Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

29 924

Toezichtsverslagen AIVD en MIVD

Nr. 49

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 april 2010
De commissie van toezicht betreffende de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (CTIVD) heeft in het kader van haar taak bedoeld in artikel 64,
tweede lid, onder a, van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002 (WIV 2002) een onderzoek verricht naar de rechtmatigheid van de
uitvoering van de notificatieplicht door de AIVD (rapportnr. 24). Naar
aanleiding van dit onderzoek heeft de commissie een toezichtrapport
vastgesteld. Dit rapport is openbaar behoudens de delen die inzicht
bieden in de in concrete gevallen gebruikte middelen, geheime bronnen
of het actuele kennisniveau van de AIVD. Het openbare deel van het
toezichtrapport dien ik met mijn reactie, conform artikel 79, vijfde lid, van
de WIV 2002, aan beide kamers der Staten-Generaal te zenden. Bedoeld
openbaar toezichtrapport alsmede mijn reactie hierop treft u bijgaand
aan1. Het rapport met een bijlage die passages bevat die gelet op de
eerder genoemde gronden niet openbaar mogen worden gemaakt, zend ik
aan de commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van de
Tweede Kamer (CIVD).
Van de inhoud van het toezichtrapport heb ik met genoegen kennis
genomen.

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

In zijn algemeenheid constateert de commissie dat de AIVD, een enkele
uitzondering daargelaten, de notificatieplicht overeenkomstig de
wettelijke vereisten ten uitvoer heeft gelegd. In het merendeel van de
onderzochte notificatiebesluiten is op terechte gronden besloten tot uitstel
dan wel verval van de notificatieplicht. De commissie constateert voor wat
betreft die uitzonderingsgevallen dat de AIVD bij het traceren van de
betrokken personen in een enkel geval niet heeft gehandeld overeenkomstig de wettelijke vereisten. Ook heeft de AIVD naar het oordeel van
de commissie in een enkel geval ten onrechte besloten tot uitstel van de
notificatieplicht alsmede in twee gevallen ten onrechte besloten tot afstel
van de notificatieplicht. De commissie beveelt aan de desbetreffende
besluiten te heroverwegen waarmee volgens de commissie niet is gezegd

