ONTWIKKELING DIAGNOSE-INSTRUMENT
RECHTSBIJSTAND
EEN VERKENNING VAN HAALBAARHEID,
MEERWAARDE EN VORM

KLANT
KENMERK
AUTEUR(S)
DATUM
VERSIE

Ministerie van Justitie en Veiligheid
MB/jve/2385
Nienke Bilo, Michiel Blom, Matthijs Goedvolk en Eline Klein Hofmeijer
26 april 2021
2.1

INHOUDSOPGAVE

Inhoudsopgave
1

Inleiding

4

1.1

Aanleiding

4

1.2

Vraagstelling en context

4

1.3

Aanpak op hoofdlijnen

5

1.4

Begrippenlijst

6

1.5

Leeswijzer

7

2

Doelstellingen diagnose-instrument

8

3

Visuele weergave diagnoseproces

10

4

De vorm en organisatie van het diagnose-instrument

12

4.1

De doelgroep van het instrument

12

4.2

De toegankelijkheid van het instrument en ondersteuning door een professional

12

4.3

Het soort instrument

13

4.4

De uitkomst van het instrument en het advies van de professional

14

4.5

De vervolgstappen en wijze van overdracht

14

4.6

Kwaliteitswaarborg van het instrument en de diagnose

16

Inhoudelijke bouwstenen van het diagnose-instrument

18

5.1

Het instrument dient vier inhoudelijke punten te dekken

18

5.2

De inhoud van het instrument is op te delen in drie bouwstenen

19

5.3

Resumé en opvolging

23

5

6

Stappen in het vervolgtraject

26

6.1

Ontwikkeling diagnose-instrument fasegewijs van klein naar groot

26

6.2

Nauwe betrokkenheid praktijkdeskundigen en wetenschap is essentieel

27

6.3

Nauw aansluiten bij aanpalende trajecten

28

INHOUDSOPGAVE

6.4

7

Mogelijk tijdpad vervolgtraject ontwikkeling diagnose-instrument

28

Samenvatting en conclusies

30

7.1

Diagnose-instrument biedt snel en helder inzicht in waar de rechtzoekende terecht kan met zijn vraag, met aandacht voor onderliggende problematiek

30

7.2

De inhoud van het instrument moet de rechtzoekende ruimte bieden zijn verhaal te doen en een goede basis vormen voor een advies door een professional

30

7.3

Het digitale instrument is breed toegankelijk, de uitkomst van het instrument is direct beschikbaar en een professional kan een advies geven over de best passende
vervolgstap op basis van de uitkomst van het instrument

31

7.4

Welke organisaties een diagnose mogen stellen: spanningsveld tussen ‘laagdrempelige toegang’ en ‘kwaliteitsborging’

32

7.5

Inschakelen van een professional verplicht bij een rechtshulppakket of verdergaande hulpverlening in de eerste lijn

33

7.6

Ontwikkeltraject met gedeeld eigenaarschap en een trekkende rol van het Juridisch Loket

34

7.7

Vervolgtraject: ontwikkel het diagnose-instrument fasegewijs van klein naar groot, met betrokkenheid van praktijkdeskundigen en wetenschap

35

1 Inleiding
1.1

Aanleiding

1.2

Vraagstelling en context

In november 2018 heeft de minister voor Rechtsbescherming aan de Tweede Kamer

Dit onderzoek is te beschouwen als een verkenning van hoe een dergelijk diagnose-

de contouren geschetst voor de herziening van het stelsel voor gesubsidieerde

instrument eruit zou kunnen zien, en wat precies de toegevoegde waarde ervan is

rechtsbijstand1. De belangen van de rechtzoekende2 en een laagdrempelige,

voor (primair) de rechtzoekende en (secundair) de professional in het stelsel van

vroegtijdige en integrale oplossing van zijn of haar hulpvraag zijn bij de

rechtsbijstand. De uitwerking in dit stadium moet zodanig zijn dat het de basis kan

stelselherziening leidend. De ambitie hierbij is dat in de nieuwe eerste lijn straks een

vormen voor verdere discussie en besluitvorming op politiek-bestuurlijk niveau over

meer integrale probleemdiagnose plaatsvindt, die, door de juiste vragen te stellen,

een eventueel ontwikkeltraject om te komen tot een volwaardig diagnose-instrument

leidt tot een advies op maat over de meest passende hulp voor de rechtzoekende.

dat ingezet kan worden in de uitvoeringspraktijk.

De minister kondigde op 26 juni 2020 aan de Tweede Kamer aan dat in overleg met

Deze verkenning geeft tevens antwoord op de volgende vragen:

de direct betrokken partijen wordt onderzocht of een gestandaardiseerd diagnose-

a.

Uitgangspunten en randvoorwaarden:

instrument daar behulpzaam bij is en hoe zo’n instrument eruit kan zien3. Daarbij

i.

Wat zijn de uitgangspunten en randvoorwaarden voor de diagnose?

speelt een voor de rechtzoekende naadloze overgang van eerste naar tweede lijn een

ii.

Hoe zorg je dat het perspectief van de rechtzoekende centraal blijft

belangrijke rol. De diagnose moet niet leiden tot onnodige bureaucratie of vertraging

staan?

in het proces en goed aansluiten op de toetsende rol en het werkproces van de Raad

iii.

Wie zijn de gebruikers? Wat betekent dat voor de randvoorwaarden?

voor Rechtsbijstand (RvR). Het streven van de minister is een instrument te

iv.

Hoe zorg je voor draagvlak bij uitvoerende professionals in en rond het

ontwikkelen dat draagvlak heeft bij de meest betrokken partijen rond het stelsel van

stelsel voor de manier en inhoud van de diagnose?

rechtsbijstand. Daarom is ontwikkeling ervan in samenspraak met deze partijen een
belangrijke voorwaarde voor succes. Het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV)

v.
b.

heeft Significant Public gevraagd om met betrokken partijen een eerste versie van dit

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/11/09/tk-contouren-

herziening-stelsel-gesubsidieerde-rechtsbijstand-9-november-2018.
2

Inhoud van de diagnose:
i.

diagnose-instrument te ontwikkelen.

Wanneer laat je een diagnose uitvoeren?
Welke thema’s/gebieden/onderwerpen moeten er in de diagnose
worden behandeld?

3

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/06/26/tk-midterm-

review-en-derde-voortgangsrapportage-stelselvernieuwing-rechtsbijstand.

We gebruiken in dit rapport het gangbare begrip ‘rechtzoekende.’ We bedoelen

hiermee een burger die een probleem heeft of denkt te hebben met, in ieder geval ten
dele, een juridisch karakter, en voor dat probleem een oplossing zoekt.

4

ii.

Met welke vragen doe je dat?

juridische context komt daarin terug, maar ook de bredere (bijvoorbeeld

iii.

Welke output moet er uit de diagnose komen zodat de RvR daar een

sociale) context.

besluit over nut en noodzaak op kan baseren?
c.

Organisatie:

Hieronder beschrijven we onze aanpak op hoofdlijnen. Wij bedanken iedereen die in

i.

Wat voor soort instrument(en) kan/kunnen er worden gebruikt of

welke vorm dan ook een bijdrage heeft geleverd aan dit project heel hartelijk voor zijn

ontwikkeld voor de diagnose/triage?

of haar tijd en inspanningen. Dit betreft in het bijzonder de leden van de werkgroep

Hoe zorg je voor een warme overdracht, als het advies is dat er ook

(zie hierna) die op een constructieve en plezierige manier en met een forse

andere hulpverleners betrokken moeten worden?

tijdsinspanning een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan dit traject.

ii.

iii.

Hoe zorg je voor een kwaliteitscheck op de uitgegeven adviezen?

iv.

Hoe zorg je voor een lerend systeem, zodat er data wordt verzameld

Deskresearch

en op basis daarvan de adviezen steeds kunnen worden verbeterd?
d.

Ontwikkeling: Wat zijn de volgende stappen om toe te werken naar de

Allereerst hebben we een deskresearch uitgevoerd, om ons verder te verdiepen in

ontwikkeling van dit instrument? Wie heb je daarvoor nodig?

relevante initiatieven, binnen en buiten het domein van de rechtsbijstand. Hiervoor
hebben we ons onder andere verdiept in documentatie over:

1.3

Aanpak op hoofdlijnen

a.

Reclassering: risicotaxatie- en adviesinstrument RISC;

b.

Huisartsenzorg: triage in de huisartsenpraktijk (zie ook thuisarts.nl);

De aanpak die wij tijdens dit traject hebben gevolgd is gebaseerd op een aantal

c.

Sociale wijkteams: triage in de eerste lijn van het sociaal domein;

leidende uitgangspunten:

d.

Geestelijke Gezondheidszorg: Triagewijzer Acute Psychiatrie;

a.

Draagvlak is randvoorwaardelijk voor het succes van het traject. Daarom

e.

Magontslag.nl;

hebben wij de relevante ketenpartners nauw bij het traject betrokken;

f.

Rechtwijzer;

We laten ons inspireren door vernieuwende inzichten vanuit andere domeinen,

g.

Mylawbc.com over rechtsbijstand in British Columbia (Canada);

zoals de reclassering, de zorg en het sociaal domein. Zowel voor de vorm en

h.

Triage door zorg- en veiligheidshuizen;

de inhoud van het diagnose-instrument, als de organisatie eromheen. We

i.

Diagnose en triage door rechtsbijstandverzekeraars.

b.

maken daarnaast zoveel mogelijk gebruik van de kennis, ideeën en ervaring
die ruimschoots in het veld van de rechtsbijstand voorhanden zijn;
c.

d.

Voorbereidende interviews

Het eindproduct moet handelingsperspectief bieden en voldoende
aanknopingspunten voor een vervolgtraject. Het moet daarom zo zijn

Vervolgens hebben wij voorbereidende gesprekken gevoerd met bij rechtsbijstand

uitgewerkt dat het voor de stakeholders en ketenpartners duidelijk is hoe het

betrokken partijen: Divosa, het Juridisch Loket (hJL), Mediatorsfederatie Nederland

instrument in de praktijk kan gaan werken en hoe het eruit kan gaan zien;

(MfN), het ministerie van JenV (JenV), Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA),

Bij de ontwikkeling van het instrument wordt zoveel mogelijk toegewerkt naar

Raad voor Rechtsbijstand (RvR), Sociaal Werk Nederland (SWN), Vereniging

een integrale diagnose (vanuit een ketenbreed perspectief). Niet alleen de

Nederlandse Gemeenten (VNG), Vereniging Sociale Advocatuur Nederland (VSAN)
en twee sociaal raadslieden.

5

Met deze organisaties spraken wij verkennend over zowel de organisatorische en

Deze werkgroep is in totaal zes keer bijeengekomen. Het onderzoeksteam van

procesmatige elementen van het diagnose-instrument als de inhoud ervan. We

Significant Public bereidde de sessies, in overleg met de werkgroepleden, inhoudelijk

spraken onder andere over: uitgangs- en aandachtspunten en randvoorwaarden voor

voor, faciliteerde deze en zat voor. Doel van de sessies was om de werkgroepleden,

het diagnose-instrument, de beoogde gebruikers, het organiseren van draagvlak bij

en via hen hun ‘moederorganisaties’, inhoudelijk goed te betrekken bij de ontwikkeling

de professional, en de specifieke thema’s en onderwerpen die in het diagnose-

van het diagnose-instrument, hen mee te laten denken, draagvlak te verkrijgen en om

instrument een plek moeten krijgen.

eventuele ‘hete hangijzers’ vroegtijdig te identificeren en te bediscussiëren.

Gedurende het traject hebben wij, om goed op de hoogte te zijn, ook contact gehad

Voor de werkgroepsessies is een iteratief proces gevolgd waarin we in een aantal

met direct betrokkenen bij diverse lopende pilots en initiatieven, zoals de pilot

cycli zijn gekomen tot voorliggend resultaat. Tijdens de sessies zijn principes

Hillesluis, de pilot samenwerking eerste lijn, gesubsidieerde initiatieven vanuit de RvR

toegepast vanuit de methode Service Design Thinking. Dat houdt in dat we samen

en de ontwikkeling van oplossingsroutes op het gebied van echtscheiding.

met alle werkgroepleden vanuit verzamelde beelden en ideeën, mede op basis van
de verkennende interviews en de deskresearch, een set doelstellingen,

Daarnaast hebben wij, wederom als inspiratiebron voor het diagnose-instrument,

uitgangspunten en randvoorwaarden voor het instrument hebben geïdentificeerd en

gesproken met het Verbond van Verzekeraars, 3RO (reclassering), Zorg- en

vastgesteld. Waar moet het diagnose-instrument idealiter aan voldoen? Vanuit deze

veiligheidshuis Rotterdam en kwaliteitsinstituut Akwa GGZ. We spraken met hen over

‘ideaaltypische oplossing’ is de werkgroep vervolgens gaan ‘terugredeneren’: wat zijn

de inhoud, opbouw, vorm, en totstandkoming van de instrumenten en over de

dan de benodigde bouwstenen, processen en organisatie-inrichting voor een

uitdagingen in de invoering van het gebruik. Tot slot hebben wij gesproken met

diagnose-instrument? Per cyclus legden de onderzoekers dit vast en namen we het

mevrouw M. (Mies) Westerveld, emeritus hoogleraar socialeverzekeringsrecht en

mee naar de volgende sessie. Zo werkten we het ontwerp gezamenlijk verder uit en

buitengewoon hoogleraar sociale rechtshulp. Met haar spraken we over de

vulden het zo concreet mogelijk in.

uitdagingen en risico’s van een diagnose-instrument.
1.4

Begrippenlijst

Werkgroepsessies met ketenpartners
We hebben gedurende het ontwikkeltraject gemerkt dat ‘taal’ belangrijk is: dezelfde
Een belangrijke rol in deze verkenning van de contouren van een diagnose-

begrippen kunnen bij verschillende mensen uiteenlopende beelden oproepen. Juist in

instrument was er voor een werkgroep van de meest betrokken ketenpartners.

een traject als dit is het belangrijk om niet in semantische discussies terecht te komen

Hieraan namen de volgende leden deel:

en allemaal dezelfde ‘taal’ te spreken. Daarom hebben we hieronder voor enkele

a.

hJL: Henriette Reinstra;

veelgebruikte sleutelbegrippen een werkdefinitie opgenomen.

b.

