Factsheets Renovatie Binnenhof
17 november 2015

Onderwerpen:

1.

Nut en noodzaak renovatie………………………………………….. pag. 2

2.

Brandveiligheid……………………………………………………………… pag. 5

3.

Reikwijdte renovatie………………………………………………………pag. 7

4.

Inzicht in de kostenopbouw ………………………………………… pag. 12

5.

Planning………………………………………………………………………… pag. 18

6.

Tijdelijke huisvesting…………………………………………………… pag. 22

7.

Onderhoud……………………………………………………………………. pag. 24

8.

Omgeving……………………………………………………………………… pag. 26

9.

Feiten en cijfers……………………………………………………………. pag. 28

Factsheets renovatie Binnenhof

1

1. Nut en noodzaak renovatie
Kernboodschap
•
•

Het Binnenhofcomplex voldoet niet meer aan wet- en regelgeving en het herstel van
gebreken is noodzakelijk.
Na de renovatie zal het monument zeker 25 jaar weer intensief gebruik aan kunnen (24 uur
per dag, zeven dagen in de week) door organisaties met complexe eisen.

Toelichting
De inventarisatie van noodzakelijk onderhoud laat zien dat in alle gebouwen groot onderhoud nodig is
om, zonder hinder, gebruik van het Binnenhof te continueren en de monumentale status van het
complex te beschermen. Installaties zijn overal, ook in het nieuwste deel van de Tweede Kamer uit
1992, aan het einde van hun technische levensduur. Dat betekent dat ze ‘op’ zijn en met lapmiddelen
in bedrijf worden gehouden. Reserveonderdelen zijn moeilijk of niet meer te krijgen. De kans op uitval
is dus groot en neemt met de jaren toe. Dit geldt onder meer voor vrijwel alle liften en roltrappen, de
klimaatbeheersing en elektrische systemen. Het belang van een ongestoorde bedrijfsvoering en de
veiligheid is hier dan ook direct in het geding. Onderzoek naar het bouwkundig casco geeft aan dat
ook daken, gevels, kozijnen en vloeren veel gebreken hebben. Duidelijk is daarmee dat bijvoorbeeld
alle dakbedekkingen geheel vervangen moeten worden, de dakconstructie boven de plenaire zaal van
de Eerste Kamer constructief aangepast moet worden en rotte goten en dakkapellen vervangen
moeten worden.
De brandveiligheid van de monumentale panden is onvoldoende. Als er brand uitbreekt, kunnen
mensen veilig vluchten, maar zijn de monumentale gebouwen verloren. De brandcompartimentering,
d.w.z. de brandscheidingen in en tussen de diverse gebouwdelen, voldoet niet altijd aan de
regelgeving. Het risico dat er brand uitbreekt is op zichzelf relatief klein, maar neemt toe, onder meer
door de combinatie van bouwkundige en technische gebreken. Zo kan door lekkage kortsluiting
ontstaan in ruimten met open en bloot liggende bedrading en apparatuur. Ook de kabels in overvolle
kabelgoten kunnen oververhit raken. Op de meeste plaatsen ontbreekt bovendien
brandcompartimentering. Op dit moment voldoen de brandbestrijdingsmiddelen en brandmelding nog
wel (er wordt regelmatig getest) maar ze zijn deels verouderd en zullen in het renovatieproject
vervangen moeten worden. Zie ook 2. Brandveiligheid.
Op dit moment wordt het uitvoeren van (onderhouds)werkzaamheden beperkt door de aanwezigheid
van asbest in verschillende delen van de panden. Overigens blijkt uit een inventarisatie dat het
aanwezige asbest momenteel geen gevaar oplevert voor de gezondheid van medewerkers of
bezoekers. Om de renovatiewerkzaamheden uit te kunnen voeren is algehele asbestsanering
noodzakelijk. De eisen waaraan asbestsanering moet voldoen maken dat het te saneren gebied geheel
ontruimd moet zijn en zien ook toe op de veiligheid van werken in de omgeving. Asbestsanering in
bewoonde staat is daardoor grotendeels onmogelijk.
Ook op ICT-gebied zijn de huidige voorzieningen aan het einde van hun Latijn en in feite
achterhaald. De overvolle kabelgoten en soms gebrekkige patchruimten (de ruimte waar de ICT
bekabeling via de patchkasten wordt verdeeld) en computerruimten bieden geen structurele
uitbreidingsmogelijkheden meer.

Factsheets renovatie Binnenhof

2

De afgelopen jaren zijn, hangende de renovatie en aanvullend op het dagelijks onderhoud, steeds
vaker tijdelijke herstelmaatregelen getroffen. Hiermee wordt voorkomen dat het parlementaire
proces wordt verstoord. Totdat wordt gerenoveerd zijn, mede vanwege de ouderdom van de
installaties, in toenemende mate tijdelijke maatregelen nodig. Dit is kostbaar. Garantie op een
ongestoorde bedrijfsvoering is dan nog niet te geven.
In de periode september 2014 tot oktober 2015 zijn voor ca € 4,5 mln. een aantal werkzaamheden
uitgevoerd. Het betreft de volgende werkzaamheden:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Asbestinventarisatie Binnenhof
Sanering Asbest (TK Koloniën)
Sanering Asbest (AZ)
Brandveiligheidsvoorzieningen Perstoren T;
Aanpassing sturingen Brandmeldinstallaties TK
Blusgasinstallaties aanpassen
Veilig Werken op Hoogte
Verwijderen tegels gevel Hotel
Veiligheidsfolie ramen Hotel
Aanpassingen buffet restaurant
Vervangen Dieselopslag TK
Liften TK
Aanpassingen Sprinklerinstallatie TK
Aanpassingen computercentrum TK
Uitbreiding koeling diverse patchruimten
Vervangen schuifdeur hoofdentree TK
Natuursteen vervangen / repareren balie TK
Herstellen stoelen publieke tribune
Vervangen diverse koelmachines (gebouw Hotel, keukenapparatuur etc)
Vervangingen geluidsinstallatie Plenaire Zaal
Herstellen voegen Schepelhal en Statenpassage
(deel) vervanging regeltechniek (restaurants, perstoren, stadsverwarming)
Aanbrengen swill installatie (verwerking etensresten)
Buitenschilderwerk Koloniën
Vervanging zonwering entree Lange Poten.

Boekje ‘Overzicht gebreken Binnenhof’
Om de noodzaak van renovatie te begrijpen, wordt in het ‘Overzicht gebreken Binnenhof’ (bijlage bij
de brief die de commissie voor Wonen en Rijksdienst heeft ontvangen t.b.v. de technische briefing op
13 oktober 2015) een greep uit de geïnventariseerde gebreken geschetst. De tekeningen verbeelden
de bouwkundige, elektrotechnische en werktuigbouwkundige gebreken van het Binnenhof. De foto’s
geven voorbeelden van kenmerkende gebreken die de veiligheid, gezondheid en bedrijfszekerheid in
gevaar brengen. Bovendien hebben veel van deze gebreken direct of indirect een negatief
(versterkend) effect op elkaar. Zo leiden lekkende daken tot rottende constructies met in uiterste
instantie instortingsgevaar. En is optrekkend vocht slecht voor de luchtkwaliteit. Daarnaast kunnen
lekkages boven netwerkkasten kortsluiting en uiteindelijk brand veroorzaken. Deze samenhang van de
vele gebreken vraagt om een integrale aanpak van de renovatie van het Binnenhofcomplex.
De noodzaak van renovatie blijkt ook uit de validatie die Twynstra Gudde heeft uitgevoerd:

Factsheets renovatie Binnenhof

3

Twynstra Gudde schrijft in haar rapport: '.... De noodzaak tot volledig renoveren is duidelijk
aangetoond. ...' [pagina ii samenvatting]; '...laten diverse rapportages en het Voorstel RVB zien dat
de installaties aan het einde van hun levensduur zijn en is daarmee de urgentie op dat vlak
aangetoond. Ook wordt voldoende bewijs geleverd dat bouwkundig een grondige renovatie
noodzakelijk is. ...'[ pagina 17/27]; '... door het volledig herzien van de installaties, het grondig
herzien van bouwkundige onderdelen als casco, dak en gevel, kan worden gesteld [dat] alle aspecten
aan de orde komen, in relatie tot het gestelde doel[:] het monument wordt behouden en
bedrijfszekerheid (24/7) [wordt geborgd]. ...'[pagina 17/27].

Factsheets renovatie Binnenhof

4

2. Brandveiligheid
Kernboodschap
•
•

De brandveiligheid van de monumentale panden is onvoldoende.
Mensen kunnen veilig vluchten als er brand uitbreekt, maar de monumentale gebouwen
gaan verloren.

