Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

25 295

Infectieziektenbestrijding

28 807

Vogelpest (Aviaire influenza)

Nr. 1711

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT EN VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 december 2021
Met deze brief informeren wij uw Kamer over diverse zaken in relatie tot
zoönosen en de voortgang op de versterking van het huidige zoönosenbeleid. Een stevig beleid betekent dat we de risico’s op het ontstaan en de
verspreiding van zoönosen zoveel als mogelijk beheersen en beperken.
Daarbij leren we van elke uitbraak met zoönosen, zo ook van de aanpak
van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven. Met deze brief bieden wij u het
rapport «Evaluatie COVID-19 bij nertsen» aan1, waarin deze aanpak is
geëvalueerd. Deze geeft inzicht in de bestaande samenwerking tussen
onze ministeries op het gebied van zoönosen, en geeft adviezen over waar
dit nog verder versterkt kan worden. Daarnaast zijn we continu alert op
wat er in de wereld om ons heen gebeurt. Met deze brief bieden wij de
Staat van Zoönosen 2020 aan uw Kamer aan2, waarin de aangetroffen
zoönotische infecties overzichtelijk worden gerapporteerd. Ook gaan we in
op vogelgriep en de bestaande samenwerking tussen VWS en LNV in de
aanpak ervan. Tot slot willen we het bestaande zoönosenbeleid
versterken. Daartoe heeft het kabinet een expertrapport, het rapport
Bekedam, op laten stellen. In deze brief informeren wij uw Kamer over de
voortgang van de opvolging van de aanbevelingen uit dit rapport. Zo
doen we de toezegging aan uw Kamer gestand om voor het einde van dit
jaar hierover een voortgangsbrief te sturen (Handelingen II 2021/22, nr. 15,
item 6). Alle genoemde onderdelen in deze brief vormen mede inbreng
voor een nationaal actieplan zoönosen, waarmee we het zoönosenbeleid
willen versterken.
Er bestaat een sterke relatie tussen de keuzes die gemaakt moeten worden
in de versterking van het zoönosenbeleid en het nieuwe regeerakkoord.
Deze brief zal hier dan ook niet op vooruitlopen. Dat doet niet af aan de
urgentie die het kabinet voelt om het bestaande zoönosenbeleid te
1
2

kst-25295-1711
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

1

versterken. We werken daarom aan de voorbereidingen van een nationaal
actieplan zoönosen, zodat een nieuw kabinet slagvaardig van start kan. In
deze brief schetsen we welke stappen we hebben gezet in de opvolging
van de aanbevelingen van rapport Bekedam en welke partijen we hebben
betrokken.
Een stevig zoönosenbeleid is een belangrijke basis voor een goede
pandemische paraatheid. Het kabinet werkt aan de voorbereidingen van
een beleidsagenda pandemische paraatheid. Hierin schetsen we hoe een
goed voorbereide zorg en infectieziektebestrijding op een pandemische
uitbraak er uit moet zien én wat er nodig is om tijdens een uitbraak klaar
te staan, wendbaar te kunnen zijn en op te kunnen schalen. Zoönosen
vormen vanwege hun pandemisch potentieel onderdeel van deze
beleidsagenda. Een groot deel van de acties om het zoönosenbeleid aan
de humane kant te versterken wordt uitgevoerd binnen de beleidsagenda
pandemische paraatheid. Het nationaal actieplan zoönosen dat in nauwe
samenwerking tussen de Ministeries van VWS en LNV wordt opgesteld,
en de beleidsagenda pandemische paraatheid zijn daarmee onlosmakelijk
met elkaar verbonden. U wordt door het nieuwe kabinet geïnformeerd
over de beleidsagenda pandemische paraatheid (Kamerstuk 25 295,
nr. 1638).
Evaluatie SARS-CoV-2 bij nertsenbedrijven
De zoönose structuur3, die inmiddels tien jaar bestaat, regelt hoe humane
en veterinaire partijen gezamenlijk omgaan met zoönosen, van de eerste
signalen van potentiële zoönosen tot de crisisbesluitvorming op politiek
niveau bij een uitbraak. De zoönose structuur is gebaseerd op de reguliere
structuur voor humane infectieziekten. Bij crisisbesluitvorming op politiek
niveau heeft het Ministerie van VWS het voortouw. De Ministers van VWS
en LNV besluiten in goed onderling overleg en behouden daarbij hun
eigen beleidsverantwoordelijkheid, waarbij voor hen in alle gevallen de
volksgezondheid voorop staat.
Continu worden signalen uit monitoring en surveillance in binnen- en
buitenland opgevangen, geduid en beoordeeld of opschaling nodig is. Dat
laatste is eerder aan de hand geweest bij tularemie, Brucella canis bij
honden, tekenencephalitisvirus, seoulvirus bij ratten en meer recent het
westnijlvirus. De eerste keer dat de zoönose structuur geheel is
doorlopen, van het Signaleringsoverleg-Zoönosen (SO-Z), het
Outbreakmanagementteam-Zöonosen (OMT-Z) tot aan gezamenlijke
besluitvorming over een crisis door de Ministers van VWS en LNV, was bij
de uitbraak van SARS-CoV-2 bij nertsen.
Net als bij andere crises is ook de aanpak van de SARS-CoV-2 uitbraak bij
nertsen geëvalueerd. Daarbij is gekeken hoe is samengewerkt tussen de
beide ministeries en hoe de zoönose structuur heeft gefunctioneerd. Deze
evaluatie is uitgevoerd door het COT Instituut voor Veiligheids- en
crisismanagement. De blauwdruk voor de zoönose structuur vloeide voort
uit het Emerging Zoönosen-programma (EmZoo) uit 2010 en is vervolgens
aangepast naar aanleiding van de lessen zoals de Evaluatiecommissie
Q-koorts signaleerde. Het COT constateert dat deze lessen daadwerkelijk
een plek hebben gekregen binnen de zoönose structuur. Ook geeft het
COT aan dat de structuur zoals die bedacht is op papier voor het grootste
gedeelte gevolgd is in de praktijk. De zoönose structuur bood voordelen
ten aanzien van het bij elkaar brengen van humane én veterinaire
deskundigheid. Daarnaast was er een efficiënte samenwerking door een
duidelijke structuur met korte lijnen. De zoönose structuur bood houvast
3

https://www.onehealth.nl/over-one-health/zoonosenstructuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

