JAARWERKPLAN 2010
ACTIVITEITEN INSPECTIE VAN HET
ONDERWIJS

Utrecht, november 2009

VOORWOORD
Goed onderwijs is essentieel voor Nederland. De inspectie wil hier met haar
toezicht een belangrijke bijdrage aan leveren door de kwaliteit van het
onderwijs effectief te bewaken en te bevorderen. In dit jaarwerkplan is
uitgewerkt hoe we dat in 2010 gaan doen.
Wij richten ons toezicht de komende jaren steeds sterker op de effectiviteit van
het onderwijs en de borging hiervan. Wij werken dit uit in vijf hoofdthema’s.
Twee inhoudelijke thema’s, opbrengsten en aandacht voor kwetsbare
leerlingen en drie voorwaardelijke thema’s, de kwaliteit van de leraar, van
management en bestuur en het financiële toezicht. Dit leidt tot meer focus in
ons toezicht, met als doel effectiever toezicht.
Dit jaarwerkplan is opgesteld rond deze vijf thema’s. Hoofdstuk 1 beschrijft
kort de wijze waarop we toezicht houden en rapporteren. Nieuw zijn de
publieksvriendelijke samenvattingen van rapporten bij scholen en opleidingen in
primair en voortgezet onderwijs die zeer zwak zijn. We maken deze
samenvattingen met name voor ouders.
Vooral in hoofdstuk 2 laten we zien wat we per thema doen in het reguliere,
risicogerichte toezicht en in themaonderzoeken en hoe we daar verslag van
doen. Verder werken we uit hoe we handhaving, volgens de principes van
programmatisch handhaven, primair dienstbaar maken aan de borging van de
onderwijskwaliteit.
In het derde hoofdstuk gaan we in op de speciale categorieën van toezicht
zoals toezicht op voor- en vroegschoolse educatie, op kinderopvang, op niet
bekostigd onderwijs en het accreditatiestelsel in het hoger onderwijs.
Overeenkomstig de WOT is dit jaarwerkplan goedgekeurd door de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en, voor zover het het groene onderwijs
betreft, de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Het werk van
de inspectie is niet statisch. Op basis van actualiteit kan het nodig zijn dat de
inspectie in overleg met de ministeries van OCW en LNV acties onderneemt die
niet in dit jaarwerkplan staan, bijvoorbeeld naar aanleiding van de
kwaliteitsagenda’s van de verschillende onderwijssectoren.

Mw. drs. A.S. Roeters
Inspecteur-generaal van het Onderwijs
Utrecht, november 2009

INHOUDSOPGAVE
1

HET TOEZICHT VAN DE INSPECTIE 7

1.1

Risicogericht toezicht op instellingen 7

1.2

Aangepast toezicht: handhaving van kwaliteit en regelgeving 8

1.3

Andere vormen van toezichtonderzoek 8

1.4

Rapporteren 9

1.4.1

Rapporteren over afzonderlijke scholen of instellingen 9

1.4.2

Themarapporten 10

1.4.3

Onderwijsverslag 10

2

TOEZICHT OP INSTELLINGEN EN STELSEL 12

2.1

Thema onderwijsopbrengsten 12

2.1.1

Leeropbrengsten in het risicogerichte toezicht 12

2.1.2

Opbrengsten in het (v)so 12

2.1.3

Opbrengsten van de noordelijke scholen 12

2.1.4

Meerjarenafspraken studiesucces hoger onderwijs 13

2.1.5

Basisvaardigheden 13

2.1.6

Sociale opbrengsten 14

2.1.7

Lichamelijke opvoeding in het vo 14

2.1.8

Verkorte en versnelde trajecten in het ho 14

2.1.9

Toezicht op de examens 14

2.2

Thema aandacht voor kwetsbare leerlingen 16

2.2.1

Zorg en begeleiding in het risicogerichte toezicht 16

2.2.2

Wachtlijsten in het (v)so 16

2.2.3

Passend onderwijs 16

2.2.4

Kwaliteit van het onderwijs aan rugzakleerlingen in het mbo 17

2.2.5

Melden van verzuim en voortijdig schoolverlaten 17

2.2.6

Doorlopende leerlijnen vo-mbo 17

2.2.7

De Lokale Educatieve Agenda 17

2.2.8

Evaluatie g5-convenant allochtone studenten 17

2.3

Thema de leraar 18

2.3.1

De leraar in het risicogerichte toezicht 18

2.3.2

Bekwaamheid van leraren 18

2.3.3

De lerarenopleidingen in het hoger onderwijs 19

2.4

Thema schoolleiding en bestuur 19

2.4.1

Sturing in het risicogericht toezicht: kwaliteitszorg 20

2.4.2

Bestuurlijk vermogen in de bve 20

2.4.3

Veiligheid vo en bve 20

2.4.4

Profileringsfonds ho 20

2.4.5

Voldoen aan wet- en regelgeving 21

2.5

Thema financiën 22

2.5.1

Opstellen controleprotocol 22

2.5.2

Toezicht op de instellingsaccountants 22

2.5.3

Analyse van de jaarrekeningen 23

2.5.4

Themaonderzoeken financieel toezicht 23

3

SPECIALE CATEGORIEËN VAN TOEZICHT 25

3.1

Voor- en vroegschoolse educatie toezicht 25

3.2

Kinderopvang 25

3.2.1

Algemene werkwijze 25

3.2.2

Achterblijvende gemeenten handhaving kinderopvang 26

3.2.3

Risicogericht toezicht door ggd en gemeente 26

3.3

Niet-bekostigd onderwijs 27

3.4

Nederlands onderwijs in het buitenland 28

3.5

Europese scholen 28

3.6

Toezicht op kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven 29

3.7

Kennisverspreiding en innovatie groen onderwijs 29

3.8

Toezicht op het accreditatiestelsel hoger onderwijs 29

3.9

Samenwerken in toezicht 29

4

OVERIGE WETTELIJKE TAKEN 32

4.1

Vertrouwensinspecteurs 32

4.2

Adviezen en ontheffingen 32

4.3

Publieksvragen/contactcentrum 32

5

BEGROTING OP HOOFDLIJNEN 34
BIJLAGE(N)

I

OVERZICHT THEMARAPPORTEN 36

II

GEBRUIKTE AFKORTINGEN 38

1

HET TOEZICHT VAN DE INSPECTIE

Het toezicht van de inspectie vindt plaats binnen het kader van de Wet op het
Onderwijstoezicht (WOT). Naar verwachting zal per 1 juli 2010 een wijziging
van de WOT van kracht worden. Die houdt ook een wijziging in van de taken
van de inspectie. Zij gaan dan luiden:
•

•
•
•
•
•
•

het beoordelen en bevorderen van de kwaliteit van het onderwijs,
waaronder de kwaliteit van het onderwijspersoneel, de kwaliteit van de
uitoefening van de taken van de regionale expertisecentra en de
kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven,
het beoordelen en bevorderen van de naleving van de bij of krachtens
een onderwijswet gegeven voorschriften,
het beoordelen en bevorderen van de kwaliteit van het stelsel voor
hoger onderwijs, met inbegrip van het stelsel van accreditatie
het beoordelen en bevorderen van de financiële rechtmatigheid
het beoordelen en bevorderen van de rechtmatigheid en de
doeltreffendheid van de uitoefening van de taken door het college van
burgemeester en wethouders in verband met de Wet kinderopvang,
het rapporteren over dit alles,
het verrichten van andere wettelijke taken.

Ter ondersteuning van het bevorderen van de kwaliteit en naleving zal de
inspectie, gelijktijdig met de wijziging van de WOT, gemandateerd worden in
bepaalde gevallen sanctionerend op te treden.
De wettelijke taken van de inspectie zijn leidend voor dit jaarwerkplan.

1.1

Risicogericht toezicht op instellingen１

Het toezicht op instellingen in po, ec, vo en bve２ is risicogericht. Dat betekent
dat de inspectie minimaal eenmaal per jaar op basis van een aantal
(prestatie)indicatoren een risicoanalyse maakt van elke school. Daarbij kijkt zij
naar de opbrengsten, jaarapportages van scholen, signalen en reeds bij de
inspectie bekende informatie. Als daaruit blijkt dat er geen belangrijke risico’s
zijn, krijgt de school voor dat jaar te maken met zogenaamd basistoezicht. Dat
houdt in dat de inspectie er in dat jaar in principe geen nadere
toezichtactiviteiten uitvoert.
In het hoger onderwijs richt het onderzoek van de inspectie zich, zowel bij het
bekostigde als het niet-bekostigde “aangewezen” onderwijs, op de naleving
van wettelijke vereisten, maar kan er ook sprake zijn van breder, incidenteel
kwaliteitstoezicht mede op basis van risico-analyses die voortkomen uit
signalen en eerder stelselonderzoek. Dit jaar worden in een pilot de
mogelijkheden verkend om in het ho op sectorniveau tot een dergelijke vorm
De begrippen scholen en instellingen worden als elkaars synoniemen
beschouwd in dit Jaarwerkplan en worden door elkaar gebruikt.
２
Bij bve gaat het zowel om bekostigd als niet-bekostigd onderwijs. Het
toezicht in het niet-bekostigd primair en voortgezet onderwijs wordt
beschreven in paragraaf 3.3
１

7

van toezicht te komen. Deze pilot komt tot stand in nauw overleg met de
NVAO en het departement. De internationale context is daarbij van bijzonder
belang: de Europese discussie rondom classificatie, learning outcomes en
benchmarking vormt een belangrijke input in deze pilot.
Ziet de inspectie wel risico’s, of vermoedt zij zelfs concrete tekortkomingen,
dan voert zij nader onderzoek uit. Dit kan in de vorm van bureauonderzoek,
maar leidt er in veel gevallen ook toe dat overlegd wordt met het bevoegd
gezag en dat onderzoek in de school plaatsvindt. Dat onderzoek leidt dan tot
de vaststelling of er sprake is van tekortkomingen in de onderwijskwaliteit
en/of de naleving van wet- en regelgeving. Als de school dergelijke
tekortkomingen heeft, krijgt zij aangepast toezicht. Dit aangepaste toezicht
wordt beschreven in paragraaf 1.2.
Omdat het risicogerichte toezicht ertoe zou kunnen leiden dat scholen
gedurende zeer lange tijd geen concrete toezichtactiviteiten zouden
ondervinden is besloten dat scholen in po, ec, vo en bve minstens eenmaal per
vier jaar in enigerlei vorm onderzocht worden. Dit gebeurt onder meer door de
scholen te plannen in themaonderzoeken.

