Toekomst 3,5 GHz-band
Behoeftepeiling en internationale vergelijking

17 augustus 2018
Ir. Freek Kuipéri
mr. Fritzi Reijerman
Met medewerking van:
Ir. drs. Ton Meuleman
Ir. Maarten Noordink
0

Samenvatting
Aanleiding en scope
In december 2017 is in de Europese Telecomraad vastgesteld dat een aantal
frequentiebanden, waaronder de 3,5 GHz-band, tijdig beschikbaar dienen te
worden gesteld voor 5G. De staatsecretaris van Economische Zaken en Klimaat
(hierna: EZK) heeft aan de Tweede Kamer toegezegd voor het einde van 2018
met een besluit te komen over de toekomstige verdeling van de 3,5 GHz-band.
Om een goed geïnformeerd besluit te kunnen nemen, heeft het ministerie van
EZK aan KWINK groep gevraagd een behoeftepeiling voor de 3,5 GHz-band uit te
voeren en een internationale vergelijking te maken van de toekomstige verdeling
van de 3,5 GHz-band in tien Europese landen.
Om tot een besluit over de toekomstige verdeling van de 3,5 GHz-band te komen,
worden nog twee andere onderzoeken uitgevoerd:
• Agentschap Telecom doet onderzoek naar het feitelijke huidige
(commerciële) gebruik van de 3,5 GHz-band en migratiemogelijkheden
voor dit gebruik;
• TNO voert in samenwerking met de ministeries van EZK, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (hierna: BZK) en Defensie een onderzoek uit
naar het effect van de uitrol van toekomstige 5G-netwerken op de
satellietinterceptie door inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
De migratiemogelijkheden van huidige gebruikers en de behoefte aan
frequentieruimte in de 3,5 GHz-band van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
vallen daarom buiten de scope van dit onderzoek.

Aanpak
Op basis van de internationale vergelijking en de geïdentificeerde behoeften
hebben we vier hoofdvarianten voor de toekomstige verdeling van de band
opgesteld. Per hoofdvariant hebben we de voor- en nadelen geanalyseerd en
hebben we onderzocht hoe de varianten zich verhouden tot een aantal
uitgangspunten voor telecombeleid.
Behoeften
Op basis van de behoeftepeiling hebben we zes behoeften aan frequentieruimte
gedefinieerd van huidige en potentiële vergunninghouders in de 3,5 GHz-band,
hieronder in willekeurige volgorde opgenomen:
Enhanced Mobile Broadband (hierna: EMB): een grote datavraag in de
maatschappij waarin via de uitrol van een 5G-netwerk voorzien zou kunnen
worden.
Bedrijfskritische communicatie: een behoefte van veelal grote bedrijven voor
communicatietoepassingen die essentieel zijn voor de continuïteit van de
bedrijfsprocessen en waarvoor daarom hoge betrouwbaarheid en
afscherming van het netwerk belangrijk zijn.
Lokale Openbare Orde en Veiligheid (OOV): een behoefte van veelal grote
gemeenten die een gesloten communicatiesysteem nodig hebben voor met
name cameratoezicht, waarvoor een hoge betrouwbaarheid en afscherming
van het netwerk van belang zijn.
Breedband in het buitengebied: een behoefte van bedrijven en bewoners van
het buitengebied, waar een breedband internetverbinding nog ontbreekt.
Bijvoorbeeld door Fixed Wireless Access (hierna: FWA) aan te bieden.
Satellietcommunicatie: een behoefte van bedrijven die civiele
satellietdiensten (bijvoorbeeld noodcommunicatie voor scheepvaart en
communicatie in afgelegen gebieden) aanbieden en de 3,5 GHz-band
gebruiken voor een Space to Earth feederlink (ontvangst van signaal uit de
ruimte).

1

Massive Internet of Things (hierna: Massive IoT): een behoefte van tal van
eindgebruikers die in de toekomst gebruik kunnen maken van apparaten die
via het internet communiceren (Machine-to-Machine communicatie). De
3,5 GHz-band is specifiek geschikt om te voorzien in behoefte naar Massive
IoT waarvoor een low latency (de mogelijkheid tot het verwerken van een
grote datavraag), een landelijk dekkend netwerk en een hoge
betrouwbaarheid van het netwerk van belang is.
We concluderen dat deze zes behoeften te categoriseren zijn in drie vragen om
frequentieruimte: lokale frequentieruimte voor één of enkele opstelpunten,
landelijke dekkende frequentieruimte en een beschermingszone om civiele
satellietcommunicatie mogelijk te maken.
Vraag naar lokale frequentieruimte ten behoeve van bedrijfskritische
netwerken, lokale oplossingen voor OOV en breedband in het buitengebied.
Om te voorzien in netwerken voor bedrijfskritische communicatie, lokale OOVcommunicatie en breedband in het buitengebied is er behoefte aan lokale
frequentieruimte in de 3,5 GHz-band. De 3,5 GHz-band is momenteel door
verschillende gemeenten en bedrijven in gebruik om in deze behoeften te
voorzien. Op basis van de behoeftepeiling concluderen we dat de komende jaren
een bandbreedte van 40 MHz per partij voldoende is om in de behoefte te
voorzien. Dit blijkt tevens uit eerder onderzoek. Op de langere termijn (vijf tot
tien jaar) is mogelijk meer bandbreedte nodig, omdat partijen aangeven dat de
datavraag verder zal toenemen.
Er zijn een aantal locaties in Nederland waar meer dan één partij behoefte heeft
aan lokale frequentieruimte (voornamelijk in grote steden en mainports). Op
basis van de behoeftepeiling concluderen we dat er geen locaties zijn waar meer
dan drie partijen naast elkaar een behoefte hebben aan 40 MHz spectrum voor

1

Een guard band is een stuk frequentiespectrum dat tussen twee netwerken wordt vrijgehouden om
te voorkomen dat netwerken elkaar storen.

lokale netwerken. Het valt echter niet uit te sluiten dat er (in de toekomst) meer
partijen een dergelijke behoefte hebben.
Om meerdere partijen op dezelfde locatie te kunnen voorzien in hun individuele
behoefte, zal elke partij afzonderlijk beschikking moeten krijgen over
frequentiespectrum. Bij de verdeling moet rekening gehouden worden met
eventuele onderlinge storing. Wanneer het niet mogelijk is om individuele
netwerken te synchroniseren, zijn er mitigerende maatregelen (zoals guard
bands1) nodig om deze storingen te voorkomen.
Vraag naar landelijk dekkende frequentieruimte voor de toekomstige uitrol van
5G.
Mobiele Network Operators (MNO’s) geven aan landelijk 5G te willen uitrollen in
de 3,5 GHz-band om te voorzien in de behoefte aan EMB, Massive IoTtoepassingen en afschermde netwerken voor bedrijfskritische communicatie
door middel van network slicing. Ook geven MNO’s aan met 5G te kunnen
voorzien in breedband in het buitengebied en specifieke oplossingen voor de
OOV-sector. MNO’s geven aan behoefte te hebben aan een bandbreedte van
100 MHz per MNO om dit te kunnen realiseren. Zij geven aan dat deze behoefte
er tussen 2020 en 2022 is. De verwachting is dat er maximaal vier MNO’s zijn die
op landelijke schaal 5G willen uitrollen.
De gewenste bandbreedte van 100 MHz per MNO komt overeen met de
maximale bandbreedte van een blok (carrier) die is gedefinieerd in release 15 van
de 3GPP.2 De mogelijkheden van 5G kunnen dus maximaal worden benut met
aaneengesloten blokken van 100 MHz per MNO. De European Conference of
Postal and Telecommunications Administrations heeft naar aanleiding hiervan de
aanbeveling aan nationale overheden gedaan om zoveel mogelijke

2

Zie tabel 4.2.1. op pagina 13 van Release 15 (General aspects for UE RF for NR) van 3GPP in juni
2018. Voor de banden n77 en n78 zijn bandbreedtes van 10 MHz, 15 MHz, 20 MHz, 40 MHz, 50 MHz,
60 MHz, 80 MHz en 100 MHz gedefinieerd.

2

aaneengesloten spectrum voor 5G beschikbaar te stellen en minimaal drie keer
50 MHz aaneengesloten spectrum beschikbaar te stellen.
Initieel zal de 3,5 GHz-band worden ingezet om te voorzien in de toenemende
datavraag (EMB). De behoefte aan spectrumcapaciteit om in EMB te voorzien zal
dus niet direct 100 MHz zijn, maar evenredig met de groei van de datavraag
toenemen. Naast EMB is de 3,5 GHz-band bij geschikt om te voorzien in
toepassingen die vragen om hoge datasnelheden, low latency en een hoge
betrouwbaarheid. Er zijn verschillende verticals waarvoor toepassingen met deze
vereisten worden ontwikkeld (automotive, health, industrie, et cetera).
Producenten van ecosystemen en ontwikkelaars van toepassingen hebben in de
behoeftepeiling aangegeven te verwachten dat toepassingen voor verticals
tussen 2022 en 2023 beschikbaar zullen zijn. Het is momenteel nog onduidelijk
welke toepassingen dit precies zal betreffen en of ze daadwerkelijk om een
dusdanig hoge datasnelheid vragen dat carriers van 100 MHz nodig of wenselijk
zijn. Het is dus ook nog onduidelijk wat het gevolg zal zijn van een
beschikbaarheid van aaneengesloten spectrum van minder dan 100 MHz per
MNO. Mogelijk zijn complexere of dichtere netwerken nodig (wat een hogere
investering vergt) en/of kan in mindere kwaliteit in bepaalde toepassingen
worden voorzien.
In acht van de tien landen onderzochte landen is frequentieruimte reeds
verdeeld, zijn plannen voor de verdeling vastgesteld of zijn de plannen in
consultatie.3 Deze landen maken substantiële delen van de 3,5 GHz-band vrij voor
5G: minimaal 300 MHz wanneer plannen voor de gehele band zijn gepubliceerd.
Uitgaande van drie tot vier MNO’s per land zal de beschikbare bandbreedte per
MNO 75 MHz of meer zijn.4 Momenteel is de verwachting dat de 3,5 GHz-band in
deze acht landen uiterlijk in 2022 beschikbaar zal zijn.

3 Het betreft België, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italië, Oostenrijk, Verenigd Koninkrijk en Zweden.

MNO’s geven aan dat 5G het mogelijk maakt door middel van bijvoorbeeld
network slicing in netwerken voor bedrijfskritische communicatie of lokale OOVtoepassingen te voorzien. Of vraag en aanbod voor deze toepassingen elkaar
zullen vinden, is onzeker en hangt bijvoorbeeld af van de businesscase en de
mogelijkheden om binnen het netwerk van de MNO in de door een bedrijf
gewenste configuratie te voorzien.
Vraag naar een beschermingszone voor een deel van de frequentieruimte om
civiele satellietcommunicatie mogelijk te maken
De 3,5 GHz-band wordt in Nederland door in ieder geval één partij ingezet voor
civiele satellietcommunicatie. Het gaat om een Space to Earth feederlink die
wordt ingezet om informatie van de satelliet naar een grondstation te verzenden.
De feederlink maakt gebruik van het banddeel tussen de 3.550 MHz en 3.674
MHz. Aangegeven is dat de verwachting is dat de satelliet tot 2042 operationeel
is. Om het signaal te kunnen ontvangen dient storing te worden voorkomen en
kan een beperking aan frequentiegebruik van het betreffende banddeel door
derden noodzakelijk zijn (geografisch of door separatie tussen de frequenties:
een guard band).
Varianten
We hebben vier hoofdvarianten voor de toekomstige verdeling van de 3,5 GHzband gedefinieerd waarin de verschillende typen vraag naar frequentieruimte al
dan niet plek krijgen:
Landelijk. Een volledig verdeling van de 3,5 GHz-band in landelijke lagen;
Landelijk – lokaal. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling. De
lokale verdeling komt in deze variant tot stand door middel van de uitgifte van
vergunningen voor individuele opstelpunten;
Regionaal. Een regionale verdeling van Nederland in twee of meer regio’s
waarbij vergunningen in een regio kunnen worden verworven. Daarbij is het
4 Er zijn landen waar geen cap (maximum bandbreedte per MNO) is gesteld waardoor het in die

landen ook zo zou kunnen zijn dat er MNO’s zijn die minder of geen bandbreedte verwerven.

3

mogelijk in een bepaald gebied beperkingen op te leggen voor civiele
satellietcommunicatie;
Combinatie. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling met
ruimte voor satellietcommunicatie. Daarbij is aangenomen dat in een bepaald
gebied beperkingen worden opgelegd om civiele satellietcommunicatie te
beschermen. Hoe groot dit gebied moet zijn een specifieke situatie zal
moeten blijken uit vervolgonderzoek. Een aanpassing op deze variant kan een
volledige landelijke verdeling zijn met geografische beperkingen voor
satellietcommunicatie.
Uiteraard zijn er variaties op deze hoofdvarianten mogelijk.
Conclusies
Europees is de 3,5 GHz-band benoemd als de band tussen de 1 en 6 GHz voor de
initiële uitrol van 5G. Bepaald is dat tijdig spectrum beschikbaar dient te komen
voor de uitrol van 5G. In acht van de tien landen onderzochte landen is
frequentieruimte reeds verdeeld, zijn plannen voor de verdeling vastgesteld of
zijn de plannen in consultatie. Het is dan ook zeer aannemelijk dat ecosystemen 5
voor 5G als eerste in de 3,5 GHz-band beschikbaar zullen komen.
De beschikbare bandbreedte in de 3,5 GHz is onvoldoende om in alle in dit
onderzoek geïdentificeerde behoeften aan bandbreedte te voorzien. Bij de
verdeling van de 3,5 GHz-band moeten dus een aantal keuzes worden gemaakt.
Bij het maken van deze keuzes, staan twee afwegingen centraal:
• Wordt gekozen voor een lokale, regionale of landelijke verdeling van de
3,5 GHz-band?
• Wordt in de 3,5 GHz-band wel of geen ruimte gereserveerd voor
satellietgebruik?

Op basis van deze afwegingen en de keuzes in andere landen hebben we vier
hoofdvarianten gedefinieerd. Een analyse van de voor- en nadelen van de
hoofdvarianten, bezien vanuit het oogpunt van de geïdentificeerde behoeften
laat zien dat geen van de varianten duidelijk het beste voorziet in alle behoeften.
Elke verdeling is dus suboptimaal en vraagt om een weging van economische en
maatschappelijke belangen, zodat doelmatig (effectief en efficiënt)
frequentiegebruik mogelijk is. In de huidige marktstructuur is het aannemelijk dat
door middel van een landelijke verdeling in de maximale economische belangen
kan worden voorzien (eerste variant). Echter, rekening houdend met de
maatschappelijke belangen dienen daarbij twee kanttekeningen te worden
geplaatst. Ten eerste constateren we dat het onzeker is hoe vraag en aanbod met
betrekking tot 5G zich in de toekomst zullen ontwikkelen. Zo zouden er nieuwe
technologieën en toepassingen op de markt kunnen komen die vragen om
alternatieve marktstructuren. Om te voorkomen dat padafhankelijkheid (een
keuze voor een bepaalde verdeling nu leidt tot het uitsluiten van mogelijkheden
in de toekomst) optreedt is het wenselijk enige mate van flexibiliteit te
behouden. Ten tweede is onzeker of in alle maatschappelijke belangen waarin
momenteel wordt voorzien in de 3,5 GHz-band, zal worden blijven voorzien door
middel van bijvoorbeeld network slicing via 5G-netwerken. Gezien de
doelstellingen in de Nota Frequentiebeleid is het wenselijk om een alternatief te
bieden voor het geval de 5G-netwerken van MNO’s niet (volledig) aan de
maatschappelijke belangen tegemoetkomen.
Om de gewenste flexibiliteit en alternatieven te bieden, onderscheiden we twee
kansrijke mogelijkheden:
• Een deel van de 3,5 GHz-band reserveren voor lokaal gebruik. Door een
deel lokaal beschikbaar te stellen wordt gekozen voor de tweede variant.
Individuele partijen kunnen door middel van vergunningen voor één of

5 Met ecosystemen bedoelen we de beschikbaarheid van technologiestandaarden,

netwerkapparatuur en devices/randapparatuur.

4

enkele lokale opstelpunten in een behoefte te worden voorzien. Dit kan
als alternatief dienen indien de dienstverlening via het 5G-netwerk van
een MNO niet tot stand komt. Daarnaast biedt dit flexibiliteit in de
marktstructuur, omdat niet voor één wijze van verdeling wordt gekozen,
waardoor mogelijke nieuwe product-marktcombinaties kunnen ontstaan.
In een aantal onderzochte Europese landen wordt ook voor een dergelijke
verdeling gekozen (Duitsland, Ierland, Frankrijk en België). Een lokale
vergunning zou voor een relatief beperkte looptijd (enkele jaren) of in
combinatie met een use-it or lose-it clausule kunnen worden uitgegeven
om te borgen dat frequentieruimte opnieuw beschikbaar komt als een
partij de frequenties niet benut. Een belangrijk nadeel van het beschikbaar
stellen van een deel van de band voor lokaal gebruik is dat het aantal
partijen dat op dezelfde geografische locatie een eigen netwerk in gebruik
kan nemen, beperkt is. Door bijvoorbeeld 80 MHz beschikbaar te stellen
kunnen op dezelfde geografische locatie maximaal twee partijen in hun
behoefte worden voorzien, mits afspraken gemaakt worden over
synchronisatie. Indien synchronisatie niet mogelijk is (bijvoorbeeld omdat
de eisen aan verhouding uplink/downlink verschillen of omdat
verschillende technologieën gebruikt worden is de beschikbare netto
frequentieruimte kleiner dan 40 MHz omdat dan rekening zal moeten
worden gehouden met beperkingen aan de randen van het spectrum
(guard bands).
• Micro licensing. Door middel micro licensing, bijvoorbeeld met behulp van
geautomatiseerd Licensed Shared Access (hierna: LSA) is het mogelijk voor
(delen van) de 3,5 GHz-band afspraken te maken over verschillende
prioriteitslagen in het spectrum. Dit biedt mogelijkheden om
vergunningen uit te geven aan partijen met die gebruik kunnen maken van
het spectrum op het moment dat degene met meer prioriteit minder
spectrum nodig heeft. In de Verenigde Staten wordt een dergelijk model
ingezet voor de uitgifte van vergunningen in de 3,5 GHz-band. Nadelen
van dit model zijn de relatieve complexiteit om een dergelijk systeem in te
richten.

Of civiele satellietcommunicatie in de 3,5 GHz-band wel of niet mogelijk is in
combinatie met een landelijk 5G netwerk is aanvullend onderzoek nodig. In
Duitsland, waar ook civiele satellietcommunicatie plaatsvindt in de 3,5 GHz-band,
wordt een beschermingszone van twintig kilometer in de hoofdstraalrichting en
vijf kilometer in de andere richtingen gehanteerd. Hierbij wordt de kanttekening
gemaakt dat de exacte behoefte aan bescherming voor satellietcommunicatie
afhankelijk is van topografie en morfologie in het betreffende gebied en de
Duitse situatie dus niet één-op-één kan worden overgenomen.
Aanbevelingen
Op basis van het onderzoek doen we de volgende aanbevelingen:
We bevelen aan een substantieel deel van de 3,5 GHz-band landelijk
beschikbaar te stellen. De 3,5 GHz-band zal in Europa de eerste
frequentieband zijn waar grote bandbreedtes beschikbaar komen en
waarvoor ecosystemen voor 5G (zowel voor EMB als Massive IoT) in
ontwikkeling zijn. We bevelen aan de Europese ontwikkelingen te volgen
zodat 5G ook in Nederland in de 3,5 GHz-band kan worden uitgerold. Voor 5G
heeft in Nederland een landelijke verdeling de voorkeur boven een regionale
indeling vanwege de relatief hoge bevolkingsdichtheid in Nederland en de
verwevenheid van rurale en stedelijke gebieden. Op basis van de
internationale vergelijking en de aanbevelingen van Europese en
internationale organisaties, constateren we dat een verdeling in
aaneengesloten bandbreedtes van tussen de 80 MHz en 100 MHz het meest
gebruikelijk is. Technisch is een aaneengesloten bandbreedte van 100 MHz de
optimale verdeling om het maximale potentieel van 5G te benutten. Dat blijkt
ook uit de reacties op de behoeftepeiling van technologiebedrijven, die
netwerkapparatuur en devices produceren. Aaneengesloten blokken van 50
MHz per MNO wordt beschouwd als het minimum om een uitrol van 5G
mogelijk te maken. Het is raadzaam om het spectrum uiterlijk in 2021
beschikbaar te stellen, zodat toepassingen in 2022 in gebruik kunnen worden
genomen.

5

We bevelen aan om aanvullende instrumenten in te zetten om te borgen
dat in maatschappelijke belangen wordt voorzien en zodat flexibiliteit in de
marktstructuur kan worden geboden. Het is onzeker hoe 5G-toepassingen
zich in de toekomst zullen ontwikkelen en het is onzeker of maatschappelijke
belangen maximaal worden geborgd als de 3,5 GHz-band volledig landelijk
beschikbaar wordt gesteld. Daarom adviseren we te onderzoeken of het in
Nederland mogelijk is de 3,5 GHz-band door middel van LSA in verschillende
prioriteitslagen beschikbaar te stellen of een deel van de 3,5 GHz-band te
reserveren voor lokaal gebruik dat niet tot stand komt via het 5G-netwerk van
MNO’s (tweede variant).
We bevelen aan nader onderzoek te doen om de omvang van een
beschermingszone voor civiele satellietcommunicatie in Nederland vast te
stellen. De impact van het beschermen van civiele satellietcommunicatie
hangt in grote mate af van de omvang van de beschermingszone. Er is nader
onderzoek nodig om vast te stellen welke bescherming (bijvoorbeeld welke
geografische gebied) nodig is om civiele satellietcommunicatie mogelijk te
maken. Daarbij merken we op dat de baten van civiele satellietcommunicatie
internationaal zijn en het daarom aan te bevelen is om in internationaal
verband naar oplossingen te zoeken.

6

3.8. Analyse behoefte aan frequentieruimte

Inhoud
Samenvatting

1

1. Inleiding

9

1.1. Aanleiding

9

1.2. Onderzoeksvragen en scope

9

1.3. Onderzoeksaanpak

10

1.3.1. Behoeftepeiling

10

1.3.2. Internationale vergelijking

10

1.4. Leeswijzer
2. Huidige situatie

11
12

2.1. Huidige vergunninghouders

12

2.2. Overig gebruik

13

3. Behoeften in de 3,5 GHz-band

23

3.8.1. Landelijke dekking

23

3.8.2. Lokaal frequentiegebruik

24

3.8.3. Bescherming civiele satellietcommunicatie

25

3.9. Conclusie
4. Varianten

25
27

4.1. Beslissingskader

27

4.2. Varianten

27

4.2.1. Variant 1: Landelijk

28

4.2.2. Variant 2: Landelijk - lokaal

28

4.2.3. Variant 3: (deels) Regionaal

30

4.2.4. Variant 4: Combinatie

30

4.3. Conclusie
5. Analyse varianten – behoeften

31
33

5.1. Variant 1: Landelijk

33

14

5.2. Variant 2: Landelijk – lokaal

35

3.1. Geïdentificeerde behoeften

14

5.3. Variant 3: (deels) Regionaal

36

3.2. Enhanced Mobile Broadband

15

5.4. Variant 4: Combinatie

38

3.3. Bedrijfskritische communicatie

16

5.5. Conclusie

39

3.4. Lokale OOV

18

3.5. Breedband in het buitengebied

20

3.6. Satellietcommunicatie

21

3.7. Massive IoT: low latency

22

6. Analyse varianten – uitgangspunten

41

6.1. Uitgangspunten

41

6.2. Varianten

42

6.2.1. Variant 1: Landelijk

42

7

6.2.2. Variant 2: Landelijk – lokaal

43

6.2.3. Variant 3: (deels) Regionaal

44

6.2.4. Variant 4: Combinatie

44

6.3. Conclusie

45

7. Conclusies en aanbevelingen

47

7.1. Conclusies

47

7.2. Aanbevelingen

51

Bijlage I. Overzicht betrokkenen

53

Bijlage II. Lijst met afkortingen

55

Bijlage III. Internationale vergelijking

56

8

1. Inleiding
We beschrijven in dit hoofdstuk de onderzoeksvragen en de onderzoeksaanpak
die aan dit rapport ten grondslag liggen. In het onderzoek staat de 3,5 GHz-band
(de frequentieband tussen 3400 MHz en 3800 MHz) centraal. Het onderzoek
bestaat uit een behoeftepeiling en een internationale vergelijking van tien
Europese landen. We beschrijven in paragraaf 1.1 de aanleiding en achtergrond
van het onderzoek. Vervolgens lichten we in paragraaf 1.2 de onderzoeksvragen
en de scope van het onderzoek toe. In paragraaf 1.3 beschrijven we de
gehanteerde aanpak om deze onderzoeksvragen te beantwoorden. Tot slot is in
paragraaf 1.4 een leeswijzer voor dit rapport opgenomen.