kst-29924-49
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 924, nr. 49

1

dat deze heroverweging wel zal leiden tot notificatie, omdat mogelijk
andere gronden bestaan om hiertoe niet over te gaan.
De commissie stelt verder dat de notificatieplicht, hoewel deze rechtmatig
ten uitvoer is gelegd, tot dusver geen feitelijke bijdrage heeft geleverd aan
de mogelijkheden voor de burger te ageren tegen het vermeend onrechtmatig inzetten van bijzondere bevoegdheden door de AIVD. Zij constateert
tevens dat de tenuitvoerlegging van de notificatieplicht een aanzienlijk
beslag legt op de capaciteit van de AIVD en dat dit hoogstwaarschijnlijk in
de toekomst alleen maar zal toenemen. Ook stelt de commissie vast dat
het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM) noch jurisprudentie van het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens (EHRM) nopen tot het instellen van een
actieve notificatieplicht. Dat de burger bovendien al een aantal rechtswaarborgen ter beschikking staat, namelijk de mogelijkheid tot het
indienen van een inzageverzoek en het indienen van een klacht, brengt de
commissie tot slot tot de opmerking dat het aan de wetgever is te bepalen
of de kosten van de tenuitvoerlegging van de notificatieplicht nog wel
opwegen tegen de baten.
De bevindingen van de commissie bevestigen mijn beeld omtrent het nut
en de noodzaak van de notificatieplicht. Zoals ik reeds in mijn brief aan uw
Kamer van 4 december 2008 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
30 977, nr. 18) opmerkte, is het verrichten van notificatieonderzoeken geen
sinecure en bovendien een arbeidsintensieve aangelegenheid. In
genoemde brief heb ik er op gewezen dat het vaak complex en buitengewoon tijdrovend is om te beoordelen of het uitbrengen van een
notificatieverslag met zekerheid niet tot onthulling van de identiteit van
een bron zal leiden. Hetzelfde geldt voor het onderzoek dat moet
plaatsvinden naar de vraag of sprake is van nog lopend(e) onderzoek(en)
en of sprake is van dwarsverbanden tussen onderzoeken waardoor niet
tot notificatie kan worden overgegaan.
Het tot op heden achterwege blijven van het uitbrengen van een notificatieverslag is niet te wijten aan een te grote speelruimte in de wet, zoals ik
ook al benadrukte in voornoemde brief aan uw Kamer. De afstelgronden
doen recht aan de rechtmatige belangen waarvoor de AIVD heeft op te
komen, aldus ook de commissie in haar rapport. Nu de notificatieplicht
door de AIVD zorgvuldig en op de juiste wijze ten uitvoer wordt gelegd en
dit tot nu toe niet heeft geresulteerd in uitgebrachte verslagen, is de
conclusie gerechtvaardigd dat dit instrument tot dusver geen meerwaarde
heeft voor de rechtsbescherming van de burger. Daarnaast stel ik met de
commissie vast dat de notificatieplicht een sterke overeenkomst vertoont
met de regeling van de inzageverzoeken. De afstel- en uitstelgronden zijn
grotendeels identiek aan elkaar. Als via een inzageverzoek (tenminste)
dezelfde informatie wordt verstrekt ten aanzien van de toepassing van
bijzondere bevoegdheden als langs de weg van een notificatieverslag,
heeft de notificatieplicht voor wat betreft de mogelijkheden tot informatieverschaffing aan de burger in feite geen meerwaarde meer. Een dergelijk
inzagebeleid zal ertoe leiden dat de burger die een inzageverzoek doet,
waarvan in de praktijk blijkt dat van deze mogelijkheid in ruime mate
gebruik wordt gemaakt, daaromtrent geïnformeerd wordt bij de reactie op
diens inzageverzoek. Daarnaast ondervindt de praktijk van de inzageverzoeken geen problemen aangaande het traceren van de betrokken
persoon, daar deze persoon zelf aangeeft waar hij of zij woonachtig is. In
bijna de helft van de gevallen stuit het notificatietraject af op het niet
kunnen traceren van de betrokken persoon. Bovendien is de huidige
notificatieplicht gekoppeld aan de inzet van een beperkt aantal bijzondere
bevoegdheden. Bezien kan worden of ten aanzien van meer bijzondere
bevoegdheden informatie aan de burger kan worden verstrekt. Deze
conclusie(s) en de vaststelling dat de notificatieverplichting in toene-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 924, nr. 49