1.2

Aangepast toezicht: handhaving van kwaliteit en
regelgeving

Handhaving is voor de inspectie een breed begrip. Het omvat alle activiteiten
die erop gericht zijn dat het onderwijs voldoet aan de eisen die eraan worden
gesteld. Daarbij vormt de kwaliteit van het onderwijs het allerbelangrijkste
aangrijpingspunt. Elke paar jaar stelt de inspectie, in het kader van
programmatisch handhaven, een aantal prioriteiten vast die actief worden
gehandhaafd.
De kwaliteit van het onderwijs is geoperationaliseerd in een aantal wettelijke
voorschriften die in sectorwetten zijn geregeld (zogenaamde
deugdelijkheidseisen) en overige aspecten van kwaliteit waar de inspectie
gebruik van maakt bij de beoordeling van scholen. Deze overige aspecten zijn
in de WOT vastgelegd voor de sectoren po, ec en vo. Voor bve-instellingen zijn
zij afgeleid uit de WEB. Sommige deugdelijkheidseisen zijn tegelijk ook
kwaliteitseisen. Bij de handhaving van die kwaliteit staat de inspectie een
aantal hulpmiddelen ter beschikking.
In veruit de meeste gevallen volstaat dat de inspectie het bestuur of de leiding
van de school of instelling aanspreekt op de tekortkomingen en afspraken
maakt over de verbetering. De school brengt de verbeteringen aan en de
inspectie onderzoekt het resultaat ervan. Dit is het zogenaamde aangepaste
toezicht. Dit duurt tot de tekortkomingen zijn opgeheven.
Als de kwaliteit van het onderwijs op meerdere onderdelen ernstig tekortschiet,
kan een school of een onderdeel van een instelling aangemerkt worden als
zwak of zeer zwak. De school krijgt dan geïntensiveerd toezicht dat erop
gericht is zo snel mogelijk de tekortkomingen op te heffen. Als het daarbij gaat
om deugdelijkheidseisen, kan de inspectie ook gebruik maken van de wettelijke
handhavingsmogelijkheden die daarmee samenhangen. Bij het ho, waar de
inspectie alleen toeziet op deugdelijkheidseisen, kan dat eveneens.

8

Dat doet de inspectie ook als de algemene kwaliteit van de school weliswaar
(nog) in orde is, maar er niet voldaan wordt aan specifieke wettelijke vereisten.
Zeker waar het gaat om wettelijke voorschriften die direct van invloed zijn op
de kwaliteit van het onderwijs, kan snelle handhaving voorkomen dat een
school zeer zwak wordt.

1.3

Andere vormen van toezichtonderzoek

Risicogericht toezicht veronderstelt, zoals hierboven is aangegeven, dat er
indicaties zijn van risico’s op grond waarvan de sturing plaatsvindt. Naast de
risicogerichte benadering vinden ook andere vormen van onderzoeksaansturing
plaats. Risicosturing leidt er namelijk toe dat de onderzoekspopulatie niet
representatief is. Als het noodzakelijk is een representatief beeld te geven van
(een aspect van) het onderwijsstelsel, is het trekken van een steekproef nodig.
Ook integraal onderzoek bij alle scholen of instellingen valt onder deze
benadering, zoals het geval is bij het examenonderzoek in de bve-sector,
waarbij elke instelling minstens eenmaal per twee jaar wordt onderzocht. Naast
risicosturing wordt het toezicht in het hoger onderwijs eveneens vanuit deze
optiek gestuurd.
Afhankelijk van het onderwerp leiden deze vormen van toezichtonderzoek tot
themarapporten of tot individuele rapporten per instelling. Deze onderzoeken
worden daarnaast gebruikt voor de validering van het risicomodel. Waar
tekortkomingen worden geconstateerd, worden deze op dezelfde wijze
behandeld als in het risicogerichte toezicht: de school krijgt aangepast toezicht
tot de tekortkomingen zijn opgelost, zoals beschreven is in paragraaf 1.2.

1.4

Rapporteren

Een belangrijke, wettelijke opdracht aan de inspectie is te rapporteren over
haar bevindingen met betrekking tot het onderwijs. Rapporteren vindt plaats in
drie verschillende vormen.

1.4.1

Rapporteren over afzonderlijke scholen of
instellingen

De inspectie rapporteert over afzonderlijke scholen in po en ec, over afdelingen
of schoolsoorten in vo en over opleidingen in bve via de toezichtkaart en
rapporten. Over het ho gebeurt dat alleen via rapporten. De toezichtkaart op
internet weerspiegelt de conclusie van de inspectie over de kwaliteit van het
onderwijs en de naleving van wet- en regelgeving bij de scholen. Deze
conclusie leidt tot een toezichtarrangement. Als de inspectie geen belangrijke
tekortkomingen heeft vastgesteld, krijgt de school, afdeling of opleiding een
zogenaamd basisarrangement of basistoezicht. Zijn er wel belangrijke
tekortkomingen op het gebied van kwaliteit en/of naleving, dan krijgt de
school, afdeling of opleiding aangepast toezicht. Er wordt dan duidelijk wat er
tekortschiet en welke activiteiten er plaatsvinden om die tekorten op te heffen.
Het toezichtarrangement kan bij nieuwe informatie op elk moment worden
aangepast en wordt minstens eenmaal per jaar ververst.

9

In aanvulling op de toezichtkaart zijn er schoolrapporten. Die zijn via de
toezichtkaart op internet te vinden. Als een school, afdeling of opleiding
tekortkomingen heeft, is er in ieder geval altijd een rapport waarin die worden
onderbouwd. Daarnaast kunnen er rapporten zijn als een school, afdeling of
opleiding in een andere vorm van onderzoek heeft gezeten. Dat kan ook als de
school, afdeling of opleiding geen tekortkomingen heeft.
Van scholen in het primair onderwijs, de afdelingen in het voortgezet onderwijs
en de opleidingen in het bve die kwalitatief zeer zwak zijn, publiceert de
inspectie maandelijks een lijst van zeer zwakke scholen. Van de rapporten
wordt in die gevallen bij primair en voortgezet onderwijs een
publieksvriendelijke samenvatting gemaakt voor met name ouders. De school is
verplicht die publieksvriendelijke samenvatting aan de ouders toe te sturen. Als
de school dat nalaat, benadert de inspectie zelf de ouders actief.

1.4.2

Themarapporten

De inspectie rapporteert over onderwerpen die schooloverstijgend zijn via
themarapporten. Themarapporten kunnen gebaseerd zijn op onderwerpen uit
het reguliere toezicht op groepen van scholen of instellingen, maar ook op
specifiek onderzoek naar onderwerpen die spelen in het onderwijsstelsel of in
het internationale onderwijstoezicht. Themarapporten worden via internet
gepubliceerd maar daarnaast ook in boekvorm verspreid.
Een bijzondere categorie vormen daarbij zogenaamde regiorapportages voor
het primair onderwijs. De inspectie is van plan in 2010 op basis van secundaire
analyses minimaal vijf van dergelijke rapporten uit te brengen. Zij zijn in
principe niet-actief openbaar; op basis van opgedane ervaringen zal worden
bezien of deze activiteiten ook zullen leiden tot rapportage in het
onderwijsverslag.
Op het niveau van regio, stad, (deel)gemeente of wijk wil de inspectie van het
onderwijs in die regiorapporten knelpunten en aandachtspunten met betrekking
tot de kwaliteit van het onderwijs onder de aandacht te brengen in bestaande
of te arrangeren overlegsituaties met betrokken besturen en gemeenten (ook in
relatie met de lokaal educatieve agenda's). In die overlegsituaties is de
Inspectie van het Onderwijs niet agendabepalend, maar informerend.
Waar mogelijk worden ook bevindingen op het terrein van vroeg- en
voorschoolse educatie meegenomen in de secundaire analyses; ook de relatie
tussen onderwijs en jeugdzorg in de regio zal worden verkend en tenslotte zal
de aandacht van de inspectie zich ook richten op de kwaliteit en ontwikkeling
van het onderwijskundig leiderschap en het leraarschap in de regio.
Themarapporten vloeien voort uit de toezichtactiviteiten die beschreven zijn in
hoofdstuk 2 en paragraaf 3.1. Een overzicht met themarapporten die in 2010
zullen verschijnen, is opgenomen als bijlage 1.

1.4.3

Onderwijsverslag

In het onderwijsverslag beschrijft de inspectie jaarlijks de staat van het gehele
onderwijs. Het onderwijsverslag bevat de toezichtgegevens over de kwaliteit
en naleving alsmede de financiën in de verschillende onderwijssectoren

10

gedurende het verslagjaar. Naast sectorspecifieke hoofdstukken zal het ook
een aantal themahoofdstukken bevatten. Het onderwijsverslag wordt uiterlijk in
mei 2010 aangeboden aan de ministers van OCW en LNV en breed verspreid in
boekvorm. Daarnaast is het ook beschikbaar via internet.

11

12

2

TOEZICHT OP INSTELLINGEN EN STELSEL

Het toezicht door de inspectie op de instellingen en het stelsel is erop gericht
bij te dragen aan een maximale effectiviteit van het onderwijs. Het begrip
effectiviteit is door de inspectie uitgewerkt in een vijftal thema’s. Activiteiten
worden per thema geordend beschreven. Twee van die thema’s zijn te
beschouwen als doelthema’s: het zijn eindresultaten die door het onderwijs
moeten worden nagestreefd, namelijk:
• onderwijsopbrengsten
• aandacht voor kwetsbare leerlingen
De andere thema’s zijn voorwaardelijk: het zijn essentiële voorwaarden voor
scholen om tot goede eindresultaten te kunnen komen, namelijk:
• de leraar
• schoolleiding en bestuur
• financiën
De inspectie streeft ernaar activiteiten uit te voeren vanuit deze themagerichte
benadering. Daarmee verkrijgt zij een maximale focus in het toezicht op waar
het uiteindelijk om gaat.

