Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 323

Wijziging van de Wet op de
vennootschapsbelasting 1969 en enige andere
wetten in verband met enkele aanpassingen
inzake de fiscale eenheid (Wet aanpassing
fiscale eenheid)

Nr. 21

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 21 december 2017
De vaste commissie voor Financiën een aantal vragen en opmerkingen
voorgelegd aan de Staatssecretaris van Financiën over de brief van
25 oktober 2017 met de aankondiging van enkele spoedreparatiemaatregelen in de Wet op de vennootschapsbelasting 1969 en de Wet op de
dividendbelasting 1965 inzake de fiscale eenheid (Kamerstuk 34 323,
nr.20).
De vragen en opmerkingen zijn op heeft op 27 november 2017 aan de
Staatssecretaris van Financiën voorgelegd. Bij brief van 20 december 2017
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
Adjunct-griffier van de commissie,
Bartman

kst-34323-21
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
aankondiging van enkele spoedreparatiemaatregelen in de Wet op de
vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb 1969) en de Wet op de dividendbelasting 1965 inzake de fiscale eenheid. Zij zien uit naar een positieve
uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ EU) waarbij
de fiscale eenheid nagenoeg ongemoeid overeind blijft. Zij hebben wel
nog enkele vragen en opmerkingen.
De voorgenoemde leden hebben behoefte aan meer context bij de huidige
rechtsgang. Wat was de aanleiding van de huidige rechtszaak en wat
wordt geëist door de partijen? Kan kort de huidige relevante Europeesrechtelijke jurisprudentie rond het leerstuk fiscale eenheid worden
geschetst? Wat wordt bedoeld met een «voor Nederland gunstige
conclusie voor de aftrek van het valutaverlies»? Kan ingegaan worden op
de precieze conclusies van de
advocaat-generaal (A-G) en wat waren de relevante rechtsoverwegingen?
Kan ditzelfde gedaan worden voor de negatieve conclusie van de A-G
voor wat betreft de toepassing van de renteaftrekbeperking van artikel 10a
van de Wet Vpb 1969?
De leden van de VVD-fractie vragen het kabinet een uitgebreidere
schatting te maken van de mogelijke budgettaire derving als gevolg van
een negatieve definitieve uitspraak. Wat zijn de mechanismen waardoor
deze derving tot stand komt? Welke elementen zouden voor de meeste
derving kunnen zorgen en wat zijn de onzekerheden in de raming? Welke
marge is er binnen deze raming?
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer de regering een definitieve
uitspraak verwacht. Zij vragen daarnaast hoe vaak het HvJ EU de
conclusies van de A-G volgt, zeker in fiscaalrechtelijke zaken.
De leden van de VVD-fractie vragen naar de risico’s van het reeds bekend
maken van «anticipatiewetgeving» indien een negatieve uitslag volgt.
Wordt hiermee de kans niet vergroot dat het HvJ EU negatief zal concluderen, aangezien mogelijke negatieve consequenties reeds door de
Nederlandse overheid ondervangen zijn? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie vragen of kan worden ingegaan op de
verschillen tussen het Franse fiscale eenheidsprincipe en het Nederlandse? Waarom werd het Franse fiscale eenheidsprincipe als strijdig met
EU-recht gezien?
De leden van de VVD-fractie vragen welk precedent er is voor het
voorbereiden van wetgeving met een dergelijke terugwerkende kracht.
Wat zijn de consequenties voor binnenlandse firma’s, zeker in het kader
van de rechtszekerheid en het gerechtigd vertrouwen van bedrijven?
Waarom is er gekozen voor terugwerkende kracht? Waarom niet per
ingang van aankomend begrotingsjaar? Wat zouden de budgettaire
consequenties daarvan zijn? Waarom is er niet gekozen om de wetgeving
kracht te laten hebben vanaf het moment van de uitspraak van het HvJ
EU?
De leden van de VVD-fractie vragen wat een mogelijk negatieve uitspraak
van het HvJ EU zou betekenen voor het vestigingsklimaat, het tegengaan
van belastingontwijking en -ontduiking en voor de administratieve
lastendruk bij ondernemers. Hoeveel firma’s maken gebruik van de fiscale
eenheid, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Voor hoeveel omzet
zorgen zij en voor hoeveel werknemers bieden zij een arbeidsplaats?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

2

De leden van de VVD-fractie vragen of de huidige door de regering
beschreven maatregelen afdoende zijn om de negatieve consequenties
van een uitspraak van het HvJ EU af te wenden. Wat doet de regering op
het moment dat het HvJ EU in deze zaak een negatieve uitspraak doet op
een ander element van het leerstuk van de fiscale eenheid?
Zijn er bedrijven voor wie deze maatregelen nadelig zijn? Zo ja, voor wie
en waarom? Hoe wordt voorkomen dat deze maatregelen disproportionele effecten hebben en banen kosten? Bestaat het risico dat bedrijven
als gevolg van de uitspraak van het HvJ EU of als gevolg van de gekozen
spoedmaatregelen zullen vertrekken naar andere (Europese) landen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van het CDA
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
kabinet tvan 25 oktober 2017 inzake de fiscale eenheid. Deze leden
waarderen het dat de kabinet zo vroeg mogelijk de Kamer wil informeren
over de mogelijke gevolgen van de komende uitspraak van het HvJ EU
over de per-elementbenadering en dat zij de risico’s van een negatieve
uitspraak zoveel mogelijk wil beperken. Tegelijkertijd zet de kabinet een
zeer zwaar middel in, namelijk terugwerkende kracht, die bovendien ook
nog eens voorwaardelijk is. Kan de kabinet aangeven waarom zij
voorwaardelijke terugwerkende kracht een gepast middel acht? Is dit al
eens eerder toegepast? Wat betekent dit voor het bedrijfsleven, moeten
bedrijven nu rekening gaan houden met twee verschillende wettelijke
regimes? Met betrekking tot het voorwaardelijke regime waarbij de fiscale
eenheid moet worden weggedacht is bovendien geen parlementaire
behandeling geweest, terwijl het hier complexe materie betreft. Kunnen
bedrijven die vragen hebben over dit regime bij de Belastingdienst
terecht?
Stel dat de uitspraak van het HvJ EU nadelig is voor Nederland, dan hoeft
Nederland de wet toch niet met terugwerkende kracht aan te passen, zo
vragen de leden van de CDA-fractie. Waarom heeft de kabinet er dan toch
voor gekozen terugwerkende kracht aan te kondigen? Kan het kabinet een
voorbeeld worden gegeven van de in de bijlage genoemde leningen, die
zonder de fiscale eenheid onder de renteaftrekbeperking van artikel 10a
van de Wet Vpb 1969 vallen en de manier waarop een bedrijf met een
dergelijke lening voordeel zou kunnen behalen? Waarom heeft het kabinet
voor de datum van 25 oktober gekozen, terwijl dit midden in het boekjaar
valt? Voorziet zij zoveel anticipatie dat de datum van bijvoorbeeld
1 januari niet mogelijk was?
Bij terugwerkende kracht is het bovendien zeer van belang dat de
aangekondigde wijziging voldoende duidelijk omschreven is. De leden
van de CDA-fractie achten de brief met bijlage niet duidelijk genoeg om te
voldoen aan de voorwaarden van kenbaarheid en voorzienbaarheid die
aan terugwerkende kracht gesteld wordt. Als een van de vele onduidelijkheden benoemen de leden van de CDA-fractie interne leningen van de
fiscale eenheid. Dit zijn dus leningen die de fiscale eenheid zelf niet heeft
(geen doorgeleende externe financiering). Geldt het in de brief aangekondigde regime ook voor deze leningen? Moet de fiscale eenheid bij deze
leningen worden weggedacht en is artikel 10a van toepassing? Leidt dat
dan niet tot het belasten van rente die niet in aftrek wordt gebracht?
In het kader van het wegdenken van de fiscale eenheid met betrekking tot
artikel 13l van de Wet Vpb 1969 constateren de leden van de CDA-fractie
ook, dat er nog veel onduidelijkheden zijn. Geldt de drempel van
€ 750.000 bijvoorbeeld per gevoegde maatschappij? Welke drempel geldt
er voor het jaar 2017 indien het in de brief voorgestelde regime in werking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

3

zou treden? Moeten bedrijven die artikel 13l al toepasten opnieuw gaan
berekenen welke rente in aftrek komt?
De leden van de CDA-fractie vragen het kabinet ook aan te geven wat de
aankondiging betekent voor puur binnenlandse fiscale eenheden,
bijvoorbeeld voor het midden- en kleinbedrijf (mkb).
De door het kabinet aangekondigde maatregel achten de leden van de
CDA-fractie zeer ingrijpend. Kan worden aangegeven hoeveel procent van
de belastingplichtige bedrijven in Nederland hierdoor geraakt zullen
worden? Is overwogen om bestaande situaties uit te zonderen van de
maatregel? In bestaande situaties kan immers geen sprake zijn van
anticipatie op de uitspraak van het HvJ EU.
Kan worden ingegaan op het geschetste alternatief van Daniel Smit, zoals
beschreven in het artikel «Stop spoedreparatiemaatregelen fiscale
eenheid! Een betere oplossing is voorhanden» op taxlive.nl?
Voorts vragen de leden van de CDA-fractie in te gaan op de vragen en
opmerkingen van de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs in hun
commentaar op onderhavige brief.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de SP
De leden van de SP-fractie hebben ontstemd kennisgenomen van de
zoveelste derving van de belastinggrondslag als gevolg van rechtszaken
betreffende het fiscale eenheidsregime. Deze leden hebben enkele vragen
over het fiscale eenheidsregime alsmede over de aangekondigde
spoedreparatiewetgeving.
De leden van de SP-fractie vragen het kabinet uit te leggen welk mate van
versmalling van de belastinggrondslag gemoeid is met het toepassen van
het fiscale eenheidsregime door een bedrijf. Hoeveel dochterondernemingen heeft een fiscale eenheid gemiddeld om winst en verliesposten te
kunnen verrekenen? Welk bedrag is er gemoeid met het verkleinen van de
winstgrondslag door verliesposten te verrekenen? Over welk macrobedrag gaat het?
De leden van de SP-fractie willen weten welke andere dan fiscale redenen
er zijn voor een bedrijf of onderneming om dit eenheidsregime toe te
passen.
Voorts willen deze leden weten hoeveel ondernemingen gebruik maken
van het fiscale eenheidsregime en welk karakter die onderneming heeft.
Gaat het om puur Nederlandse ondernemingen of zijn hierbij ook
multinationale ondernemingen? Welke verhouding is hierin te zien? Welke
grootte – qua omzet en winst – hebben de ondernemingen die gebruik
maken van het fiscale eenheidsregime? Hoeveel dochterondernemingen
of andere lichamen kunnen onder een moederbedrijf/holding worden
gehangen in het kader van het fiscale eenheidsregime? Is er een
maximum of minimum? Hoeveel ondernemingen zijn het gemiddeld?
Wordt binnen de Belastingdienst of in internationaal verband gesproken
over mogelijke tax planning die het gevolg is van het aangaan van een
fiscale eenheid? Kan het kabinet helder aangeven of deze kans bestaat en
zo ja, hoe dit werkt? Welke elementen van antimisbruikbepalingen worden
toegepast bij het beoordelen van de inzet van het fiscale eenheidsregime?
Welke mogelijkheden heeft het kabinet (genomen) om belastingontwijking
te voorkomen? Is bekend in hoeverre de fiscale eenheid wordt gebruikt
voor fiscale constructies met als doel om belasting te ontwijken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