2

en duidelijkheid voor de betrokkenen. De rol van de verschillende teams
en overlegvormen was helder en de betrokkenen wisten elkaar snel te
vinden bij nieuwe ontwikkelingen (zoals wetenschappelijke inzichten en
nieuwe besmettingen). Ook maakte de structuur het mogelijk om met
elkaar te anticiperen en na te denken over beheersmaatregelen. Het
bundelen van kennis bracht met zich mee dat maatregelen getoetst
konden worden en steeds konden worden aangepast naar mate de crisis
vorderde. Ons inziens komt daarmee naar voren dat de structuur zoals die
is opgezet heeft gewerkt en dat de samenwerking tussen de beide
departementen en andere betrokken partijen goed is verlopen.
Uiteraard zijn er punten voor verbetering en de aanbevelingen uit het
evaluatierapport nemen wij ter harte. Het COT beveelt aan om in een
vroeg stadium veterinair en humaan onderzoek te combineren. Bij het
epidemiologisch onderzoek, wat vrij snel na de eerste besmette nertsenbedrijven is ingesteld, waren naast veterinaire experts ook humane
deskundigen vanuit het Erasmus MC en de GGD betrokken. Het RIVM is
echter niet direct onderdeel geweest van het consortium. Betrokkenheid
van het RIVM zal in toekomstige situaties vroegtijdig worden geborgd.
Ook zullen we – in lijn met de aanbeveling van het COT – genomen
besluiten meer gestructureerd terugkoppelen aan de adviserende partijen
(het OMT-Z en het Bestuurlijk Afstemmingsoverleg – Zoönosen (BAO-Z))
zowel procesmatig als inhoudelijk, nu uit de evaluatie blijkt dat zij daar
meer behoefte aan hebben.
De huidige structuur en werkwijze voorziet daar nog niet structureel in en
wij gaan dit in overleg met deze partijen vormgeven.
Daarnaast wordt een beter zicht op naleving van maatregelen wenselijk
geacht. Daarvan moeten wij constateren dat daar lastig zicht op te krijgen
is. In deze situatie betrof dat het opvolgen van de hygiënemaatregelen
door medewerkers op de nertsenbedrijven, een verantwoordelijkheid van
de ondernemers en werknemers zelf. Het continu toezicht houden door de
NVWA op de betreffende sector door fysiek aanwezig te zijn is qua
capaciteit niet haalbaar, zeker niet in tijden van een uitbraak. In overleg
met de NVWA bezien wij wat mogelijk is om ten tijde van een uitbraak het
zicht op naleving van maatregelen te verbeteren.
Verder wordt om meerdere redenen aanbevolen dat de vraagstelling aan
het OMT-Z en de afspraken tussen OMT-Z, BAO-Z en ministeries aandacht
verdient. We pakken dit op zodat naar de toekomst toe de vraagstelling en
de advisering nog beter op elkaar aansluiten.
Het COT ziet het delen van (privacygevoelige) onderzoeksgegevens als
een knelpunt. De expertgroep zoönosen kwam tot eenzelfde aanbeveling
en dit punt komt hieronder bij de bespreking van de opvolging van haar
rapport aan de orde.
Tot slot worden aanbevelingen gedaan over het beter nadenken over de
impact van gemaakte scenario’s, het aandacht hebben voor de nafase van
de crisis en het updaten van het beleidshandboek crisisbesluitvorming en
crisiscommunicatie zoönose. Deze aanbevelingen pakken we op.
Staat van Zoönosen
Jaarlijks worden de zoönosen die voor Nederland van belang zijn in de
Staat van Zoönosen op een overzichtelijke wijze op een rij gezet door
RIVM, NVWA, GGD en WBVR. Bijgevoegd vindt u de Staat van Zoönosen
20204. De signalen over zoönosen vinden hun weg binnen de zoönose
structuur en er wordt, indien nodig, op geacteerd met maatregelen. De
Staat van Zoönosen behandelt elk jaar een thema. In het themahoofdstuk
van dit jaar wordt aandacht besteed aan de emerging zoonoses
(opkomende zoönosen) die voor Nederland van belang zijn. Emerging
4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