Toelichting
Deze factsheet geeft een beeld van de huidige staat van brandveiligheid op het Binnenhof en welke
acties er nu vanuit het Rijksvastgoedbedrijf gaande zijn. Het gaat hierbij uitsluitend om de gebouwen
op het Binnenhof, dus niet om huisvesting van de gebruikers elders.
Brandveiligheid tot nu toe
In 2008 is met brandscans (vanuit het Programma Brandveiligheid n.a.v. de Schipholbrand in 2005)
globaal vastgesteld dat het veilig vluchten op orde was. In dezelfde periode werd voor het eerst
gesproken over een eventueel grootschaliger aanpak in de vorm van een renovatieproject. De uit de
brandscans voortkomende (niet urgente) brandveiligheidsmaatregelen zouden meegenomen worden
in zo'n renovatieproject. Het ging daarbij o.a. om de brandscheidingen die niet op orde waren.
Brandcompartimentering anno 2015
De brandcompartimentering, d.w.z. de brandscheidingen in en tussen de diverse gebouwdelen,
voldoet niet altijd aan de regelgeving. Hierdoor bestaat de kans op een onbeheerst uitbreiden van een
brand. De slechte brandcompartimentering heeft o.a. als oorzaak de grote variëteit aan gebouwen,
zowel in opzet als in bouwjaren. Daarnaast hebben in de loop der jaren het telkens wisselende
gebruik, de vele grote en kleine verbouwingen en de vele individuele ingrepen tot een
onoverzichtelijke compartimentering geleid.
Het veilig vluchten in geval van een brand anno 2015
Vanwege de oplopende tijdspanne tot aan het grootschalige renovatieproject zijn de afgelopen periode
diverse maatregelen genomen:
•
in 2015 is integraal onderzoek gedaan om het veilig vluchten zeker te stellen. De hoofdpunten:
o het gaat om veilig vluchten in de hele keten, van brandmelding tot opengaan van deuren;
o in alle bouwdelen zijn (meer dan) voldoende vluchtwegen aanwezig;
o de (aan veiligheid bijdragende) installaties worden integraal getest, de daaruit voortkomende
defecten worden direct aangepakt;
o inmiddels is het veilig vluchten integraal geborgd, met structurele dan wel tijdelijke
voorzieningen.
•
start met de vervanging van brandveiligheidsinstallaties, vooral op het gebied van brandmelding.
Brandveiligheid tot aan het renovatieproject
•

Bij elke onderhoudsmaatregel of vervanging wordt de afweging op doelmatigheid gemaakt;

Factsheets renovatie Binnenhof

5

•

•

dit geldt ook voor installaties die niet voldoen aan de regelgeving. De functionaliteit van bestaande
installaties dient wel geborgd te zijn. Zo zal de bestaande sprinklerinstallatie in de Tweede Kamer
niet worden gecertificeerd, maar worden opgewaardeerd tot een volledig betrouwbare installatie;
in dat kader wordt nu niet gekozen voor het op orde brengen van de brandcompartimentering;

•

de vluchtveiligheid zal blijvend gemonitord en op peil gehouden worden.

Brandveiligheid in het renovatieproject
Als onderdeel in de voorbereiding van het renovatieproject van het Binnenhof wordt een Integraal Plan
Brandveiligheid onder de verantwoordelijkheid van het Rijksvastgoedbedrijf opgesteld in
samenwerking met belanghebbenden zoals gebruikers van het gebouw, de gemeente Den Haag en de
brandweer van de Veiligheidsregio Haaglanden. Dit document heeft tot doel een integraal
allesomvattend brandveiligheidsplan mogelijk te maken en zo de samenhang tussen de verschillende
onderdelen te benadrukken. Naar de huidige inzichten zullen globaal de volgende onderdelen van de
brandveiligheidsinstallaties vernieuwd worden:
•
brandmeldinstallatie;
•
ontruimingsalarminstallatie;
•
blusinstallatie.
Genoemde installaties worden volledig of deels vernieuwd, afhankelijk van het ontwerp voor de
renovatie en de resterende levensduur van de betreffende installatieonderdelen.

Rol van de brandweer
Regelmatig vindt constructief overleg plaats tussen het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) en de brandweer
van de Veiligheidsregio Haaglanden (VRH). In alle openheid wordt informatie gedeeld, met name de
resultaten van de actuele onderzoeken en de aanpak van het veilig vluchten, voor zover dit past
binnen het beleid rondom geclassificeerde informatie. De brandweer stemt op basis van de
beschikbare informatie in met de gekozen aanpak, maar is met het RVB bezorgd over de slechte
beheersbaarheid van een brand op het Binnenhof. De openheid van het delen van informatie zal in
beginsel niet tot handhavingsacties leiden. Echter, de VRH behoudt zich het recht voor om het
bevoegd gezag te adviseren handhavend op te treden indien zich een situatie voordoet die niet kan
blijven voortbestaan, en in het geval dat het RVB naar mening van de VRH onvoldoende adequate
maatregelen neemt.

Factsheets renovatie Binnenhof

6

3. Reikwijdte renovatie
Kernboodschap
De renovatie richt zich op:
•
noodzakelijke ingrepen conform wet- en regelgeving
•
ingrepen die nodig zijn voor het herstel van de geconstateerde gebreken
•
functionele verbeteringen voor zover deze verbeteringen sober en doelmatig zijn
De renovatie richt zich niet op:
•
herstel historische, symbolische en monumentale waarden
•
nieuwbouw, sloop/nieuwbouw (bijv. Hotel Tweede Kamer of aansluiting Grafelijke Zalen
Tweede Kamer)
Toelichting
De reikwijdte van de renovatie Binnenhof bestaat uit twee delen:
1. Het voldoen aan wet- en regelgeving en het herstellen van de gebreken
Dit betreft alle ingrepen die nodig zijn om het Binnenhof te laten voldoen aan wet- en regelgeving
en geconstateerde gebreken te herstellen, zodanig dat het Binnenhof 24/7 gebruikt kan worden
door de gebruikers. Het gaat daarbij om onder meer:
•
Gebreken op het gebied van gezondheid en veiligheid (o.a. milieueisen, ARBO-eisen, veilige
bereikbaarheid van daken);
•
Bouwkundige gebreken (o.a. houtrot in goten en kapconstructie, lekkende daken);
•
Technische gebreken (o.a. liften, brandveiligheidinstallaties, einde levensduur
klimaatinstallaties, vervangen van leidingen voor gas, water en elektra, deels vervangen
luchtkanalen);
•
ICT-gebreken (o.a. bekabeling);
•
Beveiligingsgebreken.
2. Functionele verbeteringen
De gebruikers van het Binnenhof hebben via (concept) ambitiedocumenten aangegeven welke
functionele verbeteringen die direct van invloed zijn op de dagelijkse bedrijfsvoering, gewenst zijn.
Het gaat dan om de toegankelijkheid van de gebouwen, de indeling en faciliteiten van
vergaderzalen en bijvoorbeeld de locatie van het bedrijfsrestaurant. In de volgende fase van het
project zullen deze functionele verbeteringen getoetst worden op soberheid en doelmatigheid
alvorens ze definitief meegenomen worden in de renovatie. De functionele verbeteringen maken
integraal deel uit van de renovatie. Het uitvoeren van deze functionele verbeteringen in een later
stadium, na de renovatie, is niet kosteneffectief en leidt tot verstoringen in de bedrijfsvoering na
terugkeer van de gebruikers in het complex.
Onderstaand wordt een nadere, niet limitatieve, specificatie gegeven van de ingrepen.
Ad 1) Wet- en regelgeving en gebreken, nadere specificatie
Het gaat onder meer om de volgende ingrepen, geldend voor alle gebouwen van het
Binnenhofcomplex:
Sanering van verontreinigingen
•
Asbest: het verwijderen van alle asbest uit het Binnenhofcomplex.

Factsheets renovatie Binnenhof

7

•

Overig: het verwijderen van andere milieuverontreinigende onderdelen (bijvoorbeeld oude
olietanks).

