Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 104

Langdurige zorg

Nr. 252

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 juni 2019
Zoals toegezegd aan uw Kamer ontvangt u hierbij mijn uitgebreide reactie
op de evaluatie van de hervorming langdurige zorg (HLZ) die door het
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is uitgevoerd.1, 2 Ik zal me hierbij
vooral richten op de vraag of de ondersteuning en zorg voor mensen thuis
nu merkbaar beter is geworden. Dat was immers een belangrijke
doelstelling van de ingezette transitie.
Inwoners van Nederland zijn over het algemeen tevreden over de
ondersteuning en zorg die zij thuis ontvangen. Bijna 80% van de mensen
die ondersteuning ontvangt vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015)3 beoordeelt deze als kwalitatief goed.4
Dat is mooi, maar het kan beter. Uit onderzoek van het Sociaal en
Cultureel Planbureau en andere rapporten blijken nog de nodige
knelpunten, zowel op het niveau van de lokale uitvoeringspraktijk als op
het niveau van het stelsel.5 Gemeenten, Rijk, zorgverzekeraars, (zorg)aanbieders en andere betrokkenen zijn dagelijks bezig deze op te lossen. Dit
gebeurt steeds meer in gezamenlijkheid. Het fundament bij deze
gezamenlijke aanpak is: «lokaal of regionaal indien mogelijk, landelijk
indien noodzakelijk.» We werken daar aan in programma’s en projecten,
maar ook in regiosessies. Deze sessies – onder de titel «Merkbaar beter
thuis» – zijn georganiseerd om met alle relevante partijen bij elkaar
knelpunten en verbeteropgaven te agenderen, te analyseren en waar
nodig concrete afspraken te maken om ze op te lossen. De zes sessies die
1

Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking: Landelijke evaluatie van
de Hervorming Langdurige Zorg, Sociaal en Cultureel Planbureau (2018).
Kamerstuk 34 104, nr. 231.
3
Daar waar in deze brief Wmo staat, dient Wmo 2015 gelezen te worden.
4
Zie onder andere: Zicht op de Wmo 2015, Sociaal en Cultureel Planbureau (2017)(bijlage bij
Kamerstuk 29 538, nr. 251) en Cliëntervaringsonderzoek Wmo, VNG (2016).
5
Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking: Landelijke evaluatie van
de Hervorming Langdurige Zorg, Sociaal en Cultureel Planbureau (2018) p. 10–43.
2

kst-34104-252
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

1

inmiddels hebben plaatsgevonden, waren druk bezocht en leidden tot
mooie, praktische afspraken.6
Tijdens gesprekken in het veld merk ik dat de noodzaak om beter samen te
werken, zeker over domeinen heen, breed wordt gedeeld. In deze brief ga
ik dan ook nader in op het vervolg om de ondersteuning en zorg voor
mensen thuis merkbaar beter te maken.
Deze brief
Met deze brief geef ik uw Kamer een overzicht van de stand van zaken met
betrekking tot de hervorming van de langdurige zorg. De brief bestaat uit
drie delen:
– Eerst zal ik reageren op het overkoepelende eindrapport van de
evaluatie van de HLZ die door het SCP is uitgevoerd. Ik zal me hierbij
– mede gezien de omvang van de evaluatie – beperken tot een aantal
belangrijke uitkomsten en gesignaleerde knelpunten.
– Dan zal ik ingaan op verbeteropgaven en acties met betrekking tot de
ondersteuning en zorg voor mensen thuis. De nadruk ligt hierbij op de
lokale uitvoering van de Wmo 2015. Op verzoek van uw Kamer reageer
ik in dit deel van de brief tevens op het rapport van het platform
Koplopers in de Zorg: «Toekomstwijzer kwetsbare groepen».7 Ten
slotte zal ik ingaan op de wijze waarop de monitoring van de Wmo is
vormgegeven.
– In het laatste deel van deze brief ga ik kort in op de toekomstige
opgave waar Rijk, gemeenten, (zorg)aanbieders en overige stakeholders gezamenlijk voor staan en de organiseerbaarheid van de zorg.
Deel I: Hervorming van de Langdurige Zorg
Nederlanders hebben over het algemeen een hoge kwaliteit van leven:
ongeveer 80% van de mensen voelt zich gezond en de levensverwachting
stijgt.8 We bereiken een steeds hogere leeftijd. Dat is onder andere te
danken aan een goed werkend stelsel van ondersteuning en zorg. In
Nederland kunnen we oud worden, maar we willen die leeftijd ook op een
kwalitatief goede manier bereiken, ongeacht de mogelijke beperkingen die
we ondervinden. Als het zelf niet meer lukt, kunnen we terugvallen op een
uitgebreid zorg- en ondersteuningsstelsel, dat is verankerd in een aantal
wetten, zoals de Jeugdwet, de Wmo 2015, de Wlz en de Zvw.
Met een bevolking die steeds ouder wordt en met relatief weinig aanwas
aan de onderkant van de bevolkingspiramide, zijn er op termijn minder
mensen om ondersteuning en zorg te bieden op het gewenste kwalitatieve niveau. Tegelijkertijd neemt de behoefte aan goede ondersteuning
en zorg toe. In 2040 heeft 54% van de Nederlandse bevolking minimaal
één chronische aandoening; bijna 20% heeft minimaal drie aandoeningen.9 Dit zorgt voor druk op de zorg- en welzijnssector en voor een
oplopende druk op de meer informele kant van het zorg- en ondersteuningsstelsel. Mantelzorgers en vrijwilligers vervullen een essentiële
functie in de samenleving bij ondersteuning op individueel niveau. Het
beroep dat op hen kan worden gedaan is echter niet onbegrensd. Ook zijn
in de toekomst steeds minder mantelzorgers per zorgbehoevende
beschikbaar.10

6

Zie voor een overzicht van de bijeenkomsten en concrete uitkomsten: www.merkbaarbeterthuis.nl.
7
Regeling van Werkzaamheden, 4 april 2019 (Handelingen II 2018/19, nr. 71, item 6).
8
De sociale staat van Nederland 2018, Sociaal en Cultureel Planbureau (2019) p. 9.
9
https://www.vtv2018.nl/aandoeningen https://www.vtv2018.nl/aandoeningen.
10
Zie onder andere: https://www.scp.nl/Nieuws/
Sterke_daling_van_potenti_le_mantelzorgers_in_de_toekomst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

2

Het organiseren van kwalitatief hoogwaardige ondersteuning en zorg
wordt de komende jaren dan ook een steeds grotere opgave. Het is
belangrijk dat we hierop adequaat en tijdig anticiperen en acteren.
Met de HLZ in 2015 is een belangrijk startschot gegeven om ons zorg- en
ondersteuningsstelsel voor de lange termijn passend en houdbaar te
houden. Zowel voor mensen die thuis ondersteuning en zorg nodig
hebben, als voor mensen die verblijven in een instelling, is meer nadruk
gelegd op wat mensen en hun omgeving zélf kunnen en hoe ze zelf regie
kunnen houden op hun eigen leven. De HLZ heeft tot verschillende
omvangrijke en ingrijpende wetswijzigingen geleid.11 De doelstellingen
van de HLZ zijn daarom niet van vandaag op morgen gerealiseerd. Een en
ander maakt dat de ondersteuning en zorg nog niet overal en voor
iedereen merkbaar beter is geworden. Het is belangrijk om ons dit te
blijven realiseren.
Belangrijke uitgangspunten HLZ
Voordat ik in het vervolg van deze brief inga op gesignaleerde knelpunten
en verbeteropgaven en acties, wil ik eerst kort stilstaan bij twee uitgangspunten die ten grondslag liggen aan de hervorming van de langdurige
zorg die tevens van belang zijn bij het werken aan merkbare ondersteuning en zorg voor mensen thuis:
– «zelfredzaamheid,» met name van kwetsbare mensen;
– integrale ondersteuning en zorg bieden vanuit verschillende wettelijke
domeinen.
Zelfredzaamheid
Bij het organiseren van ondersteuning en zorg thuis hebben we ervoor
gekozen om meer te kijken, naar wat mensen zelf kunnen en/of met
behulp van hun sociale netwerk kunnen organiseren. Soms wordt gesteld
dat uitgegaan wordt van zelfredzaamheid die er niet is. Het SCP geeft
daarbij aan dat «de eigen kracht en mogelijkheden van bijvoorbeeld
ouderen en hun netwerk(en) vaak overschat worden.»12 In de Wmo wordt
echter noch verondersteld dat mensen zelfredzaam zijn, noch wordt dit
van iedereen verwacht. Sterker nog, ik ben mij ervan bewust dat juist
mensen die de gemeente benaderen met een ondersteuningsvraag in veel
gevallen minder of onvoldoende zelfredzaam zijn en niet beschikken over
een sterk, inzetbaar sociaal netwerk. Voor deze mensen is de Wmo nu juist
bedoeld en zou de overheid klaar moeten staan om te helpen.
Het is van cruciaal belang dat gemeenten deugdelijk onderzoek doen en
goed luisteren om te beoordelen wat iemand zelf en met hulp van zijn of
haar omgeving nog kan. Tegelijkertijd zullen gemeenten en Rijk
gezamenlijk naar manieren moeten zoeken om de zelfredzaamheid van
mensen met een ondersteuningsvraag waar mogelijk te vergroten.
Inmiddels zijn diverse acties in gang gezet om mantelzorgers en vrijwilligers te ondersteunen en overbelasting tegen te gaan.
In mijn brief over het Programma Langer Thuis die u nog voor de zomer
ontvangt ga ik op deze acties in.
11

De Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) is opgehouden te bestaan. De Wet
langdurige zorg (Wlz) is er voor personen die blijvend 24 uur per dag zorg in de nabijheid
en/of permanent toezicht nodig hebben. Verpleging en verzorging (wijkverpleging) en
behandeling bij zintuiglijk gehandicapten wordt gefinancierd vanuit de Zorgverzekeringswet
(Zvw). Jeugdhulp voor kinderen en jongeren onder de 18 jaar wordt gefinancierd vanuit de
Ondersteuning bij zelfredzaamheid, participatie, beschermd wonen en opvang worden
gefinancierd vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015).
12
Zorgen voor thuiswonende ouderen, Sociaal en Cultureel Planbureau (2019) bijlage bij
Kamerstukken 31 765 en 34 104, nr. 407).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

3

Hierbij onderken ik dus dat er grenzen zijn in wat we mogen verwachten
ten aanzien van de «groei» van zelfredzaamheid van – met name – zeer
kwetsbare personen.13 Wie niet voor zichzelf kan zorgen en ook niet over
een netwerk van naasten beschikt, moet op grond van de Wmo, of op
grond van de andere zorgwetten, aanspraak kunnen maken op passende
ondersteuning en zorg.
Integrale ondersteuning en zorg bieden vanuit verschillende wettelijke
domeinen
Er wordt veel gesproken over het belang van het bieden van integrale
ondersteuning en zorg en domeinoverstijgend werken. Volgens het SCP
kan de afbakening tussen verschillende wetten echter een drempel
vormen om de juiste ondersteuning en zorg te krijgen. Het is daarbij niet
altijd duidelijk of het probleem zit in de vormgeving van het stelsel of de
interpretatie en uitvoering ervan.14 Het wordt vooral lastig als sprake is
van complexe en/of domeinoverstijgende ondersteunings- en zorgvragen.
Onder andere de Nationale ombudsman (NO) en het platform «Koplopers
in de zorg» hebben dit recent ook aangegeven.
Elk (nieuw) stelsel brengt (nieuwe) grenzen en grensvraagstukken tussen
wetten en regelingen met zich mee. De vraag is dan hoe wij omgaan met
deze vraagstukken. Het is naar mijn mening zinvoller naar de uitvoering te
kijken en daar samen met partijen een samenhangende oplossing te
zoeken waarin de cliënt centraal staat en die recht doet aan de doelstellingen van de HLZ, dan het stelsel in deze kabinetsperiode te herzien. In
deze aanpak voel ik mij gesterkt door het advies van de Raad voor het
openbaar bestuur (Rob).15 Dat wil uiteraard niet zeggen dat niet kritisch
gekeken mag en moet worden naar de werking van het huidige stelsel en
daarbinnen soms aanvullende maatregelen nodig zijn. In het laatste deel
van deze brief kom ik hier op terug.
Voor het bieden van passende en integrale ondersteuning is het relevant
en noodzakelijk om te kijken naar hulp en ondersteuning die geboden kan
worden vanuit de verschillende wetten in het brede sociale domein. Op
het niveau van het landelijke stelsel moet daarbij kritisch gekeken worden
in hoeverre deze wetten op elkaar aansluiten. Een recent onderzoek naar
paradigma’s in het sociaal domein laat zien dat hier niet altijd sprake van
is.16 Het is van belang dat we ons bewust hiervan zijn. Op lokaal niveau
ligt een belangrijke opgave om ondersteunings-vragen van mensen
domeinoverstijgend op te pakken. In de afgelopen jaren zijn verschillende
programma’s en trajecten gestart waarmee het domeinoverstijgend
werken wordt bevorderd, zoals het Programma Sociaal Domein17, het
Programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens en de pilots Participatie en Zorg. Ook op gemeentelijk en regionaal niveau zie ik verschillende projecten en programma’s die het domeinoverstijgend werken
stimuleren. Begin dit jaar zijn bijvoorbeeld ook afspraken gemaakt tussen
gemeenten en zorgverzekeraars om in het hele land tot regionale
samenwerking te komen op drie belangrijke thema’s (preventie, GGZ en
ouderen).
13

Behalve het SCP hebben onder andere ook de WRR («Weten is nog geen doen. Een realistisch
perspectief op redzaamheid») en het platform «Koplopers in de zorg» hier recent aandacht
voor gevraagd.
14
Zorgen voor thuiswonende ouderen, Sociaal en Cultureel Planbureau (2019) (bijlage bij
Kamerstukken 31 765 en 34 104, nr. 407).
15
Zorg voor samenhangende zorg: over zorgwetten die door gemeenten worden uitgevoerd,
Raad voor het openbaar bestuur (juni, 2017) (bijlage bij Kamerstuk 34 192, nr. 10).
16
Zie: https://www.argumentenfabriek.nl/nl/producten-kopen-of-gratis-downloaden/paradigmasin-het-sociaal-domein.
17
https://www.programmasociaaldomein.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

4

Tussenstand: vier jaar onderweg
Het SCP benadrukt dat de evaluatie van de HLZ een tussenstand is van
een praktijk die volop in beweging is. Mede omdat er vooraf geen
duidelijke ijkpunten of criteria zijn meegegeven, staan in de evaluatie
ervaringen van (potentiële) cliënten, mantelzorgers en professionals die
direct betrokken zijn bij de (lokale) uitvoeringspraktijk centraal.18, 19
Zoals ik vorig jaar heb aangegeven in mijn eerste beleidsreactie op de
evaluatie van de HLZ, blijkt dat een deel van de doelen van de HLZ is
gehaald en een deel nog niet.20 Het SCP geeft onder andere aan dat:
– De Wmo 2015 en de wijkverpleging redelijk tot goed bekend zijn.
– De meeste mensen tevreden zijn over het gesprek dat in het kader van
het gemeentelijk onderzoek plaatsvindt.
– De meeste mensen tevreden zijn over de oplossing die voortkomt uit
het gesprek.
– De uitgaven aan langdurige zorg minder hard groeien dan voor de
HLZ.
Maar we zijn er nog niet. Een belangrijke voorwaarde voor het realiseren
van de doelstellingen van de HLZ is dat de cliënt, en zijn of haar behoefte
aan ondersteuning en zorg, centraal staat. De evaluatie van de HLZ, het
rapport «Zorgen voor burgers» van de NO, de «Toekomstwijzer Kwetsbare
groepen» van het platform «Koplopers in de zorg» en diverse andere
rapporten tonen aan dat dit momenteel nog niet altijd en niet voor
iedereen het geval is. Hieronder beschrijf ik kort de belangrijkste
knelpunten waar cliënten en zorgprofessionals last van hebben:21
– Onduidelijkheden of gebrek aan informatie over de toegang tot zorg en
ondersteuning.
– Bureaucratische en administratieve rompslomp voor zowel cliënten als
professionals: er zijn verschillende (administratieve) procedures die
weinig te maken hebben met de kwaliteit van ondersteuning en zorg.
– Korte duur van indicaties: cliënten die langdurige ondersteuning en
zorg nodig hebben moeten soms meerdere keren per jaar de procedurele molen door, terwijl er geen wijziging heeft plaatsgevonden van de
ondersteuningsbehoefte.
– Geen integrale benadering vanuit ondersteuningsbehoefte cliënt
(schotten in de toegang): cliënten hebben echter soms ondersteuning
nodig vanuit verschillende disciplines en expertises.
– Onvoldoende kennis bij de professionals over bijvoorbeeld mensen
met een (specifieke) beperking of chronische ziekten.
– Grenzen aan informele zorg en vrijwillige ondersteuning: informele
zorg is voor veel mensen een belangrijke randvoorwaarde om het
gehele arrangement aan ondersteuning goed en laagdrempelig te
organiseren.
– Het ontbreken van (bekendheid over) optimale onafhankelijke
cliëntondersteuning (integraal, activerend en proactief).
– Onderbreking van hulp bij de overgang naar andere wetgeving of
verhuizing (ook bij pgb’s).