2

mende mate beslag legt op de capaciteit van de AIVD brengen mij tot het
voornemen om de mogelijkheid om de huidige «actieve» notificatieverplichting (gedeeltelijk) uit de WIV 2002 te schrappen, te verkennen. In dat
verband zal ik laten onderzoeken op welke onderdelen en op welke wijze
het inzagebeleid kan worden verruimd, waarbij de meerwaarde van de
notificatieplicht voor het Nederlandse systeem van rechtsbescherming
betrokken zal worden.
Ik zal nu nader ingaan op enkele onderdelen uit het rapport van de
commissie en haar aanbevelingen.
De notificatieplicht komt te vervallen wanneer een persoon ten aanzien
van wie een bijzondere bevoegdheid is uitgeoefend, niet traceerbaar is.
De commissie constateert in paragraaf 2.3.2 dat de AIVD bij het traceren
van de betrokken persoon zich in de regel beperkt tot een zoekslag in de
eigen informatiesystemen en in de Gemeentelijke Basisadministratie
(GBA), in die zin dat de zoekslag van de AIVD in de eigen informatiesystemen betrekking heeft op het verzamelen van identiteitsgegevens
teneinde een succesvolle zoekslag te kunnen maken in de GBA. De
commissie is van oordeel dat de eigen informatiesystemen van de AIVD
ook eigenstandig een rol kunnen vervullen en niet enkel behoren te
dienen ter aanvulling op de GBA. Indien de zoekslag in de eigen systemen
en de GBA vervolgens niets oplevert, vervalt de notificatieplicht volgens
de commissie slechts wanneer de betrokken persoon ook anderszins niet
met een redelijke inspanning is te achterhalen. De commissie is van
oordeel dat van de AIVD kan worden verwacht dat indien de AIVD op
basis van het al voorhanden zijnde dossier indicaties heeft dat dit tot enig
resultaat zou kunnen leiden, bij de plaatselijke Regionale Inlichtingendienst (RID) dan wel bij een relevante bron in de zin van artikel 60 WIV
2002 wordt nagevraagd of deze wellicht beschikt over eigen informatie
omtrent de werkelijke verblijfplaats van betrokkene.
Ik onderschrijf dit standpunt van de commissie en neem de daaruit
voortvloeiende aanbeveling 5.2 over. Dit betekent dat de zoekslag in de
eigen informatiesystemen niet langer alleen betrekking zal hebben op het
aanvullen van de zoekslag in de GBA, maar ook zelfstandig zal worden
bezien op aanwijzingen omtrent de verblijfplaats van betrokkene. En als er
op basis van het voorhanden zijnde dossier indicaties zijn ten aanzien van
de verblijfplaats van betrokkene, zal bij een RID dan wel andere relevante
bron als hiervoor genoemd, worden nagevraagd of deze beschikt over
informatie omtrent de verblijfplaats van de betrokkene. Het beleid omtrent
het traceren van betrokkenen zal op deze punten worden gewijzigd. Daar
waar de commissie van oordeel is dat in twee gevallen een persoon niet is
getraceerd, zullen de desbetreffende besluiten worden heroverwogen
overeenkomstig aanbeveling 5.4.
Door de commissie wordt voorts in paragraaf 2.4.3 geconstateerd dat de
AIVD een ruime invulling geeft aan het begrip «lopend onderzoek»,
waarbij aansluiting wordt gezocht bij de dreiging die uitgaat van bepaalde
maatschappelijke fenomenen. Zij meent dat aansluiting bij een dergelijke
breed onderzoeksgebied ertoe kan leiden dat notificatie van de één niet
zal plaatsvinden zolang een ook maar enigszins verwant (deel)onderzoek
nog loopt. Het ligt bovendien niet in de lijn van verwachting dat een
fenomeen als «islamistisch terrorisme», «radicalisering» en «gewelddadig
politiek activisme» zal vervallen als taakveld voor de AIVD. Daardoor kan
deze uitstelgrond een permanent karakter krijgen, hetgeen niet in
overeenstemming is met de bedoeling van de wetgever, noch met de eis
van relevantie uit artikel 53, eerste lid, onder a sub 3, van de WIV 2002,
aldus de commissie. De commissie beveelt daarom bij aanbeveling 5.3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 924, nr. 49