JenV: Rien Sonneveld;

c.

MfN: Judith Simon-Emaus;

Rechtzoekende: een burger die een probleem heeft of denkt te hebben met, in ieder

d.

NOvA: Christel Wiskerke;

geval ten dele, een juridisch karakter, en voor dat probleem een oplossing zoekt.

e.

RvR: Corry van Zeeland;

f.

SWN: Ernst Radius.

6

Diagnose: het vaststellen van de aard en omvang van het probleem van de

samenwerken aan de oplossing van het probleem. De RvR matcht op basis van de

rechtzoekende, waarbij het probleem in brede zin dat de rechtzoekende voorlegt de

diagnose de rechtzoekende aan een of meer rechtshulppakketten.

invalshoek is en waarmee de samenhangende en achterliggende problemen in kaart
worden gebracht.

1.5

Leeswijzer

Diagnose-instrument: hulpmiddel voor rechtzoekende en professionals om te

Deze rapportage is als volgt opgebouwd:

komen tot een diagnose en advies over de meest passende hulp. De uitkomst van

a.

het diagnose-instrument is een of meerdere mogelijke vervolgstappen die de
rechtzoekende kan zetten om te komen tot die meest passende hulp. Vervolgstappen

instrument volgens de werkgroep van ketenpartners heeft;
b.

kunnen onder andere zijn: een oplossingsroute, rechtshulppakket, ondersteuning
buiten het juridisch domein (bijvoorbeeld het sociaal domein) of informatievoorziening

Hoofdstuk 3 bevat een eerste schets van hoe het diagnose-instrument eruit
kan zien;

c.

aan de rechtzoekende (zonder tussenkomst van een professional).

In hoofdstuk 4 werken we deze schets nader uit, waarbij we vooral ingaan op
de beoogde vorm en organisatie van het diagnose-instrument;

d.
Advies: oordeel, op basis van een diagnose, van een professional over de best
passende vervolgstap voor de rechtzoekende.

In hoofdstuk 2 beschrijven we de doelen en meerwaarde die het diagnose-

Hoofdstuk 5 geeft een beschrijving van de inhoudelijke bouwstenen van het
diagnose-instrument;

e.

In hoofdstuk 6 schetsen we hoe het vervolgtraject voor de verdere
ontwikkeling van het diagnose-instrument eruit kan zien;

Oplossingsroute: een route voor een duurzame oplossing van het probleem van de
rechtzoekende aan de hand van de gestelde diagnose. Via een of meer

f.

In hoofdstuk 7 tot slot trekken we, op basis van de voorgaande hoofdstukken,
een aantal overkoepelende conclusies.

oplossingsroutes wordt voor de rechtzoekende een goede en effectieve manier
gecreëerd om zijn/haar hulpvraag naar een oplossing te brengen. Een volledige
oplossingsroute start met informatie, advies en laagdrempelige hulp in de nulde en
eerste lijn en kan, als het probleem niet kan worden opgelost in de eerste lijn,
eindigen in een rechtshulppakket voor het juridische deel van het probleem. De eerste
lijn zorgt met betrekking tot de niet-juridische delen van het probleem voor een (zo
mogelijk warme) overdracht naar de aangewezen hulpverlener (bijvoorbeeld in het
sociaal domein). Mensen kunnen ook op een ander punt op de route instromen.

Rechtshulppakket: rechtshulppakketten voorzien in een integrale behandeling van
een juridisch probleem voor een integrale prijs. In een rechtshulppakket worden
verschillende interventies opgenomen die nodig kunnen zijn om het probleem van de
rechtzoekende op te lossen, zoals advies, onderhandeling, mediation of procederen
bij de rechter. Meerdere dienstverleners kunnen binnen een rechtshulppakket

7

2 Doelstellingen diagnose-instrument
In dit hoofdstuk geven we een korte beschrijving van de doelstellingen van het te

3. Het instrument maakt onderliggende problematiek inzichtelijk

ontwikkelen diagnose-instrument. Bij de start van het traject hebben we uitgebreid
stilgestaan bij de vraag: wat is de meerwaarde van een te ontwikkelen diagnose-

Het is belangrijk dat het diagnose-instrument onderliggende problematiek inzichtelijk

instrument voor rechtzoekenden en professionals? Dit heeft geresulteerd in een

maakt, zowel juridische als niet-juridische. Het doel is dat de rechtzoekende hierdoor

aantal doelstellingen. De doelstellingen zijn opgesteld op basis van de interviews met

op het spoor wordt gezet van een integrale, en daarmee naar verwachting duurzame,

ketenpartners en op brieven die de minister eerder richting de Tweede Kamer heeft

oplossing. Het is niet noodzakelijk dat het instrument ook de prioritering aangeeft van

gestuurd. In de werkgroep zijn deze vervolgens besproken en aangescherpt. Deze

de problematiek, dus in welke volgorde de problematiek aangepakt moet worden.

doelstellingen vormen het startpunt voor de verdere schets van het diagnoseinstrument: wat betekenen deze doelstellingen voor de inhoud van het diagnose-

4. Een mogelijke uitkomst van het instrument is een rechtshulppakket

instrument, de vorm en voor de organisatie eromheen?
Een mogelijke uitkomst van het diagnose-instrument kan zijn dat een aanvraag voor
1. Het instrument biedt snel en helder richting aan de rechtzoekende

een rechtshulppakket, tweedelijns ondersteuning door een advocaat of mediator, een
passende vervolgstap kan zijn.

Het belangrijkste doel van het diagnose-instrument is dat het de rechtzoekende
inzicht geeft in te zetten vervolgstappen richting een oplossing van het probleem of

5. Een mogelijke uitkomst van het instrument is een vervolgstap naar een

een antwoord op de vraag van de rechtzoekende. Waar kan de rechtzoekende

hulpverlener

terecht met zijn probleem? Het diagnose-instrument geeft niet zelf de oplossing, maar
wijst de route daar naartoe.

Een andere mogelijke uitkomst van het diagnose-instrument kan een vervolgstap
richting een eerstelijns professional zijn. Dat kan een professional zijn die eerstelijns

2. Het instrument geeft inzicht in het palet aan mogelijke vervolgstappen voor

(verdergaande) juridische ondersteuning biedt, of hulpverlening in het sociaal domein.

het probleem van de rechtzoekende

Denk bij dat laatste bijvoorbeeld aan gemeentelijke schuldhulpverlening.

Afhankelijk van de aard en complexiteit van het probleem van de rechtzoekende

6. Het instrument biedt voorlichting en informatie en kan de rechtzoekende

kunnen meerdere vervolgstappen mogelijk en passend zijn. Het diagnose-instrument

daarmee op weg helpen naar een oplossing

geeft in die gevallen geen advies voor een van die vervolgstappen, maar geeft inzicht
in de breedte aan mogelijke vervolgstappen. Hieruit kan de rechtzoekende, al dan niet

Niet in alle gevallen is een rechtshulppakket of een vervolgstap naar een professional

ondersteund door een professional, een keuze maken.

noodzakelijk of passend. Het diagnose-instrument moet de rechtzoekende ook
laagdrempelig informatie kunnen leveren die hem of haar helpt richting een oplossing.

8

Dit kan feitelijke informatieverstrekking zijn over bijvoorbeeld een

duidelijk zijn wat precies de volgende stap is, dus naar welk type professional hij of zij

geschillencommissie, maar kan bijvoorbeeld ook een standaardbrief of ander

het beste kan gaan.

document zijn dat de rechtzoekende kan gebruiken om zelfstandig zijn of haar
probleem op te kunnen lossen.

10. Het instrument stimuleert en faciliteert de samenwerking tussen betrokken
ketenpartners

7. Het instrument geeft inzicht en vertrouwen in de uitkomst (vervolgstappen)
en het perspectief dat daarbij hoort

Tot slot moet het diagnose-instrument de samenwerking tussen ketenpartners en
professionals stimuleren en faciliteren. Dit bekent bijvoorbeeld dat het instrument een

Het diagnose-instrument moet zodanig in elkaar zitten dat het voor de rechtzoekende

warme overdracht van de rechtzoekende tussen professionals makkelijk(er) maakt.

duidelijk is waarom de voorgestelde vervolgstap(pen) voor hem of haar het best
passend is/zijn, zodat bij de rechtzoekende vertrouwen ontstaat in de uitkomst van
het diagnose-instrument en perspectief bieden dat het probleem hiermee wordt
opgelost.

8. Het instrument creëert bewustwording en verbreedt, zo nodig, de blik van de
rechtzoekende

Een rechtzoekende kan, bij de zoektocht naar een oplossing, al duidelijke ideeën
hebben over een bij het probleem passende vervolgstap. Het diagnose-instrument
geeft inzicht in het palet aan mogelijke vervolgstappen. Het instrument kan, zo nodig,
de rechtzoekende ook op andere vervolgstappen brengen waaraan de rechtzoekende
zelf nog niet had gedacht. Zo wordt de blik van de rechtzoekende verbreed.

9. Het instrument biedt een eenduidige uitkomst, die niet afhangt van wie het
instrument afneemt, maar wel rekening houdt met regionale verschillen

De uitkomst van het diagnose-instrument, dus de bij het probleem van de
rechtzoekende passende vervolgstap(pen), moet op een eenduidige manier tot stand
komen en zo min mogelijk afhangen van welke professional betrokken is bij de
totstandkoming van de diagnose. Wel moet er rekening mee worden gehouden dat de
lokale of regionale situatie anders kan zijn. Zo zijn er verschillen in hoe het sociaal
domein lokaal georganiseerd is (de sociale kaart). Voor de rechtzoekende moet

9

3 Visuele weergave diagnoseproces
geven van de uitkomst en de rechtzoekende adviseren over de best passende
Dit hoofdstuk bevat een visuele weergave van het diagnoseproces (zie figuur 1 op de

vervolgstap(pen).

volgende pagina) en een beknopte toelichting daarop. Op basis van de uitwerking van
de doelstellingen en randvoorwaarden die zijn besproken in de werkgroep is deze

Het instrument is een hulpmiddel om te komen tot een goede diagnose. De

procesplaat tot stand gekomen. Deze weergave schetst het proces dat een

professional gebruikt zijn ervaring en expertise om te komen tot een advies over de

rechtzoekende met een (juridische) hulpvraag kan doorlopen wanneer het diagnose-

best passende vervolgstap(pen). De professional kan ook afwijken van de uitkomst

instrument wordt gebruikt.

van het instrument.

Het diagnose-instrument wordt als hulpmiddel gebruikt om te komen tot een brede

Er zijn vier mogelijke vervolgstappen: de rechtzoekende gaat zelf aan de slag, gaat

diagnose aan de voorkant. Het instrument moet daarbij zoveel mogelijk rechts- en

naar een eerstelijns professional, ontvangt hulpverlening buiten het juridische domein

levensgebieden uitvragen, zodat een breed inzicht ontstaat in het probleem. Het

en/of gaat naar een tweedelijns professional. Het kan zijn dat voor het zetten van een

instrument moet wel zo zijn ingericht dat het alleen uitvraagt wat nodig is, en niet

vervolgstap een inkomenstoets uitgevoerd wordt. Een rechtzoekende kan ook

meer dan dat (dus alleen relevante onderwerpen worden uitgevraagd). Er is echter

meerdere vervolgstappen zetten, afhankelijk van de situatie.

nog geen consensus over hoe ver deze onderwerpen uitgevraagd moeten worden.
In hoofdstuk 4 en 5 wordt het geschetste diagnoseproces verder uitgewerkt.
Het instrument is toegankelijk voor alle rechtzoekenden en er wordt geen

Hoofdstuk 4 gaat in op de uitwerking van de vorm en organisatie van het instrument

inkomenstoets aan de voorkant gedaan. Het instrument is breed toegankelijk: de

en hoofdstuk 5 geeft een toelichting op de inhoudelijke bouwstenen van het

rechtzoekende kan het instrument via internet zelfstandig gebruiken of het instrument

instrument.

kan gebruikt worden in een gesprek tussen de rechtzoekende en een professional,
indien een rechtzoekende zich meldt bij een organisatie met zijn problematiek. Als
een rechtzoekende het instrument zelfstandig gebruikt, kan hij te allen tijde (alsnog)
gebruikmaken van ondersteuning door een professional.

Het instrument vraagt zowel de juridische als niet-juridische problematiek uit, geeft
inzicht in de urgentie van de hulpvraag en de mate van ondersteuning die de
rechtzoekende nodig heeft. Door het instrument in te zetten wordt de aard en omvang
van het probleem in kaart gebracht. De uitkomst die uit het instrument volgt, is een
overzicht van alle mogelijke vervolgstappen. Een professional kan een nadere duiding

10

Figuur 1. Visuele weergave van het diagnoseproces

11

4 De vorm en organisatie van het diagnose-instrument
In dit hoofdstuk worden de beoogde vorm en organisatie van het diagnose-instrument

uitgewerkt, namelijk de online toegang waar de rechtzoekende zelfstandig aan de

verder uitgewerkt. Daarbij wordt ingegaan op de onderdelen van het proces zoals

slag kan, en de ‘fysieke’ toegang, waar de rechtzoekende samen met een

geschetst in hoofdstuk 3. We gaan achtereenvolgens in op de doelgroep, de

professional aan de slag gaat4. In deze paragraaf worden beide toegangswegen

toegankelijkheid van het instrument, het soort instrument, de uitkomst van het

verder toegelicht.

instrument en de vervolgstappen na het invullen van het instrument. Met de
werkgroepleden zijn op basis van de doelstellingen een aantal randvoorwaarden
geformuleerd waar het diagnose-instrument in ieder geval aan moet voldoen (zie

4.2.1

De rechtzoekende kan zelfstandig het diagnose-instrument gebruiken en daarbij is
altijd ondersteuning beschikbaar van een professional

bijlage A voor de volledige lijst). Tijdens de werkgroepsessies en tussentijdse
gesprekken zijn de randvoorwaarden verder uitgewerkt, waarbij aandacht was voor

De rechtzoekende kan zelf via een website toegang tot het instrument verkrijgen en

de vraag: hoe ziet de randvoorwaarde er in de praktijk uit? De uitwerking hiervan

de diagnose zelfstandig doorlopen. Het is belangrijk om het instrument c.q. de

wordt in dit hoofdstuk beschreven.

website op termijn te integreren met online tools die al beschikbaar zijn, zoals JuLo
van het Juridisch Loket. Hoe dit precies invulling krijgt, zal in het vervolgtraject verder

4.1

De doelgroep van het instrument

uitgekristalliseerd worden (zie hoofdstuk 6).