2.1
2.1.1

Thema onderwijsopbrengsten
Leeropbrengsten in het risicogerichte toezicht

Onderwijsopbrengsten vormen een centrale categorie in het toezicht op alle
scholen van primair onderwijs tot en met bve. In alle risicoanalyses, die jaarlijks
plaatsvinden, vormen de onderwijsopbrengsten een hoofdindicator. In geval
van onvoldoende opbrengsten vindt altijd nader onderzoek plaats naar de
mogelijke oorzaken daarvan. Bij de beoordeling van de kwaliteit van het
onderwijs aan de hand van het toezichtkader, zijn onderwijsopbrengsten een
doorslaggevend element. In het hoger onderwijs vindt jaarlijks analyse plaats
van de onderwijsrendementen na twee jaar studie, uitgesplitst naar sector
(CROHO-onderdeel). Over de onderwijsopbrengsten rapporteert de inspectie in
afzonderlijke schoolrapporten３ en in het onderwijsverslag.

2.1.2

Opbrengsten in het (v)so

In 2009 is een start gemaakt met het in kaart brengen van de
opbrengstgerichtheid van het speciaal onderwijs. Op basis van deze
ontwikkeling en de voorgestelde aanpassingen van het waarderingskader voor
het speciaal onderwijs (nadruk op de opbrengsten in relatie met het
risicogestuurde toezicht), ligt rapportage hierover voor de hand. Tevens strookt
het met het uitgangspunt in het kader van passend onderwijs, waarbij er meer
aandacht is/komt voor de resultaten van het speciaal onderwijs. De inspectie
rapporteert hierover in het onderwijsverslag

2.1.3

３

Opbrengsten van de noordelijke scholen

Voor po, ec, vo en bve.

13

Uit eerder inspectieonderzoek is gebleken dat de resultaten van de scholen
voor voortgezet onderwijs in de noordelijke provincies achterblijven bij die in de
rest van het land. In een vervolgonderzoek voert de inspectie een nadere
analyse uit. Het resultaat wordt beschreven in het onderwijsverslag.

2.1.4

Meerjarenafspraken studiesucces hoger onderwijs

Medio 2008 kwamen de meerjarenafspraken tussen het ministerie van OCW
en de VSNU respectievelijk de HBO-raad tot stand waarin de ambitie werd
geformuleerd om het studiesucces in en de kwaliteit van het hoger onderwijs
te vergroten. In 2009 heeft de inspectie bij zes instellingen een verkenning
uitgevoerd naar de realisatie van de ambities. In 2010 zal de inspectie het
evaluatieonderzoek uitvoeren onder een steekproef van instellingen. Dit zal in
het eerste kwartaal van 2011 leiden tot een themarapport.

2.1.5

Basisvaardigheden

De beheersing van de basisvaardigheden taal en rekenen is een wezenlijke
voorwaarde voor het succes van leerlingen４ in hun schoolloopbaan en in hun
verder maatschappelijk functioneren. Inspectieonderzoek in de afgelopen jaren
heeft laten zien dat er tekortkomingen zijn bij die beheersing en dat de
vaardigheid niet voldoende wordt onderhouden om op peil te blijven. Dat leidt
tot minder studiesucces dan anders mogelijk zou zijn geweest. Om die reden
voert de inspectie in alle sectoren onderzoek uit naar de basisvaardigheden.
Naast themarapporten zal dat bijdragen aan het onderwijsverslag opleveren.
Primair onderwijs: rekenen en wiskunde
Uit het project Basisvaardigheden, deelproject rekenen-wiskunde in het
basisonderwijs (2008), blijkt dat er grote verschillen zijn tussen scholen wat
betreft reken-wiskundeopbrengsten. Een van de verklaringen hiervoor heeft
betrekking op vakdidactische tekorten in moderne reken-wiskundemethoden en
hoe scholen hierop inspelen. Het nieuwe onderzoek geeft een beeld van het
aanbod, het didactisch handelen en de leerlingzorg op het gebied van het
automatiseren van rekenkennis op basisscholen. Daarnaast wordt een analyse
gemaakt van de verschillen (tussen scholen) in relatie tot de opbrengsten. Dit
leidt tot een themarapport.
Voortgezet onderwijs: taal en sociale vorming
In het kader van het meerjarige programma Basisvaardigheden herhaalt de
inspectie in het vo het onderzoek naar de basisvaardigheden taal. Daarbij zal zij
speciaal aandacht besteden aan het lezen in het vmbo en taal in havo/vwo.
Daarnaast zal zij de kwaliteit van de sociale vorming op vo-scholen
onderzoeken. Van het onderzoek zal een themarapport verschijnen.
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie: rekenen en taal
De inspectie doet in 2010 onderzoek naar taal en rekenen in het mbo, in
aansluiting op het Uitvoeringsplan taal en rekenen mbo van OCW. Het
Leerlingen, deelnemers en studenten worden als elkaars synoniemen
beschouwd in dit Jaarwerkplan.

４

14

onderzoek richt zich op de effectiviteit van het aanbod taal en rekenen
van mbo-opleidingen. Het gaat daarbij om de invloed van omvang en inhoud
van het aanbod, mede in vergelijking met andere bepalende factoren als
kenmerken van deelnemers, regio, opleidingniveau, etc. Daarmee wordt het
lopende inspectieonderzoek in de opleiding Onderwijsassistent verbreed
naar het hele mbo. Het onderzoek leidt tot een themarapport.

2.1.6

Sociale opbrengsten

Opbrengsten in het onderwijs bestaan niet enkel in de traditionele
leeropbrengsten of basisvaardigheden.
Sociale cohesie
Op verzoek van OCW monitort de inspectie de ontwikkeling van het
burgerschap in het funderend onderwijs. De inspectie beoordeelt de uitwerking
van de burgerschapsopdracht en de ontwikkeling daarvan in het primair en
voortgezet onderwijs. Daarnaast oriënteert de inspectie zich op de
wenselijkheid van meer stelselmatige aandacht voor de sociale en
maatschappelijke functies van onderwijs. In 2010 wordt verkennend onderzoek
gedaan naar de mogelijkheden die daarvoor beschikbaar zijn. Dit leidt tot een
themarapport met daarin een regioanalyse.
Integratie en segregatie
In het verlengde van lopend, verkennend onderzoek naar segregatie in het
primair en voortgezet onderwijs, voert de inspectie een pilot uit naar
mogelijkheden om in het toezicht aandacht aan dit onderwerp te geven. Zij zal
daarvan in een themarapport verslag doen.

2.1.7

Lichamelijke opvoeding in het vo

In 2005 zijn de voorgeschreven urenaantallen voor lichamelijke opvoeding in
het voortgezet onderwijs losgelaten. De scholen hebben sindsdien vrijheid bij
de invulling ervan. Op verzoek van OCW onderzoekt de inspectie wat de
effecten hiervan zijn geweest op het aantal uren dat momenteel wordt besteed
aan lichamelijke opvoeding. Zij rapporteert daarover in het onderwijsverslag.

2.1.8

Verkorte en versnelde trajecten in het ho

Uit onderzoek van de inspectie naar evc-voorzieningen in het hoger onderwijs
bleek in 2009 dat er nog veel te wensen is op het punt van maatwerktrajecten
en het flexibel inspelen op de behoeften van studenten aan korte en
aangepaste opleidingstrajecten. Tegelijkertijd neemt de inspectie waar dat in
het niet-bekostigd onderwijs en deeltijdopleidingen steeds vaker sprake is van
standaard verkorte trajecten (soms met meer dan 60 ects), in het bijzonder in
het groene hoger onderwijs. Het is de vraag in hoeverre aan deze verkorte
trajecten robuuste evc-voorzieningen en/of adequate intake- en
instroomassessments ten grondslag liggen, en hoe dergelijke trajecten in de
onderwijs- en examenregeling onderbouwd en verantwoord worden. De
Tweede Kamer is er bezorgd over of de nieuwe bekostiging - de regel dat elke
student in principe slechts 1 bachelor en 1 master tegen het wettelijke
collegegeld mag volgen en de instelling ook slechts één bachelor en 1 master
bekostigd krijgt - niet ten koste gaat van het aanbod en/of de kwaliteit van de

15

deeltijdopleidingen. Vanuit dit samenhangende complex aan aandachtspunten
doet de inspectie in 2010 een onderzoek naar het aanbod van verkorte en
versnelde onderwijstrajecten in het hoger onderwijs. Na een eerste
verkennende fase wordt bezien of het vervolg van het onderzoek nadrukkelijk
op handhaving moet worden gericht van de wettelijke eisen die gelden voor
studieduur, studielast, deeltijd- en duale opleidingen.

2.1.9

Toezicht op de examens

De kwaliteit van de opbrengsten wordt geborgd door de examens die worden
afgenomen. Zij moeten vervolgonderwijs, bedrijfsleven en de maatschappij in
het algemeen de garantie geven dat leerlingen of studenten met de gewenste
capaciteiten worden afgeleverd. Om die reden houdt de inspectie toezicht op
de examens in alle sectoren waar deze plaatsvinden.
Schoolexamens vwo
Een deel van de examens in het vo, de schoolexamens, wordt gemaakt en
afgenomen door de scholen zelf. Er zijn al enkele jaren vragen bij de kwaliteit
van die examens en naar de verschillen tussen de cijfers voor schoolexamen en
centraal examen. In 2008 heeft Cito op verzoek van de inspectie onderzoek
gedaan naar de kwaliteit van de schoolexamens in vmbo en havo. In 2009 is
onderzoek gedaan naar het verschil tussen schoolexamen en centraal examen.
In 2010 onderzoekt de inspectie de vakinhoudelijke en toetstechnische
kwaliteit van de schoolexamens in het vwo en kijkt zij of er een verband is met
de relatief grote verschillen tussen deze cijfers en die van het centraal examen.
Het resultaat verschijnt in het onderwijsverslag.
Afsluiting van vakken op een hoger niveau
In het voortgezet onderwijs is het mogelijk dat leerlingen vakken op een hoger
niveau afsluiten. De inspectie is erin geïnteresseerd in welke mate dat gebeurt
en wat de verklaring ervoor is. Zij rapporteert erover in het onderwijsverslag.
Ontwikkeling kwaliteit Centraal Schriftelijk Praktijk Examens (CSPE)
Het centraal examen is voor de basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen in
het vmbo relatief nieuw. In de voorloper van het vmbo, het vbo, bestonden
alleen schoolexamens. Vanaf 2005 in de basisberoepsgerichte leerweg en
vanaf 2007 ook in de kaderberoepsgerichte leerweg is het CSPE de vorm van
examinering voor de beroepsgerichte vakken. De inspectie heeft in 2008 de
afname van het CSPE bij vier beroepsgerichte vakken in de
basisberoepsgerichte leerweg onderzocht.
In vervolg op dit onderzoek wil de inspectie in 2010 volgen welke activiteiten
de betrokken de belanghebbende partijen (VO- en AOC-raad, Cito, Cevo,
docentenplatforms) uitvoeren om de afnamekwaliteit van de examens te
verhogen. Daarbij zal zij tevens volgen of de knelpunten die in het
inspectierapport 2009 zijn gesignaleerd adequaat worden aangepakt. De
inspectie rapporteert over de ontwikkelingen in het onderwijsverslag
Toezicht examens bve
In de sector BVE voert de inspectie jaarlijks een onderzoek naar de
examenkwaliteit uit bij alle bekostigde en niet-bekostigde instellingen. Dit
gebeurt met behulp van een steekproef die zij daarvoor trekt. De inspectie zal
daarnaast in 2010 in vervolg op het onderzoek Examinering in de nautische en

