Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

Accountantsrapport bij de achttiende
aarrapportage van het Project Vervanging
Pantservoertuigen M577 en YPR

Colofon
Titel

Accountantsrapport bij de Achttiende Jaarrapportage van
het Project Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR

Uitgebracht aan

Uitgebracht ten behoeve van de Tweede Kamer

Datum

5 april 2017

Kenmerk

2017-0000063848

Inlichtingen
Auditdienst Rijk
070-342 7700

Inhoud

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding
Opdracht
Beschrijving van het object van onderzoek
Normatiek
Reikwijdte
Openbaarmaking

4
4
4
5
5

2.1
2.2
2.3

leverklaring van de onafhankelijke accountant
Verantwoordelijkheid van de minister van Defensie
Verantwoordelijkheid van de accountant
Oordeel

6
6
7

Bevindingen met betrekking tot de Financiële Verantwoording over het
jaar 2016 van het project ‘Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR’
(bijlage 1 van de achttiende Jaarrapportage)
8
Vorderingen

4.1
4.2
4.3
4.4

Overige bevindingen
Inleiding
Verrichte werkzaamheden
Bevindingen
Industriële participatie

Bijlage Financiële verantwoording 2016 project Vervanging
Pantservoertuigen M577 en YPR

9
9
10
11

12

Inleiding

11

0

racht

Het project ‘Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR’ van de toenmalige
Koninklijke Landmacht van het ministerie van Defensie is door de Tweede Kamer
op 26 juni 1997 aangewezen als groot project. De Vaste Commissie voor
Defensie (VCD) van de Tweede Kamer der Staten Generaal heeft in een brief van
18 juni 1998 aangegeven op welke wijze de commissie de Regeling Grote
Projecten (RGP) voor dit project wil hanteren.
De VCD stelt in haar brief ten aanzien van de betrokkenheid van de auditdienst
dat deze een oordeel geeft over de kwaliteit en volledigheid van de jaarrapportage en over de toereikendheid van de projectorganisatie, inclusief
administratieve Organisatie en interne controle.
Om dit doel te realiseren is een onderzoek uitgevoerd naar de specifiek in de RGP
genoemde aspecten:
•
•

de beheersing en het beheer van het project;
de kwaliteit en volledigheid van de in de jaarrapportage opgenomen financiële
en niet-financiële informatie.

Over de opdracht rapporteren wij als volgt:
•
•
1.2

een controleverklaring bij de financiële verantwoording, zoals opgenomen in
Bijlage 1 Financiële Verantwoording achttiende Jaarrapportage ‘Vervanging
pantservoertuigen M577 en YPR’;
een rapport van bevindingen.

Beschrijving van het object van onderzoek

Wij hebben de achttiende Jaarrapportage over het jaar 2016, die als bijlage bij
ons rapport is gevoegd, onderzocht. Deze Jaarrapportage is opgesteld onder de
verantwoordelijkheid van de Minister van Defensie.
Het is onze verantwoordelijkheid om in dit rapport een controleverklaring af te
geven en feitelijke bevindingen te formuleren over:
•
•

1.3

de beheersing en het beheer van het project;
de kwaliteit en volledigheid van de in de Jaarrapportage opgenomen financiële
en niet-financiële informatie in relatie tot de eisen gesteld in artikel 12 van de
RGP en in relatie tot de gestelde informatiebehoefte in de brief van de Vaste
Commissie voor Defensie van 18 juni 1998 (nr. 98-DEF-16).

Normatiek
Voor het verstrekken van een assurance-rapport is het van belang dat wij
beschikken over duidelijke en eenduidige criteria waaraan wij kunnen toetsen en
voldoende en toereikende assurance-informatie.
Binnen het project ‘Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR’ hebben wij o.a.
te maken met aanzienlijke beperkingen in de reikwijdte van onze
werkzaamheden (zie paragraaf 1.4 en in het bijzonder het eerste punt van die
paragraaf).

