wel
behoefte aan om precies te weten waar de PvdA staat.
De heer Waalkens sprak over wat rumoer in deze Kamer.
Dat moet de minister meenemen, zij moet een soort
stemverklaring afleggen en proberen om de stemming
uit te stellen. Maar, als de stemming nu niet uitgesteld
wordt, houdt hij dan vast aan onze oproep aan de
minister om zich gewoon te onthouden van stemmen of
om tegen te stemmen? Waar staat nu precies de PvdA?
Wat is haar opdracht aan de minister?
De heer Waalkens (PvdA): Het is overduidelijk wat er in
de motie en het dictum staat. Ook vragen wij de minister
heel nadrukkelijk nu, in de afronding van dit debat om
een scherpe stemverklaring af te leggen in de Landbouwraad.
De heer Polderman (SP): En dan moet de minister toch
instemmen?
De voorzitter: Nee, mijnheer Polderman, het woord is
aan mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Gezien het beperkt aantal
toegestane interrupties bouw ik voort op de vragen van
de heren Vendrik en Polderman.
De voorzitter: Zo hoort het.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dit was immers precies
wat in het debat al aan de orde was. Toen heeft de
PvdA-fractie gezegd dat zij een adempauze neemt tot het
″rumoer″, zoals de heer Waalkens het typeert, rondom de
EFSA is gestild. Tot die tijd doet de PvdA het niet. Dat
stond ook in de motie. De nieuwe smaak is dus de
nieuwe draai van de Partij van de Arbeid. Begrijp ik dat
zo goed?
De heer Waalkens (PvdA): Het is klip en klaar dat ik aan
het begin van mijn interventie mijn verbazing en mijn
absolute teleurstelling heb uitgesproken over de reactie
van de minister van VROM en de minister van LNV op
het debat dat wij hebben gevoerd en op de aangenomen
moties.

18 november 2008
TK 25

25-2060

Waalkens
De heer Atsma (CDA): De heer Waalkens droeg de
minister op om namens een groot deel van de Kamer te
zeggen wat hij verwoordde. Ik wil hem erop wijzen dat
de verhoudingen in de Kamer precies fifty fifty liggen: de
helft van de Kamer is voor en de helft van de Kamer is
tegen. Wij hopen niet dat er elke week sprake zal zijn van
een jojobeleid, waarbij elke week over een nieuwe motie
wordt gestemd.
De heer Waalkens gebruikt nogal scherpe bewoordingen over het functioneren van de EFSA. Zitten het RIKILT
en het RIVM, die rechtstreeks onder de minister van
VROM vallen, dan te slapen?

Minister Verburg: Voorzitter. Ik dank de Kamer voor haar
inbreng in eerste termijn. Het kabinetsbeleid inzake de
toelating van ggo’s is een ja-mitsbeleid voor ggogewassen en daarvan afgeleide producten, in de
plantaardige sector. In de dierlijke sector geld een ander
principe, namelijk dat van nee, tenzij. Dit betekent dat
gewassen kunnen worden toegelaten tot de markt als zij
veilig zijn voor mens, dier en milieu. In 2003 is het
ja-mitsbeleid vastgelegd in Europese regelgeving.

Genetisch gemodificeerde organismen kunnen tot de
Europese markt worden toegelaten als zij veilig zijn voor
mens, dier en milieu. De EFSA voert daarvoor de
risicobeoordeling uit. Nederland vindt dat de risicobeoordeling die de EFSA uitvoert een goede wetenschappelijke kwaliteit heeft. Nederland is tot nu toe tevreden
met het werk dat de EFSA levert, want Nederlandse
experts van het RIVM, het RIKILT en de COGEM, de
Commissie Genetische Modificatie, kijken kritisch mee
met de beoordeling die de EFSA uitvoert. Tot nu toe
heeft de EFSA alle vragen die Nederlandse experts
hebben gesteld over individuele ggo-dossiers naar
tevredenheid beantwoord. Gelet op de kwaliteit van de
EFSA-adviezen kan Nederland in principe conform de
Europese regelgeving instemmen met een ggomarkttoelating. Dit doen wij dus op grond van een
positief advies van de EFSA.
De toepassing van ggo’s in de landbouw roept,
ondanks vele jaren van debat, nog steeds vragen op in
de samenleving. Ik herken en onderken dit. Juist om aan
deze vragen en zorgen tegemoet te komen, houdt het
kabinet vast aan de zorgvuldige beoordeling van
ggo-levensmiddelen en -diervoerders. Bovendien is de
keuzevrijheid van de consument gewaarborgd via
verplichte etikettering van ggo-producten.
In tegenstelling tot wat enkele afgevaardigden hebben
gesuggereerd, legt de regering niet zomaar een door de
Kamer aangenomen motie naast zich neer. De situatie is
zoals de heer Van der Vlies die verwoordde: in een
bijzondere situatie kan de regering het wel zo doen. In
mijn brief van afgelopen vrijdagmiddag heb ik geschreven dat het kabinet na rijp beraad heeft besloten om de
moties niet uit te voeren en om tijdens de Landbouwraad
vóór de toelating van de soja te stemmen. Daarvoor
heeft het kabinet een aantal overwegingen.
Om te beginnen noem ik de overweging van consistentie. Het ja-mitsbeleid is in 2002 door de Kamer
aangenomen en sinds 2004 in werking getreden via de
nieuwe ggo-verordening. Sinds die tijd zijn zeventien
ggo-variëteiten tot de markt toegelaten. De Kamer is
hierover steeds geïnformeerd en heeft er steeds mee
ingestemd. Er zijn op dit moment geen nieuwe feiten of
ontwikkelingen die een breuk in dit kabinetsbeleid
rechtvaardigen.
De EFSA heeft een positief advies gegeven over de
veiligheid van dit genetisch gemodificeerde organisme.
De EFSA is bovendien niet de enige autoriteit die hier
″ja″ tegen zegt. Ik heb het al gehad over de medebeoordeling van het RIVM, het RIKILT en de COGEM. De
ggo-soja waarover wij het nu hebben, is reeds op grond
van de positieve risicobeoordeling toegelaten in negen
andere landen.
Tijdens de Milieuraad in december wordt niet
gesproken over de toelatingscriteria. Daarom is het
volgens het kabinet niet zinvol om de stemming uit te
stellen tot na de bijeenkomst van de Milieuraad, zoals in
de moties is verzocht. Overigens zou het uitstellen van
de stemming alleen kunnen op basis van unanimiteit van
alle lidstaten.
In de Milieuraad wordt wel gesproken over verbeteringen in de langetermijnmilieurisicobeoordeling. Minister
Cramer zal hierover straks ook nog iets zeggen. De EFSA
heeft het mandaat van de Europese Commissie gekregen
om de langetermijnmilieurisicobeoordeling te versterken.
De EFSA is hiermee voortvarend gestart. Dit traject is bij
de besluitvorming van deze ggo niet relevant, omdat het