3

zoonoses zijn nieuwe of bekende zoönosen die plotseling kunnen
opduiken of waarvan het aantal besmettingen plotseling sterk toeneemt.
Zo komen onder meer vogelgriep en het tekenencephalitisvirus aan bod.
De COVID-19-pandemie en de uitbraak van het westnijlvirus in 2020 tonen
aan dat emerging zoonoses een risico vormen voor Nederland. In het
rapport gaat men in op de diverse maatregelen die de overheid neemt
tegen emerging zoonoses, zoals een zorgvuldige monitoring en meldingsplicht voor dit soort ziekten. Ook wordt ingegaan op drijvende krachten
die kunnen leiden tot deze emerging zoonoses. Een voorbeeld hiervan is
klimaatverandering.
Het rapport is op vrijdag 26 november gepresenteerd op het 15e Nationale
Zoönosensymposium dat werd georganiseerd door het RIVM en de
NVWA.
Vogelgriep
Met de aandacht voor zoönosen in het algemeen, en de huidige uitbraken
van vogelgriep in Nederland in het bijzonder, merken we dat er in de
maatschappij veel vragen leven omtrent de aanpak van de vogelgriep.
Ook in de Staat van Zoönosen 2020 wordt aandacht besteed aan
vogelgriep en de risico’s voor overgaan op de mens.
Nederland heeft ook dit seizoen weer te maken met diverse uitbraken met
hoogpathogene vogelgriep. Dit betekent dat grote aantallen dieren
moeten worden geruimd en het heeft een forse impact op houders en de
sector. Vogelgriep is ook een potentiële zoönose. Een effectieve aanpak is
onder andere gericht op het voorkomen van verspreiding tussen
pluimveebedrijven en zorgt ook voor het zo klein mogelijk houden van het
risico op overslaan naar de mens. Het kabinet neemt dit risico zeer
serieus.
Er wordt veel gedaan op het gebied van monitoring van zoönosen. Er is
een goedwerkende structuur waarin de Ministeries van VWS en LNV
samenwerken met relevante partijen om zoönosen vroegtijdig te
signaleren, te beoordelen en op te volgen waar noodzakelijk. Voor de zo
vroeg mogelijke detectie van vogelgriep is naast een wettelijke meldplicht
bij verschijnselen ook een early warning-programma van kracht. Bij
vastgestelde uitbraken op pluimveebedrijven worden de resultaten van
whole genome sequencing door het nationaal referentielaboratorium,
Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) doorgestuurd aan het RIVM
om te laten beoordelen op zoönotische eigenschappen. Mogelijke
signalen die wijzen op een humane besmetting worden direct onderzocht
en worden besproken in de zoönose structuur en indien nodig verder
opgevolgd. Het RIVM heeft de in Nederland circulerende hoogpathogene
vogelgriepvirussen eerder beoordeeld en het zoönotisch potentieel van
deze virussen -waaronder ook het huidige circulerende virus- als laag
beoordeeld. Maar ook indien er geen of weinig aanwijzingen zijn voor
zoönotische eigenschappen worden voorzorgsmaatregelen genomen. De
NVWA informeert de GGD welke personen, zoals pluimveehouders en
dierenartsen, intensief contact hebben gehad met (mogelijk) besmette
dieren. De GGD biedt deze personen virusremmers aan en informeert hen
over de risico’s en wat te doen bij klachten. Personeel dat door de NVWA
wordt ingezet bij de bestrijding, zoals ruimingsploegen, krijgen jaarlijks
het influenza-seizoensvaccin aangeboden. Daarnaast krijgen zij profylactische antivirale medicatie en moeten zij strikte bioveiligheidsprotocollen
volgen en gebruik maken van persoonlijke beschermingsmiddelen
(PBM’s).
Ook dode wilde vogels kunnen een risico betekenen, zij kunnen besmet
zijn met het vogelgriepvirus. Daarom is het algemene advies om dode
vogels niet aan te raken en vindplekken te melden. Op de website van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

4

NVWA staat waar deze melding gedaan kan worden. Ook zijn hier
protocollen te vinden voor de omgang met dode wilde vogels. Daarnaast
worden provincies en bijvoorbeeld Rijkswaterstaat geïnformeerd over de
risico’s en de omgang met dode vogels. Met deze maatregelen zorgen we
ervoor dat we bij het aantreffen van een eventuele zoönotische vogelgriepvariant het risico op besmetting van vogels op mensen zo klein als
mogelijk houden.
Met deze brief informeren we uw Kamer tevens over enkele recente
ontwikkelingen op het vogelgriepdossier, waarbij we ook het RIVM
hebben betrokken.
Rapport EFSA en ECDC
De European Food Safety Authority (EFSA) en het European Centre for
Disease Control (ECDC) hebben op 21 december een wetenschappelijk
rapport gepubliceerd over vogelgriep5. In dit rapport wordt een overzicht
gegeven van de vogelgriepsituatie binnen en buiten Europa van
16 september 2021 tot en met 8 december 2021 en er worden diverse
aanbevelingen geformuleerd.
Aanpassing zoönotisch risico
De EFSA en het ECDC concluderen dat het zoönotisch risico van HPAI
besmetting voor het algemene publiek wordt aangepast van «zeer laag»
naar «laag». Voor mensen die beroepsmatig in contact komen met
pluimvee wordt het zoönotisch risico aangepast van «laag» naar «laag tot
gemiddeld». De risicobeoordeling is gebaseerd op de kans op besmetting
en de ernst van het verloop van een besmetting bij de mens. De bevindingen uit het rapport zijn signalen die we serieus nemen. Tegelijkertijd
wordt opgemerkt dat er een hoge mate van onzekerheid is vanwege de
grote diversiteit en mutaties in circulerende vogelgriepvirussen in wilde
vogels.
Aanbevelingen
In het rapport wordt een aantal aanbevelingen gegeven, onder meer
toegespitst op de bijgestelde zoönotische risicobeoordeling. Het overgrote
deel van deze aanbevelingen wordt in Nederland al opgevolgd. Zo
worden nu al standaard de meest stringente maatregelen getroffen om
bijvoorbeeld ruimingspersoneel te beschermen tegen vogelgriep. Andere
aanbevelingen zien toe op maatregelen omtrent de jacht; in Nederland
geldt, in lijn met de adviezen, een jachtverbod in beperkingszones rondom
een vogelgriepuitbraak. Er worden ook diverse aanbevelingen geformuleerd omtrent bioveiligheidsmaatregelen die in lijn zijn met het staande
beleid in Nederland, zoals hygiënemaatregelen. Ook de manier waarop in
Nederland wordt geruimd en de manier waarop verdenkingen van
vogelgriep worden gemeld zijn conform de adviezen. Een klein aantal
aanbevelingen uit het rapport vergt een nadere bestudering. Wij zullen
deze aanbevelingen nader bestuderen en kijken of aanpassing van beleid
nodig is.
Vos met vogelgriep
Begin deze maand is een vos met afwijkend gedrag gevonden in Dorst
(gemeente Oosterhout). De vos vertoonde hersenverschijnselen en is
vervolgens geëuthanaseerd en onderzocht door Wageningen Bioveterinary Research (WBVR). Uit dat onderzoek is gebleken dat de vos besmet
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