Het instrument is breed toegankelijk voor alle burgers (natuurlijke personen) die een

Er is bij het zelfstandig doorlopen van het diagnose-instrument indien gewenst altijd

probleem hebben of denken te hebben met, in ieder geval ten dele, een juridisch

ondersteuning van een professional beschikbaar. Dit kan op verschillende momenten

karakter, en voor dat probleem een oplossing zoeken. Een inkomenstoets aan de

en via verschillende kanalen (bijvoorbeeld via een (video)chat of telefonisch):

voorkant is niet aan de orde. De inkomenstoets kan wel aan de orde komen bij te

a. Als de rechtzoekende op de website komt en hulp wil, is er direct een optie

nemen vervolgstappen.

beschikbaar om contact te leggen met een professional;
b. Als het de rechtzoekende om welke reden dan ook niet lukt om het instrument

4.2

De toegankelijkheid van het instrument en ondersteuning door een professional

zelfstandig te doorlopen, kan hij contact opnemen met een professional die kan
helpen met het invullen van het instrument. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als de

De leden van de werkgroep zijn voorstander van een brede toegankelijkheid van het

rechtzoekende een vraag niet goed begrijpt, twijfelt over het juiste antwoord of

instrument. Zodoende zijn er twee verschillende toegangswegen naar het instrument

4

De ‘fysieke toegang’ betekent niet per definitie aanwezigheid op locatie. Het kan ook

betekenen dat de professional samen met de rechtzoekende ‘op afstand’ het
diagnose-instrument invult, bijvoorbeeld via beeldbellen of telefonisch.

12

minder digitaal vaardig is. De professional kan meedenken en een toelichting

Welke organisaties er precies gebruik mogen maken van het diagnose-instrument om

geven op de vragen;

met de rechtzoekende tot een diagnose te komen, en aan welke kwaliteitseisen deze

c. Als de rechtzoekende na het invullen van het instrument een toelichting nodig

organisaties en/of professionals daarvoor moeten voldoen is onderwerp van discussie

heeft op de uitkomst, kan de rechtzoekende contact opnemen met een

(zie paragraaf 7.4). Voorbeelden van organisaties die genoemd zijn, zijn het Juridisch

professional voor een toelichting en advies over de best passende vervolgstap.

Loket en sociaal raadslieden.

Het initiatief hiervoor ligt bij de rechtzoekende;
d. Als de rechtzoekende na het doorlopen van het diagnose-instrument een beroep

4.3

Het soort instrument

wil doen op het stelsel van gefinancierde rechtsbijstand, in de vorm van een
4.3.1

rechtshulppakket of een verdergaande eerstelijns juridische ondersteuning, is in

Het instrument is digitaal beschikbaar en heeft een dossierfunctie

de meeste gevallen betrokkenheid van een professional nodig. Dit om te borgen
dat de rechtzoekende inderdaad de best passende hulp ontvangt. In de

Het diagnose-instrument is digitaal, via een website, beschikbaar. Daarbij is de wens

werkgroep is geen eenduidigheid ontstaan over in welke situaties de

van de werkgroepleden dat het instrument de mogelijkheid bevat om een profiel of

betrokkenheid van een professional verplicht is. Hierover moet nog een besluit

dossier aan te maken om informatie op te slaan en toegankelijk te houden. Hierin

worden genomen (zie paragraaf 7.5).

wordt bijvoorbeeld de uitkomst van het instrument opgeslagen, maar kan de burger
zelf ook bepaalde informatie uploaden. Op deze manier kan de informatie ook

4.2.2

Het diagnose-instrument wordt door een breed scala aan organisaties gebruikt

gedeeld worden bij overdracht of als de rechtzoekende zelf naar een professional
gaat voor ondersteuning. Dit gebeurt alleen met instemming van de rechtzoekende, in

De leden in de werkgroep zijn voorstander van een breed scala aan organisaties die

het kader van privacywaarborging.

het instrument mogen gebruiken. De rechtzoekende kan met zijn/haar hulpvraag
immers bij een breed scala aan organisaties binnenstappen. Dit zijn (lokale)
e

4.3.2

De vormgeving van het instrument moet rekening houden met de gebruiker

e

organisaties in zowel het sociale als het juridische domein en zowel in de 1 als de 2

lijn. De professional gebruikt het instrument in het gesprek met de rechtzoekende om

De rechtzoekende en de professional gebruiken in principe hetzelfde instrument met

tot een goede diagnose voor het probleem te komen.

daarin dezelfde informatie en uitkomsten. Bij de ontwikkeling van het instrument moet
in de vormgeving wel rekening gehouden worden met de bruikbaarheid voor beiden.

De organisaties en/of professionals die het instrument gaan gebruiken moeten

In een gesprek van mens tot mens worden vooral open vragen gesteld en wordt de

voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen, zodat de rechtzoekende kan vertrouwen op

informatie versnipperd opgehaald, waarbij het zelfstandig doorlopen van het

een goede diagnose en een goed advies (zie paragraaf 4.6). Tevens moet het

diagnose-instrument de vragen meer gericht of sturend moeten zijn. Daarnaast moet

instrument de objectiviteit en navolgbaarheid van de diagnose borgen, door het

het instrument zo zijn ingericht dat het alleen uitvraagt wat nodig is, en niet meer dan

volgen van een vastgestelde werkwijze. Zo maakt het niet uit welke

dat (dus alleen relevante levensgebieden bij het probleem).

organisatie/professional het instrument gebruikt. De uitkomst van het instrument is (in
principe) hetzelfde.

13

4.4

De uitkomst van het instrument en het advies van de professional

vervolgstap(pen) voor de rechtzoekende te komen, zeker bij complexere situaties. De
ervaring en expertise van de professional kan hierbij onontbeerlijk zijn.

4.4.1

De uitkomst is direct beschikbaar voor de rechtzoekende
Wanneer een professional in zijn advies afwijkt van de uitkomst van het instrument,
De uitkomst die uit het instrument volgt is direct beschikbaar voor de rechtzoekende

moet hij dit moet beargumenteren en motiveren. Voor andere professionals moet het

nadat hij/zij zelfstandig het instrument heeft gebruikt. Deze uitkomst bevat een palet

afwijkende advies ook navolgbaar zijn (gemotiveerd, uitlegbaar en begrijpelijk).

aan mogelijke vervolgstappen die de rechtzoekende kan zetten om te komen tot de
meest passende hulp (zie paragraaf 5.2.3). Mocht de rechtzoekende behoefte hebben

Het is belangrijk dat als de professional in zijn/haar advies afwijkt van de uitkomst van

aan een nadere duiding en advies over de best passende vervolgstap dan is hiervoor

het instrument dit wordt vastgelegd in het instrument. Enerzijds met als doel om

een professional beschikbaar (zie paragraaf 4.2.1).

periodiek te kunnen onderzoeken waar veel ‘afwijkingen’ voorkomen en wat het
resultaat was: wordt het probleem zo vaker opgelost? Dat zorgt voor een leereffect.

Als de professional het instrument in een gesprek met de rechtzoekende gebruikt,

Anderzijds is het voor de RvR van belang om te weten waarom er is afgeweken van

wordt de uitkomst uit het instrument aan de rechtzoekende teruggekoppeld en

de uitkomst van het diagnose-instrument, met het oog op de beoordeling van de

toegelicht. De professional geeft op basis van die uitkomst een advies over de best

aanvraag en een besluit over een rechtshulppakket.

passende vervolgstap voor de rechtzoekende. Dit advies, waarvan duidelijk moet zijn
voor de rechtzoekende hoe de professional daartoe gekomen is, wordt aan de

4.5

De vervolgstappen en wijze van overdracht

uitkomst van het instrument toegevoegd. De uitkomst van het instrument en het
advies van de professional zijn direct na het gesprek beschikbaar voor de

De uitkomst bestaat uit een palet aan mogelijke vervolgstap(pen) waaruit de

rechtzoekende. De uitkomst met daarin opgenomen het advies van de professional

rechtzoekende een keuze kan maken, eventueel ondersteund door een advies van

heeft de vorm van een document dat in de digitale omgeving wordt geplaatst en/of

een professional. Mogelijke uitkomsten zijn een (combinatie) van:

een document dat wordt geprint en meegegeven aan de rechtzoekende. De uitkomst

a.

die uit het instrument komt en/of het advies dat de professional geeft, zijn niet bindend
en de rechtzoekende is niet verplicht dit op te volgen.

Informatievoorziening waarmee de rechtzoekende zelf verder kan;
ondersteuning van de rechtzoekende door een professional is niet nodig;

b.

(Verdergaande) eerstelijns juridische ondersteuning, bijvoorbeeld door het
Juridisch Loket;

4.4.2

In het advies kan de professional afwijken van de uitkomst van het instrument

c.

Hulpverlening buiten het juridische domein, bijvoorbeeld het sociaal domein;

d.

Gebruik van een rechtshulppakket (tweedelijns juridische ondersteuning).

Het instrument biedt de professional ruimte voor maatwerk. Dit houdt in dat van de
uitkomst van het instrument afgeweken kan worden. Het instrument is ‘slechts’ een

Als de rechtzoekende ondersteuning wil ontvangen van een andere professional en/of

hulpmiddel voor rechtzoekende en professional. In het gesprek dat de professional

organisatie (bovengenoemde uitkomsten b, c en d) kan de overdracht op

met de rechtzoekende heeft, wordt wellicht meer informatie verkregen dan het

verschillende wijzen plaatsvinden, waarbij de werkgroep heeft aangegeven dat het

instrument uitvraagt. Het advies geeft de professional op basis van de specifieke

belangrijk is dat de overdracht warm is, zodat de rechtzoekende niet tussen wal en

situatie van de rechtzoekende. Dit kan maatwerk vereisen om tot de best passende

schip geraakt.

14

4.5.1

Met goede informatievoorziening kan de rechtzoekende zelf aan de slag

4.5.4

Een rechtshulppakket als hulp voor de rechtzoekende

Op basis van de uitkomst van het instrument (en eventueel het advies van de

De best passende vervolgstap kan ook een rechtshulppakket zijn waarbij de

professional) heeft de rechtzoekende voldoende handvatten om zelf aan de slag te

rechtzoekende gebruik kan maken van juridische hulp uit de tweede lijn, zoals die

gaan. Het instrument biedt de rechtzoekende ook laagdrempelige informatie die hem

wordt geboden door advocaten, mediators of andere juridische specialisten. De

of haar kan helpen. Dit kan feitelijke informatieverstrekking zijn over bijvoorbeeld een

rechtzoekende vraagt zelf een subsidie voor een rechtshulppakket aan. Vervolgens

geschillencommissie, de vakbond of rechtsbijstandverzekering, maar kan bijvoorbeeld

toetst de RvR de aanvraag: komt de rechtzoekende in aanmerking voor subsidie?

ook een standaardbrief of ander document zijn dat de rechtzoekende kan gebruiken

Deze toets is in lijn met de huidige toets op inkomen en op het te behartigen belang6.

om zelfstandig zijn of haar probleem op te kunnen lossen.

Op basis van het instrument is de toets van de RvR gericht op een check op de
navolgbaarheid en onderbouwing; het is nadrukkelijk niet de bedoeling de diagnose

4.5.2

Een eerstelijns juridische professional kan (verdergaande) juridische hulp bieden

nog eens over te doen.

De rechtzoekende kan als vervolgstap verdergaande ondersteuning ontvangen van

De uitkomst uit het diagnose-instrument of het advies van de professional geeft aan

een eerstelijns juridische professional. Als de eerstelijns juridisch professional het

welke type ondersteuning passend kan zijn, maar niet wie de individuele

diagnose-instrument heeft gebruikt bij het ontrafelen van het probleem en vervolgens

dienstverlener is die die ondersteuning het beste kan bieden. Daarvoor geldt, in het

zelf hulp kan bieden, kan deze persoon de rechtzoekende direct verder helpen.

geval van een rechtshulppakket, dat er een matching plaatsvindt door de RvR. In de

Hiervoor kan wel een inkomenstoets nodig zijn. Verdergaande dienstverlening van het

praktijk kan het zo zijn dat, als een tweedelijns professional al betrokken is bij de

Juridisch Loket is bijvoorbeeld afhankelijk van of iemand Wrb-gerechtigde5 is.

diagnose, de uitkomst van het diagnose-instrument en/of het advies is dat deze
professional geschikt is om verdere ondersteuning te bieden. Dan kan ook deze

4.5.3

Voor (een deel van) de problematiek kan de rechtzoekende bij hulpverlening buiten

professional de beste match zijn in de systematiek van de RvR. De RvR zal wel altijd

het juridische domein terecht

toetsen of deze professional voldoet aan de gestelde eisen voor dit type
ondersteuning. Belangrijk is om hierbij rekening te houden met het recht op vrije

Een vervolgstap kan ook zijn dat de rechtzoekende voor (onderdelen van) zijn/haar

keuze van tweedelijns hulpverlener (advocaat of mediator).

probleem het beste buiten het juridische domein terecht kan, bijvoorbeeld bij de
schuldhulpverlening of een sociaal wijkteam.

5

Wrb staat voor Wet op de rechtsbijstand. Wettelijk is geregeld in welke gevallen de

6

Voortgangsbrief Programma Rechtsbijstand (12 juli 2019).

overheid juridische ondersteuning bekostigt en wat de eigen bijdrage van de
rechtzoekende is.

15

4.5.5

De wijze van overdracht kan plaatsvinden op verschillende wijzen

De overdracht kan plaatsvinden op een (combinatie) van de volgende manieren:
a.

