BIJLAGE 5

VERSLAG RONDETAFELGESPREKKEN WERKGROEP
TOEKOMSTVERKENNING JEUGDZORG
13 april 2010
1. Aanleiding
De werkgroep Toekomstverkenning Jeugdzorg heeft op 8 en 15 februari 2010 en op 8
en
15 maart 2010 rondetafelgesprekken georganiseerd over de problemen en toekomst
van de jeugdzorg in Nederland. De werkgroep heeft het BOR en de staf gevraagd de
uitkomsten van de gesprekken in een notitie samen te vatten. Alle uitspraken die zijn
opgenomen in dit verslag zijn geanonimiseerd.
2. Kader
In deze notitie zijn de stenografische verslagen van de vier rondetafelgesprekken en de
beschikbare position papers samengevat. De in het Plan van aanpak opgenomen
onderzoeks-vragen zijn hierbij als leidraad genomen. Opmerkingen van genodigden
over onderwerpen die niet in de onderzoeksvragen aan de orde komen, zijn niet in
deze notitie verwerkt.
3. Uitkomsten rondetafelgesprekken
Inhoudsopgave
1. Vraag naar jeugdzorg ............................................................................................................. 3
1.1 Gezinsproblematiek.......................................................................................................... 3
1.2 Overige factoren............................................................................................................... 3
2. Preventie en 1e lijns zorg........................................................................................................ 6
2.1 Onvoldoende preventie en 1e lijns zorg............................................................................ 6
2.2 Zorg vanuit CJG............................................................................................................... 6
2.3 Zorg op scholen................................................................................................................ 6
3. Indicatiestelling ...................................................................................................................... 8
3.1 Problematiek indicatiestelling.......................................................................................... 8
3.2 Van indiceren naar verwijzen........................................................................................... 8
4. Aanbod ................................................................................................................................. 10
4.1 Problematiek huidig aanbod........................................................................................... 10
4.2 Voorgestelde oplossingen .............................................................................................. 11
5. Samenwerking...................................................................................................................... 13
5.1 Problemen en belemmeringen........................................................................................ 13
5.2 Onvoldoende lokale samenwerking ............................................................................... 13
5.3 Aansluiting BJZ en 1e lijn/CJG...................................................................................... 13
5.4 Vrijwillig en gedwongen kader ...................................................................................... 13
5.5 RvdK en BJZ/AMK ....................................................................................................... 14
5.6 Jeugdzorg en aanpalende terreinen ................................................................................ 14
5.7 Samenwerking op beleidsniveau.................................................................................... 14
6. Verantwoordingsdruk, indekcultuur en incidenten .............................................................. 15
7. Professionaliteit en deskundigheid....................................................................................... 16
7.1 Professionalisering ......................................................................................................... 16
7.2 Kennis en innovatie........................................................................................................ 16
7.3 Verloop personeel .......................................................................................................... 17
7.4 Bewezen effectieve methoden........................................................................................ 17
8. Sturing en financiering......................................................................................................... 18
8.1 Huidige problematiek..................................................................................................... 18

8.2 Wel of geen systeemwijziging?...................................................................................... 19
8.3 Voorstellen financieel systeem: gemeenten, provincies, zorgverzekeraars ................... 20
9. Enkele randvoorwaarden...................................................................................................... 22

1. Vraag naar jeugdzorg

Ongeveer 500.000 kinderen hebben een indicatie voor speciale zorg of speciaal
onderwijs: één op de zeven. De combinatie van bevorderende maatschappelijke
factoren en betere onderkenning zal (kunnen) leiden tot een toename van vraag naar
zorg. Genoemde redenen zijn onder meer de samenleving die eerder minder dan meer
geneigd is om risico’s te accepteren, een verbeterde signalering in de eerste lijn, en
een latente vraag naar jeugd-ggz van rond de 30%. De groei zal afnemen als preventie
en vroeginterventie in de eerste lijn op orde komt.
1.1 Gezinsproblematiek

Problemen van ouders blijken veel dominanter dan de problemen van de kinderen. De
kinderen reageren op de problemen van hun ouders en gaan afwijkend gedrag
vertonen. De samenleving reageert op dat afwijkend gedrag zonder echt na te gaan
waardoor dat gedrag komt en hoe het kind zich weer normaal kan ontwikkelen.
Hardnekkige problematiek
We moeten niet denken dat alles te genezen is. Er is een harde kern die niet zal
verdwijnen. Hardnekkige problemen komen voor in gebroken gezinnen uit Suriname
en de Antillen, waar sprake is van een overbelaste een-ouder (moeder), pedagogische
verwaarlozing van de kinderen, en een antisociale gedragsstoornis in ontwikkeling.
Deze categorie staat meer open voor hulp, maar de problemen zijn hardnekkig.
Intergenerationele problematiek
Gedragsproblematiek en problemen met de geestelijke gezondheidszorg worden van
generatie op generatie overerft. Bij de probleemgroep van de traditioneel asociale
autochtone gezinnen is sprake van alcoholmisbruik, werkloosheid, mishandeling, en
zwakbegaafdheid. Deze problemen worden per generatie doorgegeven.
In de grote steden is sprake van gezinsproblematiek onder gezinnen van Marokkaanse
afkomst. Oorzaken zijn: onvoldoende integratie, zwakbegaafdheid (ook van ouders),
relatieproblematiek (gedwongen huwelijken), niet erkennen van psychiatrische
problematiek (schaamtecultuur), en crimineel gedrag. Ook deze problemen worden
doorgegeven aan de volgende generatie.
Huwelijksproblematiek
Er is een toename van zogenoemde ‘vechtscheidingen’. Het gaat om kinderen die
worden vermalen door de loyaliteitsproblemen waarin ze komen en door de houding
van de ouders.
Daarnaast is sprake van een patroon van seriële monogamie. Ouders krijgen in
opvolgende relaties kinderen in verschillende gezinssamenstellingen, wat onder
andere leidt tot (agressie-) problemen voor de kinderen.
1.2 Overige factoren

Sociaaleconomische factoren
Er bestaat een grote groep van mensen die sociaal economisch aan de rand van de
samenleving zit en die zich niet erkent en herkent voelt door de gevestigde instituties.
Psychische klachten bij ouders, partnerconflicten, kindermishandeling en
verwaarlozing hangen, goed gedocumenteerd, samen met perioden van economische
neergang, uitzichtloze (relatieve) armoede, werkloosheid en lage opleiding. Meer
specifiek hangen urbanisatie, (ervaren) sociale ongelijkheid, discriminatie en
uitsluiting samen met de ontwikkeling van psychotische klachten en schizofrenie. De
voortekenen van deze stoornis (lijdensdruk bij 5% van de populatie) kunnen steeds
vroeger worden herkend; nog geen 1% krijgt behandeling.