Als gevolg van vorenstaande omstandigheden volstaan wij, sinds de vorige
jaarrapportage, met rapporten van feitelijke bevindingen over de beheersing en
beheer van het project en de niet-financiële informatie.
Inmiddels heeft in het 2e halfjaar 2016 door een extern bureau een evaluatie
plaatsgevonden van de RGP. De ADR is daarbij als een van de stakeholders
eveneens betrokken geweest. Naar aanleiding van deze evaluatie is eind februari
de RGP door aanpassing van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer
gewijzigd.
Hierdoor is voor de VCD de mogelijkheid gecreëerd om frequenter de dialoog op
te zoeken met de ADR. Dit betreft dan het maken van afspraken over omvang en
diepgang van de werkzaamheden van de ADR en de uitgangspuntennotitie.
1.4

Reikwijdte

Betreffende de informatie in de Jaarrapportage hebben wij met de volgende
beperkingen in ons onderzoek te maken:
• voor wat betreft het deelproject groot pantserwielvoertuig (de Boxer), hebben
wij de internationale projectorganisatie Organisation Conjointe de Coöperation
en matière d’Armamant (OCCAR) niet beoordeeld aangezien Nederland
formeel geen lid is van OCCAR. Wel heeft een beoordeling plaatsgevonden
van de wijze waarop de Nederlandse projectorganisatie de informatie
afkomstig van OCCAR heeft verwerkt;
• de toekomstgerichte informatie is gebaseerd op veronderstellingen en
schattingen. De werkelijke uitkomsten zullen naar alle waarschijnlijkheid
afwijken van de voorspelling, aangezien de veronderstelde gebeurtenissen
zich niet altijd zullen voordoen zoals verwacht en de afwijking van materieel
belang kan zijn;
•

1.5

bij een aantal lopende en nieuwe projecten binnen Defensie wordt rekening
gehouden met het project ‘Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR’. Deze
gerelateerde projecten zijn niet in het budget van het project opgenomen.
Omdat deze gerelateerde projecten niet onder de projectdefinitie vallen,
hebben wij deze gerelateerde projecten niet in ons onderzoek betrokken.

Open

armaking

De ADR is de interne auditdienst van het Rijk. In de ministerraad is besloten dat
het opdrachtgevende ministerie waarvoor de ADR een rapport heeft geschreven,
het rapport binnen zes weken op de website van de rijksoverheid plaatst, tenzij
daarvoor een uitzondering geldt. De minister van Financiën stuurt elk halfjaar
een overzicht naar de Tweede Kamer met de titels van door de ADR uitgebrachte
rapporten en plaatst dit overzicht op de website.
Dit accountantsrapport wordt in overeenstemming met de RGP als afzonderlijk
document met de Jaarrapportage meegezonden naar de Tweede Kamer.

2

Controleverklaring van de onafhankelijke
accountant

Controleverklaring behorende bij de in bijlage 1 van de achttiende
Jaarrapportage van het project “Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR”
opgenomen financiële verantwoording over het jaar 2016 (tevens opgenomen als
bijlage bij dit rapport).
Den Haag, 5 april 2017

Afgegeven ten behoeve van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Wij hebben de financiële verantwoording over 2016 van het project ‘Vervanging
Pantservoertuigen M577 en YPR’, zoals opgenomen in bijlage 1 van de achttiende
Jaarrapportage gecontroleerd.
Het overzicht is opgesteld door de Minister van Defensie, in overeenstemming
met de vereisten voor financiële verslaggeving, zoals opgenomen in de
Comptabiliteitswet en de Regeling Grote Projecten.
2.1

Verantwoordelijkheid van de minister van Defensie

De Minister van Defensie is verantwoordelijk voor het opstellen van deze
financiële verantwoording, in overeenstemming met de vereisten voor financiële
verslaggeving, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet en de Regeling Grote
Projecten. De Minister is tevens verantwoordelijk voor de comptabele
rechtmatigheid en voor een zodanige interne beheersing als zij noodzakelijk acht
om het opstellen van de financiële verantwoording mogelijk te maken zonder
afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten.
2~2