16

luchtvaartsector (JWP 2009) een onderzoek uitvoeren naar de onderwijs- en
examenkwaliteit in de Zorgsector. Dit onderzoek maakt het onder meer
mogelijk dat instellingen van elkaars sterke punten kunnen leren.Van dit
onderzoek verschijnt een themarapport.
Examens, toetsing en vrijstelling in het hoger onderwijs
De Inspectie voert een vervolgonderzoek uit naar het functioneren van
examencommissies in het hoger onderwijs, naar aanleiding van de
inspectiepublicatie "Boekhouder of wakend oog?". Het gaat om een
vervolgonderzoek bij circa 20 aangewezen instellingen en een internationale
verkenning over kwaliteitsbewaking van examinering.
Aan de Tweede Kamer is toegezegd dat de Inspectie in 2010 onderzoek zal
doen naar de toelatingseisen tot de masteropleidingen en naar de vraag of deze
eisen leiden tot studievertraging. Aandachtspunt daarbij zal onder meer zijn of
hierbij verschillen kunnen worden geconstateerd tussen grotere en kleine
instellingen. Deze onderzoeken leiden tot themarapporten.

2.2

Thema aandacht voor kwetsbare leerlingen

Nederland kent, in vergelijking met andere landen, een relatief hoge mate van
schooluitval. Er zijn grote groepen leerlingen die zonder startkwalificatie het
onderwijs verlaten en vervolgens ook op de arbeidsmarkt kwetsbaar zijn.
Aandacht voor kwetsbare leerlingen verkleint de kans daarop en draagt
daarmee ook bij aan de verhoging van de onderwijsopbrengsten.

2.2.1

Zorg en begeleiding in het risicogerichte toezicht

In de toezichtkaders van alle sectoren is zorg en begeleiding een belangrijk
onderwerp in de beoordeling van de uitvoering van het onderwijs. In het
primair en voortgezet onderwijs is het een zogenaamde kernindicator bij die
beoordeling. Als er sprake is van risico’s, blijkende uit de risicoanalyse, vindt
dan ook zeer vaak beoordeling van zorg en begeleiding plaats. Daarbij wordt
tevens gekeken naar wettelijke voorschriften die gelden rond onderdelen van
zorg en begeleiding in het primair en voortgezet onderwijs. Zonodig worden
deze gehandhaafd. Voor het voortgezet onderwijs geldt daarbij dat dit met
prioriteit gebeurt, op basis van het programmatisch handhaven. Over zorg en
begeleiding rapporteert de inspectie in afzonderlijke schoolrapporten en in het
onderwijsverslag. Voor het voortgezet onderwijs komt daarnaast apart een
themarapport over het voldoen aan de wettelijke zorgbepalingen.

2.2.2

Wachtlijsten in het (v)so

Kwetsbare leerlingen zijn onder meer aangewezen op het (v)so. Juist voor hen
is het dan ook een extra probleem als ze daar niet kunnen worden geplaatst en
op een wachtlijst terechtkomen. Om die reden voert de inspectie al een aantal
jaren, op verzoek van de Tweede Kamer en de minister van OCW, onderzoek
uit naar deze wachtlijsten. Daarbij gaat het om het aantal leerplichtige
leerlingen dat op wachtlijsten, onderzoekslijsten en aanmeldingslijsten van het
(v)so staat en over het aantal dat thuis zit. Hierin probeert de inspectie over de
jaren heen trends te herkennen. Voorts signaleert zij specifieke knelpunten en
oplossingen die worden toegepast. Tenslotte bevordert de inspectie de

17

plaatsing van thuiszittende leerlingen als acties van de leerplichtambtenaar of
de onderwijsconsulent geen succes hebben gehad. Over het resultaat wordt
gerapporteerd in een themarapport en in het onderwijsverslag.

2.2.3

Passend onderwijs

Op verzoek van het departement van OCW, levert de inspectie een bijdrage
aan de ontwikkeling van Passend Onderwijs, het door maatwerk aansluiten bij
de talenten van kinderen en jongeren. In 2009 heeft het accent vooral gelegen
op de levering van data ten behoeve van de regionale experimenten en de
veldinitiatieven. In 2010 ligt een verdere verdieping gericht op het ‘continuüm
van zorg’ voor de hand. Bij dit onderzoek wordt ook het toezicht op de REC’s
en de indicatiestelling betrokken. In het onderwijsverslag zal erover worden
gerapporteerd.

2.2.4

Kwaliteit van het onderwijs aan rugzakleerlingen in
het mbo

In de afgelopen jaren heeft de Inspectie van het Onderwijs gerapporteerd over
de kwaliteit van het onderwijs aan geïndiceerde leerlingen. Deze rapportage
was clustergewijs en betrof zowel de instellingen als de rugzakleerlingen. In
2010 richt het onderzoek zich specifiek op de rugzakleerlingen uit alle clusters
(1 tot en met 4) in het MBO. Hierover komt een themarapport en er wordt over
gerapporteerd in het onderwijsverslag.

2.2.5

Melden van verzuim en voortijdig schoolverlaten

Voortijdig schoolverlaten begint vaak met het verzuimen van lessen. Als
daarop niet alert wordt gereageerd, wordt het van kwaad tot erger. Daarom is
het belangrijk dat een school goed registreert hoe het staat met de aan- of
afwezigheid en snel actie onderneemt als het daarbij mis dreigt te gaan. Naast
pedagogische overwegingen zijn hierbij wettelijke voorschriften van toepassing
rond het melden van (langdurig) verzuim en voortijdig schoolverlaten. Deze
wettelijke voorschriften hebben een hoge prioriteit vanuit het programmatisch
handhaven. Indien de school niet voldoet aan die voorschriften, zullen zij
worden gehandhaafd. Naar het melden van verzuim en voortijdig
schoolverlaten in vo en bve heeft de inspectie eerder onderzoek gedaan. Dit
onderzoek bouwt daarop voort en leidt tot een themarapport.

2.2.6

Doorlopende leerlijnen vo-mbo

Al langer onderzoekt de inspectie het functioneren van de beroepskolom. Sinds
2006 zijn samenwerkingsvormen mogelijk tussen instellingen voor vo en bve
die erop gericht zijn het voortijdig schoolverlaten te verminderen. De inspectie
onderzoekt wat de effecten zijn van de doorlopende leerlijnen/beroepskolom als
gevolg van de vo/bve samenwerking op voortijdig schoolverlaten,
leerlingresultaten en de onderwijskwaliteit. Ook onderzoekt zij of er in dit
verband voordelen zijn voor vo-scholen die onder bve-besturen vallen, onder
andere bij de aoc’s. In het kader hiervan gaat de inspectie verder in op het
verzoek van OCW de situatie rond de experimenten vmbo-mbo2 (ook wel de
leergang VM2 geheten), waarbij leerlingen een geïntegreerd onderwijstraject

18

volgen van vmbo naar een mbo-opleiding op niveau 2. Naast een algemeen
beeld is de vraag daarbij wie de voortgang op schoolniveau bewaakt en op
welke wijze de rechtspositie van de leerling gewaarborgd is. Het resultaat
verschijnt in het onderwijsverslag.

2.2.7

De Lokale Educatieve Agenda

De inspectie voerde in 2009 verkennend onderzoek uit naar de stand van
zaken rond de Lokale Educatieve Agenda. De inspectie is belast met toezicht
op de LEA. Het lopende onderzoek wordt voortgezet en bestaat uit een pilot
van de mogelijke inrichting van dat toezicht. Rapportage vindt plaats in de
vorm van een themarapport.

2.2.8

Evaluatie g5-convenant allochtone studenten

Op 26 mei 2008 heeft OCW een convenant getekend met vijf hogescholen in
het kader van de Strategische Agenda: subsidie wordt verleend om de
instroom en het studiesucces van niet-westers allochtone studenten te
verbeteren. Daarin is ook afgesproken dat de inspectie in 2010 een
evaluatieonderzoek zal doen. Hiermee moeten de minister en de Tweede Kamer
geïnformeerd worden over de wijze waarop de instellingen de afspraken
hebben ingevuld. Rapportage vindt plaats door middel van een themarapport.

2.3

Thema de leraar

Een essentiële factor in het onderwijsproces is de leraar. Grondwettelijk is de
aanstelling van de leraar een vrijheid van het bevoegd gezag met inachtneming
van voorschriften met betrekking tot bekwaamheid en zedelijkheid. Met name
de bekwaamheid is de komende jaren een belangrijk punt van aandacht. In het
wetsvoorstel voor wijziging van de WOT, dat medio 2010 van kracht moet
worden, staat expliciet (art. 3, lid 2a, art. 4, lid 3 en art. 11, lid 2c) dat de
inspectie ook toezicht gaat uitoefenen op de kwaliteit van het
onderwijspersoneel. Hoe het toezicht op de kwaliteit van de leraar eruit gaat
zien, zal uitgewerkt worden in een toezichtvisie met daarbij behorend
instrumentarium. De eerste ervaringen hiermee worden opgedaan in een drietal
onderzoeken (zie 2.3.1 en 2.3.2).