Daling kwaliteit kinderopvang
Als oorzaak van ouder-kind problemen en gedragproblemen wordt gewezen op de
relatie met de kwaliteit van de kinderopvang. Op populatieniveau is sprake van kleine,
maar statistisch significante negatieve effecten in het sociale gedrag van kinderen.
Mijden van risico’s
Er bestaat een terughoudendheid om ots-en op te heffen of niet te verlengen. Dit hangt
enerzijds samen met risicomijdend gedrag, anderzijds met de ervaring dat het opnieuw
aanvragen van een ots als een zware procedure wordt ervaren.
Lagere acceptatie afwijkend gedrag
Er is sprake van een steeds lagere acceptatie. ‘Pietje Bel’-acties worden in het
strafrecht tegenwoordig voor de kinderrechter gebracht.
Eerdere en betere signalering
Het is denkbaar dat sinds de invoering van de Wet op de jeugdzorg (Wjz) en de
Bureaus Jeugdzorg (BJZ) het systeem beter is gaan functioneren. Daardoor zijn
kinderen in beeld gekomen die vroeger niet in beeld kwamen, maar wel in beeld
hadden moeten komen. Betrokkenen bij de jeugdzorg moeten voortdurend letten op
nieuwe ontdekkingen en nieuwe manieren om problemen eerder en beter te signaleren.
De toename van de vraag naar jeugdzorg is het topje van de ijsberg en zal in de
toekomst stijgen door onder meer een betere signalering van huiselijk geweld.
Medicalisering
Epidemiologische gegevens laten zien dat het aantal kinderen met ernstige gedrags- en
emotionele problemen niet toeneemt. Gewone, alledaagse opgroei- en
opvoedproblemen worden in toenemende mate gelabeld als iets waarbij professionele
hulp is aangewezen.
Recidive na behandeling
50% van de jeugdigen die een jeugd-ggz-interventie krijgt, zit na verloop van tijd
weer terug op het oude niveau van de klachten. Zelfs in pleeggezinnen moet 40% van
de plaatsingen worden afgebroken omdat het niet lukt.
Handelingsverlegenheid
Bij (beroeps)opvoeders is veel handelingsverlegenheid op te merken t.a.v. het in
goede banen leiden van veelvoorkomende, gewone opgroeiproblemen. Het
zelfoplossend vermogen lijkt te eroderen. Dat levert (in combinatie met andere
ontwikkelingen) een sterke instroom op in de speciale voorzieningen.
1e lijn niet op orde
De eerstelijns jeugdzorg is onvoldoende op sterkte (qua omvang en kwaliteit) evenals
het veld van doeltreffende preventieve interventies en activiteiten. Dat stimuleert de
instroom in de tweedelijnszorg.
Uitstroom niet op orde
Gebrekkige efficiëntie en effectiviteit van de geïndiceerde zorg en het feit dat de
eerste lijn te weinig een taak heeft in de nazorg, verhinderen een snelle uitstroom.

Omdat de uitstroom uit de jeugdzorg structureel lager is dan de instroom, zorgt dat
voor een voortdurende stijging van het aantal jongeren in de jeugdzorg.

2. Preventie en 1e lijns zorg
2.1 Onvoldoende preventie en 1e lijns zorg

Preventie loont. Amerikaans onderzoek laat zien dat, hoewel eerder ingrijpen leidt tot
een diffuser toepassing van interventies, deze inefficiëntie zich terugverdient. Er gaat
echter maar 2% van het budget naar preventie en 98% naar cure en care.
Het werken van gemeenten aan de preventiekant zit in prestatieveld 2 van de Wmo.
Daar zijn middelen voor. Gemeenten moeten echter meer inzetten op preventie.
Een belangrijk knelpunt betreft het grijze gebied tussen geïndiceerde en nietgeïndiceerde zorg. Soms wordt een probleem wel gesignaleerd, maar gebeurt er niets
omdat het te licht is voor de geïndiceerde jeugdzorg. Eenvoudige hulp, dicht bij huis
in de eerste lijn voordat problemen de pan uitrijzen is niet of onvoldoende
beschikbaar. Daarom moet een belangrijk deel van de activiteiten die nu in de tweede
lijn zitten, naar de eerste lijn. De CJG’s zouden de eerste lijn met nadruk op preventie
en snelle hulp kunnen vormen.
2.2 Zorg vanuit CJG

De lichtere ambulante vormen van hulp, waar nu nog een indicatie voor wordt
afgegeven, kunnen worden overgeheveld naar de CJG’s, zodat geen indicatie meer
nodig is. De CJG’s moeten daarmee voorkomen dat de geïndiceerde jeugdzorg onder
een te grote druk komt te staan. Het CJG moet laagdrempelig zijn en dienen als
steunpunt in de wijk. Als je het CJG koppelt aan zorg, wordt het gekoppeld aan
jeugdzorg, BJZ en justitie, en wordt het verplichtend.
De gehele vrijwillige tak van BJZ moet in het CJG gaan zitten, omdat anders het CJG
een frontoffice met verwijsfunctie wordt. Eén professional zou vanuit het CJG de
regie moeten voeren. Op het moment dat er in een gemeente één persoon is die vanuit
de context denkt en het mandaat heeft om voor een instelling afspraken te maken, gaat
het veel beter.
De jeugdarts kan de rol van poortwachter op zich nemen. Dit model wordt ook wel het
‘huisartsenmodel’ genoemd. Een andere optie is dat de professional die het eerst in
aanraking komt met het gezin, de regie voert.
2.3 Zorg op scholen

Jeugdbeleid zonder relaties met onderwijs en onderwijs zonder relaties met
jeugd(zorg)beleid zijn niet doeltreffend. Deze relatie is veel nadrukkelijker te leggen.
De schoolomgeving is een plek waar een jongere veel tijd doorbrengt. Daar ligt een
kans om de werelden bij elkaar te brengen.
Verschillende genodigden zien dat leraren niet altijd geschikt zijn als mentor of
opvoeddeskundige. Zij zijn opgeleid als vakleerkracht. Er zijn leerkrachten die moeite
hebben met een bredere rol. Scholing is op dit onderdeel noodzakelijk. Zo zouden
leraren sneller moeten onderkennen wat er met een kind aan de hand is, zodat een
probleem binnen de school of met lichte hulp kan worden opgelost.
Het inschakelen van de Zorg- en Adviesteams kan tot resultaten leiden, maar er gaat
wel een lange tijd overheen. In een ZAT zitten vele zorgaanbieders bij elkaar. In veel
gevallen kennen die organisaties een financiering op basis van een curatieve aanpak
en geen financiering op basis van een preventieve aanpak. Een ROC heeft geen geld
om in een bepaald geval de GGD, de GGZ, of jeugdzorg aan de slag te zetten. Het
idee van een leerling-gebonden financiering, een soort rugzakje, waarmee kan worden
geshopt bij de verschillende en meest gewenste aanbieders, zou een welkom gegeven
zijn.

Meedraaien in het reguliere onderwijs of binnen speciaal onderwijs?
De vraag die speelt is of een jongere met problemen gewoon meedraait of dat hij naar
het speciaal onderwijs gaat. Gewezen wordt op een onderzoek in Nederland waarbij
jongeren tien jaar zijn gevolgd. Er is gekeken naar kinderen die bij de start onder de
zogenaamde risico-groep vielen, dus kinderen die voldeden aan de indicatie voor
speciaal onderwijs, met het hele scala aan problemen waarmee kinderen voor het
speciaal onderwijs in aanmerking komen: gedragsproblemen, cognitieve problemen,
enz. Deze kinderen zijn gematcht in twee groepen. De ene groep bleef op dezelfde
school en de andere ging naar het speciaal onderwijs. Daarbij vielen twee dingen op.
De kinderen die op de gewone school bleven, leverden betere schoolprestaties dan de
kinderen in het speciaal onderwijs. Daarnaast deden de andere kinderen het niet
slechter als er kinderen met behoorlijk wat problemen in de klas zaten. Sterker nog, je
kan zelfs zeggen dat het pedagogisch voordelen heeft als je eraan went dat er burgers
zijn die zich niet altijd gedragen zoals je dat thuis geleerd hebt of dat er kinderen met
een beperking zijn of een stoornis hebben waar je rekening mee moet houden. Het
algemene idee dat dit ten nadele zou zijn van de andere kinderen in de klas, wordt
door dit onderzoek in ieder geval niet bevestigd.
Financiering
Vanuit een gemeente komt het bezwaar dat de gemeente wel de regie heeft over een
aantal zaken, maar niet over het geld. Het is niet eenvoudig om zicht op te krijgen op
hoeveel geld schoolbesturen nu echt in hun klas besteden aan het vooruithelpen van
leerlingen en aan de goede zorg voor leerlingen. Duidelijke en transparante eisen zijn
wenselijk.

