Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Datum
Status

8 juni 2020
Definitief

Pagina 1 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Colofon

Titel

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Auteur(s)

dhr. W.M.P. van Tol, dhr. J.P.H. Runherd

Bijlagen

3

Inlichtingen

Directie Algemene Fiscale Politiek
dhr. J.P.H. Runherd
070-342 7264
070-3427914
j.p.h.runherd@minfin.nl

Verantwoording
Dit rapport is opgesteld door een werkgroep (in het rapport aangehaald als ‘de
werkgroep’) vanuit de afdeling Analyse van de directie Algemene Fiscale Politiek
binnen het ministerie van Financiën. Het resultaat is afgestemd met de betrokken
departementen en met de directie Financieel Economische Zaken en het Bureau
Strategische Analyse van het Ministerie van Financiën. Het rapport is ter beoordeling
voorgelegd aan onafhankelijke deskundigen Carl Koopmans en Pierre Koning. Carl
Koopmans is onderzoeksdirecteur bij SEO Economisch Onderzoek en hoogleraar
beleidsevaluatie aan de Vrije Universiteit. Pierre Koning is Universitair Hoofddocent
aan de Juridische faculteit van de Universiteit Leiden en is als buitengewoon
hoogleraar verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Pagina 3 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Inhoud

SAMENVATTING ...............................................................................5
1

INLEIDING EN ONDERZOEKSOPZET .............................................6
REIKWIJDTE VAN HET ONDERZOEK. ............................................................. 7
ACHTERGROND FISCALE REGELINGEN ........................................................... 8
ONDERZOEKSVRAGEN........................................................................... 10

2

RESULTATEN .............................................................................12
WELKE REGELINGEN ZIJN GEËVALUEERD? .................................................... 12
WELKE ASPECTEN ZIJN GEËVALUEERD?....................................................... 15
HOE ZIJN DE REGELINGEN ONDERZOCHT? ................................................... 17
ZIJN DE AANBEVELINGEN VAN DE EVALUATIEDOORLICHTING UIT 2010 OPGEVOLGD? . 20

3

BESPREKING .............................................................................22
WAT EVALUEREN? ............................................................................... 22
HOE EVALUEREN? ............................................................................... 23
WAARTOE EVALUEREN? ......................................................................... 25

4

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN .............................................27

BIJLAGE 1 SAMENVATTING RESULTATEN ............................................. 31
BIJLAGE 2 TOETSINGSKADER FISCALE REGELINGEN ............................. 34
BIJLAGE 3 SAMENVATTINGEN EVALUATIES UIT MILJOENENNOTA’S (MN) . 37

Pagina 4 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Samenvatting

Dit rapport biedt inzicht in de toegevoegde waarde van het evalueren van fiscale
regelingen. De werkgroep heeft aan de hand van de 31 evaluaties van fiscale
regelingen tussen 2010 en 2018 geïnventariseerd welke informatie de evaluaties
opleveren en wat hiermee wordt gedaan in de beleidsvorming.
De meeste evaluaties pogen de doeltreffendheid en doelmatigheid vast te stellen,
maar onder andere door gebrek aan data en variatie kunnen vaak alleen
voorzichtige conclusies worden getrokken. De oorspronkelijke gemaakte keuze voor
een fiscale regeling als instrument om het gewenste doel te bereiken, wordt zelden
tegen het licht gehouden in de evaluaties. Aanbevelingen in onderzoeksrapporten
ontbreken mede daardoor vaak of blijven tamelijk veilig, waardoor de toegevoegde
waarde niet groot is. De kabinetsreacties gaan soms verder dan de aanbevelingen,
maar doen in andere gevallen juist weinig met de bevindingen. In de
onderzoeksperiode zijn slechts enkele regelingen fundamenteel gewijzigd naar
aanleiding van een evaluatie.
In het rapport wordt aanbevolen om in de evaluatieprogrammering prioriteit te
geven aan kwaliteit boven kwantiteit. Door de grote verscheidenheid van de fiscale
regelingen, wordt afgeraden om een uniforme periodiciteit vast te leggen voor het
evalueren van fiscale regelingen. Om te zorgen dat de evaluaties meer toegevoegde
waarde hebben, dient meer aandacht te worden besteed aan de instrumentkeus en
moet waar mogelijk eerder worden begonnen met dataverzameling, zodat de
effecten van regelingen beter kunnen worden vastgesteld. Evaluaties met heldere
conclusies kunnen, zo is de hoop, nog meer als basis dienen voor de politieke
beleidsvorming.

Pagina 5 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

1

Inleiding en onderzoeksopzet

Met de operatie Inzicht in Kwaliteit beoogt het kabinet dat meer kennis ontstaat
over de effecten van beleid en dat die kennis meer wordt gebruikt in de
beleidsvorming. Evaluatieonderzoek speelt een centrale rol in het vergaren van deze
kennis. Hieronder valt ook het evalueren van fiscale regelingen, wat sinds 1999
stelselmatig gebeurt. Het doel van de evaluaties van fiscale regelingen sluit goed
aan op het doel van de operatie Inzicht in Kwaliteit. Centraal staat de vraag of
regelingen werken en niet meer kosten dan noodzakelijk, zodat maatschappelijke
problemen effectief worden aangepakt en burgers waar krijgen voor hun
belastinggeld. Evaluaties bieden aangrijpingspunten op welke punten verbeteringen
van het beleid mogelijk zijn. Ze dragen bij aan het lerende vermogen van de
Rijksoverheid en het gebruik van de verkregen inzichten vergroot de
maatschappelijke toegevoegde waarde van publiek geld.
In dit kader heeft de werkgroep onderzoek gedaan naar de evaluaties van fiscale
regelingen. Het belangrijkste thema van dit onderzoek is: Wat leert het evalueren
van de fiscale regelingen ons? Hoe kunnen evaluaties effectiever worden ingezet om
te leiden tot verbetering van het beleid? Deze vragen zien enerzijds op de inhoud
van de evaluaties (welke onderzoeksvragen we stellen en hoe we die onderzoeken)
en anderzijds op de inzet van de evaluaties (wanneer we wat evalueren en hoe we
evaluaties gebruiken in de beleidscyclus). De kwaliteit van de evaluaties en het
benutten van evaluaties door politici zijn wederzijds stimulerende factoren. Het doel
van dit initiatief is om de maatschappelijke toegevoegde waarde van de evaluaties
te vergroten. Dit onderzoek gaat niet over de maatschappelijke toegevoegde waarde
van de fiscale regelingen zelf.
Dit onderzoek is in feite een evaluatie van de fiscale evaluaties die tussen 2010 en
2018 gedaan zijn. Eerder is in 2010 een vergelijkbare overkoepelende doorlichting
uitgevoerd van de evaluaties van belastinguitgaven. In die overkoepelende
doorlichting is aan de orde gesteld of alle regelingen zijn geëvalueerd en of in de
evaluatie getoetst is op doeltreffendheid en doelmatigheid. Voorts is onderzocht wat
er gebeurd is met de conclusies en aanbevelingen uit de evaluatierapporten, de
kabinetsreacties en met regelingen die niet direct effectief bleken.
In het voorliggende rapport wordt de ‘evaluatie van de evaluaties’-analyse uit 2010
geactualiseerd. Bij de inventarisatie van de evaluatierapporten komt aan de orde
welke evaluaties zijn uitgevoerd in de periode 2010-2018, welke informatie de
evaluaties opleveren, hoe de onderzoeken tot stand zijn gekomen, of
kabinetsreacties zijn opgesteld bij de evaluaties en of het beleid is aangepast
conform de aanbevelingen uit evaluaties (is niet doeltreffend en/of niet doelmatig
beleid geschrapt of aangepast?). Hieruit blijkt in hoeverre de aanbevelingen van de
doorlichting uit 2010 zijn geïmplementeerd.

Pagina 6 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Uit de analyse van deze aspecten wordt geconcludeerd in hoeverre verschillende
elementen van evaluaties een rol spelen in het vergroten van de maatschappelijke
toegevoegde waarde van het beleid en waarom.
Reikwijdte van het onderzoek.
Evaluaties zijn niet de enige wijze waarop inzicht verkregen wordt. De fiscale
wetgeving wordt regelmatig in verschillende vormen onderzocht. Er zijn rapporten
die het fiscaal stelsel meer integraal tegen het licht houden, zoals de rapporten van
de studiecommissies van Weeghel1 en van Dijkhuizen2 en het rapport van de
Studiegroep Duurzame Groei.3 Ook het in 2020 gepubliceerde rapport met
bouwstenen voor een beter fiscaal stelsel kan hier worden genoemd.4 Daarnaast zijn
er interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO’s), zoals het IBO ZZP, en
evaluaties van fiscale wetten, zoals de evaluatie van de bankbelasting. Ook
heroverwegingsrapporten bij kabinetswisselingen kunnen aanbevelingen bevatten
om het fiscaal stelsel te verbeteren. Tegelijkertijd zijn dergelijke rapporten niet de
enige aanleiding voor nieuw beleid en beleidswijzigingen. Europese regelgeving en
krachten uit de politiek spelen ook een belangrijke rol.
Deze doorlichting omvat de evaluaties van de fiscale regelingen (voorheen
‘belastinguitgaven en andere grondslagversmallende regelingen’) die vermeld
worden in twee bijlagen van de Miljoenennota (2020: 9 en 10). Het betreft 116
fiscale regelingen. Er zijn 31 evaluaties uitgevoerd in de periode 2010-2018.
Evaluaties worden standaard naar de Kamer gestuurd, vergezeld van een
kabinetsreactie waarin wordt aangegeven of het kabinet de aanbevelingen
overneemt, en een beknopte samenvatting wordt in de eerstvolgende Miljoenennota
opgenomen. Een compleet overzicht van deze samenvattingen uit de
Miljoenennota’s over de onderzochte periode is opgenomen in bijlage 3 van dit
rapport.
Dit rapport bespreekt de resultaten op metaniveau: het is een “evaluatie van de
evaluaties”. Wat leert deze wijze van evalueren ons om het beleid te verbeteren?
Deze doorlichting heeft niet als doel om de resultaten van de afzonderlijke
evaluaties opnieuw tegen het licht te houden. De kwaliteit van de analyses komt niet
aan de orde. Ook het proces van aanbesteding en gunning ligt buiten de reikwijdte
van deze doorlichting. Voor de inhoud van de afzonderlijke evaluaties wordt
verwezen naar de publicaties zelf.

Studiecommissie Belastingstelsel (2010), Continuïteit en vernieuwing, een visie op het
belastingstelsel. Den Haag: eigen beheer.
2
Commissie Inkomstenbelasting en Toeslagen (2013), Naar een activerender belastingstelsel,
eindrapport. Den Haag: eigen beheer.
3
Studiegroep duurzame groei (2016), Kiezen voor duurzame groei. Den Haag: eigen beheer.
4
Kamerstukken II 2019-2020, 32 140, nr. D
1

Pagina 7 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Achtergrond fiscale regelingen
Fiscale regelingen zijn faciliteiten in de belastingwetgeving die de grondslag voor
belastingheffing versmallen of de opbrengst anderszins inperken, zoals verlaagde
tarieven. Sinds Miljoenennota 1999 wordt jaarlijks over (het budgettaire belang van)
deze regelingen gerapporteerd. Tot Miljoenennota 2017 was de lijst van fiscale
regelingen beperkt tot belastinguitgaven in enge zin met daaraan toegevoegd de
regelingen voor de fiscale behandeling van de eigen woning en pensioenen. Onder
een belastinguitgave (in enge zin) wordt verstaan “een overheidsuitgave in de vorm
van een derving of uitstel van belastingontvangsten, die voortvloeit uit een
voorziening in de wet voor zover die voorziening niet in overeenstemming is met de
primaire heffingstructuur van de wet”.5 De term primaire heffingsstructuur doelt op
bepalingen die de heffingsgrond specificeren en de bijbehorende tarieven en
schijfgrenzen. Met name in de inkomstenbelasting vallen veel bepalingen onder de
primaire heffingsstructuur, hoewel deze soms aanzienlijk budgettaire gevolgen
hebben. Gezien het grote budgettaire belang werden ook de fiscale behandeling van
de eigen woning en de pensioenen opgenomen in de lijst in de Miljoenennota,
hoewel deze regelingen gezien worden als onderdeel van de primaire
heffingsstructuur.6 Deze zogenoemde inkomstenbeperkende regelingen vormen
nadere bepalingen voor de draagkracht, die als maatstaf dient voor de
inkomstenbelasting.
Met ingang van de Miljoenennota 2017 is het begrip ‘belastinguitgave’ losgelaten en
vervangen door ‘fiscale regelingen’. Het rapport van de studiegroep
Begrotingsruimte bevatte de aanbeveling om voortaan geen onderscheid meer te
maken tussen belastinguitgaven en andere inkomstenbeperkende regelingen. De
studiegroep achtte niet de exacte definitie van een belastinguitgave, maar het
budgettaire en beleidsmatige belang van een regeling relevant. Dit advies is
overgenomen en sindsdien zijn de tabellen hiermee uitgebreid. De lijst in de
Miljoenennota bevat een gemêleerde groep fiscale regelingen. Sommige regelingen
dienen een beleidsdoel zoals het bevorderen van ondernemerschap of het behoud
van natuur en milieu en kunnen duidelijk gezien worden als het evenbeeld van een
gerichte subsidie. Sommige regelingen leveren meer in algemene zin een bijdrage
aan het heffen naar draagkracht. Weer andere regelingen bestaan mede vanuit
overwegingen van uitvoerbaarheid en doelmatigheid.
De Miljoenennota bevat ook een overzicht van de uitgevoerde evaluaties in het
laatste jaar. Daarnaast is een overzicht opgenomen van de geplande evaluaties tot
en met 2022.

Ministerie van Financiën (1987), Belastinguitgaven in de Nederlandse inkomstenbelasting en
de loonbelasting. Den Haag: Staatsuitgeverij, blz. 16.
6
Kamerstukken II 2012/13, 33.400, nr. 18.
5

Pagina 8 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Beheersing fiscale regelingen
Hoewel veel fiscale regelingen dezelfde functie vervullen als een subsidie, zijn zij
door hun vormgeving in belastingwetgeving en aan de inkomstenkant van de
begroting een relevante aparte categorie beleidsinstrumenten. Terwijl subsidies in
principe onder het uitgavenplafond vallen, kunnen fiscale regelingen meebewegen
met de conjunctuur. Wanneer de kosten van subsidies het plafond overschrijden,
moet dit worden opgelost binnen de begroting van het departement in kwestie.
Vrijwel alle fiscale regelingen zijn daarentegen niet gebudgetteerd, waardoor het
budgettair beslag ongelimiteerd kan groeien. Ook bij het invoeren van nieuwe
beleidsinstrumenten bestaat een asymmetrie tussen fiscale regelingen en subsidies.
Door de scheiding tussen inkomsten en uitgaven, moeten nieuwe subsidieregelingen
gedurende de kabinetsperiode worden gedekt door besparingen elders op de
departementale begroting. Nieuwe fiscale regelingen kunnen echter worden gedekt
door kleine generieke lastenverzwaringen, die politiek min of meer ‘pijnloos’ zijn. Er
zijn dus verschillende oneigenlijke prikkels om beleid in de vorm van fiscale
regelingen te gieten. Dit is onder meer problematisch gezien de maatschappelijke
onvrede over de complexiteit van het belastingstelsel en de toenemende signalen
dat de Belastingdienst grote moeite heeft met het uitvoeren van de alsmaar
uitdijende fiscale wet- en regelgeving.
Om het gebruik en budgettaire beslag van fiscale regelingen te beheersen, zijn in
het verleden maatregelen getroffen. Het rapporteren over de fiscale regelingen in de
Miljoenennota heeft een belangrijke signaleringsfunctie als beheersingsinstrument.
Daarnaast bestaat een toetsingskader7 dat dient te worden doorlopen bij voorstellen
voor nieuwe fiscale regelingen en bij de evaluatie van bestaande fiscale regelingen
(zie bijlage 2 en hieronder). Bij het doorlopen van het toetsingskader moet
beargumenteerd worden waarom afgeweken wordt van de ‘standaardoptie’ van een
directe subsidie. Het doel hiervan is dat alleen wordt gekozen voor fiscale regelingen
wanneer dit op inhoudelijke gronden het meest logische instrument is.
Toetsingskader fiscale regelingen
1. Is sprake van een heldere probleemstelling?
2. Is het te bereiken doel helder en eenduidig geformuleerd?
3. Kan worden aangetoond waarom financiële interventie noodzakelijk is?
4. Kan worden aangetoond waarom een subsidie de voorkeur verdient boven een
heffing?
5. Kan worden aangetoond waarom een fiscale subsidie de voorkeur verdient
boven een directe subsidie?
6. Is evaluatie van de maatregel voldoende gewaarborgd?
7. Is een horizonbepaling aan de orde?