4

De leden van de SP-fractie willen graag weten hoeveel rechtszaken over
de fiscale eenheid hebben plaatsgevonden en hoeveel daarvan
momenteel nog niet zijn beslecht. Wat is het karakter van degenen die
deze rechtszaken starten? Zijn dat bedrijven of overheden? Op welke
aspecten van het fiscale eenheidsregime richten deze rechtszaken zich?
De leden van de SP-fractie vragen het kabinet een overzicht te geven van
andere landen die een vergelijkbare fiscale eenheid toepassen in hun
belastingstelsel. Is het kabinet bereid meer informatie te verstrekken over
dergelijke regimes in EU-lidstaten, hun vergelijkbaarheid en de verschillen
hiertussen? Welke EU-lidstaten kennen een dergelijk regime en welke
niet? Hoeveel EU-lidstaten kennen een dergelijk regime niet?
De leden van de SP-fractie hebben enkele vragen over rulings betreffende
de fiscale eenheid. Worden rulings afgegeven ten aanzien van de fiscale
eenheid? Zo ja, hoeveel in totaal en hoeveel gemiddeld per jaar? Op welke
gronden wordt een ruling ten aanzien van de fiscale eenheid verleend?
Hoe vaak zijn dergelijke verzoeken afgewezen? Kan een voorbeeldruling
betreffende de fiscale eenheid worden verstrekt?
Het bevreemdt de leden van de SP-fractie dat het kabinet vooralsnog niet
heeft uitgesproken onderzoek te willen doen naar het totale budgettaire
beslag van de fiscale eenheid. Zij merken op dat op grond van de Britse
group relief regeling, die naar de mening van deze leden minder ver gaat
dan de Nederlandse variant, 99 miljard pond aftrek wordt verleend op een
totale brutowinst van 393 miljard pond. Deze leden vragen of het kabinet
deze cijfers herkent en of zij verwacht dat de Nederlandse variant voor een
relatief net zo grote aftrek zorgt.
II Reactie van de Staatssecretaris
Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen en opmerkingen
van de leden van de fracties van de VVD, het CDA en de SP.
Daarbij vragen de leden van de fractie van het CDA in te gaan op de
vragen en opmerkingen van de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs
(NOB) in haar commentaar op de Kamerbrief van 25 oktober 2017. Op de
door de NOB aangedragen punten wordt reeds ingegaan bij de andere
vragen van de leden van de fracties van de VVD, het CDA en de SP.
Voor de duidelijkheid heb ik de antwoorden – met verwijzing naar de
fracties – gebundeld naar onderwerp.
Hierna ga ik achtereenvolgens op de volgende onderwerpen in:
1. procedure bij het Hof van Justitie van de Europese Unie;
2. budgettaire consequenties;
3. consequenties bekendmaking spoedreparatiemaatregelen en
terugwerkende kracht;
4. renteaftrekbeperking ter voorkoming van winstdrainage;
5. renteaftrekbeperking voor bovenmatige deelnemingsrente;
6. alternatief?;
7. fiscale eenheid algemeen.
1. Procedure bij het Hof van Justitie van de Europese Unie
De leden van de fractie van de VVD geven aan behoefte te hebben aan
meer context bij de huidige rechtsgang. Daarbij vragen deze leden wat de
aanleiding was van de huidige rechtszaak en wat door de partijen wordt
geëist.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

5

Het gaat in de procedure bij het Hof van Justitie van de Europese Unie
(HvJ EU) om twee afzonderlijke zaken met een gemeenschappelijke
kernvraag: kunnen belastingplichtigen ondanks dat zij geen fiscale
eenheid kunnen aangaan met hun buitenlandse dochtervennootschappen1, wel in aanmerking komen voor de voordelen van afzonderlijke
elementen van het fiscale-eenheidsregime alsof wel een fiscale eenheid
met die buitenlandse dochtervennootschappen zou zijn aangegaan (de
zogenoemde per-elementbenadering).
De eerste zaak gaat over de weigering door de inspecteur van de aftrek
van rente vanwege de toepassing van de renteaftrekbeperking ter
voorkoming van winstdrainage (artikel 10a van de Wet op de vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb 1969)).2 De belanghebbende in die zaak (X
BV) stelt dat zij de rente op de lening in aftrek had kunnen brengen indien
zij de mogelijkheid had gehad om een fiscale eenheid met haar buitenlandse dochter te vormen.
De tweede zaak gaat over de weigering door de inspecteur van de aftrek
van een door belanghebbende (X NV) geclaimd valutaverlies met
betrekking tot het bedrag dat zij heeft geïnvesteerd in haar Britse
deelneming.3 Deze zaken zijn mede opgekomen naar aanleiding van het
hierna nog te behandelen arrest Groupe Steria4, waarbij het HvJ EU heeft
geoordeeld dat de Franse groepsregeling – intégration fiscale – (op een
onderdeel) niet verenigbaar is met het recht van de Europese Unie
(EU-recht).
In de eerste zaak inzake de renteaftrekbeperking behoort X BV tot een
groep van vennootschappen (concern) en heeft zij in 2004 kapitaal gestort
in haar Italiaanse dochtervennootschap. De Italiaanse dochter heeft het
geld gebruikt om aandelen in een concernvennootschap van de Italiaanse
beurs te halen. X BV heeft de kapitaalstorting gefinancierd met een lening
bij een Zweedse vennootschap van het concern. Hierdoor is in principe
artikel 10a van de Wet Vpb 1969 van toepassing en wordt de renteaftrek
geweigerd. X BV wenst in Nederland de aan de Zweedse vennootschap
betaalde rente af te trekken. In deze zaak verzoekt de Hoge Raad het HvJ
EU uitspraak te doen over de volgende vraag:
«Moeten de artikelen 43 en 48 EG (thans 49 en 54 VWEU)5, aldus worden
uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale regeling op grond
waarvan een in een lidstaat gevestigde moedervennootschap met
betrekking tot een geldlening die verband houdt met een kapitaalstorting
in een dochtervennootschap in een andere lidstaat, geen aftrek van rente
is toegestaan, terwijl die aftrek wel zou kunnen worden genoten indien die
dochtervennootschap zou zijn opgenomen in een fiscale eenheid – met de
kenmerken als die van de Nederlandse fiscale eenheid – met die moedervennootschap omdat alsdan door de consolidatie geen verband met een
zodanige kapitaalstorting is waar te nemen?»
In de tweede zaak inzake de valutaverliesproblematiek behoort X NV tot
een concern en heeft zij een Britse dochter. Bij de reorganisatie van de
Britse tak van het concern heeft X NV een valutaverlies geleden. Het
1

Dat wil zeggen een in een andere lidstaat van de Europese Unie gevestigde dochtervennootschap. De uitspraak van het HvJ EU over het recht van de Europese Unie heeft in dit geval een
uitstraling naar de Europese Economische Ruimte.
2
Publicatieblad van de Europese Unie 2016/C 371/05, Zaak C-398/16: Verzoek om een prejudiciële
beslissing, ingediend door de Hoge Raad der Nederlanden (Nederland) op 18 juli 2016 – X BV
tegen Staatssecretaris van Financiën.
3
Publicatieblad van de Europese Unie 2016/C 371/06, Zaak C-399/16: Verzoek om een prejudiciële
beslissing, ingediend door de Hoge Raad der Nederlanden (Nederland) op 18 juli 2016 – X NV
tegen Staatssecretaris van Financiën.
4
HvJ EU 2 september 2015, C-386/14, Groupe Steria, ECLI:EU:C:2015:524.
5
VWEU staat voor Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie. De genoemde
bepalingen zien op de vrijheid van vestiging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