De rechtzoekende gaat zelf met het diagnosedocument naar een professional
op basis van de uitkomst of het advies van de ‘diagnosesteller’;

b.

De diagnosesteller neemt telefonisch contact op met de professional die op
basis van diagnose het beste hulp kan bieden, maakt een afspraak voor de
rechtzoekende en geeft een inhoudelijke toelichting op de vraag/het probleem
van de rechtzoekende;

c.

De diagnosesteller deelt het diagnosedocument via de mail met de
professional die op basis van de diagnose het beste hulp kan bieden;

d.

Het diagnosedocument wordt in een digitaal dossier geplaatst, waarin de
rechtzoekende meerdere professionals kan toelaten en ook aanvullende
documenten kan uploaden.

Een warme overdracht vinden de werkgroepleden belangrijk. Daarbij moet rekening
worden gehouden met het psychologisch contract dat door overdracht wellicht wordt
doorbroken. Hoe deze overdracht plaatsvindt nadat de RvR de matching heeft
ingericht moet later worden uitgedacht. Hoe en wat wordt overgedragen is wel
afhankelijk van verschillende factoren:
a.

Het type professional: voor mediation deel je zo min mogelijk, voor andere

4.6

Kwaliteitswaarborg van het instrument en de diagnose

hulpverlening waarschijnlijk meer;
b.

De urgentie van de vraag/het probleem: bij hoge urgentie deel je vaak meer,
zodat sneller kan worden geïntervenieerd;

c.

Zelfredzaamheid en behoefte aan ondersteuning van de klant: afhankelijk van
vaardigheden (taal en computer), ervaren mate van stress, opleidingsniveau;

d.

Escalatiegraad.

De werkgroepleden onderstrepen het belang van goede kwaliteitswaarborging van
het diagnose-instrument en de uitkomst daarvan. Wanneer een professional
betrokken is bij de diagnose, worden daaraan bepaalde eisen gesteld. Bijvoorbeeld
dat deze professional iemand is met kennis van (juridische) conflictoplossing en de
rechtspraktijk en werkzaam is bij een organisatie die aan bepaalde kwaliteitseisen
voldoet. Er zijn verschillende wijzen waarop de kwaliteitsborging (van het instrument

Als uitgangspunt is geformuleerd dat de rechtzoekende de regie houdt over zijn/haar
eigen informatie. Dus als er iets gedeeld wordt met andere professionals gebeurt dat,

en de professional en/of organisatie) ingericht kan worden. In onderstaande
deelparagrafen gaan we hier verder op in.

in het kader van privacywaarborging, met toestemming van de rechtzoekende.

16

4.6.1

Bij de ontwikkeling zorgdragen voor een inhoudelijk kwalitatief goed instrument

b.

Oplossingsroutes en rechtshulppakketten of, als die er niet zijn, inzicht in de
huidige praktijk;

Bij de ontwikkeling van het instrument moet gezorgd worden voor kwalitatief goede

c.

inhoud. Daarbij is het belangrijk dat het instrument inhoudelijk wordt ontwikkeld met in

4.6.2

De wijze waarop de matching door de RvR plaatsvindt, kennis van de
matchingscriteria;

ieder geval nauwe betrokkenheid van de organisaties die ook aan de werkgroep

d.

Doel, functies en opbouw van het diagnose-instrument;

hebben deelgenomen. Daarnaast moet de inhoud gevalideerd worden door burgers,

e.

De adviezen die uit het instrument kunnen komen;

praktijkdeskundigen en wetenschappers (zie verder hoofdstuk 6).

f.

Gespreksvaardigheden (luisteren - samenvatten - doorvragen).

Zorg voor een lerend instrument

4.6.4

De organisaties die het instrument gebruiken voldoen aan bepaalde kwaliteitseisen

Bij de ontwikkeling van het instrument moeten procesafspraken worden gemaakt over

Om de kwaliteit van de diagnose voldoende te borgen, is door de werkgroepleden

de doorontwikkeling. Het is van belang dat het instrument ‘lerend’ is. Hiermee wordt

aangegeven dat ook de organisaties die gebruikmaken van het diagnose-instrument

bedoeld dat met de organisaties die het instrument gebruiken wordt afgesproken dat

en zo betrokken zijn bij het stellen van een diagnose moeten voldoen aan bepaalde

zij deelnemen aan monitoring en periodieke evaluatie en dat de data uit het

minimale (kwaliteits-)eisen. Voorbeelden van genoemde kwaliteitseisen zijn:

instrument periodiek onderzocht gaat worden. Hierbij moeten ook wetenschappers,

competent in het stellen van een diagnose en inzicht in bredere sociale problematiek,

praktijkdeskundigen en burgers betrokken worden. Een goed voorbeeld is het eerder

onafhankelijkheid, objectief, goed bereikbaar voor doelgroepen (laagdrempelig),

genoemde monitoren en evalueren van afwijkende adviezen (zie paragraaf 4.4.1).

klantgericht, deelname aan monitoring en evaluatie het beschikken over een vorm

Hoe vaak komt dit voor? Is de rechtzoekende uiteindelijk goed geholpen? En geven

van klachtrecht voor de rechtzoekende. Hoe deze kwaliteitseisen er precies uit gaan

de resultaten (bijvoorbeeld op effectiviteit en efficiëntie) aanleiding om het ‘afwijkende

zien en wie er uiteindelijk gebruik mogen maken van het instrument, is nog onderwerp

advies’ op te nemen in de inhoud van het instrument?

van discussie. Dit moet nog worden uitgewerkt. Daarbij is door de werkgroep het
volgende ter overweging besproken:

4.6.3

Professionals die het instrument gebruiken zijn daarin geschoold

a.

Het is belangrijk dat de toegang tot het diagnose-instrument breed is, waarbij
ook organisaties uit het sociaal domein (op termijn) het instrument kunnen

De professionals die gebruik gaan maken van het instrument worden geschoold. Zo
wordt geborgd dat de professionals die gebruikmaken van het instrument kwalitatief

gebruiken;
b.

Bepaalde professionals die het instrument gaan gebruiken staan al

goede diagnoses kunnen stellen. Door de scholing in de regio te organiseren nemen

ingeschreven in kwaliteitsregisters die voldoen aan verschillende

professionals van verschillende lokale partijen deel, waardoor op de samenwerking

kwaliteitseisen waarop ze worden gecontroleerd. Dit geldt bijvoorbeeld voor

op lokaal niveau wordt gestimuleerd.

advocaten en mediators. Vanuit NOvA en MfN wordt aangegeven dat nieuwe
kwaliteitseisen niet wenselijk zijn.

Bij het inrichten van scholing wordt gedacht aan de volgende onderwerpen:
a.

Juridische problematiek, praktijk, conflictoplossingstheorie, doelgroepen
rechtsbijstand;

17

5 Inhoudelijke bouwstenen van het diagnoseinstrument
In dit hoofdstuk wordt een schets gegeven van de inhoudelijke bouwstenen die

5.1

Het instrument dient vier inhoudelijke punten te dekken

onderdeel zijn van het diagnose-instrument. In de werkgroep is besproken waar de
inhoud van het instrument aan moet voldoen. Vervolgens zijn aan de hand van

Er zijn vier punten waarover brede consensus bestaat dat er bij de diagnose inzicht in

verschillende persona’s7 ‘diagnosethema’s’ geïnventariseerd gericht op de informatie

dient te worden verkregen. Dit betreft:

die nodig is om tot een goede diagnose te komen. Op basis hiervan onderscheiden

a.

De juridische problematiek/hulpvraag van de rechtzoekende;

we drie inhoudelijke bouwstenen. Deze bespreken we hieronder en illustreren we met

b.

De niet-juridische problematiek/hulpvraag/relevante context van de

behulp van een van de persona’s die besproken is in de werkgroep. We sluiten het

rechtzoekende;

hoofdstuk af met een aantal punten die nadere uitwerking vragen voor het verder

c.

De urgentie van de hulpvraag;

vormgeven en concretiseren van de inhoud. Tevens noemen we enkele initiatieven

d.

De mate van ondersteuning die de rechtzoekende nodig heeft.

die hierbij input kunnen bieden.
Deze punten zijn besproken in de werkgroep. De werkgroepleden zijn het onderling
We gaan in de beschrijving van de inhoudelijke bouwstenen van het instrument uit

eens over het belang van deze punten. Het instrument dient ter ondersteuning van

van de inhoud in de breedst mogelijke zin, zowel juridisch als niet-juridisch. Het

het inzichtelijk krijgen van deze vier punten. Er is echter nog geen consensus over

instrument zal het echter zo vorm moeten krijgen dat deze brede inhoud flexibel en

hoe ver de juridische en niet-juridische problematiek en behoefte aan ondersteuning

bovenal proportioneel ingezet kan worden om zo snel mogelijk te komen tot een

moet worden uitgevraagd en waar de grens ligt met het werk van de professional. Het

diagnose en concrete vervolgstappen. De specifieke inhoud en de vorm van het

diagnose-instrument is immers een hulpmiddel voor rechtzoekende en professional.

instrument zijn afhankelijk van de verdere uitwerking en keuzes die gemaakt worden

De inhoud, als het gaat om de uitvraag van juridische en niet-juridische problematiek,

in het vervolgtraject. Een van de keuzes die wel is gemaakt is dat Strafrecht,

komt in de volgende paragraaf aan de orde, maar is ook een punt dat in een

Asielrecht, de Wet verplichte ggz (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd) geen

vervolgtraject verder uitgewerkt dient te worden (zie ook paragraaf 5.3). Wat wel

onderdeel worden van de inhoud. Voor rechtshulpvragen binnen deze gebieden

duidelijk is, is dat er een breed inzicht zou moeten ontstaan van het probleem. Het

bestaan reeds duidelijke vastgestelde werkwijzen en vervolgstappen.

instrument moet zo zijn ingericht dat het alleen uitvraagt wat nodig is, en niet meer
dan dat (dus alleen relevante onderwerpen worden uitgevraagd).

7

De persona’s zijn ontwikkeld in de eerste werkgroep en zijn gevalideerd aan de

hand van onderzoek van Panteia (doelgroepenanalyse en customer journeys in de
rechtsbijstand, 2019).

18

5.2

De inhoud van het instrument is op te delen in drie bouwstenen

5.2.1

De probleeminventarisatie gaat om het verhaal van de rechtzoekende

Aan de werkgroep zijn vier persona’s voorgelegd met verschillende problematiek met

De probleeminventarisatie is de start van de diagnose en de eerste inhoudelijke

een verschillende mate van complexiteit (juridisch en niet-juridisch van aard) en

bouwsteen van het instrument. Het doel van de probleeminventarisatie is een eerste

verschillende persoonlijke situaties. Gezamenlijk is besproken welke informatie

beeld te krijgen van de hulpvraag. De diagnose begint met de rechtzoekende die

uitgevraagd moet worden om deze persona’s goed te kunnen helpen en goed te

vertelt wat er aan de hand is. Hiermee wordt de rechtzoekende centraal gesteld

kunnen adviseren over hun hulpvraag. Ook is besproken in welke volgorde informatie

gedurende de diagnose.

het best uitgevraagd kan worden. Hieruit blijkt dat het van belang is de rechtzoekende
zijn of haar eigen verhaal te laten doen en dat er afhankelijk van de vraag vervolgens

De probleeminventarisatie heeft tot doel inzicht te bieden in een aantal aspecten van

een aantal thema’s zijn die uitgediept moeten worden om het probleem en de

de hulpvraag van de rechtzoekende. Hierbij gaat het in ieder geval om de volgende

hulpvraag goed in beeld te krijgen.

punten:
a.

Waar gaat het om?

Op basis van de gevoerde gesprekken in de werkgroep maken we onderscheid in drie

b.

Waar is behoefte aan?

verschillende bouwstenen:

c.

Wat is de urgentie van het probleem?

1.

Probleeminventarisatie, waarin de rechtzoekende zijn verhaal kan doen;

d.

Wat heeft men al gedaan om het op te lossen?

2.

Probleemspecificatie, waarin de vraag en relevante context (bredere

e.

Welke andere zorgen spelen er?

problematiek en/of persoonlijke situatie) in kaart worden gebracht;

Deze punten kunnen uit het verhaal van de rechtzoekende naar voren komen in

Uitkomst, bestaande uit een probleembeschrijving en hulpvraag en een

gesprek met de professional of worden door middel van een aantal (nader te

overzicht van de mogelijke vervolgstappen.

formuleren) vragen uitgevraagd, wanneer de rechtzoekende zelfstandig het diagnose-

3.

instrument gebruikt.

De uitdaging voor de probleeminventarisatie door het verhaal van de rechtzoekende
ligt in hoe deze ruimte in het instrument kan worden ingebouwd. Wanneer de
rechtzoekende zelf online het instrument doorloopt, vraagt dit een andere vormgeving
dan wanneer het instrument wordt ingevuld tijdens een gesprek tussen
Figuur 2: Schematische weergave van de inhoudelijke bouwstenen van het diagnoseinstrument

rechtzoekende en professional (zie paragraaf 4.3.2). De uitkomst van deze
inhoudelijke bouwsteen is inzicht in het type probleem en hulpvraag en een eerste
indicatie van de urgentie.

In figuur 2 zijn deze inhoudelijke bouwstenen schematisch weergeven. In de
onderstaande paragrafen werken we deze verder uit. In de praktijk zal de inhoud en
omvang van met name bouwsteen 2 variëren, afhankelijk van de hulpvraag van de
rechtzoekende.

19

5.2.2

De probleemspecificatie gaat om het scherp krijgen van vraag en context

worden dat duidelijk is welke oplossingen of oplossingsrichtingen mogelijk zijn. Per
rechtsgebied verschilt de benodigde informatie. De inhoud van het instrument moet

Na de inventarisatie volgt de specificatie van het probleem en de hulpvraag of

per gebied worden uitgewerkt door deskundigen uit het veld.

hulpvragen van de rechtzoekende. De probleemspecificatie is de tweede inhoudelijke
bouwsteen van het instrument. Het doel van deze bouwsteen is het concretiseren van

Voor de uitwerking van de inhoud per rechtsgebied moeten verschillende dingen in

de juridische en/of niet-juridische hulpvraag/-vragen en het in beeld brengen van de

beeld gebracht worden:

relevante context. Hoewel te benoemen als afzonderlijke thema’s, zijn deze drie

a.