7

Rijksbegrotingsvoorschriften 2019, p.384 e.v.

Pagina 9 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Ook het evalueren van fiscale regelingen draagt bij aan het maken van
beleidsmatige afwegingen. De RPE8 en Comptabiliteitswet9 schrijven voor dat al het
beleid minstens eens in de zeven jaar in een beleidsdoorlichting wordt onderzocht.
Subsidies dienen minimaal eens per vijf jaar te worden geëvalueerd volgens de
RPE10 en de Algemene Wet Bestuursrecht 11. Voor fiscale regelingen gelden geen
expliciete voorschriften in de RPE. In de rijksbegrotingsvoorschriften wordt
gesproken over minstens eens per vijf tot acht jaar evalueren van fiscale regelingen.
Er is geen eensluidende verplichting welke periodiciteit voor fiscale regelingen van
toepassing is
Onderzoeksvragen
De belangrijkste vraag van deze evaluatiedoorlichting is wat in het algemeen het
inzicht is dat verkregen wordt uit de evaluaties van fiscale regelingen. Is een
evaluatie van een fiscale regeling volgens RPE-richtlijnen de beste manier om het
gewenste inzicht te verkrijgen en leiden de resultaten tot verbeteringen van het
beleid?
Om deze vragen te beantwoorden is eerst geïnventariseerd welke regelingen zijn
geëvalueerd. Vervolgens is aan de hand van de volgende tien vragen bekeken welke
aspecten in de evaluaties zijn onderzocht, op welke wijze en wat met de evaluaties
is gedaan:
1. Is de doeltreffendheid en doelmatigheid onderzocht?
2. Is de maatschappelijke context en beleidstheorie beschreven?
3. Heeft een afweging plaatsgevonden over de instrumentkeus?
4. Is de toegepaste onderzoeksmethode kwalitatief/kwantitatief van aard geweest?
5. Hoe scoort de evaluatie op de effectladder?
6. Is aandacht besteed aan de uitvoeringskosten?
7. Is aandacht besteed aan de administratieve lasten?
8. Was er een begeleidingscommissie en hoe was deze samengesteld?
9. Is een Kabinetsreactie opgesteld?
10. Zijn de beleidsaanbevelingen opgevolgd?
Tot slot is gekeken in hoeverre de aanbevelingen uit de vorige evaluatiedoorlichting
zijn opgevolgd.
Definities
Doeltreffendheid van het beleid: de mate waarin de beleidsdoelstelling dankzij de
inzet van de onderzochte beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd

Regeling periodiek evaluatieonderzoek, p.1.
Comptabiliteitswet 2016, art. 4.1.
10
Regeling periodiek evaluatieonderzoek, p.8.
11
Algemene wet bestuursrecht, artikel 4:24.
8
9

Pagina 10 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Doelmatigheid van het beleid: de mate waarin het optimale effect tegen zo min
mogelijk kosten en ongewenste neveneffecten wordt bewerkstelligd.12
Doelmatigheid van het beleid beschouwen we in deze doorlichting apart van
doelmatigheid van de uitvoering. Uitspraken over doelmatigheid gaan over een
efficiënte inzet van budgettaire middelen (doelmatigheid van beleid), los van
uitvoeringskosten. Dat onderscheid is niet in elke evaluatie expliciet op die manier
gemaakt, doordat de gebruikte definities van doeltreffendheid en doelmatigheid door
de tijd zijn veranderd.

12

Regeling periodiek evaluatieonderzoek, p.1.

Pagina 11 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

2

Resultaten

Welke regelingen zijn geëvalueerd?
Figuur 1 op pagina 15 geeft een overzicht hoeveel van de 116 fiscale regelingen die
zijn opgenomen in de Miljoennota van 2020, zijn geëvalueerd tussen 2010 en 2018.
Er zijn 31 evaluaties uitgevoerd in de periode 2010-2018. De meeste evaluaties
hebben betrekking op één of twee fiscale regelingen, maar er zijn ook enkele
onderzoeken geweest waarin een groter aantal regelingen aan de orde kwam. In
totaal zijn 54 fiscale regelingen minimaal één keer (deels) geëvalueerd. Hiervan
stonden 41 al vanaf het begin van de onderzoeksperiode als belastinguitgave op de
lijst en zijn 13 in de loop der jaren toegevoegd aan de lijst.
Tussen 2010 en 2018 zijn 62 fiscale regelingen niet geëvalueerd. Van de regelingen
die niet zijn geëvalueerd, zijn er 36 nieuw op de lijst fiscale regelingen (voor een
klein deel nieuwe regelingen die zijn ingevoerd tussen 2010 en 2018). Interessanter
is de groep van 26 bestaande regelingen die niet zijn geëvalueerd. Deze groep valt
uiteen in de volgende subgroepen (nadere uitsplitsing van de aantallen in figuur 1):
-

12 regelingen zijn vanuit doelmatigheidsoverwegingen niet geëvalueerd, om
verschillende redenen:
o

5 regelingen worden of zijn afgeschaft

o

6 regelingen zijn verplicht vanuit internationale verdragen, op nationaal
niveau geen evaluatie

o

1 regeling met zeer beperkt budgettair belang

-

11 regelingen worden in de periode 2019-2022 geëvalueerd.13

-

3 regelingen zijn zonder reden niet geëvalueerd in de periode 2010-2018:
o

Vrijstelling rechten op kapitaalsuitkering bij overlijden in box 3

o

Verlaagd btw-tarief arbeidsintensieve diensten

o

Verlaagd btw-tarief overig

Van de 36 toegevoegde regelingen die niet zijn geëvalueerd, is 5 keer als reden om
niet te evalueren aangegeven dat de regeling onderdeel is van breder beleid,
namelijk het inkomensbeleid bij 4 heffingskortingen in de inkomstenbelasting en het
beleid rond de energierekening bij de belastingvermindering in de energiebelasting.
Deze regelingen kunnen gezien worden als onderdeel van de primaire
heffingsstructuur, zoals de schijftarieven in de inkomstenbelasting en
In totaal worden 28 regelingen geëvalueerd tussen 2019 en 2022. Dit betreft de evaluatie
van de eigenwoningregeling, die in december 2019 is gepubliceerd; de evaluaties van de
vrijstelling voor nettopensioen en nettolijfrente in box 3, de regelingen voor groen beleggen,
de regelingen in de energiebelasting en de regelingen in de autobelastingen, die in 2020
worden afgerond; de evaluaties van de reisaftrek OV, de terbeschikkingstellingsvrijstelling
(samen met de andere ondernemersfaciliteiten) en de arbeidskorting en inkomensafhankelijke
combinatiekorting, die in 2022 gepland staan, de evaluatie van de vrijstelling
assurantiebelasting voor de Brede Weersverzekering in 2023; en de kleineondernemersregeling
in de btw die minstens een jaar na inwerkingtreding van de vernieuwde regeling (2020) wordt
geëvalueerd.
13

Pagina 12 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

energiebelasting. In algemene studies naar het belastingstelsel worden deze
regelingen meegenomen. De vraag is of het toegevoegde waarde heeft om deze
regelingen afzonderlijk periodiek te evalueren. Dezelfde vraag speelt ook in enige
mate bij de 9 toegevoegde regelingen die zonder reden nog niet zijn geëvalueerd.
Een relevant aspect hierbij is het type doel dat regelingen hebben. Het doel van
relatief veel van de toegevoegde regelingen (19 van de 49) en van de regelingen die
niet geëvalueerd zijn (25 van de 62) kan beschouwd worden als outputdoel.14 Dit
geldt bijvoorbeeld voor de algemene heffingskorting. Van de regelingen die wel
geëvalueerd zijn hebben slechts 10 een outputdoel. Bij regelingen met alleen een
outputdoel kan getoetst worden in hoeverre de beoogde output daadwerkelijk
geleverd worden, of dit tot (on)wenselijke neveneffecten leidt, wat de
uitvoeringskosten zijn en of een regeling in de fiscaliteit de voorkeur heeft. In
tegenstelling tot regelingen met een outcomedoel is een toets op doeltreffendheid
van het beleid echter minder aan de orde. In de onderzochte evaluaties blijkt dit ook
zo te werken; evaluaties van regelingen met een outputdoel gaan vooral over de
mate waarin de regelingen gebruikt worden door de beoogde doelgroep en over de
uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van de regelingen voor de Belastingdienst.

Sommige regelingen kennen enkel een outputdoel, wat betekent dat het doel automatisch
wordt gerealiseerd door het bestaan van de regeling. Wanneer bijvoorbeeld een vrijstelling
bestaat ter voorkoming van dubbele belastingheffing, wordt het doel automatisch bereikt,
ervan uitgaande dat de vrijstelling naar behoren wordt nageleefd in de praktijk. Een
outcomedoel gaat verder en beoogt een bepaalde uitkomst op een beleidsterrein te
bewerkstelligen, waarbij die uitkomst ook afhankelijk is van andere factoren.
14

Pagina 13 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Figuur 1. Fiscale regelingen wel of niet geëvalueerd tussen 2010 en 2018

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Welke aspecten zijn geëvalueerd?
Hieronder volgen de bevindingen op de tien onderzochte punten van de 31
evaluaties. In bijlage 1 bij dit rapport is een samenvattend overzicht opgenomen
van deze resultaten. Deze inventarisatie is nadrukkelijk geen oordeel over de
individuele evaluaties. We beperken ons hieronder in eerste instantie tot het
benoemen van de observaties. Ook beantwoorden we aan de hand van deze
observaties de vraag in hoeverre de aanbevelingen uit de vorige
evaluatiedoorlichting zijn opgevolgd. Het inhoudelijk bespreken van de observaties
en het trekken van conclusies volgt in het volgende hoofdstuk.
1. Is de doeltreffendheid en doelmatigheid onderzocht?
De doeltreffendheid en doelmatigheid zijn vrijwel zonder uitzondering onderzocht
(tabel 1). In 2 gevallen is dat niet gebeurd, omdat dit niet het doel van het
onderzoek was. Eén van die gevallen (evaluatie wet uitwerking autobrief II) betrof
een rapportage om het gebruik van fiscale regelingen te monitoren. Het tweede
geval (evaluatie verhuurderheffing) betrof een bredere evaluatie, waarin de fiscale
regeling wel meeliep, maar de doeltreffendheid en doelmatigheid van de fiscale
regeling niet expliciet aan bod kwam. Overigens is in 1 geval een aanvullende
evaluatie gedaan om alsnog de doeltreffendheid en doelmatigheid te onderzoeken.15
Verder zijn er 5 gevallen waarin doeltreffendheid en doelmatigheid wel zijn
onderzocht, maar geen uitspraken konden worden gedaan. 3 keer wordt alleen over
doeltreffendheid en niet over doelmatigheid een uitspraak gedaan.
De scores op doeltreffendheid en doelmatigheid zijn verder divers. Bij 4 evaluaties
wordt geconcludeerd dat de onderzochte regeling(en) doeltreffend en doelmatig
is/zijn; 1 evaluatie velt duidelijk het oordeel dat de onderzochte regeling (de
aftrekpost scholingsuitgaven) niet doeltreffend en niet doelmatig is. Bij de overige
regelingen zijn de uitspraken gemengd. Al met al zijn de scores op doeltreffendheid
positiever dan op doelmatigheid.
Tabel 1. Uitspraak over doeltreffendheid en doelmatigheid
Aantal
Doeltreffend

Doelmatig
Nee

Deels

Nee

1

1

Deels

3

5

Ja

4

3

Ja

Geen uitspraak

4

1

9

2

13

5

5

Niet onderzocht

15

8

9

Totaal
2

Geen uitspraak

Totaal

Niet onderzocht

4

8

2

2

2

31

Deze twee onderzoeken zijn samen beschouwd in de analyse

Pagina 15 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

2. Is de maatschappelijke context en beleidstheorie beschreven?
Dit onderdeel heeft onder andere betrekking op de eerste twee vragen uit het
toetsingskader fiscale regelingen, namelijk “Is sprake van een heldere
probleemstelling?” en “Is het te bereiken doel helder en eenduidig geformuleerd?”.
Het beantwoorden van deze vragen is onderdeel van het vormen van de
beleidstheorie. Daarnaast heeft dit onderdeel betrekking op de maatschappelijke
context, waarvan Prof. Dr. A. Ringeling in zijn oordeel over de evaluatiedoorlichting
uit 2010 heeft aanbevolen om er meer aandacht aan te besteden.16 Samengevat is
voor deze vraag geïnventariseerd in hoeverre evaluaties aandacht besteden aan het
‘waarom’ van het beleidsinstrument. Dit ziet enerzijds op het doel en anderzijds op
de belangen en het maatschappelijk draagvlak.
2 van de 31 evaluaties besteden geen aandacht aan de maatschappelijke context.
Eén hiervan betrof het onderzoek met het specifieke onderzoeksdoel om
efficiencyverbeteringen in de MIA en de Vamil in kaart te brengen. Bij de overige
evaluaties is in meerdere of mindere mate aandacht besteed aan de
maatschappelijke context en/of is een beleidstheorie opgesteld.
3. Heeft een afweging plaatsgevonden over de instrumentkeus?
Dit onderdeel heeft betrekking op vraag drie tot en met vijf uit het toetsingskader
fiscale regelingen, waarbij stapsgewijs moet worden onderbouwd waarom een fiscale
regeling de voorkeur verdient boven een directe subsidie, een heffing en een nietfinancieel instrument. Deze afweging dient volgens de rijksbegrotingsvoorschriften
bij de introductie van de regeling en elke evaluatie nadien opnieuw gemaakt te
worden. In de praktijk is dit in de onderzoeksperiode 4 keer gebeurd en 4 keer
deels. De uiteenzettingen over instrumentkeus zijn vooral beschrijvend van aard.
Aan alternatieven aan de uitgavenkant van de begroting (een subsidie onder een
budget op de begroting van een vakdepartement, vanaf hier ‘uitgavenregeling’)
kleven vaak nadelen. In het onderzoek naar efficiencyverbeteringen binnen de MIA
en de Vamil werden de opties verder uitgewerkt. Daaruit bleek dat de
uitvoeringskosten bij een subsidie aanzienlijk hoger zouden zijn, doordat voor
subsidies een lagere maximale fouttolerantie geldt en dus uitgebreider gecontroleerd
zou moeten worden.
4. Is aandacht besteed aan de uitvoeringskosten?
In 21 evaluaties is aandacht besteed aan de uitvoeringskosten, in 2 deels en in 8
niet. Sommige onderzoeken dienen om specifieke vragen te beantwoorden en niet
om een gehele regeling als zodanig te evalueren, waardoor de uitvoeringskosten in
dat soort onderzoeken vaak buiten beschouwing worden gelaten. Bij de evaluaties
die wel ingaan op uitvoeringskosten, worden deze niet altijd gekwantificeerd. Bij
sommige evaluaties staat de uitvoering nadrukkelijker in de schijnwerpers, zoals bij
enkele persoonsgebonden aftrekposten (aftrek specifieke zorgkosten, giftenaftrek)
16

Kamerstukken II 2009-2010, 31 935, nr. 6.