1.1. Aanleiding
In 2008 heeft de Europese Commissie een beschikking afgegeven voor de
harmonisatie van de 3,5 GHz-band voor mobiele communicatie.6 Nederland heeft
in 2011 en 2014 de beschikking geïmplementeerd door het Nationaal
Frequentieplan te wijzigen voor respectievelijk het banddeel 3.400 – 3.600 MHz7
en het banddeel 3.600 – 3.800 MHz.8 Uitzondering ten opzichte van de
beschikking van de Europese Commissie vormt het gebied boven de lijn
Amsterdam – Zwolle (de HOL-008 lijn) in het banddeel 3.400 – 3.600 MHz in
verband met de bescherming van de satellietinterceptie in Burum door Defensie
en de inlichtingendiensten.
In december 2017 is in de Europese Telecomraad vastgesteld dat een aantal
frequentiebanden, waaronder de 3,5 GHz-band, tijdig beschikbaar dienen te
6 2008/411/EG.

worden gesteld voor 5G. 9 De Staatsecretaris van Economische Zaken en Klimaat
(hierna: EZK) heeft aan de Tweede Kamer toegezegd voor het einde van 2018
met een besluit te komen over de toekomstige verdeling van de 3,5 GHz-band. 10
Om een goed geïnformeerd besluit te kunnen nemen, heeft het ministerie van
EZK aan KWINK groep gevraagd een behoeftepeiling voor de 3,5 GHz-band uit te
voeren en een internationale vergelijking te maken van de toekomstige verdeling
van de 3,5 GHz-band in tien Europese landen.

1.2. Onderzoeksvragen en scope
Onderzoeksvragen
We hebben de volgende onderzoeksvragen gehanteerd in het onderzoek:
Internationale vergelijking. Hoe gaan omliggende landen om met de
toekomstige uitgifte in de 3,5 GHz-band?
Behoeftepeiling. Welke toekomstige behoefte is er bij huidige
gebruikers/vergunningshouders en mogelijke andere partijen aan
frequentieruimte in de 3,5 GHz-band en op welke wijze kan een afweging
worden gemaakt tussen deze behoeften ten behoeve van specifieke
frequentietoewijzing?
Scope en andere onderzoeken
Om tot een besluit over de toekomstige verdeling van de 3,5 GHz-band te komen
laat het ministerie van EZK nog twee andere onderzoeken uitvoeren:
• Agentschap Telecom doet onderzoek naar het feitelijke huidige
commerciële gebruik van de 3,5 GHz-band en migratiemogelijkheden voor
dit gebruik;

10 Zie: Kamerbrief bij het Actieplan Digitale Connectiviteit van 2 juli 2018.

7

Stcrt 2011, nr. 8903.
8 Stcrt 2014, nr. 18153.
9 Zie: https://www.mkm.ee/sites/default/files/8.a_b_aob_5g_roadmap_final.pdf.

9

• TNO voert in samenwerking met de ministeries van EZK, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en Defensie een onderzoek uit naar de
effecten van de toekomstige uitrol van 5G-netwerken op de
satellietinterceptie door inlichtingen- en veiligheidsdiensten.11

c. Toetsing behoeftepeiling bij experts.
Uitsturen online behoeftepeiling en verzamelen reacties. De behoeftepeiling
is verstuurd aan huidige vergunninghouders, een selectie van gemeenten en
provincies12, Mobiele Netwerk Operators (hierna: MNO’s), een selectie van
leden van BTG, een aantal leveranciers van technologische oplossingen en
gebruikers van de 3,5 GHz-band voor civiele satellietcommunicatie. De
behoeftepeiling stond uit tussen 31 mei 2018 en 18 juni 2018. In die periode
is één maal een herinnering verstuurd. In totaal hebben 36 bedrijven
gereageerd op de behoeftepeiling. Een overzicht van de bedrijven die hebben
gereageerd is opgenomen in bijlage I. Met KPN, T-Mobile en Greenet is
aanvullend een gesprek gevoerd ter toelichting op de antwoorden op de
behoeftepeiling.
Analyse uitkomsten behoeftepeiling. Nadat de resultaten zijn verzameld, zijn
deze geanalyseerd. We hebben een aantal hoofdvarianten voor de
toekomstige verdeling gedefinieerd en de effecten van deze varianten op de
behoeften geanalyseerd. Daarnaast zijn de effecten van deze varianten op
een aantal uitgangspunten van telecombeleid geanalyseerd.
Toetsing. De resultaten van de behoeftepeiling en de analyses zijn in
verschillende ronden getoetst:13
a. Bijeenkomst met experts;
b. Bijeenkomst met de begeleidingscommissie;
c. Twee stakeholderbijeenkomsten.

Migratiemogelijkheden van huidige gebruikers en het gebruik van en de behoefte
in de 3,5 GHz-band voor satellietinterceptie door inlichtingen- en
veiligheidsdiensten liggen daarom buiten de scope van deze behoeftepeiling.

1.3. Onderzoeksaanpak
In de aanpak van dit onderzoek hebben we onderscheid gemaakt tussen de
behoeftepeiling en de internationale vergelijking. Per onderdeel beschrijven we
in de volgende paragrafen de stappen in de aanpak.

1.3.1. Behoeftepeiling
In de behoeftepeiling hebben we de volgende aanpak gehanteerd:
Verkennend onderzoek. We zijn gestart met een verkennend onderzoek. Het
doel van het verkennende onderzoek was om te komen tot de juiste vragen
voor de online behoeftepeiling en om partijen te identificeren die mogelijk
een behoefte hebben aan frequentieruimte in de 3,5 GHz-band. Het
verkennende onderzoek bestond uit de volgende stappen:
a. Documentstudie.
b. Verkennende gesprekken met het ministerie van EZK, Agentschap
Telecom, Nederland ICT, Branchevereniging ICT en Telecommunicatie
Grootgebruikers (hierna: BTG), de plattelandsgemeenten (P10), Inmarsat
en Huawei.
11

Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24095-438.html.

1.3.2. Internationale vergelijking
Selectie van landen
Het ministerie van EZK heeft ons gevraagd in ieder geval Duitsland, Frankrijk en
Ierland mee te nemen in de internationale vergelijking. Daarnaast hebben we de

13

In bijlage I is opgenomen wie bij deze bijeenkomsten aanwezig waren.

12 Het betreft hier gemeenten en provincies met relatief veel buitengebied en een aantal grote

gemeenten.

10

volgende uitgangspunten gehanteerd om tot een selectie van tien landen te
komen:
• Landen binnen de Europese Unie (hierna: EU) met vergelijkbare geografie:
België en Denemarken;
• Landen binnen de EU met vergelijkbare marktordening: Zweden en
Oostenrijk;
• Landen binnen de EU met alternatieve marktordening: Italië;
• Landen in de regio die (binnenkort) geen deel uitmaken van de EU:
Verenigd Koninkrijk en Zwitserland.

In bijlage I hebben we een overzicht opgenomen met partijen die hebben
gereageerd op de behoeftepeiling en een overzicht van de deelnemers aan de
verschillende bijeenkomsten. In bijlage II hebben we een overzicht met
afkortingen opgenomen. In bijlage III zijn de resultaten van de internationale
vergelijking beschreven.

Stappen internationale vergelijking
We zijn de internationale vergelijking gestart met het verzamelen en bestuderen
van openbare documenten over de situatie en de toekomstige verdeling van de
3,5 GHz-band in de tien landen. Vervolgens hebben we geïnventariseerd welke
informatie ontbrak en is een aanvullend informatieverzoek aan regulerende
autoriteiten in de betreffende landen verstuurd.

1.4. Leeswijzer
In het vervolg van dit rapport beschrijven we de resultaten van de
behoeftepeiling en de internationale vergelijking. We starten in hoofdstuk 2 met
een beschrijving van de huidige situatie zodat duidelijk wordt in welke behoefte
de 3,5 GHz-band momenteel voorziet. In hoofdstuk 3 beschrijven we de zes
behoeften die we hebben geïdentificeerd op basis van de behoeftepeiling. In
hoofdstuk 4 definiëren we vier mogelijke hoofdvarianten voor de toekomstige
accommodatie van de verschillende behoeften. Daarbij baseren we ons op de
belangrijkste keuzemogelijkheden en de situatie in de andere onderzochte
Europese landen. In hoofdstuk 5 en 6 analyseren we de gevolgen van de
verschillende varianten op respectievelijk de geïdentificeerde behoeften en op
een aantal uitgangspunten voor telecombeleid. Tot slot komen we in hoofdstuk 7
tot onze conclusies en aanbevelingen.

11

Band

2. Huidige situatie

Looptijd

t/m 2026

3.500 MHz

We zijn dit onderzoek gestart met een analyse van het huidige gebruik van de
3,5 GHz-band. In paragraaf 2.1 zijn de huidige vergunninghouders beschreven.
Vervolgens wordt in paragraaf 2.2 aandacht besteed aan overig gebruik van de
3,5 GHz-band.

Lokale OOV

Rotterdam World Gateway,

Bedrijfskritische

VCS international, Voorhout

communicatie

Alcadis (t/m 2019)
3.500 tot

t/m 2026

3.600 MHz
3.600 tot

De 3,5 GHz-band wordt op dit moment lokaal vergund ten zuiden van de lijn
Amsterdam – Zwolle. Met het begrip ‘lokaal’ wordt bedoeld dat individuele
vergunningen per opstelpunt worden afgegeven op volgorde van binnenkomst
van de aanvragen.14 Deze lijn waarborgt de bescherming van de
satellietinterceptie door het grondstation in Burum, dat onder andere door de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten wordt gebruikt.15 Deze lijn wordt de HOL008lijn genoemd.

Zie: Nationaal Frequentieregister en Nationaal Frequentieplan.

Gemeente Utrecht,

Data Connection (t/m 2019),

2.1. Huidige vergunninghouders

14

Toepassingen

vergunningen
3.410 tot

In tabel 1 zijn de vergunninghouders in de 3,5 GHz-band opgenomen. De band is
in de tabel opgedeeld in vier delen van 100 MHz. Uitzondering is de band tussen
3.400 en 3.500 MHz, die begint bij 3.410 MHz omdat de ruimte tussen 3.400 en
3.410 MHz is gereserveerd voor separatie met de radioplaatsbepaling in het
banddeel onder de 3.400 MHz. In de meest rechterkolom zijn de toepassingen
benoemd waarvoor de vergunningen worden ingezet.

Vergunninghouders

t/m 2022

3.700 MHz

Hillsafety (t/m 2022),

Breedband

Greenet, KPN, Brightfiber,

buitengebied

Venus & Mercury Telecom

Evenementen

Gemeente Amsterdam,

Lokale OOV

WiFi4All, Greenet, Rodin

Breedband

Connect, Access

buitengebied

Communications, Bloemers-

Bedrijfskritisch

Meeuws, Unlimited
Expectations
3.700 tot
3.800 MHz

t/m 2026

European Container

Lokale OOV

Terminals, Koning &

Bedrijfskritische

Hartman, Vodafone (t/m

communicatie

2022), T-Mobile, Gemeente

Backhaul

Eindhoven, Access

Experimenten

Communications
Tabel 1. Huidige vergunninghouders in de 3,5 GHz-band.16

16

Zie: Nationaal Frequentieregister: http://nfr.agentschaptelecom.nl/nfr/content/freqPortal.do .

15 Het gebruik van de 3,5 GHz-band door Defensie en de inlichtingendiensten valt buiten de scope van

dit onderzoek.

12

De vergunningen in de 3,5 GHz-band worden momenteel met name ingezet voor
de volgende toepassingen:
• Lokale Openbare Orde en Veiligheid (hierna: OOV) voor cameratoezicht in
binnensteden;
• Bedrijfskritische communicatie;
• Breedband voor bedrijven en/of bewoners in het buitengebied;
• Overig gebruik: communicatie bij evenementen, ondersteuning van de
backhaul van mobiele telecomnetwerken en het experimenteren met
bijvoorbeeld 5G.

Tijdelijke vergunningen
Naast de vergunningen met een looptijd tot en met 2022 en 2026, zijn tussen
2015 en 2017 ook 30 tijdelijke vergunningen uitgegeven voor evenementen en
overige PMSE-toepassingen.18 Deze vergunningen zijn inmiddels verlopen.

2.2. Overig gebruik
Satellietcommunicatie
Naast de vergeven vergunningen, wordt de 3,5 GHz-band ingezet voor civiele
satellietcommunicatie (deze communicatie staat los van de
satellietcommunicatie door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten). Deze
communicatie betreft de ontvangst van de Space to Earth feederlink van onder
andere Inmarsat, een bedrijf voor mobiele satellietcommunicatie. De feederlink
voorziet het grondstation op aarde van data die nodig is om de satelliet
operationeel te houden. Deze communicatie betreft dus de ontvangst van
signalen en niet het actief verzenden van signalen in deze band (daarvoor worden
andere frequentiebanden gebruikt). De frequentieband tussen 3.550 en 3.674
MHz wordt gebruikt voor de ontvangst. De satellietcommunicatie is gevoelig voor
storing. Er is daarom een geografische zone nodig waar het gebruik van de
betreffende frequenties wordt beperkt. Momenteel valt het grondstation van
Inmarsat in Burum in het gebied dat bescherming geniet vanwege de
satellietcommunicatie door inlichtingen- en veiligheidsdiensten: de HOL008-lijn
zoals vastgelegd in het Nationaal Frequentieplan. 17

17 Zie Staatscourant 2011, nr. 8903: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2011-8903.html.

18 PMSE staat voor Programma Making & Special Events en betreft bijvoorbeeld mediadekking en

communicatie omtrent evenementen.

13

3. Behoeften in de 3,5
GHz-band
Om de toekomstige behoefte in de 3,5 GHz-band te identificeren, hebben we een
behoeftepeiling uitgezet onder huidige vergunninghouders, mogelijk toekomstige
vergunninghouders en bedrijven die mogelijk in de toekomst gebruik zullen
maken van toepassingen die ontwikkeld worden voor de 3,5 GHz-band. In dit
hoofdstuk bespreken we de behoeften aan frequentieruimte die we in de
behoeftepeiling hebben geïdentificeerd. Hierbij wordt aandacht besteed aan de
volgende vragen:
• Wie deze behoefte heeft;
• Hoeveel bandbreedte nodig is om in deze behoefte te voorzien;
• Op welke geografische schaal het netwerk voor deze behoefte zou moeten
worden uitgerold;
• Wanneer er in deze behoefte dient te worden voorzien en of de behoefte
de komende 10 jaar verandert.
Vervolgens maken we een korte analyse van de verschillende behoeften, waarin
allereerst aandacht wordt besteed aan de vraag welke belangen aan deze
behoeften ten grondslag liggen. Daarnaast wordt in de analyse bekeken of er
reeds ecosystemen beschikbaar zijn dan wel of deze in de komende jaren
beschikbaar komen om te voorzien in de onderhavige behoefte en of er
alternatieve bandbreedtes beschikbaar zijn om in deze behoefte te voorzien. Met
ecosystemen bedoelen we de combinatie van de beschikbaarheid van
technologiestandaarden, netwerkapparatuur en devices of randapparatuur om in
de gewenste communicatie te voorzien.

3.1. Geïdentificeerde behoeften
In dit onderzoek zijn zes behoeften geïdentificeerd die in de tabel hierna in
willekeurige volgorde zijn opgenomen met het symbool dat we in het vervolg
hanteren.
1. EMB: een grote datavraag in de maatschappij waarin via de
uitrol van een 5G-netwerk voorzien zou kunnen worden.

2. Bedrijfskritische communicatie: een behoefte van veelal grote
bedrijven voor communicatietoepassingen die essentieel zijn
voor de continuïteit van de bedrijfsprocessen en waarvoor
daarom hoge betrouwbaarheid en afscherming van het netwerk
belangrijk zijn.
3. Lokale OOV: een behoefte van veelal grote gemeenten die
een gesloten communicatiesysteem nodig hebben voor met
name cameratoezicht, waarvoor een hoge betrouwbaarheid en
afscherming van het netwerk van belang zijn.
4. Breedband in het buitengebied (Fixed Wireless Access
(hierna: FWA)): een behoefte van bedrijven en bewoners van het
buitengebied, waar een breedband internetverbinding nog
ontbreekt.
5. Satellietcommunicatie: een behoefte van bedrijven die civiele
satellietdiensten aanbieden en de 3,5 GHz-band gebruiken voor
een Space to Earth feederlink (ontvangst van signaal uit de
ruimte).
6. Massive Internet of Things (hierna: Massive IoT): een
behoefte van tal van eindgebruikers die in de toekomst gebruik
kunnen maken van apparaten die via het internet communiceren
(Machine-to-Machine communicatie). De 3,5 GHz-band is
specifiek geschikt om te voorzien in behoefte naar Massive IoT

14

waarvoor een low latency (de mogelijkheid tot het verwerken
van een grote datavraag), een landelijk dekkend netwerk en een
hoge betrouwbaarheid van het netwerk van belang is.
In de volgende paragrafen van dit hoofdstuk worden de verschillende behoeften
beschreven en geanalyseerd.

3.2. Enhanced Mobile Broadband
3.2.1. Uitkomsten behoeftepeiling
Wie
Zowel consumenten als de zakelijke markt hebben behoefte aan het ontvangen
dan wel verzenden van grote hoeveelheden data, bijvoorbeeld voor streaming en
Augmented Reality.19 MNO’s en leveranciers van technologie bevestigen het
bestaan van deze behoefte.
Bandbreedte
In deze behoefte kan worden voorzien door de uitrol van een 5G-netwerk door
MNO’s, die aangeven 100 MHz frequentieruimte per MNO nodig te hebben voor
een efficiënte uitrol die aanvullende toepassingen faciliteert ten opzichte van de
toepassingen waar de huidige 4G-netwerken in voorzien. MNO’s geven aan dat
hierbij rekening dient te worden gehouden met mitigerende maatregelen, zoals
guard bands van 20 tot 25 MHz, die storing tussen de verschillende netwerken
moeten voorkomen. Ten behoeve daarvan heeft de European Communication
Committee (hierna: ECC) in rapport 281 haar bevindingen gerapporteerd over
technische randvoorwaarden waaronder benodigde vermogenslimieten voor
gesynchroniseerde en niet gesynchroniseerde 5G-netwerken.20 MNO’s maken

hierbij de kanttekening dat in de Nederlandse situatie de mitigerende
maatregelen zoals de ECC die voorstelt mogelijk onvoldoende zijn, vanwege de
dichtheid van de mobiele communicatienetwerken in Nederland.
De netwerken voor 5G in de 3,5 GHz-band zijn gebaseerd op Time Division Duplex
(hierna: TDD)21 en MNO’s hebben dus behoefte aan ongepaard spectrum. Voor
Enhanced Mobile Broadband (hierna: EMB) geven MNO’s aan dat dekking
inpandig (indoor) en uitpandig (outdoor) even belangrijk zijn. MNO’s geven aan
dat voor EMB het versturen van data naar de randapparatuur/devices toe
(downlink) belangrijker is dan het verzenden van data vanaf de devices (uplink). 22
Geografische schaal
MNO’s zouden dit netwerk graag op een landelijke schaal uitrollen en hebben
dus behoefte aan landelijk dekkende lagen van de frequentieruimte.
Wanneer
De MNO’s geven aan netwerken die gebruik maken van de 3,5 GHz-band tussen
2020 en 2022 in gebruik te willen nemen. De verwachting van MNO’s is dat de
behoefte aan het verzenden en ontvangen van data in de toekomst alleen maar
zal toenemen, waardoor mogelijk nieuwe banddelen nodig zullen zijn om in deze
behoefte te kunnen voorzien.

19 Augmented Reality is een live beeld van de werkelijkheid waaraan elementen worden toegevoegd

21 Time Division Duplex (TDD) verwijst naar duplexcommunicatie waarbij de uplink wordt gescheiden

door een computer.
20 Zie: https://www.cept.org/files/9522/Draft%20ECC%20Report%20281%20PF_1.docx.

van de downlink door de toewijzing van verschillende tijdsleuven in dezelfde frequentieband.
22 Onder uplink wordt verstaan de communicatie van een device naar het netwerk. Een downlink
betreft de communicatie van het netwerk naar een device.

15

3.2.2. Analyse behoefte
Belangen
Aan de realisatie van EMB zijn maatschappelijke en economische belangen
verbonden. Consumenten en de zakelijke markt willen worden voorzien in
toepassingen waarbij het verzenden van grote hoeveelheden data noodzakelijk
is, zoals het streamen van een live voetbalwedstrijd in de trein, het spreken met
een dokter vanuit huis of het samenwerken op afstand via een videoverbinding.
De internationale ontwikkelingen zijn hierbij leidend; wanneer deze ontwikkeling
in andere Europese of westerse landen op gang komt, zal Nederland niet willen
achterblijven. Daarbij heeft het Kabinet de ambitie om één van de beste mobiele
verbindingen van Europa te hebben.23 Het faciliteren van toekomstige
toepassingen is van waarde voor de connectiviteit van Nederland en voor de
ontwikkeling van de Nederlandse economie. Bedrijven, de overheid en
maatschappelijke organisaties hebben baat bij een goede digitale infrastructuur
die nieuwe kansen kan bieden voor businesscases, efficiëntere dienstverlening en
efficiënter werken. Naast de economische belangen zijn er ook maatschappelijke
belangen gemoeid met toekomstige toepassingen. Zo kan de zorgverlening
verbeteren (bijvoorbeeld door een behandeling op afstand) en de mobiliteit zich
ontwikkelen (bijvoorbeeld met zelfrijdende auto’s).
Analyse ecosystemen
De ecosystemen in de 3,5 GHz-band zullen de komende jaren op de markt
komen.24 De 3,5 GHz-band is aangewezen als ‘pioniersband’ voor 5G in Europa.
Het is daarom aannemelijk dat ook de netwerkapparatuur en devices voor de
uitrol van 5G juist voor deze band op de markt beschikbaar zullen komen. Dit sluit
aan bij de verwachtingen van de technologieleveranciers. Zij geven aan dat

23 Zie bijvoorbeeld het Actieplan Digitale Connectiviteit van 3 juli 2018.
24

Zie: https://www.telecompaper.com/news/mobile-industry-approves-completion-of-standalonerelease-15-5g-specifications--1248485 en https://news.samsung.com/global/5g-is-now-part-2-high-

netwerkapparatuur en devices die gebruik maken van de 3,5 GHz-band in 2020
beschikbaar zijn.
Alternatieven
Om in de behoefte van EMB te voorzien, lijken geen alternatieve
frequentiebanden te bestaan. De karakteristieken van de 3,5 GHz-band zijn
zodanig dat deze een belangrijke rol zal gaan spelen in de uitrol van 5G. De 3,5
GHz-band is naar verwachting de eerste band waar relatief grote blokken
spectrum beschikbaar zijn waardoor in hoge datasnelheden kan worden
voorzien. Naast de 3,5 GHz-band, zijn de 700 MHz- en 26 GHz-band door de EU
aangewezen voor 5G. De 700 MHz-band biedt een goede landelijke dekking,
maar beperkte capaciteit. De 26 GHz-band is juist een capaciteitsband, die niet is
bedoeld voor het realiseren van (landelijke) dekking. De 3,5 GHz-band lijkt dus de
brug te slaan tussen deze twee frequentiebanden om een optimaal
functionerend 5G-netwerk te realiseren.

3.3. Bedrijfskritische communicatie
3.3.1. Uitkomsten behoeftepeiling
Wie
Enkele grote bedrijven, zoals grote infrastructuurbedrijven of mainports, hebben
behoefte aan een netwerk dat bedrijfskritische communicatie mogelijk maakt.
Deze bedrijfskritische communicatie is bijvoorbeeld essentieel vanuit een
veiligheidsoogpunt of voor de continuïteit van bedrijfsprocessen. Een hoge
betrouwbaarheid van het netwerk en een afscherming van het netwerk ten
opzichte van andere toepassingen van de frequentieruimte is hiervoor essentieel.

end-performance-from-equipment-to-devices-and-chipsets en
https://www.onemorething.nl/2018/07/iphone-5g-2019/.