2.3.1

De leraar in het risicogerichte toezicht

De kwaliteit van het onderwijspersoneel is geen onderdeel van de
waarderingskaders van de inspectie en daarom geen indicator in het
risicogerichte toezicht. In de vorm van 'nader onderzoek' (art. 11, lid 2 (eind)
kan de kwaliteit van het personeel, en van het management en het bestuur,
onderzocht worden, als daar aanleiding toe is. In het onderzoek naar de (zeer)
zwakke scholen zal explicieter en systematischer gekeken gaan worden naar
de kwaliteit van het personeel, het management en het bestuur: dit omdat
de gebrekkige kwaliteit op deze gebieden zowel een reden kan zijn van het
(zeer) zwak zijn, als van een belemmering om tot verbeteringen te komen.

2.3.2

19

Bekwaamheid van leraren

Bekwaamheidsdossier wvo
Onderwijspersoneel moet bekwaam zijn om zijn taken uit te voeren. Het
bevoegd gezag is ervoor verantwoordelijk dat het bekwaam personeel
aanneemt maar ook dat het ervoor zorgt dat dit personeel in de loop van zijn
carrière bijblijft bij de ontwikkelingen. Belangrijk is daarbij allereerst dat het
bevoegd gezag inzicht heeft in de bekwaamheden van het personeel. Artikel
37a van de WVO schrijft voor dat het bevoegd gezag van alle personeelsleden
die werkzaamheden uitvoeren waarvoor bekwaamheidseisen zijn vastgesteld,
een geordende verzameling heeft van gegevens over hun bekwaamheid en de
wijze waarop die bekwaamheid wordt onderhouden. De inspectie voert een
themaonderzoek uit naar de wijze waarop bevoegde gezagen invulling hebben
gegeven aan die verplichting. Dit onderzoek moet daarnaast bijdragen aan het
formuleren van eisen aan deze verzamelingen, op grond waarvan later tot
handhaving kan worden overgegaan. Een meer inhoudelijk aandachtspunt van
het onderzoek zal zijn de bekwaamheid voor “kleine” vakken, onder meer in de
groene sector. Van het onderzoek verschijnt een themarapport en een bijdrage
in het onderwijsverslag.
Bekwaamheid van beginnende leraren vo
Doordat de komende jaren veel leraren zullen stoppen met werken, zal sprake
zijn van een grote vervangingsvraag, zowel naar net-afgestudeerden als naar
herintreders en zij-instromers. Het bevoegd gezag is er verantwoordelijk voor
dat deze beginnende leraren op een juiste manier worden opgevangen en dat
zij actief ondersteund en ontwikkeld worden in hun bekwaamheid als docent.
De inspectie doet, in aanvulling op de toezegging van de minister, onderzoek in
het vo naar de mate waarin en de wijze waarop bevoegde gezagen dit doen en
rapporteert daarover door middel van een themaonderzoek.

2.3.3

De lerarenopleidingen in het hoger onderwijs

Krachtig meesterschap
In september 2008 presenteerde de staatssecretaris de kwaliteitsagenda
Krachtig Meesterschap. Het gaat om een beleidsagenda voor de jaren 20082011 gericht op het doel: voldoende goede leraren. Op verzoek van de
staatssecretaris monitort de inspectie de implementatie van de afspraken die zij
heeft gemaakt met de VSNU en de HBO-raad ter uitwerking van de
kwaliteitsagenda. In 2010, 2011 en 2012 zal de inspectie monitorrapporten
publiceren. Deze monitorrapporten zullen onder andere betrekking hebben op
de ontwikkeling en implementatie van de kennisbases en toetsen, de invoering
van intake- en studiekeuzegesprekken, de ontwikkeling en implementatie van
'summercourses', de implementatie van afspraken over diversiteit, de
structurele verankering van opleiden in de school en het proces van invoering
van de educatieve minor in WO-vakbachelors.
Opleiden in de school
De NVAO beoordeelt in de accreditatieprocedure de kwaliteit van de opleiding
van toekomstige leraren, inclusief de trajecten Opleiden in de school. In
aanvulling daarop houdt de inspectie in de betreffende sectoren (po, vo, bve)
toezicht op de door de opleidingsscholen gerealiseerde kwaliteit van hun
opleidingsinspanningen. Het opleiden in de school is nog volop in ontwikkeling.
De inspectie blijft deze ontwikkeling vanuit het perspectief van de effecten op
het onderwijsstelsel in de komende jaren monitoren. In het bijzonder gaat zij na

20

of de kwaliteit van aanstaande leraren in de opleidingsscholen voldoende
geborgd wordt. Als onderdeel van de Monitor Kwaliteitsagenda Krachtig
Meesterschap zal de inspectie bovendien de structurele verankering van
opleiden in de school monitoren.

2.4

Thema schoolleiding en bestuur

Met het autonomer worden van de scholen in de afgelopen jaren is een steeds
grotere verantwoordelijkheid komen te liggen bij bestuur en schoolleiding. Zij
zijn primair verantwoordelijk voor de kwaliteit van het onderwijs en de
doelmatige en rechtmatige besteding van de middelen. Zij moeten daarbij met
verschillende betrokken partijen rekening houden. Allereerst zijn dat de eisen
die belanghebbenden (leerlingen, ouders, bedrijfsleven etc.) stellen. Verder is
dat de overheid die eisen stelt aan het toedelen van middelen om het onderwijs
te verzorgen en aan dat onderwijs zelf. Tenslotte is dat het personeel dat
aangetrokken en gefaciliteerd moet worden om het onderwijs zo goed mogelijk
te verzorgen. De relatieve autonomie van onderwijsinstellingen brengt met zich
mee dat besturen zich in toenemende mate ten opzichte van die partijen
moeten verantwoorden over hun resultaten.
De inspectie houdt geen toezicht op de organisatie van het bestuur en zijn
school of scholen, maar wel op de wijze waarop het voldoet aan de eisen die
gesteld worden met betrekking tot de kwaliteit van het onderwijs, de
rechtmatigheid en de verantwoording en op de naleving van wettelijke
bepalingen omtrent de inrichting van het bestuur. Waar het daarbij gaat om de
strikt financiële verantwoording, wordt die besproken in paragraaf 2.5.

2.4.1

Sturing in het risicogericht toezicht: kwaliteitszorg

Waar de wijze van aansturing in het algemeen behoort tot de vrijheid van
bestuur en schoolleiding, heeft de inspectie wel toezicht op een specifiek
onderdeel daarvan, de kwaliteitszorg. Alle sectorwetten schrijven voor dat de
school of instelling op systematische wijze de kwaliteit van het onderwijs borgt
en daarover verantwoording aflegt. Waar analyse van de risico’s uitwijst dat er
mogelijk tekortkomingen in het onderwijs zijn, kan deze zorg voor de kwaliteit
onderwerp van onderzoek zijn. Indien daarbij tekortkomingen in de naleving
van de wettelijke voorschriften worden geconstateerd, zal daarop worden
gehandhaafd. Over de kwaliteitszorg rapporteert de inspectie in afzonderlijke
schoolrapporten en in het onderwijsverslag.

2.4.2

Bestuurlijk vermogen in de bve

De inspectie voert in 2010 een representatief onderzoek uit naar het bestuurlijk
vermogen in mbo-instellingen als het gaat om de borging van de kwaliteit van
het onderwijs conform art. 1.3.6. van de WEB, waaronder de regelmatige
beoordeling en de publieke verantwoording, en de werking van het interne
toezicht. De kwaliteitsverschillen tussen instellingen zijn groot en verondersteld
wordt dat verschil in bestuurlijk vermogen daaraan ten grondslag ligt. In het
onderzoek zal nagegaan worden wat de relatie is tussen de kwaliteit van
onderwijs en examens en het bestuurlijk vermogen en hoe dat verschilt tussen
instellingen. Dit onderzoek is een vervolg op eerder uitgevoerd onderzoek door
zowel de Auditdienst van OCW in 2007 als de sector hoger onderwijs naar de

21

interne taakopvatting en verantwoordelijkheid van raden van toezicht.in 2006.
Over dit onderzoek zal de inspectie in het onderwijsverslag rapporteren en in
een themarapport.

2.4.3

Veiligheid vo en bve

“Veiligheid is en blijft een noodzakelijke voorwaarde voor kwalitatief goed
onderwijs”, schrijven de bewindslieden aan de Tweede Kamer in januari 2009
in de tweejaarlijkse veiligheidsbrief. Het inrichten van een verplicht uniform
registratiesysteem is een van de maatregelen uit de brief die bedoeld is om het
reeds bestaande veiligheidsbeleid op de scholen te versterken. Dit jaar wordt
een verkennend themaonderzoek verricht bij VO- en BVE-instellingen naar het
vormgeven en daadwerkelijke uitvoeren van dat veiligheidsbeleid en wat het
preventieve karakter daarvan is en welke thema’s dat beslaat. Daarbij worden
aspecten als incidentenregistratie, de rol van leerlingbegeleiding daarbij en
thema’s als loverboys, drank en drugsgebruik en geweld op school
meegenomen. Er wordt ook gekeken naar de mogelijke effecten van een
preventief veiligheidsbeleid op die scholen. Hierover wordt gerapporteerd in het
onderwijsverslag.

2.4.4

Profileringsfonds ho

De minister van OCW heeft aan de Tweede Kamer toegezegd dat de inspectie
onderzoek zal doen naar de keuzes die instellingen maken ten aanzien van de
middelen die zij beschikbaar stellen om studenten te compenseren voor het
collegegeld dat zij moeten betalen, terwijl zij niet in staat zijn onderwijs te
volgen omdat zij een bestuursfunctie vervullen. De inspectie voegt dit
onderwerp in als één van de aandachtspunten in een bredere inventarisatie
naar de omvang van de middelen die instellingen op grond van hun wettelijk
plicht in het afstudeerfonds reserveren, de criteria die zij hanteren voor
uitkering, en het gebruik van deze voorzieningen in de voorgaande drie jaar.
Daarbij gaat het naast studievertraging in verband met bestuursfuncties ook
om studenten die vertraging (dreigen) op te lopen als gevolg van een
functiebeperking, zwangerschap, persoonlijke problemen,
familieomstandigheden of onderpresteren door de opleiding/instelling zelf.
Mede op verzoek van studentenvakbonden wordt ook de kwaliteit van de
uitvoering in het onderzoek betrokken. Zo nodig volgt in 2011 of 2012 -na
invoering van het nieuwe Profileringsfonds conform het wetsvoorstel
Versterking & Besturing- een vervolgonderzoek waarin ook de werking van de
medezeggenschap van studenten op dit punt wordt onderzocht. en de wijze
waarop instellingen op dit thema het intern toezicht hebben geregeld.

