De impact van TNO 2007-2010

DE BESLUITVAARDIGE AUTO

VINGERAFDRUK VAN EEN FILE

Een moderne auto bezit meerdere systemen die de auto en zijn omgeving bewaken en indien nodig ingrijpen. Denk bijvoorbeeld aan het
ingrijpen van het ABS tijdens het remmen op een gladde ondergrond om te voorkomen dat de auto in een slip raakt. Een ander voorbeeld is
snelheidsafhankelijke stuurbekrachtiging of het ESP-systeem. TNO heeft een regelsysteem ontwikkeld dat gebruik maakt van sensoren die de
snelheid, de hellingshoek, de omgeving en de krachten op de auto meten. In een centrale module komt al deze informatie bij elkaar en wordt
in een fractie van een seconde de toestand van de auto berekend en worden opdrachten gegeven aan de verschillende controlesystemen.
Dit zorgt ervoor dat de aanwezige regelsystemen elkaar niet gaan tegenwerken maar dat een optimale samenwerking ontstaat. Dat maakt
auto’s veiliger, beter beheersbaar en comfortabeler. Het beste bewijs van het succes is dat BMW sinds 2008 deze TNO-technologie standaard
toepast in de BMW 5-serie personenauto’s.

                      
        !Smart Mobility’ werkt TNO samen met onder andere Peek, NXP Semiconductors, TomTom,
   "      #$           % !   "
   $             & $  
     "    '       $         $'   
te behalen. Naast de technische aspecten van dit systeem kijkt TNO ook nadrukkelijk naar de gedragscomponent. Hoe gaan mensen om
met dergelijke nieuwe adviserende systemen? En hoe gaan ze om met systemen die ook zelf ingrijpen? Daarnaast is TNO bezig op regionaal
niveau oplossingen te vinden rond bekende verkeersknelpunten. Zijn er afspraken te maken met grote werkgevers en gemeenten om ‘het
nieuwe werken’ in te voeren zodat de beperkingen van het verkeerssysteem minder overlast geven?

30

31 De impact van TNO 2007-2010

03. PERSPECTIEF

ROL VAN TNO

KENNISPOTENTIEEL
ONTSLUITEN

OPEN INNOVATIE

LICENTIEVERKOOP
Het maakt niet uit hoeveel een R&D-organisatie investeert in een bepaald
kennisdomein, de som van alle investeringen buiten de deur op hetzelfde
domein is altijd groter. Hoe goed de eigen werknemers ook zijn, er zijn duizend
keer meer slimme mensen met goede ideeën die niet op de loonlijst staan. Het
idee van open innovatie is om dit kennispotentieel te ontsluiten. Dat vraagt een
totaal andere manier van werken. De onderzoeker moet de wijde wereld in op
zoek naar beschikbare kennis.
Toonbeeld van open innovatie is het Holst Centre. Meer dan dertig partners van
zeer verschillende omvang delen kennis en kosten om generieke technologie
          )*    
De deelnemers krijgen zo toegang tot een veel groter depot van intellectueel
eigendom dan zij ooit op zichzelf hadden kunnen ontwikkelen. Opgericht in
2005 door het Vlaamse imec en TNO, met steun van het toenmalig ministerie
van Economische Zaken biedt het Holst Centre inmiddels onderdak aan meer
dan tweehonderd onderzoekers uit binnen- en buitenland.
We spreken van een innovatietrechter om het proces van kennis naar product
in het schap aan te geven. Op elk punt in de trechter kunnen nieuwe kennis
en vaardigheden van buiten worden aangetrokken. Dat kan in de vorm
van een licentie op een octrooi, via een intensieve samenwerking met een
private partij, of zelfs door integratie van een R&D-afdeling zoals TNO heeft
gedaan met KPN. Andersom kan er ook kennis in de keten ontstaan die veel
potentie heeft maar niet binnen de eigen missie past. Deze kennis kan te
gelde worden gemaakt door de verkoop van octrooien of via spin-outs, het
vervreemden van bedrijfsonderdelen. Een goed voorbeeld is het TNO Centrum
voor Brandveiligheid dat zich heeft omgevormd tot een marktpartij en daarmee
de omzet over de periode 2007-2010 met een factor 3,5 heeft vergroot.
Onderzoekers van TNO kunnen ook met ondersteuning van TNO Bedrijven
B.V. een eigen bedrijf starten dat op termijn wordt verkocht aan bijvoorbeeld
     %   +       
voor ondernemers, is zo’n groeidiamant met een omzet van inmiddels drie
miljoen euro. De kunst van succesvolle open innovatie is om de gehele
innovatietrechter, de portfolio van alle lopende projecten in verschillende stadia
van marktrijpheid, continu te optimaliseren.

De impact van TNO 2007-2010

32

IDEE

START-UP
SPIN-OUT

CONCEPT

PROTOTYPE

IDEE

SUCCESVOLLE INNOVATIE

OPTIMALISATIE

COMMERCIEEL
PRODUCT
ACQUISITIE
LICENTIENAME
TECHNOLOGIESCOUT
33
3
De
De impact
im
mpa
m
actt van
a
a TNO
TN
NO 2007-2010
N
2007
2
0 7 201
2010
10

UITDAGING

ROL TNO

Het aantal mensen dat wereldwijd in een stad woont, groeit elke week met een miljoen. In
Nederland woont maar liefst negentig procent van de bevolking in een stedelijke omgeving. Ieder
van deze stadsbewoners wil een huis, werk, recreatie, zorg en voorzieningen binnen handbereik en
een veilige wijk met een gezond leefmilieu.