18

Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking: Landelijke evaluatie van
de Hervorming Langdurige zorg, Sociaal en Cultureel Planbureau (2018) (bijlage bij Kamerstuk
34 104, nr. 231).
19
De evaluatie van de HLZ is uitgevoerd in de periode tussen eind 2015 en het najaar van 2017.
Er is sprake is van een (lokale) uitvoeringspraktijk die snel in beweging is; daarbij zijn veel
relevante programma’s en trajecten na de onderzoeksperiode in gang zijn gezet. Ik zie dat veel
knelpunten en belemmeringen door betrokken proactief worden opgepakt.
20
Kamerstuk 34 104, nr. 231.
21
Knelpunten en belemmeringen worden in verschillende rapporten op een verschillende
manier weergegeven en geordend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

5

–

–

–

Hiaten in het bieden van zorg en ondersteuning in de levensloop van
kwetsbare burgers: in de overgang tussen de domeinen of wetten is
continuïteit niet altijd gegarandeerd.
Het ontbreken van maatwerkoplossingen voor specifieke groepen
(zoals mensen met een (licht) verstandelijke beperking, met psychiatrische problematiek, een niet aangeboren hersenletsel en autisme).
Onvoldoende ondersteuning, signalering van overbelasting en
inspraak voor cliënten en mantelzorgers.

In de eerder in deze brief genoemde regiosessies Merkbaar beter thuis die
tot nu toe zijn gehouden, worden deze knelpunten herkend en bevestigd.
De urgentie ten aanzien van het oplossen van de specifieke knelpunten
verschilt per knelpunt en wordt ook in de verschillende regio’s anders
geprioriteerd. Ook het niveau of de schaal waarop aan het knelpunt
gewerkt wordt, verschilt per regio.
Inmiddels hebben al enkele regiosessies Merkbaar beter thuis in het
kader van de HLZ-evaluatie plaatsgevonden en het is mooi om te
zien dat in elke sessie vooral wordt opgemerkt dat, door elkaar goed
te leren kennen en frequenter contact met elkaar te zoeken, veel
oplossingen gevonden kunnen worden voor individuele casuïstiek.
Tijdens de regiosessie in Wijk bij Duurstede vond bijvoorbeeld een
ontmoeting plaats tussen het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) en
de deelnemende gemeenten. Samen werd gekeken naar de
mogelijkheid een integraal casusoverleg op regionaal niveau te
organiseren. In een dergelijk overleg wordt gekeken naar concrete
oplossingen voor cliënten.
Deel II: Verbeteropgaven en acties op het niveau van de lokale
uitvoering
Bovengenoemde knelpunten probeer ik zoveel mogelijk in samenhang te
bezien. Als ik kijk naar wat nodig is om de ondersteuning en zorg voor
mensen thuis merkbaar te verbeteren, dan kom ik tot de volgende drie
verbeteropgaven die het meest van belang zijn op het niveau van de
lokale uitvoering:
(1) het verbeteren van de integrale toegang tot ondersteuning en zorg;
(2) het bieden van maatwerk;
(3) ervoor zorgen dat iedereen mee kan doen in de samenleving.
Deze drie verbeteropgaven zijn niet nieuw. Samen met de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) en cliëntorganisaties zijn in 2016 reeds
drie vernieuwingsopgaven benoemd voor ondersteuning vanuit de Wmo,
die grotendeels overeenkomen met deze verbeteropgaven. Ook de
zorgverzekeraars en zorgkantoren zijn inmiddels betrokken bij deze
verbeteropgaven in de lokale en regionale uitvoering. In het volgende deel
van deze brief zal ik deze opgaven toelichten en aangeven welke acties
gemeenten en Rijk al in gang hebben gezet om verbeteringen te realiseren
en welke ik nog ga ondernemen.
(1) Het verbeteren van de integrale toegang tot ondersteuning en zorg
Mensen met een ondersteunings- of zorgvraag willen graag snel en
effectief geholpen worden. Zij weten echter niet altijd waar zij met welke
vraag terecht kunnen. Uit de evaluatie van de HLZ blijkt onder andere dat
wijkverpleging en het Wmo-loket of het sociaal wijkteam het beste bekend
zijn. De toegang tot de Wlz wordt daarentegen als complex ervaren. Dit
geldt niet alleen voor mensen met een zorgvraag maar ook voor lokale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

6

professionals en gemeenten.22 Voor het verbeteren van de toegang is
actieve samenwerking tussen betrokken actoren noodzakelijk. De
volgende elementen die een rol spelen bij het verbeteren van de toegang
komen in deze paragraaf achtereenvolgens aan de orde:
a. het toepassen van het «no wrong door» principe;
b. de inrichting van sociale wijkteams/ gemeentelijke toegang;
c. de rol van onafhankelijke cliëntondersteuning;
d. het terugdringen van administratieve lasten.
a. Het toepassen van het «no wrong door» principe
Daar waar onduidelijkheden bestaan over de toegang, de aanvraag en het
regelen van passende ondersteuning en zorg – bijvoorbeeld doordat niet
helder is vanuit welk wettelijk domein de ondersteuning en zorg georganiseerd kan worden – kunnen zowel zorgvragers als professionals al terecht
bij het Juiste Loket. Dit loket wordt bemenst door Per Saldo en Ieder(in)
en mogelijk gemaakt door het Ministerie van VWS. Vragen die bij het
Juiste Loket binnen komen worden binnen enkele dagen beantwoord.23
Het Juiste Loket is echter geen vervanging voor de verantwoordelijkheid
die uitvoerende organisaties hebben in het lokale en regionale veld om de
samenwerking te stimuleren ten behoeve van het «no wrong door»
principe.
Ik ben voorstander van het overal toepassen van het principe van «no
wrong door.» Dit betekent concreet dat indien iemand met een
ondersteunings- of zorgvraag zich tot het «verkeerde» loket wendt, hij of
zij proactief verder geholpen wordt (en dus niet: «daar zijn we niet van» te
horen krijgt).
Om dit «no wrong door» principe in de praktijk te stimuleren zetten we in
op:
– Stevige regionale samenwerking. Samenwerking is cruciaal om naar
het goede loket door te kunnen verwijzen. Zorgprofessionals moeten
elkaar kennen om actief hun verantwoordelijkheid te kunnen nemen en
een oplossing te bedenken voor de «verkeerd verbonden» burger en
niet loslaten voordat een warme overdacht heeft plaatsgevonden.
Zorgverzekeraars en gemeenten hebben al een goede basis gelegd
met hun recente afspraken over regionale samenwerking. Zij zullen
met een landelijk dekkende plaat komen. Ik ondersteun dit waar nodig.
– In de regiosessies Merkbaar beter thuis staat deze samenwerking op
regionaal en lokaal niveau ook centraal. Betrokken organisaties
(cliëntenorganisaties, aanbieders, gemeenten, CIZ, zorgverzekeraars)
geven tijdens en na de sessies concreet gevolg aan het «no wrong
door» principe en maken praktische afspraken over warme overdrachten en casusoverleg om het te vermijden dat cliënten van het kastje
naar de muur worden gestuurd.
b. De inrichting van sociale wijkteams/ gemeentelijke toegang
Gemeenten hebben de mogelijkheid om de toegang tot ondersteuning
naar eigen inzicht in te richten. De meeste gemeenten hebben hiervoor
(sociale) wijkteams ingericht. Er is sprake van een grote verscheidenheid
in de wijze waarop wijkteams zijn ingericht, hoe zij functioneren en wat
hun taken zijn. Dit is inherent aan beleidsruimte die gemeenten hebben.
Gemeenten richten hun toegang in, passend bij de lokale infrastructuur. Er