2.4.5

Voldoen aan wet- en regelgeving

In het kader van programmatisch handhaven stelt de inspectie met OCW
periodiek een aantal prioriteiten vast voor het toezicht op de naleving van
wettelijke voorschriften door scholen en instellingen. Op deze prioriteiten let zij
in het toezicht in het bijzonder. Dat kan plaatsvinden in het kader van het
reguliere, risicogerichte toezicht, maar ook in de vorm van themaonderzoeken.
Als de inspectie, bijvoorbeeld via signalen, waarneemt dat wettelijke
voorschriften die niet tot de prioriteiten behoren, niet worden nageleefd,

22

handhaaft zij die eveneens. Dit is een onderdeel van het reguliere,
risicogerichte toezicht.
Verplichte documenten po, ec en vo
Belangrijke documenten in de relatie tussen school en ouders zijn de
schoolgids, het schoolplan en het zorgplan. De documenten maken onder meer
duidelijk wat het beleid van de school is, wat ouders en leerlingen te
verwachten hebben en welke prestaties de school heeft geleverd. Om die
reden zijn zij verplicht gesteld. De inspectie controleert de aanwezigheid van
deze documenten en handhaaft hierbij ook. De inhoud van de document wordt
gecontroleerd als risicoanalyse daar aanleiding toe geeft of als specifieke
onderwerpen onderzocht worden, zoals hieronder wordt beschreven. Indien de
inhoud niet voldoet, wordt ook daarop gehandhaafd.
Sponsoring vo
In het convenant sponsoring dat in februari 2009 is afgesloten, zijn de regels
opgenomen waaraan scholen moeten voldoen waar het gaat om sponsoring.
Scholen moeten het beleid met betrekking tot sponsoring beschrijven in
schoolplan en schoolgids. Daaruit moet ook blijken dat de volledige
medezeggenschap heeft ingestemd met aanvaarding van de bijdragen als er
verplichtingen zijn aangegaan waar leerlingen mee worden geconfronteerd. De
inspectie onderzoekt in het voortgezet onderwijs aan de hand van deze
documenten of aan die vereisten wordt voldaan. Zonodig zal zij het bestuur
opdragen dat alsnog te doen. Het resultaat wordt neergelegd in een
themarapport.
Ouderbijdrage in vo
Toegang tot het onderwijs mag niet afhankelijk zijn van niet wettelijke
bijdragen. Ouderbijdragen moeten dan ook een vrijwillig karakter hebben en de
school moet dat aan ouders zeer expliciet duidelijk maken. Ook in de
schoolgids moet de school er aandacht aan besteden. De inspectie heeft in
2009 al een onderzoek gedaan naar het voldoen aan de wettelijke vereisten
rond de ouderbijdrage en heeft een nulmeting gedaan van de hoogte ervan. Het
onderzoek in 2010 bouwt daarop voort en kijkt ook naar de ontwikkeling van
de hoogte van de bijdrage. Over het resultaat verschijnt een themarapport.
Onderwijstijd in alle sectoren
De kwaliteit van het onderwijs is voor een belangrijk deel afhankelijk van de
effectieve leertijd die wordt besteed. In de sectoren po, ec, vo en bve is
voorgeschreven aan welke eisen scholen met betrekking tot de onderwijstijd
moeten voldoen. In alle sectoren vindt het onderzoek plaats in het kader van
het risicogerichte toezicht. Bij vo en bve is er daarnaast een themaonderzoek,
waarvan een themarapport verschijnt. In het vo is, naast de vraag of er
voldoende onderwijstijd wordt verzorgd, ook de vraag welke rol de MR heeft
gespeeld in het besluit wat “goed en inspirerend” onderwijs is. Waar dat van
toepassing is, sluit de inspectie in het onderzoek aan bij de schoolgids waarin
informatie over de onderwijstijd moet staan. Als niet aan de eisen wordt
voldaan, vindt handhaving plaats.
In het hoger onderwijs zijn urenaantallen niet wettelijk voorgeschreven. Naar
aanleiding van geluiden uit de samenleving is de inspectie gevraagd om in
2010, evenals in 2007, een eenmalig onderzoek te doen naar door de

23

instellingen geprogrammeerde contacturen. Dit onderzoek leidt tot een
themarapport.
Zorgplicht onderwijs-examens bve
In het kader van de verlichting van administratieve lasten is in 2008 de
verplichting tot het publiceren van een onderwijs- en examenregeling voor bveinstellingen vervangen door een zorgplicht (Web, artikel 7.4.8). In die
zorgplicht worden de vereisten omschreven rond informatie en organisatie. De
zorgplicht is een belangrijke waarborg voor de belangen van de studenten. De
inspectie onderzoekt daarom hoe aan deze zorgplicht inhoud wordt gegeven en
legt het resultaat vast in een themarapport. Het onderzoek heeft, omdat het de
eerste keer is dat het onderwerp onderzocht wordt, een verkennend karakter.
Toegankelijkheid in het ho
De inspectie onderzoekt of instellingen de wet- en regelgeving op het gebied
van de toegang tot het Hoger Onderwijs naleven en hieromtrent heldere
informatie verschaffen aan (aanstaande) studenten. Dit onderzoek voert de
inspectie uit in opdracht van het ministerie van OCW, die het onderzoek in een
brief heeft aangekondigd aan alle instellingen (kenmerk HO/BL/2007/49994).
Rapportage vindt plaats via een themarapport.

2.5
2.5.1

Thema financiën
Opstellen controleprotocol

Op grond van wet- en regelgeving ontvangen OCW en LNV van alle scholen en
instellingen integrale jaardocumenten die zijn voorzien van een
accountantsverklaring. De jaarlijkse bekostigingsgegevens (VO, BVE en HO)
zijn voorzien van assurancerapporten van de accountants. . De accountants
worden door de besturen zelf aangesteld. Zij moeten, naast de algemene
voorschriften voor accountantscontrole, opereren volgens voorschriften van
OCW en LNV in de vorm van een ministeriële regeling, het controleprotocol. De
opstelling hiervan gebeurt in nauwe samenspraak met de ministeries, Cfi, de
IB-groep en vertegenwoordigers van het NIVRA en van accountantskantoren.
De definitieve versie van het controleprotocol 2010 verschijnt uiterlijk
december 2010. Daarnaast wordt het protocol voor 2011 reeds voorbereid.

2.5.2

Toezicht op de instellingsaccountants

De directie Rekenschap van de inspectie beoordeelt door middel van reviews
de werkzaamheden van de instellingsaccountants. Het doel hiervan is vast te
stellen of OCW kan steunen op de uitkomsten van de controle door de
instellingsaccountants. In 2010 vinden de reviews plaats over het verslagjaar
2009, waarvan het jaarverslag op 1 juli 2010 is ingediend. Het reviewbeleid
wordt vastgesteld door het auditcommittee van OCW. De keuze van de
accountants waarbij een review plaatsvindt, gebeurt op basis van een
risicoanalyse. De uitkomsten worden gerapporteerd aan de Auditdienst OCW.

2.5.3

24

Analyse van de jaarrekeningen

CFI ontvangt van alle onderwijsinstellingen de jaardocumenten en berekent op
verzoek van de Inspectie vervolgens kengetallen. De Inspectie beoordeelt
daarmee de financiële situatie van de onderwijssectoren als geheel. Aan de
hand van de kengetallen selecteert zij de instellingen waar mogelijk sprake is
van financiële risico’s. Dit leidt, na nadere analyse van het jaarverslag en
overige informatie tot de vaststelling van een toezichtarrangement financiële
continuïteit.
De inspectie stelt verder vast welke accountantsverklaringen aanleiding geven
tot een interventie (aanwijzing of bijstelling/terugvordering van bekostiging).
Zij onderzoekt voorts de mogelijke risico’s ten aanzien van de rechtmatigheid in
de bekostiging door het analyseren van de bekostigingsbestanden, de
assurancerapporten bij de bekostigingsgegevens en overige informatie zoals
signalen. Waar nodig voert zij nader onderzoek uit.
Tenslotte analyseert zij (steekproefsgewijs) de jaarverslagen met als doel
risicothema’s te identificeren en een oordeel te geven over de kwaliteit van de
jaarverslaggeving. Zij rapporteert in het onderwijsverslag over de uitkomsten
van de hiervoor genoemde analyses en onderzoeken. Per sector verschijnt een
meer gedetailleerd rapport voor het ministerie van OCW en LNV.

2.5.4

Themaonderzoeken financieel toezicht

Doelmatigheid van bovenschoolse activiteiten in po en vo
Uit recente onderzoeken in het PO en VO is gebleken dat de financiële
expertise bij een aantal schoolbesturen nog beperkt is. Voor het PO, dat sinds
1 augustus 2006 een lumpsum bekostiging kent, kan dit gebrek aan financiële
expertise en inzicht in de eigen financiële situatie leiden tot risico’s in de
bedrijfsvoering, met name als er sprake is van kwaliteitsproblemen bij scholen
onder het bestuur. Ook zijn er voorbeelden waaruit blijkt dat tekortschietende
financiële expertise juist leidt tot het onnodig reserveren van onderwijsgeld.
Daarnaast is er een maatschappelijke discussie over de doelmatigheid van
bovenschoolse organisatievormen. Daarbij gaat het om thema’s als
centralisatie, decentralisatie en uitbesteding van taken zoals management,
administratie, personeelsbeheer en onderwijskundige expertise.Het onderzoek
bij PO en VO geeft inzicht in de vraag welk deel van de rijksbijdrage gemiddeld
genomen, rekening houdend met de omvang van het bestuur, besteed wordt
aan bovenschoolse activiteiten, de ondoelmatige situaties en de best practices.
Hiervan verschijnt een themarapport.
Maatwerktrajecten in de bve
BVE-instellingen verzorgen BBL-trajecten waarvoor afspraken worden gemaakt
met bedrijven. De inspectie onderzoekt de rechtmatigheid van de bekostiging
die voor deze deelnemers wordt verkregen. Over dit onderzoek verschijnt een
themarapport.
Stand van zaken, vijf jaar na schutte (ho)
Vijf jaar na de zaak Schutte zijn alle dossiers afgewikkeld. Ook is in kaart
gebracht welke lering getrokken moet worden uit de zaken die toen zijn
aangetroffen. Bij het HO wil de inspectie onderzoeken of de instellingen zich
sindsdien beter zijn gaan houden aan de zaken op basis waarvan

25

terugvordering van de bekostiging heeft plaatsgevonden. Een eerste analyse
heeft opgeleverd dat de verantwoording over de thema’s uit de notitie
helderheid nog knelpunten bevat. Ook ziet de inspectie op basis van de
reviews aanwijzingen dat er zich mogelijk nog onregelmatigheden zich
voordoen. Nader onderzoek hiernaar is noodzakelijk. Over dit onderzoek
verschijnt een themarapport.
Controle leerlingtellingen in het po
De inspectie controleert steekproefsgewijze de aantallen leerlingen in het PO
op 1 oktober 2009 die de scholen hebben opgegeven aan CFI. Deze controle
wordt uitgevoerd ten behoeve van de departementale accountantscontrole.
Over het onderzoek wordt een rapport aan het ministerie uitgebracht. Deze
jaarlijkse controle wordt voor het laatst in deze vorm uitgevoerd omdat voor de
teldatum in 2010 het onderwijsnummer wordt gebruikt voor de bekostiging.