Pagina 16 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

waar de handhaafbaarheid problematisch is. Sommige regelingen hebben ‘negatieve’
uitvoeringskosten, doordat deze het stelsel eenvoudiger maken. Dit geldt
bijvoorbeeld bij sommige vrijstellingen. In evaluaties van die regelingen wordt
volstaan met de kwalitatieve omschrijving hoe de regeling leidt tot lagere
uitvoeringskosten.
5. Is aandacht besteed aan de administratieve lasten?
Het beeld bij de administratieve lasten is vergelijkbaar met dat bij de
uitvoeringskosten. 20 evaluaties gaan in op de administratieve lasten, 2 deels en 9
niet. Nog meer dan bij de uitvoeringskosten geldt dat de administratieve lasten vaak
niet gekwantificeerd worden.
Hoe zijn de regelingen onderzocht?
6. Is de toegepaste onderzoeksmethode kwalitatief/kwantitatief van aard
geweest?
In de meeste onderzoeken zijn zowel kwalitatieve als kwantitatieve methoden
gebruikt. Meermaals wordt in rapporten aangegeven dat behoefte is aan meer data
om in het vervolg beter te kunnen evalueren. Zeker bij bepaalde vrijstellingen geldt,
door hun aard, dat de informatievoorziening een uitdaging is. Een andere uitdaging
voor het doen van kwantitatief onderzoek, is het feit dat de doelstellingen van
regelingen niet kwantitatief zijn geformuleerd. Bij 5 evaluaties zijn vrijwel alleen
kwalitatieve onderzoeksmethoden gebruikt, zoals het houden van interviews met
experts. 6 evaluaties zijn alleen of voornamelijk gestoeld op kwantitatieve analyses.
7. Hoe scoort de evaluatie op de effectladder?
In het onderzoek van SEO uit 2018 naar beleidsdoorlichtingen is een effectladder
gehanteerd om inzichtelijk te maken hoe overtuigend de effectiviteit van beleid kan
worden aangetoond (zie bijlage 3). De werkgroep heeft deze effectladder in deze
doorlichting toegepast op de evaluaties van fiscale regelingen. Hieruit blijkt hoe
lastig het is om de effectiviteit van deze regelingen te bewijzen. De helft van de
evaluaties valt in categorie twee, dat wil zeggen dat de effectmeting is gebaseerd op
uitspraken over de effectiviteit in enquêtes en/of interviews. 9 evaluaties hebben
gebruik gemaakt van data-analyse met financiële gegevens en vallen in categorie
drie. 3 evaluaties halen de maximale score van vijf, waarbij gebruik is gemaakt van
de state-of-the-art van de econometrie.

Pagina 17 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Tabel 2. Onderzoeksmethode en score effectladder
Aantal

Score effectladder

Methode

Beschrijvend

Enquête/interview/theorie

Kwalitatief

Tijdreeks/
crosssectie

Triangulatie17

State of
the art

Totaal

5

5

Kwantitatief

1

5

6

Beide

2

10

4

1

3

20

Totaal

3

15

9

1

3

31

8. Was er een begeleidingscommissie en hoe was deze samengesteld?
De praktijk rond begeleidingscommissies loopt sterk uiteen. Bij 5 evaluaties bestond
geen begeleidingscommissie. In 1 evaluatie werd een onafhankelijk oordeel
gevraagd aan het CPB. Van de evaluaties met een begeleidingscommissie hadden er
17 geen onafhankelijke voorzitter en 14 geen onafhankelijke deskundige. Bij
sommige departementen is het gebruikelijk dat het afdelingshoofd van de
beleidsdirectie zelf voorzitter van de begeleidingscommissie is. Soms wordt een
uitvoeringsinstantie, sectorpartij, universiteit of planbureau betrokken in de
commissie. Bij 18 evaluaties wordt de begeleidingscommissie overigens niet
genoemd in het rapport.
Tabel 3. Onderzoeker en onafhankelijkheid begeleidingscommissie
Aantal

Onafhankelijkheid begeleidingscommissie

Onderzoeker

Geen
Geen onafhanbeg.cie kelijken

Geen
onafh.
expert

Geen
onafh.
voorzitter

Beg.cie met
onafhankelijken

Onafh.
oordeel

Totaal

1

1

6

Intern

4

Uitbesteed

1

12

2

5

5

Totaal

5

12

2

5

6

25
1

31

Wat is met de evaluaties gedaan?
9. Is een Kabinetsreactie opgesteld?
In vrijwel alle gevallen is een kabinetsreactie verstuurd naar de Kamer. Soms zit er
wel een vrij lange periode tussen de evaluatie en de kabinetsreactie. In 1 geval is
geen kabinetsreactie opgesteld. Dat betreft de evaluatie van de
afdrachtvermindering onderwijs, die vervolgens overigens is afgeschaft. Verder is er
3 keer voor gekozen om de kabinetsreactie te verwerken in een beleidsbrief, die
breder is dan alleen het onderwerp van de evaluatie. Ook is 1 keer alleen
procesmatig gereageerd in de kabinetsreactie. Bij de evaluatie van de
middelingsregeling is namelijk toegezegd om zaken nader te onderzoeken in het
onderzoek naar vereenvoudigingen in het belastingstelsel (het bouwstenentraject).

Triangulatie is combinatie van verschillende onderzoeksmethoden of invalshoeken. Hierdoor
wordt de validiteit van de uitkomsten vergroot.
17

Pagina 18 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Tabel 4. Onderzoek naar instrumentkeus en kabinetsreactie
Aantal

Kabinetsreactie

Geen
VervolgInstrumentkeus voorstel onderzoek
Niet onderzocht

7

3

Deels onderzocht
Onderzocht
Totaal

Verbetering
Naar
binnen
Intenuitgaregeling sivering venkant Afschaffing
9

1

1

2

1

23

2

1

4

1

4

3

31

3
10

3

10

1

Totaal

4

10. Zijn de beleidsaanbevelingen opgevolgd?
Deze vraag gaat over de relatie tussen de aanbevelingen die in de evaluaties worden
gedaan, de kabinetsreactie op die aanbevelingen en de uiteindelijke uitwerking in
het beleid. In 13 evaluatierapporten worden geen aanbevelingen gedaan, in 4
rapporten worden aanbevelingen gedaan voor vervolgonderzoek en in 11 rapporten
zien de aanbevelingen op verbeteringen binnen de regelingen, met name in de
uitvoering. In 3 gevallen worden expliciete aanbevelingen gedaan met betrekking tot
het voortbestaan van een regeling. 2 keer wordt de optie van afschaffing
gesuggereerd, namelijk bij de middelingsregeling en de vrijstelling wegenbouw. De
suggestie bij de middelingsregeling is niet overgenomen in de kabinetsreactie, de
aanbeveling bij de vrijstelling wegenbouw is wel overgenomen in de kabinetsreactie,
maar niet uitgevoerd. 1 keer wordt aanbevolen een regeling om te zetten in een
uitgavenregeling. Deze aanbeveling is wel overgenomen door het kabinet, maar de
uitwerking is nog niet afgerond (verlaagd tarief lokaal opgewekte energie).
In de kabinetsreactie is 3 keer het voornemen geuit om een regeling om te zetten
naar de uitgavenkant, in lijn met de evaluatie, hoewel dit niet expliciet was
aanbevolen. In 2 gevallen is de uitwerking nog bezig en in 1 geval is het voorstel tot
omzetting daadwerkelijk aangenomen door het parlement (aftrek
scholingsuitgaven). Bij 1 andere regeling die in de onderzoeksperiode is omgezet in
een uitgavenregeling, volgt dit niet rechtstreeks uit de aanbevelingen van het
evaluatierapport en de kabinetsreactie (afdrachtvermindering onderwijs). Verder is 2
keer in de kabinetsreactie voorgesteld om een regeling af te schaffen naar
aanleiding van de evaluatie, hoewel dat niet expliciet werd aanbevolen. Bij de
teruggaafregeling voor LNG in de accijnzen heeft afschaffing daadwerkelijk
plaatsgevonden en is uiteindelijk toch een subsidie ingevoerd ter vervanging, bij de
vrijstelling voor wijkontwikkelingsmaatschappijen in de overdrachtsbelasting is het
kabinetsvoornemen niet uitgevoerd. 2 regelingen zijn geïntensiveerd na de
evaluatie, waarbij in het ene geval in de evaluatie aandacht is besteed aan de
intensiveringsoptie (vermindering verhuurderheffing), maar in het andere geval de
evaluatie juist kritisch was over de doelmatigheid van de regeling (giftenaftrek).
De meeste aanbevelingen met betrekking tot verbeteringen binnen regelingen zijn
overgenomen, hoewel deze vaak iets anders ingevuld worden in de kabinetsreactie
of de kamerbehandeling, als gevolg van politieke keuzes.

Pagina 19 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Tabel 5. Aanbevelingen en beleidsopvolging
Aantal

Beleid

VervolgAanbeveling Geen onderzoek
Geen

7

Vervolgonderzoek
Verbetering
binnen
regeling

Verbetering
Naar
binnen
Intenuitga- Afschaf- Nog niet
regeling sivering venkant
fing bekend Totaal
1

2

1

1

2

1

7

1

1

Naar
uitgavenkant
Afschaffing
Totaal

2

13

1

4

1

11

1

1

2
10

2
2

9

2

3

0

5

31

Zijn de aanbevelingen van de evaluatiedoorlichting uit 2010 opgevolgd?
Naar aanleiding van de doorlichting uit 2010 zijn de volgende aanbevelingen voor
het evalueren opgesteld:
-

Besteed meer aandacht aan de maatschappelijke context

-

Onderscheid ook de administratieve lasten naast de uitvoeringskosten

-

Neem de fiscale regelingen op het terrein van Financiën in de begroting op

-

Stem de evaluaties van belastinguitgaven af op de beleidsdoorlichtingen

Zoals eerder genoemd onder punt 2 van de resultaten, is in de meeste evaluaties
aandacht besteed aan de maatschappelijke context en/of beleidstheorie. Veelal
betreft dit een uiteenzetting van het doel en de gedachte achter de fiscale
regeling(en). Wanneer doeltreffendheid en doelmatigheid niet duidelijk kunnen
worden aangetoond, kan een dergelijke uitgebreide omschrijving van de
beleidstheorie dienen als alternatieve legitimatie voor het bestaan van de regeling.
Gezien het over het algemeen technisch analytische karakter hiervan is twijfelachtig
of dit overeenkomt met de door Prof. Dr. A. Ringeling gewenste ‘sociale verificatie’.
Overigens wordt in de kabinetsreacties vaak wel aandacht geschonken aan het
belang van een regeling voor de doelgroep.
De administratieve lasten komen in de onderzochte periode ongeveer even vaak aan
bod in evaluaties als de uitvoeringskosten, hoewel ze vaak niet gekwantificeerd
(kunnen) worden. Hiermee is de tweede aanbeveling in belangrijke mate opgevolgd,
hoewel er zeker ruimte is om meer aandacht aan de administratieve lasten te
besteden.
De fiscale regelingen worden de afgelopen drie jaren allemaal extracomptabel
vermeld op het begrotingsartikel waar de regelingen betrekking op hebben. De wat
meer algemene regelingen staan bij Financiën op de begroting.

Pagina 20 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

De planning van de evaluaties is afgestemd op de beleidsdoorlichtingen, zodat in de
beleidsdoorlichting recente resultaten met betrekking tot de fiscale regelingen
gebruikt kunnen worden. De wijze waarop de evaluaties van fiscale regelingen in de
beleidsdoorlichtingen worden gebruikt, valt buiten de scope van dit onderzoek.

Pagina 21 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

3

Bespreking

Door de vrij beperkte steekproef met sterk verschillende evaluaties is de beoordeling
grofmazig van karakter. Het is daarom niet mogelijk om algemeen toepasbare
conclusies te trekken over de succesfactoren van evaluaties. Causale relaties tussen
verschillende aspecten kunnen sowieso niet aangetoond worden. Er kunnen
bijvoorbeeld uiteenlopende redenen zijn waarom geen aanbevelingen worden
gedaan in een evaluatie, waarbij zeker niet altijd de implicatie is dat ze er wel
hadden moeten zijn. Met die nuancering in het achterhoofd wordt in de volgende
paragrafen een beeld geschetst van de ingrediënten die logischerwijs lijken bij te
dragen aan de toegevoegde waarde van evaluaties voor het verbeteren van beleid.
Wat evalueren?
De dekkingsgraad van evaluaties is hoog. Vrijwel alle regelingen die ten tijde van de
vorige doorlichting in 2010 al op het overzicht van fiscale regelingen stonden, zijn in
de onderzochte periode 2010-2018 geëvalueerd, worden nu of binnenkort
geëvalueerd of zijn niet geëvalueerd met een goede reden. De verscheidenheid in
fiscale regelingen wordt onder meer zichtbaar in de evaluatiefrequentie, die varieert
van regelingen die elke vijf jaar worden onderzocht tot regelingen die na de eerste
evaluatie in de periode 2000-2010 niet opnieuw zijn onderzocht.
In 2017 is de lijst fiscale regelingen uitgebreid. Door het loslaten van het begrip
‘belastinguitgave’ is er geen sprake meer van een strakke afbakening van regelingen
die het karakter hebben van een fiscale subsidie of meer het karakter hebben van
een onderdeel van de primaire heffingsstructuur. Met andere woorden, de
toegevoegde regelingen behoren tot een ‘grijs gebied’ wat betreft karakterisering.
Bij het toevoegen van fiscale regelingen aan het overzicht staat de omvang van de
budgettaire derving en het beleidsmatige belang dat aan een regeling wordt
toegekend centraal. Een deel van deze ‘nieuwe’ regelingen is geëvalueerd. De
meeste van de toegevoegde regelingen zijn echter (nog) niet geëvalueerd. In het
licht van het diffuse onderscheid tussen belastinguitgave of primaire
heffingsstructuur rijst de vraag in hoeverre het haalbaar en wenselijk is om alle
fiscale regelingen periodiek te blijven evalueren, ook wanneer de lijst met regelingen
steeds verder uitbreidt. Hoe meer een regeling het karakter heeft van een onderdeel
van de primaire heffingsstructuur, hoe meer het voor de hand ligt om een dergelijke
regeling onderdeel te laten zijn van studies over het hele belastingstelsel. Het
loslaten van de exacte definitie van belastinguitgaven maakt het meer diffuus of een
aparte periodieke evaluatie aan de orde zou moeten zijn. Net als bij het bepalen
welke fiscale regelingen in de lijst worden opgenomen, zou bij het inplannen van
evaluaties moeten worden gekeken welke evaluatie wanneer beleidsmatig opportuun
wordt geacht.
Door enkele betrokken beleidsmedewerkers wordt aangegeven dat een nieuwe
evaluatie weinig zinvol is wanneer geen wijzigingen hebben plaatsgevonden op het

Pagina 22 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

beleidsterrein, een andere onderzoeksmethode niet voor handen is, of de toegang
tot de benodigde data niet is verbeterd. Ook lenen sommige regelingen zich naar
hun aard minder voor een complete evaluatie van doeltreffendheid en
doelmatigheid, bijvoorbeeld bij regelingen die geen outcomedoel hebben. Een
uniforme periodieke evaluatieverplichting die voor alle fiscale regelingen uit de
Miljoenennota geldt, zou niet de ruimte bieden om verstandige keuzes te maken
over wat wanneer geëvalueerd wordt.
Hoe evalueren?
De diepgang van de onderzoeken loopt uiteen. Hoewel bijna alle evaluaties de
doeltreffendheid en doelmatigheid onderzoeken, verschilt de mate waarin hier
uitspraken over gedaan (kunnen) worden sterk. Doeltreffendheid is over het
algemeen makkelijker te beoordelen dan doelmatigheid. Het valt op dat evaluaties
waarin meerdere fiscale regelingen zijn behandeld, geen of minder duidelijke
conclusies trekken per afzonderlijke regeling. Sommige evaluaties bestaan met
name uit het formuleren van de beleidstheorie en het inschatten van het gebruik en
belang voor de belanghebbenden. Aan de andere kant van het spectrum zijn er
slechts enkele evaluaties die niet alleen gericht de doeltreffendheid en doelmatigheid
onderzoeken, maar ook ingaan op de instrumentkeus.
De instrumentkeus is, van de aspecten die de werkgroep heeft onderzocht binnen de
evaluaties, het meest onderbelichte onderwerp. De vormgeving van
beleidsinstrumenten als fiscale regeling wordt vaak beschouwd als een gegeven en
wordt niet meer kritisch tegen het licht gehouden. De vraag die bij beleidsmakers
leeft is in hoeverre die regeling werkt en efficiënter kan, niet of de regeling
überhaupt (nog) als fiscale regeling vorm moet worden gegeven. Vanuit het
perspectief van de beleidsmaker is dit goed te begrijpen. Het omzetten van een
fiscale regeling in een subsidie (of een ander type fiscale regeling) is een tijdrovend
proces, zoals blijkt uit het feit dat enkele regelingen zich al een aantal jaar in een
dergelijk traject bevinden. Waarom zou je daaraan beginnen, als uit de evaluatie
blijkt dat de regeling juist doeltreffend en doelmatig is? Echter, vanuit andere
perspectieven is het onderzoeken van de instrumentkeus wel van belang.
In het kader van beheersing van de overheidsuitgaven en vereenvoudiging van het
belastingstelsel, zou een kritische heroverweging vaker aan de orde moeten zijn.
Doordat het toetsingskader fiscale regelingen zelden wordt gehanteerd bij het
invoeren van nieuwe fiscale regelingen, is het op dit moment te makkelijk om
nieuwe beleidsmaatregelen vorm te geven in de vorm van een fiscale regeling,
waarmee het uitgavenplafond wordt ontlopen. Het verlaagd gebruikelijk loon voor de
dga’s van startups is een voorbeeld van een nieuwe regeling die vanwege politieke
wensen is ingevoerd, zonder dat is onderbouwd waarom een fiscaal instrument de
beste keus was. In dit geval betreft het een regeling waar geen gegevens over
verzameld (kunnen) worden, waardoor het gebruik, de doeltreffendheid en de
doelmatigheid achteraf niet vast te stellen zijn.