Tweede Kamer

18 november 2008
TK 25

De heer Waalkens (PvdA): Ik citeer het verslag van de
Milieuraad van 20 oktober afgelopen jaar in Luxemburg,
waarin de minister van VROM zegt: ″ik heb in dit licht
onder andere ingebracht dat het belangrijk is dat de
richtsnoeren snel kunnen worden aangepast en de
laatste wetenschappelijke inzichten van toepassing
verklaard worden″. Dat is het begin van het debat over
de vraagtekens die bij de EFSA, bij een autoriteit die met
een hoofdletter A moet worden geschreven, moeten
worden neergezet.
De heer Atsma (CDA): Voorzitter...
De voorzitter: Mijnheer Atsma, voor u geldt hetzelfde
als voor alle anderen: u krijgt één interruptie. Dat heeft u
al die tijd kunnen waarnemen. U heeft ook een tweede
termijn. Dan moet u uw vraag maar daarin stellen.
©
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. De SGP-fractie
is altijd terughoudend geweest op het gebied van
toepassingen van de moderne biotechnologie. Als die er
dan zijn, moeten zij in ieder geval veilig en ethisch
aanvaardbaar zijn. Dat moet buiten elke verdenking en
discussie staan. Het gaat dus om de zorgvuldigheid van
de toelatingsprocedure. Linksom of rechtsom, het kan
niet worden ontkend dat de deugdelijkheid van de
EFSA-adviezen momenteel ter discussie staat. Die
adviezen zijn niet boven alle twijfel verheven. Daarom
heeft mijn fractie vorige week voor de moties gestemd.
Ik vind om staatsrechtelijke redenen dat een motie die
door de Kamer is aanvaard moet worden uitgevoerd. Als
het kabinet dat niet doet – dat recht heeft het – dan kan
de Kamer dat niet zomaar laten passeren. Daarom steun
ik de interventie van de heer Polderman op dat punt.
De voorzitter: Dan geef ik nu het woord aan de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Zij gaat eerst
haar hele redenering afmaken en daarna kan er
geïnterrumpeerd worden.
©

Landbouwraad

25-2061

Verburg
besluit dat voorligt in de Landbouwraad geen toestemming geeft voor teelt van soja in de EU. In deze zin is
dus de milieubeoordeling niet aan de orde. De soja
wordt alleen toegelaten voor het gebruik in levensmiddelen en diervoeders.
Hiermee heb ik al op een aantal vragen van de heer
Polderman en van de heer Van der Ham geantwoord. Wij
stappen niet lichtvaardig over aangenomen moties heen.
Wij behandelen die in het kabinet en vervolgens maakt
het kabinet een zorgvuldige afweging. De Kamer heeft
die afweging toegelicht gekregen in zowel de brief van
mijn hand, die is geschreven mede namens de minister
van VROM, als een brief van de hand van mevrouw
Cramer die is geschreven mede namens de minister van
LVN en namens het hele kabinet.
Ook op de oproep van de heer Vendrik heb ik
gereageerd in de lijn die ik heb geschetst. Mevrouw
Snijder was heel helder. De heer Atsma vroeg welke
punten over de visserij ik mis door later in Brussel aan te
schuiven. Dit is niet helemaal te zeggen, maar zeer
waarschijnlijk gaat het om de bilaterale samenwerking
met Noorwegen, de vereenvoudiging van de visserijregelgeving, de aquacultuur, de kabeljauwvisserij en een
centrale verordening. Wellicht dat ik toch nog vrij
voortvarend in Brussel kan komen en nog kan meepraten
over deze zaken, maar ik moest vandaag in de Kamer
zijn. En zoals men weet, geef ik daar voorrang aan.
Voorts is de vraag gesteld wat de gevolgen zijn voor
OS-landen als ggo-soja niet in de Europese Unie wordt
toegelaten. Deze soja is al toegelaten in negen andere
landen. In algemene zin is dus niet aan te geven wat
deze ggo zou kunnen betekenen voor de primaire
landbouw of voor landbouw in ontwikkelingslanden. In
algemene zin kan gezegd worden dat sommige
ggo-teelten van belang kunnen zijn voor ontwikkelingslanden, omdat zij ofwel met minder water, ofwel met
minder gewasbescherming toekunnen. Dat zijn allemaal
voordelen voor een goede productie.
De heer Cramer heeft gezegd zich grote zorgen te
maken over de teelt en de toelating. Hij heeft een
oordeel gegeven over de brief. Hij stelt dat wij nog eens
heel zorgvuldig moeten kijken naar de effecten die teelt
en toelating kunnen hebben op duurzame landbouw,
zowel in ontwikkelingslanden als in Nederland. Ik herken
dat punt. Hij heeft dat punt gemaakt, net als mevrouw
Wiegman. Het lijkt mij goed dat wij de discussie
daarover in en met de Kamer de komende tijd zorgvuldig
voeren. Al eerder heb ik aangegeven dat ik zowel in
Nederland als op Europees niveau de discussie wil
aangaan, maar misschien is het nodig om een apart
traject met de Kamer te doorlopen. Samen met collega
Cramer ben ik daartoe graag bereid.
Het tweede en derde punt van de heer Cramer horen
echt thuis in de portefeuille van minister Cramer. Ik vraag
haar om die vragen te beantwoorden.
De heren Waalkens en Cramer hebben gevraagd of ik
bereid ben de in de Kamer levende grote zorgen over te
brengen. Ik zeg toe om bij de stemming een stemverklaring af te leggen waarin ik aandacht zal vragen voor de
maatschappelijke aspecten van zowel de teelt als de
toelating van ggo’s. Daarnaast zal ik in die stemverklaring aandacht vragen voor het verbeteren van het
functioneren van de EFSA, het vergroten van de
transparantie en de besluitvorming, de mogelijke
uitbreiding van het secretariaat, zoals men in de brief
van minister Cramer van afgelopen weekend heeft

De heer Vendrik (GroenLinks): De minister zei zojuist dat
zij graag de komende weken en maanden met de Kamer
het debat wil aangaan over genetisch gemodificeerde
gewassen en duurzame landbouw. Zij kan hiermee
vanmiddag een begin maken. Immers, vanmiddag wordt
in de Landbouwraad gestemd over soja. Het betreft een
te importeren diervoeder dat genetisch gemodificeerd is,
juist met het oogmerk van de kant van de fabrikant op
het gebruik van Roundup, een van de allerzwaarste
bestrijdingsmiddelen. Ik vraag de minister dan ook om
mij uit te leggen wat het besluit van vanmiddag

Tweede Kamer

18 november 2008
TK 25

Landbouwraad

kunnen lezen, en het voortvarend doorgaan met het
proces voor aanvullende richtsnoeren en risicoanalyses.
Mevrouw Ouwehand heeft opgemerkt dat de EFSA
aan risicoanalyse doet. Dat klopt. De EFSA doet aan
risicoanalyse en risicobeoordeling. Uiteindelijk beslist de
Europese Commissie. Die draagt de politiek-bestuurlijke
verantwoordelijkheid. Ik heb al gezegd dat de EFSA niet
zomaar iets doet, maar dat wij dit vanuit Nederland heel
zorgvuldig volgen via het RIVM, het RIKILT en de
COGEM.
De heer Polderman (SP): Voorzitter. Ik wil eerst een
opmerking van orde maken. U knijpt de Kamer nogal af
in de spreektijd, maar de minister krijgt nogal ruim de
tijd. Zij herhaalt echter wat zij al eerder geschreven heeft.
Wij hebben de brief die zij nu mondeling toelicht
allemaal gelezen. Vanmiddag spreken wij over het
gegeven dat de minister een uitspraak van de Kamer
gewoon naast zich neerlegt. Het enige wat zij daarover
zegt, is dat zij dit zorgvuldig heeft gedaan. Daar zou ik
toch graag meer over willen weten. Met name zou ik
graag zien dat de minister ingaat op de argumenten die
door mij en mijn collega’s naar voren zijn gebracht. Waar
blijkt de door de minister genoemde zorgvuldigheid uit?
Minister Verburg: Ik heb de redenen in mijn brief
aangegeven. Ik heb ze nu weer aangegeven. In tegenstelling tot hetgeen de heer Polderman zegt – hij doet dit
wel vaker – is een motie een uitspraak van de Kamer die
normaal gesproken overgenomen wordt door het
kabinet. Als het kabinet echter zwaarwegende redenen
heeft om een motie niet over te nemen, dan kan het
kabinet die motie gemotiveerd naast zich neerleggen. Dat
heb ik in de brief aan de Kamer geschreven en dat heb ik
vanmiddag ook toegelicht. Wij volgen in Europa een
consistente lijn. Collega Cramer zit in een Europese
commissie om het functioneren van de EFSA te
verbeteren op de drie punten die ik heb genoemd. Op dit
moment is er, zoals ook te lezen valt in de brief van
collega Cramer, geen aanleiding om aan de kwaliteit van
de beoordeling door de EFSA te twijfelen. Met het oog
op de toekomst en de werklast is het wel nodig dat er
het een en ander gebeurt bij EFSA.
De heer Polderman (SP): Het feit dat de Kamer eraan
twijfelt is voor de minister geen reden om te zeggen: dat
doen wij dus maar niet. Ik vind het buitengewoon matig
wat de minister nu zegt. Zij zegt dat zij een en ander
zorgvuldig overwogen heeft. Waar dat dan precies uit
blijkt... Het is een herhaling van zetten en dat lijkt mij
weinig zinvol. Ik ben bepaald niet overtuigd dat de
regering genoeg zorgvuldigheid heeft betracht om niet te
hoeven luisteren naar de Kamer. Dan moet je immers
nogal wat argumenten hebben.