3. Indicatiestelling
3.1 Problematiek indicatiestelling

Te grote rol indicatiestelling
De indicatiestelling speelt een te grote rol, waardoor te veel tijd, geld en energie naar
het indicatieproces gaat en te weinig naar werkelijke hulp. Er bestaan lange
doorlooptijden tussen het schrijven van de indicatie, het toezenden en vervolgens de
koppeling aan het plan van aanpak. Mensen verliezen hun motivatie en haken af,
waardoor de problemen vaak verergeren.
De indicatiestelling van BJZ heeft voor de GGZ nauwelijks toegevoegde waarde.
Binnen de GGZ wordt vaak aanvullende diagnostiek gedaan om tot een
behandeladvies te komen. In de gedwongen jeugdzorg wordt de indicatiestelling vaak
ervaren als een bureaucratische papierwinkel. Vanuit de rol van de kinderrechters
voegt het systeem van indicatiestelling niets toe.
Het is belangrijk dat we afkomen van de fictie van de foto van een indicatiebesluit die
in één keer in een complex gezin bepaalt in welke volgorde wie aan de gang moet en
voor hoeveel uur. De ontwikkeling van kinderen verloopt immers snel en is sterk
verweven met de omgeving.
De indicatiestelling is per definitie gekoppeld aan de voorzieningen achter de
indicatie. Daardoor wordt er niet gekeken naar de bredere gezinsproblematiek. Het
verdient de voorkeur indicaties te verstrekken op naam van het gezinssysteem.
Het indicatiebesluit is zinloos. Het komt voort uit de misvatting dat het “recht op
jeugdzorg” in de wet geregeld moet worden. Nu overschaduwt de angst voor
misbruik van dat zogenaamde recht de hele regelgeving, culminerend in het
indicatiebesluit. Doordat de nadruk ligt op het vaststellen van het recht op zorg in
plaats van op het verlenen van hulp, versterkt de indicatiestelling de verkokering.
Geen integrale indicatiestelling
Er is er geen integrale indicatiestelling. Kinderen met een beperking hebben soms iets
nodig van onderwijs, jeugdzorg, de AWBZ en de Wmo. Overal moeten zij opnieuw
hun verhaal doen. Informatie uit het voorliggende veld wordt onvoldoende of niet
gebruikt.
Onvoldoende kwaliteit diagnose en indicatiestelling
De kwaliteit van de indicatie is weinig inzichtelijk en weinig betrouwbaar. De
professionaliteit in de jeugdzorg is zo onderontwikkeld, dat het onverantwoord is daar
een wetsysteem op te baseren met een knip tussen indicatie en behandeling.
Diagnostiek en indicatiestelling vinden vaak plaats op basis van gegeneraliseerde
kennis. Generalisatie kan leiden tot een tunnelvisie, en dat leidt tot beslissingen waar
ouders en kinderen zich – terecht – tegen verzetten. Vooral in de beginfase van de
hulpverlening is het belangrijk goed te bekijken welke hulpverlening op dat moment
nodig is om te voorkomen dat het kind heen en weer wordt gesleept tussen goed
bedoelde hulpverleners en instellingen. Als er geïndiceerd moet worden, moet dit
gebeuren door de beste persoon, die ook kinderpsychiatrisch geschoold is.
3.2 Van indiceren naar verwijzen

Er moet een principiële overstap plaatsvinden van indicatiestelling naar een
professioneel verwijsmodel. Indicatiestellingen zijn overbodig daar waar de
hulpvrager een professional is. Immers, de overgang van lichte naar zware zorg is een
schakelmoment waarbij de professionals de afweging maken en verwijzen. Door de
indicatiestelling wordt nu aan de ander opgedragen wat hij moet doen, terwijl een
huisarts een specialist ook niet opdraagt wat hij moet doen. Het CJG kan beoordelen

welke hulp geboden is. Dat bespaart veel geld. Ook BJZ kan in het vrijwillige kader
volstaan met een verwijzing. BJZ zou een soort basisdiagnostiek bij de
multiprobleemdoelgroep moeten doen. BJZ bekijkt dan samen met de zorgaanbieder
wat de beste zorg is. Onderzoek laat zien dat veel kinderen die een indicatiebesluit
hebben, überhaupt niet bij een zorgaanbieder terechtkomen. Dat is wel tot 30%. Het
gaat hier om een specifieke doelgroep, waarbij iemand nodig is die met dat gezin op
pad gaat. Werkende weg kom je erachter welk probleem bovenligt. Er is een
eenduidig aanbod en eenduidige financiering nodig om dit te realiseren.
Een geopperde oplossing is een expertisecentrum, waar de moeilijke gevallen worden
bekeken en waarvoor misschien een landelijke verantwoordelijkheid zou moeten
bestaan. Zo wordt voorkomen dat cliënten blijven bij de instanties waar ze
binnenkomen. Vroeger hadden de instellingen voor zeer intensieve behandeling een
gezamenlijke intake. Dat werkte perfect.

4. Aanbod
4.1 Problematiek huidig aanbod

Aanbod centraal i.p.v. kind en gezin
Nu nog wordt het aanbod voorop gesteld in plaats van het kind, het probleem, of het
gezin. Zo komt het voor dat een gezinsvoogd de vraag van het gezin herdefinieert naar
het aanbod. Als je volwassen en professioneel bent, zou je in staat moeten zijn om
naar het kind te kijken, je eigen ego opzij te zetten en vervolgens in het belang van het
kind te handelen.
Familie en netwerk niet betrokken
De wet op de Jeugdzorg stelt dat er geen aanspraak op zorg is als de jeugdige, dan wel
zijn ouders, stiefouders of anderen die hem als behorende tot hun gezin verzorgen en
opvoeden, de problemen het hoofd kan bieden. Als zodanig wordt de wet echter niet
uitgevoerd. Problemen worden al snel ‘geprofessionaliseerd’: de professional
ondersteunt niet de kracht van het gezin, maar neemt het probleem over. Familie en
netwerk worden veelal gezien als oorzaak van het probleem.
Onvoldoende aanbod
Er is onvoldoende hulp beschikbaar voor kinderen en gezinnen die langdurig en
intensief begeleid zouden moeten worden. In ons stelsel wordt per definitie uitgegaan
van tijdelijke, afgebakende en zo kort mogelijke trajecten. Sommige gezinnen kunnen
echter niet zonder zorg en hebben meerjarige ondersteuning nodig. Er treedt dan een
molen in werking van indicatie en herindicatie, of er wordt geshopt naar (na)zorg die
ook tijdelijk is. Gevolg is dat de zorg tot een aaneenschakeling van ad hoc interventies
verwordt, waar de jongere en het gezin niet bij gebaat zijn.
Er is onvoldoende hulp voor zware gevallen. Het is een continue probleem dat de
lichtere vormen van hulp vol zit met de zwaardere gevallen, omdat voor die zwaardere
gevallen geen plaats is.
Er is onvoldoende gezinsgelijkende opvang. Er verblijven nog zo’n 20.000 kinderen
in de residentiële jeugdzorg. Ook deze kinderen hebben recht op een gezinsgelijkende
opvang.
Er zijn onvoldoende gesloten plaatsen. Dit probleem moet op de korte termijn worden
opgelost. Op de lange termijn moet er betere zorg komen in het voortraject.
Versnipperd aanbod
Er is een enorme differentiatie in het veld van de vrijwillige hulpverlening. Hierdoor
kan het gebeuren dat er vele instanties binnen één gezin werkzaam zijn of dat een
probleemjongere ‘gepamperd’ wordt door een scala van hulpverleners.
Geen integraal aanbod
Er is geen integraal aanbod. Iedere sector heeft zijn eigen systeem. We zijn niet in
staat te komen tot integrale aanpakken waar kinderen, jongeren en gezinnen kampen
met meervoudige problemen. De reden is de versnippering die we hebben
georganiseerd in organisaties, bestuurlijke verantwoordelijkheden en bijbehorende
financiële stromen.
Hulp is bij de multiprobleemdoelgroep pas effectief als er een integraal aanbod komt
voor het hele gezin en het hele opvoedsysteem. Het is de vraag of je daarom niet beter
kunt spreken van ‘gezinshulp’ in plaats van ‘jeugdzorg’. Alleen via projecten kunnen
uitzonderingen worden geregeld, waardoor je intersectoraal kunt werken. Standaard
zit dit niet in de regelgeving en krijg je het niet voor elkaar.