16

Bandbreedte
Bedrijven geven aan 20 tot 80 MHz frequentieruimte nodig te hebben om in deze
behoefte te kunnen voorzien. Een meerderheid van de bedrijven geeft aan
40 MHz nodig te hebben, met name voor outdoor toepassingen. Deze
bandbreedte sluit aan bij eerdere onderzoeken naar de gewenste bandbreedte
voor bedrijfskritische communicatie.25 Hierbij kan de kanttekening worden
gemaakt dat op enkele plekken in Nederland behoefte is aan verschillende
blokken van 40 MHz, vanwege de aanwezigheid van meerdere bedrijven met een
vergelijkbare behoefte aan een netwerk voor bedrijfskritische communicatie.
Met name de grote steden en mainports zijn locaties waar meer dan één partij
een behoefte heeft. Uit de behoeftepeiling zijn geen locaties naar voren gekomen
waar meer dan drie partijen naast elkaar een behoefte hebben.
Het grootste deel van de partijen die hebben aangegeven behoefte te hebben
aan bedrijfskritische communicatie, hebben behoefte aan ongepaard spectrum.
Een kleiner deel geeft aan behoefte te hebben aan gepaard spectrum. Bedrijven
geven aan dat uplink en downlink even belangrijk zijn in bedrijfskritische
netwerken. Een enkel bedrijf vermeldt hierbij dat specifieke eisen gelden met
betrekking tot bijvoorbeeld een gegarandeerde periodieke terugmelding.

toekomstige communicatieoplossingen om steeds meer data zullen vragen.

3.3.2. Analyse behoefte
Belangen
Het bieden van de mogelijkheid tot het uitrollen van bedrijfsspecifieke netwerken
voor bedrijfskritische communicatie, is van belang voor het realiseren van
continuïteit in het bedrijfsproces van grote infrastructuurbedrijven of mainports.
Zowel commercieel als maatschappelijk kunnen de belangen van continuïteit van
het primaire proces van dit type bedrijven groot zijn. Zo is het commerciële
verlies groot als de afhandeling van een mainport stilvalt, maar zijn ook de
gevolgen voor de Nederlandse economie groot en kan de veiligheid van
werknemers en klanten in het geding komen.
Analyse ecosystemen
Om in de behoefte van bedrijfskritische communicatie te voorzien, zijn er al
ecosystemen beschikbaar in de 3,5 GHz-band. Deze band wordt immers
momenteel al ingezet om in deze behoefte te voorzien.

Wanneer
De behoefte aan een netwerk voor bedrijfskritische communicatie bestaat op dit
moment al en een deel van de huidige vergunninghouders in de 3,5 GHz-band
gebruikt deze ruimte reeds voor deze toepassing. Bedrijven geven aan dat de
vraag naar bandbreedte de komende tien jaar verder zal toenemen, omdat

Alternatieven
Er zijn tevens ecosystemen (netwerkapparatuur en devices) beschikbaar voor
bedrijfskritische communicatie in de 2,3 GHz- of 5 GHz-band.26 Deze bieden op dit
moment geen alternatief. De 2,3 GHz-band is aangewezen voor gebruik door de
ministeries van Defensie en Justitie en Veiligheid (hierna: JenV) en voor de
uitgifte van vergunningen ten behoeve van Electronic News Gathering/Outside
Broadcasting (hierna: ENG/OB) voor communicatie bij evenementen en voor op
afstand bestuurbare vliegtuigen.27 Het is niet bekend tot wanneer deze band voor
deze toepassingen in gebruik is, mogelijk biedt dit kansen om in de toekomst
ruimte in deze band te reserveren om te voorzien in de behoefte aan

25

26

Geografische schaal
In deze behoefte kan worden voorzien door middel van een lokale uitrol op basis
van één of enkele opstelpunten.

Zie: Rapport Onderzoek naar vergunningsvrij gebruik in de 2100 MHz band (Strict Consultancy,
2017) en De behoefte aan spectrum voor specifieke, professionele breedbandige toepassingen
(Dialogic, 2017).

Zie: Rapport Onderzoek naar vergunningsvrij gebruik in de 2100 MHz band (Strict Consultancy,
2017).
27 Zie: Nationaal Frequentieplan 2014.

17

bedrijfskritische communicatie. De 5 GHz-band is vergunningsvrij en daarmee
minder geschikt voor de uitrol van bedrijfskritische netwerken; hiermee
vermindert immers de controle over de betrouwbaarheid van het netwerk.
Ook kan voor enkele bedrijfsspecifieke toepassingen worden gedacht aan
migratie naar hogere delen van het frequentiespectrum, bijvoorbeeld een
millimeterwave als de 26 GHz-band. Indien de uitwisseling van gegevens zeer
lokaal plaatsvindt (line-of-sight), kunnen in deze banden grote hoeveelheden
data worden verstuurd. De netwerkapparatuur en devices voor deze banden zijn
er op dit moment nog niet of beperkt, maar de verwachting is dat deze
apparatuur ontwikkeld zal worden in verband met de ontwikkeling van 5G in de
26 GHz-band.28
De MNO’s geven aan dat zij in de toekomst ook in deze behoefte kunnen
voorzien bij de uitrol van een landelijk 5G-netwerk, dankzij technische
mogelijkheden als network slicing29 of Licenced Shared Access (hierna: LSA).30
Network slicing is een functie binnen de 5G-standaard om een deel van het
netwerk virtueel af te zonderen van de rest van het netwerk. LSA biedt
mogelijkheden om in de toekomst frequentieruimte te delen op basis van
afspraken over wie wanneer over welk deel van de frequentieruimte kan
beschikken.31 MNO’s zouden ook een 5G-oplossing aan bedrijven kunnen bieden
waarbij gebruik wordt gemaakt van de verschillende beschikbare
frequentiebanden (bijvoorbeeld door ook de 26 GHz-band te gebruiken).
Daardoor zou de kwaliteit van de netwerken verhoogd kunnen worden.

Het is niet met zekerheid vast te stellen of bedrijven inderdaad door MNO’s
zullen worden voorzien in de behoefte aan netwerken voor bedrijfskritische
communicatie. De meeste bedrijven hebben in de behoeftepeilling aangegeven
dat zij de frequentieruimte en het netwerk zelf willen (blijven) beheren, omdat
volledige controle over het netwerk gewenst is. In elk geval zullen vraag en
aanbod op elkaar aan moeten sluiten. De bedrijven geven aan dat downlink en
uplink voor hun communicatie even belangrijk zijn. Verschillende MNO’s geven
aan dat downlink en uplink even belangrijk zijn of dat downlink specifiek voor
EMB belangrijker is.

3.4. Lokale OOV
3.4.1. Uitkomsten behoeftepeiling
Wie
Enkele grote gemeenten geven aan dat zij de behoefte hebben aan
frequentieruimte voor toepassingen ten behoeve van de openbare orde en
veiligheid in hun gemeente. De meest gebruikte toepassing in dit kader is
cameratoezicht, maar ook installaties die het verkeer regelen worden genoemd
als lokale OOV-toepassingen in de 3,5 GHz-band.
Bandbreedte
In deze behoefte kan worden voorzien door een lokale uitrol op basis van één of
enkele opstelpunten. Door de gemeenten wordt een gewenste frequentieruimte

28 Zie: De behoefte aan spectrum voor specifieke, professionele breedbandige toepassingen (Dialogic,

30 LSA is een methode om (geautomatiseerd) afspraken vast te leggen over welke gebruiker op welk

2017), paragraaf 5.2.
29
Network slicing is een nieuwe netwerkmanagement mogelijkheid binnen 5G om virtuele netwerken
te creëren. Daardoor kan hetzelfde fysieke netwerk worden ingezet om te voorzien in de specifieke
eigenschappen van verschillende gebruikers te voorzien, zie: Study on Implications of 5G Deployment
on Future Business Models, Body of European Regulators for Electronic Communications (BEREC),
maart 2018:
https://berec.europa.eu/eng/document_register/subject_matter/berec/download/0/8008-study-onimplications-of-5g-deployment-o_0.pdf.

moment het recht heeft bepaalde frequenties te gebruiken. Zie: ECC report 205, Licensed Shared
Access (LSA), februari 2014: https://www.ecodocdb.dk/download/baa4087d-e404/ECCREP205.PDF.
31
Zie: Licensed Shared Access (LSA) – Regulatory background and view of Administrations (K.
Buckwitz, K. Engelberg en G. Rausch, 2014, IEEE).

18

van 40 tot 160 MHz genoemd, waarbij de behoefte aan 40 MHz het meest
specifiek is onderbouwd.

belang. De ordehandhavers zijn de eindgebruikers van deze dienst, maar de
burger is er uiteindelijk bij gebaat.

Voor de uitwisseling van data door camerasystemen en verkeersinstallaties is
outdoordekking belangrijker dan indoordekking en is de uplink belangrijker dan
de downlink. Daarnaast wordt aangegeven dat een positie aan de onderkant van
de band de voorkeur heeft, omdat het risico op paddemping in dit gedeelte van
de band kleiner is.32

Analyse ecosystemen
Om in de behoefte van lokale OOV-toepassingen te voorzien, zijn al systemen
beschikbaar in de 3,5 GHz-band. Enkele gemeenten zetten deze frequentieruimte
immers al in voor cameratoezicht.

Geografische schaal
De vraag naar lokale OOV-toepassingen speelt met name in binnensteden. Er is
daarom vraag naar een lokale verdeling van frequentieruimte. MNO’s geven aan
dat zij in de toekomst in deze behoefte zouden kunnen voorzien bij de uitrol van
een landelijk 5G-netwerk, dankzij technische mogelijkheden als network slicing of
LSA. Gemeenten stellen hoge eisen aan de betrouwbaarheid van het netwerk. Zij
geven daarom aan niet zeker te weten of MNO’s in hun behoefte kunnen
voorzien.
Wanneer
De gemeenten Amsterdam, Eindhoven en Utrecht maken reeds gebruik van deze
toepassing in de 3,5 GHz-band. Op dit moment wordt dus al in deze behoefte
voorzien. Gemeenten geven aan dat deze behoefte in de toekomst zal toenemen,
bijvoorbeeld omdat er steeds meer camera’s komen.

3.4.2. Analyse behoefte
Belangen
Het uitwisselen van camerabeelden is van belang voor de beveiliging van en
toezicht in de (binnen)stad en vervult daarmee vooral een maatschappelijk

Alternatieven
Er zijn ecosystemen beschikbaar in de 2,3 GHz- of de 5 GHz-band.33 De 2,3 GHzband is zoals hiervoor reeds aangegeven momenteel echter aangewezen voor
gebruik door de ministeries van Defensie en JenV en voor de uitgifte van
vergunningen ten behoeve van ENG/OB en voor op afstand bestuurbare
vliegtuigen. De 5 GHz-band is vergunningsvrij en daarmee niet geschikt voor de
uitrol van missiekritische netwerken; hiermee gaat immers de betrouwbaarheid
en/of beschikbaarheid waar behoefte aan is, verloren. Gemeenten geven aan dat
er gesproken wordt over migratie naar hogere delen van het frequentiespectrum,
bijvoorbeeld een millimeterwave als de 26 GHz-band. Indien de uitwisseling van
gegevens lokaal plaatsvindt, kunnen in deze banden grote hoeveelheden
(camera)data verstuurd worden. De apparatuur voor deze banden is er op dit
moment nog niet of beperkt, maar de verwachting is dat deze apparatuur
ontwikkeld zal worden in verband met de ontwikkeling van 5G in de 26 GHzband.34 Een laatste alternatief voor cameratoezicht dat is genoemd is glasvezel.
Het betreft over het algemeen vaste locaties met een point-to-point verbinding.
Glasvezel is hier een efficiënter alternatief ten opzichte van draadloze
communicatie. Aangegeven wordt dat een nadeel hiervan de relatief hoge kosten
voor aanleg zijn.

32 Paddemping is de verzwakking van het signaal door factoren in de omgeving (bijvoorbeeld

34 Zie: De behoefte aan spectrum voor specifieke, professionele breedbandige toepassingen (Dialogic,

topologie en morfologie).
33 Zie: Rapport Onderzoek naar vergunningsvrij gebruik in de 2100 MHz band (Strict Consultancy,
2017).

2017).

19

3.5. Breedband in het buitengebied
3.5.1. Uitkomsten behoeftepeiling
Wie
De gemeenten in het buitengebied geven aan behoefte te hebben aan toegang
tot breedbandinternet via FWA voor bewoners en bedrijven. In deze gebieden is
veelal (nog) geen vaste breedbandverbinding gerealiseerd, waardoor naar
alternatieven gezocht moet worden.
Bandbreedte
Door de gemeenten en partijen die breedband in het buitengebied aanbieden,
wordt een gewenste frequentieruimte van 40 MHz genoemd, waarbij de
kanttekening wordt gemaakt dat meer frequentieruimte zorgt voor een betere
breedbandaansluiting voor haar bewoners en bedrijven.
Nagenoeg alle partijen die FWA in het buitengebied aanbieden, hebben
aangegeven behoefte te hebben aan ongepaard spectrum. Over het algemeen
wordt aangegeven dat downlink en uplink even belangrijk zijn voor breedband in
het buitengebied of dat downlink net belangrijker is. Om FWA te realiseren is
outdoordekking belangrijker dan indoordekking (de draadloze verbinding wordt
vaak gemaakt met een ontvangststation aan de buitenkant van een pand).
Geografische schaal
In deze behoefte kan worden voorzien door een lokale uitrol op basis van één of
enkele opstelpunten in het buitengebied of door een regionale verdeling van het
spectrum. Enkele MNO’s geven aan dat zij in de toekomst in deze behoefte
zouden kunnen voorzien bij de uitrol van een landelijk 5G-netwerk. Zij geven aan
de ambitie te hebben om 5G in het hele land uit te rollen. De kleine gemeenten

geven echter aan dat het nog de vraag is of deze ambitie door de (landelijke)
MNO’s zal worden gerealiseerd.
Wanneer
De 3,5 GHz-band wordt momenteel ingezet door een aantal partijen om FWA in
het buitengebied aan te bieden. De behoefte aan bandbreedte zal in de toekomst
verder toenemen.

3.5.2. Analyse behoefte
Belangen
Wanneer de samenleving steeds meer wordt ingericht op digitale toepassingen,
wordt het van steeds groter belang dat de digitale connectiviteit van alle
Nederlandse bewoners en bedrijven mogelijk gemaakt wordt in het hele land.35
Dit is van belang voor het gebruik van allerlei internettoepassingen, bijvoorbeeld
om te kunnen inloggen op DigiD, om drones te kunnen gebruiken voor
landbouwtoepassingen of om op afstand een consult te hebben met een arts.
Analyse ecosystemen
Om in de behoefte van FWA in het buitengebied te voorzien, zijn ecosystemen
beschikbaar in de 3,5 GHz-band. In een deel van de plattelandsgemeenten
worden buitengebieden ontsloten via de 3,5 GHz-band door kleinere mobiele
operators. Tot op heden is het echter geen vanzelfsprekendheid dat het
buitengebied wordt ontsloten, omdat een businesscase in veel gevallen
moeizaam tot stand komt. Het lijkt dus niet aannemelijk dat deze gebieden snel
worden ontsloten wanneer deze gemeenten afhankelijk zijn van het 5G-netwerk
van grote (landelijke) MNO’s. De ervaringen met de uitrol van eerdere generaties
mobiele communicatiestandaarden (bijvoorbeeld 3G en 4G) bevestigen dit
vermoeden.

35 Zie ook het Actieplan Digitale Connectiviteit van 3 juli 2018.

20

Alternatieven
Als alternatief voor FWA om breedband in het buitengebied te realiseren, wordt
de aanleg van glasvezel genoemd. De businesscase voor de aanleg van glasvezel
komt echter vaak nog moeizamer tot stand dan voor FWA. FWA wordt daardoor
vaak juist als alternatief voor ontsluiting via glasvezel aangedragen. Op de langere
termijn is de verwachting dat er steeds meer plekken in Nederland zijn waar
glasvezelinitiatieven tot stand komen. Er zijn ook ecosystemen in de 2,3 en de 5
GHz-band beschikbaar. De 2,3 GHz-band is echter in gebruik door Defensie en het
ministerie van JenV ten behoeve van ENG/OB voor communicatie bij incidenten
of evenementen. De 5 GHz-band kent nadelen vanwege het vergunningsvrije
karakter.

3.6. Satellietcommunicatie
3.6.1. Uitkomsten behoeftepeiling
Wie
In Nederland zijn (commerciële) grondstations voor satellietcommunicatie
gevestigd. Deze satellieten worden internationaal ingezet voor locatiebepaling en
noodoproepen in zee- en luchtvaart en voor communicatie in afgelegen gebieden
door bijvoorbeeld overheden en niet-gouvernementele organisaties (hierna:
NGO’s). Om deze communicatie mogelijk te maken wordt onder andere gebruik
gemaakt van een grondstation voor de satelliet in Burum via een Space to Earth
feederlink.36
Bandbreedte
De satelliet maakt gebruik van 118 MHz frequentieruimte (tussen 3550 en 3674
MHz) in de regio rondom Burum. In de behoeftepeiling is aangegeven dat de 3,5

GHz-band geschikt is voor satellietcommunicatie omdat storing door
weercondities in deze band beperkt is.
Geografische schaal
Momenteel wordt interferentie voorkomen door de beperkingen ten noorden
van de HOL008-lijn ten behoeve van satellietinterceptie door
inlichtingendiensten en Defensie. Het is nog onduidelijk hoe groot de regio
rondom het grondstation zou moeten worden om interferentie met de
(commerciële) satelliet te voorkomen, wanneer de HOL008-lijn zou verdwijnen.
Wanneer
Er is aangegeven dat de verwachting is dat één van de satellieten die gebruik
maakt van de feederlink in de 3,5 GHz-band tot 2042 operationeel is.

3.6.2. Analyse behoefte
Belangen
De baten die met het gebruik van civiele satellietverbindingen gepaard gaan,
liggen vooral buiten Nederland. De internationale scheepvaart gebruikt de
satelliet bijvoorbeeld voor noodcommunicatie en NGO’s of overheden zetten de
satelliet in voor hulpverlening op plekken waar geen andere
communicatienetwerken beschikbaar zijn.
Alternatieven
Het is niet mogelijk om aanpassingen aan de huidige satelliet te doen om deze op
een andere frequentie te laten communiceren; daarvoor zou je naar de ruimte
moeten. Het enige alternatief om met de satelliet te blijven communiceren, is het
verplaatsen van het grondstation naar een andere geografische locatie. De

36 In dit onderzoek is gesproken met twee commerciële satellietpartijen. Eén van deze partijen maakt

nog steeds gebruik van de 3,5 GHz-band, de andere partij heeft aangegeven hun
satellietcommunicatie recent naar een andere band te hebben verplaatst. De laagste actieve
frequentie van deze partij is momenteel 3.868 MHz.

21

3,5 GHz-band is echter ook in een groot aantal andere landen bestemd voor de
uitrol van 5G. De vraag is dus of dit alternatief gerealiseerd kan worden.
Nieuwe satellieten en recent gelanceerde satellieten maken naar verwachting
gebruik van de Ku-band.37 Ook in gebieden waar weerscondities een grote rol
spelen (regenachtige gebieden) kan de Ku-band steeds beter worden ingezet
omdat satellieten sterker worden.38

3.7. Massive IoT: low latency
3.7.1. Uitkomsten behoeftepeiling
Wie
Tot slot wordt de (toekomstige) behoefte aan Massive IoT en Machine-toMachine-communicatie genoemd door MNO’s en leveranciers van technologie.
De 3,5 GHz-band is met name geschikt voor Massive IoT-toepassingen die vragen
om low latency, een landelijk dekkend netwerk en de beschikbaarheid van grote
bandbreedtes. Het is nog onduidelijk en onzeker welke toepassingen zich in dit
kader zullen ontwikkelen. Veelgenoemde sectoren zijn automotive (zelfrijdende
auto’s), zorg (sensoren in lichaam), landbouw (inspecties met drones) en
industrie 4.0 (onderhoud op afstand). Voor enkele sectoren, zoals automotive is
het belangrijk dat er zeer weinig vertraging (low latency) is, omdat er anders
risico’s ontstaan voor de veiligheid.
Bandbreedte
MNO’s geven aan dat het bieden van Massive IoT-diensten onderdeel uitmaakt
van de 5G behoefte. Deze behoefte is 100 MHz per MNO (zie paragraaf 3.2).
MNO’s geven aan dat voor de specifieke Massive IoT-diensten waarvoor de 3,5
GHz-band geschikt is outdoordekking en indoordekking even belangrijk zijn. Ook

37 Frequentieband tussen 12 en 18 GHz.

wordt aangegeven dat uplink en downlink even belangrijk zijn. Kanttekening
daarbij is dat het zal verschillen per specifieke toepassing (binnen een vertical) en
dat flexibiliteit daarom belangrijk is.
Geografische schaal
MNO’s en technische leveranciers geven aan in de toekomst in de behoefte van
Massive IoT te willen voorzien via een landelijk dekkend 5G-netwerk, waarbij de
betrouwbaarheid door middel van network slicing wordt verhoogd.
Wanneer
De verwachting van leveranciers van technologie is dat Massive IoT devices
tussen 2021 en 2023 op de markt komen en er op dat moment vraag zal ontstaan
naar netwerken om in deze vraag te voorzien.

3.7.2. Analyse behoefte
Belangen
Het is nog onduidelijk welke toepassingen in de toekomst in de 3,5 GHz-band
beschikbaar zullen zijn. Hierdoor is het voorlopig ook onbekend hoe deze
behoefte zich verhoudt tot bijvoorbeeld maatschappelijke of commerciële
belangen. In eerste instantie lijken de toepassingen functioneel of recreatief van
aard. Het is echter niet ondenkbaar dat dit in de toekomst zal veranderen. Er
wordt bijvoorbeeld geïnnoveerd met toepassingen in de gezondheidszorg. De
innovatie in deze en andere verticals kan in de toekomst van maatschappelijk
belang worden geacht.
Analyse ecosystemen
Omdat nog onzeker is welke toepassingen precies op de markt komen, kan over
alternatieven voor de 3,5 GHz-band nog geen uitspraak worden gedaan. De
3,5 GHz-band is Europees benoemd als pioniersband voor 5G. Het is daarom wel

38 Zie: https://www.linksystems-uk.com/c-band-ku-band/.

22

aannemelijk dat ecosystemen voor Massive IoT-toepassingen met een vraag naar
low latency het eerst in deze band beschikbaar komen.

paragraaf analyseren we welk type frequentieruimte nodig is om in de
geïdentificeerde behoeften te voorzien.

Alternatieven
De onzekerheid die met de ontwikkelingen van Massive IoT-toepassingen
samenhangt, maakt het lastig om in te schatten welke alternatieve bandbreedtes
voor deze behoefte passend kunnen zijn. Wanneer deze toepassingen via het 5Gnetwerk en door MNO’s zullen worden uitgerold, lijken er geen alternatieve
frequentiebanden te bestaan. Zoals hiervoor al beschreven, zijn de
karakteristieken van de 3,5 GHz-band zodanig dat deze een belangrijke rol zal
spelen in de uitrol van 5G. De 3,5 GHz-band is naar verwachting de eerste band
waar relatief grote blokken spectrum beschikbaar zijn waardoor in hoge
datasnelheden kan worden voorzien. Naast de 3,5 GHz-band zijn de 700 MHz- en
26 GHz-band door de EU aangewezen voor 5G. De 700 MHz-band biedt een
goede landelijke dekking, maar beperkte capaciteit. De 26 GHz-band is juist een
capaciteitsband, die niet geschikt is voor het realiseren van landelijke dekking. De
3,5 GHz-band lijkt de brug te slaan tussen deze twee frequentiebanden om een
optimaal functionerend 5G-netwerk te realiseren.