25-2062

Verburg
überhaupt van doen heeft met duurzame landbouw
wereldwijd. Daarnaast zei de minister dat over uitstel van
stemmingen, waartoe onder andere in de motie van de
heer Cramer en de zijnen werd opgeroepen, alleen in
unanimiteit besloten kan worden. Zo heb ik de minister
begrepen. Zij leek dus te zeggen dat dit niet gaat
gebeuren. Ik wil hierover graag expliciete duidelijkheid.
Er wordt dus gestemd.
De voorzitter: Uw vraag, mijnheer Vendrik?
De heer Vendrik (GroenLinks): Gaat de minister
vanmiddag stemmen tegen toelating van deze soja, al
was het alleen maar omdat zij het debat over duurzame
landbouw een kans wil geven?
Minister Verburg: Wat het eerste punt van de heer
Vendrik betreft, hierover heb ik iets gezegd in antwoord
op vragen van de heer Cramer en de heer Atsma. Ik heb
dit in algemene zin gezegd, omdat de heer Cramer in zijn
bijdrage sprak over de teelt en de gevolgen ervan voor
de duurzame landbouw, zowel in Nederland als in
ontwikkelingslanden. Dit ggo heeft niet met teelt te
maken. Het gaat in dit geval om toelating tot de markt
van een product dat gebruikt wordt bij voeding en bij
veevoeder. Dit betekent dat het mijns inziens belangrijk is
om het maatschappelijke debat te voeren voor het
belang van Nederland en van ontwikkelingslanden. Dit
punt is eerder te berde gebracht. De heer Vendrik heeft
het over unanimiteit en vraagt daarbij naar mijn
inschatting. Ik schat in dat er geen unanimiteit te vinden
is voor een verzoek om uitstel, als ik het al op tijd zou
halen. De vraag zou dan zijn wat de reden voor uitstel is.
De reden zou de Milieuraad in december zijn. Deze gaat
over de organisatie van het werk van EFSA, maar niet –
de Kamer heeft dit nadrukkelijk kunnen lezen in de brief
van minister Cramer – over de betrouwbaarheid van de
beoordeling door EFSA.
De voorzitter: Mijnheer Vendrik, tot slot.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik vraag nogmaals
antwoord op de laatste vraag die ik stelde. Als stemmen
alleen mogelijk is op basis van unanimiteit – ik begrijp
van de minister dat zij die route niet wil bewandelen –
dan wordt er dus hoe dan ook gestemd over deze soja
uit Brazilië en Argentië die daar de landbouw kan
verpesten...
De voorzitter: Mijnheer Vendrik, toe nou...
De heer Vendrik (GroenLinks): Dan is dus de vraag: gaat
deze minister instemmen met toelating van deze soja op
de Europese veevoedermarkt of niet?
Minister Verburg: Ik heb deze vraag al beantwoord. Er
zijn voor het kabinet momenteel geen nieuwe feiten of
ontwikkelingen die een breuk met een eerder kabinetsstandpunt rechtvaardigen.
De heer Van der Ham (D66): Toen de motie vorige week
was aangenomen, werd de minister onmiddellijk om een
reactie gevraagd. Zij zei dat zij een en ander zou
meenemen naar het kabinet. Mijn vraag aan de minister
is: is er één moment geweest dat u werkelijk hebt
overwogen om de motie uit te voeren?

Tweede Kamer

Landbouwraad

Minister Verburg: Natuurlijk. Als er een motie in de
Kamer wordt aangenomen, dan overweeg je de inhoud
ervan altijd; dat is zorgvuldig bestuur. Vervolgens weeg
je een en ander af. Ik heb erover gesproken met collega
Cramer die hierin ook een grote verantwoordelijkheid
heeft. Vervolgens kom je tot een bespreking in het
kabinet.
De heer Van der Ham (D66): Uit niets in de brief blijkt
dat deze overweging heeft plaatsgevonden. Het is
natuurlijk een handige truc om te zeggen: ik neem het
mee naar het kabinet, dan zit er een weekend tussen en
kan er eigenlijk niets meer worden teruggedraaid. Ik vind
dat de minister dan een vrouw moet zijn en bij het
aannemen van een motie door het microfoontje moet
zeggen dat zij de motie niet uitvoert. Dan kunnen de
indieners van de motie daarover direct het debat
aangaan. Dit lijkt een beetje op duiken.
Minister Verburg: Ik duik helemaal niet. Ik heb de heer
Van der Ham gezegd dat ik elke motie die de Kamer
aanneemt, serieus neem. Ik heb de heer Van der Ham
ook gezegd dat als een motie wordt aangenomen, ik
natuurlijk nadenk over de vraag hoe wij dit gaan doen en
wat ons advies is aan het kabinet. Als de heer Van der
Ham wil dat ik mijn gedachten voortaan op papier schrijf,
moet hij volgens mij wachten tot mijn memoires.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De minister sprak zojuist
over fundamentele belangen. Ik zou daar graag
toelichting op hebben. Wat kan nou het zwaarwegende
belang zijn van het toelaten van deze soja ten opzichte
van het voorzorgprincipe dat de Kamer van de minister
vraagt? De Kamer wil een pas op de plaats. Pas als wij
echt meer duidelijkheid hebben, kan de minister
misschien weer eens een keertje verder. In de tussentijd
kan zij het debat voeren waarover zij het heeft.
Mijn tweede vraag is of de minister zich heeft
gerealiseerd dat deze soja haar mogelijk in de problemen
brengt bij de uitvoering van een andere door de Kamer
aangenomen motie. De Kamer wenst namelijk op te
houden met de import van soja die afkomstig is uit
gebieden waar bossen zijn gekapt en slavernij plaatsvindt. Gaat het ene niet door het andere fietsen? Maakt
de minister het zichzelf niet ontzettend moeilijk op deze
manier?
Minister Verburg: Ik denk inderdaad dat je soms voor
complexe vraagstukken staat. Het is niet voor niets dat
het kabinet daarover een heldere lijn heeft afgesproken.
Sinds 2002, uitvoerend in 2004. Wij hebben onze
overwegingen steeds langs die maatlat gelegd. Ik heb
aangegeven dat niet alleen EFSA een risicobeoordeling
doet en advies uitbrengt, maar dat de Nederlandse
instituten RIKILT, RIVM en COGEM mee kijken. Ik heb
gezegd dat de veiligheidsbeoordeling ook in negen
andere landen al heeft plaatsgevonden, de Verenigde
Staten, Canada, Japan, Australië, Nieuw-Zeeland, de
Filippijnen, Mexico, Taiwan en China. Als ik hieraan zou
moeten gaan twijfelen, betekent dit dat ik van vier,
twaalf, dertien instituten ook zeg dat zij en hun beoordeling niet deugen. De Nederlandse regering wil dit niet.
De voorzitter: Ik verzoek de minister, nog beknopter te
antwoorden, hoewel ik begrijp dat dit moeilijk is.