Problematiek leeftijdsgrens 18 jaar
Een belangrijk knelpunt ontstaat als kinderen de leeftijd van 18 jaar bereiken. De Wjz
gaat tot 18 jaar. Daarna wordt opvang en begeleiding een taak van de gemeente. Ook
binnen het justitiële kader verandert er veel als kinderen 18 worden. De reclassering
ervaart de huidige regelgeving als rigide. Niet het delict en gedrag van de jongere,
maar zijn leeftijd bepalen in het huidige stelstel de aanpak. Effectiever is om aan de
hand van een diagnose te bepalen welke organisatie de begeleiding of het toezicht van
een jongere op zich neemt. Niet de leeftijd, maar het ongewenste gedrag moet
bepalend zijn.
Landelijk werkende instellingen
Doordat jeugdzorg provinciaal wordt gefinancierd, vallen landelijk werkende
zorgaanbieders er een beetje buiten. Bij een deel van de provincies is sprake van een
protectionistische inslag. Als een zorgaanbieder een monopoliepositie heeft, wordt het
ingewikkeld om cliënten de mogelijkheid te bieden zorg van een aanbieder te
ontvangen die levensbeschouwing en opvoeding aan elkaar koppelt.
4.2 Voorgestelde oplossingen

Eigen Kracht
In de eerste plaats zijn de ouders probleemeigenaar. De verantwoordelijkheid moet
weer zo veel mogelijk bij de gezinnen/de ouders worden gelegd. Er is een omslag
nodig waarbij als uitgangspunt geldt dat opvoeders zelf problemen kunnen of leren
oplossen. De focus komt dan te liggen bij het versterken van de aanwezige
mogelijkheden van jongeren/opvoeders in plaats van de huidige afhankelijkheid,
medicalisering en professionalisering. Door gebruikmaking van de Eigen Kracht
Conferenties is het sociale netwerk van gezinnen te activeren bij het vormen van een
goed vangnet. Burgers zouden het recht moeten hebben om, voordat professionals
beginnen, een Eigen Kracht Conferentie te organiseren.
Eén gezinsmanager/gezinscoach
Door verschillende genodigden is voorgesteld om één hulpverlener verantwoordelijk
te maken. Deze ervaren generalist verbindt zich met het gezin, is een ankerpunt in
moeilijke tijden, zo nodig door de jaren heen. Hij initieert de benodigde hulp en blijft
aanspreekpunt. Modellen om dit te organiseren zijn het huisartsenmodel en wrapparound model van Jo Hermanns.
De centrale aansturing door één persoon zou niet door een hooggespecialiseerde
jeugdarts moeten gebeuren, maar door iemand die ‘hands on’ is, die in het gezin komt,
daar de problemen inventariseert, informatie verzamelt op de leefgebieden van de
kinderen, doelen stelt en eventueel bijstelt, afspraken maakt en de nakoming ervan
controleert. Ook de casemanager en gezinscoach doen dit nu niet.
Voorgesteld wordt dat één persoon inkoopt wat nodig is. In reactie hierop wordt
aangegeven dat de combinatie van hulpverlener zijn met een financiële component
ongewenst is.
De nieuwe hype wordt dat iedereen gezinsmanager wil worden. Dit zou iets zijn voor
BJZ, dat slechts één institutioneel belang heeft, namelijk het belang van het kind.
Daarvoor moeten schotten worden weggehaald en heldere verantwoordelijkheden
worden belegd, omdat BJZ er nu in eerste aanleg is voor het kind en niet voor het
gezin, waardoor één gezin één plan nu niet kan worden vormgegeven door BJZ.
Gezinsmanagement kan worden gedaan door een gezinsvoogd, maar ook door een
instelling voor jeugd- en opvoedhulp. Het is vooral van belang dat het in één hand is
en zonder knip gebeurt. Uit onderzoek weten we dat 80% van het effect door

continuïteit en de committed hulpverlener wordt bereikt. Je ontkomt echter niet aan
één knip, namelijk die tussen het CJG en een instelling voor kinderen met zware
problematiek.
Er moet niet bij wet worden vastgelegd of door overheden worden bepaald wie in een
gezin meedenkt en steun geeft. In principe kunnen mensen in hun eigen netwerk
iemand vinden.
Hulp aan multiprobleemgezinnen
BJZ is er voor cliënten uit multiprobleemgezinnen. In de Wjz staat dat BJZ
laagdrempelig moet zijn. Vanuit de organisatie geredeneerd zou dat in relatie tot de
doelgroep juist hoogdrempelig moeten zijn. Daarmee is te voorkomen dat het aanbod
voor geïndiceerde zorg blijft stijgen. Het in ons stelsel gehanteerde – volgtijdelijke –
onderscheid tussen preventieve (lichte) hulp en geïndiceerde (zware) hulp is in de
gemeentelijke praktijk van multiprobleemgezinnen niet aanwezig.
De verantwoordelijkheid voor het leveren van een geïntegreerd zorgaanbod voor
multiprobleemgezinnen hoort bij de zorgaanbieders te liggen. Volgens de Wjz heeft
BJZ de coördinatie en begeleidingstaak voor alle cliënten. Deze functie komt niet
goed uit de verf, omdat de indicatiestellingen voorrang hebben gekregen. Het kabinet
heeft daarom haar beleid gewijzigd en de verantwoordelijkheid voor het tot stand
komen van samenwerking bij multiprobleemgezinnen belegd bij de gemeenten. Eén
van de zorginstellingen vervult (met uitvoeringsmacht en –verantwoordelijkheid) de
regiefunctie.
Landelijke achtervangfunctie
Een aantal instellingen zou een landelijke achtervangfunctie moeten vervullen voor
kinderen met problematiek die niet in grote getale aanwezig is. Met een dergelijke
massa bestaat de kans om iets te leren van die ingewikkelde groep.