Daken en dakconstructies
•
Dakbedekkingen: het vernieuwen van alle dakbedekkingen van schuine en platte daken, onder
andere bedekkingen van leien, zink, lood en bitumen. Inclusief aansluitende gootbekledingen,
loden detailleringen (nokken, hoekkepers, kilkepers, voetlood, loketten etc.) en aansluitende
hemelwaterafvoeren en vergaarbakken.
•
Daklichten, koepels en lichtstraten: het vernieuwen en/of renoveren van de bestaande
daklichten, koepels en lichtstraten.
•
Dak- en gootconstructies (dakbeschot, spanten, andere dragende constructies, goten); het
vernieuwen en/of renoveren van de bestaande constructies.
•
Dakisolatie: het isoleren van de daken aan de binnen of buitenzijde (afhankelijk van de
situatie).
•
Overig: het vernieuwen en/of renoveren van bliksembeveiliging, verlichting, valbeveiligingen
(dakhaken e.a.), ontvangstinstallaties (antennes, zendmasten).
Gevels, kozijnen, beglazing
•
Gevels: het plaatselijk repareren en/of vernieuwen van bestaande gevels van metselwerk,
natuursteen, hout of glas of andere materialen. Bijvoorbeeld bestaande scheuren,
voegwerken, afwerkingen en (natuurstenen) ornamenten. Reinigen van gevels waar nodig.
•
Kozijnen: het plaatselijk repareren en/of vernieuwen van bestaande kozijnconstructies (het
verhelpen van houtrot).
•
Beglazingen: het plaatselijk repareren en/of vernieuwen van bestaande beglazing, waar nodig
aanbrengen van nieuwe beglazing t.b.v. beveiligingsconstructies.
•
Zonweringen buitenzijde: repareren en/of vernieuwen.
•
Schilderwerk van alle houten constructies zoals gootconstructies, kozijnen, ramen en
deurenhoutwerken. Alle schilderwerken van kozijnen aan buiten en binnenzijde.
Vloerconstructies en afwerkingen
•
Vloerconstructies en openingen (vloerdelen, dragende constructies, plafonds):het vernieuwen
en/of renoveren van de bestaande constructies.
•
Bestaande vloerconstructies brandwerend maken waar nodig.
•
Vloerafwerkingen (parket, natuursteen, keramiek) indien nodig plaatselijk repareren en
opnieuw behandelen (schuren, polijsten o.i.d.).
•
Nieuw tapijt in kantoorruimten.
Plafonds
•
Monumentale plafonds conserveren en plaatselijk repareren naar de toestand van voor het
verval.
•
Plafonds repareren of, eventueel gedeeltelijk, vernieuwen (er zal in/aan de plafonds gewerkt
worden t.b.v. onder andere nieuwe licht- en klimaatinstallaties).
•
Plafonds aanpassen aan braakwerendheid (beveiligingszonering) en brandwerendheid, waar
nodig.
•
Schilderwerk waar nodig.
Trappen
•
Bestaande trapconstructies, incl. balustrades etc., waar nodig repareren en/of vernieuwen.

Factsheets renovatie Binnenhof

8

Binnenwanden en vaste inrichtingen
•
Monumentale wanden conserveren en plaatselijk repareren naar de toestand van voor het
verval.
•
Binnenwanden repareren of, eventueel gedeeltelijk, vernieuwen (er zal in/aan de wanden
gewerkt worden t.b.v. diverse installaties).
•
Binnenwanden aanpassen aan braakwerendheid (beveiligingszonering) en brandwerendheid
waar nodig.
•
Schilderwerken van wanden waar nodig.
•
Inrichtingen van restauratieve voorzieningen aanpassen aan de eisen van HACCP (Hazard
Analysis and Critical Control Points, een voedselveiligheidssysteem).
Kelders en funderingen
•
Funderingen plaatselijk repareren en/of vernieuwen.
•
Waterdicht maken van kelders waar nodig (o.a. het verhelpen van optrekkend vocht).
Brandveiligheid
•
Voorzieningen voor vluchtwegen (lay out, capaciteit, uitvoering, oriëntatie),
brandcompartimenteringen van het complex, aanrijroutes brandweer.
Installaties werktuigbouwkundig en transport (b.v. liften)
•
Het (deels) vernieuwen en/of repareren van: buiten- en binnenrioleringen, warm- en
koudwaterinstallaties (inclusief sanitaire toestellen), luchtbehandeling, klimaatinstallaties
(warmte en koeling).
•
Nieuwe warmte- en koudeopwekking en distributie.
•
Het (deels) vernieuwen en/of repareren van: liften, roltrappen en gevelonderhoudsinstallaties.
•
Toegankelijkheid van de installaties verbeteren t.b.v. onderhoud in de exploitatiefase (geen of
zeer weinig verstoring van de primaire werkprocessen van de gebruikers).
Installaties elektrotechnisch
•
Het (deels) vernieuwen en/of repareren van: centrale energievoorziening, binnenverlichting,
buitenverlichting, backupsystemen (o.a. noodstroom), gebouwbeheersystemen.
•
Toegankelijkheid van de installaties verbeteren t.b.v. onderhoud in de exploitatiefase (geen of
zeer weinig verstoring van de primaire werkprocessen van de gebruikers).
Installaties beveiliging en veiligheid
•
Het (deels) vernieuwen en/of repareren van: brandmeld- en ontruimingsinstallaties en
braakmeldinstallaties, CCTV-installaties, beveiligingsverlichting (buitenzijde),
toegangssystemen (tourlocks, tourniquets etc.), vluchtwegaanduidingen en middelen,
noodverlichtingen, blussystemen en middelen.
•
Toegankelijkheid van de installaties verbeteren t.b.v. onderhoud in de exploitatiefase (geen of
zeer weinig verstoring van de primaire werkprocessen van de gebruikers).
Informatie en communicatietechnologie (ICT)
•
Vernieuwing van ICT ruimtes, patchkasten, bekabeling (en trajecten hiervan), outlets
(aansluitingen voor de computer), backupsystemen, aanbrengen WIFI.
•
Toegankelijkheid van de installaties verbeteren t.b.v. onderhoud in de exploitatiefase (geen of
zeer weinig verstoring van de primaire werkprocessen van de gebruikers).
Buitenruimte
•
Het optimaliseren van de toegangen en integrale beveiliging.

Factsheets renovatie Binnenhof

9

Ad 2) Nadere specificatie functionele verbeteringen
Mogelijke functionele verbeteringen zijn:
•

•
•
•
•

•

•
•

•
•
•
•

Gegeven de sterk gegroeide bezoekers aantallen organisatorisch, logistiek en
beveiligingstechnisch verbeteren van de ingangen zodat de verschillende individuele
bezoekers, groepen en functionele gasten van de Tweede Kamer, al dan niet Rijkspashouder,
en bezoekers ProDemos, hun weg kunnen vinden.
Bezoekers- en informatiebalie aanpassen aan toegenomen aantallen bezoekers.
Beveiligingsscanstraat aansluitend op de logistiek van de entrees en afgestemd op de
verschillende typen bezoekers om een vlotte doorstroming te bewerkstelligen.
Indeling plenaire zaal Tweede Kamer aanpassen indien wenselijk.
Vergadercentrum inclusief voorzieningen optimaliseren. Flexibelere en toekomstbestendige
indeling voor verschillende typen vergaderingen in de commissievergaderzalen waarmee de
vergadercapaciteit wordt vergroot.
Centraliseren van de huisvesting: alle fracties en alle ambtenaren huisvesten in het TKcomplex. Onderzoeken (business case) op welke manier, onder afstoting van alle
dependances, in het centrale aan elkaar grenzende gebouwencomplex alle fracties en alle
ambtenaren kunnen worden gehuisvest.
Bedrijfsrestaurant en centrale keuken aan wet- en regelgeving laten voldoen inclusief
gescheiden schoon/vuil stromen en logistiek aansluiten op de expeditie van goederen.
Expeditietoegang. Een integrale controle en aflevering van post en goederen bij een
expeditietoegang buiten het gebied van de bollards (verkeerspalen opgenomen in de
bestrating) en dus buiten de beveiligingsschil van het Binnenhof.
Toegankelijkheid grafelijk zalen verbeteren en waar nodig vluchtwegcapaciteit vergroten.
Het realiseren van een beveiligingsscanstraat voor de bezoekers Eerste Kamer, conform de
gestelde eisen.
Gegeven het intensiever gebruik van het gehele complex, het verbeteren en/of uitbreiden van
sanitaire voorzieningen waar nodig.
Het voorzien in voldoende ruimte, op een goede plek, voor het stallen van fietsen.

Buitenruimte
•
Het aanpassen van de buitenruimte van het Binnenhof en zijn omgeving op de eventueel
nieuwe logistieke routing.
Integrale aanpak
Wet en regelgeving en herstellen gebreken
Met het voldoen aan wet- en regelgeving en het herstellen van gebreken wordt 50% van alle
geïnventariseerde knelpunten opgelost. Dit vraagt 86% van de totale investering.
Door in de volle breedte aan de wet- en regelgeving te voldoen kan weer geborgd worden dat alle
medewerkers beschikken over een veilige en gezonde werkplek.
Veel van de gebreken hebben een direct of indirect negatief (versterkend) effect op elkaar. Deze
samenhang van de vele gebreken vraagt om een integrale aanpak van de renovatie van het
Binnenhofcomplex.