26

3

SPECIALE CATEGORIEËN VAN TOEZICHT

3.1

Voor- en vroegschoolse educatie toezicht

In het wetsvoorstel OKE staat dat de inspectie van het onderwijs toezicht gaat
uitoefenen op VVE in de voorschoolse educatie. Dit toezicht is signaalgestuurd.
Dit toezicht start met een zgn. bestandsopname (een 0-meting). In 2010 wordt
een deel van deze bestandsopname uitgevoerd. Over het toezicht op de
voorschoolse VVE-educatie wordt in het onderwijsverslag gerapporteerd.

3.2
3.2.1

Kinderopvang
Algemene werkwijze

Sinds 1 januari 2008 voert de Inspectie van het Onderwijs het
tweedelijnstoezicht op de kwaliteit van de kinderopvang uit. Vóór die tijd deed
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dit. Het
eerstelijnstoezicht is een verantwoordelijkheid van de gemeenten. Zij laten (bij
wet verplicht) de feitelijke inspecties bij de kinderopvangbedrijven door de
gemeentelijke gezondheidsdienst uitvoeren. De gemeenten gaan op basis van
de GGD-inspectierapporten zonodig over tot handhaving.
Als tweedelijnstoezichthouder bevordert de Inspectie van het Onderwijs de
prestaties van het eerstelijnstoezicht van de gemeenten. Dit doet zij door het
uitbrengen van een landelijk oordeel over de uitvoering van dat toezicht door
de gemeenten en daarnaast door het verrichten van onderzoeken naar
aspecten van het eerstelijnstoezicht. Tevens informeert de inspectie de
staatssecretaris over de ontwikkelingen in het eerstelijnstoezicht.
Landelijk oordeel
De inspectie formuleert jaarlijks een landelijk oordeel over het toezicht dat door
de gemeente op de kinderopvang wordt uitgevoerd. Hierbij wordt geoordeeld
over de rechtmatigheid, de doeltreffendheid en uniformiteit van de uitvoering
van het toezicht en de handhaving door gemeenten.
De inspectie baseert zich voor dit oordeel op de verantwoordingen die de
gemeenten jaarlijks aan de gemeenteraad en aan de minister leveren. Het
landelijk oordeel geeft de minister, maar ook de maatschappij, inzicht in de
uitvoering van het eerstelijnstoezicht en daarmee in de kwaliteit van de
kinderopvang. Het rapport met het landelijk oordeel over het verslagjaar 2009
wordt voor het eind van 2010 aan de staatssecretaris aangeboden.
Signalering
De inspectie scant voortdurend berichten die relevante informatie bevatten
over kinderopvang en het toezicht daarop door gemeenten. Door het
onderkennen van signalen uit het veld worden risico’s gedetecteerd, analyses
uitgevoerd en trends zichtbaar gemaakt. Een signaal kan leiden tot een nadere
actie, bijvoorbeeld een interventie in verband met mogelijke ernstige
tekortkomingen of het instellen van een aspectonderzoek.

27

Domeinhouder kinderopvang
Een aantal activiteiten voert de inspectie uit onder paraplu van de
Inspectieraad, het platform voor rijksinspecties, soms in samenwerking met het
ministerie van OCW.
• Vermindering toezichtlast en initiëren van een betere samenwerking
tussen de in de sector kinderopvang actieve rijks- en gemeentelijke
inspectiediensten;
• Ontwikkeling geautomatiseerd systeem dat GGD en gemeenten
ondersteunt;
• Bijdragen aan de ontwikkeling van een landelijk register kinderopvang
en een webportaal voor ontsluiting van de gegevens;
• Toezicht in het kader van harmonisatie kinderopvang en
peuterspeelzalen.
Leveren van diensten en actieve inzet van kennis
Naast de al genoemde activiteiten initieert en levert de inspectie bijdragen aan
de verbetering van het eerstelijnstoezicht door gemeenten. De inspectie wisselt
actief informatie uit met externe partijen. Soms worden discussie-notities en
aanbevelingen opgesteld. Dit toezichtinstrument is een niet te onderschatten
activiteit, omdat de inspectie hierdoor een beter inzicht krijgt in de problemen
waar de eerstelijnstoezichthouder voor staat.

3.2.2

Achterblijvende gemeenten handhaving
kinderopvang

Uit het rapport ‘Kwaliteit gemeentelijk toezicht Kinderopvang 2007’ van de
Inspectie van het Onderwijs (maart 2009) blijkt dat een deel van de gemeenten
op specifieke toezicht- en handhavingpunten achterblijft. Daarover heeft de
staatssecretaris van OCW in een Bestuurlijk Overleg afspraken gemaakt met de
VNG en de Inspectie gevraagd om gerichte verbeterafspraken met de
gemeenten te maken die achterblijven. Die afspraken variëren in inhoud en
hersteltermijn, naar gelang de aard van de tekortkomingen.
Achterblijvende gemeenten krijgen een periode om de tekortkomingen te
verbeteren. Daartoe spreekt de inspectie met die gemeenten een individueel
verbetertraject af, inclusief de datum waarop de tekortkomingen hersteld
moeten zijn. Indien na afloop van deze periode geen of onvoldoende
verbetering is bereikt, komt de gemeente op een lijst. Deze lijst wordt aan de
staatssecretaris van OCW aangeboden.
Bij de uitvoering van dit grote project wordt samengewerkt met de VNG, die de
gemeenten op verzoek faciliteert bij het bereiken van verbeteringen. De
inspectie rapporteert over de voortgang van de verbetertrajecten in het rapport
Landelijk oordeel 2009 (zie paragraaf 3.2.1).

3.2.3

Risicogericht toezicht door ggd en gemeente

Medio 2009 is een landelijk systeem van risicogestuurd toezicht ingevoerd. In
dit systeem verrichten de GGD’en niet meer bij alle locaties kinderopvang,
buitenschoolse opvang en gastouderopvang een standaard jaarlijks onderzoek.
De inrichting van de GGD-inspectie hangt nu af van de vooraf per locatie in

28

kaart gebrachte risico’s. Het vertrekpunt hierbij is: ‘Meer waar nodig, minder
waar mogelijk’.
Dit betekent op hoofdlijnen dat bij de door gemeenten en GGD als kritisch
aangemerkte locaties, het onderzoek wordt uitgebreid of dat vaker onderzocht
wordt. Bij de als niet-kritisch aangemerkte locaties vindt minder of geen
onderzoek plaats.
Het systeem van risicogestuurd toezicht is geheel nieuw in de sector
kinderopvang. De inspectie is intensief betrokken geweest bij de opzet en
invoering van dit systeem, vanuit een professionele distantie. Er is veel vraag
naar ervaringen en resultaten van deze nieuwe manier van toezicht houden.
Risicogestuurd toezicht kan tevens een bijdrage leveren aan
toezichtlastbeperking. De inspectie gaat (in samenwerking met GGDNederland) de eerste ervaringen en resultaten in 2010 in kaart brengen, zonder
daar een oordeel over uit te spreken. Aspecten als inzichtverschaffing, het
opstellen van best-practices, benchmarking en het komen tot voorstellen tot
verbetering van het systeem, staan voorop.

3.3

Niet-bekostigd onderwijs

Scholen in de zin van de leerplichtwet (B3-scholen)
In zowel artikel 5 van de Wet op het primair onderwijs (wpo) als artikel 54 van
de Wet op het voortgezet onderwijs (wvo) is bepaald dat het bevoegd gezag
binnen vier weken na de oprichting van een particuliere school daarvan kennis
moet geven aan de minister onder overlegging van de statuten van de
rechtspersoon die de school in stand houdt. Sinds de inwerkingtreding van de
wet van 21 juli 2007, Stb. 298, te weten 31 augustus 2007 staan in de
Leerplichtwet 1969 minimumnormen opgenomen waaraan niet van
overheidswege bekostigde scholen voor basis- en voortgezet onderwijs moeten
voldoen. Tevens is bepaald dat burgemeester en wethouders van de plaats van
vestiging, als zij staan voor de vraag of een onderwijsvoorziening een ‘school
is in de zin van de leerplichtwet 1969’, een advies daarover van de Inspectie
van het Onderwijs moeten volgen. Gemiddeld starten er 5 à 6 nieuwe
particuliere initiatieven per jaar. De personele last voor het uitbrengen van een
advies verschilt sterk. Bij een positief advies is dat drie dagen. Bij weigerachtig
gedrag of een negatief advies is de personele last aanzienlijk (10 dagen) tot
zeer aanzienlijk (20/30 dagen) door de vele sluiproutes en de
bezwaarprocedure. De uitkomst van deze onderzoeken wordt in de vorm van
een advies aan de betrokken leerplichtambtenaren gezonden.
In 2009 heeft de inspectie bij alle scholen een kwaliteitsonderzoek verricht.
Voor B3-scholen gaan nalevingstoezicht en kwaliteitstoezicht ‘hand in hand’.
Aan het eind van elke beoordeling is niet alleen duidelijk of de kwaliteit van het
gerealiseerde onderwijs aan de maat is, maar ook of de school blijft voldoen of
inmiddels voldoet aan de eisen die de Leerplichtwet 1969 aan de B3-scholen
stelt. In 2010 volgen opnieuw kwaliteitsonderzoeken. De betrokken scholen
worden geselecteerd op basis van risico’s. Gelet op de dynamiek van het veld
en de ervaring die daarmee inmiddels bij de inspectie is opgedaan, zal dit
kwaliteitsonderzoek naar verwachting op zo’n 45 scholen plaatsvinden. De
onderzoeken resulteren in een inspectierapport per school. De inspectie
rapporteert over de uitkomsten van de kwaliteitsonderzoeken in het
Onderwijsverslag.