5. Samenwerking
5.1 Problemen en belemmeringen

Samenwerken is niet makkelijk. Het is voor professionals moeilijk om iets op een
andere manier te doen dan op de wijze die ze 30 jaar geleden hebben geleerd. Zicht
geven op wat de professie van anderen inhoudt is daarom belangrijk, maar men laat
andere professionals niet graag in de keuken kijken. Na de invoering van de Wmo zijn
professionals bang geworden voor concurrentie. De marktwerking en het binnenhalen
van subsidies staat samenwerking in de weg.
Veel instellingen weten niet van elkaar dat ze met hetzelfde gezin bezig zijn. Ze
analyseren niet goed wat er aan de hand is en maken onderling geen afspraken over
wie wat doet. Ook de overdracht van informatie laat sterk te wensen over. Instellingen
zijn gebonden aan wettelijke kaders en financiers die andere eisen stellen m.b.t.
registratie en informatieoverdracht. Privacy wordt vaak gebruikt als argument om
geen informatie te geven.
5.2 Onvoldoende lokale samenwerking

De samenwerking van instellingen op lokaal niveau en tussen lokale
jeugdzorginstellingen is onvoldoende. Veel samenwerking bestaat uit overleg en
weinig uit het realiseren van een resultaatgericht, goed afgestemd, doelgroepgericht
aanbod met een heldere verdeling van taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden. Met de CJG-vorming en de ZAT’s is er een kans om
verbetering tot stand te brengen. Helaas krijgen professionals binnen de CJG’s
nauwelijks de gelegenheid om samen te werken. De gemeente zou daar op een andere
manier mee om moeten gaan. De oplossing hoeft niet perse te zijn dat alle binnen de
CJG werkzaam zijnde organisaties onder één organisatie worden samengebracht. Het
heeft vooral te maken met een goede regie, een goede wethouder en goede
beleidsmedewerkers die de samenwerking afdwingen.
5.3 Aansluiting BJZ en 1e lijn/CJG

Het is belangrijk dat BJZ niet actief participeert in een CJG. Anders is de
laagdrempeligheid verdwenen. Soms ontbreekt de deskundigheid om tijdig de ernst
van de problematiek in te zien en wordt te laat specialistische hulp ingeschakeld, of
wordt er juist te gemakkelijk doorgestuurd naar BJZ. BJZ heeft de deskundigheid om
de CJG’s hierin te trainen.
Er moet een brugfunctie tussen CJG en BJZ tot stand worden gebracht: de voorpostfunctionaris. Die is in staat om, op het moment dat zich zware problematiek voordoet,
deze mee te nemen naar BJZ. BJZ zou daarbij de rapportage van de jeugdhulpverlener
moeten gebruiken voor een verder behandelplan, en niet zelf een onderzoek moeten
instellen.
5.4 Vrijwillig en gedwongen kader

De samenwerking tussen de jeugdhulpverlening en de jeugdbescherming is met de
totstandkoming van BJZ deels verbeterd. Het is een enigszins gedwongen huwelijk
geweest. Wat betreft het organisatorisch kader voor het vrijwillige deel bestaan er
binnen BJZ de nodige schotten. Daarom zou de vrijwillige tak op zo laag mogelijk
niveau moeten worden georganiseerd, namelijk op stadsregionaal niveau. De
jeugdbescherming en jeugdreclassering moeten centraal worden blijven aangestuurd,
omdat zij in een civielrechtelijk of strafrechtelijk kader dienen plaats te vinden.

De vrijwillige en gedwongen hulpverlening zou, met het oog op de
multiprobleemdoelgroep, dicht bij elkaar moeten blijven. Als je dreigt te moeten
ingrijpen in het gedwongen kader, laat de praktijk zien dat er een moment is waarop je
een gezin zover krijgt dat het vrijwillig hulp aanvaardt. Een ots is niet altijd te
voorkomen, maar moet zo kort mogelijk duren. Daarom moet je meteen nadat de ots is
afgelopen, terug kunnen terugschakelen naar het vrijwillig kader. Als die dingen
worden gescheiden, zullen trajecten weer langer worden en ontstaan er weer schotten
tussen vrijwillig en gedwongen. De samenhang in de uitvoering tussen het vrijwillige
en gedwongen kader moet een belangrijk criterium zijn voor de beoordeling van de
kabinetsplannen.
5.5 RvdK en BJZ/AMK

Het verschil tussen de Raad voor de Kinderbescherming en BJZ is erin gelegen dat er
een juridische slag nodig is om de rechter te overtuigen. Dat is een type informatie dat
nog niet uit BJZ naar de raad komt. Dit gebeurt wel steeds meer, vaker en beter. De
samenwerking wordt intensiever en gaat beter, maar kost tijd.
Het is onduidelijk wat zich verzet tegen een fusie tussen Raad voor de Kinderbescherming en
BJZ. Er is geen evenwicht tussen de functies op staatsniveau en de functies van
maatschappelijke organisaties. BJZ is als zelfstandig bestuursorgaan een quasi-nongouvernementele organisatie.

De raad heeft maar één rol en dat is namens de Staat onafhankelijk onderzoek doen
naar de situatie van ouders, daar waar men vindt dat ingegrepen moet worden in het
ouderlijk gezag. Het is terecht dat er een onafhankelijke instantie is die dergelijk
onderzoek doet. Wel kan er vereenvoudiging worden aangebracht in een deel van het
initiële onderzoek dat het AMK doet en een deel van het werk dat de raad doet. Die
vereenvoudiging zou tot stand kunnen komen door het werk wat meer gezamenlijk of
op één moment te doen. Overdracht van de onderzoekstaak van het AMK naar de raad
is denkbaar vanuit de gedachte dat er zo weinig mogelijk schakels binnen het
vrijwillige kader en tussen het vrijwillige en gedwongen kader moeten zitten.
5.6 Jeugdzorg en aanpalende terreinen
Er wordt in Nederland te veel gekeken naar of het kind of de volwassene, zonder
voldoende naar de verbanden te kijken tussen jeugdzorg en ‘andere takken van sport’.
Het huis van de jeugdzorg (in de zin van de wet op de jeugdzorg) is echter inhoudelijk
zo slecht op orde dat deze jeugdzorg geen effectieve samenwerking heeft met sectoren
als onderwijs, gezondheidzorg en justitie.
De samenwerking van de jeugdzorg met de jeugd-ggz is onvoldoende. Er lijkt sprake
te zijn van vreedzame co-existentie.
De samenwerking tussen jeugdzorg en onderwijs is uiteenlopend van kwaliteit.
5.7 Samenwerking op beleidsniveau

De nadruk op het oplossen van wachtlijsten leidt te vaak tot schijnoplossingen of het
afschuiven van het probleem naar een andere bestuurslaag (zie het akkoord tussen de
minister en het IPO, waarin vooral de gemeenten verantwoordelijk worden geacht de
wachtlijsten op te lossen.) Uiteraard leidt dit spanningsveld ertoe dat in de
samenwerking tussen gemeenten en provincies/stadsgewest regelmatig spanningen
ontstaan.
De samenwerking op beleidsniveau is zeer uiteenlopend (goed of slecht is niet
kenmerkend voor politieke kleur). Een voorbeeldfunctie op dit terrein wordt gemist.