3

aan om zoveel mogelijk aan te sluiten bij concrete onderzoeken in plaats
van bij maatschappelijke fenomenen.
Ik ben het voor een deel eens met deze bevindingen van de commissie en
de daarop gebaseerde aanbeveling. Ik onderschrijf dat zoveel als mogelijk
aangesloten moet worden bij zo concreet mogelijke onderzoeksgebieden
teneinde te voorkomen dat de uitstelgrond «lopend onderzoek» een
permanent karakter krijgt. De vaststelling echter dat de dienst ervoor kiest
om aansluiting te zoeken bij de dreiging die uitgaat van bepaalde
maatschappelijke fenomenen deel ik niet. Duidelijk is, zoals ook
neergelegd in het interne beleid van de AIVD, dat slechts een verwijzing
naar een algemeen fenomeen als «terrorisme» niet toereikend kan zijn om
notificatie achterwege te laten. Het beeld dat uit bedoelde bevindingen
spreekt strookt ook niet met de praktijk en doet dan ook geen recht aan
zorgvuldigheid waarmee de onderzoeken worden verricht en de wijze
waarop uitvoering wordt gegeven aan de notificatieplicht. Bij de beoordeling of sprake is van relevantie voor enig «lopend onderzoek» wordt al
steeds waar mogelijk aansluiting gezocht bij concrete onderzoeken. De
commissie onderschrijft dit bovendien door te zeggen dat de AIVD in de
praktijk wel aansluit bij concrete onderzoeken en, behoudens een enkel
geval, op goede gronden heeft besloten tot uitstel van notificatie.
De commissie oordeelt verder in diezelfde paragraaf over dwarsverbanden die kunnen bestaan tussen bepaalde netwerken, dat indien één
van deze netwerken nog wordt onderzocht door de AIVD, dit in de weg
kan staan aan het notificeren van personen uit het niet (meer) in
onderzoek zijnde netwerk. De opmerking dat de AIVD, wil hij een beroep
kunnen doen op deze dwarsverbanden, wel aannemelijk moet kunnen
maken het risico van niet onderkende dwarsverbanden significant is,
beschouw ik als een aanmoediging tot het continueren van een correcte
uitvoeringspraktijk. In het interne beleid van de AIVD terzake is
opgenomen dat er een redelijk vermoeden dient te bestaan van de
aanwezigheid van (complexe) dwarsverbanden. Dezelfde aanmoediging
lees ik in de opmerking van de commissie dat er wel sprake moet zijn van
een relevant contact alsook in de aantekening dat het vaststellen of de te
notificeren gegevens relevant zijn voor enig lopend onderzoek van geval
tot geval moet worden bezien. De commissie constateert immers in
paragraaf 3.4 dat de AIVD in de door haar onderzochte gevallen kon
oordelen dat het een relevant en meer dan slechts oppervlakkig contact
betrof. Volgens de commissie heeft de AIVD in slechts één geval een
onderzoek ten onrechte als lopend onderzoek gekwalificeerd. Aanbeveling
5.5 om dit besluit te heroverwegen, neem ik over.
De commissie is blijkens paragraaf 2.5.2 en 3.5.1 van oordeel dat een
technische bron, zoals een telefoontap, geen bron is in de zin van artikel
34, zevende lid, aanhef en onder a, van de WIV 2002. Zij beveelt dan ook
aan – aanbeveling 5.6 – om het geval waarbij ten onrechte een technische
bron als bron in vorenbedoelde zin is aangemerkt, te heroverwegen. Ik
ben het met de commissie eens dat een technische bron niet als een bron
in het zin van artikel 34, zevende lid, aanhef en onder a, van de WIV 2002
kan worden aangemerkt en neem de aanbeveling dan ook over. Ook de
aanbeveling om het geval te heroverwegen waarin in een ambtsbericht
reeds het vertrouwelijk verstrekte telefoonnummer openbaar is gemaakt,
wordt door mij overgenomen.
De commissie stelt in paragraaf 2.5.4 dat de afstelgrond onthullen van een
specifieke toepassing van een methode van de dienst of de identiteit van
«helpers» slechts van toepassing is indien zij ziet op een methode van de
dienst die niet algemeen bekend is. Het enkele feit dat de dienst bijvoorbeeld een richtmicrofoon heeft ingezet, kan, aldus de commissie, niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 924, nr. 49

4

standaard leiden tot afstel. Het vloeit immers uit de wet voort dat de AIVD
deze bevoegdheid heeft en bovendien wordt de uitoefening van de
bijzondere bevoegdheid in de notificatiebrief enkel in algemene bewoordingen omschreven.
Ik kan mij vinden in de opvatting van de commissie met dien verstande
dat ik wil benadrukken dat de inzet van bijvoorbeeld een richtmicrofoon
niet standaard kan
leiden tot afstel. Een en ander moet per geval worden beoordeeld. Ook
anderszins kan de toepassing van een technisch hulpmiddel onder
omstandigheden leiden tot afstel. Te denken valt hierbij aan de aanschaf
van nieuwe technische hulpmiddelen dan wel nieuwe toepassingen die
(nog) niet algemeen bekend (kunnen) zijn.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
E. M. H. Hirsch Ballin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 924, nr. 49

5