22

Zie ook: https://www.socialevraagstukken.nl/toegang-tot-zorg-en-ondersteuning-soms-lastigte-vinden/.
23
Zie: https://www.informatielangdurigezorg.nl/juiste-loket.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

7

zijn bijvoorbeeld ook gemeenten die niet werken met wijkteams, maar
(alleen) een fysiek of digitaal loket hebben ingericht.
Ik vind het belangrijk dat meer kennis en informatie beschikbaar komt
over het functioneren en de effectiviteit van de gemeentelijke toegang en
dat gemeenten onderling ervaringen op dit punt uitwisselen en van elkaar
leren. Hierbij moet uiteraard het perspectief van de cliënt centraal staan.
De regiosessies Merkbaar beter thuis die op dit moment georganiseerd
worden naar aanleiding van de evaluatie HLZ zijn in dit kader een goede
gelegenheid om ervaringen uit te wisselen. Ook zijn er recent enkele
onderzoeken verschenen over het functioneren van wijkteams en heeft de
landelijke kennisinfrastructuur, waarvan Movisie onderdeel is, veel
informatie beschikbaar over het organiseren van de toegang tot ondersteuning.24 Daarnaast ontwikkel ik samen met de VNG en andere
betrokkenen een handreiking met basisfunctionaliteiten voor sociale
wijkteams in het kader van Zorg voor de Jeugd.
Naast bovenstaande vind ik het van groot belang dat gemeenten,
zorgverzekeraars en zorgkantoren blijvend investeren in de ontwikkeling
van medewerkers die dagelijks de gesprekken met mensen voeren. Kennis
van beperkingen, ziektebeelden en vaardig zijn in het voeren van
keukentafelgesprekken is erg belangrijk. Tevens dienen gespreksvoerders
continu oog te hebben voor het steunend netwerk van mensen, en dan
met name de mantelzorgers.
c. De rol van onafhankelijke cliëntondersteuning
Een ander belangrijk element in het versterken van de positie van
(kwetsbare) mensen en het verbeteren van de toegang is onafhankelijke
cliëntondersteuning. Door dit kabinet wordt extra geïnvesteerd in
cliëntondersteuning. Deze kabinetsperiode is in totaal € 55 miljoen extra
beschikbaar. 25 De essentie van cliëntondersteuning is dat iemand naast
de cliënt staat en hem of haar met informatie, advies en voorlichting bij
staat om een hulpvraag te verhelderen, de weg te vinden in het stelsel en
in het contact met gemeenten, zorgkantoren, instanties en aanbieders.
Cliëntondersteuning kan eenmalig zijn, maar kan ook een meer langdurig
karakter hebben. De ondersteuning heeft extra waarde wanneer sprake is
van grote kwetsbaarheid bij de cliënt, bijvoorbeeld vanwege verstandelijke beperkingen, beperkte sociale vaardigheden of gebrek aan een
sociaal netwerk. Wanneer de hulpvraag zich uitstrekt over meerdere
levensdomeinen kan cliëntondersteuning een bijdrage leveren aan de
realisatie van integrale dienstverlening. Uw Kamer wordt deze maand
geïnformeerd over de laatste stand van zaken van de aanpak cliëntondersteuning.
d. Het terugdringen van administratieve lasten
De toegang tot ondersteuning en zorg wordt ook verbeterd door het
terugdringen van administratieve lasten en ervaren regeldruk. Ik heb uw
Kamer op 24 mei 2018 geïnformeerd over mijn ambities op dit terrein.26 In
het programma «(ont)regel de zorg» zijn voor het sociaal domein een
aantal concrete acties benoemd zoals het standaardiseren van administratieve processen tussen gemeenten en aanbieders van maatschappelijke
ondersteuning, het schrappen of vereenvoudigen van regeldruk voor
hulpverleners en het (ont)bureaucratiseren van de toegang tot de Wmo
24

Zie onder andere https://www.cpb.nl/de-wijkteambenadering-nader-bekeken en https://
www.movisie.nl/integraal-werken-wijk.
25
Kamerstuk 31 476, nr. 22.
26
Kamerstuk 29 515, nr. 424.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

8

2015. De eerste resultaten van de aanpak worden zichtbaar. De door mij
aangestelde speciaal adviseur mevrouw Verdonk organiseert schrapsessies en pakt samen met de hulpverleners de onnodige regeldruk aan.
Daarnaast worden de vermijdbare administratieve lasten verder teruggedrongen door het verplicht stellen van de iWmo-standaarden en bijbehorende uitvoeringsvarianten. Op grond hiervan hebben gemeenten en
aanbieders, bijvoorbeeld, bindende afspraken gemaakt over het standaardisatie van de facturatieperiode.
Toegang tot ondersteuning en zorg heeft, of het nu gaat om toegang
tot zorg in het kader van de Wet langdurige zorg (via het Centrum
Indicatiestelling Zorg), zorg in het kader van de Zorgverzekeringswet
of ondersteuning vanuit de Wmo, voor alle uitvoerende organisaties
de hoogst mogelijke prioriteit. Ook gemeenten zijn continu bezig om
de toegang tot de Participatiewet, de Jeugdwet of de Wmo dusdanig
te organiseren zodat inwoners die toegang eenvoudig kunnen
vinden en de (vaak) nodige procedures die hiermee samenhangen,
prettig kunnen ervaren. Soms wordt er gebruikt gemaakt van nieuwe
digitale middelen om dit te realiseren.
De gemeente Helmond heeft bijvoorbeeld een toegang ontwikkeld
waarbij de regie, niet alleen vanuit het principe bij de inwoner ligt,
maar ook digitaal bij de inwoner ligt. Inwoners met een ondersteuningsvraag kampen vaak met verschillende, soms onderliggende
vraagstukken. Daarom heeft de gemeente Helmond een nieuwe
werkwijze geïntroduceerd, een vernieuwd ondersteuningsplan
inclusief een digitaal platform: «OZOverbindzorg». Hiermee komt de
volledige ondersteuningsvraag aan het licht. De inwoner houdt zelf
de regie, doordat hij de inhoud van het plan bepaalt. Én omdat hij
zelf en belangrijke betrokkenen kunnen meekijken in het plan.
2) Het bieden van maatwerk
Het bieden van passende ondersteuning en zorg tijdens iedere levensfase
is de kern van ondersteuning en zorg thuis. In mijn reactie op het rapport
van de NO «Zorgen voor burgers» heb ik reeds aangegeven dat de
ondersteuning en zorg voor mensen met een complexe en/ of domeinoverstijgende ondersteuningsvraag op dit moment nog niet altijd goed
geregeld is. Zij krijgen niet altijd – of niet tijdig – de ondersteuning en zorg
waar zij behoefte aan hebben.27 Ik vind het van belang dat de ondersteuning en zorg aan (kwetsbare) mensen zo goed mogelijk aansluit bij
hun individuele wensen en behoeften. De volgende elementen die een rol
spelen bij het bieden van maatwerk komen in deze paragraaf achtereenvolgens aan de orde:
a. maatwerk aan mensen met complexe problematiek;
b. wijkverpleging;
c. samenwerking tussen verschillende actoren;
d. inkopen van ondersteuning en zorg;
e. maatwerk voor mensen met niet-tijdelijke, levenslange beperkingen,
duur van beschikkingen.
In het laatste deel van deze paragraaf zal ik reageren op het rapport
«Toekomstwijzer kwetsbare groepen» van het platform «Koplopers in de
zorg».