Factsheets renovatie Binnenhof

10

Functionele verbeteringen
Met het doorvoeren van de functionele verbeteringen wordt 40% van alle geïnventariseerde punten
meegenomen. De overige geïnventariseerde punten zijn buiten scope geplaatst vanuit het criterium
‘sober en doelmatig’. Bijvoorbeeld cultuur-historische verbeteringen aan het pand. De meegenomen
functionele verbeteringen vragen 14% van de totale investering. De functionele verbeteringen zijn
integraal onderdeel van de renovatie, voor zover deze verbeteringen doelmatig zijn en nadat zij zijn
getoetst op soberheid. Bij de verdere uitwerking van de reikwijdte van de renovatie tot een
programma van eisen, de basis voor de planvorming door de ontwerpers, zal steeds kritisch worden
getoetst op het uitgangspunt sober en doelmatig.
Geen onderdeel reikwijdte: historische, symbolische en monumentale waarden
Het herstellen van historische, symbolische en monumentale waarden is niet in de reikwijdte
opgenomen. Dit betreft 10% van de ingrepen.
Voorbeelden historische waarden:
•
Het oorspronkelijk plafond in het Mary Stuartkabinet terugbrengen (Eerste Kamer).
•
Het restaureren van losse of vaste kunst.
Voorbeelden symbolische waarden:
•
De oude Volle Raadzaal terugbrengen (Raad van State).
•
De voormalige Poort van Oostervank terugbrengen (Schepelhuis, grafelijke zalen).
•
De Ridderzaal als centrale publieksentree.
Voorbeelden monumentale waarden:
•
De renovatie van de handelingenkamer/bibliotheek (Tweede kamer).
•
In de De Lairessezaal (Grafelijke zalen): het reinigen van schilderijen, het marmeren van de
wanden.
De renovatie zal zo uitgevoerd worden, dat restauraties en aanpassingen in de toekomst niet onnodig
worden bemoeilijkt of onmogelijk worden gemaakt.

Factsheets renovatie Binnenhof

11

4. Inzicht in de kostenopbouw
Kernboodschap
•
•
•

•
•
•

Het kabinet heeft voor de renovatie volgens de korte variant een bedrag beschikbaar gesteld
van maximaal € 475 mln. (prijspeil 2015).
De kostenopbouw bevat ramingen voor de renovatie, tijdelijke huisvesting en
gebruikerskosten.
Er is geraamd volgens een protocol waarbij eerst twee ramingen (door het RVB en door het
externe bouwkostenadviesbureau Vitruvius) onafhankelijk van elkaar opgesteld zijn. Dit heeft
vervolgens geleid tot één raming. Deze raming is door Twynstra Gudde gevalideerd.
In de raming is 20% onvoorzien opgenomen. Dit is gebruikelijk in deze fase van een project.
Kosten tijdelijke huisvesting (geïndexeerd tot oplevering) bedragen € 52,1 mln.
Het verschil tussen de lange (13 jaar) en korte (5,5 jaar) variant bedraagt € 125 mln.

Toelichting
Kostenopbouw resulterend in € 475 mln. prijspeil 2015
De totale kosten voor de renovatie zijn opgebouwd uit drie hoofdgroepen: 1. de renovatie van het
Binnenhof; 2. de tijdelijke huisvesting en 3. niet-huisvestingskosten. Hieronder wordt ingegaan op
deze drie hoofdgroepen. Paragraaf 4 gaat in op het verschil in kosten tussen de lange en korte
variant.
1. De renovatie van het Binnenhof
Het voldoen aan wet- en regelgeving en het herstellen van gebreken vraagt 86% van de totale
investering. Het doorvoeren van de functionele verbeteringen vraagt 14% van de totale investering.
Onvoorzien
Twynstra Gudde heeft in haar validatie benadrukt dat het belangrijk is een voldoende grote post
onvoorzien op te nemen (Twynstra Gudde p.23). 20% is reëel in deze fase. Ter vergelijking: bij het
Rijksmuseum werd 25% aangehouden.
Kostenopbouw
Voor het opstellen van de bouwkostenraming zijn de belangrijkste parameters: de uitvraag
(reikwijdte), de omvang van het object en de staat waarin het object zich bevindt. De staat waarin het
object zich bevindt en het soort object (monumentaal, nieuwbouw) is bepalend voor de hoogte van de
kosten-kengetallen. De raming is opgezet conform de elementenmethode (NEN 26991), zoals
gebruikelijk in deze fase van een project. Per element worden de kosten geraamd. Hierover worden
met marktconforme percentages de aannemersopslagen berekend zoals de bouwplaatskosten en winst
en risico. Ten slotte worden de kosten voor adviseurs en architecten, leges, financieringskosten, kunst
en BTW berekend. Het totaal resulteert in een investeringsbedrag.

1

De NEN 2699 rubriceert investerings- en exploitatiekosten van onroerende zaken in verschillende niveau´s. Het 1e niveau onderscheidt de
rubrieken grondkosten, bouwkosten, inrichtingskosten etc. Het 2e niveau benoemt clusters (bijvoorbeeld binnen de rubriek bouwkosten:
bouwkundige werken, installaties, etc.). Het 3e niveau benoemt elementclusters (bijvoorbeeld binnen het cluster bouwkosten:fundering,
gevelafbouw/gevelafwerking). Tot in het 4e niveau de elementen benoemt worden (bijvoorbeeld binnen het elementcluster
gevelafbouw/gevelafwerking: buitenwandopeningen, buitenwandafwerkingen, etc.)

Factsheets renovatie Binnenhof

12

Tariefstelling in de gehanteerde kostenkengetallen
Het niveau van de gehanteerde prijzen van de elementen is gebaseerd op ervaringscijfers uit eerdere
projecten, kennis van het project en kennis van de markt. In de prijzen per element is rekening
gehouden met de gemiddelde uurlonen (tarieven) op de bouwplaats (€ 35 tot € 45, afhankelijk van
leeftijd, ervaring, specialisme etc.). Bij de bepaling van deze tarieven is de Nederlandse wet- en
regelgeving, waaronder de vigerende (bouw)CAO aangehouden. Daarvoor zijn in het uurloon kosten
opgenomen voor vast overeengekomen loon medewerker, vakantietoeslag medewerker,
werkgeverspremies, pensioenbijdragen en overige werkgeverslasten. De renovatie zal vanwege
geheimhouding niet openbaar aanbesteed worden maar aan een vooraf geselecteerde partij of
combinatie van partijen worden gegund. In de voorselectie zal de tariefstelling een belangrijke rol
spelen.
De detailkostenramingen van de renovatie worden niet verspreid en zijn voor Kamerleden
vertrouwelijk in te zien.
Social return
Het is in het kader van de Europese wet- en regelgeving mogelijk dat buitenlandse aanbieders de
gelegenheid krijgen in te schrijven, en dus zal (een deel van de) werkzaamheden worden uitgevoerd
door buitenlandse werknemers. In dat geval zal expliciet in de contracten opgenomen worden dat de
Nederlandse wet- en regelgeving toegepast dient te worden. Het toepassen van het beleid met
betrekking tot social return zal op deze manier in voorliggende bouwopgave geborgd worden.
In aanvulling daarop: een aantal specifieke werkzaamheden, bijvoorbeeld het zetten van natuursteen
of reparatie van terrazzo, wordt ook nu al veelal door buitenlandse werknemers uitgevoerd, omdat
deze over de specifieke kennis en vaardigheden beschikken (in het geval van het zetten van
natuursteen door Portugezen, reparatie van terrazzo door Italianen).
Kostenverdeling
In onderstaand overzicht is procentueel aangegeven hoe de kostenverdeling is over de verschillende
panden heen. Duidelijk wordt welke gebouwdelen de grootste investeringen vragen. Om dit in het
perspectief te kunnen zetten van de omvang in m2 bvo (bruto vloer oppervlak) van de verschillende
panden is ook de oppervlakte in bruto vloeroppervlak in de tabel opgenomen. De onderliggende
ramingen op element niveau zijn van een dermate detailniveau dat aannemers hun prijsstelling
daarop kunnen richten. De informatie in deze factsheet beperkt zich tot het aangeven van de
verhouding tussen de verschillende elementgroepen. Alle detailinformatie is voor Kamerleden
vertrouwelijk in te zien.
Bouwdeel per gebruiker

Omvang
[m2 bvo]
10.934
6.629
2.822
68.305
5.310

Algemene Zaken
Eerste Kamer
Raad van State
Tweede Kamer
Grafelijke Zalen
Buitenruimte
Totaal

94.000

Percentage
investeringssom
15%
9%
4%
64%
6%
2%
100%

Prijs per bouwdeel renovatie Binnenhof
Het Tweede Kamercomplex bestaat uit een groot aantal gebouwdelen, zowel monumentaal als relatief
nieuw (bijvoorbeeld gebouwdeel N dat in 1992 in gebruik genomen is). in onderstaande tabel wordt de
uitsplitsing voor de verschillende bouwdelen van de Tweede Kamer gegeven.