Welke typen rechtshulpvragen spelen binnen dit rechtsgebied?

punten onderling sterk met elkaar verweven. Op inhoud kunnen ze afzonderlijk

b.

Welke oplossingen zijn mogelijk voor de verschillende typen

uitgewerkt worden, maar met de vormgeving van het instrument zal er rekening
gehouden moeten worden met overlap.

rechtshulpvragen?
c.

Welke informatie is nodig om een goede diagnose te kunnen stellen voor het
type rechtsvraag en de mogelijke oplossingen? Of een goede verwijzing of

De uitkomst van de probleemspecificatie is tweeledig, namelijk:
a.

De juridische vraag is verhelderd: rechtsvraag en context zijn zo concreet als

goed advies?
d.

In hoeverre kunnen verschillende rechtshulpvragen gegroepeerd worden?

gewenst in beeld gebracht en er is inzicht in de wederpartij, de

b.

conflictdynamiek/escalatiegraad en de behoefte van de rechtzoekende;

Per rechtsgebied kan een beslisboom met relevante vragen de basis vormen van de

Er is inzicht in (eventuele) bredere problematiek en factoren van invloed op de

inhoud die wordt opgenomen in het instrument. Hierin moeten vragen over de

situatie en de route naar een oplossing.

wederpartij en de conflictdynamiek worden meegenomen.

Het instrument moet daarbij breed uitvragen op meerdere (relevante) rechts- en

In de werkgroep is meermalen de spanning benoemd tussen een brede diagnose en

levensgebieden. Het instrument moet wel zo zijn ingericht dat het alleen uitvraagt wat

een specialistische diagnose. Hoe specifiek en diep dient de juridische hulpvraag te

nodig is, en niet meer dan dat (dus alleen relevante onderwerpen worden

worden uitgevraagd met het diagnose-instrument? Inhoudelijk is hier geen besluit

uitgevraagd).

over genomen. Belangrijk bij de verdere uitwerking is dat scherp gekeken wordt welke
informatie nodig is om een goed advies te kunnen geven over de weg(en) naar een

In de uitwerking van deze bouwsteen onderscheiden wij een specificatie van de

oplossing. Het instrument moet niet log worden en de specialistische taken

juridische hulpvraag en van de niet-juridische problematiek samen met de

overnemen van de tweedelijns professional die wellicht de zaak gaat oppakken. Het

persoonlijke situatie.

doel is alleen te vragen naar de informatie die nodig is om mogelijke vervolgstappen
te bieden aan de rechtzoekende en een goed onderbouwd advies te kunnen geven.

Specificatie van de juridische vraag/vragen

Niet meer en niet minder dan dat.

De probleeminventarisatie heeft een eerste inzicht gegeven in de hulpvraag van de

Op het gebied van instrumenten voor een integrale oplossing bij rechtshulpvragen,

rechtzoekende en daarmee het rechtsgebied of de rechtsgebieden waarop de
hulpvraag van toepassing is. Vervolgens dient de vraag in die mate gespecificeerd te

20

lopen verschillende initiatieven8. Voor de uitwerking van de juridische inhoud van het

Box 1: Inspiratie - Echtscheiding

diagnose-instrument per rechtsgebied, is veel te leren van deze pilots. Allereerst over
wat uitgevraagd moet worden om te komen tot een oplossing of advies, maar ook

Onder de subsidieregeling van de RvR lopen onder andere de pilots

over hoe deze inhoud vertaald dient te worden in een bruikbare digitale tool. Met

Gezinsadvocaat en de Zelf-regieroute scheiden9. Tevens is er een werkgroep

name op het gebied van echtscheiding lopen veel initiatieven (zie box 1). Er zijn nog

scheiden die zich buigt over de triage en oplossingsrichtingen. Hier zit al veel

geen harde resultaten, maar ook met het oog op te zetten stappen in de ontwikkeling

kennis en wordt tevens veel kennis opgedaan over wat bij echtscheiding in kaart

van de inhoud en de vorm kan geleerd worden (zie hoofdstuk 6).

moet worden gebracht om te komen tot een goed advies aan de rechtzoekende.

Bij de uitwerking van de inhoud is het van belang inhoudelijk aan te sluiten bij de

Belangrijke punten voor de juridische inhoud bij een echtscheiding hebben we

parallelle trajecten rondom de ontwikkeling van rechtshulppakketten en

hieronder opgesomd. Dit is op basis van de bovengenoemde initiatieven en de

oplossingsroutes. De inhoud van het instrument, zowel de thema’s en de

bespreking met de werkgroep (zie ook figuur 3). Voor het onderdeel c hebben we

uitgevraagde informatie dienen de juiste informatie op te leveren voor een advies en

ook voorbeeldvragen toegevoegd die gesteld kunnen worden:

voor goede aansluiting op het vervolgtraject. Te meer waar het gaat om de aanvraag

a.

Persoonlijke gegevens van de rechtzoekende, partner en kinderen;

van een rechtshulppakket is het van belang dat de inzichten die het instrument

b.

Zorg voor de kinderen/het ouderschapsplan;

oplevert, de goede onderbouwing biedt op basis waarvan de RvR een besluit kan

c.

Woonsituatie:

nemen en de rechtzoekende kan matchen aan een rechtshulpverlener.

Specificatie van de niet-juridische vraag/vragen en relevante context

i.

Wonen jullie nog samen?

ii.

Is er sprake van een koop- of huurwoning?

iii.

Wil iemand in de huidige woning blijven wonen?

Maar ook, meer persoonlijk en dus in overlap met de specificatie van de
niet-juridische vraag:

Naast inzicht in de rechtshulpvraag heeft de probleeminventarisatie ook tot doel een

iv.

eerste beeld te geven van de persoonlijke situatie van de rechtzoekende. Het kan zijn

Weet je of het mogelijk is om huururgentie te krijgen en waar je dat
moet aanvragen?

dat er aanvullende vragen en problemen spelen, maar ook dat er sprake is van
belemmerende of (risico-)factoren of beschermende factoren. Voor de beoogde
integrale aanpak worden op relevante levensgebieden de hulpvragen en situatie van
de rechtzoekende goed uitgevraagd. Dit kan (deels) ook bij specificatie van de

d.

Inkomen en schulden;

e.

De verdeling van inboedel en vermogen;

f.

Verhouding tussen de rechtzoekende en partner en de mate van escalatie.

rechtshulpvraag aan bod komen, omdat specifieke aspecten van de persoonlijke
Wat precies uitgevraagd moet worden, hoe en in welke volgorde dient verder

situatie van de rechtzoekende vaak relevante context vormen.

uitgewerkt te worden. Met het oog op een integrale oplossing van de vraag is het
van belang goed in beeld te krijgen wat de rechtzoekende nodig heeft.

8

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/01/11/bijlage-3-

pilotoverzicht.

9

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/01/11/bijlage-3-

pilotoverzicht.

21

Per rechtzoekende en vraag verschilt de relevantie van levensgebieden. In de
werkgroep kwam naar voren dat inzicht in de volgende punten belangrijke context

Box 2: Inspiratie - de Zelfredzaamheid-Matrix

biedt:
a.

Sociale netwerk;

In het sociaal domein is veel ervaring opgedaan met het in kaart brengen van de

b.

Draaglast/stress;

vragen en problematiek van burgers. De Zelfredzaamheid-Matrix (ZRM11) is een

c.

Woonsituatie;

instrument dat breed wordt ingezet voor triage in het sociaal domein. Het

d.

Werk en inkomen;

instrument toetst de zelfredzaamheid op de levensgebieden inkomen, werk en

e.

Financiële situatie.

opleiding, tijdsbesteding, huisvesting, huiselijke relaties, geestelijke gezondheid,
lichamelijke gezondheid, middelengebruik, vaardigheden bij activiteiten van het

Over welke levensgebieden opgenomen dienen te worden in het instrument is geen

dagelijks leven, sociaal netwerk, maatschappelijke participatie en justitie. Per

besluit genomen in dit traject. Voor het vaststellen hiervan kan aangesloten worden bij

leefgebied is aangegeven welke feitelijke omstandigheden bij welk niveau van

de Zelfredzaamheid-Matrix of kan deze als inspiratie dienen. Ook kan geleerd worden

zelfredzaamheid horen. Ook is per leefgebied een omschrijving gegeven van

van pilots van de RvR. Met name de pilots Huizen van het Recht en SJD in lokale

acute problematiek. Dit is interessant voor het diagnose-instrument, want zo biedt

context, richten zich op het breed uitvragen van de problematiek van mensen om te

de ZRM naast inzicht in de zelfredzaamheid van de burger, ook inzicht in de mate

10

komen tot passende oplossingen .

van ondersteuning die noodzakelijk en/of gewenst is op een bepaald leefgebied.

Voor de uitwerking van de inhoud van het instrument met betrekking tot de niet-

De ZRM is een uitgebreid instrument en het is niet wenselijk deze in zijn geheel op

juridische vragen en relevante context is het volgende van belang:

te nemen in het diagnose-instrument. Het diagnose-instrument hoeft niet het hele

a.

Verdere uitwerking van de inhoud met betrekking tot niet-juridische vragen en

sociaal domein te omvatten. Wel biedt de ZRM ter inspiratie een overzicht van

relevante context, dit betreft:

levensgebieden met duidelijke omschrijvingen en indicatoren om te komen tot een

i.

Een keuze voor welke levensgebieden dienen te worden opgenomen;

integraal advies aan de rechtzoekende. Wanneer zelfredzaamheid als onderdeel

ii.

Een uitwerking per leefgebied van vragen die gesteld dienen te worden

wordt opgenomen in het instrument is het van belang dat in de uitwerking hiervan

9

wordt geïnvesteerd, zodat voorkomen wordt dat overschatting van de

om vast te stellen welke mate van niet-juridische ondersteuning nodig

zelfredzaamheid van de rechtzoekende leidt tot bijvoorbeeld hoger stress en

is en om inzicht te krijgen welke levensgebieden een risico vormen of

verkeerde vervolgstappen.

juist beschermend zijn.
b.

Goede handvatten in het diagnose-instrument om een selectie te maken in
welke levensgebieden relevant zijn om bij de diagnose verder uit te vragen.

c.

Concrete inhoudelijke uitwerking van de uitvraag of scoring van de
zelfredzaamheid van de rechtzoekende.

10

Sociaal Juridische Dienstverlening.

11

GGD Amsterdam & Gemeente Rotterdam. (2021). Zelfredzaamheid-Matrix

https://www.zelfredzaamheidmatrix.nl/.

22

5.2.3

De uitkomst beschrijft het probleem en de hulpvraag/-vragen en biedt een overzicht

d.

van de mogelijke vervolgstappen

Een indicatie in hoeverre het voor eigen rekening is/onder de verzekering
valt/persoon onder de Wrb valt (deze indicatie is nog geen formele
inkomenstoets).

De derde inhoudelijke bouwsteen van het diagnose-instrument is de uitkomst. Het
doel van deze bouwsteen is tweeledig, namelijk een duidelijke probleembeschrijving

Het advies over welke oplossingsroute de rechtzoekende het beste kan volgen, op

en concrete hulpvraag enerzijds en een overzicht van de mogelijke vervolgstappen of

basis van de uitkomst, maakt geen deel uit van de inhoud van het instrument. Het

oplossingsroutes anderzijds. In andere woorden: de uitkomst biedt inzicht in wat

instrument zelf geeft geen inhoudelijk advies of oordeel over de vraag en situatie van

speelt, wat de hulpvraag is en de urgentie hiervan, wat de ondersteuningsbehoefte is

de rechtzoekende. Wanneer een rechtzoekende advies krijgt van een professional,

van de rechtzoekende en wat het bredere palet aan vervolgstappen is voor de

dan kan (en dient) dit advies wel aan de uitkomst te worden toegevoegd.

rechtzoekende. Dit vormt vervolgens de basis waarmee een professional een
onderbouwd advies kan geven over de best passende vervolgstap in de route naar

5.3

Resumé en opvolging

een oplossing. De uitkomst geeft daarnaast de basis voor een warme overdracht. Ook
voor de rechtzoekende zelf biedt de uitkomst inzicht in de eigen hulpvraag, relevante

5.3.1

Resumé: de inhoud van het instrument

context en mogelijke vervolgstappen.
De inhoud van het instrument dient te leiden tot inzicht in de juridische en nietDe uitkomst uit het instrument bestaat uit de volgende vier punten:

juridische hulpvraag van rechtzoekenden, de relevante context, de urgentie van de

a.

Een probleembeschrijving, bestaande uit een samenvatting en overzicht van

vraag en de behoefte aan ondersteuning. Tevens dient het instrument inzicht te

de uitgevraagde informatie en gegeven antwoorden op de diagnosevragen;

geven in het palet aan mogelijke vervolgstappen voor de rechtzoekende. Om dit

Een overzicht van het brede palet aan oplossingen en mogelijke

inzicht te bieden bestaat het diagnose-instrument uit drie inhoudelijke bouwstenen:

vervolgstappen, variërend tussen:

a.

Bouwsteen 1: probleeminventarisatie;

i.

b.

Bouwsteen 2: probleemspecificatie, bestaande uit een juridisch en niet-

b.

Informatievoorziening waarmee de rechtzoekende zelf verder kan,
volstaat; hieronder vallen ook acties als stappen naar organisaties en
commissies die zijn ingesteld om de positie en rechten van burgers te
borgen en behartigen (onder andere geschillen- en

juridisch onderdeel;
c.

Bouwsteen 3: uitkomst, bestaande uit een probleemomschrijving en mogelijke
oplossingen.

klachtencommissies);
ii.

iii.

iv.
c.