18 november 2008
TK 25

25-2063

Verburg
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dit is geen antwoord op
mijn vraag. Wil de minister zeggen dat het oordeel van
de Kamer niet deugt? Dat lijkt mij ook wat ongebruikelijk.
Minister Verburg: Ik hoef dit niet te zeggen en ga dit ook
niet zeggen. Ik heb gezegd dat de Kamer de motie heeft
aangenomen en dat ik samen met minister Cramer in het
kabinet een zorgvuldige afweging heb gemaakt. Daarover
hebben wij geschreven.
De voorzitter: Nee, mevrouw Ouwehand, nu krijgt de
heer Graus het woord.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik heb twee vragen
gesteld. Wat zijn de fundamentele belangen? Hoe zit het
met de andere motie?
De voorzitter: Ik vind dat dit voldoende is beantwoord.
Het woord is aan de heer Graus.
De heer Graus (PVV): Beseft de minister dat wat nu
gebeurt wederom een doodsteek is voor de parlementaire democratie? Dit is al gebeurd bij het referendum.
Toen het volk tegenstemde, wilde het kabinet geen
referendum meer.
De voorzitter: Beperk u tot het onderwerp van vandaag.
Alles hangt met alles samen, maar vandaag niet.
De heer Graus (PvdD): Ik ben het helemaal niet eens met
de moties, maar het gaat mij erom dat de moties niet
worden uitgevoerd. Het gaat om een verzoek van de
meerderheid van de Kamer.
De voorzitter: Dit punt had u al gemaakt. Daarover gaat
het al de tijd al.
De heer Graus (PvdD): De minister moet haar verantwoordelijkheid nemen. Zij kan ons nog beter allemaal
naar huis sturen. De Tweede Kamer heeft zo geen zin
meer.
De voorzitter: Daar zou ik niet voor zijn. Heeft de
minister er behoefte aan een reactie te geven?
Minister Verburg: Op mijn terrein worden algauw meer
dan 100 moties per jaar ingediend en wellicht aangenomen. Die zijn allemaal werk in uitvoering, tenzij het
kabinet zegt: alles overwegende, leggen wij deze motie
naast ons neer. Dit heeft het kabinet in dit geval gedaan.
Ik heb de Kamer daarover geïnformeerd. In de brief van
minister Cramer staat daarover ook het nodige.
©
Minister Cramer: Voorzitter. Ik sluit mij aan bij het
betoog van mijn collega, minister Verburg en wil er nog
een aantal zaken aan toevoegen. Allereerst wil ik zeggen
dat ik de gevoelens van de Kamer in de Milieuraad van
december zal meenemen. Ik neem voorts de opmerking
van de heer Waalkens serieus. Ook ik vind dat het
rumoer rond de autoriteit van EFSA zo spoedig mogelijk
moet worden gepareerd. Anders is de EFSA vleugellam.
Er is inderdaad in EU-verband een discussie gestart over
de EFSA en de milieurisicoanalyse, mede naar aanleiding

Tweede Kamer

Landbouwraad

van een aantal zaken in de krant, ook al eerder. Maar er
zijn daarna twee dingen gebeurd.
In de eerste plaats is er in EU-kader een werkgroep
ingesteld die juist heel goed gaat bekijken wat het
huidige EFSA-beoordelingssysteem inhoudt en, breder
nog, wat er verder nog moet gebeuren. Ik heb daar een
zeer actieve rol in gespeeld, maar niet omdat ik vind dat
de EFSA op dit moment niet goed functioneert. Er wordt
zorgvuldig beoordeeld, dus dat is helemaal niet aan de
orde. Er zijn echter twee dingen van belang. Ten eerste
moet er gezorgd worden dat de EFSA transparant is, dat
er dus exact duidelijk wordt hoe de beoordelingen tot
stand komen en wat de resultaten ervan zijn. Dit heb ik
nadrukkelijk in de Milieuraad naar voren gebracht. Ten
tweede is het van groot belang dat de EFSA kan
aangeven of zij zich blijft baseren op de meest recente
wetenschappelijke gegevens. In Nederland hebben wij
ten aanzien van de wetenschappelijk-technische
beoordeling die EFSA uitvoert een dubbelcheck. Alle
beoordelingen worden in Nederland nog eens door de
COGEM bekeken. Ik keur niets goed als de COGEM geen
handtekening heeft gezet onder het dossier. Bovendien
spelen in Nederland bij de EFSA beoordeling ook vaak
RIVM en RIKILT een rol. Zij checken het vaak nogmaals.
Met andere woorden: mijn positie en ook die van collega
Verburg is dat EFSA wetenschappelijk-technisch het werk
naar behoren en zorgvuldig doet – ik zeg dit met name
tegen de heer Van der Vlies – maar dat mogelijkheden
om het te verbeteren altijd in acht moet worden
genomen.
In de tweede plaats baseert men zich in Europa puur
op de wetenschappelijk-technische risicobeoordeling. De
maatschappelijke discussie gaat echter niet over die
techniek, maar over de maatschappelijke aspecten en
consequenties. Daar sprak de Kamer in eerste termijn
ook over. Ik heb zelf ingebracht dat er een onderscheid
gemaakt moet worden tussen de wetenschappelijktechnische beoordeling – die moeten wetenschappers
gewoon naar behoren uitvoeren – en de maatschappelijke aspecten. Nogmaals, in EU-verband wordt tot op
heden aan die laatste zaken nauwelijks aandacht besteed.
Zij worden vaak vermengd met een gewoon puur
wetenschappelijk-technische discussie. Ik heb mij ook in
de Milieuraad hard gemaakt, mede naar aanleiding van
de commentaren en zorgen in de Kamer, voor het
standpunt dat op de agenda ook de maatschappelijke
aspecten aan de orde moeten komen. Het resultaat
daarvan wil ik voorafgaande aan de discussie in de
werkgroep zeker met de Kamer bespreken. Ik ben zeer
bereid om daarover in gesprek te gaan.
Wat mij betreft, hebben wij vanuit Nederland ten
aanzien van de maatschappelijke aspecten al een voorzet
gedaan, omdat wij als een van de weinige landen in
Europa om de paar jaar een trendanalyse maken waarin
wij juist laten zien wat er voor nieuws aan de hand is in
het licht van ggo’s en hoe wij voortijdig onze maatschappelijke positie kunnen bepalen ten aanzien van deze
nieuwe ontwikkelingen. Ook de Nederlandse aanpak van
trendanalyses zal ik inbrengen in het Europese circuit.
Met andere woorden: in het licht van de motie is het
van groot belang dat de zorgen van de Kamer worden
ingebracht in Europees verband. De Kamer kan ervan op
aan dat ik dat zeker zal doen in de Milieuraad. Ik zal ook
zorgen dat het rumoer rondom de autoriteit van de EFSA
wordt gestopt. Er zijn twee trajecten. Er is een kortetermijntraject waar wij met de huidige technisch-