27

Commissiebrief Tweede Kamer van 8 oktober 2018 inzake het bericht «Ombudsman: mensen
krijgen niet de zorg waar ze recht op hebben» (Kamerstuk 31 765, nr. 343).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

9

a. Maatwerk aan mensen met complexe problematiek
De meeste mensen zijn tevreden over de ondersteuning en zorg die zij
ontvangen vanuit de verschillende wettelijke domeinen. Dit geldt echter
niet voor iedereen en niet in alle situaties. Met name als sprake is van
complexe en/of domeinoverstijgende problematiek is het niet altijd
eenvoudig om de ondersteuning en zorg te bieden waar behoefte aan is.
Gemeenten zijn op dit moment al druk bezig om beter maatwerk te
kunnen leveren en beter in te kunnen schatten welke hulp en ondersteuning nodig is indien sprake is van complexe problematiek, bijvoorbeeld in geval van hulp en ondersteuning aan mensen met een niet
aangeboren hersenletsel of mensen met een licht verstandelijke
beperking. Zo investeren zij in de kwaliteit van hun toegang, bijvoorbeeld
via cursussen gespreksvoering en methodisch werken. Ook krijgen lokale
professionals steeds meer autonomie om de hulp en ondersteuning te
bieden «die nodig is» en waarbij de behoefte van mensen centraal staat
en niet het beschikbare aanbod of het wettelijk kader. Daarnaast richten
gemeenten zich op het snel kunnen op- en afschalen van de hulp en
ondersteuning die vanuit de Wmo (en/ of vanuit andere wettelijke
domeinen) geleverd en gefinancierd wordt. De komende periode zullen
gemeenten, (zorg)aanbieders en de rijksoverheid in ieder geval blijvend in
moeten zetten op het vernieuwen en het onderling beter afstemmen van
het beschikbare lokale aanbod, inclusief nieuwe vormen van ondersteuning en nieuwe vormen om aanbod te bekostigen.
Daarnaast wordt op korte termijn gestart met de uitvoering van het
nieuwe experiment integraal budget. Acht gemeenten gaan – samen met
zorgverzekeraars, zorgkantoren, de SVB en Per Saldo – aan de slag met
experimenten integraal pgb en integrale arrangementen in natura. Dit
vraagt van gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren dat zij, vanuit
het perspectief van de levensbrede zorg- en ondersteuningsvraag van hun
cliënt, naar hun uitvoering gaan kijken. En in nauwe samenwerking met
andere relevante zorg- en hulpverleners tot vernieuwende, «levensbrede»
arrangementen komen, die beter aansluiten op de behoefte van de cliënt
en de kenmerken van zijn situatie.28
b. Wijkverpleging
Binnen de wijkverpleging zet ik in op gerichte maatregelen om maatwerk
te kunnen bieden. Dit doe ik onder meer door de organiseerbaarheid van
onze gezondheidszorg te versterken en de betaalbaarheid beter te
waarborgen. Recent heb ik uw Kamer een brief gestuurd over de
doorontwikkeling van de bekostiging van de wijkverpleging in relatie tot
het toekomstperspectief.29 In die brief heb ik toegelicht dat noodzakelijke
samenwerking in de wijkverpleging momenteel wordt bemoeilijkt door
verschillende factoren, zoals een toename van chronisch zieken en
ouderen, een sterk groeiende groep zorgaanbieders, nauwelijks inzicht in
de geleverde kwaliteit terwijl er toch kan worden gedeclareerd, en een
bekostigingssysteem dat prikkelt tot meer productie. Om de wijkverpleegkundige zorg toekomstbestendig te maken en verder te verbeteren,
stimuleer ik meer samenwerking in de regio en over domeinen heen. Dat
leidt tot meer nadruk op de waarde die wijkverpleging toevoegt voor de
cliënt. Samen met partijen van het hoofdlijnenakkoord wijkverpleging
wordt gewerkt aan verschillende maatregelen. Onderdeel daarvan betreft
een aanpassing van de contractering en de bekostiging zodat kwaliteit
(uitkomsten voor cliënten) beter wordt beloond en samenwerking door
wijkverpleegkundigen met andere lokale partners wordt gefaciliteerd.
28
29

Kamerstuk 25 657, nr. 303.
Kamerstukken 23 235 en 29 689, nr. 181.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

10

c. Samenwerking tussen verschillende actoren
Een goede samenwerking tussen betrokken zorgprofessionals, zoals
huisartsen, wijkverpleging en (sociale) wijkteams/ gemeentelijke toegang,
is randvoorwaardelijk om de juiste zorg op de juiste plek te organiseren.
In het programma Langer Thuis werk ik hier aan binnen actielijn 1. De
kern van deze actielijn is het creëren van een samenhangend
ondersteunings- en zorgaanbod, dat goed is afgestemd op de individuele
(sociale en medische) behoeften en wensen van ouderen. Via het
Programma Langdurige Zorg en Ondersteuning van ZonMw heb ik 35
lokale netwerken integrale ouderen zorg gesubsidieerd.
Inkoopafspraken tussen gemeenten en zorgverzekeraars faciliteren een
goede aansluiting van ondersteuning en zorg in de wijk, hetgeen bijdraagt
aan randvoorwaarden zoals voldoende afstemmingstijd. De recent
gemaakte bestuurlijke afspraken tussen de VNG, Zorgverzekeraars
Nederland (ZN) en het Ministerie van VWS over samenwerking tussen
zorgkantoren, zorgverzekeraars en gemeenten in de regio zijn daarmee
een belangrijke stap om tot een verbeterde samenwerking in de wijk en
beter afgestemde ondersteuning en zorg te komen. Uitgangspunt is dat de
werkstructuur in oktober 2019 operationeel is.
Gesprekken en overleggen om tot betere en betekenisvolle samenwerkingsafspraken te komen worden gefaciliteerd. Denk hierbij aan de
eerdergenoemde regiosessies Merkbaar beter thuis. Naar aanleiding van
o.a. het Zwartboek «Ouders aan het woord» worden bijvoorbeeld ook
verdiepingssessies in het land georganiseerd, waarin cliënten met een
levenslange- of levenbrede beperking, betrokkenen, vertegenwoordigers,
gemeenten en professionals elkaar ontmoeten en afspraken maken.
d. Inkopen van ondersteuning en zorg
De inkoop van maatschappelijke ondersteuning en zorg door gemeenten
biedt de mogelijkheid om met aanbieders specifieke afspraken te maken.
Bijvoorbeeld over de aansturing van de toegang tot ondersteuning en
zorg door gemeenten, de mate waarin de cliënt centraal staat bij het
verlenen van passende ondersteuning en zorg en de wijze waarop
gemeenten met aanbieders en onder andere zorgverzekeraars en
woningcorporaties willen samenwerken. De wijze waarop gemeenten
hiermee omgaan, passend bij de lokale en regionale infrastructuur,
bepaalt in hoge mate de effectiviteit van gemeenten als inkoper en
opdrachtgever van maatschappelijke ondersteuning en zorg en de
kwaliteit van de dienstverlening aan de individuele cliënt. Dit bepaalt
mede de mate waarin de uitvoering bijdraagt aan het realiseren van de
doelstellingen van de HLZ. Ik wil gemeenten zoveel mogelijk ondersteunen de bestaande mogelijkheden te benutten. Via het programma
Langer Thuis en de actieplannen Inkoop en aanbesteden en (Ont)regel de
zorg, ondersteun ik samen met de VNG en de branches van zorgaanbieders, gemeenten en aanbieders bij de processen rondom opdrachtgeverschap, zoals sturing, inkoop en aanbesteden.
Effectief ontschotten: In de regio Foodvalley organiseert de
zorgverzekeraar, samen met gemeenten en het zorgkantoor uit de
regio bijeenkomsten om domeinoverstijgende problemen op te
lossen. Deze bijeenkomsten gaan over het pragmatisch en (meest)
effectief organiseren van zorg- ondersteuning als er sprake is van
grensproblematiek. Kern van de bijeenkomsten is dat de cliënt niet
mag ervaren dat de ondersteuningsvraag zich bevindt op een
wettelijk of financieel grensvlak. In de bijeenkomst gaan uitvoerenden en beleidsmedewerkers zowel gemeenten, zorgverzekeraars