5

was met vogelgriep, serotype H5N1. Uit een analyse van het RIVM naar
zoönotische factoren is gebleken dat de samenstelling van het virus heel
erg lijkt op het virus dat bij wilde vogels en pluimvee is gevonden in
2020–2021. Het in de vos aangetroffen virus blijkt zich beter te hebben
aangepast aan zijn gastheer, maar er zijn geen directe veranderingen
geconstateerd die wijzen op een mogelijke transmissie naar de mens. Het
zoönotisch risico wordt door het RIVM als laag tot gemiddeld beoordeeld,
in lijn met de risico inschatting in het recente EFSA/ECDC rapport voor
H5Nx virussen. Daarin wordt het zoönotisch risico voor algemeen publiek
als laag beoordeeld en voor mensen die beroepsmatig in contact komen
met mogelijk besmette dieren als laag tot gemiddeld.
Wel geeft dit signaal volgens het RIVM reden voor alertheid bij het
aantreffen van vossen en andere zoogdieren met hersenverschijnselen,
waarbij sprake kan zijn met een infectie met HPAI. Zo kan worden
onderzocht waaraan de dieren zijn gestorven of hebben geleden. Mocht er
vogelgriepvirus worden gevonden kan zo worden gemonitord of het
varianten betreft die mogelijk beter aangepast zijn aan zoogdieren. Via de
website van Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) kunnen dode
zoogdieren zoals vossen en marterachtigen gemeld worden.
Klinische controle voorafgaand aan transport
Sinds oktober circuleert een H5N1 variant, die in oktober met wilde vogels
uit Rusland is binnengekomen. Transport van levende vogels en de
werkzaamheden rond deze transporten zijn een risico voor verspreiding
van het vogelgriepvirus. Dit geldt met name bij vervoer van levend
pluimvee tussen bedrijven, maar ook bij vervoer naar de slacht. Dit is
evenzeer relevant voor de huidige H5N1 variant. Vogels vertonen niet
altijd even duidelijke symptomen bij een besmetting. Met een klinische
controle voorafgaand aan het laden en het vervoer van hoenderachtigen,
eenden en ganzen naar een locatie waar ze worden gehouden kunnen
verschijnselen mogelijk eerder herkend worden, voordat het vervoer heeft
plaatsgevonden. Dit verlaagt het risico op verdere verspreiding. Tevens
wordt de maatregel ingevoerd dat voorafgaand aan vervoer van eenden
of kalkoenen naar een slachthuis een klinische inspectie, met gunstige
resultaat, door een dierenarts vereist is.
Opvolging rapport Bekedam
Op 6 juli jl. hebben wij uw Kamer het rapport Zoönosen in het vizier
aangeboden, voorzien van een eerste appreciatie (Kamerstuk 25 295,
nr. 1357). Het rapport, opgesteld door een expertgroep onder voorzitterschap van de heer drs. H.J. (Henk) Bekedam, bevat aanbevelingen in de
breedte van volksgezondheid, veterinaire volksgezondheid en omgeving.
Op 8 november hebben wij antwoord gegeven op uw schriftelijke vragen
bij het rapport (Kamerstuk 25 295, nr. 1517) en op 11 november jl. hebben
dhr. Bekedam en dhr. Stegeman (vicevoorzitter expertgroep) op uitnodiging van uw Kamer het rapport nader toegelicht in een technische
briefing. Hieronder beschrijven we de voortgang op de opvolging van dit
rapport.
Het kabinet maakt een gedetailleerde analyse van de bestaande instrumenten en weging van de risico’s en is hierover in gesprek met betrokken
partijen. Er is gesproken met vertegenwoordigers van de diersectoren, de
NVWA, het RIVM, het IPO, de VNG en GGD GHOR NL over de aanbevelingen. Deze partijen onderschrijven het belang van het rapport en willen
meedenken en bijdragen. Zo zullen we de weging en analyse verder
vormgeven. Dit moet leiden tot concrete stappen die wij de komende
jaren samen met onder andere de genoemde partijen extra zetten om het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