Verantwoordelijkheid van de accountant

Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel over de financiële
verantwoording op basis van onze controle. Wij hebben onze controle verricht in
overeenstemming met Nederlands recht, waaronder de Nederlandse
controlestandaarden. Dit vereist dat wij voldoen aan de voor ons geldende
ethische voorschriften en dat wij onze controle zodanig plannen en uitvoeren dat
een redelijke mate van zekerheid wordt verkregen over de juistheid, de
volledigheid en de comptabele rechtmatigheid van de in de Jaarrapportage
opgenomen financiële verantwoording.
Een controle omvat het uitvoeren van werkzaamheden ter verkrijging van
controle-informatie over de bedragen en de toelichtingen in de financiële
verantwoording. De geselecteerde werkzaamheden zijn afhankelijk van de door
de accountant toegepaste oordeelsvorming, met inbegrip van het inschatten van
de risico’s dat de financiële verantwoording een afwijking van materieel belang
bevat als gevolg van fraude of fouten.

Bij het maken van deze risico-inschattingen neemt de accountant de interne
beheersing in aanmerking die relevant is voor het opmaken van de financiële
verantwoording door de Ministers, gericht op het opzetten van
controlewerkzaamheden die passend zijn in de omstandigheden.
Deze risico-inschattingen hebben echter niet tot doel een oordeel tot uitdrukking
te brengen over de effectiviteit van de interne beheersing van de ministeries.
Een controle omvat tevens het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte
grondslagen voor financiële verslaggeving en van de redelijkheid van de door de
Ministers gemaakte schattingen.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en
geschikt is om een onderbouwing voor ons oordeel te bieden.
2.3

Oordeel

Naar ons oordeel is de financiële verantwoording over 2016 van het project
‘Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR’, zoals opgenomen in bijlage 1 van
de achttiende Jaarrapportage, in alle van materieel belang zijnde aspecten
opgesteld in overeenstemming met de vereisten voor financiële verslaggeving,
zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet en de Regeling Grote Projecten en is
een redelijke mate van zekerheid verkregen over de juistheid, de volledigheid en
de comptabele rechtmatigheid van deze financiële verantwoording.

Au dienst Rijk
m nis ~rie van Financië

R. Da 7RE RA
Cluste anager

3

Bev~ndingen met betrekking tot de Financiële
Verantwoording over het jaar 2016 van het
project ‘Vervanging Pantservoertuigen M577
en YPR’ (bijlage 1 van de achttiende
Jaarrapportage)

3.1

Vorderingen

In 2016 is Litouwen toegetreden tot het Memorandum of Understanding met
betrekking tot “PHASE 3 OF THE BOXER PROGRAMME” ten behoeve van de
aankoop van 91 Boxer-voertuigen.
Op grond van deze toetreding zal Litouwen met het oog op de door Duitsland en
Nederland gefinancierde ontwikkehngsuitgaven een “entrance fee” betalen voor
een bedrag van C 11 mln. Dit bedrag zal gelijkelijk tussen Duitsland en
Nederland worden verdeeld.
Op grond hiervan is tabel 1.4 “Vorderingen” als nieuwe tabel opgenomen in de
financiële verantwoording.
De projectcontroller heeft begin maart 2017 aangegeven dat over de wijze
waarop de betaling door Litouwen zal worden verwerkt (verrekenen met
toekomstige betalingen aan OCCAR of een vordering instellen) momenteel wordt
nagedacht. Ook dient nog te worden besloten of de betreffende ontvangst voor
het project wordt aangewend dan wel ten gunste van Defensie Investeringsplan
(DIP) moet komen.
Op grond van de Comptabiliteitswet geven wij aan dat ongeacht de wijze waarop
deze gelden naar Nederland zullen terugvloeien, deze bruto moeten worden
geboekt en niet netto in mindering kunnen worden gebracht van de bedragen die
het ministerie van Defensie op grond van de door haar aangegane verplichtingen
verschuldigd is aan OCCAR. Voorts zal de Inspectie der Rijksfinanciën (IRF) van
het ministerie van Financiën uitsluitsel moeten geven of deze ontvangsten ten
gunste van de begroting van Defensie kunnen komen, dan wel aan de
Rijksschatkist moeten worden afgedragen.