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

11

en zorgkantoren samen aan de slag om tot concrete voorstellen te
komen.
e. Maatwerk voor mensen met niet-tijdelijke, levenslange beperkingen,
duur van beschikkingen
Met Ieder(in), Per Saldo, diverse organisaties van ouderinitiatieven en de
VNG ben ik in de loop van 2018, naar aanleiding van het «Zwartboek
ouders aan het woord», een verkenning gestart gericht op het verbeteren
van de dienstverlening door gemeenten aan, meer specifiek, kinderen en
jongvolwassenen met niet-tijdelijke, levenslange en levensbrede
beperkingen. In rondetafelgesprekken en verdiepingssessies op locatie
met ervaringsdeskundigen, gemeenten en professionals zijn ervaren
knelpunten verdiept en mogelijke oplossingsrichtingen besproken. Dit
traject zal naar verwachting in het najaar leiden tot concrete verbetermaatregelen en gezamenlijke procesafspraken. Ik zal uw Kamer hierover na de
zomer informeren.
Met de bovenbedoelde verkenning heb ik tevens gevolg gegeven aan de
door uw Kamer aanvaarde motie waarin u de regering verzoekt in gesprek
te gaan met vertegenwoordigers van cliënten en de VNG, gericht op het
voor een langere duur afgeven van toekenningsbesluiten voor het pgb
Wmo 2015.30
De verkenning wijst uit dat beschikkingen voor mensen met een
niet-tijdelijke, levenslange beperking inderdaad vaak voor een korte duur
(bijvoorbeeld een jaar) worden afgegeven. Dit terwijl de aard van de
beperking en de verwachte ontwikkeling daarvan leidt tot langdurig
noodzakelijk gebruik van voorzieningen en de onderbouwing van de korte
duur van de indicatie veelal ontbreekt. De onzekerheid en administratieve
last die cliënten als gevolg daarvan ervaren, moet en kan volgens de
verkenning voorkomen worden; er staat gemeenten immers, zowel voor
wat betreft de Wmo 2015 als de Jeugdwet, geen enkele (juridische)
belemmering in de weg om in de gegeven situatie langlopende beschikkingen af te geven. De verkenning leidt tot de volgende oplossingsrichting.
Beschikkingen voor mensen met een niet-tijdelijke, levenslange
beperking, worden meerjarig afgegeven, tenzij er vanuit het perspectief
van de cliënt en de aard van de beperking steekhoudende argumenten zijn
die tot een andere afweging moeten leiden. Dit laatste kan bijvoorbeeld
het geval zijn als er, in een specifieke situatie, nog in belangrijke mate
onduidelijkheid bestaat over de ontwikkeling en de effecten van een
beperking in relatie tot de vraag welke zorg en ondersteuning als passend
kan worden aangemerkt.
De Wmo 2015 biedt gemeenten in artikel 2.3.9 de mogelijkheid om, als
alternatief voor een kortdurende beschikking, in te zetten op een periodiek
onderzoek bij de cliënt om te bezien of diens ondersteuningsbehoefte nog
hetzelfde is als ten tijde van het onderzoek. Dat kan aanleiding zijn om de
beschikking te herzien. In het toekenningsbesluit kan de (minimale)
frequentie van het contact opgenomen worden.
Deze voorgestelde manier van werken kan – na effectuering van de eerder
door mij aangekondigde voorgenomen wetswijziging31 – goed samen
gaan met «het beschikken op resultaat». Op deze manier wordt het
afgeven van langlopende beschikkingen door gemeenten gestimuleerd,
waarbij de cliënt samen met de professional invulling geeft aan die
30
31

Kamerstuk 24 170, nr. 188.
Kamerstuk 29 538, nr. 292.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

12

beschikking in het ondersteuningsplan. Dat ondersteuningsplan kan naar
gelang de situatie van de cliënt wijzigt, worden aangepast door de cliënt
en de professional (in mandaat). Deze manier van werken brengt dan ook
flexibiliteit in de beschikking, zodat gedurende de langdurige ondersteuningsbehoefte van een cliënt toch maatwerk geboden kan worden, zonder
dat de beschikking telkenmale behoeft te worden aangepast. Ik ben mij
bewust van de zijde van organisaties van cliënten, waaronder Ieder(in) en
Per Saldo, ingebrachte zorgen in reactie op mijn voornemen om het
beschikken op resultaat een adequate wettelijke basis te geven. Ik neem
deze zorgpunten zeker serieus en zal mij inspannen deze zorgpunten weg
te nemen in het proces van gezamenlijke uitwerking van mijn voornemen.
Ik heb de VNG gevraagd deze lijn op korte termijn in overleg met mij
verder uit te werken en landelijk te delen met gemeenten. Zo zal onder
andere stilgestaan moeten worden bij de vormgeving van de beschikkingen, het niet langer koppelen van de duur van het contracteren van een
zorgaanbieder aan het toekenningsbesluit en de effecten van deze lijn
voor het lokale beleid. Maar er zal in dit verband ook geïnvesteerd moeten
worden in de verdere verbetering van de uitvoeringspraktijk, waaronder
de organisatie van de toegang, de kwaliteit van de gespreksvoering en de
ervaren kwaliteit van de relatie: «tegenover elkaar staan in plaats van
naast elkaar, ondersteunend.» Ik streef er naar deze uitwerking na de
zomer gereed te hebben.
Reactie op het rapport van het platform «Koplopers in de zorg»
Het platform «Koplopers in de zorg» heeft recent aandacht gevraagd voor
de hulp en ondersteuning aan een aantal kwetsbare groepen. Eerder in
deze brief ben ik al ingegaan op een aantal algemene aanbevelingen uit
het rapport «Toekomstwijzer kwetsbare groepen.» Hieronder ga ik meer in
detail in op een aantal specifieke groepen dat in het rapport genoemd
wordt:
– Mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB): het gaat om een
grote groep kwetsbare burgers met soms forse problemen. Het kabinet
heeft daarom tot een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) over
mensen met een LVB besloten. Het doel van het IBO is het beleid dat is
gericht op mensen met een LVB doelmatiger en doeltreffender te
maken om zo de budgettaire beheersbaarheid, de kwaliteit en de
toegankelijkheid voor mensen met een LVB beter te borgen. Het
onderzoek wordt gedaan vanuit het perspectief van mensen met een
LVB. Het rapport wordt naar verwachting na de zomer met een
kabinetsreactie naar uw Kamer gezonden. Het platform «Koplopers in
de zorg» gaat onder andere in op het taalniveau van mensen met een
LVB. Recent is besloten het interdepartementale actieprogramma «Tel
mee met Taal» (OCW, SZW, VWS en BZK) voort te zetten tot en met
2024. In dat programma wordt met verschillende partijen samengewerkt aan het bestrijden van laaggeletterdheid.32
Als onderdeel van het Programma Sociaal Domein, heeft de
gemeente Zwijndrecht in samenwerking met het Ministerie van VWS
en SZW, onderzoek gedaan naar knelpunten die mensen met een
LVB ondervinden. Hieruit blijkt dat er voor sommige mensen met een
LVB een regiefunctie mist. Als onderdeel van de aanpak cliëntondersteuning, gaat de gemeente Zwijndrecht aan de slag met een pilot
om ervaring op te doen met (gespecialiseerde) cliëntondersteuning
voor mensen met een LVB. Hierbij wordt ook gekeken of (gespecialiseerde) cliëntondersteuning deze regiefunctie (deels) kan vervullen.
32

Kamerstuk 28 760, nr. 84.https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/03/18/
kamerbrief-over-plan-om-aanpak-laaggeletterdheid-2020-%E2%80%93-2024

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

13

Zie: www.programmasociaaldomein.nl/trajecten/betereondersteuning-mensen-licht-verstandelijke-beperking
–