6

betreft een valutaverlies op het bedrag dat X NV als aandeelhouder heeft
geïnvesteerd in de deelneming in haar Britse dochter. X NV wenst in
Nederland het valutaverlies af te trekken. In deze zaak verzoekt de Hoge
Raad het HvJ EU uitspraak te doen over de volgende vragen:
«1. Moeten de artikelen 43 en 48 EG (thans 49 en 54 VWEU) aldus
worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale regeling
op grond waarvan een in een lidstaat gevestigde moedervennootschap geen valutaverlies in aanmerking kan nemen met betrekking
tot het bedrag dat zij heeft geïnvesteerd in een dochtervennootschap
die in een andere lidstaat is gevestigd, terwijl zij dit wel zou kunnen
indien die dochtervennootschap zou zijn opgenomen in een fiscale
eenheid – met de kenmerken als die van de Nederlandse fiscale
eenheid – met die in eerstgenoemde lidstaat gevestigde moedervennootschap, dit als gevolg van de consolidatie binnen de fiscale
eenheid?
2. Indien het antwoord op vraag 1 bevestigend luidt, kan of moet dan
voor de vaststelling van het in aanmerking te nemen valutaverlies
ervan worden uitgegaan dat ook (een of meer van) de door de
betrokken moedervennootschap middellijk, via die dochtervennootschap, gehouden en in de Europese Unie gevestigde directe en
indirecte dochtervennootschappen zouden zijn opgenomen in de
fiscale eenheid?
3. Indien het antwoord op vraag 1 bevestigend luidt, moet dan slechts
rekening worden gehouden met valutaverliezen die bij opname in de
fiscale eenheid van de moedervennootschap tot uitdrukking zouden
zijn gekomen in de jaren waarop het geschil betrekking heeft, of
moeten ook de valutaresultaten die in eerdere jaren tot uitdrukking
zouden zijn gekomen, in aanmerking worden genomen?»
De leden van de fractie van de VVD vragen een korte schets van de
huidige relevante Europeesrechtelijke jurisprudentie inzake de fiscale
eenheid. De huidige voor de fiscale eenheid in het kader van de
per-elementbenadering en de valutaproblematiek relevante uitspraken
van het HvJ EU betreffen de zaken X Holding6, Groupe Steria7, Finanzamt
Linz8 en X AB.9
Het HvJ EU heeft in de zaak X Holding geoordeeld dat een in Nederland
gevestigde moedervennootschap vanwege de evenwichtige verdeling van
de heffingsbevoegdheid en het risico op dubbele verliesneming niet
gehouden is om verliezen van een in een andere lidstaat van de Europese
Unie (EU) gevestigde dochtervennootschap in aanmerking te nemen.
De hiervoor in de procedure over de zogenoemde per-elementbenadering
aangehaalde prejudiciële vragen zijn mede opgekomen naar aanleiding
van het HvJ EU-arrest Groupe Steria. In dat arrest heeft het HvJ EU
geoordeeld dat de Franse groepsregeling – intégration fiscale – (op een
onderdeel) niet verenigbaar is met het EU-recht. Het ging daarbij over de
aftrek van deelnemingskosten in relatie tot de intégration fiscale. Frankrijk
kende een deelnemingsvrijstelling, maar hanteerde daarbij zowel voor
binnenlandse als voor buitenlandse deelnemingen een forfaitaire
kostenaftrekbeperking van 5%, hetgeen tot gevolg had dat dividenden
effectief voor 95% vrijgesteld waren. Een binnenlandse deelneming kon,
onder voorwaarden, deel uitmaken van de intégration fiscale (de
deelneming bleef daarbij fiscaal zichtbaar). In die situatie vond een
heropname van de kosten op het niveau van de intégration fiscale plaats,
6

HvJ EU 25 februari 2010, zaak C-337/08, X Holding, ECLI:EU:C:2010:89.
HvJ EU 2 september 2015, C-386/14, Groupe Steria, ECLI:EU:C:2015:524.
8
HvJ EU 6 oktober 2015, zaak C-66/14, Finanzamt Linz, ECLI:EU:C:2015:661.
9
HvJ EU 10 juni 2015, zaak C-686/13, X AB, ECLI:EU:C:2015:661.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

7

waardoor de forfaitaire aftrekbeperking niet meer gold, hetgeen tot gevolg
had dat dividenden van een binnenlandse deelneming effectief voor 100%
vrijgesteld waren, terwijl dividenden van buitenlandse deelnemingen
slechts voor 95% vrijgesteld waren. In binnenlandse situaties kwam de
Franse forfaitaire kostenaftrekbeperking dus minder vaak voor vanwege
de mogelijkheid van het aangaan van een intégration fiscale. Deze
mogelijkheid stond echter niet open voor een Franse moedervennootschap met buitenlandse deelnemingen. Groupe Steria stelde dat de
Franse regeling in strijd was met de uit het EU-recht voortvloeiende
vrijheid van vestiging en kreeg daarin gelijk van het HvJ EU. Hiermee is
tevens de vraag van de leden van de fractie van de VVD beantwoord
waarom het Franse systeem van «intégration fiscale» als strijdig met
EU-recht werd gezien.
De uitspraak van het HvJ EU in de zaak Finanzamt Linz zag op een
Oostenrijkse regeling met betrekking tot afschrijving op goodwill in het
kader van een fiscale groepsregeling, die volgens het HvJ EU strijdig was
met het EU-recht. De moedermaatschappij van de fiscale groep kon bij
verwerving van een deelneming in een (voor Oostenrijk) ingezeten
onbeperkt belastingplichtige vennootschap op goodwill afschrijven. Dat
kon echter niet bij de verwerving van een deelneming in een nietingezeten vennootschap. Ook ingeval de moedermaatschappij van de
fiscale groep had geopteerd voor de wettelijke mogelijkheid om de
resultaten bij vervreemding van de buitenlandse deelneming fiscaal in
aanmerking te nemen en in Oostenrijk te laten belasten, werd dit
belastingvoordeel door de Oostenrijkse fiscus geweigerd.
Wat betreft de zaak inzake de valutaverliesproblematiek is ook de
uitspraak van het HvJ EU in de zaak X AB van belang. In die zaak ging het
over de Zweedse regeling van de deelnemingsvrijstelling. Net als de
Nederlandse deelnemingsvrijstelling bepaalde de Zweedse regeling dat
winsten, waaronder valutakoerswinsten, op een deelneming waren
vrijgesteld van de vennootschapsbelasting. De «symmetrische keerzijde»
daarvan was dat waardeverliezen op een deelneming, waaronder
valutakoersverliezen, niet aftrekbaar waren. Het HvJ EU oordeelde dat een
dergelijke symmetrische regeling geen belemmering oplevert voor de uit
het EU-recht voortvloeiende vestigingsvrijheid.
De leden van de fractie van de VVD vragen in te gaan op de verschillen
tussen het Franse fiscale-eenheidsprincipe en het Nederlandse.
Het doel van het Nederlandse fiscale-eenheidsregime is om een groep van
vennootschappen, bestaande uit een ingezeten moedervennootschap en
haar ingezeten dochtervennootschap(pen), te belasten alsof er één
belastingplichtige is. Om dat doel te bereiken worden de werkzaamheden
en het vermogen van een dochtervennootschap toegerekend aan de
moedervennootschap. Aldus maken de werkzaamheden en het vermogen
van een dochtervennootschap voor de Nederlandse vennootschapsbelasting deel uit van de werkzaamheden en het vermogen van de moedervennootschap. Dit is de «consolidatie». De consolidatie heeft als gevolg
dat de afzonderlijke winsten en verliezen van tot de fiscale eenheid
behorende vennootschappen onderling verrekend worden. Verder zijn, als
gevolg van de consolidatie binnen een fiscale eenheid, alle groepsinterne
transacties fiscaal irrelevant en zijn de onderlinge deelnemingsverhoudingen fiscaal non-existent (dochtermaatschappijen binnen de fiscale
eenheid zijn derhalve niet zichtbaar als deelnemingen). De resultaten van
groepsinterne transacties en de resultaten die samenhangen met het
aandelenbezit in maatschappijen binnen de fiscale eenheid, zoals
winstuitkeringen en waardeveranderingen van het aandelenbezit, behoren
dus niet tot het fiscale resultaat van de fiscale eenheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

8

Het Franse systeem van «intégration fiscale» is afwijkend van het
Nederlandse fiscale-eenheidsregime. In het Franse systeem wordt het
volledige resultaat door de moederonderneming vastgesteld door
optelling van afzonderlijk bepaalde resultaten van elk van de vennootschappen van de groep. Dochtermaatschappijen binnen zo’n «intégration
fiscale» zijn ook nog zichtbaar als deelnemingen. Er is derhalve geen
sprake van een fiscale consolidatie zoals Nederland die kent.
De leden van de fractie van de VVD vragen wat wordt bedoeld met een
«voor Nederland gunstige conclusie voor de aftrek van het valutaverlies».
Daarmee wordt bedoeld dat Nederland, formeel de Staatssecretaris van
Financiën, als procespartij in de zaak met betrekking tot de aftrek van het
valutaverlies volgens de conclusie van de advocaat-generaal (A-G) de
procedure bij het HvJ EU in het gelijk gesteld wordt. Bovendien is dat ook
voor de schatkist gunstig omdat, als het HvJ EU de conclusie van de A-G
met betrekking tot de valutaproblematiek volgt, een verdere budgettaire
derving uitblijft.
De leden van de fractie van de VVD verzoeken in te gaan op de precieze
conclusies van de A-G bij het HvJ EU, daarbij aan te geven wat de
relevante punten waren en tevens in te gaan op de negatieve conclusie
van de A-G voor wat betreft de toepassing van de renteaftrekbeperking
van artikel 10a van de Wet Vpb 1969.
Het belangrijkste punt in de conclusie van de A-G is (uiteraard) de slotsom
(in punt 112), waarin de A-G concluderend het volgende overweegt:
«Artikel 49 VWEU
– verzet zich tegen een nationale regeling op grond waarvan een in een
lidstaat gevestigde moedermaatschappij de rente op een lening die
verband houdt met een kapitaalstorting in een in andere lidstaat
gevestigde dochteronderneming niet in aftrek kan brengen, terwijl zij
dat wél zou kunnen doen als die dochteronderneming in dezelfde
lidstaat was gevestigd als zij;
– verzet zich niet tegen een nationale regeling op grond waarvan een in
een lidstaat gevestigde moedermaatschappij de wegens wisselkoersschommelingen geleden verliezen (kapitaalverliezen) op haar aandelen
in een in een andere lidstaat gevestigde dochteronderneming niet in
mindering kan brengen op haar winst, wanneer diezelfde regeling
parallel daaraan de uit dergelijke schommelingen voortvloeiende winst
(kapitaalwinst) niet belast.»
In de opbouw naar de slotsom is met name punt 4 relevant, waarin wordt
aangegeven dat de draagwijdte van het arrest X Holding nadien in het
arrest van Groupe Steria (zie beide hiervoor), werd genuanceerd. Daarin
werd er namelijk op gewezen dat uit eerstgenoemd arrest niet kon worden
afgeleid dat «elk verschil in behandeling tussen vennootschappen die tot
een fiscaal geïntegreerde groep behoren en vennootschappen die niet tot
een dergelijke groep behoren, verenigbaar is met artikel 49 VWEU10». De
in het arrest X Holding aanvaarde rechtvaardigingsgrond, zo ging het HvJ
EU voort, betrof enkel de bepalingen van de Nederlandse regeling die het
mogelijk maakten om binnen de fiscaal geïntegreerde groep verliezen
over te dragen.11» Punt 54 sluit daarbij aan.
Vervolgens wordt in punt 57 het volgende overwogen: «In het arrest
Groupe Steria heeft het Hof met name verklaard dat «de andere belastingvoordelen dan de overdracht van verliezen binnen de fiscaal geïntegreerde groep» afzonderlijk dienen te worden beoordeeld. Enkel na die
beoordeling kan worden uitgemaakt «of een lidstaat die voordelen kan
voorbehouden aan vennootschappen die deel uitmaken van een fiscaal
10
11