6

zoönosenbeleid in Nederland te versterken. Deze stappen zullen worden
vastgelegd in het vorm te geven nationaal actieplan.
Volksgezondheid en de verbinding met beleidsagenda pandemische
paraatheid
De aanbevelingen zijn erop gericht om het ontstaan en de verspreiding
van zoönosen zo veel mogelijk te voorkomen. De volksgezondheid staat
daarbij, zoals altijd, voorop. Op het gebied van de volksgezondheid bevat
het rapport een aantal aanbevelingen die verspreiding van zoönosen zo
veel mogelijk moeten voorkomen en ingrijpen snel mogelijk maken door
versterking van monitoring en surveillance en door de uitwisseling van
gegevens te verbeteren. Partijen als RIVM, GGD GHOR NL en NVWA
onderschrijven de noodzaak hiervan.
In de brief van 6 juli jl. hebben we aangegeven welke aanbevelingen al in
gang zijn gezet in het kader van COVID-19 en waar we op voortbouwen.
Het gaat hier onder andere om rioolwatersurveillance, die voor de
monitoring van SARS-CoV-2 is geïntensiveerd. In de loop van 2020 is het
rioolwateronderzoek steeds verder uitgebreid. Sinds 7 september worden
alle ruim 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland bemonsterd.
We onderzoeken met het RIVM hoe rioolwatersurveillance breder ingezet
kan worden in het kader van pandemische paraatheid, zodat we een
verwekker in een vroeg stadium signaleren en verspreiding in kaart
brengen. Het RIVM voert een literatuurstudie uit en verkent de uitvoerbaarheid en ethische aspecten van de mogelijke toepassingen van een
verbreding. In aanvulling daarop zal het RIVM de komende maanden een
aantal pilots uitvoeren voor het meten van andere gezondheidsdeterminanten dan SARS-CoV-2 in rioolwater. De lessen die geleerd worden uit
deze pilots zullen gebruikt worden bij de verbreding.
Daarnaast noemden we in juli de uitbreiding van het aantal huisartsenpraktijken dat deelneemt aan de respiratoire surveillance (Nivelpeilstations), wat gaat over de monitoring in de eerste lijn bij huisartsen.
Inmiddels zijn hier ook stappen in gezet. We hebben verzocht de respiratoire surveillance van de peilstations structureel uit te breiden van 40 naar
ongeveer 120 peilstations. Met meer deelnemende huisartsenpraktijken
verspreid over het land is er een meer representatief systeem voor
monitoring van virussen die luchtweginfecties veroorzaken, inclusief
karakterisering van de virussen voor variantdetectie en monitoring van
vaccineffectiviteit. In het kader van pandemische paraatheid kan een
dergelijk fijnmazig netwerk van peilstations (ongebruikelijke) oplevingen
van specifieke virussen die respiratoire klachten veroorzaken tijdig
detecteren. Het RIVM zal daarnaast een analyse doen over de vraag of het
van belang is dit monitoringssysteem uit te breiden voor andere dan
specifiek virussen die luchtweginfecties veroorzaken.
Maar ook de surveillance vanuit ziekenhuizen moet beter, zodat we bij
patiënten die opgenomen zijn in het ziekenhuis niet alleen inzetten op
behandeling, maar ook in het kader van de publieke gezondheid bekijken
of er sprake is van mogelijke verheffingen van infectieziekten. Het RIVM
heeft inmiddels een plan in ontwikkeling om SARI-surveillance (severe
acute respiratory infections) op de intensive care structureel vorm te
geven. Deze aanbevelingen worden opgepakt in het bredere kader van de
beleidsagenda pandemische paraatheid, die u van het nieuwe kabinet
ontvangt. Het kabinet vindt het belangrijk om preparatie en responsesystemen zoveel mogelijk «generiek» op te zetten, en geen aparte systemen
voor zoönosen te creëren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

7

Verder betreft een belangrijke aanbeveling het bevorderen van de
zoönosegeletterdheid, dus het verhogen van het bewustzijn en kennis van
de risico’s op zoönosen bij zowel betrokken partijen als het algemene
publiek. Samen met het RIVM en NVWA wordt bekeken wat de huidige
kennis, percepties en (informatie)behoeften zijn met betrekking tot
zoönosen bij het publiek en betrokken partijen, welke zoönosen prioriteit
vragen en wordt in kaart gebracht wat er al aan communicatie rondom
zoönosen wordt gedaan en wat de lacunes zijn. Het is daarbij gewenst om
de verschillende doelgroepen in kaart te brengen (o.a. burgers, internationale reizigers, artsen, dierenartsen, apotheken, dierhouders met een
publieksfunctie zoals kinderboerderijen), en vervolgens te onderzoeken en
bepalen welke communicatiemiddelen en -kanalen het best gebruikt
kunnen worden met de juiste (kern)boodschap om de diverse
doelgroepen te bereiken. Zorgvuldige communicatie naar en tussen
doelgroepen zoals betrokken partijen en burgers speelt een belangrijke
rol: heldere afspraken in de communicatie dragen bij aan uniforme en
eenduidige doelgroepcommunicatie. Ook GGD-en spelen hierbij een
belangrijke rol in de regio. GGD-en kunnen hieraan onder andere
bijdragen door in te zetten op gezamenlijke scholing van huisartsen en
dierenartsen, zodat er meer bekendheid komt over zoönosen, zodat deze
beroepsgroepen zich bewust beter zijn van een (tijdige) melding bij de
GGD of de NVWA.
Daarnaast onderstreept het RIVM het belang van de aanbeveling over een
goede uitwisseling van gegevens, met daarbij aandacht voor de privacywetgeving. Het RIVM onderschrijft vanuit de One Health gedachte dat
kennis-, monster- en data-uitwisseling tussen veterinaire en humane
instituten essentieel is. GGD-en kunnen hieraan bijvoorbeeld bijdragen
vanuit hun praktijkervaring met uitbraken, waar zij als verbindende factor
tussen ketenpartners praktische oplossingen hebben gevonden voor het
omgaan met privacy-waarborgen. Ook onderschrijft het RIVM het belang
om in het kader van de One Health aanpak de aansluiting en integratie
van humane met veterinaire gegevens en surveillance-data goed te
maken.
In de beleidsagenda pandemische paraatheid zal nader ingegaan worden
op ICT, data en informatiemanagement in het domein van infectieziektebestrijding (IZB). Hier hoort naar verwachting ook (onder meer) bij dat wordt
beheerst toegewerkt naar optimale uitwisseling en hergebruik van data
zodat de juiste informatie op het juiste moment op de juiste plek
beschikbaar is. Daarbij hoort ook het verbeteren van kaders en afspraken
voor het regulier delen van (zorg)data en metadata tussen de betrokken
stakeholders in de keten van de infectieziektebestrijding. Dit is in het
bijzonder van belang in de context van een pandemische uitbraak, zodat
(onnodige) terughoudendheid in het delen van data wordt voorkomen en
(ervaren) barrières vooraf al zijn weggenomen. Dit vergt een analyse van
het samenspel tussen verschillende relevante wettelijke kaders waaronder
de AVG, de Wpg en de Wet dieren. Op basis hiervan wil het kabinet
scherpstellen wat voor de betrokken stakeholders in de IZB-keten in iedere
fase van de bestrijding – zowel endemisch als pandemisch – mogelijk en
noodzakelijk is wat betreft het uitwisselen van gegevens.
Daarnaast werkt het kabinet ook aan het verkleinen van risico’s op het
ontstaan en de verspreiding van zoönosen, binnen de andere twee pijlers
van het zoönosenbeleid: veterinaire volksgezondheid en de gezondheid
van de leefomgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