3.8.1. Landelijke dekking

3.8. Analyse behoefte aan frequentieruimte
In dit hoofdstuk hebben we zes behoeften aan frequentieruimte gedefinieerd van
huidige en potentiële vergunninghouders en gebruikers in de 3,5 GHz-band. We
concluderen dat deze zes behoeften te categoriseren zijn in drie manieren voor
verdeling van de beschikbare frequentieruimte: verdeling in landelijk dekkende
lagen, verdeling aan de hand van lokale vergunningen en ruimte voor een
beschermingszone om civiele satellietcommunicatie mogelijk te maken. In deze

MNO’s geven aan op basis van landelijk dekkende lagen te kunnen en willen
voorzien in de behoefte aan EMB, Massive IoT-toepassingen en afschermde
netwerken voor bedrijfskritische communicatie door middel van network slicing
bij de uitrol van 5G. De Internationale Telecommunicatie-unie (hierna: ITU)
voorziet deze toepassingen voor 5G eveneens. 39 Ook geven MNO’s aan met 5G te
kunnen voorzien in breedband in het buitengebied en specifieke oplossingen
voor de OOV-sector. MNO’s geven aan behoefte te hebben aan een bandbreedte
van 100 MHz per MNO om dit te kunnen realiseren. De verwachting is dat er
maximaal vier MNO’s zijn die op landelijke schaal 5G willen uitrollen.
De gewenste bandbreedte van 100 MHz per MNO komt overeen met de
maximale bandbreedte van een blok (carrier) die is gedefinieerd in release 15 van
de 3GPP.40 De mogelijkheden van 5G kunnen dus maximaal worden benut met
aaneengesloten blokken van 100 MHz per MNO. 41 Producenten van ecosystemen
(netwerkapparatuur en devices) geven tevens aan 100 MHz per MNO in de 3,5
GHz-band als meest optimale bandbreedte te zien om de deels nog onbekende
potentie van 5G te benutten.42 In report 67 van de European Conference of
Postal and Telecommunications Administrations (hierna: CEPT) wordt naar
aanleiding hiervan de aanbeveling aan nationale overheden gedaan om zo groot

39 Zie: https://www.itu.int/en/ITU-T/Workshops-and-

41 Zie: J. Jeon, NR Wide Bandwidth Operations, IEEE Communications Magazine on key technologies

Seminars/standardization/20170402/Documents/S2_4.%20Presentation_IMT%202020%20Requireme
nts-how%20developing%20countries%20can%20cope.pdf.
40 Zie tabel 4.2.1. op pagina 13 van Release 15 (General aspects for UE RF for NR) van 3GPP in juni
2018. Voor de banden n77 en n78 zijn bandbreedtes van 10 MHz, 15 MHz, 20 MHz, 40 MHz, 50 MHz,
60 MHz, 80 MHz en 100 MHz gedefinieerd.

for 5G New Radio, december 2017.
42
Dit blijkt uit de behoeftepeiling en bijvoorbeeld uit 5G spectrum Public Policy Position van Huawei,
https://www-file.huawei.com/-/media/CORPORATE/PDF/publicpolicy/public_policy_position_5g_spectrum_2018.pdf?la=en&source=corp_comm.

23

mogelijke aaneengesloten spectrum voor 5G beschikbaar te stellen en minimaal
drie keer 50 MHz aaneengesloten spectrum beschikbaar te stellen.43

toepassingen voor verticals tussen 2022 en 2023 op grote schaal op de markt
komen.

Die initiële uitrol van 5G in de 3,5 GHz-band zal gedreven worden door de
toenemende data vraag (EMB).44 De verwachting is dat de datavraag blijft
groeien.45 Om in deze vraag te voorzien zal er additionele spectrumcapaciteit
(spectrum) nodig zijn, ten opzichte van de al beschikbare spectrumcapaciteit van
MNO’s. De 3,5 GHz-band is de eerste band die de mogelijkheid biedt relatief
grote delen aaneengesloten spectrum beschikbaar te stellen waardoor in
additionele capaciteit en een hogere datasnelheid kan worden voorzien. Om in
de groeiende datavraag te voorzien zal niet direct 100 MHz per MNO nodig zijn in
2020. De benodigde capaciteit zal evenredig met de groei van de datavraag
toenemen.

MNO’s geven aan dat 5G-technologie het mogelijk maakt door middel van
network slicing of LSA in netwerken voor bedrijfskritische communicatie en OOV
te voorzien. Een aantal gemeenten en bedrijven realiseert momenteel zelfstandig
een netwerk vanwege de specifieke eisen aan betrouwbaarheid en afscherming.
Deze bedrijven en gemeenten geven momenteel aan zelfstandig in deze
netwerken te willen blijven voorzien. Mogelijk verandert dit als MNO’s in de
toekomst soortgelijke oplossingen kunnen bieden. De vervangbaarheid van een
eigen (bedrijfs)netwerk hangt onder andere samen met de configuratie die door
MNO’s wordt aangeboden in termen van de verhouding tussen uplink en
downlink. Een bedrijf kan bijvoorbeeld specifieke wensen hebben voor de
frequentie van uplink of downlink (bijvoorbeeld een autonoom voertuig dat zich
frequent moet melden om te kunnen worden gestuurd). De configuratie van de
netwerken die MNO’s in de toekomst kunnen bieden, zal hierop aan moeten
sluiten om in de behoefte aan (bedrijfs)kritische netwerken te kunnen voorzien.

Naast EMB is de 3,5 GHz-band bij geschikt om te voorzien in toepassingen die
vragen om hoge datasnelheden, low latency en een hoge betrouwbaarheid. Er
zijn verschillende verticals waarvoor toepassingen met deze vereisten worden
ontwikkeld (automotive, health, industrie, et cetera). Het is momenteel nog
onduidelijk welke toepassingen dit precies zal betreffen en of ze daadwerkelijk
om een dusdanig hoge datasnelheid vragen dat carriers van 100 MHz nodig of
wenselijk zijn. Het is dus ook nog onduidelijk wat het gevolg zal zijn van een
beschikbaarheid van aaneengesloten spectrum van minder dan 100 MHz per
MNO. Mogelijk zijn complexere of dichtere netwerken nodig (wat een hogere
investering vergt) en/of kan in mindere kwaliteit in bepaalde toepassingen
worden voorzien. Producenten van ecosystemen en ontwikkelaars van
toepassingen hebben in de behoeftepeiling aangegeven te verwachten dat

43

Zie CEPT report 67: https://www.ecodocdb.dk/download/561367fd1ac6/CEPT%20Report%2067.pdf.
44 Zie: Study on Implications of 5G Deployment on Future Business Models, Body of European
Regulators for Electronic Communications (BEREC), maart 2018:
https://berec.europa.eu/eng/document_register/subject_matter/berec/download/0/8008-study-onimplications-of-5g-deployment-o_0.pdf.

3.8.2. Lokaal frequentiegebruik
Om te voorzien in netwerken voor bedrijfskritische communicatie, lokale OOVcommunicatie en breedband in het buitengebied is er momenteel behoefte aan
lokale frequentieruimte in de 3,5 GHz-band. De 3,5 GHz-band wordt op dit
moment ingezet om in deze behoeften te voorzien. In eerdere onderzoeken en
op basis van de behoeftepeiling concluderen we dat de komende jaren een
bandbreedte van 40 MHz per partij voldoende is om in de behoefte te voorzien.46

45

Zie: Ericsson Mobility Report, juni 2018: https://www.ericsson.com/assets/local/mobilityreport/documents/2018/ericsson-mobility-report-june-2018.pdf.
46 Zie: Rapport Onderzoek naar vergunningsvrij gebruik in de 2100 MHz band (Strict Consultancy,
2017). En: De behoefte aan spectrum voor specifieke, professionele breedbandige toepassingen
(Dialogic, 2017).

24

Op de langere termijn (vijf tot tien jaar) is mogelijk meer bandbreedte nodig,
omdat partijen aangeven dat de datavraag verder zal toenemen.

het verleden vond de uitrol van 3G en 4G door MNO’s in eerste instantie plaats in
de dichtbevolkte gebieden met een hoge datavraag.

Er zijn een aantal locaties in Nederland waar meer dan één partij een lokale
behoefte heeft. Momenteel zijn voornamelijk Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en
mainports locaties waar meer dan één partij behoefte heeft aan
frequentiespectrum voor bedrijfskritische netwerken en lokale OOVtoepassingen. Op basis van de behoeftepeiling concluderen we dat er op dit
moment geen locaties zijn waar meer dan drie partijen naast elkaar behoefte
hebben aan spectrum voor lokale netwerken. Het valt echter niet uit te sluiten
dat er (in de toekomst) meer partijen zijn die een dergelijke behoefte hebben.

3.8.3. Bescherming civiele satellietcommunicatie

Om meerdere partijen op dezelfde locatie in hun behoefte te voorzien zal
afzonderlijk spectrum voor elke partij nodig zijn. Daarnaast hangt het van de
technologie en synchronisatie af of deze blokken spectrum aaneengesloten
kunnen zijn of dat er guard bands nodig zijn om interferentie te voorkomen. Voor
bedrijfskritische communicatie geldt bijvoorbeeld dat in de behoeftepeiling is
aangegeven dat uplink en downlink even belangrijk zijn, terwijl voor lokale OOVtoepassingen uplink belangrijker is dan downlink. Als de verschillende partijen de
vrijheid willen hebben om zelf te kunnen kiezen voor de verhouding in uplink en
downlink, heeft dit gevolgen voor de synchronisatiemogelijkheden van de
netwerken en daarmee de netto beschikbare frequentieruimte.
Specifiek voor breedband in het buitengebied geldt dat het vaak niet om de
locaties gaat waar behoefte is aan lokale OOV-toepassingen of bedrijfskritische
communicatie. Door middel van 5G kan het buitengebied eveneens worden
voorzien van breedband, maar dan zal een hoge dekking noodzakelijk zijn. Het is
de vraag of (alle) MNO’s deze dekking in het buitengebied zullen realiseren. In

De 3,5 GHz-band wordt in Nederland door in ieder geval één partij ingezet voor
civiele satellietcommunicatie. Het gaat om een Space to Earth feederlink die
wordt ingezet om informatie van een satelliet naar het grondstation in Burum te
verzenden. De feederlink maakt gebruik van het banddeel tussen de 3.550 MHz
en 3.674 MHz. Om het signaal te kunnen ontvangen, dient storing te worden
beperkt en is een geografische beperking van het betreffende banddeel
noodzakelijk. In Duitsland, waar ook civiele satellietcommunicatie plaatsvindt in
de 3,5 GHz-band, wordt een beschermingszone van twintig kilometer in de
hoofdstraalrichting en vijf kilometer in de andere richtingen gehanteerd. Hierbij
wordt de kanttekening gemaakt dat de exacte behoefte aan bescherming voor
satellietcommunicatie afhankelijk is van topografie en morfologie in het
betreffende gebied.47 Om de benodigde omvang van de beschermingszone in
Nederland vast te stellen, is nader onderzoek nodig omdat de benodigde
geografische spreiding, vermogensgrenzen en guard bands van geval tot geval
verschillen.48

3.9. Conclusie
We concluderen dat er onvoldoende spectrum beschikbaar is in de 3,5 GHz-band
om in alle behoeften te voorzien (zie tabel 2). Er is zowel vraag naar landelijke
lagen van 100 MHz door zeker drie MNO’s, lokale frequentieruimte voor
bedrijfskritische communicatie voor (voorlopig) maximaal twee bedrijven per
locatie en bovendien is er een lokale vraag naar frequentieruimte voor OOVtoepassingen en FWA in het buitengebied. Hieruit kan geconcludeerd worden dat

47 Zie voor meer informatie over het satellietgebruik in Duitsland de internationale vergelijking in

48 Zie: ECC report 254, pagina 12: https://www.ecodocdb.dk/download/0202d6d9-

bijlage III.

23b1/ECCRep254.pdf.

25

er in totaal vraag is naar zeker 420 MHz spectrum, waarbij eventuele guard bands
nog buiten beschouwing zijn gelaten. Tevens bestaat behoefte aan een
beschermingszone ten behoeve van commerciële satellietcommunicatie, die niet
correspondeert met de hierboven beschreven behoeften aan een landelijk
dekkend netwerk en de (toekomstige) lokale behoeften op enkele locaties.
Behoefte

Gewenste

Geografische

Aantal per

bandbreedte

spreiding

locatie

EMB en

100 MHz per

Landelijk

Naar

Massive IoT

MNO

Wanneer
2020 – 2022

verwachting
maximaal vier

Bedrijfskritisch,

40 MHz per

lokale OOV en

netwerk

breedband

(toekomst

buitengebied

meer)

Civiele satelliet

118 MHz

Lokaal

Enkele partijen

Momenteel

per locatie.49

Beschermings

Eén

Momenteel

zone
Tabel 2. Behoefte aan frequentieruimte.

De schaarste in de 3,5 GHz-band heeft tot gevolg dat bij de verdeling van de band
niet alle hiervoor beschreven behoeften vervuld kunnen worden. In het volgende
hoofdstuk beschrijven we vier hoofdvarianten voor verdeling van de 3,5 GHzband, waarna bekeken wordt hoe deze vier varianten in de in dit hoofdstuk
beschreven behoeften voorzien.

49 Op basis van de behoeftepeiling maximaal drie op een locatie.

26

4. Varianten
Op basis van de uitkomsten van de behoeftepeiling beschrijven we in dit
hoofdstuk vier hoofdvarianten voor de toekomstige verdeling van de 3,5 GHzband. Per variant zetten we uiteen in welke andere Europese landen voor een
vergelijkbare verdeling wordt gekozen of waar een vergelijkbare verdeling wordt
overwogen. We hebben deze beschrijving gebaseerd op de internationale
vergelijking. In bijlage III zijn de resultaten van de internationale vergelijking
opgenomen. In hoofdstuk 5 en 6 zullen de voor- en nadelen van de vier varianten
geanalyseerd worden.

4.1. Beslissingskader
Uit het vorige hoofdstuk is gebleken dat verschillende behoeften aan
frequentieruimte bestaan die de schaarste in de 3,5 GHz-band bevestigen: er is
meer vraag dan beschikbare frequentieruimte. Bij de verdeling van de 3,5 GHzband moeten dus een aantal belangrijke keuzes gemaakt worden. Bij het maken
van deze keuzes, staan twee afwegingen centraal:
• Worden in de 3,5 GHz-band lokale, regionale of landelijke vergunningen
uitgegeven?
• Wordt in de 3,5 GHz-band wel of geen ruimte gereserveerd voor
satellietgebruik?

Landelijk – lokaal. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling door
middel van uitgifte van vergunningen voor individuele opstelpunten;
Regionaal. Een regionale verdeling van Nederland in twee of meer regio’s
waarbij vergunningen in een regio kunnen worden verworven. Daarbij is het
mogelijk in een bepaald gebied beperkingen op te leggen voor civiele
satellietcommunicatie;
Combinatie. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling met
ruimte voor satellietcommunicatie. Daarbij is aangenomen dat in een bepaald
gebied beperkingen worden opgelegd om civiele satellietcommunicatie te
beschermen. Hoe groot dit gebied moet zijn een specifieke situatie zal
moeten blijken uit vervolgonderzoek. Een aanpassing op deze variant kan een
volledige landelijke verdeling zijn met geografische beperkingen voor
satellietcommunicatie.

4.2. Varianten
Hieronder zijn de vier varianten nader uitgewerkt. Per variant wordt uiteengezet
in welke Europese landen een vergelijkbare verdeling van de 3,5 GHz-band is of
wordt gemaakt. Elke variant is schematisch weergeven in een afbeelding. Van
links naar rechts stelt deze afbeelding een horizontale dwarsdoorsnede van
Nederland voor. De verschillende mogelijkheden voor verdeling van de band zijn
in de afbeeldingen als volgt weergeven.

Op basis van deze afwegingen en de internationale vergelijking van tien Europese
landen, hebben we vier hoofdvarianten voor verdeling opgesteld:
Landelijk. Een volledig landelijke verdeling van de 3,5 GHz-band;

27

Een landelijke dekking bestaat uit één blok met een oranje kleur.

Lokale vergunningverlening bestaat uit losse verticale lijnen
(opstelpunten) in een blauwe kleur.

4.2.1. Variant 1: Landelijk
De eerste variant stelt een geheel landelijke verdeling van het spectrum voor ten
behoeve van de uitrol van 5G, waarbij de beschikbare 390 MHz in verschillende
blokken spectrum kan worden opgedeeld, waardoor meerdere
vergunninghouders landelijk spectrum kunnen verwerven.

Een regionale laag is weergeven door middel van verschillende
horizontale gedeelten (regio’s) met een paarse kleur.
Figuur 1. Weergave van variant 1.

Regionaal gereserveerde ruimte voor civiele satellietcommunicatie
heeft een donkerblauwe kleur.

Op de verticale as is het beschikbare spectrum weergeven. Het is van belang op
te merken dat in de varianten geen exacte verdeling wordt gemaakt van
hoeveelheden MHz aan frequentieruimte per landelijke, regionale of lokale laag;
slechts de totale hoeveelheid beschikbaar spectrum is omschreven (390 MHz).50
Daarnaast vertegenwoordigt het bovenste gedeelte van de afbeelding niet
noodzakelijkerwijs het bovenste gedeelte van de 3,5 GHz-band.
Het is tot slot van belang op te merken dat de vier varianten uitdrukkelijk
hoofdvarianten zijn. Variaties op deze varianten zijn uiteraard mogelijk. Zo
bestaat in varianten 3 en 4 bijvoorbeeld de mogelijkheid om wel of juist geen
ruimte voor satellietgebruik te reserveren.

Verenigd Koninkrijk
In het Verenigd Koninkrijk is de verdeling van de 3,5 GHz-band in twee
momenten opgesplitst. De 3400 – 3600 MHz-band is reeds verdeeld om de uitrol
van 5G mogelijk te maken. De verdeling van de 3600 – 3800 MHz-band staat
gepland in 2020. De voorwaarden voor verdeling van dit gedeelte van de band
zijn nog niet gepubliceerd. In de 3400 – 3600 MHz-band is 150 MHz landelijk
verdeeld door middel van een veiling. 40 MHz in deze band was reeds in bezit van
een MNO. Bij de veiling zijn voorwaarden gesteld aan de totale bandbreedte die
de operators mogen bezitten (zogeheten ‘spectrum caps’) in de 2,3 GHz- en 3,5
GHz-band gezamenlijk. De in gebruik name staat gepland voor 2020.

4.2.2. Variant 2: Landelijk - lokaal
De tweede variant is een combinatie van een landelijke verdeling met daarnaast
ruimte voor lokale vergunningen (voor één of enkele opstelpunten) in een
bepaald gedeelte van de band:

50 Hierbij is aangenomen dat de frequentieruimte tussen 3.400 en 3.410 MHz niet gebruikt kan

worden vanwege benodigde separatie met radioplaatsbepaling. Zie ook ECC Report 281.

28

overige richtingen. 51 In de 3400 – 3600 GHz-band kan geen aanspraak worden
gemaakt op storingsvrije ontvangst van satellietcommunicatie. 52
Figuur 2. Weergave van variant 2.

Gezien de behoefte aan lokale vergunningen nemen we in deze variant aan dat
80 MHz aan spectrum beschikbaar wordt gesteld voor lokale vergunningen met
een maximum van 40 MHz per partij. Het overige spectrum zal in deze variant
landelijk beschikbaar gesteld worden. Zowel voor de behoefte aan
bedrijfskritische communicatie, FWA als aan lokale OOV is aangegeven dat
behoefte is aan 40 MHz. In enkele gebieden is bij meerdere partijen behoefte aan
40 MHz. De beschikbaarheid van 80 MHz voor lokale verdeling maakt het
mogelijk enkele vergunningen in hetzelfde gebied naast elkaar uit te geven.
Daarbij dient te worden opgemerkt dat er mogelijk een aantal gebieden zijn waar
vraag is naar lokale vergunningen door meer dan twee partijen.

België
In België zijn plannen gemaakt voor de verdeling van de 3,5 GHz-band. De
plannen zijn nog niet definitief, maar wel concreet. België wil de gehele 3,5 GHzband beschikbaar stellen voor 5G-toepassingen. Het spectrum wordt hiervoor
opgedeeld in 40 blokken van 10 MHz. Hiervan is 40 MHz beschikbaar met een
geografische beperking tot mei 2025 om te voorzien in lokale breedband in het
buitengebied. 360 MHz zal landelijk beschikbaar zijn vanaf 2020. De toekomstige
vergunningen kennen een looptijd van 20 jaar vanaf 1 januari 2020, steeds
verlengbaar met een periode van 5 jaar. De verdeling zal begin 2019 plaatsvinden
door middel van een veiling.

Duitsland
In Duitsland zijn concrete plannen voor de verdeling van de 3,5 GHz-band. Er
wordt 300 MHz landelijk beschikbaar gesteld voor 5G-toepassingen tussen 3400
en 3700 MHz. Daarnaast wordt er 100 MHz beschikbaar gesteld voor lokale of
regionale toepassingen in de 3700 – 3800 MHz-band. Deze ruimte kan worden
ingezet voor ondernemingen of gemeenten met een frequentievraag,
bedrijfskritische communicatie door middel van 5G of voor het ontsluiten van
buitengebieden. De verdeling van de band is gepland in 2021, samen met de
veiling van de 2 GHz-band (de voormalige UMTS-band). De frequentie kan in 2022
in gebruik worden genomen. Duitsland hanteert geen maximale hoeveelheid
spectrum per mobiele operator. Daarnaast worden in Duitsland
beschermingsmaatregelen getroffen voor satellietcommunicatie in de 3600 -3800
MHz-band. Hiervoor wordt voor bestaande grondstations een beschermingszone
gehanteerd van 20 kilometer in de hoofdstraalrichting en 5 kilometer in de

Zweden
Zweden is van plan de gehele 3,5 GHz-band beschikbaar te stellen voor de uitrol
van 5G in 2020. De 3400 – 3500 MHz-band zal worden ingezet voor regionale
toepassingen voor afgebakende, kleine regio’s. De verdeling van dit spectrum zal
plaatsvinden op basis van een first come first serve-principe. Vanwege de
beperkte grootte van deze regio’s is het niet aannemelijk dat dit spectrum
gebruikt zal worden door MNO’s. In de 3500 – 3800 MHz-band wordt een
onderscheid gemaakt tussen regio’s met een hoge bevolkingsdichtheid en
regionale gebieden met een lage bevolkingsdichtheid. De gebieden met een hoge
bevolkingsdichtheid worden aan elkaar gekoppeld en vormen daarmee een
‘semi-landelijke’ laag (in Zweden woont immers een groot deel van de bevolking
in enkele gebieden). Deze semi-landelijke laag zal in 2019 door middel van een
veiling verdeeld worden. De vergunningverlening voor frequentie in de gebieden
met een lage bevolkingsdichtheid, zal verlopen zoals in de 3400 – 3500 MHzband.

51

52

Bundesnetzagentur 2018, Entscheidung der Präsidentenkammer vom 14. Mai 2018 über Anordnung
und Wahl des Verfahrens zur Vergabe von Frequenzen in den Bereichen 2 GHz und 3,6 GH für den
drahtlosen Netzzugang, p. 46-48.

Bundesnetzagentur 2018, Entscheidung der Präsidentenkammer vom 14. Mai 2018 über Anordnung
und Wahl des Verfahrens zur Vergabe von Frequenzen in den Bereichen 2 GHz und 3,6 GH für den
drahtlosen Netzzugang, p. 45.

29

Frankrijk
De Franse plannen voor de verdeling van de 3,5 GHz-band liggen momenteel ter
consultatie voor. De band zal, wanneer de plannen ongewijzigd blijven, in twee
delen worden verdeeld. De 3500 – 3800 MHz-band zal worden vrijgemaakt voor
de landelijke uitrol van 5G. Frankrijk streeft ernaar deze vergunningen in 2020 in
gebruik te nemen. In de 3400 – 3500 MHz-band wordt 40 MHz vrijgemaakt voor
lokale verdeling, zodat het buitengebied ontsloten kan worden met breedband.
Vanaf 2026 zal, vanwege het verlopen van enkele huidige vergunningen, in totaal
340 MHz beschikbaar zijn voor 5G-toepassingen.

4.2.3. Variant 3: (deels) Regionaal
De derde variant bestaat uit een regionale verdeling van de 3,5 GHz-band. In deze
variant kan ruimte vrij worden gemaakt voor satelliettoepassingen in een regio.

Figuur 3. Weergave van variant 3.