Pagina 23 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

In sommige gevallen is de instrumentkeus minder discutabel, bijvoorbeeld bij
regelingen die dienen voor een rechtvaardige verdeling van de lastendruk. Ook ligt
het niet voor de hand om deze afweging bij ongewijzigde omstandigheden elke vijf
jaar te maken. Toch meent de werkgroep dat het wenselijk is om meer structureel in
evaluaties te kijken naar de vormgeving van instrumenten als fiscale regeling of
uitgavenregeling.
De gronden op basis waarvan de afweging moet worden gemaakt, zijn omschreven
in het toetsingskader fiscale regelingen. In de praktijk kan het maken van die
afweging lastig zijn. Bij het onderzoek naar alternatieven voor de MIA en de Vamil,
bleek dat de uitvoeringskosten aan de uitgavenkant groter zouden zijn. Daar stond
echter een betere controle en minder ongewenst gebruik tegenover. Het is niet altijd
duidelijk hoe zulke voor- en nadelen tegen elkaar afgewogen moeten worden. Ook
het wegen van de effectiviteit is lastig, omdat verschillende instrumenten niet in de
praktijk getoetst en vergeleken worden.
Een terugkerende uitdaging bij het evalueren is de beschikbaarheid van data. Dit
speelt met name bij belastingvrijstellingen die niet hoeven te worden aangegeven.
Een dergelijke vrijstelling vermindert de administratieve lasten voor
belastingplichtigen en de uitvoeringskosten voor de Belastingdienst, maar het nadeel
is dat er geen informatie over het gebruik wordt bijgehouden. Dit is er mede de
oorzaak van dat vrij vaak wordt gewerkt met enquêtes, interviews en andere meer
kwalitatieve methodes. Ook door het gebrek aan een controlegroep of het niet
kunnen afbakenen van een groep die als controlegroep zou kunnen worden opgevat,
is de doeltreffendheid zelden hard te maken. Het is dus zeer de vraag of een hogere
score op de effectladder mogelijk was geweest. Slechts in een paar gevallen wordt
de maximale score op de effectladder behaald. Dit betreft onderzoeken die gebruik
hebben kunnen maken van de zogenoemde regression discontinuity methode.
Hierbij worden verschillen in marginaal tarief rond de grenzen van de
belastingschijven benut om te analyseren welke stimulans uitgaat van extra fiscaal
voordeel. Hoewel deze methode alleen iets zegt over de effectiviteit van een
regeling op de marge en niet per definitie over de effectiviteit van het bestaan van
een aftrekpost op zich, verdient het aanbeveling om deze methode vaker toe te
passen bij aftrekposten in de inkomstenbelasting of vennootschapsbelasting.
Overigens zit de toegevoegde waarde van evaluaties deels ook in het verzamelen
van data. Wanneer geen bron bestaat om structureel het gebruik van een regeling
te monitoren, kan bij een evaluatie aanvullende informatie worden verzameld om
toch dat inzicht te krijgen. Vaak blijkt er toch iets te kunnen als deskundigen met
elkaar de mogelijkheden verkennen. Zo kan het dataprobleem met gerichte inzet in
specifieke gevallen deels worden opgelost.
Het helder vastleggen van de doelen van fiscale regelingen en van maatregelen
binnen de regelingen maakt het makkelijker om gericht te evalueren. Kwantitatieve
doelen ontbreken op dit moment. Wanneer het mogelijk is om data te verzamelen
voor een evaluatie, zijn kwantitatieve doelen zeker van toegevoegde waarde.

Pagina 24 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

De eerdergenoemde tweedeling in de diepgang van onderzoeken blijkt ook uit de
samenhang tussen de score op de effectladder en de onafhankelijkheid van de
begeleidingscommissie. De evaluaties met een score van vier of vijf op de
effectladder hebben allen een goede begeleidingscommissie met een onafhankelijke
deskundige. Dit betreft evaluaties van fiscale regelingen met een aanzienlijk
budgettair en beleidsmatig belang voor meerdere departementen, die extern zijn
uitgevoerd. De evaluaties met een score van één op de effectladder hadden juist in
twee van de drie gevallen geen begeleidingscommissie en in het andere geval geen
onafhankelijke partijen in de begeleidingscommissie. Dit betreft met name
onderzoeken waarbij een evaluatie van de doeltreffendheid en doelmatigheid niet
het voornaamste doel was. De verschillen in de scores tussen de evaluaties lijkt dus
grotendeels samen te hangen met de insteek en het ambitieniveau en niet met een
causale relatie tussen de verschillende onderzochte aspecten.
Waartoe evalueren?
Het gebrek aan concrete aanbevelingen bij een aanzienlijk deel van de evaluaties is
een opvallende bevinding. Aanbevelingen van onafhankelijke onderzoekers kunnen
een belangrijke rol spelen bij de verbetering van het beleid, waar evaluaties
uiteindelijk op gericht zouden moeten zijn. De afweging om aanbevelingen op
beleidsmatig terrein op te volgen is uiteraard aan de politiek. Hypothetisch gezien
kan het ontbreken van aanbevelingen betekenen dat de onderzochte fiscale regeling
volledig efficiënt zijn doel bereikt. Het blijkt echter dat slechts vier keer duidelijk
wordt geconcludeerd dat een regeling zowel doeltreffend als doelmatig is. Het feit
dat de aanbevelingen die gedaan zijn, met name zien op verbeteringen binnen de
regeling, sluit aan bij de eerdere constatering dat het bestaan van de regeling en de
instrumentkeus vaak geen onderwerp van discussie is in evaluaties. Dat kan het
gevolg zijn van de aanname dat daar een politieke keus aan ten grondslag ligt. De
politieke context van een regeling staat bij een evaluatie niet op de agenda. Voor de
betrokken beleidsdirecties zijn verbeteringen binnen de regeling vaak voldoende.
Over het algemeen geven betrokken beleidsmedewerkers aan tevreden te zijn met
wat de evaluaties hebben opgeleverd.
Een interessante statistiek is dat van de 21 evaluaties die naar uitvoeringskosten
hebben gekeken, er 17 aanbevelingen doen, terwijl bij de overige 10 evaluaties
slechts 1 keer aanbevelingen worden gedaan. Dit kan deels te maken hebben met
het feit dat evaluaties die naar de uitvoering kijken überhaupt grondiger zijn en dus
meer basis hebben om aanbevelingen te doen. Maar dit gegeven laat ook zien dat
wanneer de uitvoering wordt onderzocht, in ieder geval op dat vlak aanbevelingen
kunnen worden gedaan. De vraag is of het niet mogelijk en wenselijk is dat, los van
de politieke keuzes, meer ambitieuze aanbevelingen worden gedaan over het
voortbestaan van de onderzochte regelingen in de vorm van een fiscale faciliteit.
De beleidsuitwerking na evaluaties weerspiegelt op grote lijnen de aanbevelingen die
al dan niet zijn gedaan. Het gaat dus vaak om aanpassingen om de
doeltreffendheid, doelmatigheid of uitvoerbaarheid te verbeteren.

Pagina 25 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

De werkgroep heeft onderzocht of er aspecten van evaluaties zijn die verklaren
wanneer wel en geen beleidswijzigingen worden doorgevoerd naar aanleiding van
evaluaties. De volgende punten vallen op:
-

Op vrijwel elk onderzoek waar geen duidelijke uitspraken worden gedaan over
doeltreffendheid en doelmatigheid volgde geen beleidswijziging. Dit zijn ook
relatief vaak overwegend kwalitatieve onderzoeken. De beschikbaarheid en het
gebruik van data om doeltreffendheid en doelmatigheid aan te tonen, lijken dus
belangrijke factoren te zijn voor bruikbare evaluaties.

-

In 4 van de 7 keer dat in de kabinetsreactie op een evaluatie is voorgesteld om
een regeling af te schaffen of om te zetten in een uitgavenregeling, was dit op
basis van een evaluatie waarin (deels) naar de instrumentkeus was gekeken,
terwijl maar in totaal 8 van de 31 evaluaties (deels) naar de instrumentkeus was
gekeken.

-

Evaluaties met een onafhankelijke begeleidingscommissie leiden vaker tot een
beleidswijziging dan evaluaties zonder begeleidingscommissie. De causaliteit
hiervan kan niet aangetoond worden en het verband zou ook verklaard kunnen
worden door de verschillende aard van de evaluaties met en zonder
(onafhankelijke) begeleidingscommissie. Desalniettemin is het aannemelijk dat
de aanwezigheid van een onafhankelijke begeleidingscommissie bijdraagt aan de
beleidsvorming. Mogelijk draagt de inbreng van onafhankelijke partijen eraan bij
dat stevige aanbevelingen kunnen worden gedaan en dat deze erin slagen om
het beleid te beïnvloeden.

In hoeverre de evaluaties erin slagen om verbetering van het beleid te
bewerkstelligen wordt goed zichtbaar bij de regelingen die slecht scoren op
doeltreffendheid en doelmatigheid. In 3 gevallen concludeert de evaluatie dat de
regelingen deels doeltreffend en niet doelmatig zijn en in 1 geval blijkt een regeling
niet doeltreffend en niet doelmatig. In één van deze vier casussen is de regeling
daadwerkelijk omgezet naar een regeling aan de uitgavenkant, hoewel dat in eerste
instantie niet expliciet werd aanbevolen in de evaluatie en kabinetsreactie. In twee
gevallen wordt nu nog gewerkt aan het omzetten van de regelingen naar de
uitgavenkant. In de laatste casus, één van de meest grondige evaluaties uit de
onderzoeksperiode, zijn geen concrete voorstellen gedaan in de kabinetsreactie en is
de regeling vervolgens op initiatief van de Kamer zelfs geïntensiveerd. Kortom, als
het doel van een regeling nog steeds politiek actueel is, lijk het alleen mogelijk om
iets aan die regeling te wijzigen als strikt wordt gewaarborgd dat de stimulans of
tegemoetkoming voor de doelgroep niet vermindert.

Pagina 26 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

4

Conclusies en aanbevelingen

Deze evaluatiedoorlichting richt zich op de toegevoegde waarde van het evalueren
van fiscale regelingen voor de beleidsvorming. In potentie kunnen evaluaties zorgen
dat de beleidsdoelen steeds beter en met relatief minder middelen bereikt worden,
doordat de beste instrumenten worden bestendigd of geïntensiveerd en de zwakkere
instrumenten worden aangepast of afgeschaft.
Uit het onderzoek blijkt een grote verscheidenheid in de evaluaties van fiscale
regelingen. Elke evaluatie heeft zijn eigen invalshoek, onderzoekt bepaalde punten
wel en andere juist niet of nauwelijks en heeft in meer of mindere mate te maken
met informatiegebrek om de gewenste analyses te kunnen doen.
Uit de analyse van de aanbevelingen die in evaluaties worden gedaan en de
beleidsopvolging van die aanbevelingen, blijkt dat ruim een kwart geen
aanbevelingen bevat en dat een derde deel van de evaluaties geen gevolgen heeft
voor het beleid. Het beeld komt naar voren dat de toegevoegde waarde van
evaluaties vaak beperkt is en daar waar evaluaties aanleiding geven tot
beleidsverbetering, die mogelijkheid niet altijd benut wordt.
Deze doorlichting biedt inzicht welke aspecten van evaluaties samenhangen met de
verbetering van beleid. De mate waarin doeltreffendheid en doelmatigheid (kunnen)
worden vastgesteld, het onderzoeken van de instrumentkeus, een onafhankelijke
begeleidingscommissie en de aanbevelingen van de onafhankelijke onderzoekers
dragen allemaal bij aan beleidswijzigingen die mogelijk na evaluaties de
maatschappelijk waarde van de regeling verhogen.
Het verbeteren van beleid op basis van evaluaties hangt af van de kwaliteit van de
evaluaties, maar ook van politieke keuzes. De kwaliteit van evaluaties hangt in grote
mate af van de beschikbare data. De toegevoegde waarde van evaluaties zou dus
toenemen als alleen evaluaties zouden worden gedaan van regelingen waar genoeg
data voor beschikbaar is en waar de politieke speelruimte is om de regeling te
herzien. Desalniettemin is het ook van belang om regelingen te evalueren waar geen
gegevens over beschikbaar zijn of die politiek niet bespreekbaar zijn. In dit
spanningsveld tussen een ‘strategische’ inzet van evaluatiecapaciteit en een
dekkende evaluatieprogrammering moeten keuzes gemaakt worden.
Doordat de lijst van fiscale regelingen recent is uitgebreid, bestaat deze nog meer
uit regelingen met een uiteenlopend beleidsmatig karakter. Dit is van invloed op de
evaluatieprogrammering. Niet alle regelingen hebben het karakter van een subsidie
en niet alle regelingen vragen om een periodiek onderzoek. Ook wanneer regelingen
eerder uitgebreid zijn onderzocht, positief uit de evaluatie kwamen en de
omstandigheden en het beleid niet zijn gewijzigd, is een nieuw uitgebreid onderzoek
op korte termijn niet noodzakelijk. Bij regelingen zonder outcomedoel is een oordeel
over doeltreffendheid niet nodig. In dit licht ligt het voor de hand om prioriteit te

Pagina 27 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

geven aan het uitgebreid en grondig evalueren van regelingen waar daar de meeste
aanleiding toe is. Een dekkende evaluatieprogrammering waarin alle regelingen
tenminste één keer in een bepaalde periode aan bod komen, zoals dat bij subsidies
verplicht is, levert bij fiscale regelingen niet de meeste maatschappelijke
toegevoegde waarde op. Een beweging naar meer flexibiliteit in periodiciteit sluit
aan bij de voorstellen voor een strategische evaluatieagenda die in het kader van de
Operatie Inzicht in Kwaliteit worden gedaan.18 Hiermee wordt voorkomen dat
onderzoeken worden gedaan waarbij een groep fiscale regelingen gezamenlijk
oppervlakkig wordt geëvalueerd, louter om aan de evaluatieverplichting te voldoen,
zonder dat dit veel oplevert. Het gerichter inzetten van de evaluatiecapaciteit maakt
het ook makkelijker om op specifieke terreinen significante stappen te zetten in het
verzamelen van meer data.
De beperkte beschikbaarheid van data is een belangrijke beperkende factor voor het
vaststellen van doeltreffendheid en doelmatigheid. Voor het verzamelen van meer
data moet een afweging worden gemaakt tussen administratieve lasten en behoefte
aan beleidsinformatie. De lasten die voortvloeien uit het uitbreiden van
aangiftebiljetten of het anderszins verzamelen van data kunnen zwaarder wegen
dan het belang van een beleidsevaluatie van een fiscale regeling van beperkte
omvang. Hoewel hierna de aanbeveling wordt gedaan om tijdig te beginnen met
dataverzameling voor evaluaties, zal het ook in de toekomst niet altijd mogelijk zijn
om nauwkeurige effectmetingen te doen. Naast het probleem van te weinig data,
geldt ook vaak dat er geen discontinuïteit of variatie in beleid is geweest om de
effecten van het beleid te kunnen meten. Met name bij heel algemene regelingen,
zoals het verlaagde btw-tarief of de arbeidskorting, geldt ook dat de effecten van de
regeling moeilijk te onderscheiden zijn van zogenoemde endogene ontwikkelingen in
bijvoorbeeld consumptie en arbeidsaanbod.
In sommige gevallen pleiten de uitkomsten en aanbevelingen van een evaluatie
duidelijk voor aanpassing van regelingen, maar leidt dit niet tot beleidswijzigingen.
Er kunnen politiek redenen zijn om ‘de vingers niet te branden’ aan het afschaffen of
aanpassen van een fiscale subsidie. Om de urgentie van kritische afwegingen bij
beleidsmakers te bevorderen, kunnen horizonbepalingen helpen. De ervaring leert
dat bij regelingen met een horizonbepaling de behoefte aan goede evaluaties sterker
is.
Op grond van de analyse van de evaluaties komt de werkgroep tot de volgende
aanbevelingen om de toegevoegde waarde van de evaluaties te verhogen.
1. Stel kwaliteit boven kwantiteit
Evaluaties bevatten idealiter een analyse van doeltreffendheid, doelmatigheid,
maatschappelijke context, instrumentkeus, uitvoeringsaspecten en
administratieve lasten, met voldoende onderliggend datamateriaal en
hoogstaande onderzoeksmethoden, met een onafhankelijke
begeleidingscommissie en met expliciete aanbevelingen. Prioriteer deze punten
18

Kamerstukken II 2019-2020, 31 865, nr. 168.