TNO onderzoekt en ontwikkelt, adviseert, jaagt aan, regisseert en integreert kennis en technieken
binnen het themagebied Gebouwde Omgeving. In alle gevallen staat TNO een integrale benadering
voor waarbij gekeken wordt naar de gehele levenscyclus van een bouwwerk als onderdeel van
een wijk. TNO helpt overheid en bedrijven de juiste beslissingen te nemen over de ontwikkeling
van de stedelijke omgeving. Dat gebeurt bijvoorbeeld door het ontwikkelen van geavanceerde
simulatietools als Urban Strategy, dat beleidsmakers ondersteunt in de besluitvorming.

Een factor van grote betekenis is de toenemende vergrijzing. Op dit moment is vijftien procent
van de bevolking ouder dan vijfenzestig. Vergrijzing stelt andere eisen aan de leefomgeving.
Bovendien is Nederland, als laaggelegen land met grote economische centra gelegen in een delta,
gedwongen rekening te houden met de gevolgen van klimaatverandering. Twintig procent van het
energieverbruik vindt plaats in de stedelijke omgeving. Dus ook voor het terugdringen van het
energieverbruik en de bijbehorende CO2-emissies vraagt de stad noodzakelijkerwijs om aandacht.

06

GEBOUWDE
OMGEVING

Een groot deel van de infrastructuur en gebouwen in Nederland dateert uit de jaren vijftig en zestig
en nadert het einde van de beoogde levensduur of voldoet niet meer aan de huidige eisen. De
met renovatie en onderhoud gepaard gaande kosten zijn zeer hoog. De gebouwde omgeving staat
mede daarom hoog op de agenda. Alleen door infrastructuur en stedelijke ontwikkeling integraal
te benaderen zal het de overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties lukken om hiervoor
de juiste beslissingen te nemen. In het dichtbevolkte Nederland heeft elke verandering vergaande
consequenties. Een integrale aanpak is de beste garantie voor een transparante afweging van de
belangen van de verschillende partijen.

VERSTEDELIJKING

34

Modellen van TNO hebben aan de basis gestaan om de energieprestatie van huizen en gebouwen
te voorspellen. Duurzaamheid is voor het Nederlandse bedrijfsleven een ontwikkeling met unieke
kansen. Samen met banken, technologieleveranciers en bouwbedrijven is TNO in Valkenburg (ZH)
bijvoorbeeld bezig een energieneutrale wijk te ontwikkelen. Wat niet veel mensen buiten de sector
weten, is dat de bouwsector heel veel mkb-bedrijven telt. TNO speelt via collectieve R&D-contracten
zo de rol van wegbereider voor deze mkb-ers.

Naast de maatschappelijke aspecten is er een economisch belang: de bouwsector in Nederland
is goed voor 15 procent van het Bruto Nationaal Product. De internationaal gerenommeerde
Nederlandse architecten zijn het uithangbord van een sector die in positieve zin aan onze
handelsbalans bijdraagt. Verder zijn de vele in de sector actieve mkb-ondernemingen binnen
Nederland een belangrijke werkgelegenheidsfactor.

De verstedelijking van de wereld voltrekt zich in een ongekend tempo.
Iedere week komt er een miljoen nieuwe stadsbewoners bij. In 2030,
voorspelt de VN, woont circa 60 procent van alle wereldburgers in
steden. Dat zijn ongeveer 5 miljard mensen. De dichtstbevolkte steden
ter wereld, op basis van aantal mensen per km2 zijn:

De impact van TNO 2007-2010

TNO STAAT
EEN INTEGRALE
BENADERING
VOOR

Een belangrijk onderwerp is de verlenging van de levensduur van de bestaande gebouwen en
infrastructuur. Onderzoek naar kathodische bescherming tegen roest van bruggen en viaducten
$           $  )      
sensoren in het wegdek het mogelijk te bepalen wanneer de weg een onderhoudsbeurt nodig heeft.
Dat scheelt veel geld en onnodige hinder door wegwerkzaamheden terwijl anderzijds de veiligheid
van de weggebruiker niet in gevaar komt.

GROOTSTEDELIJKE REGIO
9Mumbai: 29.650 inw./km2
9Kolkata : 23.900 inw./km2
9Karachi: 18.900 inw./km2
9Lagos: 18.150 inw./km2
9Shezhen : 17.150 inw./km2

Nederland kent geen megacities, maar heeft met de
Randstad wel een grootstedelijke regio waar inmiddels
meer dan 7 miljoen Nederlanders wonen. De gemiddelde
bevolkingsdichtheid in de Randstad is 915 inwoners per
km². De bevolkingsdichtheid van de vier grote steden in
Nederland is:

9Den Haag: 5.794 inw./km2
9Amsterdam: 4.711 inw./km2
9Utrecht: 3.279 inw./km2
9Rotterdam: 2.970 inw./km2