8

Veterinaire volksgezondheid
Daar waar direct of indirect contact is tussen mens en dier bestaat een
bepaald risico op de overdracht van een zoönose, ziekteverwekkers
beperken zich niet allemaal tot eenzelfde diersoort. In de meeste gevallen
betreft het incidentele overdracht en vindt er vervolgens geen
verspreiding plaats van mens tot mens. Toch kan iemand ook door
incidentele overdracht (ernstig) ziek worden. Het is van belang om bewust
te zijn van het risico op zoönosen bij het houden van en samenleven met
dieren, of dit nu dieren zijn in de veehouderij, gezelschapsdieren of wilde
dieren. Maar het stopt niet bij bewustzijn, er kan veel gedaan worden om
deze risico’s te verkleinen en beheersen. Dit vereist een One Healthaanpak, waarbij partijen uit het veterinaire en humane domein
gezamenlijk optrekken en vraagstukken adresseren. Een voorbeeld
hiervan is een goede monitoring en surveillance. Uit de gesprekken met
RIVM, GGD GHOR NL, NVWA, de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD),
het Dutch Wildlife Health Centre (DWHC) en diersectoren komt dit aspect
ook naar voren. Al deze partijen doen al veel en samen zullen we kijken
waar het bijeenbrengen en de versterking van de bestaande monitoring
mogelijk is. Ook hier zal het delen van informatie en de privacybeperkingen die hierbij kunnen spelen, worden geadresseerd.
In Nederland worden veel landbouwhuisdieren gehouden. Zoals de
expertgroep ook aangeeft is het gezondheidsniveau hoog en is de
afgelopen decennia fors geïnvesteerd in preventie, monitoring en
bestrijding en beheersing van dierziekten en zoönosen in de veehouderij.
De expertgroep doet vervolgens diverse aanbevelingen op het gebied van
de veehouderij. Sommige zijn eenvoudig op te volgen, waar andere
complex zijn of nader onderzoek behoeven. Het kabinet pakt de opvolging
van al deze aanbevelingen integraal aan en zal in de uitwerking nauw
afstemmen met stakeholders, zoals diersectoren, provincies en
gemeenten, NVWA en RIVM.
In onze brief van 6 juli jl. hebben wij al enkele eerste stappen aangekondigd. Zo heeft de expertgroep zoönosen aanbevelingen gedaan
modellen te gebruiken om de dichtheid en omvang van bedrijven te
schatten, waarbij uitgebreide transmissie van zoönosen tussen bedrijven
mogelijk is en de dichtheid vervolgens zodanig terug te brengen dat die
uitgebreide transmissie verhinderd wordt. Het kabinet heeft geconcludeerd dat het risico op de verspreiding van zoönosen een extra en
belangrijke reden is om zorgvuldig te kijken naar de inpassing van de
veehouderij in het landelijk gebied. Zoönosen is daarmee een relevante
factor die mee dient te worden genomen de integrale gebiedsgerichte
aanpak in het kader van stikstof, water en klimaat. In het kader van deze
aanbevelingen hebben we aangegeven epidemiologische modellen door
te laten ontwikkelen om de mate van transmissie van zoönosen te
berekenen bij verschillende bedrijfsdichtheden en groottes van bedrijven.
Ten behoeve hiervan vragen we humane en veterinaire experts eerst de
bestaande kennis over transmissie tussen bedrijven in kaart te brengen.
De vraagstelling wordt nu aan experts voorgelegd ter beantwoording. De
experts wordt gevraagd bestaande modellen, kennis en ervaring te
inventariseren en te beoordelen door aan te geven welke factoren invloed
hebben op die transmissie. Op basis van de antwoorden zal bekeken
worden of en waar aangrijpingspunten liggen om de risico’s op de
verspreiding van dierziekten en zoönosen tussen veehouderijen in
Nederland te verkleinen. De antwoorden op deze vraagstelling zullen naar
verwachting binnen vijf maanden beschikbaar zijn.
De expertgroep vestigt in haar rapport ook aandacht op influenza bij
varkens. Binnen de zoönose structuur is hierover al eerder gesproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