Pagina 28 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

boven het evalueren van zoveel mogelijk fiscale regelingen. In evaluaties die
niet aan al deze voorwaarden (kunnen) voldoen, moet worden beargumenteerd
waarom specifieke onderdelen ontbreken.
2. Onderzoek instrumentkeus
De motivatie van de instrumentkeus volgens het toetsingskader fiscale
regelingen dient in elke evaluatie tegen het licht te worden gehouden. Aangezien
dit in de afgelopen periode het meest onderbelichte punt in evaluaties is
geweest, is het nadrukkelijk van belang om hier meer aandacht aan te
besteden.
3. Hanteer strategische evaluatieprogrammering
Stel een rollende strategische evaluatieprogrammering op voor vijf jaar vooruit,
in samenhang met de departementale strategische evaluatieagenda’s. Baseer de
programmering op de beschikbaarheid van data, de aanleiding voor een nieuwe
evaluatie (bijvoorbeeld na beleidswijzigingen), de uitkomsten van eerdere
evaluaties, de beleidsmatige informatiebehoefte en de politieke gelegenheid om
regelingen te herzien. Concretiseer bij het inplannen van de evaluatie al hoe de
evaluatie er globaal uit komt te zien, zodat tijdig begonnen kan worden met het
verzamelen van data en eventueel opzetten van experimenten.
4. Gebruik horizonbepalingen
Pas zoveel mogelijk een horizonbepaling toe. Een horizonbepaling kan worden
gebruikt om af te dwingen dat een regeling alleen blijft bestaan als de
doeltreffendheid en doelmatigheid kunnen worden aangetoond. Een
horizonbepaling is daarmee een krachtig middel, maar wel een die met verstand
moet worden ingezet op basis van afwegingen per geval. De einddatum van de
horizonbepaling hoeft niet noodzakelijkerwijs het tijdstip van de volgende
evaluatie te zijn. Een langere periode kan gekozen worden, zodat tussentijdse
aanpassingen van regelingen effect kunnen sorteren en voldoende
rechtszekerheid wordt geboden over het bestaan van de regeling.
Aangezien de afdeling Analyse van het Ministerie van Financiën bij alle evaluaties
van fiscale regelingen betrokken is, ligt bij deze afdeling de taak om toe te zien op
het uitvoeren van bovenstaande aanbevelingen. Hierbij zal Analyse zo veel mogelijk
het evaluatieproces faciliteren met kennis en kunde. Deze afdeling zal ook het
initiatief nemen voor het opstellen van een meerjarige strategische
evaluatieprogrammering van fiscale regelingen. Opdat de regels helder zijn voor
iedereen die met fiscale regelingen te maken heeft, zouden de uitgangspunten voor
het evalueren ook moeten landen in het toetsingskader fiscale regelingen in de
Rijksbegrotingsvoorschriften.
Tot slot hoopt de werkgroep dat evaluaties voor Kamerleden nog meer zullen dienen
als input voor de besluitvorming. Bij de evaluaties tussen 2010 en 2018 lagen de
uitkomsten van evaluaties en de uiteindelijke beleidswijzigingen soms ver bij elkaar
vandaan. Er gaat een wederzijdse stimulans uit van de kwaliteit van evaluaties en

Pagina 29 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

de beleidsopvolging van de evaluaties. Het is de verantwoordelijkheid van de politiek
om te handelen met respectering van de uitkomsten van de evaluaties. Goede
bruikbare evaluaties vormen een stimulans om de maatschappelijke toegevoegde
waarde van het beleid verder te verhogen.

Pagina 30 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Bijlage 1 Samenvatting resultaten
Deze bijlage bevat een verkorte weergave van de analyse van de evaluaties van fiscale regelingen tussen 2010 en 2018. De evaluaties hebben ‘scores’
gekregen op verschillende aspecten, die hieronder worden toegelicht. Er is veel zorg besteed aan een zuivere beoordeling van de evaluaties, in samenspraak
met de betrokken beleidsdirecties bij verschillende ministeries. Desalniettemin is geen sprake van harde wetenschap. De scores dienen om een beeld te geven
van de verschillende evaluaties, op basis waarvan algemene conclusies worden getrokken in het hoofdrapport. Over het algemeen is een hogere score
(groener) beter.
Ministerie
Betreft het ministerie dat opdrachtgever was van het onderzoek. Dit komt niet
altijd overeen met het ministerie op wiens beleidsterrein de regeling ligt. De
ministeries zijn aangeduid met de huidige naam.
Onderzoeker
IN = het onderzoek is intern uitgevoerd door het genoemde ministerie
EX = het onderzoek is primair uitgevoerd door een onderzoeksbureau
Doeltreffend / Doelmatig
ND = niet doeltreffend / doelmatig
DD = deels doeltreffend / doelmatig
WD = wel doeltreffend / doelmatig
GU = geen duidelijke uitspraken
NO = niet onderzocht
Instrumentkeus / Uitvoering
NO = niet onderzocht
DO = deels onderzocht
WO = wel onderzocht
Methode
KL = (overwegend) kwalitatief onderzoek
KN = (overwegend) kwantitatief onderzoek
KK = zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek
Effectladder
1 = beschrijving doel, doelgroep en interventie
2 = uitspraken over effectiviteit in enquêtes en interviews, theoretische
analyses
3 = tijdreeksanalyse, cross-sectie analyse

4 = triangulatie: combinatie van beleidstheorie, empirisch onderzoek en
alternatieve verklaringen
5 = state-of-the-art econometrie
Begeleidingscommissie
GB = geen begeleidingscommissie
GO = begeleidingscommissie, geen onafhankelijke voorzitter en deskundige
OV = beg.cie. met een onafhankelijke voorzitter, geen onafhankelijke
deskundige
OD = beg.cie. met een onafhankelijke deskundige, geen onafhankelijke
voorzitter
BO = beg.cie. met een onafhankelijke voorzitter en deskundige
KI = onafhankelijk oordeel over de evaluatie door een kennisinstituut
Aanbevelingen
GA = geen aanbevelingen
VO = aanbeveling om vervolgonderzoek te doen
VB = aanbeveling om verbeteringen binnen de regeling(en) door te voeren
IN = aanbeveling om de regeling te intensiveren
OZ = aanbeveling om de regeling om te zetten naar de uitgavenkant
AS = aanbeveling om de regeling af te schaffen
Beleidsuitwerking
GW = geen wijziging
VO = vervolgonderzoek
VB = verbeteringen binnen de regeling(en)
IN = intensivering
OZ = omzetting naar de uitgavenkant
AS = afschaffing
NB = uitwerking is nog bezig

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Jaar

Evaluatie

Ministerie

Onder-

Doeltreffend

Doelmatig

zoeker

Instrument- Uitvoering

Methode

keus

Effect-

Begeleidings-

Aanbe-

Beleids-

ladder

commissie

velingen

uitwerking

2011

Fiscale stimulering (zeer) zuinige auto's FIN

EX

WD

ND

NO

NO

KK

3

GB

VB

VB

2012

Evaluatie WBSO 2006–2010

EZK

EX

WD

WD

NO

WO

KK

5

BO

VO

VB

2012

Evaluatie van de afdrachtvermindering
onderwijs 2006-2012

OCW

EX

DD

ND

NO

WO

KL

2

GO

VB

OZ

2013

Evaluatie Energie Investeringsaftrek
2006 – 2011

EZK

EX

WD

DD

NO

WO

KK

2

GO

VB

VB

2013

Evaluatie MIA en VAMIL 2005 – 2010 + I&W
Onderdeel effectiviteit

EX

WD

WD

NO

WO

KK

2

OV

VB

VB

2014

Evaluatie fiscale regelingen gericht op
bedrijfsoverdracht

EZK

EX

DD

DD

NO

WO

KK

2

OD

VO

VO

2014

Beleidsevaluatie van de
Natuurschoonwet 1928

LNV en
FIN

EX

WD

DD

NO

WO

KK

2

OD

VB

NB

2014

Evaluatie autogerelateerde belastingen
2008–2013 en vooruitblik
automarktontwikkelingen tot 2020

FIN

EX

WD

ND

NO

NO

KN

3

GO

GA

VB

2014

Evaluatie van de fiscale maatregelen in I&W
het zeescheepvaartbeleid

EX

DD

DD

NO

WO

KK

2

GO

GA

GW

2014

Evaluatie van de verhoging van het
btw-tarief op podiumkunsten

OCW

IN

GU

GU

NO

NO

KK

3

GB

GA

GW

2015

Budgettaire opbrengst van de
oldtimermaatregel

FIN

IN

GU

GU

NO

NO

KN

3

GB

GA

GW

2016

Evaluatie verhuurderheffing19

BZK

EX

NO

NO

NO

DO

KK

1

GO

GA

IN

2016

Evaluatie energiebelastingtarief
glastuinbouw

LNV en
FIN

EX

WD

GU

WO

WO

KN

3

GO

GA

GW

2016

Evaluatie innovatiebox 2010 tot 2012

FIN

EX

DD

DD

NO

WO

KK

4

BO

VB

VB

2016

Onderzoek naar gebruik aftrek van
uitgaven voor specifieke zorgkosten

FIN

IN

DD

ND

DO

WO

KN

3

KI

GA

NB

2016

Onderzoek efficiencyverbetering van de I&W
fiscale regelingen MIA en VAMIL

EX

GU

GU

WO

WO

KL

2

GO

GA

GW

2016

Evaluatie aftrekpost scholingsuitgaven

FIN, OCW
en SZW

EX

ND

ND

DO

NO

KK

5

OD

GA

OZ

2017

Evaluatie vrijstelling wegenbouw

I&W

EX

ND

DD

WO

WO

KL

2

GO

AS

GW

2017

Evaluatie kamerverhuurvrijstelling

BZK

IN

GU

GU

NO

WO

KK

1

GB

VO

VO

De evaluatie van de verhuurderheffing had niet het karakter van een evaluatie van een fiscale regeling, hoewel de fiscale regeling ‘heffingsvermindering verhuurderheffing’ wel in het
onderzoek meeliep.
19

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Jaar

Evaluatie

Ministerie

Onder-

Doeltreffend

Doelmatig

zoeker

Instrument- Uitvoering

Methode

keus

Effect-

Begeleidings-

Aanbe-

Beleids-

ladder

commissie

velingen

uitwerking

2017

Evaluatie WOM-regeling

BZK en
FIN

EX

DD

GU

NO

NO

KL

2

GO

GA

GW

2017

De historische impact van salderen

EZK

EX

WD

ND

NO

NO

KK

2

GO

GA

NB

2017

Evaluatie fiscale
ondernemerschapsregelingen

EZK

EX

GU

GU

NO

WO

KK

3

OD

VO

NB

2017

Evaluatie fiscale vrijstellingen bos en
natuur

LNV

EX

WD

GU

DO

WO

KL

2

GO

VB

GW

2017

Evaluatie 30%-regeling

FIN

EX

WD

WD

NO

WO

KK

3

BO

VB

VB

2017

Evaluaties giftenaftrek en de evaluatie
van de praktijk rondom ANBI's en
SBBI's

FIN

EX

DD

ND

WO

WO

KK

5

BO

VB

IN

2018

Beleidsevaluatie Energie
Investeringsaftrek (EIA) 2012-2017

EZK

EX

WD

DD

NO

WO

KK

2

OD

VB

VB

2018

Evaluatie regeling verlaagd tarief

EZK

EX

WD

ND

NO

WO

KK

2

GO

OZ

NB

2018

Evaluatie teruggaafregeling LNG in de
accijnzen

FIN

EX

DD

DD

DO

DO

KK

2

OV

GA

AS

2018

Evaluatie Wet uitwerking Autobrief II

FIN

IN

NO

NO

NO

NO

KN

1

GB

GA

GW

2018

Evaluatie Middelingsregeling

FIN

IN

DD

DD

NO

WO

KN

3

BO

AS

GW

2018

Beleidsevaluatie van de Milieuinvesteringsaftrek (MIA) en de
Willekeurige afschrijving milieuinvesteringen (Vamil)

I&W

EX

WD

WD

NO

WO

KK

2

BO

VB

VB

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Bijlage 2 Toetsingskader fiscale regelingen
Bij voorstellen voor maatregelen op het gebied van fiscale regelingen die vermeld
worden op de departementale begrotingen, wordt gebruik gemaakt van het
Toetsingskader Fiscale regelingen.
Het toetsingskader fungeert als een soort trechter voor de haalbaarheid en
wenselijkheid van fiscale regelingen. Als het antwoord op één van de vragen nee
luidt, behoeft de volgende stap niet meer te worden gezet. Alleen indien alle vragen
bevestigend en bevredigend kunnen worden beantwoord, komt een fiscale regeling
aan de orde. Doel is vooral om te dwingen tot een heldere afweging over (nieuwe)
overheidsuitgaven in het algemeen en daarnaast het specifieke instrument fiscale
regelingen.
De zesde stap over evaluatie ziet, in tegenstelling tot de eerste vijf, in beginsel op
de periode ná invoering van de maatregel (ex post). De fiscale regelingen die in de
bijlage “Fiscale regelingen” bij de Miljoenennota vermeld staan, worden periodiek
geëvalueerd. Dat neemt niet weg dat ook ex ante, dus bij invoering of aanpassing
van de regeling, de voorwaarden aanwezig moeten zijn om op termijn een goede
evaluatie te verzekeren. Bij de evaluaties dienen dezelfde criteria (opnieuw) zoals in
dit toetsingskader tegen het licht te worden gehouden. Indien daarbij blijkt dat de
regeling niet meer aan één of meer van de gestelde toetsingselementen voldoet,
kan dit leiden tot aanpassing of afschaffing van de maatregel.
Als een fiscale regeling nieuw wordt geïntroduceerd of een bestaande fiscale regeling
wordt geëvalueerd is dat aanleiding om een horizonbepaling op te nemen. Bij een
positieve evaluatie wordt door de zevende vraag de afweging gemaakt of de
betreffende regeling kan worden gehandhaafd. Bij het ontbreken van een evaluatie
of een negatieve evaluatie vervalt de fiscale regeling automatisch.
1. Is sprake van een heldere probleemstelling?
Er wordt inzichtelijk gemaakt waarom er sprake is van een beleidsprobleem, dat wil
zeggen van een met overheidsbeleid te sturen probleem. Deze eerste stap valt in
twee delen uiteen:


Waarom is de overheid de meest aangewezen partij? Duidelijk moet worden
waarom oplossingen vanuit markt en/of samenleving (alleen) blijkbaar te kort
schieten. Als dit laatste bijvoorbeeld voortvloeit uit een informatievoorsprong die
de overheid heeft ten opzichte van marktpartijen wordt deze voorsprong van de
overheid hard gemaakt. Op zelfde wijze worden andere argumenten voor
overheidsinterventie beargumenteerd.



Waaruit bestaat het probleem en hoe verhoudt dit zich tot het beleidsterrein van
het betrokken departement? Hieruit moet duidelijk worden waarom een
departement dit probleem tot zijn beleidsterrein rekent.