4

Overige bevindingen

4.1

Inleiding

In dit hoofdstuk zijn onze feitelijke bevindingen opgenomen met betrekking tot
de (toereikendheid van de) beheersing en het beheer van het project, de
volledigheid en kwaliteit van de in de Jaarrapportage opgenomen informatie en
de inschakeling van de Nederlandse industrie.
De minister van Defensie is verantwoordelijk voor de beheersing en het beheer
van het project en voor het opmaken en de inhoud van de Jaarrapportage.
Wij hebben bij de uitvoering van de opdracht zo veel mogelijk gebruik gemaakt
van de aanwijzingen opgenomen in Standaard 4400 uit de Nadere Voorschriften
Controle en Overige Standaarden, “Opdrachten tot het verrichten van
overeengekomen specifieke werkzaamheden met betrekking tot financiële
informatie”.
Met betrekking tot de genoemde onderwerpen in dit hoofdstuk wordt geen
zekerheid verschaft omdat er geen controle-, beoordelings- of andere assurance
opdracht is uitgevoerd. Indien aanvullende werkzaamheden zouden zijn verricht
of indien er een controle- of een beoordelingsopdracht zou zijn uitgevoerd,
zouden wellicht andere onderwerpen zijn geconstateerd die voor rapportering in
aanmerking zouden zijn gekomen.
4.2

Vem

te werkzaamheden

a. De beheersing en het beheer van het yroject
Wij hebben de opzet en werking van het beheer en de beheersing van het project
waaronder de administratieve processen en interne controlemaatregelen
onderzocht door middel van interviews en de bestudering van de relevante
documentatie ter zake. Voor wat betreft onze bevindingen over de beheersing en
het beheer van het project nemen wij onder andere in ogenschouw:
-

o

o

o
o

o
o
o
o

-

of belangrijke wijzigingen zijn opgetreden in de projectorganisatie en in de
wijze van beheersing en beheer van het project;
op welke wijze en in welke mate de projectcontroller, de controller van de
DM0 en de concerncontroller invulling hebben gegeven aan hun
betrokkenheid bij het project;
of er één eindverantwoordelijke is voor de verwerving en voor de transitie
voorbereiding van het project en of deze voldoende mandaat heeft, gezien de
importantie van het project, om de gestelde taak uit te kunnen voeren;
of alle relevante disciplines betrokken zijn bij het project;
of de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de bij het project
betrokken functionarissen in voldoende mate duidelijk zijn en vastgelegd in
procedures;
of er voldoende functiescheiding is binnen de projectorganisatie;
of er voldoende overleg is met de omgeving van het project;
of er een project management plan / transitieplan is m.b.t. het project en dit
plan van voldoende niveau is;
of sprake is van een adequate (financiële) projectadministratie waarin
verplichtingen, voorschotten, uitgaven en eventuele ontvangsten juist,
volledig en tijdig worden vastgelegd;

o

of het duidelijk is, met het oog op een adequate sturing, welke informatie met
welke frequentie aan de projectleiding wordt verstrekt. De rapportage richting
projectleiding bevat minimaal de ijkpunten, tussendoelen en kritische
succesfactoren zoals die door de projectleiding zijn vastgesteld. Voorts of
duidelijk is wanneer en aan wie gerapporteerd moet worden bij grote
afwijkingen van de planning/raming.