(Verdergaande) eerstelijns juridische ondersteuning, bijvoorbeeld door

Door uit te gaan van deze drie bouwstenen is rekening gehouden met het breed

het Juridisch Loket;

gedragen uitgangspunt dat de rechtzoekende centraal staat. Het begint met het

Hulpverlening buiten het juridische domein, bijvoorbeeld het sociaal

verhaal van de rechtzoekende. In de uitkomst wordt rekening gehouden met de

domein;

juridische hulpvraag en eventueel spelende bredere problematiek en relevante

Een rechtshulppakket (tweedelijns juridische ondersteuning).

context. Tevens biedt de uitkomst een breed palet aan oplossingen, zodat de

De urgentie van de hulpvraag;

rechtzoekende zijn mogelijkheden kent en bewust overwogen kan worden door

23

rechtzoekende en professional of een juridische oplossing wel de beste is. Op basis

c.

Bouwsteen 3:

hiervan kan gekeken worden naar een integrale oplossing.

i.

Nadere uitwerking van de inhoud

ii.

De inhoud van het diagnose-instrument is op elk van de drie bouwstenen nog in

iii.

Hoe dient de uitkomst van de diagnose wat betreft de
probleembeschrijving en hulpvraag eruit te zien?

5.3.2

Hoe dient het palet aan mogelijke vervolgstappen eruit te zien? Hoe
concreet worden de vervolgstappen?

ontwikkeling. Er zijn verschillende punten die verder uitgewerkt en geconcretiseerd

d.

Hoe kom je van diagnose tot het brede palet aan vervolgstappen?

Waar en hoe integreer je checkvragen op urgentie en op

moeten worden. Van belang hierbij is de betrokkenheid van het veld, zowel met het

zelfredzaamheid/behoefte aan ondersteuning?

oog op de uitwerking van de inhoud als voor de praktische uitvoerbaarheid. Dit laatste

i.

hangt ook samen met keuzes over de vorm van het instrument.

worden meegenomen in de inhoud?
e.

Wat nog moet worden uitgezocht, besloten en ingericht:
a.

Hoe zorg je ervoor dat de inhoud compleet is/zoveel mogelijk dekt, zonder dat
het bureaucratisch of rigide wordt?

Bouwsteen 1:
i.

b.

Specifiek: in welke mate en op welke wijze dient zelfredzaamheid te

Welke informatie is nodig in de eerste fase van de diagnose om te

Voor alle bovenstaande punten zal gelden dat er keuzes gemaakt moeten worden -

weten wat verder uitgediept moet worden?

bijvoorbeeld door commissies ingesteld voor de uitwerking van bepaalde onderdelen -

Bouwsteen 2:
i.

ii.

die in de praktijk getest dienen te worden (bijvoorbeeld door middel van pilots) en op

Inhoudelijke uitwerking per rechtsgebied:

basis van ervaring bijgesteld (zie paragraaf 6.2). Vanuit de werkgroep wordt het

-

Welke informatie dient te worden opgehaald om tot de juiste

belang van dit testen en ontwikkelen in samenwerking met de praktijk en de

mogelijke vervolgstappen te komen?

wetenschap benadrukt.

-

Welke diagnosevragen moeten hiervoor gesteld worden?

-

Welke mogelijke uitkomsten zijn er?

Welke levensgebieden moeten worden opgenomen in het diagnoseinstrument?

iii.

Inhoudelijke uitwerking per levensgebied:
-

Welke informatie is per levensgebied relevant?

-

Wat is veelvoorkomende problematiek?

-

Welke diagnosevragen moeten hiervoor gesteld worden?

-

Welke uitkomsten zijn er?

iv.

Wanneer wordt iets wel uitgevraagd, wanneer niet?

v.

Welke diagnosevragen kunnen wel en welke kunnen niet aan de
rechtzoekende gesteld worden die zelfstandig het diagnose-instrument
gebruikt?

24

Figuur 3: Illustratie van de inhoudelijke bouwstenen van het diagnose-instrument aan de hand van de persona Marieke, zoals besproken met de werkgroepleden

25

6 Stappen in het vervolgtraject
oplossingsroutes voor echtscheidingen. Deze zijn echter nog niet ontwikkeld. Ook
In dit hoofdstuk gaan wij in op de te zetten vervolgstappen voor de verdere

moet eerst meer ervaring worden opgedaan met de werkzaamheid van

ontwikkeling en implementatie van het diagnose-instrument en de uitgangs- en

rechtshulppakketten en oplossingsroutes met daarin verschillende interventies en

aandachtspunten die daarbij belangrijk zijn.

diensten voor bepaalde problematiek. Dit kan gedaan worden in een lerende aanpak
waarin er een koppeling wordt uitgedacht tussen de interventies en diensten die een

6.1

Ontwikkeling diagnose-instrument fasegewijs van klein naar groot

professional adviseert en hetgeen is opgenomen in de ‘dienstencatalogus’ van de
RvR.

Binnen de werkgroep overheerst het gevoel dat de ontwikkeling van een diagnoseinstrument een ambitieus, maar wel haalbaar traject is. Het ambitieuze karakter zit

Naast ‘scheiden’ kan een tweede leefgebied worden gekozen om het diagnose-

vooral in de (potentiële) veelomvattendheid van het instrument, en de neiging die

instrument verder op te ontwikkelen. Het verdient dan aanbeveling om een

wellicht kan ontstaan om het (te) veel functies tegelijk te laten vervullen. Die neiging is

andersoortig rechtsgebied te selecteren waarop andere problematiek speelt dan bij

begrijpelijk, omdat er op dit moment veel verschillende instrumenten in gebruik of in

echtscheidingen (bijvoorbeeld ontslag). Op die manier komt de variëteit in diagnoses

ontwikkeling zijn, die raken aan de functionaliteit van een diagnose-instrument. Denk

en mogelijke uitkomsten in de ontwikkeling van het instrument goed tot zijn recht.

bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van de digitale assistent van het Juridisch Loket
(JuLo). Een vaak gehoorde wens is om deze verschillende functionaliteiten

In een latere fase kunnen dan, als de kleinschalige implementatie succesvol is,

(uiteindelijk) te integreren in een veel- of zelfs allesomvattend instrument. Anderzijds:

andere rechtsgebieden worden ontwikkeld en geïmplementeerd, de groep gebruikers

het instrument komt niet goed van de grond als er teveel ‘gewicht’ aan wordt

van het instrument worden vergroot en kan de functionaliteit worden uitgebreid.

gehangen.

Bijvoorbeeld door de informerende functionaliteit van het instrument te vergroten of te
integreren met andere bestaande instrumenten met een informerende functie. Houd

Het advies voor het vervolgtraject is daarom om de ontwikkeling van het diagnose-

er hoe dan ook rekening mee dat de ontwikkeling van het instrument en de validatie

instrument gefaseerd ter hand te nemen en klein te beginnen. Bijvoorbeeld door het

ervan in de praktijk een langdurig proces is dat enkele jaren kan duren. Immers: in de

eerst voor een of twee rechtsgebieden van a tot z uit te werken, het instrument te

leer- en validatiecyclus rondom het instrument zijn meerdere iteratieslagen nodig

bouwen en in de praktijk uit te proberen via pilots. Als een van die rechtsgebieden ligt

waarin de effectiviteit van het diagnose-instrument in de praktijk gemeten moet

‘scheiden’ voor de hand, omdat daarvoor momenteel al oplossingsroutes en

worden, om het instrument zelf op basis daarvan te kunnen verfijnen en verbeteren.

diagnosedocumenten worden ontwikkeld en in het najaar van 2021 experimenten

Zo ontstaat er uiteindelijk een in de praktijk gevalideerd diagnose-instrument dat de

starten. Bovendien heeft de minister voor Rechtsbescherming begin 2021 extra

rechtzoekende helpt bij het vinden van de best passende oplossing voor zijn

middelen beschikbaar gesteld voor ondersteuning bij echtscheidingen, waar een groot

probleem.

knelpunt ligt voor zowel rechtzoekenden als sociaal advocaten. De Raad voor
Rechtsbijstand geeft prioriteit aan de ontwikkeling van rechtshulppakketten en

26

6.2

Nauwe betrokkenheid praktijkdeskundigen en wetenschap is essentieel

Zodra het diagnose-instrument voor een bepaald gebied inhoudelijk is ontwikkeld en
het instrument daadwerkelijk gebouwd is (in de vorm van een webapplicatie), dan kan

Het is bij de verdere ontwikkeling van het diagnose-instrument essentieel om samen

het in de praktijk worden toegepast en kunnen professionals worden geschoold in het

op te trekken met praktijkdeskundigen. Het advies is om per rechtsgebied een

gebruik. Het verdient aanbeveling om dit in de vorm van een pilot te doen in

commissie in te stellen waarin verschillende disciplines vanuit de praktijk

bijvoorbeeld een bepaalde regio, of bij een beperkte groep rechtzoekenden of

vertegenwoordigd zijn. Denk hierbij aan advocaten, mediators, medewerkers van het

professionals. Zo kan kleinschalig worden proefgedraaid en worden geleerd van de

Juridisch Loket en de Raad voor Rechtsbijstand, sociaal raadslieden en andere

ervaringen, zodat het instrument kan worden verbeterd en de kans op succes bij

professionals vanuit het sociaal domein. Belangrijkste taak van iedere commissie is

grootschaliger uitrol wordt vergroot. Bij de pilots worden ook wetenschappelijk

om voor ‘hun’ rechtsgebied de diagnosevragen en mogelijke uitkomsten van het

geschoolde onderzoekers betrokken om in de praktijk te meten welke uitkomsten en

diagnose-instrument in detail uit te werken. Het is belangrijk om in deze commissies

adviezen worden afgegeven, hoe vaak die worden opgevolgd en of die, achteraf

ook het perspectief van de rechtzoekende voldoende te laten terugkomen,

gezien, ook echt de best passende uitkomsten en adviezen waren. Deze informatie is

bijvoorbeeld door ook een of meerdere vertegenwoordigers van cliëntenorganisaties

belangrijk om de diagnose verder te verbeteren voor toekomstige rechtzoekenden.

in de commissies op te nemen. Om te zorgen dat de diagnosevragen en uitkomsten

Op deze manier ontstaat een vanuit de praktijk onderbouwd en gevalideerd

op een eenduidige manier tot stand komen voor verschillende gebieden, is het

instrument.

verstandig om de werkwijze per commissie zoveel mogelijk te standaardiseren en te
zorgen voor goede begeleiding van de commissies. Overigens is de werkgroep er
voorstander van dergelijke commissies permanent, dus ook na de implementatiefase,
in stand te houden, omdat het instrument, vanuit de lerende en veranderende praktijk,
nooit ‘af’ is.

Verdere aandachtspunten bij de ontwikkeling van de diagnosevragen per
rechtsgebied zijn:
a.

Houd er rekening mee dat in een gesprek van mens tot mens (lees: tussen
rechtzoekende en professional) andere vragen worden gesteld dan aan een
rechtzoekende gesteld kunnen worden in een digitaal instrument: in een
gesprek van mens tot mens worden vooral open vragen gesteld; in een
instrument moeten de vragen meer gericht/sturend zijn, met duidelijke
antwoordcategorieën;

b.

Houd er tevens rekening mee dat strategisch gedrag van de rechtzoekende of
de invullende professional ter beïnvloeding van de uitkomst mogelijk is. Dit
stelt hoge eisen aan de kwaliteit van de diagnosevragen.

27

6.3

Nauw aansluiten bij aanpalende trajecten

voor een goede (warme) overdracht van een rechtzoekende in het sociaal
domein?

Zoals gezegd is het belangrijk om nauw aan te sluiten bij reeds lopende trajecten in

c.

In de pilot ‘Samenwerken in de eerste lijn’ werken sociaal advocaten, sociaal

het kader van de stelselherziening rechtsbijstand12. Naast de eerder genoemde

raadslieden en medewerkers van het Juridisch Loket in Amsterdam, Nijmegen,

trajecten die lopen op het gebied van echtscheiding zijn dat in ieder geval de

Zwolle, Utrecht en Middelburg nauwer samen, met als doel sneller tot een

volgende:

passende oplossing voor rechtzoekenden te komen. De pilot concentreert zich

a.

De innovatieve initiatieven die lopen in het kader van het subsidietraject van

op de rechtsgebieden vreemdelingenrecht, verbintenissenrecht (inclusief

de Raad voor Rechtsbijstand. Hierin wordt onder andere instrumentarium

huurrecht en consumentenrecht), arbeidsrecht, sociale voorzieningen en

ontwikkeld waarin informatie van de rechtzoekende in een eigen ‘dossier’

sociale verzekeringen. De lessen die hier worden geleerd over samenwerking

wordt bewaard voor raadpleging door professionals door de hele keten heen

tussen professionals zijn naar verwachting goed bruikbaar voor de

(mits de rechtzoekende daarvoor toestemming geeft). Dit vergroot de

doorontwikkeling en implementatie van het diagnose-instrument;

overdraagbaarheid van informatie en verkleint administratieve lasten en

d.

Op verschillende plekken wordt gewerkt aan de ontwikkeling van

dubbel werk. Met name de pilots ‘Dynamisch zaaksysteem’ en ‘Mijn Zaak’

‘diagnosedocumenten’. Onder andere bij de Hogeschool Utrecht, specifiek

bieden op dit punt mogelijkheden. Bovendien kan vanwege de aard van de

gericht op rechtzoekenden waar multiproblematiek speelt. Dergelijke trajecten

pilots ook geleerd worden over beslissingen die genomen moeten worden over

kunnen waardevolle input opleveren voor de eerder genoemde commissies.

de inrichting van een digitaal beschikbare tool, en over hoe inhoud en vorm op
elkaar afgestemd kunnen worden. De ontwikkeltrajecten van deze pilots

6.4

Mogelijk tijdpad vervolgtraject ontwikkeling diagnose-instrument

bieden interessante leermogelijkheden en input voor de ontwikkeling voor het

b.

diagnose-instrument;

Een tijdpad voor de eerste te nemen vervolgstappen in de ontwikkeling van het

Divosa heeft een groot programma opgestart waarin gemeentelijke pilots

diagnose-instrument kan er op hoofdlijnen als volgt uitzien.

worden uitgevoerd en geëvalueerd die gaan over de samenwerking op lokaal
niveau tussen het juridische en sociale domein in het algemeen en een goede
toegang tot het recht vanuit het sociale domein in het bijzonder. Dit
programma van Divosa is relevant voor de doorontwikkeling van het diagnose-

Tijdlijnen

Activiteiten

Mei 2021

Besluitvorming over doorontwikkeling diagnoseinstrument (inclusief keuze voor twee prioritaire

instrument omdat daarin juist een soepele verwijzing van de rechtzoekende

rechtsgebieden) en uitwerking plan van aanpak13. Dit

tussen de verschillende domeinen cruciaal is om zijn of haar probleem goed

plan van aanpak moet de komende jaren beslaan en

op te kunnen lossen. Hoe kan een juridische professional bijvoorbeeld zorgen

duidelijk maken wanneer welke activiteiten worden
ondernomen, in welke volgorde rechtsgebieden

12

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/01/11/bijlage-3-

pilotoverzicht.