Pagina 34 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

2. Is het te bereiken doel helder en eenduidig geformuleerd?
Als duidelijk is dat de overheid een taak heeft bij genoemd beleidsprobleem moet er
een te bereiken doel worden gedefinieerd. De zogenoemde SMART-criteria zijn
hierbij leidend: specifiek, meetbaar, afgesproken, realistisch en tijdgebonden. Deze
criteria moeten zoveel mogelijk kwalitatief en kwantitatief worden ingevuld om
zodoende ook achteraf te kunnen evalueren of, hoe en wanneer het doel
verwezenlijkt is.
3. Kan worden aangetoond waarom financiële interventie noodzakelijk is?
Ter realisering van het geformuleerde overheidsdoel bestaat de keuze tussen
financiële en niet financiële instrumenten. Gemotiveerd wordt aangegeven waarom
voor een van beide is gekozen. De keuze voor een financieel instrument geeft in elk
geval antwoord op de volgende vragen: Kan aangetoond worden waarom niet
financiële alternatieven inferieur zijn, bijvoorbeeld te zwaar (sancties) of juist te licht
(bijvoorbeeld voorlichting)?


Hoe verhouden zich de kosten van een financieel instrument met die van de
niet-financiële instrumenten?



Welk gedrag probeert de financiële maatregel te sturen en langs welke kanalen
kan genoemd instrument dit gedrag beïnvloeden (“incentivestructuur”)?

4. Kan worden aangetoond waarom een subsidie de voorkeur verdient
boven een heffing?
Binnen de groep financiële instrumenten bestaat de keuze uit een heffing en een
subsidie. Een gemotiveerde afweging moet de keuze tussen beide expliciet maken.
Duidelijk wordt gemaakt waarom gewenst gedrag effectiever valt te stimuleren door
gewenst gedrag fiscaal te bevoordelen dan door ongewenst gedrag te benadelen via
een heffing. “Bewijzen” uit (bestaand of nieuw) onderzoek kunnen worden gebruikt
om dit aan te tonen; maar ook andere criteria zijn denkbaar.
5. Kan worden aangetoond waarom een fiscale subsidie de voorkeur
verdient boven een directe subsidie?
Zowel bij fiscale regelingen als bij directe uitgaven dienen algemeen geldende
begrotingsregels te worden betracht. Voor de directe uitgaven betekent dit dat de
subsidie moet worden ingepast in de uitgaven onder het uitgavenkader. Voor fiscale
regelingen vereisen begrotingsregels dat de werking van de automatische
stabilisatoren niet wordt belemmerd.
De afweging tussen fiscale en niet-fiscale uitgaven gaat in elk geval in op de
volgende criteria:


doelgroepbereik;



uitvoerbaarheid, controleerbaarheid en handhaafbaarheid;

Pagina 35 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen



kosteneffectiviteit;



eenvoud;



inpasbaarheid in fiscale structuur;



budgettaire beheersbaarheid.

Deze criteria dienen zoveel mogelijk cijfermatig ingevuld te worden. Gelet op het
kwantitatieve karakter van vooral de eerste criteria lijkt dit vooral bij deze criteria
goed mogelijk.
6. Is evaluatie van de maatregel voldoende gewaarborgd?
Vooraf wordt in elk geval het volgende duidelijk gemaakt:


Wat wil men gaan evalueren, dat wil zeggen wat zijn kernelementen hierbij?



Hoe wordt evaluatie uitgevoerd, dat wil zeggen welke waarderingscriteria en
waarderingsmethoden?



Hoe vaak gaat men evalueren (minimaal eens per vijf tot 8 jaar)?

De evaluatie zelf moet alle hierboven genoemde stappen omvatten. Als bij de
evaluatie blijkt dat de regeling niet meer aan één of meer van de gestelde
toetsingselementen voldoet, is aanpassing of afschaffing van de maatregel geboden.
7. Is een horizonbepaling aan de orde?
Het ligt voor de hand dat als een fiscale regeling nieuw wordt geïntroduceerd of een
bestaande regeling wordt geëvalueerd ook een horizonbepaling op te nemen zoals
ook bij subsidies wettelijk het geval is. De afwegingen voor een fiscale regeling
gelden immers niet voor de eeuwigheid. In een horizonbepaling wordt expliciet
aangegeven voor welke duur de regeling geldt. Alleen indien er vóór het verstrijken
van die termijn een positieve evaluatie beschikbaar is, kan besloten worden om de
regeling te continueren voor een opnieuw vast te stellen periode. Als er geen of
geen positieve evaluatie is, vervalt de regeling automatisch. Als er wel een positieve
evaluatie beschikbaar is, dwingt de horizonbepaling om weer de afweging te maken
of aan de fiscale regeling opnieuw prioriteit wordt gegeven.

Pagina 36 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Bijlage 3 Samenvattingen evaluaties uit Miljoenennota’s
(MN)
Fiscale stimulering (zeer) zuinige auto's
Kamerstukken II 2010-2011, 32 800, nr. 1
Het onderzoek heeft zich niet specifiek gericht op de belastinguitgaven (nihiltarief
zeer zuinige auto’s in de MRB, en verlaagde bijtelling (zeer) zuinige auto’s in de
LB/IB), maar betrof het totale fiscale stimuleringsbeleid voor zuinige en zeer zuinige
auto’s in de afgelopen jaren. Ecorys concludeert dat het beleid sterke effecten heeft
gehad op de omvang en samenstelling van de nieuwverkopen. Nieuw verkochte
auto’s zijn de afgelopen jaren aanzienlijk zuiniger geworden, waardoor de totale
CO2-uitstoot is gedaald. Het beleid heeft echter ook geleid tot substantiële derving
van de BPM- en de MRB-inkomsten. Ecorys heeft, rekening houdend met de te
verwachten ontwikkelingen in de autobranche, voorstellen gedaan in de vorm van
aanpassingen van CO2-grenzen en tarieven die zouden moeten leiden tot robuuste
en solide autogerelateerde belastingopbrengsten, waarbij de consument
gestimuleerd blijft om te kiezen voor de meest zuinige auto. De voorstellen zijn voor
het merendeel overgenomen en in de zogenoemde Autowet als wetsvoorstel
vormgegeven. (MN2012)
Evaluatie van de afdrachtvermindering onderwijs 2006-2012
Kamerstukken II 2012-2013, 31 935, nr. 11
Mede naar aanleiding van de forse stijging van het budgettaire beslag van de
afdrachtvermindering onderwijs sinds 2007 heeft Regioplan in opdracht van het
ministerie van OCW de regeling geëvalueerd. In het evaluatieonderzoek van
Regioplan worden diverse oorzaken genoemd van de forse stijging van het gebruik
van de regeling sinds 2007, met name een groter bewustzijn bij werkgevers met
betrekking tot fiscaal gefaciliteerd opleiden van personeel en een grotere
bekendheid van de regeling bij werkgevers. De onderzoekers verklaren een deel van
deze stijging als gebruik dat niet oorspronkelijk door de wetgever was bedoeld. In
het Belastingplan 2013 c.a. zijn nu maatregelen opgenomen om onbedoeld gebruik
van de regeling tegen te gaan. Met deze maatregelen beoogt het kabinet het bereik
van de regeling weer in overeenstemming te brengen met de doelstellingen van de
regeling, i.c. de effectiviteit en doelmatigheid te vergroten. Voor deze
belastinguitgave is tevens een horizonbepaling opgenomen van vijf jaar tot 2018 om
een doelmatig en effectieve inzet van de fiscale regeling te borgen. (MN2013)
Evaluatie WBSO 2006–2010
Kamerstukken II 2011-2012, 32 637 nr. 32
De belangrijkste conclusie uit de WBSO-evaluatie over de periode 2006–2010 is dat
hij doet wat hij beoogt: de private loonuitgaven aan speur- en ontwikkelingswerk
(S&O) bevorderen. Daarnaast draagt de WBSO bij aan de verbetering van de
kwaliteit van S&O in Nederland en is deze gunstig voor het vestigingsklimaat. De
evaluatie geeft handvatten die gebruikt worden bij herschikking binnen het WBSObudget om daarmee de doeltreffendheid en doelmatigheid van de regeling te
bevorderen. (MN2013)

Pagina 37 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Evaluatie Energie Investeringsaftrek 2006 – 2011
Kamerstukken II 2013-2014, 33 752, nr. 5
De regeling heeft volgens de onderzoekers een duidelijke attentiewaarde. Voor veel
ondernemers speelt bij investeringen in energiebesparing de verwachte energieprijs
een grote rol. Voor een ruime groep gebruikers is het kostenvoordeel van de EIA
een effectieve prikkel voor (extra) investeringen in energiebesparende
bedrijfsmiddelen. Het effect hiervan is echter lang niet voor alle investeerders hoog.
Het additionele financiële voordeel van de EIA is vaak niet van belang om de
investering te laten renderen. Op basis van een directe vraagstelling in de enquête
is het percentage free riders ruim 44% (ondergrens) en mogelijk 64%. Naarmate de
investering kleiner is, is het percentage free riders hoger. Bij een verhoging van het
bodembedrag tot € 2.500 per investering daalt het aantal aanmeldingen met 19%
en daalt het totaal gemelde investeringsbedrag met nog geen 0,3%.
Naar aanleiding van de evaluaties is besloten het drempelbedrag van de EIA, MIA en
VAMIL te verhogen naar € 2.500. Tevens is een horizonbepaling toegevoegd aan de
EIA, MIA en VAMIL. (MN2014)
Evaluatie MIA en VAMIL 2005 – 2010
Kamerstukken II 2013-2014, 33 752, nr. 5
De evaluatie gaat over de periode 2005 tot en met 2010. De conclusie van de
evaluatie is dat de investeringen op de milieulijst aansluiten bij het milieubeleid en
dat de uitvoering efficiënt is. Tevens is geconstateerd dat de MIA en VAMIL qua aard
van de gemelde investeringen en qua gebruikers naar elkaar toe zijn gegroeid,
waardoor een eventueel samengaan of integratie tot verdere efficiencyverbeteringen
kunnen leiden.
Naar aanleiding van de evaluaties is besloten het drempelbedrag van de EIA, MIA en
VAMIL te verhogen naar € 2.500. Voorts zal worden onderzocht of het mogelijk is
om de MIA en VAMIL te integreren. Tevens is een horizonbepaling toegevoegd aan
de EIA, MIA en VAMIL. (MN2014)
Evaluatie van de verhoging van het btw-tarief op podiumkunsten
Kamerstukken I 2013-2014, 33 752 M
In april 2014 is de evaluatie van de verhoging van het btw-tarief op podiumkunsten
naar de Eerste Kamer verstuurd. De evaluatie bevat een analyse van het effect van
de verhoging van het btw-tarief op podium-kunsten van het verlaagde tarief naar
het algemene tarief in de periode van 1 juli 2011 tot 1 juli 2012. Op basis van de
geanalyseerde data is het aannemelijk dat de btw-verhoging op de korte termijn
niet direct heeft geleid tot een afname van het aantal bezoekers (er is geen
additionele negatieve afwijking van de geconstateerde negatieve trend). Wat echter
de langetermijneffecten van een structurele tariefsaanpassing zouden zijn geweest
kan niet uit de evaluatie worden afgeleid, gegeven de korte periode dat het
algemene tarief van toepassing is geweest. Het valt derhalve niet uit te sluiten dat
als het algemene tarief voor een langere periode van toepassing was geweest dat
het tot een daling van het aantal bezoekers had geleid. (MN2015)

Pagina 38 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Evaluatie autogerelateerde belastingen 2008–2013 en vooruitblik
automarktontwikkelingen tot 2020
Kamerstukken II 2014-2015, 32 800, nr. 24
Een belangrijke conclusie van de onderzoekers is dat het beleid wel effectief, maar
niet efficiënt is geweest. Zo is de gemid-delde CO2-uitstoot van nieuw verkochte
auto’s zodanig gedaald, dat de Nederlandse positie op dat gebied is veranderd van
middenmoter naar koploper in Europa. De belastinginkomsten zijn echter gedaald,
en zijn niet meer robuust en stabiel. Verder is er sprake van marktverstoring door
fiscaal gedreven aankoop van nieuwe auto’s. Daarnaast is het beleid minder efficiënt
door vroegtijdige export. De bevindingen uit het evaluatierapport zijn aanleiding
geweest om het beleid op het gebied van autobelastingen aan te passen. Dit heeft
geleid tot wetsvoorstellen die in de tweede en derde Nota van Wijziging van het
Belastingplan 2015 zijn gedaan. Op 19 juni 2015 is vervolgens Autobrief II naar de
Kamer verzonden, waarin beleidsvoornemens voor de periode 2017–2020 worden
geschetst. (MN2016)
Evaluatie van de fiscale maatregelen in het zeescheepvaartbeleid
Kamerstukken II 2014-2015, 31 409, nr. 67
Uit het evaluatierapport is te concluderen dat de tonnagebelasting en de
afdrachtvermindering zeevaart nog steeds belangrijke regelingen zijn, die bijdragen
aan het behoud van een level playing field waardoor Europese reders op de
wereldmarkten de concurrentie aankunnen met reders buiten de Europese Unie. Met
betrekking tot de willekeurige afschrijving zeeschepen concluderen de onderzoekers
dat de regeling in die periode vrijwel niet is gebruikt omdat reders overwegend
kozen voor de tonnage-regeling of de tijdelijk geldende, gunstigere, crisismaatregel
om versneld af te schrijven (Tijdelijke Willekeurige Afschrijving). (MN2015)
Evaluatie fiscale regelingen gericht op bedrijfsoverdracht
Kamerstukken II 2014-2015, 32 637, nr. 158
De conclusie van het theoretische en kwalitatieve deel van de evaluatie is dat de
regelingen de financieringsbehoefte verminderen, waardoor de regelingen in theorie
een positief effect hebben op het aantal bedrijfsoverdrachten. Op basis van het
kwantitatieve deel van de evaluatie wordt echter geconcludeerd dat de
doorschuifregelingen in de inkomstenbelasting en de bedrijfsopvolgingsregeling in de
schenk- en erfbelasting (BOR) een beperkte doeltreffendheid en doelmatigheid
hebben. Deze uitkomsten zijn gebaseerd op een simulatiemodel met beperkte data
input, waardoor de onderzoekers concluderen dat de uitkomsten minder zeker zijn
dan gewenst. In dit kader doen de onderzoekers de aanbeveling om een
vooronderzoek te starten om meer data beschikbaar te krijgen. Om in de toekomst
(vervolg) onderzoek mogelijk te maken heeft het kabinet deze aanbeveling
overgenomen. (MN2016)

Budgettaire opbrengst van de oldtimermaatregel
Kamerstukken II 2014-2015, 34 002, nr. 100