HvJ EU 2 september 2015, C-386/14, Groupe Steria, ECLI:EU:C:2015:524, punt 27.
Ibidem, punt 27 in fine.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

9

geïntegreerde groep en die voordelen dus kan uitsluiten in grensoverschrijdende situaties».12»
Daarna geeft de A-G in punt 58 aan dat hij bij de analyse van de prejudiciële vragen zal uitgaan van die premisse. In het ondubbelzinnig
aanvaarden van die premisse schuilt het werkelijke verlies in deze zaak.
Hieruit blijkt duidelijk dat de A-G uitgaat van de vooronderstelling dat de
per-elementbenadering ook van toepassing is op het Nederlandse
fiscale-eenheidsregime.
In punt 72 geeft de A-G aan dat naar zijn mening vanuit het perspectief
van de «per-elementbenadering» niet kan worden ontkend dat het om
vergelijkbare situaties gaat en, bijgevolg, dat soortgelijke fiscale gedragingen ongelijk worden behandeld. In de punten daarna wordt door de
A-G geconcludeerd dat de aangedragen rechtvaardigingsgronden geen
doel treffen.
Voor wat betreft de onderbouwing van de conclusie inzake de valutaproblematiek zijn met name de punten 100 tot en met 103 van belang.
2. Budgettaire consequenties
De leden van de fractie van de VVD vragen het kabinet om een uitgebreide
schatting te maken van de mogelijke budgettaire derving als gevolg van
een negatieve definitieve uitspraak en uitleg te geven over de mechanismen waardoor deze derving tot stand komt. Tevens vragen deze leden
wat de onzekere elementen en marge in de raming zijn en waar de
grootste onzekerheden zitten. In het geval dat het HvJ EU de conclusie
van de A-G volgt, kunnen belastingplichtigen een beroep doen op de
uitspraak waardoor zij de toepassing van de renteaftrekbeperking van
artikel 10a van de Wet Vpb 1969 kunnen voorkomen. Het gaat in eerste
instantie om belastingplichtigen met een moeder- of dochtervennootschap in een andere lidstaat van de EU die vanwege artikel 10a van de
Wet Vpb 1969 geen beroep konden doen op de renteaftrek. Gemiddeld
komt bij deze groep van omstreeks 11.000 belastingplichtigen voor € 3,2
miljard per jaar aan niet-aftrekbare rente als gevolg van artikel 10a van de
Wet Vpb 1969 voor. Niet al deze rente zal met een succesvol beroep op de
per-elementbenadering alsnog in aftrek mogen worden gebracht. De
(grove) inschatting is dat deze belastingplichtigen voor de helft van dit
bedrag een geslaagd beroep kunnen doen op de per-elementbenadering
indien de uitspraak van het HvJ EU voor Nederland negatief uitpakt.
Verder geldt dat veel van deze belastingplichtigen zich in een situatie
bevinden met een dusdanig lage winst of een verlies dat een additionele
renteaftrek leidt tot een (groter) verlies dat niet te verrekenen valt. In totaal
wordt geraamd dat uiteindelijk ongeveer een kwart van het genoemde
bedrag wordt geëffectueerd.
Voor de belastingjaren 2016 en 2017 zou dit derhalve een derving in de
orde van grootte van ongeveer € 100 miljoen per jaar betekenen. Hierbij is
ervan uitgegaan dat alle aanslagen over die jaren nog niet definitief
vastgesteld zijn. Voor de jaren 2012 – 2015 is eenzelfde benadering
gevolgd, met dien verstande dat bij deze jaren rekening moet worden
gehouden met het deel van de aanslagen dat nog niet definitief vastgesteld was. Op basis hiervan is per belastingjaar een inschatting gemaakt
van het beroep dat belastingplichtigen voor die belastingjaren nog zouden
kunnen doen op de per-elementbenadering.
In totaal leidden de bedragen van genoemde belastingjaren (2012–2017)
tot een budgettaire derving in de orde van grootte van € 400 miljoen. In
de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel inzake de spoedreparatiemaatregelen fiscale eenheid zal een definitieve inschatting van de
12

Ibidem, punten 27 en 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

10

budgettaire derving worden gegeven aan de hand van een actuele stand
van de aangiften. Hierbij wordt benadrukt dat als niet gerepareerd zou
worden voor toekomstige jaren, de structurele derving naar verwachting
aanmerkelijk hoger zal zijn dan de eerdergenoemde € 100 miljoen per
jaar. De verwachting is dat als gevolg van de per-elementbenadering
belastingplichtigen vrij eenvoudig op kunstmatige wijze leningen van deze
aard kunnen aangaan om de belastinggrondslag uit te hollen. Door dit
gedragseffect zal de toekomstige jaarlijkse derving vele malen groter
worden.
De leden van de fractie van de VVD vragen wanneer het kabinet een
definitieve uitspraak van het HvJ EU verwacht, en hoe vaak het HvJ EU de
conclusie van de A-G volgt, zeker in fiscaalrechtelijke zaken. De uitspraken
van het HvJ EU volgen tegenwoordig meestal binnen drie tot zes
maanden na de conclusie van de A-G, maar een enkele keer duurt het
langer. Statistieken over de mate waarin het HvJ EU de A-G volgt, worden
niet bijgehouden, ook niet voor fiscale zaken. Wel kan worden gezegd dat
in de meerderheid van de zaken het HvJ EU de A-G heeft gevolgd.
In de aanhangige zaken heeft zowel de belastingplichtige als Nederland
om een mondelinge behandeling verzocht. Het HvJ EU heeft echter, op
voorstel van de rechter-rapporteur, de A-G gehoord hebbend, besloten om
geen mondelinge behandeling (pleitzitting) te houden. Dat geschiedt
doorgaans indien het HvJ EU na lezing van de tijdens de schriftelijke
behandeling neergelegde memories of opmerkingen van oordeel is dat
het zich voldoende voorgelicht acht om uitspraak te doen. Gezien het
horen van de A-G en het niet nodig achten van een mondelinge behandeling, wordt de kans niet groot geacht dat de uitspraak van het HvJ EU
afwijkt van de conclusie van de A-G.
3. Consequenties bekendmaking spoedreparatiemaatregelen en terugwerkende kracht
De leden van de fractie van de VVD vragen of met de aangekondigde
spoedreparatiemaatregelen de kans niet wordt vergroot dat het HvJ EU
negatief zal oordelen. Tevens vragen deze leden en de leden van de fractie
van het CDA waarom er is gekozen voor terugwerkende kracht, in het
bijzonder tot en met 25 oktober 2017, 11:00 uur, en niet voor een andere
datum.
Bij de afweging van het al dan niet bekendmaken van de spoedreparatiemaatregelen op de dag dat de conclusie van de A-G wordt genomen, is de
potentiële invloed op de uitspraak van het HvJ EU meegenomen. Niets
doen of het ook in buitenlandse situaties toekennen van de voordelen van
de fiscale eenheid is geen reële optie. Een negatieve uitspraak in deze
zaak zal naar verwachting tot gevolg hebben dat uitholling van de
Nederlandse belastinggrondslag door internationaal opererende bedrijven
wordt vergemakkelijkt, waarbij de structurele derving zou kunnen oplopen
tot enkele honderden miljoenen euro’s per jaar. De gevolgen voor de
toekomst kunnen nog wel worden beperkt. Om die reden vond het vorige
kabinet het noodzakelijk op 25 oktober 2017 aan te kondigen op welke
wijze in spoedreparatiemaatregelen zal worden voorzien als het HvJ EU
de voor Nederland negatieve conclusie in deze zaak zou volgen. Ook het
huidige kabinet onderschrijft die handelwijze. Gezien de conclusie van de
A-G, alsmede het horen van de A-G door het HvJ EU en het vervolgens
niet nodig achten van een mondelinge behandeling door het HvJ EU,
wordt de kans niet groot geacht dat de uitspraak van het HvJ EU voor
Nederland (als procespartij) gunstiger uitpakt dan hetgeen de A-G
concludeert. Daarom en omdat het HvJ EU het EU-recht dient toe te
passen op de casus en met betrekking tot de in het geschiljaar geldende
wet- en regelgeving (onafhankelijk van latere ontwikkelingen), zal het
bekendmaken van de spoedreparatiemaatregelen op de dag dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