De grootte van de regio’s kan in deze variant nog nader worden bepaald. Er zou
gedacht kunnen worden aan een verdeling naar provincies, of een verdeling die
een onderscheid maakt tussen stedelijke en landelijke gebieden. Ter indicatie zijn
in de figuur vijf regio’s opgenomen.
Oostenrijk
De Oostenrijkse plannen zijn uitgewerkt, maar nog niet definitief vastgesteld. In
de plannen wordt 315 MHz vrijgemaakt voor een regionale uitrol van 5G. Bij het
definiëren van de regio’s wordt een onderscheid gemaakt tussen stedelijke en
regionale gebieden, waardoor frequenties in stedelijke gebieden waarschijnlijk
meer zullen kosten dan in de bevolkingsarme regio’s. Door te kiezen voor een
regionale verdeling, hoopt Oostenrijk dat MNO’s ook kosteneffectieve diensten in
53 Zie: https://futurezone.at/b2b/rtr-stellt-plan-fuer-5g-auktion-im-herbst-vor/400004561.

landelijke gebieden zullen aanbieden, waardoor het buitengebied zal worden
ontsloten.53 De veiling zal ongeveer vier maanden nadat het definitieve besluit
wordt genomen, plaatsvinden. De 3400 – 3600 MHz-band zal beschikbaar zijn
vanaf 1 januari 2020. De 3600 – 3800 MHz-band zal beschikbaar zijn vanaf het
moment van toewijzing.
Ierland
Ierland heeft besloten 350 MHz van de 3,5 GHz-band beschikbaar te stellen voor
de uitrol van 5G. Dit gedeelte van de band is in juni 2017 verdeeld onder
MNO’s.54 100 MHz is landelijk beschikbaar gesteld. De overige 250 MHz is
beschikbaar besteld in negen geografische regio’s. 50 MHz is niet geveild en blijft
beschikbaar voor overheidsdiensten. Het spectrum werd beschikbaar gesteld in
aaneengesloten blokken in veelvouden van 5 MHz. Om schaalvoordelen voor
MNO’s te faciliteren, werd het bieden in consortium gefaciliteerd. Daarnaast
werd het door Assignment Options mogelijk gemaakt om hetzelfde spectrum in
elke regio te verkrijgen. De verleende vergunningen hebben een looptijd van
15 jaar. Het ingebruiknamemoment is afhankelijk van de migratie van huidige
vergunninghouders.

4.2.4. Variant 4: Combinatie
De vierde variant is een combinatie van de eerste drie varianten.

Figuur 4. Weergave van variant 4.

In deze variant bestaat de mogelijkheid om ruimte beschikbaar te stellen voor
civiele satellietcommunicatie door beperkingen te hanteren in een bepaalde
regio. Daarnaast kan een gedeelte van de band beschikbaar worden gesteld voor
een landelijke uitrol van 5G. Het gedeelte van Nederland waarin de satelliet niet
54Zie: https://www.comreg.ie/media/dlm_uploads/2017/05/ComReg-1738.pdf.

30

beschermd is, kan regionaal beschikbaar worden gesteld voor de uitrol van 5G.
Daarnaast kan ruimte worden gemaakt voor lokale vergunningen. Hoe de
verschillende lokale, regionale, landelijke en satelliettoepassingen verdeeld
worden over de band, kan nader worden bepaald. Een aanpassing zou
bijvoorbeeld kunnen zijn om geen ruimte voor lokale vergunningen te reserveren
en enkel een landelijke verdeling met geografische beperkingen voor
satellietcommunicatie te realiseren.
Italië
Italië heeft een besluit genomen over een gedeelte van de 3,5 GHz-band.55 De
frequenties tussen 3600 – 3800 MHz zullen in september 2018 geveild worden,
samen met frequenties in de 700 MHz-band en de 26 GHz-band. De 3600 – 3800
MHz-band zal geveild worden in twee blokken van 80 en twee blokken van 20
MHz, waarbij een individuele operator maximaal 100 MHz kan verkrijgen. 56 Het is
voorlopig nog onduidelijk hoe het overige spectrum (3400 – 3600 MHz) in de
toekomst ingezet zal worden. Italië maakt momenteel gebruik van vergelijkbare
civiele satelliettoepassingen in deze band. Vooralsnog heeft Italië aangegeven de
satelliettoepassingen in deze band te willen beschermen.57

mogelijk in een bepaald gebied beperkingen op te leggen voor civiele
satellietcommunicatie;
Combinatie. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling met
ruimte voor satellietcommunicatie. Daarbij is aangenomen dat in een bepaald
gebied beperkingen worden opgelegd om civiele satellietcommunicatie te
beschermen. Hoe groot dit gebied moet zijn een specifieke situatie zal
moeten blijken uit vervolgonderzoek. Een aanpassing op deze variant kan een
volledige landelijke verdeling zijn met geografische beperkingen voor
satellietcommunicatie.
In acht van de tien onderzochte landen is (een deel van) de 3,5 GHz-band reeds
verdeeld, zijn plannen gepubliceerd of zijn de plannen in consultatie. In alle
gevallen wordt ruimte gemaakt voor de uitrol van 5G door MNO’s. In tabel 3
hebben we opgenomen welk deel van het spectrum voor 5G beschikbaar is en op
welk moment dit spectrum in gebruik kan worden genomen.

4.3. Conclusie
In dit hoofdstuk hebben we de volgende vier hoofdvarianten gedefinieerd die in
(de plannen van) de onderzochte Europese landen gehanteerd worden:
Landelijk. Een volledig landelijke verdeling van de 3,5 GHz-band;
Landelijk – lokaal. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling door
middel van uitgifte van vergunningen voor individuele opstelpunten;
Regionaal. Een regionale verdeling van Nederland in twee of meer regio’s
waarbij vergunningen in een regio kunnen worden verworven. Daarbij is het
55

Zie: https://www.agcom.it/documents/10179/10216279/Documento+generico+11-042018/7eb2a2c6-8af9-4bc5-886e-8e36d3ac95ec?version=1.0.

56

Zie: https://www.rcrwireless.com/20180525/5g/italy-confirms-plans-award-5g-spectrumseptember-tag23
57 Zie hiervoor voetnoot 172 en 173 van de National Plan for Frequency Allocation Italy.

31

Land

Fase besluitvorming

Hoeveelheid

Moment waarop

spectrum voor

verdeeld

5G
3,4 – 3,6 GHz-band is reeds verdeeld

190 MHz

2018

3,6 – 3,8 GHz-band, voorwaarden

onbekend

2020 (verwacht)

300 MHz

2021

360 MHz

2019

300 MHz

2020

Plannen voorgelegd, maar nog niet

300 MHz

2019

definitief

340 MHz

2026

Plannen uitgewerkt, maar nog niet

315 MHz

2020

onbekend
Besluit genomen, maar nog niet
verdeeld
Plannen voorgelegd, maar nog niet
definitief
Plannen voorgelegd, maar nog niet

minimaal 300 MHz voor de gehele band. Uitgaande van drie tot vier MNO’s per
land zal de beschikbare bandbreedte per MNO 75 MHz of meer zijn. Daarbij dient
wel te worden opgemerkt dat er landen zijn waar geen cap (maximum
bandbreedte per MNO) is gesteld waardoor het in die landen ook zo zou kunnen
zijn dat er MNO’s zijn die minder of geen bandbreedte verwerven.
Vanzelfsprekend zouden er ook nieuwe MNO’s kunnen toetreden. Momenteel is
de verwachting dat de 3,5 GHz-band in deze landen uiterlijk in 2022 beschikbaar
zal zijn.
In de hierna volgende hoofdstukken wordt een analyse gemaakt van de voor- en
nadelen van de vier beschreven varianten voor de in hoofdstuk 3 onderscheiden
behoeften aan frequentieruimte.

definitief

definitief

(ingebruikname)

De band is reeds verdeeld

350 MHz

2017

Voor de 3,4 – 3,6 GHz-band zijn de

200 MHz

2018

onbekend

onbekend

plannen uitgewerkt, maar nog niet
definitief
Voor de 3,6 – 3,8 GHz-band zijn de
plannen nog onbekend
Tabel 3. Overzicht landen die plannen voor de verdeling van de 3,5 GHz-band (in consultatie) hebben
gepubliceerd.

Uit tabel 3 blijkt dat alle onderzochte landen die plannen voor de verdeling van
de 3,5 GHz-band (in consultatie) hebben gepubliceerd of de band reeds (deels)
hebben verdeeld een substantieel deel van de 3,5 GHz-band vrijmaken voor 5G:

32

5. Analyse varianten –
behoeften
In dit hoofdstuk beschrijven we de voor- en nadelen van de vier varianten in het
licht van de in hoofdstuk 3 geïdentificeerde behoeften (paragraaf 5.1 tot en met
paragraaf 5.4). In paragraaf 5.5 concluderen we op basis van deze analyse welke
varianten het beste passen bij de verschillende behoeften.

5.1. Variant 1: Landelijk
Figuur 5. Weergave van variant 1.

De voor- en nadelen die we hierna beschrijven, zijn gebaseerd op de situatie
waarin de volledig beschikbare band tussen de 3.410 en 3.800 MHz landelijk
beschikbaar wordt gesteld. Bij de analyse van de voor- en nadelen nemen we aan
dat de rechten voor het gebruik verworven worden door maximaal vier MNO’s
ten behoeve van de uitrol van 5G. Daarnaast nemen we aan dat er geen
aanvullende voorwaarde(n) aan de vergunningen worden gesteld.58 In hoofdstuk
6 gaan we in op deze mogelijke voorwaarde(n) om eventuele nadelen te
mitigeren.

EMB en Massive IoT low latency
De steeds groter wordende vraag naar mobiele data door consumenten en
zakelijke gebruikers van mobiele telecomdiensten zijn samengevat in de behoefte
aan frequentieruimte voor EMB. Indien de MNO’s de volledige bandbreedte van
de 3,5 GHz-band kunnen inzetten voor 5G, is het aannemelijk dat door middel
van 5G in de databehoefte van consumenten en zakelijke gebruikers zal worden
voorzien. Deze variant kent ons inziens geen nadelen voor consumenten en
zakelijke gebruikers met een behoefte aan EMB.
Voor Massive IoT-toepassingen waarvoor low latency een voorwaarde is, gelden
dezelfde voor- en nadelen als voor EMB.
Bedrijfskritische communicatie en lokale OOV
Het is niet aannemelijk dat bedrijven of gemeenten vergunningen voor
frequentieruimte zullen verwerven wanneer de frequentieruimte in landelijke
lagen beschikbaar wordt gesteld. Bedrijven die behoefte hebben aan
bedrijfskritische communicatie en decentrale overheden die behoefte hebben
aan afgeschermde netwerken voor communicatie (en daarvoor momenteel de
3,5 GHz-band inzetten) zullen in deze variant afhankelijk zijn van de MNO’s om in
hun behoefte te voorzien, ook omdat er momenteel geen alternatieve
frequentieruimte voor handen is of (naar verwachting) komt. Daardoor zullen
bedrijven en gemeenten minder controle hebben over de eigenschappen van het
netwerk en zijn zij afhankelijk van de beschikbare prijs/kwaliteitverhouding die
MNO’s bieden.
De verwachte technologische mogelijkheden van een 5G-netwerk (bijvoorbeeld
network slicing en LSA) bieden mogelijk kansen om in deze behoefte van
bedrijven en decentrale overheden te voorzien. Mogelijk biedt deze techniek
kansen voor hoogwaardige communicatieoplossingen voor bedrijven. Een MNO

58 Drie of vier MNO’s afhankelijk van de goedkeuring van de Europese Commissie met betrekking tot

de fusie tussen T-Mobile en Tele2.

33

kan gebruik maken van de volledige range aan beschikbaar spectrum (inclusief
banden buiten de 3,5 GHz-band) om in deze behoefte te voorzien.
Breedband buitengebied
Momenteel zijn er een aantal partijen die gebruik maken van de 3,5 GHz-band
om breedband in het buitengebied aan te bieden door middel van FWA. Indien
de volledige band landelijk beschikbaar wordt gesteld, is het niet aannemelijk dat
deze partijen in een veiling ruimte zullen verwerven. Het is onzeker of de MNO’s
zullen voorzien in FWA-oplossingen in het buitengebied. Zij zullen een netwerk
eerst uitrollen op locaties waar gebruik gemaakt kan worden van bestaande
antenne-infrastructuur. De uitrol van eerdere generaties van mobiele
communicatietechnologie (3G en 4G) vond bovendien in eerste instantie plaats in
dichtbevolkte gebieden, vanwege de grote datavraag aldaar. Door
vergunningsvoorwaarden op te nemen die eisen stellen aan de ingebruikname,
dekking en datasnelheid zou kunnen worden afgedwongen dat het buitengebied
wordt ontsloten.
Civiele satellietcommunicatie
Indien er geen geografisch beperkingen aan het gebruik van de 3,5 GHz-band
worden gesteld, zal het niet langer mogelijk zijn de band in te zetten voor de
Space to Earth feederlink die momenteel gebruik maakt van de 3,5 GHz-band. Bij
een gebrek aan bescherming zal de ontvangst worden gestoord. Een oplossing
voor civiele satellietcommunicatie zou zijn om een beschermingszone (gebied
waar bepaalde frequenties niet mogen worden gebruikt) ten behoeve van
satellietcommunicatie te definiëren.

Voordelen

Nadelen

Aannemelijk dat 5G in toekomstige
databehoefte voorziet.

Mogelijk alternatief via network

Als bedrijf afhankelijk van in de markt

slicing via 5G-netwerk MNO.

beschikbare prijs/kwaliteitverhouding.
Minder controle over de
betrouwbaarheid van het netwerk.

Mogelijk alternatief via network

Afhankelijkheid van in de markt

slicing via 5G-netwerk MNO.

beschikbare prijs/kwaliteitverhouding.
Minder controle over de
betrouwbaarheid van het netwerk.
Onzeker of FWA (tijdig) tot stand komt
via 5G-netwerken MNO’s.

Gebruik van de Space to Earth
feederlink niet langer mogelijk.

Aannemelijk dat de uitrol van
Massive IoT-diensten via het 5Gnetwerk kan worden gefaciliteerd.
Tabel 4. Analyse voor- en nadelen variant 1: landelijk.

34

5.2. Variant 2: Landelijk – lokaal

Figuur 6. Weergave van variant 2.

Bij het analyseren van de voor- en nadelen in deze variant nemen we aan dat het
grootste deel van de 3,5 GHz-band landelijk beschikbaar wordt gesteld en er
ongeveer 80 MHz gereserveerd wordt voor lokale vergunningen. We nemen aan
dat de MNO’s de frequentieruimte in het landelijk beschikbare deel zullen
verwerven.
EMB en Massive IoT low latency
Wanneer het grootste deel van de 3,5 GHz-band landelijk beschikbaar wordt
gesteld, is het aannemelijk dat nog steeds voor een belangrijk deel kan worden
voorzien in de aanvullende databehoefte. Dit geldt tevens voor Massive IoTtoepassingen waarvoor low latency een vereiste is. De mogelijkheden van 5G
kunnen maximaal worden benut met aaneengesloten blokken van 100 MHz per
MNO.59 Het is nog onduidelijk wat de gevolgen zullen zijn als de aaneengesloten
blokken per MNO kleiner dan 100 MHz zijn omdat nog onduidelijk is welke
toepassingen in de toekomst zullen worden ontwikkeld die om deze hoge
datasnelheden vragen. Als er minder ruimte beschikbaar is zou dit kunnen
betekenen dat complexere of dichtere netwerken nodig zijn (wat een hogere
investering vergt) en/of dat in mindere kwaliteit in bepaalde toepassingen kan
worden voorzien.
Bedrijfskritische communicatie en lokale OOV
In deze tweede variant is er voor bedrijven en decentrale overheden
frequentieruimte beschikbaar waarvoor lokale vergunningen kunnen worden
aangevraagd. Hiermee ontstaat de mogelijkheid om zelf een netwerk aan te

leggen, om volledige controle over het netwerk te behouden of wanneer een
MNO geen dienstverlening tot stand brengt met de gewenste
prijs/kwaliteitverhouding.
De frequentieruimte voor lokaal gebruik is in deze variant echter beperkt. In de
behoeftepeiling is aangegeven dat er behoefte is aan 40 MHz per gebruiker. Door
80 MHz beschikbaar te stellen kunnen op dezelfde geografische locatie maximaal
twee partijen in hun behoefte worden voorzien, mits afspraken gemaakt worden
over synchronisatie. Indien synchronisatie niet mogelijk is (bijvoorbeeld omdat de
eisen aan de verhouding uplink/downlink verschillen of omdat verschillende
technologieën gebruikt worden is de beschikbare netto frequentieruimte kleiner
dan 40 MHz, omdat dan rekening zal moeten worden gehouden met beperkingen
aan de randen van het spectrum (guard bands).
Breedband buitengebied
Partijen die FWA aanbieden in het buitengebied kunnen door middel van
vergunningen in het lokale deel blijven voorzien in deze behoefte. Het aantal
partijen dat op één geografische locatie FWA (of andere lokale toepassingen) wil
aanbieden, is beperkt, waardoor 80 MHz voor specifiek deze behoefte voldoende
lijkt te zijn. Er zullen wel afspraken moeten worden gemaakt over het gebruik van
frequentieblokken in aangrenzende gebieden om storing/separatie te
voorkomen.
Civiele satelliet
Net als in de eerste variant is er in deze variant geen rekening gehouden met een
geografische beperking ten behoeve van civiele satellietcommunicatie. Het zal
daarom niet mogelijk zijn om de 3,5 GHz-band in te zetten voor de ontvangst van
de feederlink vanuit de ruimte.

59 Zie: J. Jeon, NR Wide Bandwidth Operations, IEEE Communications Magazine on key technologies

for 5G New Radio, december 2017.

35

Voordelen

Nadelen

Mogelijk om in aanvullende

Minder ruimte voor MNO’s.

databehoefte te voorzien.

Toekomstige toepassingen waarvoor

5.3. Variant 3: (deels) Regionaal

dit mogelijk gevolgen heeft nog
onzeker
Zowel via vergunning en eigen

Afhankelijk van beschikbare lokale

netwerk als via network slicing of LSA

bandbreedte is het aantal partijen met

mogelijk om in de behoefte te

een eigen vergunning op één

voorzien.

geografische locatie beperkt i.v.m.
verstoring.

Zowel via vergunning en eigen

Afhankelijk van beschikbare lokale

netwerk als via network slicing of LSA

bandbreedte is het aantal partijen op

mogelijk om in de behoefte te

één geografische locatie beperkt i.v.m.

voorzien.

verstoring.

Partijen kunnen 3,5 GHz-band blijven

Afhankelijk van beschikbare lokale

inzetten om in vraag te voorzien.

bandbreedte is het aantal partijen op
één geografische locatie beperkt i.v.m.
verstoring.
Gebruik van de Space to Earth
feederlink niet langer mogelijk.

Figuur 7. Weergave van variant 3.

De voor- en nadelen die we in deze variant omschrijven, gaan uit van een
regionale verdeling van de 3,5 GHz-band. In andere landen waar voor een
indeling in regio’s wordt gekozen wordt onderscheid gemaakt tussen regio’s in
buitengebieden en regio’s in stedelijk gebied. Door geografische beperkingen in
een regio te hanteren is het gebruik civiele satellietcommunicatie mogelijk.
EMB en Massive IoT low latency
Afhankelijk van de indeling (bijvoorbeeld scheiding tussen buitengebied en
stedelijk gebied) en het aantal regio’s is het mogelijk om (in een deel van het
land) in de groeiende databehoefte en vraag naar Massive IoT-toepassingen te
voorzien. Een voorwaarde hierbij is dat MNO’s regio’s met elkaar kunnen
combineren om een (semi)landelijke dekking te realiseren. Indien het aantal
regio’s groot is, zal versnippering optreden en bestaat het risico dat in bepaalde
regio’s geen 5G wordt uitgerold. Daarnaast zal het aanbod van 5G in het gebied
waar beperkingen gelden vanwege satellietbescherming mogelijk kleiner zijn.
Potentieel is dit een belemmering voor Massive IoT-toepassingen waarvoor een
landelijke dekking wenselijk is, zoals zelfrijdende auto’s.

Aannemelijk dat door de uitrol van
5G in behoefte Massive IoT-diensten
kan worden voorzien.
Tabel 5. Analyse voor- en nadelen variant 2: landelijk-lokaal.

Bedrijfskritische communicatie en lokale OOV
Wanneer MNO’s een (regionaal) 5G-netwerk uitrollen, kunnen bedrijven en
decentrale overheden via network slicing of LSA bedrijfskritische of afgeschermde
communicatiediensten met specifieke eisen afnemen bij MNO’s. Het lijkt niet
voordehandliggend om als bedrijf of decentrale overheid frequentieruimte in
bepaalde regio’s te verwerven in verband met de grote concurrentie op de
markt. Wanneer de regio’s in omvang overeenkomen met de geografische
behoefte voor bedrijfskritische communicatie of OOV, is dit uiteraard anders.

36

Breedband buitengebied
Indien de regio’s zodanig worden gedefinieerd dat er regio’s met stedelijk gebied
en regio’s met buitengebied ontstaan, dan kan in regio’s met buitengebied een
vergunning worden verkregen door partijen die FWA willen aanbieden. Het is in
Nederland echter complex om regio’s te definiëren die volledig uit buitengebied
bestaan (zonder een verdeling van zeer kleine en/of complexe gebieden te
hanteren), waarmee voordelen voor andere partijen verdwijnen. Ook in de
regio’s met relatief veel buitengebied liggen bovendien dorpskernen en
middelgrote steden (bijvoorbeeld Vlissingen, Leeuwarden en Den Helder)
waardoor er ook voor MNO’s een businesscase ontstaat op basis waarvan in deze
dorpskernen en middelgrote steden 5G kan worden uitgerold.

Voordelen

Nadelen

Mogelijk om (in een deel van het

Wellicht worden er delen van

land) in de groeiende databehoefte

Nederland (lagere bevolkingsdichtheid)

te voorzien, mits versnippering van

niet (volledig) voorzien in hun

regio’s wordt voorkomen.

groeiende databehoefte.

Mogelijk alternatief via network

Niet haalbaar voor bedrijven om

slicing via 5G-netwerk MNO.

regionale frequentieruimte te
verwerven tenzij voor specifieke regioindeling wordt gekozen.

Mogelijk alternatief via network

Niet aannemelijk dat decentrale

slicing via 5G-netwerk MNO.

overheden regionaal ruimte zullen
verwerven, tenzij voor specifieke regio-

Civiele satellietcommunicatie
In deze variant is het mogelijk om in bepaalde regio’s beperkingen te hanteren
waardoor civiele satellietcommunicatie mogelijk blijft. Hierbij dient er rekening
mee te worden gehouden dat het gebruik van frequenties aan de randen van het
blok dat wordt ingezet voor satellietcommunicatie wordt beperkt om storing te
voorkomen.60

indeling wordt gekozen.
Door demografische kenmerken
Nederland niet aannemelijk dat er een
regio-indeling ontstaat die aansluit bij
gebieden waar behoefte is aan FWA.
Onzeker of dienstverlening via MNO’s
tot stand komt.
Mogelijk om regio te reserveren voor
civiele satellietcommunicatie.

Mogelijk om (in een deel van het

Toepassingen met hoge eisen aan

land) te voorzien in de vraag naar

landelijke dekking worden mogelijk

Massive IoT-diensten.

belemmerd.

Tabel 6. Analyse voor- en nadelen variant 3: regionaal.

60 Zie: ECC report 281, vastgesteld op 8 juli 2018: https://www.ecodocdb.dk/download/5ffb56c9-

9c78/ECCRep281.pdf.

37

5.4. Variant 4: Combinatie

Figuur 8. Weergave van variant 4.

In deze variant nemen we aan dat er een geografisch gebied wordt gedefinieerd
waarin beperkingen gelden om civiele satellietcommunicatie mogelijk te maken.
In een gedeelte van de band wordt daarnaast een landelijke uitrol gerealiseerd.
In de analyse nemen we bovendien aan dat lokale vergunningen mogelijk zijn in
het deel van het land waar de geografische beperkingen niet gelden. Tot slot blijft
er een gedeelte van de band, ter hoogte van de frequentie voor
satellietcommunicatie, regionaal beschikbaar voor de uitrol van 5G.
EMB en Massive IoT low latency
De landelijk beschikbare bandbreedte zal in deze variant tussen de 200 MHz en
280 MHz betreffen, afhankelijk van de benodigde separatie tussen
satellietontvangst en 5G-netwerken.61 De landelijk beschikbare bandbreedte is
daarom minder dan in de varianten landelijk en landelijk-lokaal. De
mogelijkheden van 5G kunnen maximaal worden benut met aaneengesloten
blokken van 100 MHz per MNO.62 Het is nog onduidelijk wat de gevolgen zullen
zijn als de aaneengesloten blokken per MNO kleiner dan 100 MHz zijn omdat nog
onduidelijk is welke toepassingen in de toekomst zullen worden ontwikkeld die
om deze hoge datasnelheden vragen. Als er minder ruimte beschikbaar is zou dit
kunnen betekenen dat complexere of dichtere netwerken nodig zijn (wat een
hogere investering vergt) en/of dat in mindere kwaliteit in bepaalde toepassingen
kan worden voorzien.