13

De ontwikkeling en implementatie van andersoortige instrumenten, zoals de

triagewijzer Acute Psychiatrie in de ggz en de RISC ketenbreed bij de reclassering,
kunnen hierbij dienen als inspiratie.

28

worden betrokken en hoe de genoemde aanpalende
trajecten en het ontwikkeltraject rondom het diagnoseinstrument goed op elkaar kunnen aansluiten en over
en weer elkaars inzichten en resultaten kunnen
benutten.
Juni - september 2021

•

Ontwikkeling diagnosevragen en -uitkomsten
voor de twee rechtsgebieden via een in te richten
commissie per rechtsgebied

•

Ontwikkeling van scholing van professionals in
het gebruik van het diagnose-instrument14

•

Voorbereidingen voor digitalisering van het
diagnose-instrument

September 2021 -

•

Voorbereiding praktijkpilots

•

Experimentele praktijkpilots voor twee

maart 2022

rechtsgebieden, inclusief scholing van
professionals
•

April 2022

Continue monitoring en (lerende) evaluatie

Eindevaluatie praktijkpilots en besluitvorming over
ontwikkeling en implementatie diagnose-instrument
voor andere rechtsgebieden

14

Wat is er nodig voor het ontwikkelen van scholing? Mogelijk is inspiratie op te doen

bij rechtsbijstandsverzekeraars en scholing van advocaten.

29

7 Samenvatting en conclusies
zeker bij complexere situaties of in geval van beperkte zelfredzaamheid van de
In de inleiding schreven we dat dit onderzoek een verkenning is van hoe een

rechtzoekende, om tot een zo goed mogelijk advies voor hem of haar te komen.

diagnose-instrument voor de rechtsbijstand eruit kan zien, en wat precies de
toegevoegde waarde van het instrument is voor (primair) de rechtzoekende en
(secundair) de professionals in het stelsel van rechtsbijstand. De uitwerking in dit

7.2

De inhoud van het instrument moet de rechtzoekende ruimte bieden zijn verhaal
te doen en een goede basis vormen voor een advies door een professional

document is daarmee de basis voor verdere discussie en besluitvorming op politiek-

7.1

bestuurlijk niveau over een eventueel ontwikkeltraject om te komen tot een volwaardig

Binnen de werkgroep bestaat consensus over de punten die het diagnose-instrument

diagnose-instrument voor de uitvoeringspraktijk. In dit concluderende hoofdstuk

inzichtelijk moet maken. Dit sluit aan bij de punten die besproken zijn in de kerngroep,

brengen we de belangrijkste bevindingen uit de voorgaande hoofdstukken samen en

het Topberaad en de stukken richting de Tweede Kamer, namelijk:

trekken we een aantal overkoepelende conclusies.

a.

De juridische problematiek/hulpvraag van de rechtzoekende;

b.

De niet-juridische problematiek/hulpvraag/relevante context van de

Diagnose-instrument biedt snel en helder inzicht in waar de rechtzoekende
terecht kan met zijn vraag, met aandacht voor onderliggende problematiek
Onder de bij dit ontwikkeltraject betrokken ketenpartners – hJL, JenV, MfN, NOvA,

rechtzoekende;
c.

De urgentie van de hulpvraag;

d.

De mate van ondersteuning die de rechtzoekende nodig heeft, mede
afhankelijk van diens zelfredzaamheid.

RvR en SWN - bestaat brede consensus dat een diagnose-instrument een belangrijk
hulpmiddel kan zijn om de rechtzoekende snel en helder inzicht te geven in waar

Van belang bij het inhoudelijke deel van de diagnose is dat hierin ruimte wordt gelaten

hij/zij terecht kan met zijn vraag15. Belangrijke meerwaarde is dat een diagnose-

voor de rechtzoekende om zijn verhaal te doen. De rechtzoekende staat centraal.

instrument helpt om onderliggende problematiek inzichtelijk te maken, ook als die niet

Tevens dient de inhoud ruimte te bieden aan een breed palet aan oplossingen, zodat

juridisch van aard is. Dat maakt een integrale oplossing voor het probleem van de

bewust overwogen wordt of een juridische oplossing wel de best passende is.

rechtzoekende mogelijk. Een belangrijke toevoeging hierbij is dat het diagnoseinstrument ‘slechts’ een hulpmiddel is, voor rechtzoekende en professional. Het is niet

Op basis van bovenstaande kan de inhoud van het diagnose-instrument opgebouwd

een kwestie van het simpel invullen van een vragenlijst waaruit vervolgens een kant-

worden vanuit drie bouwstenen (zie figuur 4). Om goed zicht te krijgen wat er speelt,

en-klaar advies komt rollen. Afhankelijk van de specifieke situatie van de

is het van belang dat de rechtzoekende zijn verhaal kan doen. Dit is waar het

rechtzoekende kan maatwerk nodig zijn om de best passende vervolgstap(pen) te

instrument mee dient te starten. Dit is de probleeminventarisatie (bouwsteen 1).

bepalen. De ervaring en expertise van een professional kan hierbij onontbeerlijk zijn,

Vervolgens is het van belang de problematiek, de vraag of vragen en de relevante
context goed uit te vragen. Dit is de probleemspecificatie (bouwsteen 2). De inhoud

15

Met uitzondering van de gebieden Asielrecht, Strafrecht, Wvggz en Wzd.

30

en omvang van dit onderdeel moeten afgestemd zijn op de hulpvraag van de

7.3

Het digitale instrument is breed toegankelijk, de uitkomst van het instrument is

rechtzoekende. Bij een complexe vraag of brede problematiek worden meer vragen

direct beschikbaar en een professional kan een advies geven over de best

gesteld om de aard en omvang goed in beeld te krijgen, dan bij een eenduidige vraag.

passende vervolgstap op basis van de uitkomst van het instrument

De vragen die onder de probleemspecificatie gesteld worden, resulteren in een goede
probleembeschrijving en inzicht in de mogelijke vervolgstappen. Dit is de uitkomst

De werkgroep is het erover eens dat het instrument laagdrempelig beschikbaar moet

(bouwsteen 3). Deze uitkomst is navolgbaar en biedt de basis voor de rechtzoekende

zijn voor alle rechtzoekenden, ongeacht inkomen, en dat er verschillende

om zelf vervolgstappen te zetten of voor de professional om een advies te formuleren

toegangswegen zijn voor hoe zij gebruik kunnen maken van het instrument. Enerzijds

over de vervolgstappen.

kan de rechtzoekende zelf gebruikmaken van het instrument via een toegankelijke
website. Daarbij is te allen tijde een professional beschikbaar die bijvoorbeeld kan
helpen met de diagnose of bespreken van de uitkomst van het instrument. Anderzijds
kan de rechtzoekende zich ook melden bij een organisatie: dan wordt tijdens het
gesprek met de professional gebruikgemaakt van het instrument bij het stellen van
een diagnose. Welke organisaties een diagnose mogen stellen en hoe de kwaliteit
van de diagnose geborgd kan worden, wordt nader toegelicht in paragraaf 7.4. De

Figuur 4: Schematische weergave van de inhoudelijke bouwstenen van het diagnoseinstrument
De breedte en de diepte van de uitvraag op verschillende thema’s, zowel juridisch als
niet-juridisch, moeten nog worden vastgesteld. Voor de juridische inhoud is per
rechtsgebied uitwerking door het veld gewenst. Voor de niet-juridische inhoud is

werkgroepleden onderstrepen het belang van kwaliteitswaarborgen aan zowel het
instrument als de diagnose in geval er een professional bij betrokken is.

De uitkomst uit het instrument bevat een variëteit aan mogelijke vervolgstappen. Het
diagnose-instrument onderscheidt grofweg de volgende:
a.

Ondersteuning van de rechtzoekende door een professional is niet nodig;

samenwerking nodig met het sociaal domein. Het instrument moet wel zo zijn
ingericht dat het op de inhoudelijke thema’s alleen uitvraagt wat nodig is, en niet meer

b.

basis van ervaring bijgesteld. Vanuit de werkgroep wordt het belang van dit testen en
ontwikkelen in samenwerking met de praktijk en de wetenschap benadrukt.

(Verdergaande) eerstelijns juridische ondersteuning, bijvoorbeeld door het
Juridisch Loket;

dan dat (dus alleen relevante onderwerpen worden uitgevraagd). Voor al deze punten
geldt dat er keuzes gemaakt moeten worden die in de praktijk getest te worden en op

Informatievoorziening waarmee de rechtzoekende zelf verder kan, volstaat.

c.

Hulpverlening buiten het juridische domein, bijvoorbeeld het sociaal domein;

d.

Gebruik van een specifiek rechtshulppakket (tweedelijns juridische
ondersteuning).

In paragraaf 7.5 gaan we nader in op de vraag of het gebruik van het instrument en/of
het inschakelen van een professional verplicht is in bepaalde situaties.

De professional kan een advies geven over de best passende vervolgstap. In dat
advies kan de professional afwijken van de uitkomst van het instrument. Als de

31

vervolgstap een overdracht naar een andere professional is, zijn er verschillende
wijzen voor hoe de rechtzoekende ‘overgedragen’ kan worden. Het digitale systeem

7.4

Welke organisaties een diagnose mogen stellen: spanningsveld tussen
‘laagdrempelige toegang’ en ‘kwaliteitsborging’

biedt mogelijkheden om andere professionals toegang te geven tot de uitkomst van
de diagnose en achterliggende informatie. Het is ook mogelijk dat professionals

In de werkgroep met ketenpartners is meerdere keren gesproken over de vraag welke

onderling contact hebben.

organisaties een diagnose mogen stellen bij een rechtzoekende die zich meldt met
een hulpvraag. Enerzijds is er de wens om dit zoveel mogelijk organisaties te laten
zijn, binnen het juridische (zowel 1e als 2e lijn) en sociale domein, zodat de toegang
tot het recht en het stelsel van rechtsbijstand voor de rechtzoekende zo
laagdrempelig mogelijk is en er geen onnodige hordes of bureaucratie worden
gecreëerd. Anderzijds is het belangrijk dat de kwaliteit van de diagnose voldoende
geborgd is, zodat de rechtzoekende een zo goed mogelijk passend advies krijgt.
Daaruit vloeit ook de eerder genoemde randvoorwaarde voort dat professionals die
het instrument gebruiken hierin geschoold moeten zijn. Tussen ‘laagdrempelige
toegang’ en ‘kwaliteitsborging’ kan echter een spanningsveld zitten. Beide zijn
belangrijk voor de rechtzoekende.

De werkgroep is van mening dat de organisaties die betrokken (mogen) zijn bij het
stellen van een diagnose aan bepaalde minimale (kwaliteits-)eisen moeten voldoen.
Denk aan onafhankelijkheid, objectiviteit bij het stellen van diagnoses, inzicht in
bredere sociale problematiek, laagdrempelige bereikbaarheid voor doelgroepen,
klantgerichtheid, deelname aan monitoring en evaluatie en het beschikken over een
vorm van klachtrecht en privacywaarborging (geheimhouding) voor de rechtzoekende.
Ook als deze set eisen zo klein en laagdrempelig mogelijk wordt gehouden, kan deze
al een flinke inperking betekenen van het aantal organisaties dat hieraan voldoet en
zich (dus) met het stellen van diagnoses mag bezighouden. Hoe hoger de eisen, hoe
minder organisaties er zijn waar de rechtzoekende terecht kan voor diagnose en
advies.

Binnen de werkgroep bestaat er weerstand tegen het stellen van nieuwe
kwaliteitseisen. Vanuit de NOvA en MfN wordt bijvoorbeeld aangegeven dat
advocaten en mediators al aan kwaliteitseisen vanuit de eigen beroepsgroep moeten
voldoen en dat daarop wordt toegezien. Nieuwe of andere eisen zijn daarom volgens

32

hen niet wenselijk. De onderzoekers benadrukken echter dat de huidige eisen vanuit

Voor de minimale set aan (kwaliteits-)eisen kan inspiratie worden opgedaan bij

de beroepsgroep niet voldoende zijn om te waarborgen dat alle advocaten en

gangbare eisen binnen vergelijkbare organisaties en daar zoveel mogelijk op

mediators ook voldoen aan de hierboven genoemde set aan eisen voor

aansluiten. Het verdient aanbeveling om een ‘kwaliteitstafel' of commissie van

diagnosticeren in de eerste lijn. Binnen de sociale advocatuur zijn zeker advocaten

professionals in te richten die de minimale set gezamenlijk uitwerkt. De RvR kan

werkzaam die vanuit hun ervaring goed een rol als diagnosesteller kunnen vervullen,

hierbij een faciliterende en organisatorische rol vervullen. De kwaliteit van de

maar dit geldt niet generiek voor alle advocaten. Denk aan advocaten die sterk

diagnose is verder geborgd doordat professionals die diagnosticeren verplicht

gespecialiseerd zijn op een bepaald rechtsterrein, zoals het vreemdelingenrecht.

geschoold moeten zijn in het gebruik van het instrument. Deze professionals kunnen
in geval van twijfel zo nodig een ‘specialist’ consulteren.