Factsheets renovatie Binnenhof

13

Bouwdeel per gebruiker
Uitsplitsing gebouwen Tweede Kamer
Algemene Zaken
Eerste Kamer
Raad van State
Tweede Kamer bouwdeel A,B,C
Tweede kamer bouwdeel N
Tweede kamer bouwdeel H
Tweede Kamer bouwdeel J
Tweede kamer bouwdeel K
Grafelijke Zalen
Buitenruimte

Omvang
[m2 bvo]

Percentage
investeringssom

10.934
6.629
2.822
20.540
23.389
9.688
8.596
6.092
5.310

15%
9%
4%
23%
19%
8%
8%
6%
6%
2%

Het hierboven gegeven beeld over de kostenverdeling tussen de gebouwdelen, sluit aan bij de
uitkomsten van de onderzoeken en het algemene beeld dat de oudste delen de hoogste investering
vragen. Onderstaand wordt de kostenverdeling gegeven per discipline/cluster (bouwkundig, elektra,
ICT, etc.)
Percentage
kosten

Onderdeel
Bouwkundig werk

•
•
•
•
•

•
•
•
•
•
•

Sloopwerk
Daken, gevel, funderingen
Plafonds, wanden, vloeren, trappen
Veiligheid (bereikbaarheid daken)
Verbeteren functionaliteit / efficiënter
ruimtegebruik
Toegang tot gebouwen; braak- en
kogelwerendheid (ca. 3%)
Asbestsanering, grondreiniging (1 á 2 %)
Klimaatinstallaties
Energievoorziening
Elektra-installaties, verlichting
Communicatie-installaties
Beveiligingsinstallaties (ca 4%)

•
•
•
•
•
•

Vast meubilair
Keukens en pantry's
Sanitair
Omheiningen
Afwerking
Parkeren

•

Werktuigbouwkundig
Elektrotechniek

Lift en transport
Vaste inrichting

Terrein/Parkeren

Factsheets renovatie Binnenhof

14

59%
17%

18%
1%

3%

2%

De uitsplitsing in verschillende categorieën is in onderstaand schema ook per gebouwdeel gemaakt.

A.Z.
EK
RvS
109
34 6629 2822

TK
Gr.
Btn
ABC TK N TK H TK J TK K Zln ruimt
2054 2338
0
9 9688 8596 6092 5310
1

Bouwkundig werk

62%

69%

68%

62%

50%

53%

59%

57%

72% -

59%

Werktuigbouwkun
dig

18%

12%

13%

16%

20%

21%

18%

19%

11% -

17%

Elektrotechniek

17%

14%

16%

18%

24%

23%

19%

20%

13% -

18%

Lift en transport

1%

3%

1%

1%

2%

1%

1%

2%

1% -

1%

Vaste inrichting

2%

2%

2%

3%

5%

3%

2%

3%

2% -

3%

Terrein/Parkeren

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0% 100%

2%

Onderdeel
b.v.o. excl
terrein

Totaal
94000

Kostenraming renovatie
In de kostenraming zijn zowel de noodzakelijke ingrepen als gevolg van wet- en regelgeving en het
herstellen van gebreken opgenomen als de kosten voor functionele verbeteringen. Een toelichting op
de reikwijdte van de renovatie is opgenomen in de factsheet´reikwijdte renovatie´.

2. Tijdelijke huisvesting
Voor de tijdelijke huisvesting is gezocht in leegstaande rijkspanden die nog geen andere bestemming
hebben gekregen.
Het pand aan het Lange Voorhout 34 zal in portefeuille blijven. De transformatiekosten richten zich
met name op de beveiligingskosten. Aanpassingen aan de klimaatinstallatie zullen ten goede komen
aan de opvolgende gebruikers.
Het pand Bezuidenhoutseweg 67 wordt afgestoten. Als het pand tijdelijk als huisvesting voor Eerste en
Tweede Kamer ingericht wordt zal de afstoot aangehouden worden. De transformatiekosten voor het
meervoudig gebruik sluiten aan bij de afstootstrategie om het pand in meerdere delen af te stoten.
Het gebruik door twee onafhankelijke bewoners is hier een eerste stap in. De transformatiekosten
richten zich met name op het aanpassen van de inrichting zoals het realiseren van plenaire zalen en
het scheiden van verschillende bezoekers en gebruikersstromen voor zowel Eerste als Tweede Kamer.
Het uitgangspunt voor bewoners en het RVB zal zijn tot de meest sobere en doelmatige oplossingen te
komen in combinatie met het noodzakelijke kwaliteitsniveau (waaronder uitstraling en beveiliging).

Factsheets renovatie Binnenhof

15

Er zal tijdens de uitwerking gezocht worden naar mogelijkheden om tot kostenbesparingen te komen.
Kostenraming Tijdelijke Huisvesting
De kosten voor het geschikt maken van de tijdelijke huisvesting (geïndexeerd tot oplevering)
bedragen € 52,1 mln. Voor het pand aan het Lange Voorhout is een bedrag van € 23,4 mln. geraamd
en voor het pand aan de Bezuidenhoutseweg € 28,7 mln.
Een toelichting op de tijdelijke huisvesting is opgenomen in de factsheet´Tijdelijke huisvesting´.
3. Niet-huisvestingskosten
De gebruikers zullen als gevolg van de renovatie kosten hebben, aanvullend op hun normale
bedrijfsvoeringskosten. Het gaat met name om verhuiskosten van de kantoren en ICT. Met name de
ICT-verhuizing is complex. De ICT van de Tweede Kamer zal vooruitlopend op de renovatie gehuisvest
worden in het overheidsdatacentrum (ODC) in Rijswijk. De ICT van de andere gebruikers worden
meeverhuisd naar de tijdelijke huisvesting en na renovatie ook weer terug. In de totale raming is een
reservering van €12,5 mln. voor niet-huisvestingskosten meegenomen.
De gebruikers zullen ook zelf projectkosten voor bijvoorbeeld inhuur projectleiders, adviseurs, etc
hebben. De keuzes, en de daarmee gemoeide kosten, die elke gebruiker hierin maakt zal in de
volgende fase plaatsvinden. Deze projectkosten zijn niet in de raming opgenomen. Ervaringscijfers
geven aan dat het om enkele procenten van de totale investeringssom zal gaan. De verhoudingen
binnen de totale raming zullen door de invulling van deze laatst genoemde kostenpost niet
veranderen.
4. Verschil lange en korte variant
Het financiële verschil tussen de lange en korte variant is voor drie onderdelen geraamd:
1. de meerkosten van de renovatie zelf als gevolg van het afronden van een deelproject en weer
opstarten van het volgende deelproject en extra bouwplaatskosten. Het saldo hiervan is € 26 mln. (dit
zijn dus extra kosten van variant 1 ten opzichte van variant 3).
2. de extra instandhoudingkosten van het oude deel van het Binnenhofcomplex resulterend in € 85
mln. voor 13 jaar (prijspeil 2015).
3. de aanvullende beveiligingkosten voor de scheiding tussen bouwplaats en in gebruik zijnde delen
(‘werkplekken') van het complex, zijnde € 14 mln.
Ad 1. Meerkosten renovatie:
De meerkosten van € 26 mln. (prijspeil 2015) zijn het saldo van extra bouwkosten enerzijds en
lagere kosten voor tijdelijke huisvesting anderzijds. De extra bouwkosten betreffen de meerkosten van
de bouw zelf zoals het plaatsen van extra afscheidingen tussen bouwplaats en in gebruik zijnde
gebouwdelen, extra bouwplaatskosten en extra voorzieningen bij ontmanteling van te renoveren
delen. Bij de lange variant is uitgegaan van één locatie die bij toerbeurt als tijdelijke huisvesting wordt
gebruikt. Dit vraagt voor die locatie tussentijdse aanpassingen. Anderzijds worden geen kosten
gemaakt om een tweede locatie gereed te maken als tijdelijke huisvesting.
Ad 2. Extra instandhoudingkosten:
Op basis van de ervaringen van de afgelopen jaren wordt uitgegaan van € 4,5 mln aan extra
instandhoudingkosten per jaar, vermeerderd met een factor onvoorzien (20%). Het
Rijksvastgoedbedrijf ziet dit als een voorzichtige aanname omdat in de laatste jaren van de renovatie
verwacht wordt dat steeds meer installaties zullen uitvallen.
Naast deze kosten gebaseerd op historische instandhoudingcijfers is ook een raming gemaakt voor
noodzakelijke tijdelijke voorzieningen.