35 De impact van TNO 2007-2010

De impact van TNO 2007-2010

VERSNELLING RUIMTELIJK PLANPROCES

EUROPESE INNOVATIEAGENDA

De aanleg van een snelweg, een nieuwe wijk of een winkelcentrum zal zorgen voor nieuwe verkeersstromen, meer of minder geluidshinder
en een andere waterhuishouding. De consequenties van bepaalde keuzes hangen vaak op een ingewikkelde manier samen. TNO heeft met
Urban Strategy een simulatiemodel gemaakt om het planproces van stedelijke ontwikkeling te versnellen en te optimaliseren. Op basis van alle
beschikbare gegevens van bijvoorbeeld verkeersstromen, locatie van woonwijken, waterwegen en bebouwing ontstaat een driedimensionaal beeld
van de stad zoals die nu is. Beslissers kunnen razendsnel zien hoe de huidige situatie verandert als gevolg van de geplande ingrepen. Al binnen
                     >%@       &
interactieve beslisinstrument Urban Strategy biedt ook de mogelijkheid om bewoners of belanghebbende organisaties al in een vroeg stadium bij
de planvorming te betrekken. Urban Strategy is ondermeer gebruikt voor de Rotterdamse stadshavens, de spoorzone rond Tilburg en de nieuwe
veilingroute in het Westland. Een belangrijk aspect van het model is dat vergunningverstrekkers dezelfde methodiek gebruiken.

Het beleid in Nederland op het gebied van stedelijke ontwikkeling wordt in Den Haag ontwikkeld. Het kabinet laat de implementatie van
dit beleid in toenemende mate over aan regionale overheden. Wetgeving, het toetsingskader en nieuwe richtlijnen worden echter steeds
meer op Europees niveau vastgesteld. TNO is volledig partner van InnoEnergy, het kennis- en innovatiecentrum van het European Institute
of Technology. Daarnaast heeft TNO zitting in de High Level Group van het European Construction Technology Platform (ECTP). Het ECTP
heeft als doel de kwaliteit en de concurrentiekracht van de Europese bouwsector naar wereldniveau te tillen. Binnen het ECTP stelt de
sector de visie voor 2030 op, inclusief de strategische onderzoeksagenda op het gebied van energie in de gebouwde omgeving (E2B) en
infrastructuur. Een sterke aanwezigheid in de relevante Europese netwerken is strategisch van groot belang en in lijn met de nieuwe, meer
regisserende rol van TNO.

36

37 De impact van TNO 2007-2010

UITDAGING

ROL TNO

Op weinig vlakken gaan de ontwikkelingen zo snel als in de informatie- en communicatietechnologie.
Bestonden de eerste computers in de jaren veertig uit kamers vol met draden, vacuümbuizen en
elektrische schakelingen, nu heeft praktisch iedereen een telefoon op zak met de rekenkracht
van een vroegere supercomputer. Het verbinden van zichtbare en verborgen computers in het
wereldwijde web heeft op ontelbaar veel gebieden voor een revolutie gezorgd. De economische
groei van de afgelopen twintig jaar was niet mogelijk geweest zonder de ICT-revolutie. Naast het
feit dat de ICT-sector in Nederland goed is voor 4,7% van het BNP, is informatietechnologie voor
bijna alle sectoren een technologie die nieuwe producten en vooral dienstverlening mogelijk
maakt. Het nieuwe vakgebied service science onderzoekt de nieuwe kansen die ICT biedt voor de
diensteneconomie. Het real-time bijhouden van de stroom van goederen via passieve en actieve
sensoren en een transparante informatiehuishouding leidt tot het wegnemen van overbodige
voorraden en tot het ‘just in time’ aanleveren van goederen. Dit is een eerste stap in het
vereenvoudigen van de logistieke keten voor bedrijven.

07

INFORMATIEMAATSCHAPPIJ

Wereldwijd zijn er ondertussen twee miljard mensen aangesloten op internet; 800 miljoen daarvan
zijn op Facebook actief. 68 procent van de Nederlanders is dagelijks online. Het internet laat
hiermee alle andere media ver achter zich. De slimme telefoon met internettoegang, plus de
explosieve groei van sociale media als Facebook en Twitter, heeft hieraan bijgedragen. Burgers
verwachten dat de overheid het digitale domein betrekt in haar dienstverlening, maar tegelijkertijd
ook hun belangen behartigt. Dit is voor de overheid geen gemakkelijke opgave, getuige de
complexe maatschappelijke debatten rondom de invoering van het elektronisch patiëntendossier.
Sociale media bieden ook veel kansen om op speelse wijze tot een gezondere levensstijl of tot een
leefbare buurt te komen. De virtuele werelden die gecreëerd worden in de gaming-industrie zijn
ook relevant buiten de creatieve sector. Ook de overheid houdt zich bezig met serious gaming om
de besluitvorming in complexe situaties te verbeteren. In een virtuele omgeving kunnen diverse
informatiebronnen gevisualiseerd worden en kunnen verschillende scenario’s worden getoetst.

TOEGANG TOT INTERNET
Bijna 1 op de 3 wereldburgers heeft toegang tot internet. Dat is een
stijging van 500 procent ten opzichte van het jaar 2000. 61 procent
van de wereldburgers die toegang hebben tot internet is dagelijks
online. Continenten waar meer dan de helft van de inwoners toegang
heeft tot internet zijn:

De impact van TNO 2007-2010

38

Binnen het thema Informatiemaatschappij ontwikkelt TNO nieuwe technologie, software en
beleidsadviezen over de kansen en de risico’s van ICT voor burgers, bedrijven en voor de overheid.
Een van de sleuteltechnologieën is sensornetwerken. De visie is dat superkleine sensoren zichzelf
van energie voorzien en spotgoedkoop zijn. Hierdoor zijn deze bijvoorbeeld in grote aantallen in
het asfalt van een nieuwe weg te stoppen, waar de sensoren zelfstandig een meetnetwerk vormen
en relevante informatie over de toestand van de weg doorgeven. Dit is minder vergezocht dan het
klinkt: TNO heeft al 40.000 sensoren in een proefdijk geïntegreerd.