6. Verantwoordingsdruk, indekcultuur en incidenten

Verantwoordingsdruk
Er is onvoldoende feitelijk inzicht in de mate waarin professionals aan regels moeten
voldoen.
Elke JGZ-instelling heeft te maken met een hoge verantwoordingsdruk. Datgene wat
wordt geregistreerd, levert echter te weinig antwoord op belangrijke kwaliteitsvragen
(o.a. ten aanzien van de effectiviteit). Bij de provinciaal gefinancierde jeugdzorg is
effectmonitoring wel sterk in ontwikkeling. Ook is het van belang dat gezinsvoogden
hun besluiten goed kunnen motiveren, zodat het kind, de ouders en een eventuele
opvolger van een gezinsvoogd begrijpen wat er op een bepaald moment is afgewogen
en welke risico’s er toen waren. Veel geproduceerd papier gaat over andere dingen of
betreft een herhaling van wat al bekend was.
Het is zonneklaar dat er een nergens op slaande verantwoordingsdruk is.
Gezinsvoogden denken dat dit moet voor de kinderrechter, maar niets is minder waar.
De verantwoordingsdruk is mede de oorzaak van het feit dat de effectieve tijd die aan
cliëntcontacten besteed kan worden, ontoereikend is.
Indekcultuur
90% van de bureaucratie wordt niet veroorzaakt door regels die in Den Haag worden
bedacht. De bureaucratie komt grotendeels voort uit de ‘Savannah-angst’ en
regelingen die de instellingen zelf hebben bedacht. De gezinsvoogden zijn in een
krampachtige positie gemanoeuvreerd als gevolg van alle dossieropbouw, protocollen
en (team)overleggen, waardoor zij niet meer in staat zijn tijd te investeren in het kind.
Er heerst een continue druk dat er een nieuwe ‘Savanna’ in de caseload kan zitten,
waardoor de neiging bestaat alles vast te leggen en te registreren. Het gebrek aan
risicoacceptatie is volledig doorgeslagen in bureaucratische afscherming. De
risicolijsten zijn hun doel voorbij geschoten; zij creëren een schijnveiligheid. Het zijn
managementinstrumenten geworden om bij fouten en blunders te kunnen aangeven dat
alle processtappen zijn doorlopen.
Accepteren incidenten
Er is een gedachte-/mentaliteitsverandering nodig in de maatschappij om te accepteren
dat er nu eenmaal kinderen zullen omkomen door toedoen van hun ouders. Incidenten
zijn niet uit te sluiten in dit vak. Er wordt hard gewerkt om beroepsfouten te
voorkomen, maar helaas zullen we ze moeten accepteren.

7. Professionaliteit en deskundigheid
7.1 Professionalisering

De jeugdzorg staat op het niveau van de geneeskunde in de Middeleeuwen. Er zijn
veel goede ontwikkelingen op het gebied van de professionaliteit, maar deze heeft niet
het niveau bereikt van bepaalde beroepscodes binnen de geneeskunst.
Jeugdhulpverleners zijn in het algemeen onvoldoende opgeleid. Ze weten weinig van
pedagogiek en communicatiemethoden, lezen geen vakliteratuur, krijgen geen
bijscholing en knappen bij bosjes af. De opleiding is te veel versnipperd.
In verschillende sectoren van de jeugdzorg is (verdere) professionalisering op gang
gekomen. De opleiding van professionals dient verder te worden geïntensiveerd, onder
meer met overdracht van kennis van en training in veelbelovende en effectieve
methoden bij verschillende vormen van problematiek. Dat zal op termijn zijn vruchten
afwerpen, maar gaat niet vanzelf. Beter dan nu het geval is, moet worden afgestemd
tussen zorgaanbieders en opleiders wat van toekomstige medewerkers verwacht
wordt, zodat vastgelegd kan worden wat in initiële en postinitiële opleidingen aan bod
dient te komen. Dat loopt momenteel allesbehalve synchroon en betekent zowel
overlap als tekorten.
Professionalisering van het werk gaat gepaard met (verdere) protocollering en
dientengevolge ook met enige bureaucratie De vastlegging in protocollen is nog niet
optimaal geregeld. Er zijn niet veel protocollen die betrekking hebben op bepaalde
soorten cliëntenpopulaties en een bepaald soort problematiek. Ten aanzien van
protocollering en bureaucratie bestaat enige vermoeidheid en kregeligheid. Men zou
onvoldoende aan het eigenlijke werk (primair proces) toekomen. In de residentiële
jeugdzorg worden groepsleiders steeds meer geconfronteerd met registratie-eisen,
protocollen en voorgeschreven methodieken, waarbij het lijkt of de methodieken niet
meer ondersteunend, maar richtinggevend zijn.
Het is echter een illusie te denken dat je zonder protocollen en de bijbehorende
bureaucratie professioneel werk zou kunnen afleveren.
Emancipatie van de beroepsgroep kan bijdragen aan de professionalisering, zeker als
dat gebeurt in combinatie met een wettelijk geregeld register en tuchtrecht. Er zou een
niet-vrijblijvend systeem van erkenning of accreditatie in alle sectoren van de
jeugdzorg geëffectueerd moeten worden. Beroepsverenigingen zijn via richtlijnen en
tuchtrecht hun professionele bewegingsruimte beter gaan definiëren.
7.2 Kennis en innovatie

Er is te weinig budget gegaan naar professionalisering en innovatie. Het Centrum
Jeugdgezondheid van het RIVM heeft vijf fte’s voor 4,5 miljoen kinderen.
Het kennisbeleid gericht op effectieve jeugdzorg (i.s.m. ZonMw) is succesvol. Het
budget voor onderzoek vormt een sterke prikkel voor onderzoeksinstituten en
praktijkinstellingen om intensief samen te werken en wederzijds kennis over te
dragen. Jonge academici laten zich meer dan vroeger verleiden om hun talent te
investeren in de jeugdzorg. Veel gehonoreerde projecten laten op korte termijn al
effecten zien, en dragen bij aan een positief zelfbeeld van betrokken professionals en
instellingen. Het onderzoek genereert meer en betere kennis die direct via
universiteiten en hogescholen kunnen worden overgedragen aan professionals-inopleiding.

7.3 Verloop personeel

Het verloop in de beroepsgroep is groot. Het verloop is met name in de gezinsvoogdij
– veruit het zwaarste beroep in de Jeugdbescherming – groot, de opleiding is beneden
peil, en de mensen worden veel te jong ingezet. Ervaren mensen raken gefrustreerd
door alle problemen.
Ook het verloop onder het personeel bij het BJZ is groot. Na een jaar is 50% van de
populatie weg. Er bestaan ideeën om de beroepsgroep te hervormen door meer
differentiatie in opleiding, taken en beloning aan te brengen. Bureaus Jeugdzorg zien
nog weinig mogelijkheden om dit te realiseren binnen de huidige kaders.
7.4 Bewezen effectieve methoden

Het werken met erkende en effectieve methodieken in Nederland staat nog in de
kinderschoenen. Vijf jaar geleden schatte het NJi dat ongeveer 5% van de toegepaste
methoden qua effectiviteit voldoende is onderbouwd. Daarvan wordt weer een fractie
daadwerkelijk in de praktijk gebruikt. De laatste jaren neemt de aandacht voor het
werken met effectieve methoden sterk toe. De implementatie van kennis over ‘wat
werkt’ komt daarmee langzaam op gang. De brancheorganisatie van de jeugdzorg
heeft zich verantwoordelijk gesteld voor de invoering van prestatie-indicatoren die de
resultaten van de effectiviteit van de zorg in de praktijk zichtbaar moet maken.
In de Verenigde Staten wordt al langer gewerkt met gecombineerde interventies, met
goede resultaten. Op de meest prestigieuze lijst ter wereld van de universiteit van
Colorado staan 30 programma’s die bewezen effectief zijn op de langere termijn.
Deze programma’s vinden plaats in gezinnen, scholen en wijken, waarbij
deskundigheid in gewone levens wordt geïmporteerd en niet omgekeerd.