9

Inmiddels heeft het RIVM voorgesteld om een achtergrondsurveillance op
te zetten om zicht te krijgen op de mogelijke influenza-typen die in de
Nederlandse varkenshouderij circuleren. De achtergrondsurveillance is
bedoeld om influenza-typen die voorkomen op varkensbedrijven te
kunnen vergelijken met typen die in de humane diagnostiek worden
gevonden en niet om influenza bij varkens te monitoren. Op deze manier
kunnen vroegtijdig trends worden waargenomen en indien nodig kan dan
meer onderzoek plaatsvinden ook in relatie tot typen of mutaties die bij
mensen worden gezien. Het RIVM is gevraagd een plan van aanpak voor
deze surveillance te maken.
Ook is in de brief van 6 juli ingegaan op zoönose-risico’s van markten en
beurzen met dieren. Zoals al aangegeven in de beantwoording van de
technische vragen over het rapport Bekedam vinden in Nederland geen
markten met dieren plaats in de zin van «wetmarkets», waar uit het wild
afkomstige dieren worden verhandeld als voedsel. De expertgroep
Bekedam wijst met name naar deze traditionele voedselmarkten als het
gaat om risico’s voor het ontstaan en mogelijke grootschalige
verspreiding van zoönosen. Daarom heeft Nederland tijdens de World
Health Assembly (WHA) van dit jaar aandacht gevraagd voor die
zoönoserisico’s van traditionele voedselmarkten. De WHO heeft toegezegd
dit onderwerp op de Executive Board Meeting van januari 2022 te
agenderen.
In Nederland vinden wel beurzen en markten met dieren plaats waar
dieren tentoon worden gesteld of worden verhandeld door liefhebbers,
om ze te houden als gezelschapsdier. Op deze beurzen kunnen ook uit het
wild afkomstige dieren voorkomen. Het kabinet zal een verkenning laten
uitvoeren naar de risico’s van beurzen met dieren. De opdracht voor deze
analyse wordt extern uitgezet. Het doel is een inhoudelijke risicoanalyse te
laten opstellen, waarbij naast risico’s op zoönosen ook zal worden
gekeken naar de risico’s op het gebied van dierenwelzijn en diergezondheid. De analyse richt zich op het in beeld brengen van de huidige
situatie. Daarbij wordt onder andere in kaart gebracht welke diersoorten
aanwezig zijn, wat hun herkomst is en onder welke omstandigheden ze
worden gehouden op een beurs. Vanuit deze analyse zal het kabinet
bezien welke maatregelen eventueel noodzakelijk zijn om de risico’s ten
aanzien van zoönosen, diergezondheid en dierenwelzijn te verkleinen.
Hierbij wordt ook gekeken naar de mogelijkheden van een verbod op de
handel of het tentoonstellen van bepaalde diersoorten. Naast deze
analyse zal samen met de NVWA worden beoordeeld of en hoe, met het
bestaande instrumentarium in de Wet Dieren, het huidige toezicht kan
worden versterkt. Op deze wijze geeft het kabinet uitvoering aan de motie
van de leden Beckerman (SP) en Wassenberg (PvdD) (Kamerstuk
35 925 XIV, nr. 39). Het importeren vanuit derde landen, en vervolgens
tentoonstellen of verhandelen van dieren die uit het wild afkomstig zijn
betekent een bepaald risico voor de introductie van zoönosen. Het kabinet
zal daarom binnen de EU aandacht vragen voor deze risico’s en actief
pleiten voor een verbod op import van uit het wild gevangen dieren.
Illegale handel in (beschermde) diersoorten is altijd onacceptabel en een
bedreiging voor de biodiversiteit. Zoals aangegeven in antwoorden op de
technische vragen over het rapport Bekedam wordt hier streng op
gehandhaafd in nauwe samenwerking met Nederlandse, Europese en
internationale partners. Ook werkt Nederland in dat verband samen op het
gebied van het opsporen van illegale handel zoals in de internationale
operatie Thunder 20216. De expertgroep adviseert om te zorgen dat er
6

Honderden dieren in beslag genomen tijdens actie tegen wildlife crime | Nieuwsbericht |
NVWA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

10

voldoende capaciteit bestaat om de internationale handel in (exotische)
dieren te controleren en om de illegale dierenhandel op te sporen en aan
te pakken. Samen met de partners zal onderzocht worden of de huidige
capaciteit voldoende is en waar eventueel meer capaciteit nodig is.
Leefomgeving
De groeiende wereldbevolking en toenemende welvaart heeft geleid tot
ingrijpende veranderingen van landschappen wereldwijd en een afname
van de biodiversiteit. De expertgroep schrijft dat de relatie tussen
biodiversiteit en het zoönoserisico complex is. Het is echter wel duidelijk
dat ontbossing en andere veranderingen in landgebruik aanleiding
kunnen geven tot een verhoogd zoönoserisico, onder meer doordat
mensen door deze activiteiten het leefgebied van dieren binnendringen en
daardoor de kans op besmetting met zoönotische ziektekiemen toeneemt.
Het kabinet vindt het van groot belang om het verlies aan biodiversiteit
wereldwijd een halt toe te roepen en op deze wijze onder andere het risico
op het ontstaan en verspreiden van zoönosen tegen te gaan. In de context
van het wereldwijde Biodiversiteitsverdrag (CBD) zijn op dit moment
onderhandelingen gaande over het Global Biodiversity Framework (GBF)
dat moet leiden tot het voorkomen van verdere achteruitgang en
ontwikkeling van de biodiversiteit en duurzaam landgebruik. De inzet van
Nederland is om een ambitieus GBF tot stand te brengen dat uitvoerbaar
en controleerbaar is. Ook zet Nederland zich nationaal en internationaal in
voor bosbehoud en bosherstel7. Tijdens de klimaattop in Glasgow zijn
internationale afspraken gemaakt om ontbossing een halt toe te roepen.
Ook binnen Nederland werken Rijk en provincies eraan om de achteruitgang van de biodiversiteit te keren. In het uitvoeringsprogramma
natuur wordt gewerkt aan natuurherstel én wordt een agenda natuurinclusief opgesteld waarin voor de langere termijn de ambities en kansen
voor een natuurinclusieve samenleving in beeld worden gebracht, met
versterkte aandacht voor de natuur in onze nabije omgeving, zowel
binnen als buiten natuurgebieden. Veranderingen in landgebruik kunnen
leiden tot een verstoring van ecosystemen, waardoor de balans tussen
verschillende diersoorten verschuift, met een verhoogde overdracht van
ziektekiemen als mogelijk gevolg. Daarom adviseert de expertgroep om
de effecten op het zoönoserisico te monitoren bij veranderingen in het
landschap. Omdat provincies verantwoordelijk zijn voor het natuurbeleid,
waaronder natuurontwikkeling, is de Minister van LNV met het IPO in
gesprek om te bezien hoe er bij provincies aandacht gevraagd kan worden
voor bewustwording en handelingsperspectief als het gaat om zoönoserisico in relatie tot natuurontwikkeling. Om bij toekomstige ruimtelijke
ontwikkelingen een inschatting te kunnen maken van het zoönoserisico en
dit te kunnen meewegen in de besluitvorming, is het noodzakelijk om in
beeld te hebben welke diersoorten in Nederland een verhoogd risico met
zich meedragen op het overbrengen van zoönosen en deze populaties
goed te monitoren, zowel wat betreft populatie-aantallen als de aanwezigheid van ziektekiemen. De expertgroep doet meerdere aanbevelingen
op het gebied van monitoring van wilde dieren en vectoren. De kerncomponenten voor zowel monitoring van soorten als surveillance van ziekten
zijn al aanwezig in Nederland. Van belang is een nauwe samenwerking en
uitwisseling van informatie tussen de verschillende instellingen die een
rol hebben in surveillance van ziekten (dier of mens), en instellingen met
kennis van ecologie van soorten. Samen met het RIVM en de relevante
kennisinstituten zal worden onderzocht wat er nodig is om monitoring te
versterken en zo te komen tot een zo effectief mogelijke surveillance van
ziekten in wilde dieren.
7