Bedrijfskritische communicatie en lokale OOV
In het deel van het land waar geen beperkingen gelden, kunnen bedrijven of
decentrale overheden lokale vergunningen aanvragen als alternatief voor de
beschikbare dienstverlening via MNO’s. Net als in de variant waarin wordt
gekozen voor een combinatie van landelijk en lokaal is het maximaal aantal lokale
vergunningen per locatie beperkt. In deze variant is de kans kleiner dat specifieke
diensten tot stand komen via network slicing of LSA door een MNO, omdat de
totale bandbreedte waarover MNO’s beschikken kleiner is. In het deel van het
land waar geografische beperkingen gelden vanwege de bescherming van
satellietcommunicatie, zal het niet mogelijk zijn voor bedrijven of decentrale
overheden om een eigen netwerk aan te leggen.
Breedband buitengebied
Buiten het gebied waar geografische beperkingen gelden, is het mogelijk voor
partijen om een lokale vergunning aan te vragen ten behoeve van FWA. Het
aantal lokale partijen dat een vergunning aan kan vragen is beperkt, waarbij de
beschikbare ruimte gedeeld moet worden met eventuele andere gebruikers zoals
bedrijven en decentrale overheden. In het deel van het land waar geografische
beperkingen gelden, zal het niet mogelijk zijn om een lokale vergunning aan te
vragen ten behoeve van FWA.
Civiele satellietcommunicatie
In deze variant is het mogelijk om in een bepaalde regio beperkingen op te
leggen, waardoor civiele satellietcommunicatie mogelijk blijft. Hierbij dient er
rekening mee gehouden te worden dat het gebruik van frequenties, aan de
randen van het blok dat wordt ingezet voor satellietcommunicatie, wordt beperkt
om storing te voorkomen.63

61 Zie: ECC report 281, vastgesteld op 8 juli 2018: https://www.ecodocdb.dk/download/5ffb56c9-

63 Zie: ECC report 281, vastgesteld op 8 juli 2018: https://www.ecodocdb.dk/download/5ffb56c9-

9c78/ECCRep281.pdf.
62 Zie: J. Jeon, NR Wide Bandwidth Operations, IEEE Communications Magazine on key technologies
for 5G New Radio, december 2017.

9c78/ECCRep281.pdf.

38

Voordelen

Nadelen

(Gedeeltelijk) mogelijk om in de

Minder ruimte voor MNO’s.

groeiende databehoefte te voorzien.

Toekomstige toepassingen waarvoor
dit mogelijk gevolgen heeft nog
onzeker

Zowel via vergunning en eigen

Aantal partijen die per locatie een

netwerk als via network slicing of LSA

vergunning kunnen aanvragen is

mogelijk om in de behoefte te

beperkt en in een deel van het land zal

voorzien, mits beperkingen voor

het niet mogelijk zijn lokale

satellietgebruik niet in de weg staan.

vergunningen aan te vragen.

Zowel via vergunning en eigen

Aantal partijen die per locatie een

netwerk als via network slicing of LSA

vergunning kunnen aanvragen is

mogelijk om in de behoefte te

beperkt en in een deel van het land zal

voorzien, mits beperkingen voor

het niet mogelijk zijn lokale

satellietgebruik niet in de weg staan.

vergunningen aan te vragen.

In het gedeelte van het land waar

Aantal partijen per locatie is beperkt en

geen beperkingen gelden, is het

in een deel van het land zal het niet

mogelijk om te voorzien in behoefte

mogelijk zijn lokale vergunningen aan

aan FWA.

te vragen.

5.5. Conclusie
De vier varianten hebben ten aanzien van de geïdentificeerde behoeften voor- en
nadelen. In tabel 8 is inzichtelijk gemaakt hoe de varianten voorzien in de
verschillende behoeften. Daarbij hebben we de score gebaseerd op een weging
van de voor- en nadelen van een variant in verhouding tot de voor- en nadelen in
de andere varianten. Indien een variant voor een behoefte ++ scoort, wil dit dus
niet noodzakelijkerwijs zeggen dat volledig in de behoefte wordt voorzien, maar
wel dat deze variant vergeleken met de andere varianten het best in de behoefte
voorziet.

Door geografische beperkingen is
civiele satellietcommunicatie
mogelijk.
Aannemelijk dat (gedeeltelijk) in de

Minder ruimte voor MNO’s.

vraag naar Massive IoT-diensten kan

Toekomstige toepassingen waarvoor

worden voorzien.

dit mogelijk gevolgen heeft nog
onzeker

Tabel 7. Analyse voor- en nadelen variant 4: combinatie.

39

1. Landelijk

2. Landelijk Lokaal

3. Regionaal

4.
Combinatie

++

+

-

+/-

+/-

++

-

+

+/-

++

-

+

+/-

++

-

+

--

--

++

++

++

+

-

+/-

(regionaal) van alle varianten het minst geschikt om in de Nederlandse behoeften
te voorzien.

Tabel 8. Overzicht mate waarin verschillende varianten in de geïdentificeerde behoeften voorzien.

We concluderen dat variant 1 (landelijke lagen) het best voorziet in de behoefte
aan EMB en Massive IoT. De varianten 2 (landelijk-lokaal) en 4 (combinatie)
voorzien in een combinatie van behoeften waarbij er in variant 4 wel ruimte is
voor civiele satellietcommunicatie en in variant 2 niet. Tot slot blijkt variant 3

40

• Doelmatig frequentiegebruik. Frequentieruimte is schaars. De centrale
doelstelling van de Nota Frequentiebeleid 2016 is daarom “doelmatig
frequentiegebruik”. Daarbij wordt in het frequentiebeleid onderscheid
gemaakt tussen het economische belang en het maatschappelijke
belang.66 Bij de verdeling van de 3,5 GHz-band dient rekening te worden
gehouden met een doelmatige invulling.
• Dynamische efficiëntie en marktstructuur. 5G biedt nieuwe
technologische mogelijkheden om in communicatiebehoeften te voorzien.
Zo biedt 5G in de toekomst wellicht de mogelijkheid om
communicatiediensten met specifieke vereisten aan te bieden door
gebruik te maken van network slicing of LSA en kunnen nieuwe productmarktcombinaties worden gecreëerd in de zogenoemde verticals. Het is
nog onzeker of dit aanbod ook (voldoende) tot stand zal komen wanneer
5G door de MNO’s wordt uitgerold (zie paragraaf 3.8). De overheid heeft
in de Nota Frequentiebeleid 2016 als uitgangspunt geformuleerd dat een
efficiënt werkende markt dient te worden gefaciliteerd.67 Omdat onzeker
is hoe de technologie en de producten zich zullen ontwikkelen, is het ook
onzeker welke marktstructuur in de toekomst het meest geschikt is om
een efficiënt werkende markt te faciliteren.68,69 Het kan daarom wenselijk
zijn bij de verdeling flexibiliteit te bieden om de marktstructuur aan te
passen indien de ontwikkelingen in de markt daarom vragen.

6. Analyse varianten –
uitgangspunten
Naast de mate waarin de verschillende varianten voorzien in de geïdentificeerde
behoeften, zijn er een aantal uitgangspunten voor beleid waarmee rekening dient
te worden gehouden. In dit hoofdstuk analyseren we in hoeverre aan deze
uitgangspunten wordt voldaan in de verschillende varianten.

6.1. Uitgangspunten
We beschrijven in dit hoofdstuk de volgende uitgangspunten voor beleid:
• Aansluiten bij Europese ontwikkelingen. In de 5G-Roadmap die op 4
december 2017 is vastgesteld in de Telecomraad, is bepaald dat tijdig
spectrum beschikbaar moet worden gesteld voor 5G.64 Met betrekking tot
de 3,5 GHz-band zijn de volgende aanbevelingen gedaan:65
o Grote blokken spectrum tussen de 3,4 en 3,8 GHz beschikbaar stellen
in 2020;
o Flexibiliteit in verdeling (bijvoorbeeld met betrekking tot geografische
indeling) realiseren.

64

Zie: https://www.mkm.ee/sites/default/files/8.a_b_aob_5g_roadmap_final.pdf.
Zie RSPG second opinion on 5G networks: https://circabc.europa.eu/sd/a/fe1a3338-b751-43e39ed8-a5632f051d1f/RSPG18-005final-2nd_opinion_on_5G.pdf.
66 Zie: Nota Frequentiebeleid 2016, pagina 10,
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/12/07/de-nota-frequentiebeleid-2016.
67 Zie: Nota Frequentiebeleid 2016, pagina 10,
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/12/07/de-nota-frequentiebeleid-2016.
65

Indien in een variant niet aan een uitgangspunt wordt voldaan, beschrijven we in
de volgende paragrafen mogelijke instrumenten om nadelen te minimaliseren.

68

Zie: Study on Implications of 5G Deployment on Future Business Models, Body of European
Regulators for Electronic Communications (BEREC), maart 2018:
https://berec.europa.eu/eng/document_register/subject_matter/berec/download/0/8008-study-onimplications-of-5g-deployment-o_0.pdf.
69
Zie: On regulations for 5G: Micro licensing for locally operated networks (M. Matinmikko, M. Latvaaho, P. Ahokangas en V. Seppänen, september 2017, Telecommunications Policy).

41

6.2. Varianten
Hierna volgt een analyse van de mate waarin aan de uitgangspunten gehoor
wordt gegeven in de vier varianten.

6.2.1. Variant 1: Landelijk
Zoals eerder aangegeven, gaan we er in deze variant vanuit dat de rechten om de
frequentieruimte in gebruik te nemen volledig zullen worden verkregen door
MNO’s.
Aansluiten bij Europese ontwikkelingen
Indien de frequentieruimte volledig landelijk beschikbaar wordt gesteld voldoet
Nederland aan de 5G-Roadmap en volgt Nederland de aanbevelingen vanuit de
Europese Commissie met betrekking tot 5G in de 3,5 GHz-band op.
Doelmatig frequentiegebruik
Voor MNO’s is er een prikkel om de maximale economische waarde te benutten
van de beschikbare frequentieruimte. Het is echter onzeker of in alle
geïdentificeerde behoeften zal worden voorzien (zie paragraaf 5.1) en daarmee
of in deze variant ook voldoende rekening wordt gehouden met
maatschappelijke belangen. 5G is technische geëquipeerd om in de meeste van
de geïdentificeerde behoeften te voorzien, maar het zal situatieafhankelijk zijn of
vraag en aanbod elkaar kunnen vinden. Zo is het bijvoorbeeld onzeker of de
businesscase voor breedband in het buitengebied via een MNO tot stand komt en
zijn bedrijven afhankelijk van de prijs/kwaliteitverhouding die MNO’s kunnen en
willen bieden voor bedrijfskritische communicatiesystemen.

Mogelijke instrumenten om de maatschappelijke belangen te borgen, zijn:
• Dekkingseisen stellen bij de vergunningverlening. Door eisen te stellen aan
de dekking en datasnelheden (Quality of Service) van netwerken kan
mogelijk een oplossing geboden worden voor het tot stand komen van
breedband in het buitengebied.
• Micro licensing. Door LSA toe te passen, kunnen (geautomatiseerd)
verschillende virtuele lagen van prioriteit in het netwerk worden
gecreëerd.70 Dit biedt mogelijkheden om voor dezelfde frequentieruimte
verschillende vergunningen uit te geven, waarbij is vastgelegd wie op welk
moment prioriteit heeft. Dit model is bijvoorbeeld toegepast bij de uitgifte
van de 3,5 GHz-band in de Verenigde Staten. Daar zijn drie prioriteitslagen
gecreëerd waarover afspraken zijn vastgelegd via CEPT.71,72 Nadeel van dit
concept is de complexiteit van het systeem waardoor het uitrollen
complex is.
• Partijen stimuleren voorafgaand aan vergunningverlening afspraken vast
te leggen voor een gunstige samenwerking. Bijvoorbeeld door als
voorwaarde te stellen dat lopende vergunningen dienen te worden
gerespecteerd. Nadeel van dit instrument is dat het verhoudingsgewijs
veel macht bij de afnemende partij legt die ervoor kan kiezen niet mee te
werken en daardoor voorkomt dat het 5G-netwerk op de betreffende
locatie kan worden uitgerold.
• Ex-post spectrum beschikbaar stellen voor lokale toepassingen. Er kan
spectrum in het vooruitzicht worden gesteld dat wordt bestemd voor
lokaal gebruik indien het lokale gebruik niet via de 5G-netwerken van
MNO’s tot stand komt. Er zou bijvoorbeeld onderzocht kunnen worden of
dit de 2,3 GHz-band kan zijn.

70 Zie: ECC report 254, december 2016: https://www.ecodocdb.dk/download/0202d6d9-

72 Zie: On regulations for 5G: Micro licensing for locally operated networks (M. Matinmikko, M. Latva-

23b1/ECCRep254.pdf.
71 Zie: De behoefte aan spectrum voor specifieke, professionele breedbandige toepassingen (Dialogic,
2017).

aho, P. Ahokangas en V. Seppänen, september 2017, Telecommunications Policy).

42

Ex-ante spectrum beschikbaar stellen voor lokale toepassingen. Een deel
van het spectrum kan vooraf voor specifieke toepassingen beschikbaar
worden gesteld (zie paragraaf 6.2.2), waarmee je in variant 2 geraakt.
Voor een deel van de partijen geldt dat MNO’s niet (goed) in hun huidige
behoefte kunnen voorzien, waardoor zij zelfstandig frequentieruimte in
gebruik willen nemen. Dit systeem is echter nadeliger voor het streven
naar efficiënt frequentiegebruik omdat er afspraken over synchronisatie
van verschillende nodig zijn om het maximale netto beschikbare spectrum
te maximaliseren. Daarnaast is de totale bandbreedte die beschikbaar is
voor 5G via MNO’s hierdoor kleiner. Mogelijk heeft dit in de toekomst
gevolgen voor de kwaliteit in de dienstverlening met een zeer hoge vraag
naar datasnelheid.
Dynamische efficiëntie en marktstructuur
In deze variant nemen we aan dat de frequentieruimte door MNO’s zal worden
verworven. Dit zal in sterke mate lijken op de bestaande marktstructuur met
betrekking tot mobiele communicatie. MNO’s geven aan dat innovatie in de
marktstructuur plaatsvindt doordat er samenwerking wordt gezocht met
nichepartijen en sectorale bedrijven, zoals bij industrie 4.0-toepassingen.73
Het is echter onzeker of deze marktstructuur geschikt is om de onzekere
toekomstige ontwikkelingen op een efficiënte wijzen te faciliteren. Om meer
flexibiliteit te bieden in de toekomst, bieden verschillende instrumenten
mogelijkheden:
• Een deel van het spectrum vooraf lokaal beschikbaar stellen voor
nichepartijen of nieuwkomers (zie paragraaf 6.2.2). Hierdoor kunnen
partijen die nieuwe toepassingen willen aanbieden onafhankelijk van
bestaande MNO’s experimenteren. Nadeel van dit instrument is dat er

minder bandbreedte beschikbaar is voor MNO’s waardoor zij mogelijk
belemmerd worden in het ontwikkelen van innovatieve toepassingen.
• Micro licensing door gebruik te maken van LSA.74 Door nichepartijen of
nieuwkomers de mogelijkheid te bieden met minder prioriteit gebruik te
kunnen maken van de frequentieruimte die primair door MNO’s wordt
gebruikt, kan experimenteren worden gefaciliteerd. Nadeel van dit
concept is de complexiteit van het systeem waardoor het uitrollen
complex is.

6.2.2. Variant 2: Landelijk – lokaal
In deze variant nemen we aan dat het grootste deel van de 3,5 GHz-band
landelijk beschikbaar wordt gesteld en zal worden verworven door MNO’s. Een
kleiner deel (ongeveer 80 MHz) wordt in deze variant lokaal beschikbaar gesteld.
Aansluiten bij Europese ontwikkelingen
In deze variant wordt, conform de 5G-Roadmap, een aanzienlijk deel van de 3,5
GHz-band beschikbaar gesteld voor 5G. Bovendien maakt een aantal andere
Europese landen een vergelijkbare keus om een deel van de 3,5 GHz-band
landelijk beschikbaar te stellen en een deel lokaal. Het betreft bijvoorbeeld
België, Duitsland, Frankrijk en Zweden (zie bijlage III).
Doelmatig frequentiegebruik
Het reserveren van een deel van de 3,5 GHz-band voor lokale vergunningen biedt
mogelijkheden om in toepassingen met maatschappelijk belang te voorzien
waarvan onzeker is of die voldoende tot stand komen als de volledige 3,5 GHzband beschikbaar wordt gesteld aan MNO’s (bijvoorbeeld FWA of
bedrijfskritische communicatienetwerken).

73 ‘Industrie 4.0’ is een term die wordt gebruikt voor de trend waarin automatisering en

74 Zie: ECC report 254, december 2016: https://www.ecodocdb.dk/download/0202d6d9-

gegevensuitwisseling wordt ingezet voor industriële fabricagetechnieken.

23b1/ECCRep254.pdf.

43

Aan deze variant zijn echter ook nadelen voor doelmatig frequentiegebruik
verbonden. Het aantal partijen dat naast elkaar over lokale vergunningen kan
beschikken op een geografische locatie, is beperkt.
Door middel van aanvullende mitigatieafspraken zou efficiënter om kunnen
worden gegaan met het faciliteren van meerdere lokale gebruikers in een relatief
beperkt deel van de 3,5 GHz-band. Dit neemt echter niet weg dat er op één
geografische locatie maximaal twee partijen in een lokale behoefte kunnen
worden voorzien indien de behoefte aan bandbreedte per partij 40 MHz betreft.
Er zijn enkele locaties in Nederland waar het huidige aantal vergunninghouders
groter is (bijvoorbeeld het Rotterdamse havengebied en de binnensteden van
Amsterdam en Utrecht), waardoor met 80 MHz niet in alle behoeften kan worden
voorzien.
Dynamische efficiëntie en marktstructuur
Door ruimte te reserveren voor lokale vergunninghouders wordt meer flexibiliteit
in de marktstructuur geboden dan wanneer de volledige 3,5 GHz-band
beschikbaar wordt gesteld aan MNO’s. Het blijft echter onzeker in hoeverre deze
lokale ruimte in de toekomst voorziet om een efficiënt werkende markt te
faciliteren.

6.2.3. Variant 3: (deels) Regionaal
Een regionale verdeling van Nederland in twee of meer regio’s waarbij
vergunningen in een regio kunnen worden verworven. Daarbij is het mogelijk in
een bepaald gebied beperkingen op te leggen voor civiele satellietcommunicatie.
Aansluiten bij Europese ontwikkelingen
In deze variant wordt ruimte regionaal beschikbaar gesteld waardoor in een deel
van het land beperkingen kunnen worden opgelegd om civiele
satellietcommunicatie mogelijk te maken. In de rest van het land is het
aannemelijk dat het spectrum zal worden ingezet voor 5G. Er wordt dus

aangesloten bij de Europese ontwikkelingen. Met betrekking tot het (mogelijk)
beschermen satellietcommunicatie vormt Nederland samen met Duitsland en
Italië een uitzondering; in andere Europese landen lijken geen plannen om een
beschermingszone aan te wijzen en/of zijn er geen grondstations aanwezig.
Doelmatig frequentiegebruik
Een aantal andere landen kiest voor een verdeling in regio’s omdat hierdoor de
mogelijkheid ontstaat onderscheid te maken tussen buitengebied en stedelijk
gebied. Ook in Nederland is de businesscase in buitengebied anders dan die in
stedelijk gebied. Nadeel van een dergelijke regio-indeling in Nederland is de
complexiteit van de regio’s. Ook in de regio’s met relatief veel buitengebied
liggen namelijk dorpskernen en middelgrote steden (bijvoorbeeld Vlissingen,
Leeuwarden en Den Helder), waardoor grenzen door elkaar lopen en regio’s op
veel plekken aan andere regio’s zullen grenzen. Dit maakt het complex om
netwerken te synchroniseren waardoor frequentieruimte minder efficiënt kan
worden benut.
Dynamische efficiëntie en marktstructuur
Een indeling in regio’s wijkt af van de huidige indeling van frequentiespectrum
voor MNO’s en past daardoor minder bij de huidige marktstructuur. Tegelijk is
aannemelijk dat voornamelijk MNO’s ruimte zullen verwerven in de regio’s
waardoor deze variant niet direct meerwaarde biedt ten aanzien van flexibiliteit.

6.2.4. Variant 4: Combinatie
Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling met ruimte voor
satellietcommunicatie. Daarbij is aangenomen dat in een bepaald gebied
beperkingen worden opgelegd om civiele satellietcommunicatie te beschermen.
Hoe groot dit gebied moet zijn een specifieke situatie zal moeten blijken uit
vervolgonderzoek.

44

Aansluiten bij Europese ontwikkelingen
In de vierde variant worden er geografische beperkingen opgenomen om civiele
satellietcommunicatie te faciliteren. Wanneer met deze beperking rekening zou
worden gehouden, vormt Nederland samen met Duitsland en Italië een
uitzondering binnen de Europese landen die in het kader van dit onderzoek zijn
geanalyseerd (zie bijlage III).

Dynamische efficiëntie en marktstructuur
Met betrekking tot deze variant gelden hoofdzakelijk dezelfde afwegingen als
met betrekking tot variamt 2 (zie paragraaf 6.2). Daarnaast geldt voor deze
variant dat de totale beschikbare landelijke bandbreedte voor 5G kleiner is,
waardoor er mogelijk minder mogelijkheden voor MNO’s zijn om nieuwe
toepassingen met nieuwe samenwerkingspartijen op te zetten.

De bandbreedte die landelijk beschikbaar is voor 5G zal in deze variant kleiner
zijn dan wanneer wordt gekozen voor variant 1 of 2. Hierdoor kan de gewenste
100 MHz bandbreedte met landelijke dekking per MNO niet gerealiseerd worden.
Dit heeft tot gevolg dat een deel van de MNO’s in een deel van het land minder
dan 100 MHz of geen bandbreedte ter beschikking heeft of dat de totale
bandbreedte per MNO minder dan 100 MHz is. De bandbreedtes die in
Nederland in de 3,5 GHz-band beschikbaar zijn voor 5G blijven daardoor achter
bij de bandbreedtes die in een aantal andere Europese landen beschikbaar zijn.
Technologieproducenten en MNO’s geven aan dat Nederland achter zou blijven
bij de Europese ontwikkelingen op het gebied van digitale connectiviteit.

6.3. Conclusie

Instrumenten om dit nadeel te beperken zijn niet beschikbaar.
Doelmatig frequentiegebruik
In deze variant wordt een deel van de 3,5 GHz-band lokaal beschikbaar gesteld (in
het deel van Nederland waar geen geografische beperkingen ten behoeve van
satellietcommunicatie gelden). In paragraaf 6.2: variant 2 hebben we de
afwegingen met betrekking tot doelmatig frequentiegebruik van lokale
vergunningen beschreven.
Een deel van de 3,5 GHz-band zal in het geografische gebied waarvoor
beperkingen gelden voor satellietcommunicatie relatief beperkt worden benut
(een ‘dataluw’ gebied). In deze regio zullen geen grote hoeveelheden data door
middel van 5G kunnen worden verstuurd, omdat de ontvangst van de feederlink
dient te worden beschermd.

Als we de varianten toetsen aan de uitgangspunten voor beleid, concluderen we
dat variant 3 (regionaal) minder voor de hand ligt in Nederland vanwege de
demografische kenmerken. Voor de andere varianten geldt dat ze allen voor- en
nadelen hebben met betrekking tot de uitgangspunten. Het is aannemelijk dat
variant 1 (landelijk) het gunstigst is om in de huidige marktstructuur het
maximale economische belang te faciliteren. We constateren echter ook dat de
toekomst met betrekking tot de ontwikkeling van vraag en 5G-aanbod onzeker is
en dit om enige mate van flexibiliteit van de marktstructuur vraagt. Ook is
onzeker of een landelijke verdeling door middel van network slicing of LSA zal
leiden tot een businesscase voor alle maatschappelijke belangen waarin de 3,5
GHz-band momenteel voorziet. We concluderen dat er verschillende kansrijke
instrumenten zijn om flexibiliteit te bieden en maatschappelijke belangen te
borgen:
• Een deel van het spectrum lokaal beschikbaar stellen. Hierdoor kunnen
partijen waarvoor dienstverlening niet via MNO tot stand komt zelfstandig
lokaal een vergunning aanvragen. Nadeel is dat aanvullende afspraken
nodig zijn over het naast elkaar gebruiken van lokale netwerken.
Daarnaast is het aantal lokale partijen dat op dezelfde locatie een netwerk
kan uitrollen beperkt.
• Micro licensing. Door virtuele gereguleerde prioriteitslagen te creëren
kunnen in de toekomst mogelijk meerdere partijen van dezelfde
frequentieruimte gebruik maken door middel van LSA. Een dergelijk model

45

wordt in de Verenigde Staten gebruikt om de 3,5 GHz-band te verdelen.
Nadeel van dit concept is de relatieve complexiteit van het systeem en de
kosten die gepaard gaan met het neerzetten hiervan.

