Inbreng NEPROM voor het rondetafelgesprek met de Tweede Kamer
over Architectuurbeleid op 6 september 2023
Hartelijk dank voor de uitnodiging aan de NEPROM, de vereniging van projectontwikkelaars, om deel
te nemen aan dit gesprek. Wij vinden het positief dat de Tweede Kamer dit onderwerp op de agenda
plaatst en aan betrokken belanghebbenden vraagt hoe zij aankijken tegen de rol van het Rijk op dit
terrein. Voorop staat voor ons betreft niet dat vanuit het Rijk wordt gezegd wat mooie architectuur
is. Maar dat zij, voor zover het Rijk daar van invloed op kan zijn, met haar beleid de condities creëert
dat betrokken partijen bij de ontwikkeling en de bouw van onze gebouwde omgeving in de meest
brede zin van het woord, optimaal gefaciliteerd en gepositioneerd worden dat er een gebouwde
omgeving ontstaat waar bewoners en gebruikers zich prettig voelen en een goed leven kunnen
leiden.
Iedereen wil een fijne plek om te leven: een plek waar je prettig kunt wonen, in de buurt terecht kunt
voor een boodschap of zorg en van waar je makkelijk naar werk of school kan reizen. Een plek waar
je naar hartenlust op kunt groeien of fijn oud kan worden. Een plek waar je anderen kunt ontmoeten
en waar je tot rust kunt komen in het groen. Een plek die nog generaties meegaat en die ook
bijdraagt aan het leven op aarde, van nu en in de toekomst. Een plek waar je je thuis kunt voelen,
waar je mee kunt identificeren en die herkenbaar en beleefbaar is. Rijksbeleid gericht op de
totstandkoming van ‘de fijne plek’ is zoveel meer dan ‘architectuur’- of ‘ruimtelijk ontwerp’-beleid.
En die totstandkoming is zoveel mee rdan ‘ontwerp’ of architectuur.
Architecten, stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, bouwmeesters en supervisoren, maar ook
woningcorporaties, projectontwikkelaars, vastgoedbeleggers, burgers en groepen van burgers,
bedrijven en gemeenten werken gezamenlijk aan de gebouwde omgeving. Ieder vanuit zijn eigen
kennis, kunde, ervaringen, belangen en beleving. Zij zijn samen verantwoordelijk voor die ‘fijne plek’.
Samen maken zij zoiets als de ‘ontwerp-ontwikkel-bouw’-cultuur in Nederland. En architectuurbeleid
van het Rijk zou zich daar wat ons betreft op moeten richten en moeten faciliteren en bevorderen
dat die cultuur zich optimaal kan ontwikkelen.
Teveel is architectuurbeleid op dit moment uitsluitend gericht op de ontwerpend disciplines, alsof
die los van alle belangen zouden kunnen bepalen wat goed is voor de mensen. Of sterker nog, alsof
die de maatschappij zouden kunnen beschermen tegen het verderfelijke winstbejag van ‘de markt’,
waar de projectontwikkelaar de verpersoonlijking van is.
De markt, dat zijn wij, ook! De burger is ook consument; en de vormgeving en inrichting van de
leefomgeving wordt ook in sterke mate bepaald door de wens van de burger als consument waar hij
of zij zijn geld aan wil spenderen.
Dus vanuit de NEPROM geen pleidooi om de ontwerper opnieuw op een voetstuk te plaatsen en als
bewaker van het collectieve belang van de schoonheid en de leefbaarheid te benoemen, maar om de
verbinding te versterken en de andere partijen ook op dat voetstuk te plaatsen.
Wij pleiten er voor om architectuurbeleid te richten op ontwerper én opdrachtgever én maatschappij
in de meest brede zin van het woord. Hoe zorgen we er voor dat ook de ontwikkelaar, de corporatie
en de burger zich aangesproken voelen op die culturele kwaliteit en geholpen worden om het nu nog
ondenkbare en onvoorstelbare te betrekken bij hun opdrachtgeverschap? En hoe zorgen we er voor
dat de ontwerper nog weer meer oog krijgt voor wat opdrachtgevers in de meeste brede zin van het
woord bezielt? Welke afwegingen zij maken over korte en lange termijn, hoe praktische
mogelijkheden, bezwaren, haalbaarheden en betaalbaarheid in evenwicht moeten worden gebracht
met de dromen voor morgen en overmorgen.