INFORMATIE MOET
BEREIKBAAR EN
TOEGANKELIJK ZIJN

Een belangrijke rol van TNO is het ontwikkelen van standaarden voor communicatie via telefonie
en internet. Zo is de oplossing van TNO om een veiliger internet te maken recent in de prijzen
gevallen. Je wilt op internet niet hoeven twijfelen of de website van je bank ook daadwerkelijk
van je bank is. Een veilige verwijzing van naam naar internetadres moet dat mogelijk maken.
TNO is al jarenlang de strategische R&D-partner van KPN. Op het dak van TNO in Delft staan nu
de zendmasten voor de volgende generatie draadloze communicatie die TNO samen met KPN
beproeft. Datasnelheden tot 125 MBit per seconde zijn hiermee mogelijk.
Binnen het thema Informatiemaatschappij werkt TNO ook aan de ontwikkeling van ruimtevaarttechnologie. Verschillende telescopen observeren vanuit hun baan om de aarde zowel de aarde als
het heelal om ons heen. Naast de uitdaging om de beste meetinstrumenten te maken die onder
barre omstandigheden voor langere tijd moeten functioneren, zet TNO zich in om de gegevens die
terugkomen zo nuttig mogelijk te analyseren. Het omgaan en verwerken van grote datasets is een
vaardigheid die TNO ook inzet om de overheid te ondersteunen bij het Open Data-initiatief waarin
de bij de overheid aanwezige informatie publiek beschikbaar wordt gemaakt. Deze transparantie
geeft burgers de kans om zelf onderbouwde afwegingen te maken en ondernemers om nieuwe
diensten aan te bieden. Informatie moet bereikbaar en toegankelijk zijn.

INTERNET IN NEDERLAND
1. Noord-Amerika: 78,3 %
2. Australië: 60,0%
3. Europa: 58,3%

Momenteel heeft ten minste 93% van de Nederlandse
huishoudens toegang tot internet. Nederlanders gaven in
2009 zeker 6 miljard euro uit via internet. De belangrijkste
locaties voor het dataverkeer in Nederland zijn:

9Amsterdam
9Ede
9Schiphol-Rijk
9Hilversum
9Rotterdam

39 De impact van TNO 2007-2010

De impact van TNO 2007-2010

40.000 SENSOREN VOOR DROGE VOETEN

ADEMEN TUSSEN DE STERREN?

Met de voorspelde stijging van de zeespiegel in de komende decennia is de wereldwijde veiligheid van de huidige dijken niet gegarandeerd.
Alle dijken uniform verhogen is een kostbare oplossing. Nederland heeft een eeuwenlange historie in zijn strijd tegen het water. TNO heeft
de historie een moderne twist gegeven en realiseerde met de waterschappen en leveranciers van sensoren in Noord-Nederland een nieuwe
dijk: de ijkdijk. Door een proefdijk te bouwen, voorzien van 40.000 sensoren, en deze bloot te stellen aan alle mogelijke belastingen zoals
       $      $ [   $$       
bevinden, kan een gefundeerde keuze gemaakt worden welke dijken toe zijn aan onderhoud. Hiermee is een enorme kostenbesparing te
realiseren. Deze technologie is ook toepasbaar voor andere dure infrastructuur zoals wegen en bruggen. De dijk die destijds doorbrak in het
Utrechtse Wilnis is inmiddels van sensoren voorzien. In een groot Europees consortium werkt TNO dit dijkbewakingsconcept verder uit. China
heeft belangstelling om deze aanpak in te zetten voor het beheersen van overstromingen van de Gele Rivier.

De mensheid vraagt het zich al duizenden jaren af. Zijn we alleen in het heelal? Een noodzakelijke voorwaarde voor het bestaan van
leven is de aanwezigheid van water en zuurstof. Onderzoekers van de NASA hebben op basis van metingen met de Herschel-telescoop
geconcludeerd dat er zuurstof aanwezig is in het sterrenstelsel Orion. Deze grootste ruimtetelescoop ooit is een project van de Europese
ruimtevaartorganisatie ESA. De infraroodapparatuur, HIFI geheten, waarmee de zuurstof is aangetoond, is in Nederland ontworpen en
gebouwd door TNO. De telescoop bevindt zich momenteel op anderhalf miljoen kilometer van de aarde. De spiegel heeft een doorsnede van
3,5 meter en bevindt zich geheel in vloeibaar Helium van 269 graden onder nul. HIFI is het meest complexe meetinstrument voor gebruik
in de ruimte ooit gebouwd in Nederland. Meer dan honderd spiegels zijn nodig om de binnenkomende straling in het infraroodgebied te
analyseren om zo chemische verbindingen aan te kunnen tonen. Innovatieve optische technieken zijn gebruikt om aan de vereiste precisie te
kunnen voldoen. Een dergelijk nauwkeurig instrument voor gebruik in de ruimte werd onmogelijk geacht. TNO heeft laten zien dat het wel kan.