8. Sturing en financiering
8.1 Huidige problematiek

Geen centrale visie
In de huidige praktijk ontbreekt een gezamenlijke ‘trekrichting’. Wat wij in Nederland
missen, is een door alle betrokkenen gezamenlijk gedragen pedagogisch concept van
waaruit wij onze maatregelen normeren. De overheid stuurt uiteraard op middelen,
maar niet op visie. Een goede trekrichting zou het concept van ‘democratisch
burgerschap’ kunnen zijn, zoals uitgewerkt door Micha de Winter
Geen eenduidige en consequente aansturing
Er is te weinig eenduidigheid in de aansturing. Dit wordt veroorzaakt door grote
verschillen tussen grote en kleine gemeenten en tussen provincies onderling.
Daarnaast laten de ervaringen in de afgelopen jaren (vanaf 1974) zien dat
beleidsvoornemens niet consequent zijn doorgevoerd.
Ingewikkeld stelsel
Het stelsel van jeugdzorg is er de afgelopen decennia niet simpeler op geworden, niet
voor de cliënten en niet voor de werkers. In plaats van sanering heeft er uitbreiding
plaatsgevonden: meer organisaties, meer financiers, meer verantwoordelijke
overheden. Steeds opnieuw moet er worden afgewogen en bijgesteld wie nu precies
waarvoor verantwoordelijk is. Het kan niet anders dan dat er veel zaken steeds
opnieuw en dus dubbel worden gedaan en cliënten het spoor bijster raken. In gevallen
dat het goed gaat, is dat ondanks het systeem in plaats van dankzij het systeem.
Probleem- en diagnose gestuurd
De Wjz is niet vraaggestuurd, maar probleemgestuurd. Als een cliënt een specifiek
probleem heeft, dan volgt daaruit een bepaald pad dat hij af moet lopen. Daar zit altijd
een indicatie tussen. De wet is niet cliënt- of gezinsgestuurd in die zin dat vanuit het
gezin wordt bepaald wat er nodig is.
De jeugdzorg gaat te veel uit van een diagnosegestuurde manier van werken (een
medisch model), hetgeen in strijd is met de Wjz. Deze gaat namelijk uit van het
herstel van het gewone leven.
Onduidelijke status BJZ
BJZ is geen zuiver rechtstatelijk begrip meer. In de wet staat dat BJZ een stichting is,
terwijl het in wezen een zelfstandig bestuurorgaan is. Het is opgeladen met
publiekrechtelijke bevoegdheden. We moeten de keuze maken of dit het ‘Jugendamt’
van de overheid is of niet. Het is één van beide, maar de huidige vorm wringt.
Perverse prikkels
Het stelsel kent een aantal preverse prikkels. Verwijzingen naar gespecialiseerde voorzieningen verplichten te weinig om kritisch naar de kwaliteit van het eigen aanbod te
kijken. De kosten voortvloeiend uit de doorverwijzing zijn onvoldoende transparant
en komen bij een ander werkveld en financier terecht. Wachtlijsten leiden tot extra
geld.
Wachtlijsten zijn allemaal theorie, ze zijn namelijk interessant voor het instituut. Als
je een wachtlijst hebt, dan ben je belangrijk, dus je kweekt wachtlijsten. Tevens is in
het huidige systeem sprake van inputfinanciering: er zijn zoveel bedden waarvoor je
zoveel geld krijgt en je moet ze zoveel nachten bezet houden. Dit is een perverse
prikkel.

Preventie loont niet
De kosten voor preventie en lichte hulp liggen bij de gemeente, de opbrengsten elders.
Dit geeft een verkeerde prikkel. De gescheiden financiering en aansturing zorgt er
voor dat de prikkel voor gemeenten kan ontbreken om te investeren in preventie,
aangezien de inverdieneffecten door de verminderde instroom bij de provincies of
stadsgewesten terechtkomen. Gemeenten hebben onvoldoende prikkels om een
eenduidig pakket van hulpverlening te realiseren. Voor gemeenten is het goedkoper
om snel te verwijzen naar achterliggende voorzieningen (BJZ: provincie) of 2e lijns
zorg (zorgverzekeraar) dan om goede preventieve programma’s te financieren en te
zorgen voor laagdrempelige, snelle hulp. De regelingen moeten zodanig gebundeld
worden, dat degene die aan preventie doet de last ervan moet dragen als hij dat niet
doet.
Verkokering hulpverlening
De versnippering en de bureaucratie zitten gebakken in de manier waarop de
wetgeving is georganiseerd. De versnippering is geïnstitutionaliseerd. Er bestaan
schotten tussen de verschillende vormen van hulpverlening. Bekende contra-indicaties
voor veel hulp en ondersteuning zijn: niet gemotiveerd, LVG problematiek, verslaving
en ernstige psychiatrische problematiek. Met name bij jeugdigen met ernstige
gedragsproblemen levert dit zogenoemde ‘hete-aardappel-fenomenen’ op.
Provinciaal en regionaal gefinancierde voorzieningen en AWBZ gefinancierde
voorzieningen zijn moeilijk uitwisselbaar in te zetten. Dat ligt aan de
financieringsstromen alsook aan wetgeving (andere eisen Wjz en Bopz). Zo kan een
kind te licht zijn voor de Bopz en te psychiatrisch voor de orthopedagogie.
8.2 Wel of geen systeemwijziging?

Om de noodzakelijke verbeteringen te bereiken zijn op korte termijn aanpassingen
nodig op delen van het huidige jeugdzorgstelsel. Dit is een opstap naar een integrale
herziening van het gehele stelsel die op termijn gerealiseerd kan worden. Door het
systeem te veranderen ontketen je de kwaliteit en betrokkenheid die in de uitvoering
aanwezig is. Er moet stevig worden gesaneerd in het stelsel van voorzieningen en
financiers. Moeten voorzieningen als CJG, BJZ en RvdK naast elkaar bestaan? Wat te
denken van de differentiatie en fragmentatie bij zorgaanbieders? Kan gesaneerd
worden in verantwoordelijke overheden?
De oplossing ligt niet zozeer in opnieuw een systeemwijziging, maar veel meer in
herijking, herwaardering en herpositionering van de professional. Het hart van de
jeugdzorg, dat nu uit gebouwen bestaat, moet weer gevormd worden door mensen. De
rijksoverheid moet dat tot norm zien te verheffen en instellingen daarop afrekenen.
Het gaat om een basale cultuurvisie waartegen professionals, managers, stafleden en
koepelorganisaties zich zullen verzetten.
De jeugdzorg verbetert niet door een stelselwijziging voorop te stellen. Het debat over
de jeugdzorg moet gaan over de essentialia en niet over financiering, wetgeving en
organisatie-structuren. De essentie is: wij laten het kind niet in de steek. We moeten
focussen op wat goede zorg is en dit definiëren samen met cliëntenorganisaties. Goede
zorg wordt gegeven door mensen die voldoende tijd en ruimte krijgen om een
vertrouwensrelatie met cliënten op te bouwen. Pas als dat is gebeurd, kom je aan
herinrichting van het stelsel toe. Als de oplossing van knelpunten om (gedeeltelijke)
wijziging van de wet vraagt, moet dat wel gebeuren.