b. De kwaliteit en volledigheid van de in de Jaarrapportage opgenomen
financiële en niet-financiële informatie
Ten aanzien van de kwaliteit zijn wij nagegaan dat de informatie in de Jaarrapportage ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand is gekomen. Voor
toekomstgerichte financiële informatie geldt dat wij de redelijkheid van de
schattingen zijn nagegaan alsmede de aanvaardbaarheid van de daaraan ten
grondslag liggende veronderstellingen en dat deze juist zijn gepresenteerd en
toegelicht. Voorts zijn wij nagegaan dat de historische financiële informatie en de
niet-financiële informatie in de Jaarrapportage, voor zover wij dat kunnen
nagaan, verenigbaar is met elkaar.
Ter zake van de volledigheid van de in de Jaarrapportage opgenomen financiële
en niet-financiële informatie, zijn wij nagegaan of de volgens artikel 12 van de
RGP en de uitgangspuntennotitie van de VCD gestelde informatiebehoefte, is
opgenomen in de Jaarrapportage.
4.3

Bevindingen
Overeenkomstig de opdracht formuleren wij hieronder, met inachtneming van de
beperkingen in de reikwijdte als vermeld in paragraaf 1.4, en voor zover relevant
onze bevindingen. Aspecten die door ons zijn onderzocht en waar niets over te
melden valt zijn niet opgenomen.

10

1

a)

De beheersing en het beheer van het project

•

Van de projectorganisaties van de drie deelprojecten is er inmiddels nog één
over, namelijk die van het Groot Pantserwielvoertuig (de Boxer). Dit deelproject heeft een Project Managementplan (PMP) waarin onder andere
opgenomen de projectopdracht, een beschrijving van de Organisatie, de
fasering en de wijze van projectbeheersing. Dit document is in 2012
geactualiseerd. Gezien het stadium waarin het project zich bevindt
(aflevering laatste voertuig is gepland in februari 2018) achten wij het niet
noodzakelijk dat dit document nog moet worden herzien.

•

De informatievoorziening over de projecten richting departementsleiding
vindt op een gestructureerde wijze plaats.

•

Alle controllers (projectcontroller, controller DM0 en concerncontroller)
hebben door het geven van hun paraaf ingestemd met de financiële
rapportage en de bijlage 1 zoals opgenomen in de achttiende Jaarrapportage. Hiermee wordt invulling gegeven aan het gestelde in de
Comptabiliteitswet, Besluit Taak FEZ en de hierop gebaseerde interne
Defensie-regelgeving.

•

Bij het deelproject Groot Pantserwielvoertuig (Boxer) is door de gekozen
verwervingsstructuur via OCCAR min of meer sprake van “gedelegeerd”
project- en risicomanagement. Risico’s worden vastgelegd en gemonitord
door middel van risicoregisters.

Dit vindt plaats op drie niveaus: Het zwaartepunt ligt binnen het OCCAR
Boxer programma, maar daarnaast vindt risico-management ook plaats in
een Nederlandse risicoregister en een risico-register op het niveau van
Defensie toeleveranciers.
b)

De kwaliteit en volledigheid van de opgenomen informatie

•

Het proces van totstandkoming van de Jaarrapportage is in zijn algemeen
heid adequaat verlopen. De niet-financiële informatie in de achttiende
Jaarrapportage is ontleend aan interne informatie (de binnen Defensie
gehanteerde Principal ToolBox voor projectrapportages, verslagen van
beraden van de Defensie Materieel Organisatie) en externe informatie
(rapportages van OCCAR).

•

Ondanks dat de instandhouding (van de ingestroomde voertuigen) geen
onderdeel uitmaakt van het project ‘Vervanging Pantservoertuigen M577 en
YPR’, wordt ook in deze Jaarrapportage, evenals die over 2012 2015,
aanvullende informatie verstrekt over de inzetbaarheid van de
CV-90 en de Boxer.
-

•

In de jaarrapportage over 2011 is de Kamer geïnformeerd over de herijking
van de wijze waarop materieelprojecten worden geëvalueerd en dat na deze
herijking de evaluatie van het deelproject Infanteriegevechtsvoertuig (IGV)
ter hand zou worden genomen. Deze herijking stond als onderdeel van de
herijking van het DMP-proces voor 2014 geagendeerd in de Kamer.
Defensie heeft gewacht met de evaluatie van het IGV totdat deze herijking
was afgerond. In dit verband is de Kamer op 15 december 2015 het
evaluatierapport “DMP bij de tijd” aangeboden (Kamerstuk 27830, nr. 166)
en heeft op 31 maart 2016 hierover een Algemeen Overleg plaatsgevonden.
—