11

conclusie van de A-G werd genomen, naar mag worden aangenomen,
niet van invloed zijn op de uitspraak van het HvJ EU. Het bekendmaken
van de spoedreparatiemaatregelen op het moment dat de conclusie van
de A-G is genomen, met terugwerkende kracht tot en met het moment
van bekendmaking, was derhalve noodzakelijk. Het niet repareren met
terugwerkende kracht tot en met het moment van publicatie van het
persbericht en de Kamerbrief met bijlage daarover zou ervoor zorgen dat
de schatkist gedurende een langere periode kwetsbaar blijft. Tussen het
moment van de conclusie van de A-G en het wachten met repareren tot
de definitieve uitspraak van het HvJ EU ontstaan namelijk mogelijkheden
tot het creëren van allerlei situaties waarmee een fiscaal voordeel behaald
kan worden. Dit geldt in het bijzonder voor het aangaan van leningen die
zonder fiscale eenheid onder de renteaftrekbeperking van artikel 10a van
de Wet Vpb 1969 vallen. Door deze gedragseffecten zou het budgettaire
effect nog groter worden indien gewacht zou worden met repareren.
Door de spoedreparatiemaatregelen terug te laten werken tot en met het
moment van de conclusie, is de kwetsbaarheid van de schatkist in tijd zo
veel mogelijk beperkt. Dat is ook de reden waarom er niet voor is gekozen
om de wetgeving kracht te laten hebben vanaf enig ander moment, dit in
antwoord op vragen van de leden van de fracties van de VVD en het CDA.
Op de vraag van de leden van de fractie van het CDA of niet is overwogen
om bestaande situaties uit te zonderen van de maatregel, kan worden
geantwoord dat een dergelijke uitzondering vanwege de hiervoor
geschetste budgettaire derving, die betrekking heeft op reeds bestaande
situaties, geen reële optie is. Bovendien is niet altijd eenvoudig te bepalen
wat dan onder bestaande situaties moet worden verstaan. Hierbij kan
gedacht worden aan grensoverschrijdende situaties, herfinancieringen,
transacties die in het (verre) verleden hebben plaatsgevonden,
enzovoorts.
De leden van de fracties van de VVD en het CDA vragen welk precedent er
is voor het voorbereiden van wetgeving met een terugwerkende kracht
zoals bij de onderhavige spoedreparatiemaatregelen. Daarbij vragen de
leden van de fractie van het CDA of bedrijven nu rekening moeten gaan
houden met twee verschillende wettelijke regimes.
Voor zover bekend is het de eerste keer dat er wetgeving is aangekondigd
waarin terugwerkende kracht is opgenomen tot en met het moment van
het persbericht ten tijde van het nemen van een conclusie door de A-G
van het HvJ EU. Wel zijn er meerdere situaties geweest van terugwerkende kracht tot en met het tijdstip van de publicatie van het persbericht
waarin de betreffende wetgeving werd aangekondigd, waarbij in
voorkomend geval is geanticipeerd op mogelijke toekomstige ontwikkelingen in de jurisprudentie.13 Bedrijven doen er verstandig aan rekening te
houden met de aangekondigde spoedreparatiemaatregelen, gezien de
conclusie van de A-G, waarbij – zoals hiervoor is aangegeven – door het
horen van de A-G en het niet nodig achten van een mondelinge behandeling, de kans niet groot wordt geacht dat de uitspraak van het HvJ EU
afwijkt van de conclusie van de A-G.
De leden van de fractie van de VVD vragen wat de consequenties zijn voor
binnenlandse bedrijven, zeker in het kader van de rechtszekerheid en het
gerechtvaardigde vertrouwen van bedrijven. Ook de leden van de fractie
van het CDA vragen naar de gevolgen voor puur binnenlandse fiscale
eenheden. Daarnaast vragen de leden van de fractie van de VVD of er
bedrijven zijn voor wie de spoedreparatiemaatregelen nadelig zijn,
alsmede voor wie en waarom. Daarbij vragen de leden van de fractie van

13

Daarbij valt te denken aan de introductie van artikel 28b van de Wet Vpb 1969.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

12

het CDA hoeveel procent van de belastingplichtige bedrijven in Nederland
geraakt zullen worden door de aangekondigde maatregelen.
Het kabinet is zich ervan bewust dat met de gekozen spoedreparatiemaatregelen in beginsel elke bestaande fiscale eenheid na zal moeten gaan of
de spoedreparatiemaatregelen gevolgen hebben. Echter, zonder de
spoedreparatiemaatregelen zouden internationaal opererende bedrijven
naar verwachting relatief eenvoudig de Nederlandse belastinggrondslag
kunnen uithollen, waarbij de structurele derving naar verwachting oploopt
tot enkele honderden miljoenen euro’s per jaar. In een tijd waarin
grondslaguitholling en winstverschuiving worden aangepakt (denk aan
BEPS14, ATAD115 en ATAD216) is het niet goed denkbaar dat gevolg te
accepteren. Zonder de spoedreparatiemaatregelen zou het «level playing
field» tussen binnenlandse bedrijven en internationaal opererende
bedrijven verstoord raken ten koste van de binnenlandse bedrijven. De
spoedreparatiemaatregelen zullen naar verwachting consequenties
hebben voor een aantal puur binnenlandse bedrijven, maar dit nadeel
voor deze bedrijven weegt volgens het kabinet op tegen het voorkomen
van het onbedoelde voordeel dat internationaal opererende bedrijven met
structuren die sterk gericht zijn op taxplanning zouden kunnen behalen
zonder de spoedreparatiemaatregelen en de budgettaire gevolgen
daarvan. Daar komt bij dat de renteaftrekbeperking die winstdrainage
beoogt te voorkomen (artikel 10a van de Wet Vpb 1969), geen toepassing
vindt als aan een van de twee tegenbewijsregelingen van deze renteaftrekbeperking wordt voldaan. Dat geldt uiteraard ook als deze renteaftrekbeperking gaat gelden voor puur binnenlandse fiscale eenheden. Deze
renteaftrekbeperking vindt immers – kort gezegd – geen toepassing indien
aannemelijk wordt gemaakt dat aan de schuld en de daarmee verband
houdende rechtshandeling in overwegende mate zakelijke overwegingen
ten grondslag liggen. Ook vindt deze renteaftrekbeperking geen
toepassing indien aannemelijk wordt gemaakt dat over de rente bij
degene aan wie de rente (rechtens dan wel in feite direct of indirect) is
verschuldigd, per saldo – kort gezegd – een naar Nederlandse maatstaven
redelijke belasting wordt geheven. Naar verwachting zal in de meeste
binnenlandse situaties dit tegenbewijs relatief eenvoudig kunnen worden
geleverd.
Wat betreft de aftrekbeperking voor bovenmatige deelnemingsrente kan
er nog op worden gewezen dat deze pas in beeld komt voor zover het
bedrag aan bovenmatige deelnemingsrente bij een maatschappij
€ 750.000 te boven gaat en dat die aftrekbeperking – kort gezegd – niet
geldt in geval van uitbreiding van operationele activiteiten. Een zeer groot
deel van de binnenlandse bedrijven zal naar de inschatting van het
kabinet derhalve niet geconfronteerd worden met de aftrekbeperking voor
bovenmatige deelnemingsrente.
Ook de overige spoedreparatiemaatregelen lijken in beperkte mate
consequenties te hebben voor binnenlandse bedrijven. Het is niet
mogelijk aan te geven hoeveel procent van de belastingplichtige bedrijven
in Nederland daadwerkelijk meer belasting zullen gaan betalen door de
aangekondigde maatregelen. Overigens zouden de effecten van de
spoedreparatiemaatregelen door belastingplichtigen in bepaalde gevallen
kunnen worden beperkt door bijvoorbeeld een juridische fusie aan te gaan
tussen de maatschappijen die deel uitmaken van de fiscale eenheid of
door het aanpassen van de financiering (omzetten in kapitaal). Mede gelet

14

Het Base Erosion and Profit Shifting project (BEPS-project) van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO).
15
Richtlijn (EU) 2016/1164 van de Raad van 12 juli 2016, PbEU 2016, L 193/1. Op 31 augustus
2016 is een rectificatie van deze richtlijn gepubliceerd, PbEU 2016, L 234/26.
16
Richtlijn (EU) 2017/952 van de Raad van 29 mei 2017 tot wijziging van Richtlijn (EU) 2016/1164
wat betreft hybridemismatches met derde landen, PbEU 2017, L 144 /1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

13

op deze gedragseffecten is de verwachting dat het nadeel voor bedrijven
relatief beperkt is.
De leden van de fractie van de VVD vragen wat een mogelijk negatieve
uitspraak van het HvJ EU zou betekenen voor het vestigingsklimaat, het
tegengaan van belastingontwijking en -ontduiking en voor de (administratieve) lastendruk bij ondernemers. Daarnaast vragen deze leden of de
huidige door het kabinet beschreven maatregelen afdoende zijn om de
negatieve consequenties van een uitspraak van het HvJ EU af te wenden.
Indien de per-elementbenadering voor de Nederlandse fiscale eenheid
wordt geaccepteerd door het HvJ EU zullen de in de Kamerbrief (en de
bijlage) opgenomen spoedreparatiemaatregelen zo spoedig mogelijk na
de uitspraak als voorstel van wet ter behandeling worden aangeboden
aan de Tweede Kamer. De onderhavige spoedreparatiemaatregelen
voorkomen op dit moment voor de toekomst de meest acute budgettaire
problemen en zien op de waarschijnlijk meest kwetsbare elementen van
de fiscale-eenheidsregeling. Binnen afzienbare termijn zullen de spoedreparatiemaatregelen moeten worden opgevolgd door een concernregeling
die – uitvoeringstechnisch en juridisch – toekomstbestendig is. Dat neemt
niet weg dat ontwikkelingen in de praktijk ertoe zouden kunnen leiden dat
voortijdig nadere (reparatie)maatregelen moeten worden getroffen. Van
het volledig wegnemen van het Europeesrechtelijke risico is dan ook nog
geen sprake.
Het voorgaande betekent weliswaar dat een deel van de voordelen die
verbonden zijn aan de huidige fiscale-eenheidsregeling noodgedwongen
verloren gaat, maar het is – zoals hiervoor is aangegeven – wel de
bedoeling dat de spoedreparatiemaatregelen binnen afzienbare termijn
worden opgevolgd door een toekomstbestendige concernregeling. Dat
betekent voor het vestigingsklimaat dat Nederland op het gebied van
fiscale groepsregelingen ten opzichte van andere EU-landen zijn unieke
positie en daarmee voorsprong verliest. Het vestigingsklimaat bestaat
vanzelfsprekend ook uit allerlei andere fiscale en niet-fiscale factoren.
Zoals ook uit het Regeerakkoord blijkt, houdt het kabinet oog voor het
vestigingsklimaat. De grondslagverbreding in de vennootschapsbelasting,
de verlaging van het vennootschapsbelastingtarief, het afschaffen van de
dividendbelasting, de introductie van bronheffingen op dividend, rente en
royalty’s in misbruiksituaties en naar «low tax jurisdictions» en alle andere
maatregelen tegen belastingontwijking vormen een fiscaal pakket dat, in
onderlinge samenhang bezien, een belangrijke bijdrage levert aan het
behouden van een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijven die in
Nederland reële economische activiteiten ontplooien.
De aangekondigde spoedreparatiemaatregelen beogen uitholling van de
Nederlandse belastinggrondslag door internationaal opererende bedrijven
tegen te gaan die een negatieve uitspraak van het HvJ EU mogelijk zou
kunnen maken. Belastingontduiking is niet iets dat veroorzaakt wordt door
een negatieve uitspraak van het HvJ EU, en bovendien iets dat altijd door
de Belastingdienst – binnen wet- en regelgeving – wordt bestreden. Het is
helaas onontkoombaar dat de (administratieve) lastendruk bij (bestaande)
fiscale eenheden door de negatieve uitspraak van het HvJ EU en de
daaruit voortvloeiende reparatiemaatregelen zal toenemen.
De leden van de fractie van de VVD vragen hoeveel bedrijven gebruikmaken van de fiscale eenheid en voor hoeveel omzet en werknemers deze
bedrijven goed zijn. Daarnaast vragen de leden van de fractie van de SP
welke mate van versmalling van de belastinggrondslag er gemoeid is met
het toepassen van het fiscale-eenheidsregime. Tevens vragen deze leden
hoeveel bedrijven gebruikmaken van het fiscale-eenheidsregime en
hoeveel dochtermaatschappijen een fiscale eenheid gemiddeld heeft om
winst- en verliesposten te kunnen verrekenen en welke bedragen hiermee
gemoeid zijn. In 2015 waren er circa 745.000 lichamen belastingplichtig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