46

7. Conclusies en
aanbevelingen
7.1. Conclusies
Europees is de 3,5 GHz-band benoemd als de band tussen de 1 en 6 GHz voor de
initiële uitrol van 5G. Bepaald is dat tijdig spectrum beschikbaar dient te komen
voor de uitrol van 5G. In acht van de tien landen onderzochte landen is (een
deel van) de frequentieruimte reeds verdeeld, zijn plannen voor de verdeling
vastgesteld of zijn de plannen in consultatie. Het is dan ook zeer aannemelijk
dat ecosystemen voor 5G als eerste in de 3,5 GHz-band beschikbaar zullen
komen.
In de 5G-Roadmap die op 4 december 2017 is vastgesteld in de Telecomraad is
bepaald dat tijdig spectrum beschikbaar wordt gesteld voor 5G. 75 Met betrekking
tot de 3,5 GHz-band is aanbevolen grote blokken spectrum tussen de 3,4 en 3,8
GHz beschikbaar te stellen in 2020.76
Naast de 3,5 GHz-band zijn de 700 MHz-band en de 26 GHz-band aangewezen
voor de uitrol van 5G. Voor(toekomstige) toepassingen met hoge eisen aan
betrouwbaarheid, een vraag naar low latency, behoefte aan veel bandbreedte en
behoefte aan een hoge mate van landelijke dekking is de 3,5 GHz-band de meest
geschikte kandidaat. Het is de eerste band waar relatief grote blokken spectrum
beschikbaar zijn.

Acht van de tien onderzochte Europese landen maken plannen om
frequentieruimte in de 3,5 GHz-band beschikbaar te stellen voor 5G of is reeds
(een deel van) de 3,5 GHz-band geveild.77 In twee landen is reeds (een deel van)
de 3,5 GHz-band geveild. In zes landen zijn de plannen voor de verdeling van (een
deel van) de band rond of liggen ze ter laatste consultatie aan marktpartijen voor.
Twee landen hebben nog geen concrete plannen. De acht landen die plannen
hebben voor de verdeling van de 3,5 GHz-band of de band reeds (deels) hebben
verdeeld maken een substantieel deel van de 3,5 GHz-band vrij voor de uitrol van
5G: minimaal 300 MHz van de gehele band. Uitgaande van drie tot vier MNO’s
per land zal de beschikbare bandbreedte per MNO 75 MHz of meer zijn. Daarbij
dient wel te worden opgemerkt dat er landen zijn waar geen cap (maximum
bandbreedte per MNO) is gesteld waardoor het in die landen ook zo zou kunnen
zijn dat er MNO’s zijn die minder of geen bandbreedte verwerven.
Vanzelfsprekend zouden er ook nieuwe MNO’s kunnen toetreden. Momenteel is
de verwachting dat de 3,5 GHz-band in deze landen uiterlijk in 2022 beschikbaar
zal zijn.
Gegeven de eigenschappen van de 3,5 GHz-band (eerste band met relatief grote
bandbreedtes) en de internationale ontwikkelingen, is het aannemelijk dat
ecosystemen voor 5G als eerste in de 3,5 GHz-band beschikbaar zullen komen. De
verwachting is dat mobiele devices tussen 2020 en 2022 geschikt zullen zijn voor
5G en dat IoT-devices tussen 2021 en 2023 zullen volgen.
In Nederland is de 3,5 GHz-band momenteel in gebruik voor bedrijfskritische
communicatie, lokale OOV-netwerken, breedband in het buitengebied en
civiele satellietcommunicatie.78 De behoefte om de 3,5 GHz-band in te zetten
voor deze doeleinden blijft bestaan. Daarnaast willen de huidige MNO’s de
3,5 GHz-band inzetten voor 5G.

75 Zie: https://www.mkm.ee/sites/default/files/8.a_b_aob_5g_roadmap_final.pdf.

77 Het betreft België, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italië, Oostenrijk, Verenigd Koninkrijk en Zweden. In

76

bijlage III is de internationale vergelijking opgenomen.
78 Het gebruik van de 3,5 GHz-band door het ministerie van Defensie en inlichtingendiensten valt
buiten de scope van dit onderzoek en is hier buiten beschouwing gelaten.

Zie RSPG second opinion on 5G networkds: https://circabc.europa.eu/sd/a/fe1a3338-b751-43e39ed8-a5632f051d1f/RSPG18-005final-2nd_opinion_on_5G.pdf.

47

MNO’s geven aan landelijk 5G te willen uitrollen in de 3,5 GHz-band om te
voorzien in de behoefte aan EMB, Massive IoT-toepassingen en afschermde
netwerken voor bedrijfskritische communicatie door middel van network slicing.
Ook geven MNO’s aan met 5G te kunnen voorzien in breedband in het
buitengebied en specifieke oplossingen voor de OOV-sector. MNO’s geven aan
behoefte te hebben aan een bandbreedte van 100 MHz per MNO om dit te
kunnen realiseren. Zij geven aan dat deze behoefte er tussen 2020 en 2022 is. De
verwachting is dat er maximaal vier MNO’s zijn die op landelijke schaal 5G willen
uitrollen.
De gewenste bandbreedte van 100 MHz per MNO komt overeen met de
maximale bandbreedte van een blok (carrier) die is gedefinieerd in release 15 van
de 3GPP.79 De mogelijkheden van 5G kunnen dus maximaal worden benut met
aaneengesloten blokken van 100 MHz per MNO. De European Conference of
Postal and Telecommunications Administrations heeft naar aanleiding hiervan de
aanbeveling aan nationale overheden gedaan om zoveel mogelijke
aaneengesloten spectrum voor 5G beschikbaar te stellen en minimaal drie keer
50 MHz aaneengesloten spectrum beschikbaar te stellen.
Initieel zal de 3,5 GHz-band worden ingezet om te voorzien in de toenemende
datavraag (EMB). De behoefte aan spectrumcapaciteit om in EMB te voorzien zal
dus niet direct 100 MHz zijn, maar evenredig met de groei van de datavraag
toenemen. Naast EMB is de 3,5 GHz-band bij geschikt om te voorzien in
toepassingen die vragen om hoge datasnelheden, low latency en een hoge
betrouwbaarheid. Er zijn verschillende verticals waarvoor toepassingen met deze
vereisten worden ontwikkeld (automotive, health, industrie, et cetera).
Producenten van ecosystemen en ontwikkelaars van toepassingen hebben in de
behoeftepeiling aangegeven te verwachten dat toepassingen voor verticals
tussen 2022 en 2023 beschikbaar zullen zijn. Het is momenteel nog onduidelijk

welke toepassingen dit precies zal betreffen en of ze daadwerkelijk om een
dusdanig hoge datasnelheid vragen dat carriers van 100 MHz nodig of wenselijk
zijn. Het is dus ook nog onduidelijk wat het gevolg zal zijn van een
beschikbaarheid van aaneengesloten spectrum van minder dan 100 MHz per
MNO. Mogelijk zijn complexere of dichtere netwerken nodig (wat een hogere
investering vergt) en/of kan in mindere kwaliteit in bepaalde toepassingen
worden voorzien.
De 3,5 GHz-band is in Nederland in gebruik. Het betreft gebruik op basis van de
uitgifte van lokale vergunningen voor de plaatsing van een opstelpunt. Daarmee
wordt in verschillende behoeften voorzien:
• Bedrijven hebben vergunningen om mobiele netwerken voor
bedrijfskritische communicatie aan te leggen;
• Gemeenten hebben vergunningen om camerabeelden ten behoeve van
toezicht uit te wisselen;
• Er zijn verschillende partijen die vergunningen in de 3,5 GHz-band hebben
om bedrijven en bewoners in het buitengebied van
breedbandverbindingen te voorzien door middel van FWA.
Voor deze drie behoeften geldt dat ze in de toekomst blijven bestaan. Een
realistische inschatting is dat per individuele partij 40 MHz lokale bandbreedte
nodig is om in een behoefte te voorzien. Deze behoefte zal verder toenemen als
er een grotere vraag ontstaat naar dataverkeer. Alternatieven om in deze
behoeften te voorzien zijn niet direct beschikbaar (2,3 GHz-band), voldoen niet
aan de vereisten voor betrouwbare communicatie (5 GHz-band), voorzien nog
onvoldoende in ecosystemen (bijvoorbeeld de 26 GHz-band waar standaarden
wel beschikbaar zijn maar netwerkapparatuur en devices nog ontbreken) of zijn
relatief kostbaar (bijvoorbeeld glasvezel). Wel kunnen 5G-netwerken van MNO’s

79

Zie tabel 4.2.1. op pagina 13 van Release 15 (General aspects for UE RF for NR) van 3GPP in juni
2018. Voor de banden n77 en n78 zijn bandbreedtes van 10 MHz, 15 MHz, 20 MHz, 40 MHz, 50 MHz,
60 MHz, 80 MHz en 100 MHz gedefinieerd.

48

in potentie een alternatief bieden om in deze behoeften te voorzien door gebruik
te maken van network slicing. Onzeker is echter of vraag en aanbod elkaar weten
te vinden.
Tot slot wordt de 3,5 GHz-band momenteel ingezet voor de ontvangst van
feederlinks van satellieten in de ruimte. Deze civiele satellietcommunicatie is
ondersteunend aan communicatie door overheden, NGO’s, bedrijven in
afgelegen gebieden en noodcommunicatie op zee. Aangegeven is dat de vraag
om deze feederlink te gebruiken naar verwachting tot 2042 bestaat. Een
alternatieve frequentie voor deze communicatie is niet mogelijk, omdat dit een
fysieke aanpassing aan de satelliet (in de ruimte) vergt. Wel zou een alternatieve
locatie voor het grondstation gezocht kunnen worden. Als er in Nederland geen
regionale bescherming voor satellietcommunicatie zal worden geboden, zal dit
een locatie buiten Nederland moeten zijn.
De beschikbare bandbreedte in de 3,5 GHz is onvoldoende om in alle
geïdentificeerde behoeften naast elkaar te voorzien. We hebben vier
hoofdvarianten gedefinieerd die verschillen in de geografische opdeling
(landelijk, regionaal en/of lokaal) en de ruimte voor civiele
satellietcommunicatie. Een analyse van de voor- en nadelen van deze varianten
laat zien dat er geen duidelijke voorkeursvariant is om in de geïdentificeerde
behoeften te voorzien.
We concluderen dat er onvoldoende spectrum beschikbaar is in de 3,5 GHz-band
om in alle behoeften te voorzien (zie tabel 2). Indien er op een locatie
bijvoorbeeld vraag is naar landelijke lagen van 100 MHz door drie of vier MNO’s,
er twee bedrijven zijn die een netwerk voor bedrijfskritische communicatie willen
aanleggen en er vraag is naar frequentieruimte voor lokale OOV-toepassingen, is
er in totaal vraag naar 420 MHz of 520 MHz spectrum, waarbij eventuele guard
bands nog buiten beschouwing zijn gelaten.

• Worden in de 3,5 GHz-band lokale, regionale of landelijke vergunningen
uitgegeven?
• Wordt in de 3,5 GHz-band wel of geen ruimte gereserveerd voor
satellietgebruik?
Op basis van de opties die uit deze afwegingen voortvloeien, hebben we vier
hoofdvarianten gedefinieerd:
Landelijk. Een volledig landelijke verdeling van de 3,5 GHz-band;
Landelijk – lokaal. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling door
middel van uitgifte van vergunningen voor individuele opstelpunten;
Regionaal. Een regionale verdeling van Nederland in twee of meer regio’s
waarbij vergunningen in een regio kunnen worden verworven. Daarbij is het
mogelijk in een bepaald gebied beperkingen op te leggen voor civiele
satellietcommunicatie;
Combinatie. Een combinatie van een landelijke en lokale verdeling met
ruimte voor satellietcommunicatie. Daarbij is aangenomen dat in een bepaald
gebied beperkingen worden opgelegd om civiele satellietcommunicatie te
beschermen. Hoe groot dit gebied moet zijn een specifieke situatie zal
moeten blijken uit vervolgonderzoek. Een aanpassing op deze variant kan een
volledige landelijke verdeling zijn met geografische beperkingen voor
satellietcommunicatie.
Op basis van een analyse van voor- en nadelen van de varianten op de
verschillende behoeften concluderen we dat er geen variant is die duidelijk de
beste is (zie tabel 8). Variant 1 (landelijke lagen) voorziet het best in de behoefte
aan EMB en Massive IoT. Dit zijn twee van de meest genoemde toepassingen
voor 5G (naast de mogelijkheid om in communicatie waarvoor hoge

Om tot een toekomstige verdeling te kunnen komen, staan er twee afwegingen
centraal:

49

betrouwbaarheid en low latency vereist zijn, te voorzien).80 De varianten 2
(landelijk-lokaal) en 4 (combinatie) voorzien in een combinatie van behoeften. In
variant 4 is ruimte voor civiele satellietcommunicatie, in variant 2 niet. Tot slot
blijkt variant 3 (regionaal) van alle varianten het minst geschikt om in de
Nederlandse behoeften te voorzien vanwege de relatief hoge
bevolkingsdichtheid en de verwevenheid van rurale en stedelijke gebieden.
Vanwege de schaarste aan frequentieruimte en het ontbreken van een variant
die duidelijk de beste is, zal bij de keuze voor een verdeling rekening moeten
worden gehouden met doelmatig (effectief en efficiënt) frequentiegebruik.
Daarbij dienen zowel economische als maatschappelijke belangen te worden
afgewogen. Het is aannemelijk dat een landelijke verdeling in de huidige
marktstructuur economische de meest efficiënte verdeling is. Echter, het is
onzeker of in alle maatschappelijke belangen waarin momenteel wordt
voorzien in de 3,5 GHz-band, kan worden blijven voorzien via 5G-netwerken.
Daarnaast is het nog onzeker welke technologieën zullen worden ontwikkeld
die in de toekomst gebruik maken van 5G. Het is daarom ook niet met
zekerheid vast te stellen of de marktstructuur die momenteel het meest
efficiënt is ook in de toekomst de meest efficiënte is.
De centrale doelstelling in de Nota Frequentiebeleid 2016 is ‘doelmatig
frequentiebeleid’. Daarbij dient zowel oog te zijn voor economische belangen als
voor maatschappelijke belangen.81 We hebben verschillende varianten voor de
toekomstige verdeling van de 3,5 GHz-band gedefinieerd en geanalyseerd. We
concluderen dat het in de huidige marktstructuur aannemelijk is dat maximaal in
de economische belangen wordt voorzien als de frequentieruimte in landelijk
dekkende lagen wordt verdeeld. Wanneer de frequentieruimte landelijk wordt
verdeeld, zal de ruimte waarschijnlijk worden verworven door MNO’s die een
commerciële prikkel hebben om de maximale waarde van het beschikbare

spectrum te realiseren. Dit betekent dat ze voor een zo efficiënt mogelijke
indeling van het beschikbare spectrum kiezen om een maximaal aantal klanten in
een vraag naar mobiele communicatie te kunnen accommoderen.
Er zijn een aantal behoeften geïdentificeerd waarmee maatschappelijke belangen
samenhangen, zoals de continuïteit van mainports (economisch belang) en het
realiseren van aanbod van breedband in het buitengebied, waardoor bewoners
en bedrijven die nu geen toegang hebben tot verbindingen van 100 mbps,
toegang hebben tot breedbandinternet (maatschappelijk belang). Het is onzeker
of in deze economische en maatschappelijke belangen wordt voorzien als de
3,5 GHz-band in landelijke lagen beschikbaar wordt gesteld. 5G biedt
technologisch de mogelijkheid om door middel van network slicing of LSA in de
geïdentificeerde behoeften te voorzien, maar het is onzeker of een businesscase
in alle gevallen tot stand zal komen en of vraag en aanbod elkaar zullen vinden.
Tevens is onzeker waarvoor 5G in de toekomst precies zal worden ingezet. De
belofte van 5G is dat verticaal productaanbod tot stand komt in bijvoorbeeld de
automotive, de zorg, de industrie of de landbouwsector. Uitgangspunt in de Nota
Frequentiebeleid 2016 is het faciliteren van een efficiënt werkende markt.82
Omdat niet duidelijk is wat de vraag en het aanbod is dat via 5G tot stand komt, is
ook onzeker welke marktstructuur het meest passend is om deze situatie te
faciliteren.
Om te verzekeren dat maatschappelijke belangen ook in de toekomst geborgd
zijn, om padafhankelijkheid te voorkomen en om efficiëntie in de
marktstructuur te behouden, onderscheiden we twee kansrijke mogelijkheden:
een deel van de band lokaal uitgeven en het toepassen van gereguleerde
virtuele prioriteitslagen.

80 Zie: https://www.itu.int/en/ITU-T/Workshops-and-

Seminars/standardization/20170402/Documents/S2_4.%20Presentation_IMT%202020%20Requireme
nts-how%20developing%20countries%20can%20cope.pdf.
81 Zie: Nota Frequentiebeleid 2016, pagina 10,
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/12/07/de-nota-frequentiebeleid-2016.

82 Zie: Nota Frequentiebeleid 2016, pagina 10,

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/12/07/de-nota-frequentiebeleid-2016.

50

Het is dus onzeker of de economisch meest efficiënte verdeling in landelijke lagen
ook in de toekomst de meest efficiënte marktstructuur blijft om toekomstige
toepassingen te faciliteren en in alle maatschappelijke behoeften te voorzien. In
het onderzoek hebben we verschillende instrumenten geïdentificeerd die de
nadelen kunnen mitigeren. De in potentie meest kansrijke instrumenten zijn:
• Een deel van de 3,5 GHz-band reserveren voor lokaal gebruik. Hierdoor
krijgen partijen de mogelijkheid door middel van vergunningen voor een
of enkele lokale opstelpunten in een behoefte te voorzien indien de
dienstverlening via het 5G-netwerk van een MNO niet tot stand komt.
Daarnaast biedt dit flexibiliteit in de marktstructuur waardoor mogelijke
nieuwe product-marktcombinaties kunnen ontstaan. In een aantal andere
Europese landen wordt ook voor een dergelijke verdeling gekozen. Een
lokale vergunning zou voor een relatief beperkte looptijd (enkele jaren) of
in combinatie met een use-it or lose-it voorwaarde kunnen worden
uitgegeven om te borgen dat frequentieruimte opnieuw beschikbaar komt
als een partij de frequenties niet benut. Nadelen van het beschikbaar
stellen van een deel van de band voor lokaal gebruik zijn:
o Het aantal partijen dat op dezelfde geografische locatie een eigen
netwerk in gebruik kan nemen is beperkt (maximaal twee als 80 MHz
lokaal beschikbaar wordt gesteld);
o Er is minder ruimte beschikbaar voor MNO’s, wat hen mogelijk
belemmert in de ontwikkeling van innovatieve toepassingen waar een
zeer hoge bandbreedte voor vereist is;
o Er zal een groter aantal partijen met een netwerk zijn in een relatief
beperkte bandbreedte. Aanvullende afspraken over synchronisatie
(van TDD-netwerken), uniform gebruik van technologieën (LTE, 5G,
WiFi, et cetera), filters en guard bands zijn daarom nodig.
• Micro licensing. Door middel van gereguleerde LSA is het mogelijk voor
(delen van) de 3,5 GHz-band afspraken te maken over verschillende
prioriteitslagen in gebruik. Dit biedt mogelijkheden om vergunningen uit
te geven aan partijen met die gebruik kunnen maken van het spectrum op

het moment dat degene met meer prioriteit minder spectrum nodig heeft.
In de Verenigde Staten wordt een dergelijk model ingezet voor de uitgifte
van vergunningen in de 3,5 GHz-band. Nadelen van dit model zijn de
relatieve complexiteit en de hoge toezichtslasten die aan het vastleggen
van gereguleerde LSA’s en de naleving daarvan verbonden zijn.

7.2. Aanbevelingen
Op basis van deze conclusies komen we tot een aantal aanbevelingen:
We bevelen aan een substantieel deel van de 3,5 GHz-band landelijk
beschikbaar te stellen. De 3,5 GHz-band zal in Europa de eerste
frequentieband zijn waar grote bandbreedtes beschikbaar komen en
waarvoor ecosystemen voor 5G (zowel voor EMB als Massive IoT) in
ontwikkeling zijn. We bevelen aan de Europese ontwikkelingen te volgen
zodat 5G ook in Nederland in de 3,5 GHz-band kan worden uitgerold. Voor 5G
heeft in Nederland een landelijke verdeling de voorkeur boven een regionale
indeling vanwege de relatief hoge bevolkingsdichtheid in Nederland en de
verwevenheid van rurale en stedelijke gebieden. Op basis van de
internationale vergelijking en de aanbevelingen van Europese en
internationale organisaties, constateren we dat een verdeling in
aaneengesloten bandbreedtes van tussen de 80 MHz en 100 MHz het meest
gebruikelijk is. Technisch is een aaneengesloten bandbreedte van 100 MHz de
optimale verdeling om het maximale potentieel van 5G te benutten. Dat blijkt
ook uit de reacties op de behoeftepeiling van technologiebedrijven, die
netwerkapparatuur en devices produceren. Aaneengesloten blokken van 50
MHz per MNO wordt beschouwd als het minimum om een uitrol van 5G
mogelijk te maken. Het is raadzaam om het spectrum uiterlijk in 2021
beschikbaar te stellen, zodat toepassingen in 2022 in gebruik kunnen worden
genomen.

51

We bevelen aan om aanvullende instrumenten in te zetten om te borgen
dat in maatschappelijke belangen wordt voorzien en zodat flexibiliteit in de
marktstructuur kan worden geboden. Het is onzeker hoe 5G-toepassingen
zich in de toekomst zullen ontwikkelen en het is onzeker of maatschappelijke
belangen maximaal worden geborgd als de 3,5 GHz-band volledig landelijk
beschikbaar wordt gesteld. Daarom adviseren we te onderzoeken of het in
Nederland mogelijk is de 3,5 GHz-band door middel van LSA in verschillende
prioriteitslagen beschikbaar te stellen of een deel van de 3,5 GHz-band te
reserveren voor lokaal gebruik dat niet tot stand komt via het 5G-netwerk van
MNO’s (tweede variant).
We bevelen aan nader onderzoek te doen om de omvang van een
beschermingszone voor civiele satellietcommunicatie in Nederland vast te
stellen. De impact van het beschermen van civiele satellietcommunicatie
hangt in grote mate af van de omvang van de beschermingszone. Er is nader
onderzoek nodig om vast te stellen welke bescherming (bijvoorbeeld welk
geografische gebied) nodig is om civiele satellietcommunicatie mogelijk te
maken. Daarbij merken we op dat de baten van civiele satellietcommunicatie
internationaal zijn en het daarom aan te bevelen is om in internationaal
verband naar oplossingen te zoeken.

52

Bijlage I. Overzicht
betrokkenen
In deze bijlage hebben we opgenomen welke organisaties op welk moment
betrokken zijn geweest in het onderzoek.
Begeleidingscommissie:
• Ministerie van EZK;
• Agentschap Telecom.
Gesprekspartners verkennende gesprekken:
• Agentschap Telecom;
• Branchevereniging ICT en Telecommunicatie Grootgebruikers (BTG);
• Gemeente Bronckhorst als vertegenwoordiger van de
plattelandsgemeenten (P10);
• Huawei;
• Inmarsat Solutions BV;
• Ministerie van EZK;
• Nederland ICT.
Aanwezigen eerste stakeholderbijeenkomst:
• Agentschap Telecom;
• Branchevereniging ICT en Telecommunicatie Grootgebruikers (BTG);
• Gemeente Amsterdam;
• Gemeente Eindhoven;
• Huawei;
• Inmarsat;
• Ministerie van EZK;

• Nederland ICT.
Aanwezigen tweede stakeholderbijeenkomst:
• KPN;
• Ministerie van EZK;
• Tele2;
• T-Mobile;
• VodafoneZiggo.
Partijen die gereageerd hebben op behoeftepeiling:
• Access Communications;
• Alcadis;
• Brightfiber;
• Delta;
• Ericsson;
• Eurofiber;
• Gemeente Aa en Hunze;
• Gemeente Amsterdam;
• Gemeente Bronckhorst;
• Gemeente Eindhoven;
• Gemeente Peel en Maas;
• Gemeente Utrecht;
• Greenet;
• Hillsafety;
• Huawei;
• Hutchinson Ports ECT Rotterdam;
• Inmarsat Solutions BV;
• KLM;
• Koning & Hartman;
• KPN;
• Nokia;
• Provincie Noord-Holland;

53

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Provincie Zeeland;
Rodin Group;
Rotterdam World Gateway;
Samsung Electronics Benelux;
Schiphol Nederland BV;
Sitech Services BV;
SURFnet;
Tele2;
T-Mobile;
TomTom;
VCS Observations;
Venus en Mercury Telecom;
VodafoneZiggo;
WiFi4ALL BV.