18 november 2008
TK 25

25-2064

Cramer
wetenschappelijke beoordeling in zitten. Nogmaals, die
beoordeling is in het geval van de EFSA goed en wordt
door ons dubbel gecheckt. Verder is er een langetermijntraject. Zowel de Kamer als ikzelf heeft er het meest baat
bij om dat te verhelderen, omdat er aldoor verwarring
ontstaat over de vraag wat in dat traject onze positie is.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Ik val bijna van mijn
stoel door de uitspraken van deze minister. Zij zegt dat zij
alle rumoer om de EFSA wil beëindigen. In de brief van
de minister lees ik: ″De huidige milieurisicobeoordeling
biedt voldoende waarborgen voor de veiligheid voor
mens en milieu en Nederland ziet geen noodzaak tot
extra waarborgen.″ De minister zegt dat zij een nieuw
maatschappelijk debat wil, maar in haar brief schrijft zij:
″Nederland vindt het onwenselijk om de sociaalmaatschappelijke voor- en nadelen van een specifiek ggo
bij elke individuele toelating af te wegen.″
De voorzitter: Mevrouw Snijder, wilt u to the point
komen?
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Ik ben echt verbaasd
over wat deze minister zegt. Haar brief is helder, maar zij
gaat nu in op rumoer dat absoluut niet spreekt uit haar
brief. Ik wil opheldering over de uitspraken die zij nu
doet.
Minister Cramer: Er is rumoer ontstaan door krantenberichten over de organisatie en het management van
EFSA. U haalt dat zelf ook aan. Er is ook gesproken over
het teveel aan werk en het tekort aan uitvoeringscapaciteit. Deze zaken hebben niets te maken met de
technisch-wetenschappelijke beoordeling, maar puur met
het management van EFSA en de wijze waarop EFSA
transparant wil zijn. Dat is precies waarop ik steeds heb
aangedrongen: als je geloofwaardig en onafhankelijk wilt
zijn, dan moet je ervoor zorgen dat je risicobeoordeling
up to date en transparant is en gecontroleerd kan
worden door de buitenwereld. Daarnaast is het van
belang dat het management op orde is. Dat is precies
wat ik in antwoord op wat de heer Waalkens naar voren
bracht hier nog eens aan de orde wil stellen. Er mag
geen onduidelijkheid bestaan over de autoriteit EFSA.
De voorzitter: Ik verzoek ook deze minister om beknopt
te antwoorden.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik snap het niet meer. Ik
begrijp uit de brief van de minister dat de kwaliteit van
EFSA en haar analyses niet ter discussie staan, maar uit
haar antwoord hier begrijp ik dat alles anders moet. En
begrijp ik dus ook goed dat het rapport dat EFSA heeft
geschreven over de soja, waarover vanmiddag wordt
gesproken en besloten in de Landbouwraad, niet ter
discussie staat?
De voorzitter: De eerste vraag was al beantwoord.
Minister Cramer: De huidige risicobeoordelingen zijn
technisch-wetenschappelijk zorgvuldig. Verbeteringen zijn
altijd mogelijk en daarom moeten wij weten of er nieuwe
ontwikkelingen meegenomen moeten worden. Daarnaast
moet EFSA transparanter worden. Dat heb ik in deze
Kamer al verschillende keren gezegd. Dat laat echter
onverlet dat het werk dat nu wordt gedaan, met extra

Tweede Kamer

Landbouwraad

controle van de Nederlandse autoriteiten, goed en
wetenschappelijk gebeurt.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb al tegen de
minister van LNV gezegd dat de sojasoort, waarover
vanmiddag besloten wordt, doorgemodificeerd is met
het oog op maximaal gebruik van de zwaarste bestrijdingsmiddelen in landen als Argentinië en Brazilië. Dat is
volstrekt onduurzame landbouw! Ik sta tegenover de
minister van duurzaamheid. EFSA heeft hier helemaal
niet naar gekeken, want dat is haar taak niet. EFSA kijkt
alleen maar naar de risico’s van besmetting in Europa.
Verder ging de analyse van EFSA niet. Vindt de minister
het toelaatbaar dat wij met markttoegang voor deze
sojasoort de meest onduurzame landbouw wereldwijd
bevorderen? Zegt zij daar ″ja″ tegen?
Minister Cramer: De procedures zijn inderdaad zoals de
heer Vendrik zegt. Dit is een technisch-wetenschappelijke
beoordeling. Wij oordelen op basis daarvan. Nederland
heeft een wat bredere procedure. Ik heb mij in de
Milieuraad er sterk voor gemaakt om de procedure aan
te vullen met de maatschappelijke aspecten. Wij zullen zo
snel mogelijk werk ervan maken om te zorgen dat het
meegenomen wordt in de procedures. Op uw concrete
punt antwoord ik dat dat onder ogen is gezien.
De heer Polderman (SP): De minister zegt dat zij de
gevoelens van de Kamer zal meenemen naar de
Milieuraad. Dat is fijn. Zij zegt ook dat zij verder wil gaan
dan alleen de technische beoordeling, en de maatschappelijke discussie wil laten meewegen. Dat is ook fijn,
maar het gaat natuurlijk om de timing en de concrete
stemming van vanmiddag en morgen. Wat vindt zij daar
nu van? Ik hoor haar daar niet over.
Minister Cramer: Wij moeten een consistent beleid
voeren. Dat betekent dat je geen oude schoenen, die op
zich nog goed lopen, weggooit voordat je de nieuwe
hebt gekocht. Met andere woorden, wij gaan hard aan de
slag om nieuwe schoenen te kopen, maar de oude zijn
nog bruikbaar.
De heer Polderman (SP): Het besluit is onherroepelijk.
Als wij deze soja toelaten, dan komen wij er nooit meer
van af. De heer Vendrik heeft zojuist de achtergronden
van deze kwestie geschetst. Waarom bent u, minister,
niet bereid om, gezien de twijfel en de maatschappelijke
discussie, de beslissing nog even uit te stellen? Dan
vergaat de wereld toch niet? De regering moet zwaarwegende argumenten hebben om niet naar de Kamer te
luisteren.
De voorzitter: Dit punt is al behandeld in het debat met
de minister van LNV. Het woord is aan de heer Cramer.
De heer Cramer (ChristenUnie): Voorzitter. Ik hoorde de
minister zeggen dat de discussie binnen de EFSA vooral
bestuurlijk van aard is. In het verslag van de Milieuraad
van oktober jongstleden staat dat de meeste landbouwministers en het voorzitterschap het erover eens waren
dat het richtsnoer voor de EFSA verbeterd moet worden.
Dat slaat een-op-een terug op de inhoud van het debat
en niet alleen op de managementverantwoordelijkheid.
Minister Cramer: Het is juist wat u zegt. Het gaat nu

18 november 2008
TK 25

25-2065

Cramer
over het rumoer dat is ontstaan naar aanleiding van
krantenberichten over het management van de EFSA. De
kritiek moeten wij zo snel mogelijk zien te pareren. In de
werkgroep waar ik namens Nederland zitting in heb, is
de vraag aan de orde hoe wij ervoor kunnen zorgen dat
de EFSA transparanter wordt. Tevens is gesteld dat de
huidige beoordelingen nog eens bekeken moeten
worden in het licht van nieuwe ontwikkelingen.
Uitgangspunt blijft dat het huidige beoordelingssysteem
als bouwwerk goed staat. Daar twijfel ik niet aan. Ik heb
gelukkig ook de autoriteiten in Nederland nog om een
dubbelcheck uit te voeren.