Pagina 39 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

Op 14 april 2015 is de Kamer middels een brief geïnformeerd over de budgettaire
opbrengst en de milieueffecten van de oldtimermaatregel die met ingang van 2014
van kracht is geworden. In deze brief wordt geconcludeerd dat de maatregel het
verwachte effect heeft gehad op de samenstelling (verjonging) van het Nederlandse
wagenpark en de verbetering van de luchtkwaliteit, en dat de budgettaire opbrengst
van de maatregel aanzienlijk is. (MN2016)
Onderzoek efficiencyverbetering van de fiscale regelingen MIA en VAMIL
Kamerstukken II 2016-2017, 34 552, nr. 75
Aanleiding voor het onderzoek van Policy Research Corporation was na te gaan of
een (procedureel) samengaan of integratie van de MIA en VAMIL – of varianten
daarop – tot een efficiencyverbetering zouden kunnen leiden. Het bureau heeft vier
varianten voor een eventuele wijziging van het bestaande fiscale systeem
onderzocht. Voor twee van de vier varianten geldt dat (beperkte) winst in de
uitvoering mogelijk is, voor twee varianten geldt dat er geen sprake is van
efficiencyverbetering, of dat deze zelfs negatief uitpakt. Bij het beoordelen van de
varianten heeft het bureau ook gekeken naar verandering in de beleidseffectiviteit.
Bij alle onderzochte varianten valt deze lager uit.
Beleidsevaluatie van de Natuurschoonwet 1928
Kamerstukken II 2016-2017, 33 576, nr. 90
In oktober 2016 is de kabinetsreactie op de beleidsevaluatie Natuurschoonwet 1928
naar de Tweede Kamer gestuurd. Deze wet biedt fiscale voordelen aan eigenaren
van bepaalde landgoederen. Uit de evaluatie blijkt dat de Natuurschoonwet 1928
van groot belang is voor de instandhouding van krachtens die wet gerangschikte
landgoederen en daarmee voor het behoud van het op deze landgoederen
voorkomende natuurschoon. Het is een nuttig instrument, maar tegelijkertijd
oordelen de onderzoekers dat op onderdelen een actualisering wenselijk is. In de
evaluatie wordt om die reden een aantal aanbevelingen gedaan, waarvan een groot
deel door het kabinet is overgenomen. Daartoe zal, waar nodig, het
Rangschikkingsbesluit Natuurschoonwet 1928 worden aangepast. (MN2018)
Evaluatie aftrekpost scholingsuitgaven
Notitie Evaluatie aftrekpost scholingsuitgaven, CPB, 2016
In juli 2016 is een evaluatie van het CPB verschenen over de fiscale aftrek van
scholingsuitgaven. Uit deze evaluatie blijkt dat hoogopgeleiden, werknemers en
ambtenaren vaker gebruikmaken van de scholingsaftrek dan lageropgeleiden.
Daarnaast blijkt dat iedere euro die wordt geïnvesteerd in een hogere fiscale
scholingsaftrek, slechts leidt tot tussen de 0 en 27 cent extra scholing (afhankelijk
van de groepafbakening). Met andere woorden, voor 73 tot 100% van de gevallen
waarin scholingsuitgaven fiscaal in aftrek worden gebracht, geldt dat de
begunstigden deze scholing ook hadden gevolgd zonder de fiscale tegemoetkoming.
Hiermee lijkt de toegevoegde scholingsimpuls als gevolg van de regeling beperkt.
Deze twee bevindingen, dat vooral hogeropgeleiden gebruikmaken van de regeling
en dat de regeling slechts in beperkte mate leidt tot een vergroting van de totale
scholingsdeelname, hangen met elkaar samen. Het CPB wijst op de literatuur die

Pagina 40 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

laat zien dat scholingsregelingen die vooral ten goede komen aan hogeropgeleiden
over het algemeen leiden tot minder additionele scholing. De resultaten van deze
evaluatie door het CPB zijn mede aanleiding geweest om vorig jaar een wetsvoorstel
in te dienen om de aftrek van scholingsuitgaven om te zetten in een (niet-fiscale)
subsidie. Dit wetsvoorstel is op verzoek van de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap in november 2016 door de Tweede Kamer aangehouden. Na de
verkiezingen van 15 maart 2017 heeft de Tweede Kamer in nieuwe samenstelling
het wetsvoorstel controversieel verklaard. Verdere besluitvorming wordt aan het
volgende kabinet overgelaten. (MN2018)
Onderzoek naar gebruik aftrek van uitgaven voor specifieke zorgkosten
Kamerstukken II 2016-2017, 34 550 IX, nr. 4
In september 2016 is tevens het onderzoek naar het gebruik van de aftrek van
uitgaven voor specifieke zorgkosten naar de Tweede Kamer gestuurd. Het Ministerie
van Financiën heeft dit onderzoek uitgevoerd op basis van beschikbare gegevens bij
de Belastingdienst. Voor een objectivering van de uitkomsten van het onderzoek is
het onderzoeksrapport met de daarin opgenomen conclusies voor een onafhankelijke
beoordeling voorgelegd aan het CPB. De uitkomsten van het onderzoek bevestigen
het beeld van de ongerichtheid van de regeling. Zo laat het onderzoek zien dat de
regeling ondanks de complexe vormgeving – met drempels,
vermenigvuldigingsfactoren en een niet-fiscale verzilveringsregeling – geen
doelmatig instrument is om de doelgroep van chronisch zieken en gehandicapten te
compenseren voor hun meerkosten aan zorg. De Belastingdienst beschikt niet over
contra-informatie en voorinvullen van de aangifte voor deze aftrekpost is niet
mogelijk. De regeling is derhalve arbeidsintensief en de opgevraagde stukken
moeten handmatig gecontroleerd worden, hetgeen in schril contrast staat met de
massaliteit van het gebruik van deze regeling (circa 1 miljoen huishoudens).
Belastingplichtigen hebben veel vragen over de regeling en ervaren de regeling als
complex. Er is zowel sprake van onbedoeld verkeerd gebruik van de regeling door
onwetendheid of ervaren complexiteit, als bewust verkeerd gebruik (fraude). Op
basis van de uitkomsten van het onderzoek is geconcludeerd dat de aftrek van
uitgaven voor specifieke zorgkosten een op termijn niet houdbare regeling is en is,
samen met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een verkenning
gestart naar een alternatief voor deze regeling. Vanwege de complexiteit van de
materie is de verwachting dat deze verkenning in ieder geval niet eerder dan in het
najaar van 2017 wordt afgerond. (MN2018)
Rapport evaluatie verhuurderheffing
Kamerstukken II 2015-2016, 32 847, nr. 248
De evaluatie verhuurderheffing is in juni 2016 naar de kamer gestuurd. Hierin wordt
ook de heffingsvermindering behandeld. Als in de resterende looptijd van de
heffingsvermindering het gebruik van de regeling gelijke tred blijft houden met de
uitputting tot nu toe, zal het gebruik van de regeling achterblijven bij het geraamde
bedrag van € 280 miljoen. Het kabinet is naar aanleiding van de evaluatie
voornemens tot enkele aanpassingen in de verhuurderheffing en
heffingsvermindering. Voor een deel biedt het beschikbare budget van € 280 miljoen

Pagina 41 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

voor de heffingsvermindering hier ruimte voor, voor een deel wordt ter dekking het
tarief verhoogd. De aanpassingen zien op het breder toepassen en voor bepaalde
gevallen verhogen van de heffingsvermindering, het vrijstellen van bepaalde
woningen en het hanteren van een hogere heffingsvrije voet (vijfentwintig in plaats
van tien woningen). (MN2017)
Evaluatie innovatiebox 2010 tot 2012
Kamerstukken II 2015-2016, 34 302, nr. 111
De onderzoekers concluderen dat de innovatiebox de omvang van research &
development (R&D)-activiteiten en innovatie van bedrijven in Nederland vergroot.
Door de onderzoekers wordt geconstateerd dat de innovatiebox waarschijnlijk niet
het meest krachtige middel is om R&D en innovatie te stimuleren. Tegelijkertijd leidt
de innovatiebox per euro gederfde belastinginkomsten tot 54 eurocent additionele
R&D-uitgaven door de innovatieboxgebruiker. Uit de evaluatie blijkt dus dat de
innovatiebox, naast het verbeteren van het vestigings-klimaat voor innovatieve
bedrijven, ook een bijdrage levert aan het bevorderen van onderzoeks- en
ontwikkelingswerk in Nederland.Tevens komt uit de evaluatie dat de uitvoering van
de innovatiebox tot tevredenheid stemt. De aanbevelingen die de onderzoekers
geven worden meegewogen in de maatregelen omtrent de innovatiebox die in het
Wetsvoorstel Belastingplan 2017 zijn opgenomen. (MN2017)
Evaluatie energiebelastingtarief glastuinbouw
Kamerstukken II 2015-2016, 32 627, nr. 24
In september 2016 is de evaluatie van het verlaagde tarief in de energiebelasting
voor de glastuinbouw naar de Tweede Kamer gestuurd. Uit de evaluatie blijkt dat
het verlaagde energiebelastingtarief voor de glastuinbouw nog steeds bijdraagt aan
het doel waarvoor het verlaagde tarief indertijd is ingesteld, namelijk het voorkomen
van een onbedoelde lastenverzwaring voor de glastuinbouwsector doordat deze
relatief kleinschalige sector, anders dan de overige energie-intensieve sectoren,
onvoldoende profiteert van de degressieve tariefstructuur. Uit de evaluatie blijkt dat
de doelmatigheid in voldoende mate wordt bereikt. Het kabinet heeft naar
aanleiding van de evaluatie besloten tot voortzetting van de regeling. (MN2018)
Evaluatie Regeling vrijstelling wegenbouw
Kamerstukken II 2016-2017, 32 861, nr. 27
Geen samenvatting in de Miljoenennota opgenomen.
Rapport evaluatie kamerverhuurvrijstelling
Kamerstukken II 2017-2018, 33 104, nr. 12
In september 2017 heeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
de evaluatie van de Kamerverhuurvrijstelling aan de Tweede Kamer aangeboden. In
het rapport wordt de achtergrond van de regeling beschreven en de ontwikkeling
van het aantal studenten en hun woonsituatie geschetst. Kamerverhuur door
hospita’s lijkt vooral een geschikte woonvorm voor studenten als opstap naar andere
woonvormen. In het evaluatierapport is geconcludeerd dat er geen reden is tot
aanpassing van de regeling. De vrijstelling heeft een positief effect op de

Pagina 42 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

uitvoerbaarheid. Belastingplichtigen hoeven de inkomsten uit kamerverhuur niet op
te geven in de aangifte als deze onder het bedrag van de vrijstelling blijven. De
Belastingdienst heeft dan ook geen informatie over deze groep. Naar aanleiding van
de aanbevelingen uit het onderzoek is besloten dat er de komende jaren via de
Landelijke Studentenmonitor en de gegevensverzameling in het kader van het
Woononderzoek Nederland onderzocht wordt hoeveel hospita’s er zijn of hoeveel
studenten bij een hospita woonachtig zijn. De evaluatie is aanleiding geweest om de
raming van het budgettaire belang van de kamerverhuurvrijstelling te herzien. Dit is
beschreven in hoofdstuk 5 van de evaluatie en ook in bijlage 6 van de Miljoenennota
2018. De raming komt uit op ongeveer een vijfde (€ 10 miljoen) van het bedrag dat
in eerdere jaren werd vermeld in de Miljoenennota. (MN2019)
Evaluatie 30%-regeling
Kamerstukken II 2016-2017, 34 552, nr. 84
Ook in juni 2017 is de evaluatie van de 30%-regeling naar de Tweede Kamer
gestuurd. Het aantal gebruikers van de 30%-regeling is in de periode 2009-2015
gestegen met gemiddeld 7% per jaar. De onderzoekers concluderen dat de regeling
naar hun inschatting doeltreffend en doelmatig is. Daarnaast bevat het rapport
overwegingen om de doelmatigheid en de doeltreffendheid van de regeling te
verbeteren. Het beantwoorden van de vraag of en zo ja welke beleidsconclusies aan
de uitkomsten van dit onderzoeksrapport worden verbonden, is aan het volgende
kabinet. (MN2018)
Evaluatie fiscale vrijstellingen bos en natuur
Kamerstukken II 2016-2017, 33 576, nr. 106
In juni 2017 is de evaluatie van de fiscale vrijstellingen voor bos en natuur naar de
Tweede Kamer gestuurd. De evaluatie ziet op de zes fiscale vrijstellingen voor bos
en natuur, te weten de bosbouwvrijstelling, de vrijstelling vergoeding bos- en
natuurbeheer, de vrijstelling bos- en natuurterreinen box 3, de vrijstelling
overdrachtsbelasting natuurgrond, de vrijstelling overdrachtsbelasting Wet Inrichting
Landelijk Gebied (WILG) en de vrijstelling overdrachtsbelasting Bureau Beheer
Landbouwgronden. Er wordt geconcludeerd dat deze regelingen bijdragen aan het
bereiken van de doelen van het overheidsbeleid. Zij brengen geen hoge
administratieve lasten en uitvoeringskosten met zich mee. Het budgettaire belang is
beperkt. De fiscale vrijstellingen zijn over het algemeen goed bekend bij en ook
aantrekkelijk voor de betreffende doelgroepen. Een aantal aanbevelingen uit het
rapport worden overgenomen. (MN2018)
Evaluatie fiscale ondernemerschapsregelingen
Kamerstukken II 2016-2017, 31 311, nr. 186
In mei 2017 is het onderzoeksrapport evaluatie van de fiscale
ondernemerschapsregelingen naar de Tweede Kamer gestuurd. Het onderzoek
betrof de zelfstandigenaftrek, de MKB-winstvrijstelling, de
kleinschaligheidsinvesteringsaftrek en vijf andere regelingen met een
verhoudingsgewijs gering budgettair belang. De belangrijkste doelen van deze
regelingen zijn het stimuleren van ondernemerschap, het bewaken van de fiscale

Pagina 43 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

neutraliteit met andere rechtsvormen, het stimuleren van investeringen en het
starten van een onderneming.
Het onderzoek, gebaseerd op microdata van het CBS, laat zien dat Nederland
relatief veel ondernemers kent en dat een groot deel van de populatie bestaat uit
zelfstandigen zonder personeel (ZZP’ers) of bedrijven met minder dan tien
werknemers. Op basis van een internationale vergelijking kent Nederland relatief
weinig bedrijven die doorgroeien of als snel groeiende, innovatieve bedrijven
aangemerkt kunnen worden. Uit de analyses in het rapport blijkt dat Nederlandse
IB-ondernemers nauwelijks doorgroeien, maar een grote kans hebben te overleven
en dat een deel jaar in jaar uit relatief lage winsten maakt, waardoor het
twijfelachtig is of zij bijdragen aan het verhogen van economische groei, dynamiek
en werkgelegenheid. In de data over de periode 2007-2014 bestaat geen positieve
correlatie tussen investeringen in innovatie en het aantal IB-ondernemers in een
sector. Ook wordt geen positieve correlatie gevonden tussen innovatie en het aantal
succesvolle IB-ondernemers, gemeten naar winsthoogte. Het gebruik van de fiscale
regelingen voor starters leidt tot een 1% hogere overlevingskans voor startende
ondernemers die winst maken. Over het algemeen zijn de regelingen doelmatig qua
administratieve lasten en uitvoeringskosten. Uit het onderzoek blijkt dat
ondernemers vaak gebruik maken van meerdere fiscale regelingen die allemaal als
hoofddoel hebben ondernemerschap te stimuleren. Het generieke karakter van veel
van de regelingen zorgt ervoor dat de belastingvoordelen ook gelden voor
ondernemers die deze niet nodig hebben voor het succesvol starten of continueren
van hun bedrijf. Het beantwoorden van de vraag of en zo ja welke beleidsconclusies
aan de uitkomsten van dit onderzoeksrapport worden verbonden, is aan het
volgende kabinet. (MN2018)
Evaluatie WOM-regeling
Kamerstukken II 2016-2017, 34 552, nr. 79
In april 2017 is de evaluatie van de WOM-regeling naar de Tweede Kamer gestuurd.
Dit betreft wijkontwikkelingsmaatschappijen en heeft betrekking op de vrijstelling
voor stedelijke herstructurering in de overdrachtsbelasting. In het evaluatierapport
wordt geconcludeerd dat de WOM-regeling op zichzelf beschouwd geen prominente
rol speelt in het stimuleren van de samenwerking tussen diverse betrokken partijen
in het geval van herstructureringsprojecten. Ook blijkt de vrijstelling van
overdrachtsbelasting een horde weg te nemen, maar is het geen doorslaggevende
factor geweest bij de keuze om een WOM op te richten. Na het intreden van de
economische crisis in 2008 is er jaarlijks hooguit één nieuwe WOM opgericht. De
crisis, de verlaging van de overdrachtsbelasting en de afname van het belang van
een grootschalige wijkaanpak zijn hiervoor belangrijke oorzaken. Deze
ontwikkelingen hebben ertoe bijgedragen dat de vrijstelling van
overdrachtsbelasting voor een WOM fiscaal gezien op dit moment nauwelijks
doelmatig en doeltreffend is. Met het beperkte budgettaire belang en gebruik van
deze regeling ligt het dan ook voor de hand om deze vrijstelling in haar huidige
vorm af te schaffen. Het beantwoorden van de vraag of en zo ja welke