8.3 Voorstellen financieel systeem: gemeenten, provincies, zorgverzekeraars

Over de eisen waaraan een nieuw financieel systeem zou moeten voldoen, zijn de
genodigden het in algemene lijnen eens. Zo is men van mening dat we toe moeten
naar een financieel systeem, waarin de juiste prikkels op de goede plek worden
gegeven. Er zou een omschakeling gemaakt moeten worden naar een systeem, waarbij
je afspraken maakt over het resultaat van de behandeling, zodat de subsidiegelden op
basis daarvan ter beschikking gesteld worden.
Voor de gespecialiseerde jeugdzorg moet sprake zijn van één financieringsstroom.
Eén stroom maakt aansturing en een integraal aanbod van intersectorale zorg
mogelijk. Wanneer alle hulp- en zorgverleners werken in hetzelfde
bekostigingsregime, moeten zij aan dezelfde verantwoordingseisen voldoen en aan het
eind van de dag hetzelfde formulier invullen. Dat betekent dat zij zich ook richten op
dezelfde doelen.
Waar sommige genodigden zich op de vlakte houden over de exacte invulling van een
nieuw systeem, hebben anderen concrete voorstellen gedaan. Deze behelzen van het
leggen van (een deel van de) verantwoordelijkheid bij de gemeenten, bij de
provincies, of bij de zorgverzekeraars. Bij alle varianten zijn kanttekeningen geplaatst.
Verantwoordelijkheid bij gemeenten
De gemeente is, als regisseur in het jeugdbeleid, verantwoordelijk om op lokaal
niveau tot een concrete invulling te komen van een sluitende zorgstructuur voor
kinderen en gezinnen. De knip tussen lokale en geïndiceerde zorg is daarbij te vaak
een vertragende en belemmerende factor. We moeten daarom toe naar ontschotting en
integrale hulpverlening voor jeugdigen en gezinnen. Het is denkbaar dat je de
verantwoordelijkheid voor de inkoop van de juiste zorg op de juiste tijd op de juiste
plek bij de gemeenten legt. Dan leg je de prikkel voor de onmiddellijke
beschikbaarheid van zorg, juist voor de zwaardere problematiek, op een betere manier
bij de gemeenten neer. De gemeenten zouden aandeelhouder en dus medeverantwoordelijk moeten zijn voor de zorginkoop voor jeugdigen.
Ambulante hulp naar gemeenten
De gemeenten zouden in de gelegenheid gesteld moeten worden de regie te voeren
over het totale ambulante aanbod binnen de zorg voor jeugd tot 23 jaar. Daarvoor is
het noodzakelijk om de provinciaal gefinancierde ambulante jeugdzorg over te
hevelen naar de gemeenten. Vanuit het CJG is er overzicht op het totale aanbod en kan
de regie gevoerd worden op casusniveau. Zo kan er op gezinsniveau maatwerk
geleverd worden en kunnen doorlopende zorglijnen ontstaan.
Vrijwillige hulp naar gemeenten
Alles in het vrijwillige kader – of dat nu lichte of zwaardere vormen van hulp zijn –
zou onder regie van de gemeenten gedaan moeten worden. Het verplichte kader zou
vanuit de provincies of het Rijk gedaan moeten worden.
Kanttekeningen
Wanneer de gemeenten verantwoordelijk worden voor de financiering, bestaan er
bedenkingen en zorgen bij de bestuurlijke kwaliteit van kleine gemeenten. Door de
kleine schaalgrootte is deze vaak kwetsbaar.
Zonder meer de geïndiceerde jeugdzorg naar gemeenten overhevelen is in de
plattelandsprovincies geen oplossing. Zo heeft de gemeente Oldambt niet het juiste

schaalniveau om zorg in te kopen. Dit moet op ‘hoger’ overheidsniveau. Kleine
gemeenten kunnen het beste op regionaal niveau werken en afspraken maken. Voor
kleinere gemeenten zal gelden dat er regionale samenwerking dient plaats te vinden.
Het is een probleem dat grotere gemeenten de aansturing gaan doen voor de kleinere
gemeenten. Daarmee geven de kleinere gemeenten de sturing uit handen. Dit beperkt
de democratische controle.
Als de financiering nog een slag verder wordt gedecentraliseerd, zullen er nog meer
bureaucratie en ingewikkelde situaties ontstaan. Het zal voor mensen lastiger worden
om een beroep te doen op de zorgaanbieder van hun voorkeur.
Verantwoordelijkheid bij provincies
Provincies hebben de juiste schaal om de kwaliteit van de gespecialiseerde zorg op
peil te brengen en te houden en de bestuurlijke positie om samenwerking en
afstemming tot stand te brengen. Door samenwerking aan te brengen, kan de provincie
van meer afstand en met overzicht dingen toevoegen en mee in kaart brengen die het
verhaal breder trekken dan één voorbeeld, één vraag, één casus Als het gemeenten
lukt om minder inkoop van zorg nodig te hebben, zou de provincie het zorggeld aan
die gemeenten ter beschikking kunnen stellen. Op dit moment leggen alle provincies
extra geld bij om het lokale veld te helpen om het preventieve deel voor elkaar te
krijgen.
Kanttekening
De jeugdzorg is ten onrechte in handen van de provincies. De provincies zijn een overbodige
bestuurslaag waar het de jeugdzorg betreft. Ruim vijftien jaar decentralisatie naar provincies
heeft inhoudelijk niets opgeleverd.

Verantwoordelijkheid bij zorgverzekeraars
Er is veel draagvlak in het veld om de uitvoering van de AWBZ over te hevelen naar
de zorgverzekeraars. Op die manier is een grotere samenhang te organiseren tussen de
Zorgverzekeringswet en de AWBZ. Gepleit wordt om ook de jeugdhulpverlening, de
jeugdgehandicaptenzorg en de jeugd-ggz onder te brengen onder het regime van de
Zorgverzekeringswet. Omdat in de Zvw overal dezelfde definities en
bekostigingseenheden worden gehanteerd, is het tot stand komen van afspraken tussen
inkoper en zorgaanbieder landelijk op dezelfde manier georganiseerd en kunnen
prestaties onderling vergeleken worden. Tenslotte is de Zorgverzekeringswet
vraaggestuurd en brengt ze minder bureaucratie met zich mee dan andere
financieringsstromen.
Kanttekening
De Zorgverzekeringswet is in essentie cliëntgericht. Deze wet verhoudt zich slecht tot
gezinnen met integrale problematiek.

9. Enkele randvoorwaarden

De voorstellen van het kabinet moeten voldoen aan de volgende voorwaarden:
- ze moeten gestoeld zijn op een aansprekende inhoudelijke visie;
- ambitieus zijn;
- praktisch van aard.
Eventuele stelselwijzigingen moeten gebaseerd zijn op zorginhoudelijke uitgangspunten (een
visie hoe je mensen het beste kunt helpen), en niet op (vermeende) organisatiefouten, gebrek
aan samenwerking of bureaucratie. In alle maatregelen met betrekking tot jeugdzorg dient het
ontwikkelingsbelang van het kind de doorslaggevende maatstaf te zijn. De jeugdzorg moet
gebaseerd zijn op het Internationale verdrag inzake de rechten van het Kind (IVRK).

Stabiel beleid met landelijke kaders
Het is van belang om de landelijke kaders op elkaar af te stemmen en daarin
samenhang aan te brengen en voor stabiliteit te zorgen. Het buitenland laat zien dat
decentralisatie van verantwoordelijkheden en bevoegdheden in de jeugdzorg tot
kwaliteitsverbetering leidt, mits dat gepaard gaat met een duidelijk en concreet
landelijk kader dat de koers, de verantwoordelijkheden, de randvoorwaarden en de
gewenste resultaten helder neerzet. Met name het laatste (de gewenste resultaten) is
een onderbelicht facet in ons land. Het duurt ongeveer tien jaar voordat de vraag of het
beoogde effect is behaald, kan worden beantwoord.
Kwaliteitstrajecten en stelselherzieningen zijn zaken van lange adem. Ingrijpen in
institutionele belangen, in stromen, in dingen die mensen gewend zijn, vraagt om
consistentie en om meerjarig met elkaar optrekken. Als de politiek wil slagen om in
het stelsel verbetering te brengen is een stabiel beleid nodig dat het speelveld van de
uiteenlopende belangen in het veld consequent in goede banen leidt.