14

voor de vennootschapsbelasting. Hieronder vallen ongeveer 100.000
fiscale eenheden (moedermaatschappijen) met in totaal ongeveer 200.000
gevoegde dochtermaatschappijen. Tezamen zijn er dus 300.000
maatschappijen die gebruikmaken van het fiscale-eenheidsregime. Het
vormen van een fiscale eenheid betekent dat aangifte vennootschapsbelasting wordt gedaan alsof er sprake is van één belastingplichtige. Het is
dan ook voor de Belastingdienst niet inzichtelijk hoe de aangiften van de
afzonderlijke maatschappijen eruit zouden zien als deze afzonderlijk
aangifte zouden doen. Het hoeft niet noodzakelijkerwijs om een grondslagversmalling door horizontale verliesverrekening te gaan, bedrijven
kunnen ook een fiscale eenheid aangaan om administratieve lasten te
voorkomen.
Op de vraag of het om puur Nederlandse bedrijven of ook om multinationale bedrijven gaat (en de verhouding hierin), kan worden geantwoord
dat het niet is toegestaan een grensoverschrijdende fiscale eenheid te
vormen. Een internationaal concern kan een fiscale eenheid dus alleen
met zijn Nederlandse dochtermaatschappijen of in Nederland gelegen
vaste inrichtingen van zijn buitenlandse lichamen vormen. De genoemde
leden vragen tevens welke grootte – qua omzet en winst – de bedrijven
hebben die gebruikmaken van het fiscale-eenheidsregime. De circa
100.000 fiscale eenheden hadden tezamen over de periode 2012–2015
gemiddeld een omzet (zoals in de vennootschapsbelastingaangifte is
ingevuld) van circa € 1.080 miljard, wat gemiddeld een omzet van
ongeveer € 11 miljoen per fiscale eenheid betekent. Hierbij wordt
aangesloten bij de fiscale omzet. De totale belastbare winst was over die
periode gemiddeld circa € 32 miljard, dus een winst van ongeveer € 0,4
miljoen per fiscale eenheid. Tezamen hadden de circa 100.000 fiscale
eenheden naar schatting over die periode gemiddeld 2,4 miljoen
voltijdseenheden aan personeel.
Op de vraag van deze leden hoeveel dochtermaatschappijen onder een
moedermaatschappij kunnen worden «gehangen» in het kader van het
fiscale-eenheidsregime kan worden geantwoord dat er geen maximum
geldt voor het aantal dochtermaatschappijen dat in een fiscale eenheid
gevoegd kan worden. Het minimum is één gevoegde dochtermaatschappij. Op de vraag van deze leden hoeveel het aantal dochtermaatschappijen gemiddeld is, kan worden geantwoord dat er gemiddeld per
moedermaatschappij twee dochtermaatschappijen zijn gevoegd in een
fiscale eenheid.
De leden van de fractie van de VVD vragen wat het kabinet doet op het
moment dat het HvJ EU in deze zaak een negatieve uitspraak doet op een
ander element van het leerstuk van de fiscale eenheid.
Wanneer het HvJ EU een negatieve uitspraak doet op een ander element
van het leerstuk van de fiscale eenheid zal op dat moment worden bezien
of daarvoor nadere (reparatie)maatregelen moeten worden getroffen, dan
wel of ter zake kan worden gewacht op de invoering van een concernregeling die – uitvoeringstechnisch en juridisch – toekomstbestendig is.
De leden van de fractie van de VVD vragen hoe voorkomen wordt dat de
gekozen spoedreparatiemaatregelen disproportionele effecten hebben en
banen kosten. Daarnaast vragen deze leden of het risico bestaat dat
bedrijven als gevolg van de uitspraak van het HvJ EU of als gevolg van de
gekozen spoedmaatregelen zullen vertrekken naar andere (Europese)
landen. Bij de afweging van de te nemen maatregelen indien het HvJ EU
een voor Nederland negatieve uitspraak doet (en dus, kort gezegd, de
per-elementbenadering accepteert), is naar de mening van het kabinet
gekozen voor een proportionele maatregel, zoals ook in het voorgaande is
aangegeven. Het ligt niet in de verwachting dat reële bedrijven dientengevolge zullen vertrekken naar andere (Europese) landen. Een aantrekkelijk
vestigingsklimaat wordt immers niet alleen bepaald door de effecten van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

15

de uitspraak van het HvJ EU of de gekozen spoedmaatregelen. Het kan
natuurlijk wel zo zijn dat internationale structuren die sterk gericht zijn op
taxplanning in de toekomst buiten Nederland om zullen worden opgezet.
De leden van de fractie van het CDA vragen of bedrijven die vragen
hebben over het fiscale-eenheidsregime bij de Belastingdienst terechtkunnen. De Belastingdienst biedt onder meer door middel van
vooroverleg de mogelijkheid aan bedrijven vooraf zekerheid te krijgen
over de toepassing van wet- en regelgeving op het gebied van belastingen. Dit geldt ook voor de toepassing van de spoedreparatiemaatregelen zodra deze in wetgeving zijn omgezet.
4. Renteaftrekbeperking ter voorkoming van winstdrainage
De leden van de fractie van het CDA vragen om een voorbeeld te geven
van de in de bijlage bij de brief van 25 oktober 2017 genoemde leningen,
die zonder de fiscale eenheid onder de renteaftrekbeperking van artikel
10a van de Wet Vpb 1969 vallen en de manier waarop een bedrijf met een
dergelijke lening voordeel zou kunnen behalen.
Artikel 10a van de Wet Vpb 1969 bevat een renteaftrekbeperking ter
voorkoming van winstdrainage. Zonder dit artikel zou een concern relatief
eenvoudig – door middel van het verstrekken van een lening door een
doorgaans effectief laagbelast concernlichaam aan een Nederlandse
belastingplichtige – de Nederlandse (hoogbelaste) winst kunnen uithollen.
In een dergelijk geval beperkt deze renteaftrekbeperking de aftrekbaarheid
van rente op schulden aan een verbonden lichaam voor zover die
schulden verband houden met een zogenoemde besmette rechtshandeling (zoals een kapitaalstorting of dividenduitdeling). De bepaling is
echter niet van toepassing als de belastingplichtige voldoet aan een van
de twee tegenbewijsregelingen op grond van artikel 10a, derde lid, van de
Wet Vpb 1969. Dat is het geval als de belastingplichtige – kort gezegd –
aannemelijk maakt dat aan de schuld en aan de daarmee verband
houdende rechtshandeling in overwegende mate zakelijke overwegingen
ten grondslag liggen. De renteaftrekbeperking is daarnaast in beginsel –
kort gezegd – niet van toepassing als de belastingplichtige aannemelijk
maakt dat over de rente bij degene aan wie de rente verschuldigd is een
(naar Nederlandse maatstaven redelijke) compenserende heffing
plaatsvindt.
De leden van de fractie van het CDA vragen of het in de brief aangekondigde regime ook geldt voor interne leningen van de fiscale eenheid, of de
fiscale eenheid bij deze leningen moet worden weggedacht, of artikel 10a
van de Wet Vpb 1969 bijgevolg van toepassing is en of dat dan niet leidt
tot het belasten van rente die niet in aftrek wordt gebracht.
De in de brief aangekondigde spoedreparatiemaatregel in de vennootschapsbelasting geldt inderdaad ook voor leningen binnen de fiscale
eenheid. Deze spoedreparatiemaatregel houdt onder andere in dat de
renteaftrekbeperking ter voorkoming van winstdrainage van artikel 10a
van de Wet Vpb 1969 moet worden toegepast als ware er geen fiscale
eenheid in de zin van artikel 15 van de Wet Vpb 1969. Dat wil zeggen dat
deze renteaftrekbeperking dus moet worden toegepast als waren de
maatschappijen van de fiscale eenheid zelfstandig belastingplichtig,
zonder temporele beperking. De als gevolg van deze toepassing
niet-aftrekbare rente wordt in het jaar waarin deze spoedreparatiemaatregel van kracht wordt slechts in aftrek beperkt tot het gedeelte van de
niet-aftrekbare rente dat toerekenbaar is aan de periode na 25 oktober
2017, 11:00 uur. De rente blijft wel aftrekbaar voor zover deze rente is toe
te rekenen aan de periode vóór 25 oktober 2017, 11:00 uur, en niet
anderszins in aftrek wordt beperkt. Vanwege de spoedreparatiemaatregel
kan – ook indien de besmette rechtshandeling binnen fiscale eenheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