Factsheets renovatie Binnenhof

16

Totaal is dit € 85 mln. (prijspeil 2015). De middelen worden ingezet volgens een
instandhoudingsplan. Dit betekent dat rekening wordt gehouden met welke installaties het grootste
risico lopen in combinatie met welke installaties voor de bedrijfsvoering het meest kritisch zijn. Dan
nog is het risico van uitval van installaties en verstoring van het parlementaire proces is niet geheel te
ondervangen.
Ad 3. Beveiliging:
Omdat in het complex tegelijkertijd het parlementaire proces plaatsvindt als grote groepen
bouwvakkers aan het werk zijn zal op een aantal plekken extra beveiliging nodig zijn. Deze beveiliging
zal volcontinu aanwezig moeten zijn. Voor de raming is een aanname gedaan van een aanvullende
beveiliging op 3 van dit soort plekken resulterend in: € 14 mln. (prijspeil 2015).

Factsheets renovatie Binnenhof

17

5. Planning
Kernboodschap
•

•
•
•

Het kabinet heeft het advies van Liesbeth Spies overgenomen en gekozen voor de korte
renovatievariant waarbij het Binnenhof in zijn geheel leeg komt. De voorbereidingsfase
van de renovatie beslaat naar schatting vijf jaar gerekend vanaf het moment van politieke
besluitvorming. In deze periode wordt de renovatie voorbereid en wordt de tijdelijke
huisvesting gereed gemaakt.
De verwachting is dat de renovatie op het Binnenhof in 2020 van start kan gaan.
De uitvoering van de renovatie neemt daarna, dus vanaf 2020, circa 5,5 jaar in beslag.
Het Binnenhof zal eind 2025/ begin 2026 weer operationeel zijn.

Toelichting
Doorlooptijd voorbereidingsfase renovatie Binnenhof
Het RVB heeft voor de doorlooptijd van de voorbereidingsfase van de korte variant ca. 5 jaar
berekend. Deze doorlooptijd bestaat uit de volgende onderdelen:
Start

Gereed
Eind sept.
2015
continu

Besluit kabinet bekend
Overleg en afstemming omgeving
Opstellen programma van eisen

1 januari 2016

Selectie adviseurs

30 juni 2016

1 juli 2016

31 dec. 2016

1 januari 2017

1 sept. 2019

1 dec. 2018

1 dec. 2019

1 oktober 2019

1 sept. 2020

Aanbestedingsstrategie, offerteaanvraag,
onderhandeling, besluitvorming, contractvorming.

Planvorming
Voorlopig Ontwerp, Definitief ontwerp,
bestektekeningen
Vergunningsaanvraag

Aanbesteding
Inclusief contractvorming
Start uitvoeringsfase

Najaar 2020

Totale duur voorbereidingsfase

Ca. 5 jaar

De genoemde data per activiteit zijn indicatief en kunnen gedurende de komende periode meer
precies berekend worden.

Factsheets renovatie Binnenhof

18

Vanaf nu tot aan de start van de renovatie (in het najaar van 2020) zullen er in en rondom het
Binnenhof voorbereidende onderzoeken plaatsvinden bijvoorbeeld: bouwtechnisch onderzoek,
milieuonderzoek, kabel c.q. leidingonderzoek, onderzoek t.b.v. monumentale en/of archeologische
aspecten. Er zal voorts overleg gevoerd worden met de omgeving (bewoners, bedrijven en
instellingen) en met de gemeente.
Doorlooptijd tijdelijke huisvesting
In de periode vanaf nu tot najaar 2020 zal de tijdelijke huisvesting gereed gemaakt worden volgens
onderstaand schema.
Tijdelijke huisvesting
Besluit kabinet bekend

Start

Gereed

1 januari 2016

30 juni 2016

Eind sept.
2015
6 mnd

Aanbestedingsstrategie, opstellen PvE's,
offerteaanvraag, onderhandeling, besluitvorming,
contractvorming.
Planvorming

1 juli 2016

30 sept. 2017

15 mnd

Voorlopig Ontwerp, Definitief ontwerp,
bestektekeningen
Vergunningsaanvraag

1 okt. 2017

31 dec. 2017

3 mnd

Aanbesteding

1 jan 2018

30 juni 2018

6 mnd

Inclusief contractvorming
Uitvoeringsfase

1 juli 2018

31 dec.2019

18 mnd

Opleveren, testen en proefdraaien

1 jan. 2020

30 juni 2020

6 mnd

in de eerste helft 2020
Verhuizing naar tijdelijke huisvesting

1 juli 2020

1 sept. 2020

2 mnd

Definitiefase

in zomerreces 2020
Totale duur realisatie tijdelijke huisvesting

Factsheets renovatie Binnenhof

19

Ca. 5 jaar

Doorlooptijd uitvoeringsfase renovatie Binnenhof
Het RVB heeft voor de doorlooptijd van de uitvoeringsfase van de korte variant ca. 5,5 jaar berekend.
Deze doorlooptijd bestaat uit de volgende onderdelen:
Activiteit
Voorbereiding bouw

Duur
12 maanden

Start uithuizing, bouwplaatsinrichtingen en ontmanteling b.v. asbest
verwijderen, sloopwerken van terreinen en aan gebouwen
Bouwkundige en installatiewerkzaamheden

38 maanden

Onvoorzien

8 maanden

In deze definitiefase is er nog relatief veel onzekerheid op veel vlakken b.v.
technisch, monumentaal, archeologisch. Voor de afdekking van dit risico is
een onvoorzien in tijd van ca. 15% aangehouden.
Testen installaties

4 maanden

Diverse installaties, opleveren, verhelpen klachten en gebreken,
proefdraaien werkprocessen, start inhuizing
Integrale test complex

2 maanden

Alle installaties integraal
Totale duur uitvoeringsfase afgerond

Ca. 5,5 jaar

Mijlpalen bewoners (indicatief)
•
•
•
•
•
•

Verhuizing naar tijdelijke huisvesting in zomerreces 2020;
Laatste grote manifestatie voor sluiting Binnenhof: 27 juni 2020 (Veteranendag);
Prinsjesdag van 2020 t/m 2025 in bouwomgeving;
Verhuizing van tijdelijke huisvesting terug naar Binnenhof: kerstreces 2025.
Verkiezingen Eerste Kamer in 2019, 2023 en 2027: geen enkele periode van de EK-leden valt
volledig 'buiten het Binnenhof'.
Verkiezingen Tweede Kamer (niet zeker) in 2017, 2021, 2025: één periode van de TK-leden valt
'buiten het Binnenhof'.

Contra-expertise
De berekende doorlooptijd van varianten 3 is door Arcadis getoetst. Arcadis komt op basis van een
'bouwstroom'- berekening uit op een bouwtijd voor variant 3 van ca. 5,8 jaar exclusief onvoorzien.
Arcadis beoordeelt de doorlooptijd van het RVB als optimistisch maar acht dit, met toevoeging van
optimalisaties, haalbaar.
Benchmark
Het RVB heeft de doorlooptijd getoetst aan een aantal referentieprojecten die in aard en/of omvang,
enigszins vergelijkbaar zijn met het renovatieproject Binnenhof. Zie onderstaande tabel.

Factsheets renovatie Binnenhof

20

De bevinding is dat de berekende doorlooptijd voor de renovatie Binnenhof niet opvallend afwijkt van
vergelijkbare projecten.
Project
Paleis op de Dam

Ministerie van Sociale
Zaken / Resident

Rijksmuseum
Ministerie van LNV-EZ

Doorlooptijd
4 jaar

Oppervlak in m² BVO
17.000 m²

Opmerkingen
Monument

Uitvoeringstijd
13 maanden.
(inclusief
voorbereiding
3,5 jaar)

60.000 m²

Gedeeltelijke renovatie,
Geen monument

10 jaar
7 jaar

30.000 m²
17.500 m²

Repetitie van de
bouwwerkzaamheden (vele
malen dezelfde handelingen)
Monument
Jong monument
Herhalend karakter

ICC nieuwbouw

4 jaar

52.000 m2

In gebruik tijdens renovatie
Nieuwbouw
Herhalend karakter

Factsheets renovatie Binnenhof

21

6. Tijdelijke huisvesting
Kernboodschap
De bewoners van het Binnenhof verhuizen voor de duur van de renovatie naar een tijdelijke
huisvesting. De bewoners van het Binnenhof verhuizen allemaal in één keer naar twee locaties:
•
•

de Eerste en Tweede Kamer naar de Bezuidenhoutseweg 67 (B67), de huidige huisvesting
van het ministerie van Buitenlandse Zaken;
de Raad van State en het ministerie van Algemene Zaken naar het Lange Voorhout 3436/Kazernestraat (LV34), de huidige huisvesting van de Hoge Raad der Nederlanden.