40

41 De impact van TNO 2007-2010

04. PERSPECTIEF

ROL VAN TNO

TNO IS EEN
WERELDSPELER

IMPACT OVER DE GRENZEN
TNO is een Nederlandse kennisorganisatie. De door TNO opgebouwde kennis
en expertise zijn echter voor internationale partijen bijzonder interessant.
Dat blijkt uit het feit dat inmiddels een kwart van de jaarlijkse omzet van
TNO afkomstig is uit het buitenland. Dit zijn directe opdrachten, in de
afgelopen periode vooral afkomstig uit Duitsland, de Verenigde Staten en
Japan. TNO is binnen de Europese organisaties voor toegepast onderzoek
koploper wat betreft het percentage buitenlandse omzet. Daarnaast ontvangt
TNO jaarlijks bijna vijfentwintig miljoen euro via deelname in Europese
onderzoeksprogramma’s. TNO is daarmee de grootste publieke ontvanger
van Europese onderzoeksgelden.
Het vermarkten van de kennis van TNO in het verre buitenland gebeurt via
agenten en enkele lokale vestigingen. Europese opdrachtgevers hebben weinig
  +\   ]        
is een lokale representatie vereist. Zo heeft TNO een kantoor in Qatar geopend
om bedrijven dichtbij de olie- en gasvoorraden van deze wereld te bedienen.
In Korea en Detroit (VS) is TNO aanwezig om de kennis op het gebied van
voertuigtechnologie aan de man te brengen. Op het gebied van de life sciences
zijn Japan en de Verenigde Staten interessante markten voor TNO.
Bedrijven en overheden winkelen over de hele wereld op zoek naar de kennis
en expertises die zij nodig hebben. De buitenlandse omzet van TNO bewijst dat
de kennispositie van de organisatie op wereldniveau competitief is. Zo heeft
bijvoorbeeld vliegtuigfabrikant Boeing grote belangstelling voor het door TNO
ontwikkelde videozichtsysteem voor haar nieuwe generatie tankvliegtuigen.
Dit systeem is al operationeel om de F16’s van de Koninklijke Luchtmacht
in de lucht snel en veilig bij te tanken. Andersom biedt de samenwerking
met toonaangevende buitenlandse klanten ook inzicht in de wereldwijde
ontwikkelingen waardoor TNO de eigen positie versterkt. Voor de komende
strategieperiode wil TNO internationaal concurrerend zijn op de gekozen
thema’s en innovatiegebieden.

De impact van TNO 2007-2010

42

VERENIGDE STATEN

KOREA

JAPAN

QATAR

DUITSLAND

43
4
De
De impact
im
mpa
m
actt van
a
a TNO
TN
NO 2007-2010
N
2007
2
0 7 201
2010
10

KENNISONTWIKKELING
TOTAAL AANTAL
WETENSCHAPPELIJKE
PUBLICATIES 2007-2010

4.705 Overige
2.834 Peer reviewed artikelen

WETENSCHAPPELIJKE
SAMENWERKINGEN & IMPACT
TNO publiceerde 2.834 wetenschappelijke artikelen in peer reviewed tijdschriften in de periode
2007-2010. Dat is een stijging van 44 procent ten opzichte van de vorige strategieperiode.
Wetenschappelijke publicaties van TNO zijn in 2010 meer dan twintigduizend maal geciteerd.
Uit een studie1 blijkt dat in de periode 2003-2006 de gemiddelde impact van de publicaties van TNO,
gemeten in aantal citaties, zestien procent boven het wereldgemiddelde ligt. Regelmatig laat TNO
kennis-audits doen naar haar wetenschappelijke kwaliteit door panels van externe experts. Het totale
aantal wetenschappelijke publicaties, dus inclusief proefschriften, bijdragen in conferentieverslagen,
boeken en rapporten, bedraagt 7.539 voor de periode 2007-2010. Zestig medewerkers van TNO
bekleden een universitaire leerstoel. Dit is circa 10% van het totaal aantal deeltijdhoogleraren in
Nederland. Zij zijn actief in het universitair onderwijs en onderzoek, begeleiden jaarlijks tientallen
promovendi en spelen een belangrijke rol als aanspreekpunt voor jonge academici. Van deze zestig
deeltijdaanstellingen zijn elf medewerkers aan een buitenlandse universiteit verbonden. Daarnaast
zijn vijftien medewerkers van TNO als lector werkzaam aan een hbo-instelling.
1

TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn van
de samenleving duurzaam versterken. De inspanningen van TNO om deze missie te laten slagen hebben zowel een
economische als een maatschappelijke impact. Naast direct meetbare gegevens als omzet, aantal opdrachten en
klanttevredenheid presenteren wij ook gegevens die de leidende rol aantonen van TNO als regisseur en partner van
innovatienetwerken. Op de volgende pagina’s geven wij een cijfermatige onderbouwing van de impact die TNO in de
periode 2007-2010 heeft gehad. Voor de duidelijkheid zijn de gegevens gegroepeerd in de drie fases van het toegepast
onderzoek: 1) Kennisontwikkeling, 2) Kennistoepassing en 3) Kennisexploitatie.
44