Hoe kan het Rijk vorm en inhoud geven aan het bovenstaande en dat vertalen in praktisch beleid?
Een aantal punten ter overweging:
•

Verbreed architectuurbeleid op beleid gericht op ontwerpers, opdrachtgevers, overheden en
burgers. Stimuleer een ‘ontwerp-ontwikkel-bouw’’-cultuur waarin alle betrokkenen een
gelijkwaardige positie hebben.

•

Architectuurbeleid gaat voor een groot deel over goed opdrachtgeverschap in de meest brede
zin van het woord. Dat besef leefde al in de eerste dagen van het Nederlandse architectuurbeleid
begin jaren negentig, toen Architectuur Lokaal het levenslicht zag. Terwijl het NAi het geheugen,
de ziel en het uithangbord van de Nederlandse ontwerpcultuur was, was Architectuur Lokaal het
smeermiddel en de koppeling tussen opdrachtgevers, ontwerpers en burgers, juist op dat lokale
niveau. Ze was voor een deel de uitvoerder van de Actieagenda’s Ruimtelijk ontwerp en zorgde in
die hoedanigheid voor een praktische vertaalslag van het architectuurbeleid. Het
Architectuurinstituut en Architectuur Lokaal oogstten zowel bij vormgevers, als opdrachtgevers
en de maatschappij in den brede veel waardering. Breng die terug, dicht bij elkaar, in moderne
vorm met nog meer betrokkenheid van opdrachtgevers en maatschappij.

•

Bevorder een praktijk waarbij alle partijen van het verleden, recent en langer geleden, kunnen
leren. Wat is goed gegaan bij de ontwikkeling van een gebouw, een buurt, een wijk etc? En wat
zou beter kunnen? Hoe bevalt een gebouw, een buurt, een gebied in de praktijk, ook na jaren
van gebruik? Wat is goed, wat zou beter kunnen? Waar vindt waardegroei plaats en waar juist
versnelde aftakeling? Voor professionele en niet-professionele opdrachtgevers kan het een
eyeopener zijn om de visie van een professionele ontwerper daarover te horen. En omgekeerd,
en dat op vele manieren.

•

Zorg voor een ontwikkel- en ontwerpcultuur die over de grenzen van het hier en nu heen kijkt.
Denk aan ontwikkel-/ontwerp-wedstrijden, aan tentoonstellingen, aan excursies, aan
gezamenlijke evaluaties en beoordelingen, etc. Doe dat niet apart voor ontwerpers, maar doe
dat altijd in gezamenlijkheid met opdrachtgevers, (potentiële) gebruikers, de maatschappij.

•

Benader belangrijke maatschappelijke thema’s en uitdagingen altijd in gezamenlijkheid. Geen
apart rijksbeleid of stimuleringsprogramma’s voor ontwerpers, opdrachtgevers, gebruikers naar
belangrijke onderwerpen als duurzaamheid, industrieel bouwen, tijdelijke huisvesting,
vergrijzing, etc.

•

Zorg dat ook gemeenten weer beter in positie komen, de middelen krijgen en praktische
handvatten om hun belangrijke rol hierbij te spelen. Zij zullen uiteindelijk als bevoegd gezag op
het besluit moeten nemen dat een bepaalde ontwikkeling daadwerkelijk gerealiseerd mag
worden. Zorg dat zij vooraf en in het begin van het traject de positie en instrumenten hebben om
alle partijen hun rol goed te laten spelen.

j.fokkema@neprom.nl 4 september 2023