–

33
34

Mensen met complexe problematiek: samen met gemeenten,
zorgaanbieders en andere relevante partijen onderken ik het belang
om mensen met complexe problemen op een goede manier te kunnen
ondersteunen. Met bijvoorbeeld het bestuurlijk akkoord geestelijke
gezondheidszorg (GGZ)33 en de Meerjarenagenda beschermd wonen
en maatschappelijke opvang34 laten partijen zien dat zij zich aan deze
opgaven committeren en samen optrekken bij de uitwerking en
uitvoering van de geformuleerde ambities. Zo wordt in het kader van
de Meerjarenagenda beschermd wonen en maatschappelijke opvang
samen met gemeenten en corporaties gekeken naar vernieuwende
woonvormen, en draagvlak en acceptatie in de wijk. Het Schakelteam
personen met verward gedrag heeft eraan bijgedragen dat het
onderwerp ondersteuning en zorg voor personen met verward gedrag
bij gemeenten en hun partners stevig op de agenda staat. Er is een
fundament gelegd waarop de komende jaren wordt voortgebouwd.
Het Ministerie van VWS werkt samen met de VNG en de Ministeries
van BZK, SZW en JenV aan de ondersteuning van gemeenten op het
gebied van inwoners met psychische kwetsbaarheid. Daarnaast zal ook
het wetsvoorstel «toegang tot de Wlz voor mensen met een psychische stoornis» (Kamerstuk 35 146) een beter kader bieden om
ondersteuning en zorg te bieden aan deze kwetsbare doelgroep. Indien
men voldoet aan de criteria van de Wlz, zal een deel van de beschermd
wonen-populatie in 2021 overgaan naar de Wlz.
Kwetsbare ouderen: in 2030 is het aantal 75 plussers bijna verdubbeld
ten opzichte van het aantal ouderen nu, daarmee stijgt ook het aantal
kwetsbare ouderen en het aantal ouderen met een ondersteunings- en
zorgvraag. Tegelijkertijd woont een groter deel van deze groep
kwetsbare ouderen steeds langer zelfstandig thuis. Ik onderschrijf dat
je van deze groep en hun netwerk geen onrealistische verwachtingen
moet hebben over de kracht en ontwikkel-mogelijkheden van
netwerken. Tegelijk vind ik het belangrijk dat gemeenten en andere
partijen doen wat nodig is om de sociale en fysieke omgeving van
ouderen ondersteunend te laten zijn aan de wens van ouderen om
zelfstandig te blijven wonen. Ik zet daarbij in op ondersteuning van
mantelzorgers en vrijwilligers (de sociale omgeving) en op een
geschikte woonsituatie en leefomgeving (fysieke omgeving). In het
programma Langer Thuis richt ik mij op alle ouderen van 75 jaar en
ouder; een aantal acties is echter in het bijzonder gericht op kwetsbare
ouderen. Eén van de actielijnen richt zich specifiek op het creëren van
een samenhangend ondersteunings- en zorgaanbod, dat goed is
afgestemd op de individuele (sociale en medische) behoeften en
wensen van ouderen. Zo worden ouderen in staat gesteld thuis te
wonen zo lang het kan en mensen dit willen. Een goed voorbeeld is het
project «Kwetsbare ouderen» van de (koepel)organisaties uit het
sociale- en zorgdomein, waarbij gewerkt wordt aan een handreiking
voor integrale ondersteuning en zorg in de wijk. Voor de zomer
ontvangt u een uitgebreide voortgangsrapportage van het programma
Langer Thuis. Eén van de punten die door de platform Koplopers in de
zorg wordt aangehaald is dat we kwetsbare ouderen niet tijdig in het
vizier hebben. Ik vind dit een belangrijk punt dat blijvend aandacht
verdient. Binnen het programma de Juiste Zorg op de Juiste Plek is het
krijgen van een gedeeld beeld van de gezamenlijke opgave in de regio
een belangrijk doel. Middels een voucherregeling kunnen regionale
partners hulp inschakelen om tot dit gedeelde beeld te komen. Zodat
Kamerstuk 25 424, nr. 420.
Kamerstuk 29 325, nr. 93.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

14

vragen als «wat is de zorgvraag» en «hoe ontwikkelt deze zich de
komende jaren» beantwoord kunnen worden.
(2) Ervoor zorgen dat iedereen mee kan doen in de samenleving
Ik vind het van belang dat iedereen in de samenleving mee kan doen.
Mensen met een beperking ervaren nu dikwijls nog te veel drempels om
actief en volwaardig mee te kunnen doen in de samenleving. Meedoen in
de samenleving betekent ook dat mensen actief worden betrokken bij het
lokale beleid, dat zij hier invloed op kunnen uitoefenen en dat zij zelf
ideeën kunnen aandragen en uitvoeren. De volgende elementen die een
rol spelen bij «meedoen in de samenleving» komen hieronder achtereenvolgens aan de orde:
a. het programma Onbeperkt Meedoen;
b. inwoner- en cliëntparticipatie;
c. bewonersinitiatieven in zorg en welzijn.
a. Het programma Onbeperkt Meedoen
Het programma Onbeperkt Meedoen richt zich specifiek op het wegnemen
van belemmeringen die mensen met een beperking op tal van gebieden
ervaren. Of het nu gaat om wonen, sporten, werken, onderwijs en cultuur,
zorg of vervoer: mensen met een beperking moeten in alle belangrijke
onderdelen van het leven merkbaar minder drempels gaan ervaren. Dat is
het doel dat het kabinet met het programma Onbeperkt Meedoen
nastreeft. Het programma bevat de kabinetsbrede ambitie en doelstelling
voor de implementatie van het VN-verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap. Rondom het VN-verdrag is een brede
landelijke beweging op gang gekomen: van maatschappelijke initiatieven
tot maatregelen van de rijksoverheid. Samen met bestuurlijke partners (de
Alliantie, VNG, VNO-NCW en MKB-Nederland), sectoren, bedrijven,
organisaties en
natuurlijk mensen met een beperking zelf, wil het kabinet binnen die
beweging concrete stappen zetten richting een toegankelijke en inclusieve
samenleving.
Uw Kamer heeft op 6 juni 2019 een uitgebreide voortgangsrapportage
over het programma ontvangen.35
b. Inwoner- en cliëntparticipatie
Een ander aspect van het meedoen in de samenleving is meedenken en
meepraten over lokaal beleid en/ of zelf maatschappelijke initiatieven tot
uitvoering brengen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het organiseren van inwoner- en cliëntparticipatie. De Wmo bepaalt dat gemeenten
in hun verordeningen moeten vastleggen op welke wijze burgers en
cliënten invloed kunnen uitoefenen op het beleid. Gemeenten kunnen dit
organiseren door een adviesraad in te stellen, maar ook door rechtstreeks
met (vertegenwoordigers van) burgers en cliënten het gesprek aan te
gaan. De afgelopen jaren is geïnvesteerd in programma’s waarin
cliëntenorganisaties samen werkten om lokale belangenbehartigers toe te
rusten zodat zij ook na de decentralisaties in het sociale domein invloed
kunnen uitoefenen op het beleid. Zorgbelang voert momenteel het
programma Burgerschap Nieuwe Stijl uit om te komen tot innovatieve
vormen van cliënt- en burgerparticipatie. De Koepel Adviesraden Sociaal
Domein heeft de afgelopen jaren subsidie ontvangen voor activiteiten die
de lokale adviesraden vernieuwen en versterken. Movisie identificeert en
35

Kamerstuk 24 170, nr. 192.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

15

beschrijft vernieuwende initiatieven op lokaal niveau en verspreid deze
door kennisproducten en bijeenkomsten.
c. Bewonersinitiatieven in zorg en welzijn
In Nederland zijn momenteel meer dan 500 georganiseerde bewonersinitiatieven bekend, die actief zijn binnen het domein van ondersteuning en
zorg. Deze initiatieven zijn ontstaan voor en door actieve wijkbewoners,
vaak vanuit de wens of gedachte om de kwaliteit van de lokale hulp en
ondersteuning te verbeteren. Bewonersinitiatieven zijn bij uitstek in staat
aan te sluiten bij de lokale wensen en behoeften van mensen met een
ondersteuningsvraag. Het is belangrijk dat bewonersinitiatieven zo goed
mogelijk worden ondersteund in hun werkzaamheden en tegelijkertijd dat
zij ruimte krijgen dit op «hun manier» te organiseren. Vanuit de rijksoverheid heb ik middelen beschikbaar gesteld aan de koepel van
bewonersinitiatieven in zorg en welzijn, «Nederland zorgt voor Elkaar,»
om kennis over onder andere maatschappelijke kosten en baten te
vergroten en onderlinge kennisuitwisseling – onder andere via een
landelijke helpdesk – te faciliteren. Het is mijn verwachting dat een steeds
groter aandeel van (laagdrempelige) hulp en ondersteuning vanuit
bewonersinitiatieven georganiseerd wordt. Dit vind ik een zeer positieve
ontwikkeling.
Witteveen is een klein Drents dorp met weinig voorzieningen en
relatief veel ouderen. In 2016 hebben twee bewoners het initiatief
genomen om het bewonersinitiatief «Naoberkracht» op te starten.
Naoberkracht richt zich op het vergroten van de zelfredzaamheid van
– met name – thuiswonende oudere dorpsbewoners en het
vergroten van de onderlinge sociale samenhang. Mede door het
initiatief is er minder sprake van vraagverlegenheid, wordt er meer
informele zorg verleend en kijken dorpsgenoten meer om naar
elkaar.
Verder is in Witteveen onder andere een dorpshuiskamer ingericht,
worden enkele zorgappartementen voor ouderen gerealiseerd en is
een leegstaande school omgebouwd tot dorpshuis met diverse
voorzieningen. In 2018 heeft Witteveen de Europese Dorpsvernieuwing Award gewonnen, zie onder andere:
https://voordebuurt.nl/content/het-geheim-van-witteveen
Monitoring van de Wmo 2015
Met de HLZ en de decentralisatie van Wmo-taken zijn verantwoordelijkheden en middelen van de rijksoverheid naar gemeenten overgeheveld.
Hiermee is ook de monitoring van de werking van het stelsel gewijzigd.
De gemeenteraad controleert de uitvoering van de Wmo in de praktijk. De
gemeente is daarom aan zet om op lokaal niveau te monitoren of
passende ondersteuning en zorg wordt geboden aan individuele inwoners
van hun gemeente die dit nodig hebben. De gemeente zal vooral
gegevens willen hebben over: is iedereen in beeld en kan iedereen de
gemeente vinden om op tijd de juiste ondersteuning te krijgen, krijgen
mensen de kwalitatief goede maatwerkoplossing die nodig is en kan
iedereen naar vermogen meedoen? Het College moet zich met deze
gegevens aan de raad verantwoorden over de uitvoering van de Wmo in
relatie tot de beschikbare middelen.
Gemeenten zijn op grond van de Wmo verplicht om jaarlijks een
cliëntervaringsonderzoek (CEO) uit te voeren onder inwoners die gebruik
maken van voorzieningen die vallen onder de Wmo. De resultaten van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