220 INTERNATIONALE
PROJECTEN
206 NATIONALE
PROGRAMMA’S

TNO werkt in meer dan vierhonderd nationale
en internationale onderzoeksprogramma’s om
samen kennis te ontwikkelen. In het Europese
Zesde Kaderprogramma, dat in de periode
2007-2010 van kracht was, heeft TNO in 220
projecten deelgenomen. Daarmee is TNO de
grootste Nederlandse speler in Europa. Met een
eigen inleg van 50 miljoen euro, aangevuld met
70 miljoen euro Europese subsidie, heeft TNO in
die periode toegang gekregen tot R&D-activiteiten
met een waarde van circa 1,75 miljard euro.
Dit is dus een hefboomfactor van 35. In Nederland
brengt TNO in vrijwel alle topinstituten en nationale
innovatieprogramma’s de toegepaste kennis in.
In de afgelopen periode nam TNO deel in 206
nationale programma’s.

Steen, J. van (2009), Science System Assessment Feiten en Cijfers 2: De publieke Onderzoeksinstituten. Den Haag, Rathenau Instituut.

DE IMPACT VAN TNO

De impact van TNO 2007-2010

ONDERZOEKSCONSORTIA

7,0
IS DE HEFBOOM OP DE
OMZET BIJ BEDRIJVEN

KENNISONTWIKKELING OP MAAT
]  _   `     +\  $  $ 
innovatiebehoeftes te realiseren. In ruil voor een bijdrage in de onderzoekskosten verkrijgt het deelnemende
bedrijf een eerste gebruikersrecht op de opgebouwde kennis. Gemiddeld veertig procent van de onderzoekskosten
wordt gedragen door het bedrijfsleven. Elke euro ingezet door TNO levert jaarlijks 7 euro omzetstijging en 3,5 euro
    $  $           +     
 $  '   '      %      $  
de bedrijven in deze constructie was in de periode van 2007-2010 28 miljoen euro.
45 De impact van TNO 2007-2010

KENNISTOEPASSING

KENNISOVERDRACHT
NAAR HET MKB

BEDRIJFSOPDRACHTEN
PRIVATE OPDRACHTGEVERS
IN DE PERIODE 2007-2010

Inkomsten uit opdrachten die in competitie verkregen zijn, vormen het leeuwendeel,
namelijk tweederde, van de inkomsten van TNO. 12.000 keer per jaar kiezen opdrachtgevers
uit overheid en bedrijfsleven voor TNO.
Het toepassen van de ontwikkelde kennis gebeurt door TNO vaak direct in opdracht van
het bedrijfsleven. Over de periode 2007-2010 had TNO 3.500 private opdrachtgevers.
Opdrachten direct van het bedrijfsleven in competitie verkregen waren goed voor 35% van
de totale omzet in de afgelopen periode.
Met name op de thema’s voeding en hightech systemen ontving TNO veel opdrachten van
het bedrijfsleven. De economische effecten van deze opdrachten zijn substantieel. Op basis
van onze ervaringen genereren deze opdrachten een omzetstijging bij het bedrijfsleven van
naar schatting 650 miljoen euro en een kostenbesparing van ruim 300 miljoen euro.

19
MILJOEN EURO
KOSTENBESPARINGEN

Een mkb-ondernemer kon bij Agentschap NL een kennisvoucher
aanvragen en die bij een kennisinstelling naar keuze in Nederland
inzetten ter beantwoording van een kennisvraag. De regeling was
bedoeld om het midden- en kleinbedrijf kennis te laten maken met
de kennisinstellingen en innovatie te stimuleren. Vijfentwintig procent
van alle beschikbare kennisvouchers is ingezet bij TNO. Inmiddels is
       
TNO stimuleert het mkb ook in het toepassen van kennis door
middel van kennisoverdracht naar groepen mkb’ers of branches.
In de periode 2007-2010 zijn 108 Technologieclusters opgezet,
waarmee ongeveer 2.500 bedrijven bereikt zijn. Tweederde van
deze bedrijven geeft aan dat de overgedragen kennis (zeer) goed
bruikbaar is. Met de op maat gesneden BrancheInnovatieContracten
heeft TNO in de periode 2007-2010 jaarlijks ongeveer 300 bedrijven
direct en 1.000 indirect ondersteund. Zowel de Technologieclusters
als de BranchInnovatieContracten hebben bij het bedrijfsleven tot
kostenbesparingen (19 miljoen euro) en omzetstijging (12,4 miljoen
euro) geleid.

MKB (Nederland) € 102
Groot Bedrijf (Nederland) € 189
Overig (Internationaal) € 306

10.000
MKB'ERS BEREIKT TNO
JAARLIJKS
De impact van TNO 2007-2010

46

TNO ALS R&D-PARTNER
VAN HET MKB
In Nederland zijn 700.000 actieve ondernemingen te kenmerken als mkb. Grofweg
120.000 van deze bedrijven staat te boek als innovatief. Van de circa 15.000 echte
koplopers bereikt TNO er jaarlijks ongeveer 10.000, waarvan 2.400 individueel en circa
7.500 via brancheorganisaties. Daarmee bereikt TNO als publiek onderzoeksinstituut
de meeste mkb’ers in Nederland.