Pagina 44 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

beleidsconclusies aan de uitkomsten van dit onderzoeksrapport worden verbonden,
is aan het volgende kabinet. (MN2018)
De historische impact van salderen
Kamerstukken II 2016-2017, 31 239, nr. 251
In januari 2017 is de evaluatie van de salderingsregeling naar de Tweede Kamer
gestuurd. De onderzoekers stellen in het evaluatierapport vast dat mede door de
salderingsregeling het geïnstalleerde vermogen zonnepanelen (zon-PV) bij
kleinverbruikers sinds 2011 sterk is toegenomen. Tegelijkertijd blijkt salderen in
termen van euro’s per ton vermeden CO2-uitstoot een relatief dure regeling.
Bovendien is de salderingsregeling individueel beperkt stuurbaar voor de overheid,
omdat de stimulans mede afhankelijk is van de hoogte van de energiebelasting. De
salderingsregeling werkt daarnaast verstorend voor de elektriciteitsmarkt en
ontwikkelingen op het gebied van flexibiliteit en opslag. Naar aanleiding van de
evaluatie heeft het kabinet een onderzoek aangekondigd naar een verantwoorde
wijze van stimulering van lokale hernieuwbare energie vanaf 2020, die in de plaats
kan komen van de salderingsregeling. De uitkomsten van dit onderzoek, bestaande
uit een aantal varianten, zijn in juli naar de Tweede Kamer gestuurd. (MN2018)
Evaluaties giftenaftrek en de evaluatie van de praktijk rondom ANBI's en
SBBI's
Kamerstukken II 2016-2017, 34 552, nr. 77
Ook in januari 2017 zijn drie evaluatierapporten in het kader van de giftenaftrek aan
de Kamer gestuurd: het extern uitgevoerde evaluatieonderzoek door Dialogic van de
giftenaftrek en twee intern uitgevoerde evaluatieonderzoeken door het Ministerie
van Financiën en de Belastingdienst naar de uitvoeringsaspecten van de giftenaftrek
en naar de praktijk rondom Algemeen Nut Beogende Instellingen (ANBI’s) en Sociaal
Belang Behartigende Instellingen (SBBI’s). De onderzoekers van Dialogic
concluderen dat de giftenaftrek doeltreffend is, maar budgettair niet doelmatig. De
regeling kent echter wel een aantal indirecte gewenste effecten, zoals het stimuleren
van maatschappelijke betrokkenheid, waarvan de waarde lastig te kwantificeren is.
Het onderzoek naar de ANBI’s en SBBI’s geeft een overzicht van de ontwikkelingen
sinds 2008. Het beantwoorden van de vraag of en zo ja welke beleidsconclusies aan
de uitkomsten van deze onderzoeksrapporten worden verbonden, is aan het
volgende kabinet. (MN2018)
Evaluatie Wet uitwerking Autobrief II
Kamerstukken II 2017-2018, 32 800, nr. 44
In juli 2018 heeft de Staatsecretaris van Financiën de tussentijdse evaluatie van de
maatregelen uit de Wet uitwerking Autobrief II aan de Tweede Kamer gestuurd. In
deze evaluatie wordt geconcludeerd dat de Wet uitwerking Autobrief II heeft geleid
tot meer stabiele belastinggrondslagen en – met name in de bijtelling - minder
marktverstoring en minder complexiteit. Tegelijkertijd biedt de fiscale stimulering in
de BPM, MRB en bijtelling voor emissievrije auto’s een belangrijke bijdrage aan het
versnellen van de transitie naar emissievrij rijden. De maximering van het
bijtellingsvoordeel op elektrische auto’s boven de € 50.000 draagt bij aan het

Pagina 45 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

voorkomen van overstimulering. Vanaf de inwerkingtreding van de MRB-toeslag op
oude vervuilende dieselauto’s draagt de fiscaliteit tevens sterker bij aan het
verbeteren van de luchtkwaliteit in Nederland. Het halftarief in de MRB maakt plugin hybride auto’s aantrekkelijker voor de tweedehands markt. Uit de evaluatie blijkt
dat er geen noodzaak bestaat om tussentijds in te grijpen met betrekking tot de
maatregelen van de Wet uitwerking Autobrief II. (MN2019)
Evaluatie Regeling verlaagd tarief lokaal opgewekte duurzame energie in
de energiebelasting
Kamerstukken II 2017-2018, 31 239, nr. 287.
Bij brief van 15 juni 2018 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de evaluatie van
de regeling Verlaagd tarief lokaal opgewekte duurzame energie in de
energiebelasting (ook wel: de postcoderoosregeling). De onderzoekers concluderen
dat de regeling erin slaagt om lokale energieproductie te stimuleren onder mensen
die niet de mogelijkheid hebben om zonnepanelen op hun eigen dak te plaatsen. De
realisatie van de postcoderoosregeling blijft echter achter bij de ambities die bij
aanvang zijn geformuleerd. Hoewel verwacht wordt dat gebruik van de regeling nog
zal toenemen, zal het totale opgestelde vermogen van postcoderoosprojecten klein
blijven in vergelijking met projecten die gebruikmaken van de salderingsregeling of
de SDE+. Tegelijkertijd is de postcoderoosregeling – net als de salderingsregeling –
een relatief dure regeling per vermeden ton CO2 en zijn de uitvoeringskosten
relatief hoog. De onderzoekers geven aan dat een terugleversubsidie, losgekoppeld
van de energiebelasting, een logische toekomstige variant voor de
postcoderoosregeling zou kunnen zijn. In de kamerbrief van 15 juni 2018 is in lijn
met deze aanbeveling daarom onder meer aangekondigd dat zal worden onderzocht
hoe projecten van energiecoöperaties met een kleinverbruiksaansluiting kunnen
worden opgenomen in de opvolger van de salderingsregeling. (MN2019)
Beleidsevaluatie van de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige
afschrijving milieu-investeringen (Vamil)
Kamerstukken II 2017-2018, 34 785, nr. 89
In juni 2018 heeft de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat de evaluatie
van de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving milieuinvesteringen (Vamil) aan de Tweede Kamer toegezonden. De onderzoekers
concluderen in het evaluatierapport dat de regelingen er goed in zijn geslaagd om
investeringen in bedrijfsmiddelen om te buigen richting het milieuvriendelijke
alternatief. Ook wordt het beoogde effect op (door)ontwikkeling van
milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen bij een deel van de technieken bereikt. De totale
investeringen met MIA\Vamil bedroegen in 2014 tot 2016 bijna € 5,5 miljard,
waarvan 95% van het mkb afkomstig is. In totaal bedroeg voor de overheid het
budgettaire belang tussen 2011 en 2016 circa € 743 miljoen, waarvan € 557 miljoen
door de MIA en € 186 miljoen door de Vamil. Op basis van een enquête trekken de
onderzoekers de conclusie dat tussen de 13% en 40% van de gebruikers freerider
is. Zij zouden op hetzelfde moment dezelfde investering in een milieuvriendelijk
bedrijfsmiddel hebben gedaan als de regelingen er niet waren geweest. Het
percentage freeriders is relatief beperkt in vergelijking met andere fiscale of

Pagina 46 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

subsidieregelingen. Dat leidt tot de conclusie dat de MIA\Vamil een (kosten)effectief
instrument is om milieuwinst te realiseren. De MIA/Vamil is een bijdrage in de
meerkosten van de investering in het milieuvriendelijke alternatief. Per euro
overheidsbudget wordt netto € 8,2 tot € 11,9 van de investeringen in het
milieuvriendelijke alternatief geïnvesteerd. Deze ratio is vergelijkbaar met de
periode van de vorige evaluatie. Op 1 januari 2019 loopt de periode van de huidige
horizonbepaling van deze regelingen af. Naar aanleiding van de positieve resultaten
van de evaluatie wil het kabinet de regeling continueren en hier een horizonbepaling
met als datum 1 januari 2024 aan koppelen. Wat de aanbevelingen in het rapport
betreft zal het kabinet zich inzetten om de dynamiek van de Milieulijst te vergroten
door per techniek te bezien of milieucriteria versneld kunnen worden aangescherpt.
Het kabinet acht het daarbij zeer wenselijk om het budgetbeslag door freeriders zo
klein mogelijk te houden en om overstimulering te voorkomen. Uit de evaluatie blijkt
dat er na 2013 voortdurend een onderuitputting is op het Vamil-budget en een lichte
overschrijding op het budget van de MIA. In 2014 heeft een budgetschuif van MIA
naar Vamil plaatsgevonden van € 8 miljoen, ter compensatie van de incidentele
overschrijding in 2013 van het Vamil-budget als gevolg van de stimulering van
zuinige auto’s. Inmiddels is de incidentele overschrijding ruimschoots
gecompenseerd en het kabinet zal de structurele budgetschuif uit 2014 vanaf 2019
ongedaan maken. (MN2019)
Beleidsevaluatie Energie Investeringsaftrek (EIA) 2012-2017
Kamerstukken II 2017-2018, 34 785, nr. 91
In juni 2018 is door de Minister van Economische Zaken en Klimaat de evaluatie van
de Energie-investeringsaftrek (EIA) aan de Tweede Kamer toegezonden. In totaal is
in de periode tussen 2012 en 2016 € 4,2 miljard aan energiezuinige investeringen
met de EIA ondersteund. Dit heeft geleid tot een geschatte jaarlijkse
energiebesparing van 12–27 PJ en een jaarlijkse CO2-reductie van 0,7 tot 1,5 Mton.
Met name de attentiewaarde van de maatregelen op de Energielijst is een stimulans
voor investeringen in energiezuinige bedrijfsmiddelen. De dynamiek in de
Energielijst en met name de voortdurende aanscherping van efficiencynormen is een
belangrijke aanjager voor leveranciers en producenten om de zuinigheid van
apparaten te verbeteren. De financiële prikkel draagt ook bij, maar het precieze
aftrekpercentage is in beperktere mate bepalend voor de effectiviteit van de
regeling. Het totale budgettaire belang voor de periode 2012-2017 komt uit op € 0,5
miljard. Gemiddeld genomen is het netto fiscale voordeel iets meer dan 11% van
het investeringsbedrag. Beide zijn daarmee iets lager dan in de voorgaande
vijfjaarsperiode (2007–2011). De onderzoekers concluderen dat de nationale
kosteneffectiviteit van de EIA relatief gunstig is, namelijk € 15–17 per ton CO2reductie – gecorrigeerd voor het aandeel freeriders. Het aandeel freeriders
(gebruikers die de investering ook gedaan zouden hebben bij afwezigheid van de
EIA) wordt geschat op iets minder dan 50%. Dit percentage is vergelijkbaar met
eerdere evaluaties van de EIA en met andere subsidies of fiscale regelingen gericht
op energiebesparing. Voor grote bedrijven geldt dat zij relatief vaker ook zonder de
EIA tot energie-investeringen zouden zijn overgegaan. Het freeridereffect bij het
mkb is in de afgelopen jaren verminderd door het minimale investeringsbedrag te

Pagina 47 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

verhogen naar € 2.500 conform de aanbeveling uit de vorige evaluatie. Op 1 januari
2019 loopt de periode van de huidige horizonbepaling van deze regeling af. Naar
aanleiding van de positieve resultaten van deze evaluatie wil het kabinet de regeling
continueren en hier een horizonbepaling met als datum 1 januari 2024 aan
koppelen. In lijn met de aanbevelingen in het rapport beperkt het kabinet het
huidige aftrekpercentage van 54,5% in het pakket Belastingplan 2019 tot 45%. Het
netto belastingvoordeel wordt daardoor weliswaar iets verlaagd, maar blijft naar de
mening van het kabinet op een voldoende niveau om ondernemers te prikkelen tot
het treffen van energie-investeringen. Het vrijvallende EIA-budget blijft binnen de
EIA beschikbaar en zal worden besteed voor verbreding van de EIA in verband met
het Klimaatakkoord. Er zal onderzocht worden op welke wijze het freeridereffect kan
worden verminderd. (MN2019)
Evaluatie teruggaafregeling LNG in de accijnzen
Kamerstukken II 2018-2019, 32 800, nr. 45
In oktober 2018 heeft de Staatssecretaris van Financiën de evaluatie
Teruggaafregeling LNG in de accijnzen aan de Tweede Kamer aangeboden. In het
rapport wordt ingegaan op de doelmatigheid en doeltreffendheid van de
teruggaafregeling LNG. Sinds 1 januari 2014 werd een gedeeltelijke teruggaaf van
accijns verleend voor LNG, namelijk € 125 per 1.000 kg. De teruggaafregeling had
als doel het gebruik van LNG te stimuleren vanwege de positieve milieueffecten ten
opzichte van diesel en zou door middel van een horizonbepaling aflopen op 31
december 2018. Het rapport concludeert dat de teruggaafregeling gedeeltelijk
doeltreffend is geweest. De regeling heeft in het begin bijgedragen aan een
positieve businesscase. Het uiteindelijke aantal LNG-trucks, was echter fors lager
dan verwacht. De meerkosten van een LNG-truck ten opzichte van een Euro VI
dieseltruck waren na 5 jaar terugverdiend. Zonder teruggaafregeling zou een LNGtruck binnen 6,9 jaar worden terugverdiend. De levensduur van een truck is
gemiddeld 7 jaar, waardoor de teruggaafregeling nauwelijks een economische
prikkel gaf om op LNG te gaan rijden. Uit het rapport bleek dat de milieuvoordelen
van LNG-trucks relatief beperkt zijn ten opzichte van dieseltrucks. Uit de
kosteneffectiviteitsanalyse bleek dat de maatschappelijke kosten van het rijden,
waarbij ook rekening wordt gehouden met de accijnsderving door het lagere tarief
dat van toepassing is op LNG, altijd (fors) hoger liggen dan de baten van de
daarmee behaalde milieuwinst. Dit geldt niet wanneer volledig op bioLNG zou
worden gereden. Dit is voor veel ondernemers echter nog geen optie voor de
komende jaren. Daarom zag het kabinet geen reden om het gebruik van LNG nog
langer te stimuleren via een korting op de accijns en is de teruggaafregeling niet
verlengd. (MN2020)
Evaluatie Middelingsregeling
Kamerstukken II 2018-2019, 32 140, nr. 49
Uit de evaluatie van de Middelingsregeling, die in december 2018 is aangeboden aan
de Tweede Kamer, blijkt dat jaarlijks circa 50.000 belastingplichtigen (waarvan 40%
IB-ondernemers) gebruik maken van deze regeling, die een budgettair beslag heeft
van circa € 80 miljoen. Het doel van de regeling is het voorkomen van een

Pagina 48 van 49

Evaluatiedoorlichting fiscale regelingen

progressienadeel als gevolg van sterk fluctuerende inkomens. De conclusie van de
evaluatie is dat de doeltreffendheid van de middelingsregeling beperkt is. Hiervoor
zijn twee oorzaken aan te wijzen. Ten eerste wordt de regeling weinig benut.
Gemiddeld 85% van de belastingplichtigen die recht hebben op een
middelingsteruggave maakt er geen gebruik van. Naar de oorzaak van de lage
benutting is geen onderzoek gedaan. Ten tweede compenseert de regeling niet voor
het volledige progressienadeel dat ontstaat door sterk wisselende inkomens. Het feit
dat een aantal heffingskortingen inkomensafhankelijk is, maakt dat de afbouw ervan
leidt tot een extra progressienadeel. Doordat heffingskortingen uitgezonderd zijn
voor toepassing van de middelingsregeling, kan dit nadeel niet worden
gecompenseerd. Door de voorgenomen invoering van het tweeschijvenstelsel in
2021 zal naar verwachting het aantal gebruikers van de regeling dalen en zal een
verschuiving plaats vinden van lagere- en midden inkomens naar hogere inkomens.
Wat betreft de doelmatigheid geldt dat de regeling niet eenvoudig te gebruiken is
door de burger en aanvragen niet eenvoudig te verwerken zijn door de
Belastingdienst. De burger moet zelf initiatief nemen, gegevens verzamelen, een
berekening maken en een verzoek indienen. Dit leidt tot administratieve lasten bij
de burger van circa € 2 miljoen. De uitvoeringskosten voor de Belastingdienst zijn
circa € 1,1 miljoen. De introductie van een applicatie door de Belastingdienst zal
naar verwachting de toepassing en uitvoering van de regeling vereenvoudigen, voor
zowel de burger als de Belastingdienst. In de evaluatie worden de voor- en nadelen
van drie beleidsopties beschreven: de regeling onveranderd voort laten bestaan, de
regeling aanpassen door de afbouw van de algemene heffingskorting erbij te
betrekken, en de regeling afschaffen. De bevindingen uit het rapport worden
betrokken bij het onderzoek naar bouwstenen voor stelselverbeteringen. (MN2020)

Pagina 49 van 49