Toelichting
Voor de tijdelijke huisvesting is gezocht in leegstaande rijkspanden die nog geen andere bestemming
hebben gekregen. Deze panden worden, op maat gemaakt, aangepast voor het gebruik door de
bewoners. De panden B67 en LV34 zijn meer dan groot genoeg voor het ruimtebeslag van de tijdelijke
huisvesting.
Aanpassingen
•
•
•
•
•
•

De gebouwen B67 en LV34 worden zodanig aangepast dat de verschillende identiteiten van de
bewoners gewaarborgd blijven.
De tijdelijke huisvesting zal voldoen aan alle noodzakelijke eisen voor de bedrijfsprocessen
van de bewoners, zoals beveiliging en ICT, maar ook de diverse bezoekersstromen.
De tijdelijke huisvesting zal qua logistiek zo zijn ingericht dat het gebouw de reguliere
werkwijze van de gebruikers vanaf het begin maximaal ondersteunt.
Het programma van eisen voor de tijdelijke huisvesting wordt in overleg met de bewoners
opgesteld en de bewoners worden betrokken bij het ontwerp.
De bedrijfsvoering van EK/TK en AZ/RvS is gescheiden.
Kamerleden en/of medewerkers krijgen, indien door hen gewenst, flexplekken.

Entrees en plenaire zaal
•
•
•

De Eerste Kamer en de Tweede Kamer krijgen in B67 elk hun eigen entree, passend bij hun
specifieke identiteit.
AZ en RvS krijgen in LV34 elk hun eigen entree.
De Eerste Kamer en de Tweede Kamer krijgen in B67 elk hun eigen plenaire zaal. Deze zullen
in esthetisch en functioneel opzicht vergelijkbaar zijn met de huidige situaties op het
Binnenhof. Voor de Eerste Kamer wordt gedacht aan de bestaande Van Kleffenszaal. Deze is
groot, statig en voorzien van een publieke tribune, en kan gelijk aan de huidige zaal worden
ingericht. Voor de Tweede Kamer wordt gedacht aan het inrichten van een bestaande grote
ruimte in het pand tot plenaire zaal. De omvang maakt het mogelijk de zaal geheel gelijk in te
richten, met een aparte afgescheiden publieke tribune achter de Kamerleden en de ring voor
ondersteuners.

Factsheets renovatie Binnenhof

22

Veelzijdig gebruik mogelijk
•
•
•
•
•

Beide panden worden optimaal aangepast aan de bedrijfsprocessen van de bewoners.
In zowel B67 als LV34 wordt rekening gehouden met een veelzijdig gebruik en de vele
verkeersstromen. Onderzoek laat zien dat dit in alle opzichten mogelijk is.
Voor B67: Kamerleden, medewerkers, bezoekers, pers, publiek en scholieren. Er zal ruimte
zijn voor bijvoorbeeld het aanbieden van petities, demonstraties en toeristen.
Met het perscentrum Nieuwspoort en ProDemos zal overleg gevoerd worden over de eventueel
voor hen benodigde faciliteiten.
Medegebruikers zoals kinderopvang en pers krijgen een plek in de tijdelijke huisvesting.

Kosten
Voor de tijdelijke huisvesting is gezocht in leegstaande rijkspanden die nog geen andere bestemming
hebben gekregen.
Het pand aan het Lange Voorhout 34 zal in portefeuille blijven. De transformatiekosten richten zich
met name op de beveiligingskosten. Aanpassingen aan de klimaatinstallatie zullen ten goede komen
aan de opvolgende gebruikers.
Het pand Bezuidenhoutseweg 67 wordt afgestoten. Nu het pand tijdelijk als huisvesting voor Eerste en
Tweede Kamer ingericht wordt zal de afstoot aangehouden worden. De transformatiekosten voor het
meervoudig gebruik sluiten aan bij de afstootstrategie om het pand in meerdere delen af te stoten.
Het gebruik door twee onafhankelijke bewoners is hier een eerste stap in.
Het uitgangspunt voor bewoners en het RVB zal zijn tot de meest sobere en doelmatige oplossingen te
komen in combinatie met het noodzakelijke kwaliteitsniveau (waaronder uitstraling en beveiliging).
Er zal tijdens de uitwerking gezocht worden naar mogelijkheden om tot kostenbesparingen te komen.
Tijd
Als de tijdelijke huisvesting gereed is zal eerst uitvoerig getest en proefgedraaid worden. Hierna zullen
de bewoners verhuizen. Als het Binnenhof leeg is zal de renovatie starten.
Het globale tijdschema is:
•
•
•
•
•
•

Opleveren, testen en proefdraaien in de eerste helft 2020
Verhuizing naar tijdelijke huisvesting in zomerreces 2020
Start renovatie Binnenhof
Uitvoering renovatie Binnenhof
Oplevering renovatie Binnenhof
Verhuizing van tijdelijk huisvesting naar Binnenhof: kerstreces 2025.

(zie ook 5. Planning)

Factsheets renovatie Binnenhof

23

7. Onderhoud
Kernboodschap
•

•
•

Het Rijksvastgoedbedrijf voert onderhoud uit om de gebouwen in goede conditie te houden
en de werkplekken zo veilig en gezond mogelijk te houden. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft dit
altijd gedaan en zal dit ook blijven doen.
Grootschalig onderhoud en renovatie is nu nodig. Recesperioden zijn te kort om
grootschalig onderhoud uit te voeren.
Om de veiligheid, gezondheid en bedrijfszekerheid tot aan de renovatie te borgen, zijn er
tijdelijke voorzieningen en extra onderhoudswerkzaamheden voor het
Binnenhofcomplex noodzakelijk. Hiervoor stelt het Rijksvastgoedbedrijf instandhoudingplannen
per gebruiker op.

Toelichting
Kleinschalig onderhoud niet meer voldoende
•

•

•

Het Rijksvastgoedbedrijf voert onderhoud uit om de gebouwen in goede conditie te houden en de
werkplekken zo veilig en gezond mogelijk te houden. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft dit altijd
gedaan en zal dit ook blijven doen.
In 2010 is echter geconstateerd dat kleinschalig onderhoud niet meer voldoende is. Elk gebouw
heeft na een periode van ca 20 jaar grootschalig onderhoud nodig. Slechts een deel van deze
werkzaamheden kan worden uitgevoerd ’s nachts/in weekends of in recessen. De overige
werkzaamheden zijn daarvoor te grootschalig. Dit is regelmatig onderwerp van gesprek geweest
tussen de gebruikers op het Binnenhof en het Rijksvastgoedbedrijf, en is in 2010 aanleiding
geweest voor een Intentieovereenkomst.
Grootschalig onderhoud en renovatie van het Binnenhof is nodig, om de monumentale en
technische staat van de gebouwen te behouden en te zorgen dat 24/7 ongestoord gebruik van de
gebouwen mogelijk blijft.

Grootschalig onderhoud niet mogelijk tijdens recessen
•
•

•

In de praktijk blijken de recesperioden te kort om het grootschalig onderhoud uit te voeren.
Bovendien kan het Rijksvastgoedbedrijf ook tijdens de recessen niet altijd en overal terecht. De
gebouwen moeten toegankelijk blijven, de bedrijfsrestaurants en het kinderdagverblijf blijven in
gebruik en ook zaken als de ICT-systemen moeten in de lucht blijven.
Daarnaast zijn in de afgelopen vier jaar werkzaamheden tijdens het zomerreces telkens
onderbroken vanwege één of meerdere debatten waaronder eurocrisis Griekenland / Spanje,
onrust Syrië, zorgcrisis, bed-bad-broodoverleg, MH17 Oekraïne enz.

Noodzaak grootschalig onderhoud
De installaties zijn ondertussen minimaal 25 jaar oud maar op veel plekken al meer dan 30 jaar oud.
Dit geldt ook voor de "nieuwbouw" van de Tweede Kamer uit 1992. Het vervangen van installaties is
zeer ingrijpend: wanden en plafonds moeten open. In veel gebouwdelen is hiervoor eerst een
asbestsanering nodig. Daarnaast voldoet het Binnenhof niet meer aan de huidige wet- en regelgeving
en is grootschalig onderhoud nodig om onderstaande geconstateerde gebreken op te lossen;
1.

Veiligheid (o.a. brandveiligheid, ARBO-eisen, bereikbaarheid daken);

Factsheets renovatie Binnenhof

24

2.

Bouwkundige gebreken (o.a. houtrot in goten en kapconstructie, lekkende daken en plafonds);

3.

Technische gebreken (o.a. einde levensduur koelmachines, vervangen leidingen gas, water en
elektra, deels vervangen luchtkanalen);

4.

ICT-gebreken (o.a. bekabeling);

5.

Beveiligingsgebreken;

6.

Gezondheidsgebreken.

•

Door het uitvoeren van intensief dagelijks onderhoud heeft het RVB de levensduur van de
installaties kunnen verlengen. In 2010 zijn wij op een punt gekomen dat dit niet langer
mogelijk is. Onderdelen van installaties zijn niet meer leverbaar en installaties / kantoren
voldoen niet meer aan de huidige wet- en regelgeving en daarnaast vallen installaties steeds
vaker uit.
Ook is het gebruik van de gebouwen geïntensiveerd. Denk hierbij aan het aantal bezoekers,
beveiliging, ICT enz.