16

plaatsvindt – een schuld die is aangegaan bij een verbonden lichaam dat
geen deel uitmaakt van een fiscale eenheid onder het bereik komen van
deze renteaftrekbeperking. Vanwege de toepassing van de renteaftrekbeperking als ware er geen fiscale eenheid wordt deze besmette rechtshandeling – bijvoorbeeld een kapitaalstorting door een moedermaatschappij
in een dochtermaatschappij – immers zichtbaar. Daarnaast kan ook een
schuld die is aangegaan bij een verbonden lichaam dat wel deel uitmaakt
van een fiscale eenheid – bijvoorbeeld een lening verstrekt door een
moedermaatschappij aan een dochtermaatschappij – onder het bereik
komen van deze renteaftrekbeperking. Overigens is de renteaftrekbeperking in deze situaties niet van toepassing als wordt voldaan aan een
van de twee eerdergenoemde tegenbewijsregelingen op grond van artikel
10a, derde lid, van de Wet Vpb 1969. Daarnaast kan een concern
toepassing van artikel 10a van de Wet Vpb 1969 in bepaalde gevallen
voorkomen door binnen het concern te reorganiseren, bijvoorbeeld door
een juridische fusie aan te gaan tussen de maatschappijen die deel
uitmaken van de fiscale eenheid of door de betreffende schuld om te
zetten in kapitaal.
5. Renteaftrekbeperking voor bovenmatige deelnemingsrente
De leden van de fractie van het CDA vragen of de drempel van € 750.000
bijvoorbeeld per gevoegde maatschappij geldt, welke drempel er voor het
jaar 2017 geldt indien het in de brief opgenomen regime in werking zou
treden, alsmede of bedrijven die artikel 13l van de Wet Vpb 1969 al
toepasten opnieuw moeten gaan berekenen welke rente in aftrek komt.
De in de brief opgenomen spoedreparatiemaatregel in de vennootschapsbelasting houdt ook in dat de renteaftrekbeperking voor bovenmatige
deelnemingsrente van artikel 13l van de Wet Vpb 1969 moet worden
toegepast als ware er geen fiscale eenheid in de zin van artikel 15 van de
Wet Vpb 1969. Dat wil zeggen dat deze renteaftrekbeperking dus moet
worden toegepast als waren de maatschappijen van de fiscale eenheid
zelfstandig belastingplichtig, zonder temporele beperking. Dat heeft onder
meer tot gevolg dat de drempel van € 750.000 per maatschappij moet
worden toegepast. De als gevolg van deze toepassing niet-aftrekbare
rente wordt in het jaar waarin deze spoedreparatiemaatregel van kracht
wordt slechts in aftrek beperkt tot het gedeelte van de niet-aftrekbare
bovenmatige deelnemingsrente dat toerekenbaar is aan de periode na
25 oktober 2017, 11:00 uur. De rente blijft wel aftrekbaar voor zover deze
rente is toe te rekenen aan de periode vóór 25 oktober 2017, 11:00 uur, en
niet anderszins in aftrek wordt beperkt.
In het onderstaande voorbeeld is beschreven hoe de toepassing als ware
er geen fiscale eenheid in de zin van artikel 15 van de Wet Vpb 1969
uitwerkt bij de toepassing van de artikel 13l van de Wet Vpb 1969.
Voorbeeld
Fiscale eenheid A bestaat uit een moedermaatschappij (B) en een
dochtermaatschappij (C). Het eigen vermogen van B bestaat uit € 20
miljoen. De bank heeft op 31 december 2016 aan B een lening verstrekt
van € 100 miljoen tegen een jaarlijkse rente van 5% (evenredig toerekenbaar aan het jaar). B heeft op haar beurt dit bedrag aangewend om op
31 december 2016 100% van de aandelen in C te verwerven. C is op
1 januari 2017 gevoegd in een fiscale eenheid met B als moedermaatschappij. De stand van het eigen vermogen, de geldleningen en de
verkrijgingsprijs van C bij het begin en het einde van het jaar verschillen
niet.
Op grond van artikel 15, eerste lid, van de Wet Vpb 1969 is de deelneming
in C – vanwege de consolidatie binnen fiscale eenheid – in beginsel niet
zichtbaar, zodat artikel 13l van de Wet Vpb 1969 zonder nadere maatre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

17

gelen geen toepassing vindt. Op basis van de onderhavige spoedreparatiemaatregel moet artikel 13l van de Wet Vpb 1969 echter worden
toegepast als ware er geen fiscale eenheid. Daardoor wordt voor de
toepassing van artikel 13l van de Wet Vpb 1969 de deelneming in C weer
zichtbaar, zodat ook een deelnemingsschuld zichtbaar wordt. Op grond
van artikel 13l, derde lid, van de Wet Vpb 1969 zal in dit geval – in beginsel
– sprake zijn van een deelnemingsschuld van € 80 miljoen. De bovenmatige deelnemingsrente zal daarmee in beginsel – rekening houdend
met de drempel van € 750.000 in artikel 13l, eerste lid, van de Wet Vpb
1969 – in dit geval uitkomen op € 3,25 miljoen (op jaarbasis). Het gedeelte
van de niet-aftrekbare bovenmatige deelnemingsrente als gevolg van de
toepassing van de onderhavige spoedreparatiemaatregel dat – in dit
voorbeeld – evenredig is aan de verhouding tussen het resterende aantal
dagen en uren in het jaar na 25 oktober 2017, 11:00 uur, en het totaal
aantal dagen in het jaar is in dit jaar niet aftrekbaar. Dat gedeelte
(afgerond 18,5%) van de bovenmatige deelnemingsrente als gevolg van
deze evenredige toerekening (€ 3,25 miljoen x afgerond 67,54 dagen/365
dagen), zijnde € 601.398 zal daarom bij het bepalen van de winst van de
fiscale eenheid niet in aftrek komen, tenzij B aannemelijk maakt dat sprake
is van een uitbreidingsinvestering, als bedoeld in het vijfde lid van artikel
13l van de Wet Vpb 1969.
De renteaftrekbeperking voor bovenmatige deelnemingsrente van artikel
13l van de Wet Vpb 1969 blijft buiten toepassing als – kort gezegd – sprake
is van een uitbreiding van de operationele activiteiten op grond van artikel
13l, vijfde lid, van de Wet Vpb 1969. Daarnaast kan een concern
toepassing van artikel 13l van de Wet Vpb 1969 in bepaalde gevallen
voorkomen door binnen concern te reorganiseren, bijvoorbeeld door een
juridische fusie aan te gaan tussen de maatschappijen die deel uitmaken
van de fiscale eenheid of door de betreffende schuld om te zetten in
kapitaal.
6. Alternatief?
De leden van de fractie van het CDA vragen om in te gaan op het door de
heer Smit geschetste alternatief17 voor de aangekondigde spoedreparatiemaatregelen. Alvorens in te gaan op het door de heer Smit geschetste
alternatief merkt het kabinet nog eens op dat gezien de situatie de
aangekondigde spoedreparatiemaatregelen met terugwerkende kracht –
zoals hiervoor is aangegeven – noodzakelijk zijn. Het niet repareren met
terugwerkende kracht tot en met het moment van publicatie van het
persbericht en de Kamerbrief met bijlage daarover zal ervoor zorgen dat
de schatkist voor een langere periode kwetsbaar blijft. Eventuele
alternatieven voor de aangekondigde spoedreparatiemaatregelen kunnen,
gezien de daarvoor benodigde voldoende kenbaarheid, niet meer met
terugwerkende kracht tot en met het genoemde moment worden
ingevoerd. Het gevolg is dat zij daardoor niet meer een rol kunnen
vervullen als spoedreparatiemaatregel om een verdere incidentele
derving voor de schatkist te voorkomen. Om die reden acht het kabinet
het onwenselijk om verder onderzoek te verrichten naar andere alternatieven voor de spoedreparatiemaatregelen.
Zoals in de Kamerbrief van 25 oktober 2017 is aangegeven zullen de
spoedreparatiemaatregelen binnen afzienbare termijn moeten worden
opgevolgd door een concernregeling die – uitvoeringstechnisch en
juridisch – toekomstbestendig is. Over de vormgeving en het moment van
invoering van die definitieve oplossing zal, mede met het oog op een
17

Zie http://taxlive.nl/-/stop-spoedreparatiemaatregelen-fiscale-eenheid-een-betere-oplossing-isvoorhanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

18

goed fiscaal ondernemingsklimaat, wel ruimte bestaan om bijvoorbeeld in
overleg met het bedrijfsleven en belangengroeperingen alternatieven te
onderzoeken.
In het door de heer Smit geschetste alternatief voor de aangekondigde
spoedreparatiemaatregelen zal indien de belastingplichtige op basis van
het EU-recht een succesvol beroep doet op specifieke fiscale-eenheidsvoordelen, een buitenlands lichaam in zoverre worden behandeld als een
buitenlandse vaste inrichting. Dat alternatief komt in wezen neer op een
grensoverschrijdende fiscale eenheid met toepassing van de objectvrijstelling voor buitenlandse ondernemingswinsten. De invoering van een
grensoverschrijdende fiscale eenheid met toepassing van de objectvrijstelling voor buitenlandse ondernemingswinsten zou ook een manier
kunnen zijn om het fiscale-eenheidsregime in overeenstemming te
brengen met het EU-recht.18 Bij de aangekondigde spoedreparatiemaatregelen is daar echter bewust niet voor gekozen. Het in buitenlandse
situaties toekennen van de voordelen van de fiscale eenheid – zelfs met
toepassing van de objectvrijstelling voor buitenlandse vaste inrichtingen –
is naar de mening van het kabinet geen reële optie. Dat zou immers nog
steeds tot gevolg hebben dat uitholling van de Nederlandse belastinggrondslag door internationaal opererende bedrijven wordt vergemakkelijkt, hetgeen leidt tot een budgettaire derving. Het voorgaande acht het
kabinet onwenselijk. Immers, in OESO19- en EU-verband wordt, met
medewerking en instemming van Nederland, juist beoogd uitholling van
de belastinggrondslag te voorkomen. Om die reden kan het kabinet,
mocht het HvJ EU de voor Nederland negatieve conclusie van de A-G in
deze zaak volgen, niet anders dan concluderen dat ook na de uitspraak
van het HvJ EU de voordelen in EU-situaties moeten worden onthouden.
Juridisch is dat dan alleen mogelijk door in binnenlandse verhoudingen
«strenger» te worden.
7. Fiscale eenheid algemeen
De leden van de fractie van de SP willen graag weten welke andere dan
fiscale redenen er zijn voor een bedrijf of onderneming om het fiscaleeenheidsregime toe te passen.
Het instituut van de fiscale eenheid voor de heffing van de vennootschapsbelasting van lichamen strekt er al decennia toe concernvorming
niet in de weg te staan. Zowel uitsluitend in Nederland opererende
ondernemingen als multinationale ondernemingen die actief zijn in
Nederland in zowel het grootbedrijf als het midden- en kleinbedrijf maken
gebruik van de fiscale eenheid. Er kan een veelheid aan niet-fiscale
redenen zijn om de activiteiten van een concern onder te brengen in
afzonderlijke vennootschappen in plaats van in één vennootschap. Daarbij
kan onder meer worden gedacht aan het voorkomen van administratieve
lasten, het scheiden van gediversifieerde activiteiten (bijvoorbeeld een
fietsenwinkel en een ijssalon die worden ondergebracht in verschillende
vennootschappen), het scheiden van activa (bijvoorbeeld onroerende
zaken), het beperken van aansprakelijkheid of andere (juridische) risico’s,
of het aantrekken van externe financiering. Aan de fiscale eenheid ligt de
gedachte ten grondslag dat de tot een concern behorende vennootschappen – voor de heffing van vennootschapsbelasting – als een geheel
kunnen worden gezien (de concerngedachte). Zo ontstaat voor de
vennootschapsbelasting een neutrale behandeling van ondernemingen
die hun activiteiten uitoefenen door middel van één vennootschap en
ondernemingen die voor de uitoefening van hun activiteiten gebruikmaken van meerdere vennootschappen.
18
19