54

Bijlage II. Lijst met
afkortingen

•
•
•
•
•
•
•

MNO – Mobiele Netwerk Operator
NGO – Niet-gouvermentele organisatie
Ofcom – Office of Communications
PTS – Post and Telcom Autority
RTR – Rundfunk und Telekom Regulierungs-GmbH
TDD - Time Division Duplex
OOV – Openbare Orde en Veiligheid

• ARCEP - Autorité de Regulation des Communications Electroniques et des
Postes
• BIPT - Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie
• BnetzA – Bundesnetzagentur
• BTG - Branchevereniging ICT en Telecommunicatie Grootgebruikers
• DEA – Danish Energy Agency
• CEPT – European Conference of Postal and Telecommunications
Administrations
• ComCom – Communications Commission
• ComReg – Commission for Communications Regulations
• ECC - European Communication Committee
• EMB – Enhanced Mobile Broadband
• ENG/OB – Electronic News Gathering/Outside Broadcasting
• EU – Europese Unie
• FSS – Fixed Satellite Services
• FWA – Fixed Wireless Access
• ITU – Internationale Telecommunicatie-unie
• LSA – Licensed Shared Access
• Massive IoT – Massive Internet of Things
• MFCN – Mobile/Fixed Communication Networks
• Ministerie van BZK – Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
• Ministerie van EZK – Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
• Ministerie van JenV – Ministerie van Justitie en Veiligheid

55

Bijlage III.
Internationale
vergelijking
Voor dit onderzoek hebben we een internationale vergelijking uitgevoerd tussen
10 Europese landen: België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italië,
Oostenrijk, Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland. Deze landen zijn
geselecteerd op basis van een aantal uitgangspunten:
•
•
•
•

Landen binnen de EU met een vergelijkbare geografie;
Landen binnen de EU met een vergelijkbare marktordening;
Landen binnen de EU met een alternatieve marktordening;
Landen in de regio die (binnenkort) geen deel uitmaken van de EU.

In deze bijlage wordt per onderzocht land de huidige en toekomstige situatie
beschreven. Om de toekomstige situatie te beschrijven, hebben we gezocht naar
informatie over de geplande bestemming, de bandindeling die daarbij
gehanteerd wordt en of er voorwaarden en/of beperkingen gelden. Daarnaast is,
wanneer bekend, het verdeelmoment, het verdeelinstrument en het geplande
moment van ingebruikname beschreven. Deze bijlage sluit af met een conclusie.

83

Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op
www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.

Situatie in onderzochte landen
België
Huidige situatie
• Het grootste deel van de 3400 – 3600 MHz-band wordt regionaal ingezet
voor Mobile/Fixed Communication Networks (hierna: MFCN). Deze
vergunningen verlopen veelal in 2019 of 2025.
• De 3600 – 3800 MHz-band is op dit moment niet actief in gebruik. Wel is
de 3625 – 4200 MHz-band bestemd voor Fixed Satellite Services (hierna:
FSS).83
Toekomst
Het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie (hierna: BIPT) heeft
in de zomer van 2017 in een publieke consultatie haar plannen voor de verdeling
van de 3,5 GHz-band uiteengezet.84 De Belgische plannen zijn dus nog niet
definitief, maar de plannen geven reeds een duidelijk beeld van de
uitgangspunten in de toekomst.
Het BIPT heeft de volgende doelstellingen geformuleerd die aan de plannen voor
de toekomstige verdeling ten grondslag liggen:85
• Het spectrum toewijzen aan de meest efficiënte gebruikers;
• De ontwikkeling van draadloze breedbandnetwerken aanmoedigen en de
digitale kloof in België verder dichten;
• Erop toezien dat het hele spectrum wordt toegewezen in het kader van de
gunningsprocedure (vermijden dat er niet-toegewezen spectrum
overblijft);
• Een zo efficiënt mogelijk gebruik van het spectrum waarborgen;
• De concurrentie op de mobiele markt maximaliseren;
84

Zie: http://www.bipt.be/public/files/nl/22256/Raadpleging_3600.pdf.

85 Zie: http://www.bipt.be/public/files/nl/22256/Raadpleging_3600.pdf, p. 9.

56

• Toezien op eerlijke inkomsten voor de overheden, aangezien het een
kostbaar en schaars openbaar goed betreft;
• Het spectrum toewijzen op basis van een objectieve, transparante,
evenredige en niet-discriminerende procedure;
• De complexiteit en de kosten in verband met de toewijzigingsprocedure
beperken.
Wanneer de plannen die nu voorliggen gerealiseerd worden, zal de gehele
3,5 GHz-band beschikbaar worden gesteld voor 5G-toepassingen. Het spectrum
wordt hiervoor opgedeeld in 40 blokken van 10 MHz.86
• Hiervan is 40 MHz beschikbaar met een geografische beperking tot mei
2025 vanwege lopende vergunningen;
• Hiervan is 360 MHz landelijk beschikbaar vanaf 2020.
De toekomstige vergunningen kennen in de plannen van het BIPT een looptijd
van 20 jaar vanaf 1 januari 2020, steeds verlengbaar met een periode van 5 jaar,
om de voorspelbaarheid van de ontwikkelingen van de activiteiten van MNO’s op
lange termijn te vergroten. De verdeling zal plaatsvinden door middel van een
veiling. Het geplande verdeelmoment is begin 2019.87

86

Zie: http://www.bipt.be/public/files/nl/22256/Raadpleging_3600.pdf.
Zie: http://www.bipt.be/public/files/nl/22256/Raadpleging_3600.pdf.
88 Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op
www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.
89 Zie: https://hoeringsportalen.dk/Hearing/Details/62060.
90 Zie: https://ens.dk/en/our-responsibilities/spectrum/frequency-regulation.
87

Denemarken
Huidige situatie
• De Deense 3,5 GHz-band wordt voor verschillende doeleinden ingezet. De
band is zowel bestemd voor MFCN als voor FSS, door middel van
individuele transmitters.88
Toekomst
De Danish Energy Agency (DEA) heeft in juli 2018 een publieke consultatie
geopend waarin vragen zijn gesteld over de behoefte aan toekomstig
frequentiegebruik in de 3,5 GHz-band. 89 Over de concrete plannen van de DEA is
tot op heden nog niets bekend. De DEA biedt wel reeds mogelijkheden om 5Gtesten uit te voeren in deze band.90
De verdeling van de 700, 900 en 1800 MHz-banden staat overigens wel gepland
in september 2018.91

Duitsland
Huidige situatie
• De Duitse 3,5 GHz-band wordt voornamelijk ingezet voor MFCN. Er wordt
in deze band ook gebruik gemaakt van FSS-toepassingen voor space to
earth-verbindingen.
• In de 3400 – 3600 MHz-band zijn voornamelijk landelijke vergunningen
uitgegeven die verlopen rond 2021.

91

Zie: https://www.telegeography.com/products/commsupdate/articles/2018/03/09/dea-consultson-a-draft-auction-for-700mhz-900mhz-and-2300mhz-airwaves/ en
https://www.telecompaper.com/news/danish-auction-plans-for-700-mhz-900-mhz-and-2300-mhzbands-go-out-for-consultation--1235554.

57

• In de 3600 – 3800 MHz-band zijn uitsluitend regionale vergunningen
uitgegeven die verlopen rond 2025.92
Toekomst
De Duitse Bundesnetzagentur (BnetzA) heeft in mei 2018 een besluit genomen
over de toewijzing van frequentie in de 2 GHz en 3,5 GHz-band.93 Duitsland heeft
als uitganspunt dat de frequenties in de 3,5 GHz-band snel toegekend dienen te
worden. Door een vroege landelijke beschikbaarheid van de 3,5 GHz-band, kan
maximaal worden gewaarborgd dat het potentieel van de band voor 5G volledig
wordt benut. Ondanks het feit dat de huidige vergunningen in 2021 of 2022
aflopen, wil de BnetzA daarom al eerder een veiling starten, zodat de
toekomstige vergunninghouders zo snel mogelijk in staat zijn om het netwerk te
bouwen. Naast het economische potentieel, wordt in de Duitse plannen rekening
gehouden met het belang van satellietradio, radioastronomie en de belangen van
regionale netwerkexploitanten.
De 3,5 GHz-band wordt als volgt verdeeld:94
• Er wordt 300 MHz landelijk beschikbaar gesteld voor 5G-toepassingen
tussen 3400 en 3700 MHz. Er worden geen guard bands gehanteerd;
• Er wordt 100 MHz beschikbaar gesteld voor (5G-)toepassingen op lokale of
regionale schaal in de 3700 – 3800 MHz-band. Deze ruimte kan worden
ingezet voor ondernemingen of gemeenten met een frequentievraag,
bedrijfskritische communicatie door middel van 5G of voor het ontsluiten
van buitengebieden. Hierbij wordt opgemerkt dat de

toewijzingsprocedure zodanig moet worden opgezet dat de frequenties
efficiënt kunnen worden gebruikt en dat aan toekomstige frequentie-eisen
kan worden voldaan.
De verdeling van de band is gepland in 2021, samen met de veiling van de 2 GHzband. De frequentie kan in 2022 in gebruik worden genomen. Voor nieuwe
marktdeelnemers die deelnemen aan de veiling, is het mogelijk een bijzondere
regeling te treffen. Er wordt geen beperking gesteld aan het maximum aantal
MHz per operator.
Daarnaast worden in Duitsland beschermingsmaatregelen getroffen voor
satellietcommunicatie in de 3600 -3800 MHz-band. De grondstations en
bandbreedtes die dit betreft, zijn afgebakend in het besluit van de BnetzA.95
Duitsland hanteert voor bestaande grondstations een beschermingszone van 20
kilometer in de hoofdstraalrichting (100 tot 260 graden vanaf het noorden) en 5
kilometer in de andere richtingen. Hierbij wordt de kanttekening gemaakt dat de
exacte behoefte aan bescherming voor satellietcommunicatie afhankelijk is van
topografie en morfologie in het betreffende gebied. In de 3400 – 3600 GHz-band
kan geen aanspraak worden gemaakt op storingsvrije ontvangst van
satellietcommunicatie.96

92 Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op

95 Bundesnetzagentur 2018, Entscheidung der Präsidentenkammer vom 14. Mai 2018 über Anordnung

www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.
93
Bundesnetzagentur 2018, Entscheidung der Präsidentenkammer vom 14. Mai 2018 über Anordnung
und Wahl des Verfahrens zur Vergabe von Frequenzen in den Bereichen 2 GHz und 3,6 GH für den
drahtlosen Netzzugang.
94
Bundesnetzagentur 2018, Entscheidung der Präsidentenkammer vom 14. Mai 2018 über Anordnung
und Wahl des Verfahrens zur Vergabe von Frequenzen in den Bereichen 2 GHz und 3,6 GH für den
drahtlosen Netzzugang.

und Wahl des Verfahrens zur Vergabe von Frequenzen in den Bereichen 2 GHz und 3,6 GH für den
drahtlosen Netzzugang, p. 46-48.
96
Bundesnetzagentur 2018, Entscheidung der Präsidentenkammer vom 14. Mai 2018 über Anordnung
und Wahl des Verfahrens zur Vergabe von Frequenzen in den Bereichen 2 GHz und 3,6 GH für den
drahtlosen Netzzugang, p. 45.

58

Frankrijk
Huidige situatie
• De Franse 3400 – 3600 MHz-band wordt voornamelijk ingezet voor MFCN.
Dit betreft zowel landelijke als regionale vergunningen. De looptijd van
deze vergunningen verschilt, maar de meesten hebben nog een lange
looptijd tot bijvoorbeeld 2025. Enkele delen van de band zijn nog vrij.
• De Franse 3600 – 3800 MHz-band wordt geheel ingezet voor regionale
FSS. Deze vergunningen verlopen voor een groot deel in 2018. Enkelen
verlopen in 2025.97
Toekomst
De Autorité de Regulation des Communications Electroniques et des Postes
(ARCEP) heeft in januari 2018 een consultatie gehouden voor de toekomst van de
3,5 GHz-band. De uitslag van deze consultatie wordt binnenkort verwacht. Op dit
moment is het in een aantal steden in Frankrijk al mogelijk om pilotvergunningen aan te vragen voor experimenten met 5G.
ARCEP is, zo blijkt uit de documenten die ter consultatie voorliggen, van plan de
huidige vergunninghouders te migreren naar de onderkant van de 3,5 GHz-band.
De frequenties zullen, wanneer de plannen ongewijzigd blijven, als volgt worden
verdeeld:98
• Er zal in de 3400 – 3500 MHz-band 40 MHz vrijgemaakt worden voor
ontsluiting van het buitengebied;
• De gehele 3500 – 3800 MHz-band zal vrijgemaakt worden voor de uitrol
van 5G;
97

Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op
www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.
98
Zie:
https://www.arcep.fr/index.php?id=8571&no_cache=0&L=1&no_cache=1&tx_gsactualite_pi1[uid]=2
026&tx_gsactualite_pi1[annee]=&tx_gsactualite_pi1[theme]=&tx_gsactualite_pi1[motscle]=&tx_gsac

• Vanaf 2026 zal in totaal 340 MHz beschikbaar zijn voor de 5Gtoepassingen. De gemigreerde vergunningen zijn dan verlopen.
ARCEP streeft ernaar dat de vergunningen in 2020 in gebruik genomen kunnen
worden. Een definitief besluit over de verdeling van de 3,5 GHz-band in Frankrijk
wordt binnenkort verwacht.

Ierland
Huidige situatie
• De Ierse 3,5 GHz-band is recentelijk verdeeld volgens de Europese
afspraken voor de uitrol van 5G.
• 350 MHz is beschikbaar gesteld voor de uitrol van 5G. Deze vergunningen
hebben een looptijd tot en met juli 2032.
Toekomst
De Commission for Communications Regulations (ComReg) heeft besloten 350
MHz van de band beschikbaar te stellen voor de uitrol van 5G. Een groot deel van
de band is reeds in juni 2017 verdeeld onder mobiele operators: 99
• 100 MHz is landelijk beschikbaar gesteld aan Three;
• 250 MHz is beschikbaar besteld in 9 geografische regio’s voor Airspan,
Imagine, Meteor en Vodafone;
• 50 MHz is niet geveild en blijft beschikbaar voor overheidsdiensten.
Het spectrum werd beschikbaar gesteld in aaneengesloten blokken in veelvouden
van 5 MHz. Om schaalvoordelen voor operators te faciliteren, werd het bieden in

tualite_pi1[backID]=26&cHash=4591898503b8f9d255f564e759d02457 en
https://www.arcep.fr/uploads/tx_gspublication/consult-frequences-terr-entreprises-5G-innov.pdf.
99Zie: https://www.comreg.ie/media/dlm_uploads/2017/05/ComReg-1738.pdf.

59

consortium gefaciliteerd. Daarnaast werd het door Assignment Options mogelijk
gemaakt om hetzelfde spectrum in elke regio te verkrijgen. 100
De verleende vergunningen hebben een looptijd van 15 jaar. Het
ingebruiknamemoment lijkt nog afhankelijk van de migratie van huidige
vergunninghouders.

Italië
Huidige situatie
• De Italiaanse 3,5 GHz-band wordt zowel ingezet voor FSS als voor MFCN.
• De meeste vergunningen zijn op regionale schaal vergeven tot 2023.
Toekomst
De Italiaanse Agcom heeft reeds een besluit genomen over een deel van de 3,5
GHz-band.101 De frequenties tussen 3600 – 3800 zullen reeds in september 2018
geveild worden, samen met frequenties in de 700 MHz- band en de 26 GHz-band.
De 3600 – 3800 MHz-band zal geveild worden in twee blokken van 80 en twee
blokken van 20 MHz, waarbij een individuele operator maximaal 100 MHz kan
verkrijgen. 102
Het is voorlopig nog onduidelijk hoe het overige spectrum (3400 – 3600 MHz) in
de toekomst ingezet zal worden. Vooralsnog heeft Italië aangegeven dat FSS in
deze band worden beschermd.103

100

https://www.comreg.ie/media/dlm_uploads/2017/05/ComReg-1738.pdf.

101 Zie: https://www.agcom.it/documents/10179/10216279/Documento+generico+11-04-

2018/7eb2a2c6-8af9-4bc5-886e-8e36d3ac95ec?version=1.0.
102
Zie: https://www.rcrwireless.com/20180525/5g/italy-confirms-plans-award-5g-spectrumseptember-tag23
103 Zie hiervoor voetnoot 172 en 173 van de National Plan for Frequency Allocation Italy.

Oostenrijk
Huidige situatie
• De Italiaanse 3,5 GHz-band wordt zowel ingezet voor FSS als voor MFCN.
• De vergunningen in de 3400 – 3600 MHz-band zijn regionaal uitgegeven
en lopen tot 2019.
• De vergunningen in de 3600 – 3800 MHz-band zijn nationaal uitgegeven.
De looptijd van deze vergunningen is ons onbekend. 104
Toekomst
De toekomstplannen van de Rundfunk und Telekom Regulierungs-GmbH (RTR)
zijn in een vergevorderd stadium. Het aanbestedingsdocument waarin de
plannen zijn opgenomen, is naar de minister gestuurd, maar deze heeft nog geen
toestemming gegeven.105
In deze plannen wordt 315 MHz vrijgemaakt voor een regionale uitrol van 5G. Bij
het definiëren van de regio’s wordt een onderscheid gemaakt tussen stedelijke
en regionale gebieden, waardoor frequenties in stedelijke gebieden waarschijnlijk
meer zullen kosten dan de bevolkingsarme regio’s. Door te kiezen voor een
regionale verdeling, hoopt de RTR dat mobiele operators ook kosteneffectieve
diensten aan land zullen aanbieden, waardoor het buitengebied zal worden
ontsloten.106
De veiling zal ongeveer 4 maanden nadat de minister heeft getekend,
plaatsvinden. De 3400 – 3600 MHz-band zal beschikbaar zijn vanaf 1 januari
2020. De 3600 – 3800 MHz-band zal beschikbaar zijn vanaf het moment van
toewijzing.
104

Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op
www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.
105
Zie: https://www.rtr.at/de/tk/FRQ5G_2018.
106 Zie: https://futurezone.at/b2b/rtr-stellt-plan-fuer-5g-auktion-im-herbst-vor/400004561.

60

Verenigd Koninkrijk
Huidige situatie
• Een deel van de 3,5 GHz-band van het Verenigd Koninkrijk is reeds
verdeeld volgens de Europese afspraken voor de uitrol van 5G. Dit betreft
150 MHz in de 3400 – 3600 MHz-band, 40 MHz in deze band was reeds in
bezit van een mobiele telecomoperator.
• De 3600 – 3800 MHz-band wordt nog ingezet voor mobiel breedband en
FSS. Dit betreft regionale vergunningen en vergunningen voor lokale
transmitters met een ongespecificeerde looptijd.
Toekomst
De Office of Communications (Ofcom) heeft de verdeling van de 3,5 GHz-band in
twee momenten opgesplitst. De 3400 – 3600 MHz-band is reeds verdeeld om de
uitrol van 5G mogelijk te maken. De verdeling van de 3600 – 3800 MHz-band
staat gepland in 2020. De voorwaarden voor verdeling van dit gedeelte van de
band, zijn nog niet gepubliceerd.
Ofcom maakte in april 150 Mhz in de 3400 – 3600 MHz-band landelijk
beschikbaar. 40 MHz in deze band was reeds in (landelijk) bezit van
telecomaanbieder Three. Deze verdeling werd gekoppeld aan de verdeling van de
2,3 GHz-band. Er is een maximum hoeveelheid bandbreedte van 340 MHz
gedefinieerd die een operator in beide banden gezamenlijk mocht verkrijgen.107

107

Zie: https://5g.co.uk/guides/5g-uk-auction/

108 Zie: https://5g.co.uk/news/5g-auction-set-to-start/4280/.

De prijs voor 5 MHz in de 3,5 GHz-band werd vooraf vastgesteld op 1 miljoen
pond. In de praktijk is veel hoger geboden. 108 De volgende partijen hebben
frequentie verkregen:
•
•
•
•

Vodafone: 50 MHz;
Three: 20 MHz nieuwe frequentie en 40 MHz reeds in bezit;
O2: 40 MHz;
EE: 40 MHz.

In het Verenigd Koninkrijk niet voorzien dat de 3,5 GHz-band ruimte biedt voor
de ontsluiting van het buitengebied. Hiervoor zal de 700 MHz-band worden
ingezet.109

Zweden
Huidige situatie
• De Zweedse 3,5 GHz-band is regionaal vergund voor MFCN en FSS.
• Deze vergunningen verlopen rond 2023.110
Toekomst
De Swedish Post and Telcom Autority (PTS) wil de gehele 3,5 GHz-band
beschikbaar stellen voor de uitrol van 5G in 2020.
De 3400 – 3500 MHz-band zal in Zweden worden ingezet voor regionale
toepassingen voor afgebakende kleine regio’s. De verdeling van dit spectrum zal
plaatsvinden op basis van een first come first serve-principe.111

111

Zie: https://pts.se/en/news/radio/2018/preliminary-study-of-future-assignment-of-frequenciesfor-5g-deployment2/

109 Zie: https://5g.co.uk/guides/5g-uk-auction/.
110

Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op
www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.

61

In de 3500 – 3800 MHz-band wordt door De SPTA een onderscheid gemaakt
tussen regio’s met een hoge bevolkingsdichtheid en regionale gebieden met een
lage bevolkingsdichtheid. De gebieden met een hoge bevolkingsdichtheid worden
aan elkaar gekoppeld en vormen daarmee een ‘semi-landelijke’laag. Deze semilandelijke laag zal door middel van een veiling verdeeld worden in 2019. De
vergunningverlening voor frequentie in de gebieden met een lage
bevolkingsdichtheid, zal verlopen zoals in de 3400 – 3500 MHz-band.112

Zwitserland
Huidige situatie
• De Zwitserse 3,5 GHz-band wordt ingezet voor MFCN en FSS. De
vergunningen zijn regionaal verleend.113

Conclusie internationale vergelijking
Alle onderzochte Europese landen zijn bezig een aanzienlijk gedeelte van de 3,5
GHz-band vrij te maken voor 5G-toepassingen. Ierland en het Verenigd Koninkrijk
hebben reeds een nieuwe verdeling gemaakt om de realisatie van 5G te
bespoedigen. Landen als Duitsland en België hebben reeds concrete plannen
gemaakt. In enkele landen worden de bestemmingen van de 3,5 GHz-band in
verschillende delen bekend gemaakt of verdeeld. In enkele landen is nog veel
onduidelijkheid; met name in Zwitserland en Denemarken zijn nog geen concrete
plannen. Ook in Italië is de toekomst van een groot gedeelte van de band nog
onzeker.

Toekomst
De Zwitserse Communications Commission (ComCom) heeft een tweede ontwerp
ter consultatie voorgelegd in april 2018. Na deze consultatie zal de ComCom
beslissen over de verdere gang van zaken.114
Voorzien is dat de 3500 – 3800 Mhz-band vanaf 2019 beschikbaar komt voor de
uitrol van 5G.115 De 3400 – 3500 MHz-band wordt gereserveerd voor PMSE. De
voorwaarden waaronder deze banden beschikbaar komen, zijn nog niet bekend.

112 Zie: https://pts.se/en/news/radio/2018/preliminary-study-of-future-assignment-of-frequencies-

114 Zie: https://www.bakom.admin.ch/bakom/de/home/frequenzen-antennen/konsultation-zum-

for-5g-deployment2/
113
Voor informatie over het huidig gebruik is steeds gebruik gemaakt van de informatie op
www.efis.dk en het (interne) onderzoek van het ministerie van EZK aangaande het huidige gebruik
van de 3,5 GHz-band in een aantal Europese landen.

entwurf-der-ausschreibungsunterlagen.html.
115
Tätigkeitsbericht 2017 der Eidg. Kommunikationskommission, p. 23.

62

KWINK groep B.V.
Nassaulaan 1
2514 JS Den Haag
www.kwinkgroep.nl