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kennelijk mogelijk is dat de
regering namens Nederland een ander standpunt
inneemt in Europa (onder andere in de Europese
Landbouwraad) dan het standpunt van een meerderheid
van het parlement;
spreekt als haar mening uit dat moties van de Kamer
over de stellingname van de regering in Europa door de
regering dienen te worden uitgevoerd,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Atsma (CDA): De CDA-fractie deelt de stelling
van deze minister dat er sprake moet zijn van een
consistent beleid. Alleen daarop kun je voortbouwen. Dat
is wel eens lastig als de stemverhouding in de Kamer
75-75 is. In dergelijke situaties wordt het verschil bepaald
door degenen die die dag ziek of verhinderd zijn. De
minister heeft nogmaals bevestigd dat de Europese
autoriteit EFSA een beoordeling geeft. Vervolgens zijn er
de Nederlandse autoriteiten – haar eigen RIKILT, haar
eigen RIVM en haar eigen COGEM – die uiteindelijk ″ja″
zeggen. Kan de minister bevestigen dat er geen greintje
onzekerheid kan bestaan over alle ggo-gewassen die tot
nu toe zijn toegelaten? Dan is het helder wat er hier nu
gebeurt.
Minister Cramer: Het antwoord is: ″ja″.
De heer Waalkens (PvdA): De minister zegt dat de kritiek
binnen en buiten de EFSA zich alleen maar richt op de
capaciteit en het management. Ik refereer aan de brief
die de voormalig topman bij zijn afscheid heeft geschreven. Hij maakt gewag van het vragen van politiek
gestuurde adviezen aan de EFSA. Dat kan niet de
bedoeling zijn. Ik hoop dat de minister met mij van
mening is dat er geen politiek gestuurde adviezen aan de
EFSA gevraagd kunnen worden.
Minister Cramer: Ik ben het helemaal eens met de heer
Waalkens. Daarom pleit ik ook voor transparantie. Ik vind
dat er geen vermenging moet zijn van politiek en een
onafhankelijke autoriteit die een wetenschappelijktechnisch beoordeling geeft.
De voorzitter: Wij gaan nu over tot een snelle tweede
termijn. De spreektijd is een halve minuut per fractie,
inclusief het indienen van moties.
©
De heer Polderman (SP): Voorzitter. Wij hadden het over
zwaarwegende argumenten. Kennelijk is een uitspraak
van de Kamer voor de regering niet zwaarwegend
genoeg. Wat dan wel zwaarwegend is, is voor mij een
grote vraag.
Wij zijn teleurgesteld over deze opstelling van de
regering en over het draaien van de regeringsfracties.
Daarom dien ik de volgende motie in.

©
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Wij hebben
tegen de moties gestemd, maar wij zijn niet tevreden
over de brief die uiting geeft aan de uitvoering van de
aangenomen moties. Moties zijn zo sterk en zo zwaar als
wij ze als parlement maken. Ik moet constateren dat de
minister van Landbouw het schaakspel gewoon beter
beheerst dan de twee regeringsfracties die de moties
mede hebben ondertekend. Uiteindelijk heeft zij gegokt:
ik voer ze niet uit want ze zullen toch wel niet doorbijten.
Dat bleek ook wel in de eerste termijn. Ik heb daar in
zoverre bezwaren tegen, dat ik dit jammer vind voor de
positie van het parlement. Ik hoop werkelijk dat de
minister de volgende keer zorgvuldiger zal omgaan met
de uitvoering van de moties. Eerlijk gezegd, vind ik dat
de minister van Milieu meer begrip heeft voor het
gevoelen van de Kamer, en dat ook in dit debat heeft
betoond, meer dan de minister van Landbouw.
©
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. Ik kan vanaf de
interruptiemicrofoon heel kort zijn. Ik heb twee vragen,
voor beide bewindslieden een.
Ik vraag opnieuw en misschien voor de laatste keer
aan deze minister van Landbouw om vanmiddag tegen
te stemmen, want uitstel is dus niet mogelijk. Ik verzoek
haar met klem om in lijn met de aangenomen motie
tegen te stemmen. Daar is ook een goede reden voor.
Ik lees in een brief van de minister van Landbouw dat
het kabinet onderstreept dat moderne ggo-gewassen
kunnen bijdragen aan een duurzame ontwikkeling van de
Landbouw zowel in Europa als in ontwikkelingslanden. Ik
vraag de minister van VROM om vanmiddag waar te
maken dat dit sojagewas – ik heb geschetst wat voor
gewas het is...
De voorzitter: U ziet daar het lampje niet wat aangeeft
dat u door uw spreektijd bent, maar het brandt wel.
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. Dat is een
voordeel van deze plek.
Minister, maak mij inzichtelijk hoe dit sojagewas
gericht op zwaar gebruik van de meest smerige
bestrijdingsmiddelen in vredesnaam bijdraagt aan
duurzame landbouw in ontwikkelingslanden.

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden
Polderman, Van Velzen en Vendrik. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 306 (21501-32).

Landbouwraad

18 november 2008
TK 25

25-2066

©
De heer Graus (PVV): Voorzitter. Misschien kan ik nu
mijn verhaal uit mijn eerste termijn afmaken. Ik bedoelde
te zeggen dat ik vind dat er sowieso al te weinig naar
ons volk en naar onze bedrijven wordt geluisterd. Ik
haalde het referendum aan – sorry, dat ik dit erbij haalde
– want daarbij werd er ook niet naar het volk geluisterd,
en als het volk gefaald heeft, dan maar geen referendum.
Maar er worden ook geen moties uitgevoerd. Wij zijn
gekozen door het Nederlandse volk. De meerderheid van
de Kamer beslist, en daarmee is de kous af. De minister
heeft de motie gewoon uit te voeren. Anders heeft het
helemaal geen zin en dan is de hele parlementaire
democratie om zeep. Dan is het alleen de arrogante
houding van de regering, die beslist. Dat kan en dat mag
niet.
©
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. De minister
durft geen antwoord te geven op mijn vragen hoe het zit
met de teelt van de soja en welke garanties er zijn dat
die teelt niet ten koste gaat van beboste gebieden en niet
leidt tot slavernij. Gezien het feit dat de minister daar
niet op durft te antwoorden en geen garanties kan
geven, kunnen wij constateren dat zij niet alleen de
motie van vorige week naast zich neerlegt, maar ook nog
regelrecht de motie van collega Koşer Kaya doorkruist
waarin de Kamer uitspreekt: stop met de handel in soja
die uit deze gebieden afkomstig is. Ik vind het beschamend. Ik vind dat de minister vanmiddag vanwege de
zorg van de Kamer en vanwege de motie die wij hebben
aangenomen, tegen de toelating moet stemmen van dit
genetisch gemanipuleerde sojagewas.
©
De heer Cramer (ChristenUnie): Voorzitter. Ondanks de
teleurstelling bij de fractie van de ChristenUnie over hoe
het nu gelopen is, ziet zij als winst van dit debat dat er
een spoedig debat met beide ministers komt over de
toekomst, het gebruik ervan en de duurzaamheid. Wij
zien het ook als winst dat de minister van Landbouw de
verklaring zoals zij juist heeft uitgesproken, af zal leggen
in Brussel. Het is correct als de minister in het vervolg
niet meer uitspreekt dat doorgaan op dezelfde lijn
consistent beleid is, want er ligt een Kameruitspraak en
er zijn toezeggingen van de regering om daarover nader
in debat te gaan.
De heer Vendrik (GroenLinks): Mag de minister van
Landbouw, als het aan de ChristenUnie ligt, ondanks de
motie van vorige week vanmiddag instemmen met de
toelating van dit sojagewas?
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik heb de minister van
Landbouw duidelijk horen zeggen dat de regering het in
de lijn vindt liggen dat zij nu conform de oude procedures zal instemmen. Ik zal dat niet tegenhouden, ook
vanwege de argumenten met betrekking tot de unanimiteit. Het belangrijkste lijkt het mij dat de stemverklaring
erbij wordt afgegeven. Die zal een volgende instemming
buitengewoon moeilijk maken, als wij het debat in de
Kamer hierover niet hebben gevoerd.