Zie in dit kader bijvoorbeeld Kamerstuk 34 323, nr. 6, blz. 8–10.
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

19

Omdat de regeling van de fiscale eenheid past in de systematiek van de
vennootschapsbelasting en recht doet aan de concerngedachte, is naar de
mening van het kabinet bij die regeling sprake van een belastingheffing
die aansluit bij de werkelijkheid waarin belastingplichtigen in voorkomende gevallen als een concern optreden. Ook zonder een regime als dat
van de fiscale eenheid lijkt het niet goed voorstelbaar dat er niet op
enigerlei wijze wordt voorzien in een regeling voor verliesverrekening
binnen een groep, aangezien het internationaal gebruikelijk is om
verliesverrekening binnen een groep mogelijk te maken.
De leden van de fractie van de SP vragen of er in internationaal verband
gesproken wordt over mogelijke taxplanning die het gevolg is van het
aangaan van een fiscale eenheid, of deze kans bestaat en hoe dit werkt.
Deze leden vragen tevens welke elementen van antimisbruikbepalingen
worden toegepast bij het beoordelen van de inzet van het fiscaleeenheidsregime en welke maatregelen er zijn genomen om belastingontwijking te voorkomen. Ten slotte vragen zij of bekend is in hoeverre de
fiscale eenheid wordt gebruikt voor fiscale constructies met als doel om
belasting te ontwijken.
Bij een fiscale eenheid worden de resultaten van de dochtermaatschappij(en) toegerekend aan de moedermaatschappij. De dochtermaatschappij
houdt niet op te bestaan, ook fiscaal niet, maar is niet meer zelfstandig
aangifteplichtig. De voordelen van de fiscale eenheid, zoals het doen van
één aangifte en het kunnen verrekenen van de verliezen van een
maatschappij met de winsten van een andere maatschappij, zijn door de
wetgever bewust beoogd en internationaal gebruikelijk. Hiermee wordt bij
de belastingheffing op passende wijze rekening gehouden met het
bestaan van concerns (zie ook hiervoor). Het realiseren van deze
voordelen kan naar mijn mening niet als ongewenste taxplanning worden
gezien en is internationaal ook geen onderwerp van gesprek. Wel kunnen
bepaalde elementen van het fiscale-eenheidsregime, in combinatie met
andere binnen- of buitenlandse fiscale regelingen tot ongewenste fiscale
gevolgen leiden of in taxplanningstructuren worden gebruikt. Daarbij valt
te denken aan internationale mismatches die als gevolg van de spoedreparatiemaatregelen en de maatregelen uit ATAD2 hun aantrekkelijkheid
verliezen.
De leden van de fractie van de SP willen graag weten hoeveel rechtszaken
over de fiscale eenheid hebben plaatsgevonden en hoeveel daarvan
momenteel nog niet zijn beslecht. Tevens willen deze leden graag weten
wat het karakter is van degenen die deze rechtszaken starten, namelijk of
dat bedrijven of overheden zijn. Ook willen zij weten op welke aspecten
van het fiscale-eenheidsregime deze rechtszaken zich richten.
Bij de beantwoording van de vragen van de leden van de fractie van de
VVD is reeds ingegaan op de huidige relevante Europeesrechtelijke
jurisprudentie rond de fiscale eenheid. Daarnaast kan nog worden
gewezen op de uitspraken van het HvJ EU20 en Hof Amsterdam21 in een
drietal zaken die hebben geleid tot de Wet aanpassing fiscale eenheid22,
waarbij – kort gezegd – fiscale eenheden met in de concernstructuur
(buiten Nederland, maar binnen de EU/Europese Economische Ruimte
gelegen) topmaatschappijen en tussenmaatschappijen mogelijk zijn
geworden.
In een procedure over de vraag of een zuster-fiscale eenheid ook mogelijk
moet zijn in de situatie met een Israëlische moedermaatschappij heeft de
20

HvJ EU 12 juni 2014, nrs. C-39/13, C-40/13 en C-41/13, ECLI:EU:C:2014:1528.
Hof Amsterdam 11 december 2014, nr. 11/00180bis, ECLI:NL:GHAMS:2014:5186, Hof
Amsterdam 11 december 2014, nr. 11/00587bis, ECLI:NL:GHAMS:2014:5185, en Hof
Amsterdam 11 december 2014, nr. 11/00824bis, ECLI:NL:GHAMS:2014:5184.
22
Stb. 2016, 479.
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

20

Hoge Raad op 15 december 2017 beslist dat zo’n fiscale eenheid niet
mogelijk is, zodat de wetgeving op dat punt niet hoeft te worden
aangepast.23 In de hiervoor genoemde procedures zijn de procederende
partijen bedrijven en geen overheden.
De leden van de fractie van de SP vragen naar een overzicht van andere
landen die een vergelijkbare fiscale eenheid toepassen in hun belastingstelsel. Tevens vragen deze leden om meer informatie over dergelijke
regimes in EU-lidstaten, hun vergelijkbaarheid en de verschillen
hiertussen. Ook willen zij graag weten welke EU-landen een dergelijk
regime kennen en welke niet, alsmede hoeveel EU-lidstaten een dergelijk
regime niet kennen.
Het Nederlandse regime van de fiscale eenheid is een redelijk uniek
systeem dat niet echt vergelijkbaar is met de regelingen in andere landen.
Dat blijkt bijvoorbeeld ook uit de mededeling van de Europese Commissie
inzake de fiscale behandeling van verliezen in grensoverschrijdende
situaties.24Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat (destijds) zes EU-lidstaten geen
nationale regeling voor de verliesverrekening binnen een groep hadden.
De regelingen van de (destijds) overige negentien EU-lidstaten worden in
die mededeling grosso modo in drie categorieën opgesplitst:
(a) overbrenging van verliezen binnen de groep (zeven lidstaten);
(b) pooling van fiscale resultaten van de groep (elf lidstaten); of
(c) volledige fiscale consolidatie (één lidstaat).
Binnen de EU geldt alleen in Nederland het in de mededeling aangeduide
systeem van volledige fiscale consolidatie. Ook het Franse systeem van
«intégration fiscale» is afwijkend van het Nederlandse systeem. In het
Franse systeem wordt het volledige resultaat door de moederonderneming vastgesteld door optelling van de onder de voorwaarden van het
gemene recht bepaalde resultaten van elk van de vennootschappen van
de groep.25 Dochtermaatschappijen binnen zo’n «intégration fiscale» zijn
ook nog zichtbaar als deelnemingen. Recentelijk heeft België aangekondigd – als onderdeel van de hervorming van de vennootschapsbelasting – het principe van «fiscale consolidatie» te introduceren in 2020.26
Ook buiten de EU zijn er, voor zover bekend, geen systemen die echt
vergelijkbaar zijn met het Nederlandse fiscale-eenheidssysteem.
De leden van de fractie van de SP vragen of er rulings afgegeven worden
ten aanzien van de fiscale eenheid en, zo ja, hoeveel dit er in totaal zijn en
hoeveel gemiddeld per jaar, hoeveel verzoeken er worden afgewezen en
op welke gronden zo’n ruling wordt verleend. Tevens vragen deze leden of
er een voorbeeldruling verstrekt kan worden.
Een fiscale eenheid in de vennootschapsbelasting wordt op verzoek van
de moedermaatschappij en de te voegen dochtermaatschappij(en) bij een
voor bezwaar en beroep vatbare beschikking vastgesteld. Er worden geen
rulings afgegeven ten aanzien van het aangaan van een fiscale eenheid.
De leden van de fractie van de SP vragen of ik de cijfers uit de publicatie
Corporate Tax Statistics uit 2015 herken, waarin gerapporteerd werd dat er
99 miljard Britse pond aan aftrek gegeven wordt op grond van de Britse
«group relief»-regeling bij een bruto fiscale winst van 393 miljard Britse
pond inclusief het overige belastbare inkomen en kapitaalinkomen. De
23

HR 15 december 2017, nr. 16/02919, ECLI:NL:HR:2017:3128. Met deze mededeling is tevens
voldaan aan de toezegging van de Staatssecretaris van Financiën tijdens het debat over het
wetsvoorstel aanpassing fiscale eenheid op 6 september 2016, Handelingen II 2015/16, nr. 107,
item 12, blz. 11–12.
24
Mededeling van de Europese Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het
Europees Economisch en Sociaal Comité d.d. 19-12-2006, COM(2006) 824 definitief.
25
Artikel 223 B Code général des impôts.
26
Zie http://vanovertveldt.belgium.be/nl/hervorming-vennootschapsbelasting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

21

leden vragen of ik verwacht dat de Nederlandse variant voor een relatief
net zo grote aftrek zorgt. Ik ben op de hoogte van deze gerapporteerde
cijfers. In tegenstelling tot in de Britse situatie doen in Nederland de
afzonderlijke vennootschappen in de fiscale eenheid geen afzonderlijke
aangifte. In het Verenigd Koninkrijk kunnen daarom expliciet de verrekende verliezen binnen de groep geïdentificeerd worden, terwijl dat in
Nederland niet kan. Deze bedragen uit het Verenigd Koninkrijk kunnen
echter zeker niet een-op-een omgezet worden in een budgettair beslag
voor Nederland omdat de situaties onvoldoende vergelijkbaar zijn.
Daarnaast zullen in een situatie zonder fiscale-eenheidsregime bedrijven
gaan herstructureren (bijvoorbeeld juridisch fuseren) om ervoor te zorgen
dat winsten en verliezen fiscaal binnen een (grotere) entiteit zullen vallen.
Het betreffende gedragseffect is moeilijk in te schatten. Daarnaast zal een
deel van de verliezen alsdan niet binnen de groep verrekend worden,
maar bij de belastingplichtige zelf via verticale verliesverrekening, in de
vorm van carry back of carry forward.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 323, nr. 21

22