OVERHEIDSOPDRACHTEN
Ook voor veel departementen, lagere overheden
maar ook rechtbanken is TNO een betrouwbare
partner voor het leveren van advies en concrete
toepassingen van kennis. Dit zijn opdrachten
op het gebied van maatschappelijke zaken zoals
bijvoorbeeld jeugdzorg, ongevalpreventie of
veiligheid. Een economisch effect is dan niet het
belangrijkste voor de opdrachtgever, hoewel soms
aanzienlijke kosten kunnen worden bespaard doordat
TNO voorkomt dat verkeerde besluiten worden
genomen en onnodige investeringen worden gedaan.

COLLECTIEVE KENNISOVERDRACHT 2007-2010
2007

2008

2009

2010

Totaal

Technologieclusters
(aantallen)

18

27

35

28

108

BrancheInnovatieContracten
(aantallen)

3

15

9

17

44

47 De impact van TNO 2007-2010

KENNISEXPLOITATIE

VAN IDEE NAAR
PRODUCT

OCTROOIEN EN LICENTIES
TOTAAL AANTAL
OCTROOIAANVRAGEN 2007

De laatste stap in de innovatietrechter betreft de commercialisering van onderzoek
en kennis, door bijvoorbeeld de verkoop van octrooien en het stimuleren van
ondernemerschap, zoals bijvoorbeeld via het Small Business Innovation Research
(SBIR) programma. De octrooien van TNO beschermen kennis en producten.
Tegenwoordig biedt een octrooi zelden voldoende bescherming tegen inbreuk.
Relevanter zijn octrooifamilies rond strategisch relevante kennisposities. Octrooien
waar TNO eigenaar van is kunnen door derden in licentie gebruikt worden. Naast de
extra inkomsten voor TNO, leveren licenties de licentienemers jaarlijks naar schatting
rond de 100 miljoen euro extra omzet op.

17

MILJOEN EURO
OMZETTOENAME
BIJ BEDRIJVEN

Het TNO Small Business Innovation Research (SBIR)
programma biedt mkb-ondernemingen de mogelijkheid
om met hun marktkennis en ondernemerschap innovatieve
productideeën van TNO over te nemen. Op basis van
182 productideeën in de afgelopen vier jaar zijn 131
ondernemers met voorstellen gekomen. TNO helpt
ondernemers in drie stappen om met goede plannen te
komen. Na elke stap vindt een beoordeling plaats met een
go/no-go moment. Momenteel hebben zeven bedrijven het
volledige traject van het SBIR doorlopen en een productidee
van TNO daadwerkelijk in de markt gezet. Dit leidde tot een
totale omzettoename bij de bedrijven van ruim 17 miljoen
euro. TNO heeft in de periode 2007-2010 4,7 miljoen euro
van de overheidsmiddelen geïnvesteerd in dit programma.

TNO: 158
Overige publieke kennisinstellingen: 224

700.000
UNIEKE BEZOEKERS
JAARLIJKS OP WWW.TNO.NL
De impact van TNO 2007-2010

48

OUTREACH
De website www.tno.nl heeft jaarlijks 700.000 unieke
bezoekers. Via de dienst TNO Wegwijzer ontvangt TNO
$ ${|}}}  '    ~ 
periode 2007-2010 kwam TNO gemiddeld 700 keer per
maand in de krant of digitaal in het nieuws.

SPIN OUTS
Onderdelen van TNO die niet meer tot de kerntaak
behoren of kennisdomeinen waar de technologie
uitontwikkeld is worden geprivatiseerd en door TNO
Bedrijven in beheer genomen. Het doel is dat deze
bedrijven uiteindelijk verkocht of verzelfstandigd
worden. Innovatie krijgt namelijk pas waarde als deze
wordt toegepast binnen bedrijven. Daar waar de markt
dit niet doet slaat TNO een “brug” tussen innovatie
en valorisatie via risicodragende verbindingen met
bedrijfsleven en externe kapitaalverschaffers. Door
toevoeging van ondernemerschap, marktoriëntatie en
operationele excellentie ontstaat omzetgroei en een
      $'    
om valorisatie van door TNO opgebouwde kennis. Eind
2010 vertegenwoordigde de 83 deelnemingen van TNO
Bedrijven een totale bruto-omzet van circa 105 miljoen
euro met circa 800 medewerkers.

OCTROOIEN EN LICENTIES
2007

2008

2009

Aantal octrooi-aanvragen

158

182

141

2010
95

Actieve octrooifamilies

663

802

829

821

Verkochte octrooifamilies

3

4

10

9

Licentie-inkomsten (x106)

€ 2,2

€ 3,7

€ 3,1

€ 2,4
49 De impact van TNO 2007-2010

RESULTATEN
OMZETVERDELING 2010
EXCLUSIEF OMZET TNO BEDRIJVEN (X1.000 EURO)

TNO HEEFT GROFWEG
DRIE GELIJKE BRONNEN
VAN INKOMSTEN
Het eerste derde deel van de baten is afkomstig van de bijdrage van de
rijksoverheid voor de vraaggestuurde programma’s. Een derde deel van
de omzet is direct afkomstig van opdrachten in concurrentie verkregen
van bedrijfsleven en overheid. Het laatste derde deel van de inkomsten
is afkomstig van de Europese Unie, ministeries, provincies en gemeenten
       $  

ECONOMISCHE
BIJDRAGE

900
MILJOEN EURO
DRAAGT TNO
PER JAAR BIJ
AAN HET BNP

TNO draagt 900 miljoen euro per jaar bij aan het
BNP, waarvan 130 miljoen euro export van diensten
en Europese subsidies. Met deze directe en indirecte
bijdrage aan het BNP draagt TNO bij aan de welvaart
in Nederland. Elke euro investering in TNO levert
tussen de 4 en 5 euro op als bijdrage aan het BNP.
Zonder TNO zou een deel van onze export niet
gerealiseerd kunnen worden en zouden Europese
subsidies Nederland niet bereiken.