Op basis van de gevoerde discussies achten we het het meest realistisch dat een
diversiteit aan organisaties diagnoses mag stellen bij rechtzoekenden, mits deze
organisaties aan bepaalde minimale (kwaliteits-)eisen voldoen, zoals hierboven

7.5

Inschakelen van een professional verplicht bij een rechtshulppakket of
verdergaande hulpverlening in de eerste lijn

geschetst16. Dit betekent praktisch gezien dat het zwaartepunt bij het diagnosticeren
in eerste instantie ligt bij het Juridisch Loket, als hoeder van de eerste lijn, sociaal

Een andere relevante vraag is of en wanneer het gebruik van het diagnose-instrument

raadslieden en een beperkte set andere organisaties (nader te bepalen). Belangrijk

en/of het inschakelen van een professional verplicht is. Een, naar verwachting klein,

hierbij is een nauwe samenwerking tussen eerste en tweede lijn, zoals die nu in

deel van de rechtzoekenden zal zich ‘in het stelsel’ melden voor verdergaande

diverse pilots wordt vormgegeven. De groep diagnosestellers kan in de loop der tijd,

juridische ondersteuning in de eerste of tweede lijn, zonder raadpleging van het

als er meer ervaring is opgedaan met diagnosticeren en het diagnose-instrument

diagnose-instrument of van een professional. Is dat straks toegestaan?

verder uitontwikkeld is, verder worden uitgebreid. De onderzoekers achten een vorm
van kwaliteitsborging nodig, omdat anders een belangrijk doel achter het diagnose-

In de werkgroep is er consensus over het belang van een goede diagnose aan de

instrument, namelijk onderliggende problematiek in den brede inzichtelijk maken, in

voorkant, maar ook over dat het diagnose-instrument een hulpmiddel is voor

de knel kan komen. Met het oog op de brede toegankelijkheid van de diagnose voor

rechtzoekende en professional om te komen tot die diagnose en geen doel op zich.

rechtzoekenden, verdient het wel aanbeveling om de kwaliteitseisen aan organisaties

Het diagnose-instrument moet volgens de werkgroep, vanuit de breedgedragen wens

zo laag mogelijk te stellen.

om te komen tot een zo toegankelijk mogelijk stelsel, niet een extra ‘horde’ zijn voor
de rechtzoekende om te nemen of onbedoeld fungeren als een soort ‘poortwachter.’
Kortom: de werkgroep is er geen voorstander van om in alle situaties het gebruik van

16

De ketenpartners zitten op dit punt niet op een lijn. De NOvA heeft in de werkgroep

het belang benadrukt van een kwalitatief goede diagnose die de rechtzoekende echt

de zorg uitgesproken dat het stellen van eisen aan diagnosestellers leidt tot

verder helpt. De diagnosestellers moeten daarom aan bepaalde kwaliteitseisen

bureaucratie en extra drempels en daarmee de toegang tot het recht belemmert. De

voldoen. Tevens hecht JenV aan objectiviteit bij het stellen van de diagnose. Dat

NOvA is er om die reden voorstander van geen organisaties (met name uit de eerste

betekent volgens JenV diagnosticeren in de eerste lijn, of in ieder geval onder

lijn) uit te sluiten als diagnosesteller. De NOvA wil de kwaliteit en objectiviteit van de

verantwoordelijkheid van de eerste lijn.

diagnose waarborgen via de inhoud van het instrument. JenV heeft in de werkgroep

33

het diagnose-instrument verplicht te stellen. Tevens heeft de werkgroep de

Als een professional betrokken is bij het stellen van de diagnose en het advies, dan is

verwachting uitgesproken dat als het diagnose-instrument op termijn gevalideerd is en

gebruik van het diagnose-instrument (zeer) wenselijk en wordt dat gestimuleerd. In

gevuld met objectieve informatie dat het als best practice gezien gaat worden en

geval van eenvoudige of zeer eenduidige problematiek van de rechtzoekende, dan is

gebruik ervan steeds vanzelfsprekender wordt, ook bij lichtere problematiek.

het voorstelbaar dat gebruik van het diagnose-instrument geen toegevoegde waarde
heeft.

Een deel van de rechtzoekenden zal, als ze het diagnose-instrument hebben
doorlopen, voldoende geïnformeerd zijn over de mogelijke vervolgstappen die zij
kunnen zetten en daarin zelfstandig een goede keuze kunnen maken, ook zonder

7.6

Ontwikkeltraject met gedeeld eigenaarschap en een trekkende rol van het
Juridisch Loket

betrokkenheid van een professional. Een ander deel van de rechtzoekenden heeft
wellicht een complexer probleem waarvoor betrokkenheid van een professional,

De werkgroep is het er unaniem over eens dat het bij de verdere ontwikkeling en

bijvoorbeeld van het Juridisch Loket, gewenst is om te komen tot een goede

implementatie van het diagnose-instrument belangrijk is om alle ketenpartners, zeker

vervolgstap richting een oplossing voor het probleem. In de werkgroep is er

ook vanuit de uitvoeringspraktijk, nauw te blijven betrekken. Dit zorgt voor de juiste

consensus over dat betrokkenheid van een professional om te komen tot een goede

inhoudelijke inbreng én commitment van partijen. Het vervolgtraject moet daarom zo

diagnose in de meeste gevallen gewenst is bij verwijzing naar een rechtshulppakket

worden ingericht dat een gedeeld eigenaarschap ontstaat en ook zo wordt gevoeld

of gespecialiseerde hulpverlener in de eerste lijn. Dit om goed te kunnen borgen dat

(zie paragraaf 7.7).

de rechtzoekende inderdaad de best passende hulp ontvangt.
Tegelijkertijd zal er een partij moeten zijn die de lead neemt in de organisatie en
Gelet op de bovenstaande analyse achten wij de volgende uitwerkingsrichting het

aansturing van het verdere ontwikkelproces en, uiteindelijk, ook kan fungeren als

meest passend: bij de diagnose is een vorm van betrokkenheid van een professional

beheerder van het diagnose-instrument. Hieronder valt ook de verantwoordelijkheid

verplicht bij doorgeleiding naar een rechtshulppakket of verdergaande hulpverlening

voor bijvoorbeeld kwaliteitsborging, validatie en evaluatie. De besluitvorming over de

in de eerste lijn, maar uitzonderingen zijn mogelijk, met name in geval van hoge

toekomstige beheerder van het diagnose-instrument kan op een later moment in de

urgentie en/of tijdsdruk. Deze uitzonderingen moeten op voorhand duidelijk

tijd worden genomen. Het is wel van belang om op korte termijn een partij aan te

omschreven en vastgesteld zijn, om te voorkomen dat de uitzondering de regel

wijzen als ‘trekker’ van het verdere ontwikkeltraject, omdat dat al op korte termijn

wordt17.

moet starten. Het Juridisch Loket kan deze trekkersrol volgens de werkgroep het
beste vervullen; hJL heeft immers een belangrijke en prominente rol in de eerste lijn.
Belangrijk hierbij zijn een nauwe betrokkenheid van andere partners en goed gebruik

17

Deze conclusie wordt op hoofdlijnen gedeeld door de ketenpartners in de

zelfredzame rechtzoekenden ook toegang te bieden tot de tweede lijn zonder

werkgroep. Wel wordt er verschillend aangekeken tegen het toestaan van

tussenkomst van een eerstelijns professional. JenV hecht aan een verplichte

uitzonderingen. De MfN pleit er voor om de regels voor uitzonderingen niet volledig

betrokkenheid van een eerstelijns professional, behoudens goed afgebakende

dicht te timmeren, om ruimte te laten voor reële uitzonderingssituaties die op

uitzonderingssituaties, juist om een brede beoordeling van de problematiek te borgen.

voorhand nog niet zijn voorzien. De RvR geeft aan dat het wenselijk kan zijn om zeer

34

van de kennis en informatie waarover de RvR beschikt met betrekking tot het stelsel

Naast ‘scheiden’ kan een tweede gebied worden gekozen om het diagnose-

van rechtsbijstand.

instrument verder op te ontwikkelen. De verdere ontwikkeling moet, zoals gezegd,
met nauwe betrokkenheid van professionals vanuit de uitvoeringspraktijk én met

Het gedeelde en gezamenlijke eigenaarschap kan worden ingevuld door een

wetenschappers plaatsvinden. Op die manier ontstaat een vanuit de praktijk

gezamenlijke stuurgroep in te richten met alle ketenpartners en met daarin ook

onderbouwd en gevalideerd instrument.

ervaren professionals, die formeel fungeert als (gezamenlijk) opdrachtgever voor het
ontwikkeltraject. Voor het brede commitment is het belangrijk om bij de inrichting van

In een latere fase kunnen dan, als de kleinschalige implementatie succesvol is,

dit gedeelde opdrachtgeverschap ook ketenpartners en professionals vanuit het

andere rechtsgebieden worden ontwikkeld en geïmplementeerd, de groep gebruikers

sociaal domein voldoende te betrekken.

van het instrument worden vergroot en de functionaliteit worden uitgebreid.
Bijvoorbeeld door de informerende functionaliteit van het instrument te vergroten of te

7.7

Vervolgtraject: ontwikkel het diagnose-instrument fasegewijs van klein naar

integreren met andere bestaande instrumenten met een informerende functie. Houd

groot, met betrokkenheid van praktijkdeskundigen en wetenschap

er hoe dan ook rekening mee dat de ontwikkeling van het instrument en de validatie
ervan in de praktijk een langdurig proces is dat enkele jaren kan duren. Immers: in de

Binnen de werkgroep overheerst het gevoel dat de ontwikkeling van een diagnose-

leer- en validatiecyclus rondom het instrument zijn meerdere iteratieslagen nodig

instrument een ambitieus, maar wel haalbaar traject is. Het ambitieuze karakter zit

waarin de effectiviteit van het diagnose-instrument in de praktijk gemeten moet

vooral in de (potentiële) veelomvattendheid van het instrument, en de neiging die

worden, om het instrument zelf op basis daarvan te kunnen verfijnen en verbeteren.

wellicht kan ontstaan om het (te) veel functies tegelijk te laten vervullen. Die neiging is

Zo ontstaat er uiteindelijk een in de praktijk gevalideerd diagnose-instrument dat de

begrijpelijk, omdat er op dit moment veel verschillende instrumenten in gebruik of in

rechtzoekende helpt bij het vinden van de best passende oplossing voor zijn of haar

ontwikkeling zijn die raken aan de functionaliteit van een diagnose-instrument. Een

probleem.

vaak gehoorde wens is om deze verschillende functionaliteiten (uiteindelijk) te
integreren in een veelomvattend instrument. Anderzijds: het instrument komt niet
goed van de grond als er teveel ‘gewicht’ aan wordt gehangen.

Het advies voor het vervolgtraject is daarom om de ontwikkeling van het diagnoseinstrument gefaseerd ter hand te nemen en klein te beginnen. Bijvoorbeeld door het
eerst voor een of twee gebieden van a tot z uit te werken, het instrument te bouwen
en in de praktijk uit te proberen via pilots. Als een van die gebieden ligt ‘scheiden’
voor de hand, omdat daarvoor momenteel al oplossingsroutes en
diagnosedocumenten worden ontwikkeld en in het najaar van 2021 experimenten
starten. Het is raadzaam om voor dit gebied samen op te trekken en hiervoor een
werkgroep met hoofdzakelijk professionals in het leven te roepen, en te borgen dat
het perspectief van de rechtzoekende hierin voldoende terugkomt.

35

Bijlage A - Randvoorwaarden van het diagnoseinstrument
In de werkgroep ‘Ontwikkeling diagnose-instrument rechtsbijstand’ is gesproken over

Nr.

Omschrijving randvoorwaarde

9

Een warme overdracht is belangrijk. De wijze waarop is afhankelijk van de
zelfredzaamheid en behoefte aan ondersteuning van de rechtzoekende. De
rechtzoekende houdt regie over zijn eigen informatie. Waar nodig hebben
professionals onderling direct contact

10

Het instrument is digitaal beschikbaar

11

Het instrument wordt volgens een vastgelegde werkwijze uitgevoerd, maar
biedt de professional ruimte voor maatwerk

12

Het instrument wordt gevalideerd door wetenschappers en
praktijkdeskundigen en wordt periodiek geëvalueerd en verbeterd

13

De uitkomst die uit het instrument volgt, is direct beschikbaar voor de
rechtzoekende

14

De uitkomst die uit het instrument komt, is niet bindend en de rechtzoekende
is niet verplicht het advies op te volgen

15

Een professional die het instrument gebruikt, kan beargumenteerd, doch
navolgbaar, afwijken van de uitkomst die volgt uit het instrument

de randvoorwaarden waaraan het instrument moet voldoen. Deze zijn initieel tot stand
gekomen op basis van interviews met ketenpartners, van besprekingen in de
kerngroep/het topberaad, en op basis van de stukken richting de Tweede Kamer. In
de werkgroep zijn deze vervolgens besproken en aangescherpt. Dat heeft

Randvoorwaarden voor de inzet

geresulteerd in de volgende set randvoorwaarden waaraan het diagnose-instrument
moet voldoen. Deze heeft de werkgroep vervolgens als startpunt genomen voor de
verdere schets van het diagnose-instrument, zoals beschreven in deze rapportage:
wat betekenen deze doelstellingen en randvoorwaarden voor de inhoud van het

Randvoorwaarden voor de uitkomst

diagnose-instrument, de vorm ervan en voor de organisatie eromheen?
Nr.

Omschrijving randvoorwaarde
Randvoorwaarden voor de inhoud

1

Het instrument geeft inzicht in zowel de juridische als niet-juridische
problematiek van de rechtzoekende

2

Het instrument geeft inzicht in de urgentie van de hulpvraag

3

Het instrument geeft een inschatting van de zelfredzaamheid van de burger

4

Het instrument wordt objectief en navolgbaar toegepast door een partij die
geen direct belang heeft bij de uitkomst of de verwijzing

5

Het instrument kan door meerdere organisaties worden toegepast, maar deze
moeten wel aan bepaalde (kwaliteits-)eisen voldoen

6

Alle professionals die het instrument gebruiken zijn hierin geschoold

7

(Delen van) het instrument kan de rechtzoekende zelf invullen, maar er is altijd
ondersteuning beschikbaar van een professional

8

Het instrument is breed toegankelijk voor rechtzoekenden, ook als zij net
boven de inkomensgrens van de Wrb zitten

Randvoorwaarden voor wie het instrument gebruikt

Randvoorwaarde voor de doelgroep

36