zie ook Kamerstukken 30 196 en 31 793, nr. 708 en Kamerstuk 35 570 XVII, nr. 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

11

Internationaal
De acties die wij nationaal in gang zetten ontslaan ons niet van internationale inzet. De expertgroep wijst erop dat de kans het grootst is dat een
volgende grote zoönosenuitbraak in het buitenland begint, en adviseert
daarom aan te sluiten bij internationale inspanningen op het gebied van
One Health. Naast onze nationale inspanningen zullen wij er dus ook
stevig op inzetten dat de aanpak van zoönosen hoog op de internationale
agenda blijft staan.
Op het gebied van intensivering van de internationale samenwerking
wordt gewerkt aan de Nederlandse aansluiting bij verschillende Europese
gezondheids- en onderzoekprogramma’s zoals de deelname aan de EU
Joint Action Surveillance, dat lidstaten moet helpen bij het implementeren
van een Europees gedigitaliseerd integraal surveillancesysteem, en de
deelname aan de One Health European Joint Programme (2018–2023), om
de onderzoeksagenda’s en prioriteiten op het gebied van zoönosen,
antimicrobiële resistentie en emerging threats (opkomende bedreigingen)
in de EU beter af te stemmen. Ook hebben gesprekken plaatsgevonden
met andere internationale onderzoeksinitiatieven zoals PREZODE. Ten
slotte zijn er verkennende gesprekken gestart met de WHO om na te gaan
hoe Nederland de initiatieven van de Tripartite (WHO, FAO en OIE) en
UNEP om zoönosen te voorkomen beter kan ondersteunen. Bijvoorbeeld
door middel van actieve deelname aan de relevante netwerken, het delen
van kennis en expertise, detacheringen of andere ondersteuning bij de
implementatie van adviezen. Deze gesprekken zullen ook met FAO, OIE en
UNEP worden gevoerd.
Nederland heeft steun uitgesproken voor het opstellen van een pandemieverdrag (Kamerstuk 35 570 XVI, nr. 192 en Kamerstuk 25 295, nr. 1357) en
het belang van een Global Action Plan waarin landen worden opgeroepen
tot het opstellen van nationale actieplannen waarin het belang van
preventie van zoönosen wordt uitgesproken.
Recent hebben de WHO, FAO en OIE (Tripartite) aangekondigd in
samenwerking met UNEP te zullen werken aan de ontwikkeling van een
Global Plan of Action for One Health. Nederland verwelkomt deze inzet,
omdat afstemming van internationaal beleid op dit terrein van belang is
voor een goede aanpak van zoönosen.
Nationaal actieplan zoönosen
De evaluatie van de aanpak van SARS-CoV-2 bij nertsenbedrijven, het
rapport Zoönosen in het vizier en onze internationale inzet bieden de basis
voor de versterking van ons zoönosenbeleid. De aanbevelingen uit beide
rapporten nemen we als concrete acties op in een nationaal actieplan
zoönosen voor de jaren 2022–2025, net als onze internationale ambities.
Partijen met een rol of verantwoordelijkheid in het voorkomen en
bestrijden van zoönosen worden de komende periode nadrukkelijk
betrokken bij het opstellen van het actieplan. Het is goed op te merken dat
partijen zeer bereid zijn om mee te denken of mee te werken in het
vormgeven van het versterkte beleid. Wij zien de versterking van het
zoönosenbeleid als een belangrijke pijler van de beleidsagenda pandemische paraatheid. We zullen het nationaal actieplan zoönosen en de
beleidsagenda pandemische paraatheid dan ook in samenhang blijven
bezien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

12

Met deze brief hebben we de bouwstenen voor een nationaal actieplan
zoönosen geschetst. Het is nu aan een nieuw kabinet om het actieplan
verder vorm te geven, vast te stellen en ten uitvoer te brengen.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1711

13