—

Eind 2016 heeft het ministerie van Defensie een eindevaluatie opgesteld
conform de artikelen 15 en 16 van de RGP. Deze eindevaluatie is het DMP-E
document in het DMP-proces voor de verwerving van het Infanterie
gevechtsvoertuig en is object van onderzoek geweest in de audit van de
ADR (28 februari 2017, 20 17-0000035664). De minister van Defensie heeft
u in haar brief van 28 maart 2017 over de resultaten geïnformeerd.
4.4

Industriële participatie

Het ministerie van Economische Zaken informeert de Tweede Kamer in beginsel
tweejaarlijks commercieel vertrouwelijk over de directe en indirecte invulling van
compensatieovereenkomsten. De tekst in de 18e jaarrapportage is voor
commentaar voorgelegd aan het ministerie van Economische Zaken.
Voor wat betreft het Groot Pantserwielvoertuig (de Boxer) is ARTEC contractueel
verplicht om periodiek aan OCCAR te rapporteren over de nadere invulling van
de participatieopdrachten en doet dit op basis van een tweetal rapporten
gedurende het kalenderjaar. Het laatste uitgebrachte workshare report van
ARTEC is van 4 november 2016. Gebaseerd op het workshare report van 27
oktober 2015 rapporteerde wij vorig jaar een stand van € 503,6 miljoen. Uit de
rapportage van 4 november 2016 blijkt dat de stand verhoogd is naar € 510,4.
Au’ dienst Rijk
mi
rie van Financi~
-

\

R.Daa~- RERA
Clustermanager

Bijlage Financiële verantwoording 2016 project
Vervanging Pantservoertuigen M577 en YPR
-

Ta ei 1~1~
Realisatiecijfers
Betalingen (in €
miljoen)
Infanteriegevechtsvoertuig (CV-90)

Betaald t/m
015

Tabel 1.2:
Openstaande
verplichtingen (in €
miljoen)

Betaald t/m
2016

1.115,9

1,8

1.117,7

657,5

151,3

808,8

1.773,4

153,1

1.926,5

Openstaande
ver liGhl~ingen
per 1016

Aangegane
ve plichtingen
in 20 6

Groot pantserwiel
voertuig (Boxer)
Totaal

Betaald in
2016

-

Betaald i
2016

Openstaande
verpli~hting n
per
3
2- 016
-

Infa nteriegevechts
voertuig (CV-90)

1,8

0,0

1,8

0

Groot pantserwiel
voertuig (Boxer)

226,6

10,5

151,3

85,8

Totaal

228,4

10,5

153,1

85,8

Tabel 1.3:
Voorschotten (in €
miljoen)

Openstaand
voorsehot per
1--06

Verstrekt
voorschot in
2016

Verrekend
voors hot in
2016

Openstaa d
voorschot per
31-1 -2016

Infa nteriegevechts
voertuig (CV-90)

0,0

0,0

0,0

0,0

Groot pantserwiel
voertuig (Boxer)

215,6

121,0

152,9

183,7

Totaal

215,6

121,0

152,9

183,7

Openstaande
vorderingen
per 1-1-2016

Ingesteld in
2016

Ontvangen in
20~t6

Openstaande
vordering pe
31-12-20 6

0,0

0,0

0,0

0,0

Groot pantserwiel
voertuig (Boxer)

0,0

5,5

0,0

5,5

Totaal

0,0

5,5

0,0

5,5

Tabel 1.4:
Vorderingen (in €
miljoen)
Infanteriegevechtsvoertuig (CV-90)

Auditdienst Rijk
Postbus 20201
2500 EE Den Haag
(070) 342 77 00