16

CEO moeten inzicht verschaffen in de ervaren toegankelijkheid van
voorzieningen en de kwaliteit en effecten van ondersteuning. De uitkomst
van het CEO kan ingezet worden bij het verbeteren van (de kwaliteit van)
beleid en uitvoering. Gemeenten zijn gehouden om de gegevens over de
cliëntervaringen met de maatschappelijke ondersteuning jaarlijks aan te
leveren aan het Ministerie van VWS. De uitkomsten van het jaarlijks door
gemeenten uit te voeren CEO worden gepubliceerd op de website
www.waarstaatjegemeente.nl. Delen van de resultaten worden
opgenomen in het rapport van de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein
(GMSD). Inzicht in de resultaten van het CEO stelt gemeenten in staat
onderling te vergelijken en van elkaar te leren.
Ik heb – in het kader van mijn systeemverantwoordelijkheid en het
afleggen van verantwoording daarover aan uw Kamer – behoefte aan
informatie over de inrichting en werking van het systeem als geheel:
worden de beoogde doelstellingen gerealiseerd en functioneert het
systeem zodanig dat de gewenste maatschappelijke resultaten kunnen
worden behaald?
Op verzoek van de Minister van BZK heeft het SCP driemaal een Overall
rapportage sociaal domein opgesteld waarmee op landelijk niveau inzicht
wordt gegeven in de stand van zaken in het sociaal domein in 2015, 2016
en 2017.
De Minister van BZK werkt met het SCP tot in ieder geval 2020 aan de
Overall rapportage sociaal domein. De afzonderlijke betrokken bewindspersonen van VWS, en SZW blijven verantwoordelijk voor het functioneren van de stelsels gerelateerd aan het sociaal domein, daaronder in
ieder geval gevat de Wmo 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet en
leggen daarover dan ook zelf verantwoording af aan uw Kamer.
Naast de Overall rapportage sociaal domein kan inzicht in de werking van
het stelsel als geheel (deels) worden verkregen op basis van de
uitkomsten van het CEO. Zowel het CEO als de Overall rapportage sociaal
domein vereisen echter een herijking. Momenteel wordt met de VNG
gewerkt aan de doorontwikkeling van het CEO, waarbij het streven is het
cliëntervaringsonderzoek zo in te richten dat deze zowel beter aansluit bij
de lokale praktijk als voldoende inzicht blijft bieden in de werking van het
stelsel.
Wat de Overall rapportage betreft, heeft het SCP geconstateerd dat de
gemeentelijke praktijk steeds meer variatie is gaan vertonen. Deze
verschillen – die weliswaar begrijpelijk en zelfs wenselijk zijn vanuit de
decentralisatiegedachte – maken het lastig om op landelijk niveau te
monitoren. Momenteel wordt met de relevante partijen overwogen hoe de
toekomstige monitoring het beste kan worden ingericht.
Daarnaast werkt VWS met het RIVM aan een monitor over de werking van
de Wmo op macroniveau. Dit zal een verzameling indicatoren van
verschillende programma’s en onderwerpen binnen de Wmo bevatten.36
Rijk en gemeenten zijn dus gezamenlijk aan de slag met de toekomstige
monitoring van het sociaal domein.

36

Voor de landelijke programma’s binnen de HLZ, zoals Langer thuis, Eén tegen Eenzaamheid en
Onbeperkt Meedoen worden eigen monitors ontwikkeld. Over de voortgang hiervan wordt uw
Kamer in afzonderlijke voortgangsrapportages geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

17

Deel III: Gezamenlijke opgave: organiseerbaarheid van de
ondersteuning en zorg
In het voorgaande heb ik aangegeven hoe ver we zijn met de hervorming
van de langdurige zorg, in het bijzonder daar waar het gaat om de Wmo.
Verder heb ik beschreven voor welke uitdagingen we, samen met
gemeenten en alle partijen in het veld, staan en hoe we de zorg en
ondersteuning voor burgers merkbaar willen verbeteren. Dit kabinet heeft
in het Regeerakkoord (bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34) aangegeven
geen ingrijpende stelselwijzigingen door te voeren. Waar nodig en nuttig,
heb ik een beperkt aantal aanpassingen van wet- en regelgeving doorgevoerd, gericht op het wegnemen van duidelijke knelpunten, zoals de
zorgval.
We gaan echter verder met het proces van verbetering van zorg en
ondersteuning. Door de uitvoering te verbeteren. Maar ook anderszins.
Binnen «de Juiste Zorg Op de Juiste Plek» (JZOJP) onderzoeken we hoe
winst kan worden behaald als we de zorg anders gaan organiseren;
voorkomen, verplaatsen en vervangen. Binnen en tussen de 0de,1ste en 2de
lijnszorg. Veel kan binnen het huidige stelsel van Wmo, Zvw en Wlz, maar
vraagstukken zullen ook raken aan de grenzen van deze domeinen of
overstijgende oplossingen vereisen.
Ik heb voorts eind 2018 de commissie Toekomst Zorg voor Thuiswonende
Ouderen, thans onder leiding van Wouter Bos, ingesteld met de opdracht
onderzoek te doen naar de houdbaarheid van het huidige stelsel en
voorzieningen voor ouderen thuis, in het licht van demografische,
maatschappelijke en geografische ontwikkelingen en trends. Ik heb uw
Kamer het rapport van het SCP over deze ontwikkelingen toegestuurd.37 Ik
verwacht het advies van deze commissie einde van het jaar.
Zoals ik in deze brief heb aangegeven, werk ik samen met gemeenten
– maar ook samen met zorgverzekeraars, aanbieders en andere partijen –
aan merkbaar betere ondersteuning en zorg voor mensen thuis. Dit vereist
blijvende aandacht. Deze tussenstand van de HLZ, de doelen die we tot nu
toe hebben behaald en de gesignaleerde knelpunten en verbeteropgaven
worden door de VNG breed herkend. In de tweede helft van dit jaar zal ik,
samen met mijn collega bewindspersonen van VWS, het land ingaan om
samen met bestuurders van de VNG, wethouders en andere betrokkenen,
de belangrijkste knelpunten en verbeteropgaven – nu en in de toekomst –
te bespreken en onder de aandacht te brengen. Hierbij zal ik tevens de
belangrijkste uitkomsten van de regiosessies Merkbaar beter thuis, die op
dit moment in heel het land worden georganiseerd, betrekken. Dan gaat
het uiteraard niet alleen over ondersteuning vanuit de Wmo, maar over de
organiseerbaarheid van de hele zorg naar de toekomst toe.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

37

https://www.scp.nl/Nieuws/Knelpunten_en_ontwikkelingen_ouderenzorg_in_kaart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 104, nr. 252

18