•

Borgen van bedrijfszekerheid, veiligheid en gezondheid tot aan start renovatie in 2020
•

•

Het Binnenhofcomplex is al een aantal jaren toe aan een grootschalige renovatie. De
voorbereiding van een dergelijk project neemt een aantal jaren in beslag. Om de veiligheid,
gezondheid en bedrijfszekerheid in deze periode te borgen, zijn er tijdelijke voorzieningen en
extra onderhoudswerkzaamheden noodzakelijk. Het Rijksvastgoedbedrijf stelt
instandhoudingsplannen per gebruiker op waarin deze noodzakelijke maatregelen beschreven
zijn.
De afgelopen jaren zijn onder andere centrale koelmachines, liften entree Plein 2,
vluchtwegaanduiding, brandmeldinstallaties en microfoons Plenaire Zaal in de recessen
vervangen. Deels is hier sprake van desinvesteringen, omdat de werkzaamheden veel
ingewikkelder zijn uit te voeren dan tijdens een integrale renovatie en sommige maatregelen
zullen alleen tijdelijk zijn tot de start van de renovatie (in 2020).

Onderhoudskosten
•
•

Verwachte onderhoudskosten tot aan de renovatie ca. € 4 - € 5 mln. per jaar.
Zolang er niet gerenoveerd wordt, zullen de kosten sterk gaan oplopen. Reserveonderdelen
van o.a. installaties, liften, keukenapparatuur zijn niet meer leverbaar. Daarnaast is er binnen
de bestaande installaties geen mogelijkheid meer om de koel- en elektracapaciteit uit te
breiden. Dit zal bij uitstel van de renovatie op termijn voor grote problemen in de
bedrijfsvoering gaan zorgen.

Voorbeelden van storingen die we de komende jaren mogen verwachten
•
•
•
•
•
•

Storingen / opsluitingen in liften;
Uitval in regeltechniek (geen verwarming / geen verlichting);
Uitval elektra (geen ICT / geen geluid);
Lekkages (waterschade / kortsluiting / defect aan bijv. brandmelders);
Geen ventilatie / luchtverversing;
Deuren die niet meer open/ dicht gaan (circlelocks / entrees);

•

Beperkt aanbod van voedsel in de restaurants.

Factsheets renovatie Binnenhof

25

8. Omgeving
Kernboodschap
•
•
•
•

De renovatie van het Binnenhof heeft een grote impact op de binnenstad van Den Haag en
de directe omgeving van het Binnenhof.
Het is van het grootste belang dat de communicatie rond de renovatie van het Binnenhof
tijdig, zichtbaar en structureel wordt aangepakt in samenwerking met alle betrokken partijen.
Het is belangrijk dat het Binnenhof tijdens de renovatie ook aantrekkelijk blijft om te
bezoeken.
De renovatie biedt een kans om het Binnenhof, als hart van de Nederlandse democratie, extra
onder de aandacht te brengen van het Nederlandse publiek.

Toelichting
Toegankelijkheid: Binnenhof blijft publiekstrekker
Het Binnenhof blijft tijdens de bouw deels toegankelijk en een publiekstrekker in de stad.
•
•
•
•

De Ridderzaal en een deel van het Binnenhof gaan jaarlijks open voor Prinsjesdag
(improvisatie, de bouw zal zichtbaar zijn).
Er komt een informatiecentrum (mogelijke locatie Nieuwspoort) en aandacht/tentoonstelling
in de omgeving (i.s.m. ProDemos, Haags Historisch Museum).
Er komen rondleidingen voor het publiek, zowel na het sluiten van het Binnenhof als tijdens
de renovatie.
Er wordt een attractieve voorziening gerealiseerd, bijvoorbeeld d.m.v. een luchtbrug over het
Binnenhof heen.

Voor wat betreft de attractieve functie van het Binnenhof zal een gezamenlijk plan van aanpak worden
opgesteld door de gemeente Den Haag, Bureau Binnenstad, de toeristische en culturele sector,
relevante marketingpartijen en het Rijksvastgoedbedrijf. Het Rijksvastgoedbedrijf neemt hierin het
initiatief en voert hiervoor momenteel verkennende gesprekken.
Buren
Een goede relatie met de naaste 'buren' van het Binnenhof is een essentiële voorwaarde voor een
goed verloop van de renovatie. Buren zijn onder andere (in willekeurige volgorde):
•
•
•
•
•

•
•

Culturele instellingen zoals het Mauritshuis en het Haags Historisch museum
Sociëteit De Witte
Kabinet van de Koning
Nieuwspoort
Ondernemers en bewoners in de binnenstad, vertegenwoordigd via o.a.
o Overkoepelend Overleg Pleinkwartier en Ondernemingsvereniging Plein
o Stichting Bewonersbelangen Binnenstad (StiBB)
o Eigenaren Vereniging Binnenstad
o Binnenstad Ondernemers Federatie (BOF)
o Stichting Binnenstad Den Haag
ProDemos
Ondernemers op/direct naast het Binnenhof zoals de Haringkar, de ijscoman en de
souvenirkraam.

Factsheets renovatie Binnenhof

26

In samenwerking met de gemeente Den Haag zal regulier ‘buren’-overleg opgestart worden. Een groot
aantal eerste contacten is hiervoor al gelegd.
Gemeente Den Haag
De gemeente Den Haag heeft een belangrijke rol in voorbereiding en uitvoering van het
renovatieproject. Denk daarbij aan:
•
•
•
•
•
•
•
•

vergunningverlening (diverse vergunningen waaronder bouw en monumenten);
archeologie;
ontwerp van de stedelijke ruimte en de verkeersstromen rondom het Binnenhofcomplex;
het overleg met de veiligheidsregio (o.a. brandweer);
subsidieverlening;
duurzaamheidaspecten (Energierijk Den Haag);
het overleg met de bewoners en buren Binnenhof;
toeristisch belang.

Het RVB heeft nadrukkelijk samenwerking met de gemeente gezocht en zal dit voortzetten.

Factsheets renovatie Binnenhof

27

9. Feiten en cijfers
Gebouw
•
•
•
•
•

Oudste delen zijn 800 jaar oud.
Binnenhof heeft met 94.000m2 2x de oppervlakte van het Rijksmuseum.
Aantal kantoren: 780 (650 op Binnenhof + 130 overig).
Aantal werkplekken: 1600 (1314 op Binnenhof + 284 buiten het Binnenhof).
Laatste grootschalige renovatie in 1992

Gebruik
•
•
•

•
•

250 politici.
Ca. 2.000 medewerkers.
Bezoekers per jaar:
o 85.000 scholieren (prognose 2015)
o Enkele honderdduizenden overige bezoekers (via ProDemos maar daarnaast ook
ontvangsten/rondleidingen bezoekers via de fracties, bezoekers publieke tribune,
bezoekers EK, RvS et cetera).
o Waarvan bezoekers Tweede Kamer: 170.000 – groei verwacht naar 180.000.
Aantal restaurantafhandelingen Tweede Kamer: 260.000 per jaar.
Aantal vergaderingen die worden geboekt: alleen bij de Tweede Kamer meer dan 9.000 per
jaar.

ProDemos
Bezoekersaantallen die bekend zijn bij ProDemos:

Scholieren
Overige bezoekers
Totaal

2010
24.000
36.000
60.000

2015
85.000
50.000
135.000

Beoogd aantal
150.000
100.000
250.000

Toelichting groei
•
•

In vijf jaar (2010-2015) is het aantal bezoekers via ProDemos meer dan verdubbeld.
Jaarlijks een autonome groei van 10-15 %.

Doelstelling
•
•

Doel is om 150.000 scholieren per jaar te ontvangen, zie ook de motie die de Kamer hierover
heeft aangenomen in de bijlage (=75% van de 200.000 scholieren per jaargang).
Dit zou volgens de plannen van ProDemos in 2017 bereikt moeten kunnen worden, maar ze
kunnen niet groeien vanwege de manier waarop de ontvangst nu is georganiseerd (entree,
scanstraat, etc). De huidige situatie piept en kraakt nu al voor de huidige 85.000 scholieren,
terwijl de Kamer wil groeien naar 150.000 scholieren per jaar. Dit is alleen haalbaar als de
entrees en andere benodigde faciliteiten voor ontvangsten op het Binnenhof worden
aangepakt.
(Door ProDemos is bij viering eerste lustrum publiekelijk verzocht om entree Binnenhof bij de
renovatie te verbeteren.)

Factsheets renovatie Binnenhof

28

Factsheets renovatie Binnenhof

29