Tweede Kamer

Landbouwraad

De heer Vendrik (GroenLinks): De kwestie van de
unanimiteit ging over het uitstel. Kan je de stemming
uitstellen? De heer Cramer was echter de eerste indiener
van de motie van vorige week – ik mag ervan uitgaan dat
hij staat achter een tekst met zijn handtekening – waarin
gevraagd is tegen te stemmen als de optie ″uitstel″ niet
mogelijk is. Ik mag hopen dat dit nu nog steeds zo geldt.
Of is dit nu ineens van tafel?
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik heb goed geluisterd
naar de argumentatie van de minister. Daarom heb ik
mijn tweede termijn geformuleerd zoals ik dat heb
gedaan.
De voorzitter: Ik geef het woord aan de heer Atsma. Ik
zie echter dat de heer Polderman ook een vraag wil
stellen aan de heer Cramer. Het spijt mij, mijnheer
Atsma.
De heer Cramer (ChristenUnie): Wij rangeren wat af; het
is net de commissie Verkeer en Waterstaat.
De heer Polderman (SP): Ik heb voor de heer Cramer de
volgende vraag. Als de minister dan niet tegen kan
stemmen, wil hij haar dan niet oproepen om zich van
stemming te onthouden, met de stemverklaring die al in
de maak is?
De heer Cramer (ChristenUnie): Ik zal dat niet doen. Voor
mijn argumentatie verwijs is ik naar mijn reactie op de
woorden van de heer Vendrik.
©
De heer Atsma (CDA): Voorzitter. Ik wil nog iets zeggen
naar aanleiding van de woorden van mijn collega de
heer Polderman. De CDA-fractie draait niet; zij blijft
koersvast. Wij vinden dat de minister en het kabinet het
juiste pad bewandelen. Wat ons betreft, wordt er
ingestemd, onder de door beide ministers verwoorde
condities.
Wij hebben verder geen vragen omdat wij vinden dat
de minister zo snel als mogelijk terug moet naar Brussel.
Daar gaat het om de grote zaken van Nederland.
©
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Wij moeten er
het hoofd wel bijhouden; een aanvaarde motie moet
worden uitgevoerd. De regering heeft te kennen gegeven
dat zij niet voornemens is dat te doen. Er ligt nu een
motie waarin staat: ″spreekt als haar mening uit dat
moties van de Kamer dienen te worden uitgevoerd″.
Daar kun je niet tegen zijn. Een Kamerlid dat daartegen
is, ondergraaft zijn eigen positie. Ik heb echter ook
gezegd dat de regering het recht heeft – zo steekt ons
staatsrecht in elkaar – om een motie weloverwogen
naast zich neer te leggen. Daarna kan een motie van
afkeuring of wantrouwen ingediend worden. Zo lees ik
deze motie nu nog niet. Dat wil ik wel helder hebben.
De voorzitter: Nee, mijnheer Vendrik. Ik sta echt geen
interruptie meer toe. Nee, ik snap dat u teleurgesteld
bent. Mijnheer Van der Vlies, de heer Vendrik wil een
vraag stellen aan de heer Waalkens. Ik geef nu echter het
woord aan de minister.

18 november 2008
TK 25

25-2067

©
Minister Verburg: Voorzitter. Ik dank de Kamer voor de
inbreng in tweede termijn. In de motie-Polderman wordt
de mening uitgesproken, dat moties van de Kamer over
de stellingname van de regering in Europa door de
regering dienen te worden uitgevoerd. Ik ben het zeer
met de heer Van der Vlies eens, die opmerkt dat in
beginsel alle door de Tweede Kamer aangenomen moties
worden uitgevoerd. Dat doet de regering ook. Er kunnen
echter zwaarwegende belangen, argumenten en
overwegingen zijn om dat niet te doen. Een voorbeeld
van zwaarwegende overwegingen kan de consistentie
van beleid zijn, of het niet twijfelen aan de inhoudelijke
deskundigheid, beoordeling en analyse van EFSA in dit
geval. Ik denk dat het dictum van de motie te absoluut is
gesteld. ″Dienen″ betekent dat wij het middel van de
motie en het ″in beginsel″ uithollen. Alles overwegende,
ontraad ik het aannemen van deze motie.
De heer Van der Ham heeft een opmerking gemaakt
over het zorgvuldig omgaan met de gevoelens van de
Kamer. Ik houd optimaal rekening met de gevoelens van
de Kamer. Ik herhaal dat, wanneer de Kamer een motie
heeft ingediend zoals vorige week donderdag, wij alle
pro’s en contra’s heel zorgvuldig afwegen. Dat zal ik
zeker blijven doen.
De heer Vendrik heeft gevraagd of ik bereid ben om
een tegenstem uit te brengen. Ik heb in eerste termijn en
ook in de brief al duidelijk gemaakt dat ik daaraan geen
gehoor kan geven.
De heer Graus heeft nog iets gezegd over het
uitvoeren van moties. In de regel doen wij dat zeker en
dat zullen wij ook blijven doen.
Mevrouw Ouwehand heeft gevraagd om te stoppen
met de handel in ggo-soja of in soja in algemene zin in
verband met ontbossing en slavernij. Als je dat zou
doen, zou je ook de handel in duurzame soja moeten
verbieden omdat de teelt van soja, waaraan eventueel
bossen geslachtofferd worden, niet alleen ggo-soja
betreft. Ik ben van mening dat er een andere lijn kan zijn
en die hanteren wij. Dat is de Round Table on Responsible Soy, waarin alle stakeholders aan tafel zitten om
zowel de productie te verduurzamen als de bossen te
redden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat is de vraag niet. De
vraag is of u kunt garanderen dat het toelaten van deze
soja niet de opdracht of het verzoek, als u het zo wilt
interpreteren, van de Kamer aan u doorkruist om de
import van soja uit die gebieden te stoppen.

allemaal niet zo eenduidig is als hij zegt. Het bestrijdingsmiddel Roundup is in verhouding tot andere gebruikte
bestrijdingsmiddelen helemaal niet slechter. Ik zeg niet
dat het allemaal goed is, maar het is niet het slechtste.
De toepassing van ggo in de sojateelt is ook in andere
zin niet eenduidig. Ik heb het dan niet alleen over de
bestrijdingsmiddelen, maar ook over het kappen van
bossen. Ik heb mij in Argentinië in september specifiek
laten informeren wat de gevolgen zijn. Dan zie je dat het
van land tot land en van regio tot regio verschilt. Dat is
ook precies de reden waarom ik in het verband van de
Europese werkgroep heb gezegd: laten wij net als bij de
duurzaamheidscriteria voor biomassa toewerken naar
een maatschappelijk toetsingssysteem dat daadwerkelijk
houd snijdt. Zelf heb ik al een seminar georganiseerd
over de relatie tussen ggo’s en duurzame ontwikkeling
ter voorbereiding van de discussies in Europa, omdat ik
het zo belangrijk vind. Collega Verburg zal binnenkort
ook een seminar houden, allemaal als input voor de
discussie die u terecht aansnijdt. Ik wil u de rapportage
van het seminar dat ik heb gehouden zo spoedig
mogelijk toesturen, zodat u ziet dat wij uw punt zeer
serieus nemen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Als u mijn punt heel
serieus neemt omdat het eigenlijk ook uw punt is – dat
hoor ik u zeggen; dat doet mij deugd – en als het
inderdaad lang niet zeker is dat dit de duurzame
landbouw wereldwijd bevordert, zullen wij dan de
toelating van deze specifieke soja niet gewoon een tijdje
uitstellen totdat u dat superbelangrijke punt dat u nu
aansnijdt en dat u zeer serieus neemt ook zeker weet?
Zullen wij die stemming vanmiddag maar even opzouten
of anders tegenstemmen?
De voorzitter: Dit is een herhaling van zetten. Dit hebt u
al eerder opgemerkt.
Minister Cramer: Ik wilde hetzelfde zeggen. Dit heb ik al
in eerste termijn beantwoord.
De heer Vendrik (GroenLinks): Dat bestrijd ik, want ik
heb de vragen toen gericht aan mevrouw Verburg. Het
gaat nu over een ander punt, over duurzame landbouw
wereldwijd, over het gebruik van ggo. Wij hebben een
casus die zich er bij uitstek voor leent om te worden
verbonden aan dit grote thema, maar de minister van
VROM weigert dat gewoon. Dat snap ik niet! Ik wil best
meegaan naar al die seminars en op al die reizen...
De voorzitter: Dank u.