KLANTTEVREDENHEID
Steekproefsgewijs evalueert een extern
bureau samen met de klant het project, de
performance van TNO en de toepassing van
de opgedane kennis. Onze klanten waarderen
TNO gemiddeld met een ruime 8. Met name de
deskundigheid van TNO scoort goed, maar ook
over de prijs/kwaliteitverhouding, stiptheid en
communicatie zijn de opdrachtgevers tevreden.

Energie: 64.274
Gezond Leven: 102.665
Mobiliteit: 39.000
Gebouwde Omgeving: 53.540
Industriële innovatie: 76.955
Informatiemaatschappij: 53.804
Integrale Veiligheid: 112.415

BRONNEN VAN INKOMSTEN EXCLUSIEF OMZET TNO BEDRIJVEN

De impact van TNO 2007-2010

50

2007

2008

2009

2010

Rijksbijdrage

196

195

203

195

Opdrachten bedrijfsleven

161

170

141

144

Opdrachten overheid

96

95

102

97

Buitenlandse overheid of bedrijfsleven

126

140

130

127

Totaal

579

600

576

563

MEDEWERKERS
Het aantal medewerkers is in de periode
2007-2010 gedaald van 4.658 naar 4.135.
De omzet per medewerker is in dezelfde
periode met bijna 10 procent gestegen van
124.300 euro naar 136.400 euro.

2007
4658
€ 124.300

2008
4580
€ 131.000

2009
4337
€ 132.800

2010
4135
€ 136.400

Aantal medewerkers
Omzet per medewerker

51 De impact van TNO 2007-2010

SLOTWOORD
INNOVEREN
MET
IMPACT

TNO heeft langs de lijnen van het Strategisch Plan 2007-2010 ‘Verbonden door Vernieuwing’
met volle inzet gewerkt aan het uitvoeren van de missie. In de voorgaande pagina’s hebben wij u
hopelijk kunnen overtuigen van de succesvolle uitvoering van onze strategie. TNO heeft de weg
geplaveid voor de toepassing en valorisatie van kennis. Het ecosysteem dat is ontstaan rond grote
bedrijven die open innovatie hebben omarmd, zoals ASML, DSM, Philips en Unilever, heeft daar
zeker aan bijgedragen.
TNO heeft een groot aantal strategische samenwerkingen opgebouwd. Zowel binnen de Federatie
TO2, de samenwerking van TNO met de zes Groot Technologische Instituten (GTI’s) van Nederland,
als met universiteiten, onderzoekinstituten en hogescholen. TNO is momenteel betrokken bij
175 Europese projecten, vaak als penvoerder, en is daarmee de grootste Nederlandse speler in
de Europese Onderzoeksprogramma’s. Ook de samenwerking met de zusterorganisaties binnen
Europa heeft de afgelopen periode meer vorm gekregen. Dit is belangrijk om de afstemming
van het topsectorenbeleid met de Europese onderzoeksagenda te borgen. De toonaangevende
multinationals die Nederland rijk is, weten de weg naar TNO heel goed te vinden. Kennisverspreiding
vindt ook plaats in technologieclusters van het mkb, via het opzetten van technostarters en
bijvoorbeeld de SBIR-regeling.

TOPSECTOREN
EN TNO
De impact van TNO 2007-2010

52

175
EUROPESE
PROJECTEN

Een toegenomen focus en massa is bereikt door het aantal thema’s waarop TNO actief is
terug te brengen van twaalf naar zeven. In de notitie ‘Topsectoren en TNO’ laten wij zien
hoe de door TNO gekozen thema’s aansluiten bij de ambities van het Kabinet zoals verwoord
in het topsectorenbeleid.
Iedereen in Nederland zal de komende jaren meer moeten doen met minder geld. Dat
kan op het gebied van innovatie door de bestaande kennisinstellingen en de expertise
van TNO slim in te zetten. TNO staat klaar om haar rol te spelen op de voor Nederland zo
belangrijke economische topsectoren en om bij te dragen aan oplossingen voor de grote
maatschappelijke uitdagingen.
De ambities van de komende strategieperiode zijn krachtig verwoord in het Strategisch
Plan 2011-2014 getiteld ‘Innoveren met impact.’ Gezien de vele uitdagingen die er
liggen op economisch en maatschappelijk gebied verwacht TNO nog vele vruchtbare
samenwerkingen met onze klanten, inclusief de overheid, en overige belanghebbenden.

STRATEGISCHE
SAMENWERKINGEN
53 De impact van TNO 2007-2010

REDACTIE
TNO Strategy, Communication

CONCEPT, TEKST
EN VORMGEVING
Schuttelaar & Partners

DRUK EN
FOTOGRAFIE
Castellum Drukwerk.
Flying Focus, Veer, Nationale Beeldbank,
ESA Multimedia Gallery, Holst Centre,
Julia Romasevych

De impact van TNO 2007-2010

54

ISBN
©TNO, december 2011
ISBN 978-90-5986-396-5