Minister Verburg: Ik denk dat wij met de uitvoering van
het voorstel van mevrouw Wiegman een heel eind
komen, maar het is voor mij onmogelijk om dat per
vracht soja te controleren. Maar dat vraagt mevrouw
Ouwehand ook niet van mij; daar is zij te redelijk voor.
Ik kom bij de opmerking van de heer Cramer. Ik heb
dat toegezegd. Wij gaan dat debat voeren over de
maatschappelijke gevolgen en mogelijkheden.
©
Minister Cramer: Voorzitter. De heer Vendrik heeft een
relatie gelegd tussen ggo’s en duurzame landbouw. Het
is inderdaad een zeer belangrijk punt; ik ben het daar
volkomen mee eens. Maar het probleem is dat het

Tweede Kamer

Landbouwraad

De heer Vendrik (GroenLinks): ... maar als het geen
enkel gevolg heeft voor de toelating van soja, snap ik
niet meer waarmee wij bezig zijn. Dat is politiek, dat is
keuzen maken...
De voorzitter: Dank u wel.
De heer Vendrik (GroenLinks): ... zeggen ″deze vorm
deugt niet, ik wil eerst dat brede debat″.
De voorzitter: Mijnheer Vendrik, als ik ″dank u wel″ zeg,
is het de bedoeling dat u afrondt.
Minister Cramer: Voorzitter. Mijn bezoek aan Argentinië

18 november 2008
TK 25

25-2068

Mevrouw Halsema (GroenLinks)
© M. Sablerolle – Gouda

maakte duidelijk dat die ggo’s in veel regio’s juist een
verbetering waren ten opzichte van de situatie daarvoor.
Het is dus niet allemaal slecht.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter: Ik dank de bewindslieden voor hun
antwoorden. Mijnheer Polderman, wilt u dat vanmiddag
over de motie gestemd wordt?
De heer Polderman (SP): Van ons hoeft dat niet, want
de situatie is duidelijk, maar het mag wel.
De voorzitter: Begrijp ik goed dat er overwegend
behoefte is om wel te stemmen? Ik zie dat daar geen
behoefte aan is. Dan gaan wij niet vandaag stemmen,
maar gewoon volgende week dinsdag.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is het spoeddebat over het aftreden van
de minister voor Wonen, Wijken en Integratie.
©

verschuldigd is. Dat is nu onzin. Minister Vogelaar was
een dienaar van de Kroon, waarbij de premier de eerste
onder zijns gelijken is. Mevrouw Vogelaar wordt nu
behandeld als een werknemer van de PvdA onder
hiërarchische leiding van een superminister die ook
partijleider is. Dit is een recept voor volgzaamheid van
ministers en coalitiefracties en een onwenselijk gevolg
van het combineren van het partijleiderschap en het
vicepremierschap. Ik neem aan dat de vicepremier dat
met mij eens is.
Was de PvdA-fractie nu wel of niet geïnformeerd?
Hebben de fractieleden van tevoren ingestemd met deze
gang van zaken? Mevrouw Hamer zegt het langst te
hebben vastgehouden aan de minister en pas na het
gedoe met de ss Rotterdam tot de conclusie te zijn
gekomen dat het onhoudbaar was. Klopt het dat de
vicepremier daarvóór de heer Van der Laan al had
aangezocht? Is het juist dat de premier ook in een eerder
stadium al geïnformeerd moet zijn geweest omdat hij
toestemming moet geven voor het doen van antecedentenonderzoek?
Heeft mevrouw Vogelaar wat betreft de Verwijsindex
Antillianen wel of niet op eigen houtje geopereerd?
Handelde zij met instemming van een deel van het
kabinet en met medeweten van de coalitiefracties, zoals
zij zelf beweert? Zo ja, is zij dan niet gewoon gepiepeld
door haar collega-ministers en coalitiefracties die zich
hier na afloop van distantieerden? Of zijn haar beweringen gewoon onwaar?
De reden van haar vertrek is onduidelijk: volgens de
vicepremier door gebrek aan gezag, volgens partijvoorzitter Ploumen deze week in Vrij Nederland vanwege
het naderend kerstreces en volgens mevrouw Vogelaar is
er een verschil van mening over het integratiedebat. Dat
verschil is er inderdaad, want vicepremier Bos nam
eerder publiek afstand van de minister door op te roepen
tot polarisatie. Sprak hij toen namens het kabinet of
namens de PvdA? Leidde haar verzoenende geluid tot
een gele kaart of is die nooit gegeven en heeft de PvdA
zonder waarschuwing afgelopen donderdag een rode
kaart verstrekt? Weet de heer Van der Laan nu welke lijn
hij moet volgen zodat hij voortijdig ontslag kan
voorkomen? Welke lijn volgt de PvdA? Het is duidelijk
dat de PvdA verward is, maar geldt dat ook voor het
kabinet?
Afgelopen zaterdag zei de vicepremier dat ″Ella nu
verdrietig is, maar wel van ons″. Ik neem aan dat dit
ironisch is nadat het kalf verdronken is.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Ik zie dat
mijn tijd al loopt; dat is nauw bij drie minuten.
Het gedwongen aftreden van mevrouw Vogelaar is een
voldongen feit. Op zich vindt de GroenLinksfractie het
terecht dat een minister die niet goed functioneert,
tussentijds kan worden gewisseld. Als de PvdA vindt dat
een eigen minister zo slecht functioneert dat haar positie
onhoudbaar is, kunnen wij dat respecteren. Haar
gedwongen vertrek in de achterkamertjes is echter een
staatsrechtelijk novum en weinig fraai. Vicepremier en
partijleider Bos zegt dat hij er van tevoren met niemand
over heeft gepraat, behalve met de fractievoorzitter en de
partijvoorzitter. Volgens premier Balkenende was
Vogelaars vertrek een wens van de PvdA-fractie.
Over de inhoud van het gesprek met mevrouw
Vogelaar wil de vicepremier niets kwijt, alsof het een
vertrouwelijk gesprek tussen een werkgever en een
werknemer is waarover hij geen verantwoording

De heer Pechtold (D66): Voordat wij nog meer van dit
soort krokodillentranen krijgen, vindt u niet dat mevrouw

Tweede Kamer

18 november 2008
TK 25

Aftreden minister voor WWI

©
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Voor mij is het
onmogelijk om dit debat te beginnen zonder een woord
van dank uit te spreken aan Ella Vogelaar, onze afgetreden minister. Zij heeft op haar portefeuille Wonen,
Werken en Integratie veel en goed werk verzet. Zij heeft
dat vooral met buitengewoon veel enthousiasme gedaan.
De maatschappelijke opgaven op het terrein van
wonen, wijken en integratie zijn fors en voor de PvdA
van grote waarde. Het is van cruciaal belang dat op deze
terreinen nog in deze kabinetsperiode stappen vooruit
worden gezet. Als je moet constateren dat ondanks
iemands inzet en ondanks iemands tomeloze energie...

25-2069