29

Zelfstandige exameninstellingen vo
De Nederlandse wetgeving onderscheidt twee soorten niet van overheidswege
bekostigde scholen of instellingen die bevoegd zijn zelfstandig examens af te
nemen en diploma’s uit te reiken ter afsluiting van het voortgezet onderwijs.
Dat zijn:
1.
de scholen als bedoeld in artikel 56 van de Wet op het voortgezet
onderwijs (WVO), en;
2.
de instellingen als bedoeld in artikel 1.4a.1 van de Wet educatie en
beroepsonderwijs (WEB) die voortgezet algemeen
volwassenenonderwijs (vavo) verzorgen.
In 2008 is een toezichtkader ‘Zelfstandige exameninstellingen’ voor deze
scholen en instellingen vastgesteld en gepubliceerd in de Staatscourant. In
2009 heeft de inspectie vastgesteld dat zich bij vrijwel alle 39 bestaande
scholen/instellingen risico’s voordoen. In 2010 zal bij deze scholen/instellingen
geïntensiveerd toezicht plaatsvinden. Bij dit geïntensiveerd toezicht wordt
aandacht besteed aan de voorwaarde dat alle 39 scholen/instellingen en
nieuwe scholen/instellingen in het najaar 2011 moeten voldoen aan de
minimale eisen in het toezichtkader ‘Zelfstandige exameninstellingen’
(aanwijzingen, bevoegdheden en opbrengsten). De rapporten van de
schoolbezoeken worden via internet openbaar gemaakt. De inspectie
rapporteert over de uitkomsten van de kwaliteitsonderzoeken in het
Onderwijsverslag.
Ontwikkeling van competentiegericht onderwijs bij niet-bekostigde mboinstellingen
Onderwijskundige vernieuwing is een belangrijk onderwerp in de bve-sector.
Competentiegericht onderwijs en de nieuwe competentiegerichte
kwalificatiestructuur zijn ontwikkelingen die al langer spelen. Het bekostigde
onderwijs is al een aantal jaren op basis van experimenten bezig deze
onderwijsvernieuwing te realiseren. Het niet-bekostigde onderwijs is er op een
later moment mee gestart. De wettelijke invoering van het competentiegericht
onderwijs, voorzien in augustus 2010, geldt ook voor het niet-bekostigde
onderwijs. Alle eerstejaars mbo-studenten moeten dan ingeschreven worden in
opleidingen in de nieuwe kwalificatiestructuur. Reden te meer om ook goed te
kijken naar de ontwikkelingen bij het niet-bekostigde onderwijs. In 2010 voert
de inspectie onderzoek uit naar de ontwikkeling van deze experimenten en de
mate van invoering van het competentiegericht onderwijs, waaronder het
werken met de competentiegerichte kwalificatiedossiers en het vormgeven van
de onderwijspraktijk en de examinering bij het niet bekostigde onderwijs.
Hierover wordt in het onderwijsverslag gerapporteerd.

3.4

Nederlands onderwijs in het buitenland

De inspectie houdt toezicht op de meer dan driehonderd Nederlandse
onderwijsinstellingen in het buitenland. Het gaat om scholen voor po en vo, om
onderwijslocaties waar uitsluitend Nederlandse Taal en Cultuur wordt gegeven
en om instellingen voor afstandsonderwijs. De Nederlandse overheid
subsidieert deze scholen via de Stichting Nederlands Onderwijs in het
Buitenland. Overigens vallen deze onderwijsinstellingen niet onder de

30

Nederlandse wet- en regelgeving. Het toezicht wordt dan ook niet uitgevoerd
op grond van de WOT, maar in het kader van de door de stichting
NOB verleende subsidie en ter zake gemaakte afspraken.
Eind 2008 rondde de inspectie de bestandsopname buitenland af. Over die
periode verscheen een publicatie die in maart 2009 door de inspecteurgeneraal aan de staatssecretaris van OCW is aangeboden. In 2009 startte de
inspectie met een nieuwe cyclus die loopt van 2009 tot en met 2012. Alle
locaties worden in die periode onderzocht en bestaande kwaliteitsprofielen en
arrangementen geactualiseerd. De informatie daarvan wordt neergelegd in
afzonderlijke schoolrapporten.

3.5

Europese scholen

Europese scholen vallen niet onder de Nederlandse wet- en regelgeving. De
basis voor de werkzaamheden van de inspecteurs Europese Scholen (po en vo)
is gelegen in de ‘Conventie ter regeling van het Statuut van de Europese
Scholen’. Een Raad van Inspecteurs houdt in de Europese scholen toezicht op
het onderwijs. Elke lidstaat is in deze raad vertegenwoordigd met een
inspecteur voor het basisonderwijs en een inspecteur voor het voortgezet
onderwijs. De inspecteurs hebben, anders dan in Nederland, werkgeverstaken
ten opzichte van door Nederland gedetacheerde docenten. Binnen de Europese
scholen zijn twee typen te onderscheiden, waarbij type I het klassieke model
van de Europese school is. Scholen van het type II zijn uitsluitend bedoeld voor
kinderen van EU-personeel; recent is besloten dat dit type scholen mogelijk
wordt. Het aantal Europese Scholen (type I) is in de loop der jaren toegenomen
en de accreditatie van de nieuwe type II scholen vraagt extra inspanningen.
Deze ontwikkeling zal naar verwachting in de komende jaren een grote vlucht
nemen. De implicaties hiervan voor de inzet van de Nederlandse inspecteurs
zijn nog niet duidelijk.

3.6

Toezicht op kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven

Sinds 2006 voert de inspectie op basis van een convenant toezicht uit op de
werkzaamheden van de kenniscentra. Deze werkzaamheden zijn de
beschikbaarstelling en ondersteuning van leerbedrijven voor stage en
beroepspraktijkvorming, en het opstellen van kwalificatiedossiers als onderdeel
van de kwalificatiestructuur in het mbo. Bij de komende wetswijziging van de
WOT, wordt het toezicht in de wet geregeld. Het toezicht in 2010 volgt de lijn
van het toezicht op de onderwijsinstellingen, namelijk risicogericht, uitgaande
van de gegevens in de jaarrapportages en signalen.

3.7

Kennisverspreiding en innovatie groen onderwijs

In het kader van de regeling KIGO stelt het ministerie van LNV middelen ter
beschikking aan groene instellingen ter bevordering van de kennisuitwisseling
en innovatie in de groene sector. De inspectie voert een monitoringonderzoek
uit naar de projecten die in dit kader plaatsvinden en naar de inbedding daarvan
in een innovatiebeleid van de instellingen. Het onderzoek is een
themaonderzoek dat zich uitstrekt over een selectie van projecten bij alle
instellingen. Naast een beschrijving van de afzonderlijke projecten levert het
een themarapport op voor het ministerie van LNV.

31

3.8

Toezicht op het accreditatiestelsel hoger onderwijs

Uit hoofde van haar wettelijke taak houdt de inspectie ho toezicht op het
accreditatiestelesel. In 2010 is er bijzondere aandacht voor de feitelijke
operationalisatie van de tweede fase van accreditatie. Hierover wordt
gerapporteerd in het onderwijsverslag.

3.9

Samenwerken in toezicht

Inspectieraad
In de afgelopen jaren is de samenwerking met andere inspecties
geïntensiveerd. In de Inspectieraad werken de vijftien rijksinspectiediensten
samen aan de vernieuwing van het toezicht vanuit het Rijk. De Inspectieraad
bevordert dat de rijksinspectiediensten het toezicht uitoefenen volgens de
principes die door het kabinet geformuleerd zijn in de ‘Kaderstellende Visie op
Toezicht 2005’. De Inspectieraad stelt de gezamenlijke activiteiten van de
rijksinspecties vast in een werkplan. De Inspectie van het Onderwijs is binnen
de Inspectieraad domeinhouder in het toezicht op de kinderopvang (zie
paragraaf 3.2).
In oktober 2008 heeft de Inspecteur-Generaal voor de Gezondheidszorg, in
opdracht van de Minister van Volksgezondheid Welzijn en Sport, de voorzitter
van de Inspectieraad verzocht een multidisciplinaire projectgroep te formeren
die zich gaat richten op het toezicht op de maatschappelijke determinanten van
Sociaal-Economische Gezondheidsverschillen (SEGV). Ook de Inspectie van het
Onderwijs participeert in dit project. Na de zomer van 2010 zal de projectgroep
een gezamenlijk eindrapport over de aanpak van SEGV kunnen opleveren
namens de Inspectieraad.
Integraal toezicht jeugdzaken
Daarnaast werkt de Inspectie van het Onderwijs samen met de Inspectie voor
de Gezondheidszorg (IGZ), de Inspectie jeugdzorg (IJZ), de Inspectie Openbare
Orde en Veiligheid (IOOV) en de Inspectie Werk en Inkomen (IWI) in het kader
van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ). De vijf betrokken inspecties houden
toezicht op de samenwerking tussen de instanties waar een kind mee te
maken kan krijgen als een veilig opgroeiklimaat niet is gegarandeerd. Het
programmaministerie voor Jeugd en Gezin stelt in haar beleidsprogramma ‘Alle
kansen voor kinderen’ dat alle kinderen en jongeren kansen moeten krijgen om
zich goed te ontwikkelen. Het programmaministerie heeft vijf pijlers
gedefinieerd waarop die kansen moeten kunnen rusten: gezond opgroeien,
veilig opgroeien, een steentje bijdragen aan de maatschappij, talenten
ontwikkelen, en plezier hebben en goed voorbereid zijn op de toekomst. De
gemeenten hebben de regierol.
ITJ beoordeelt in hoeverre de vijf pijlers ook daadwerkelijk worden
gerealiseerd in de gemeenten. Dit doet ITJ op basis van een risicogestuurde
aanpak. Daarnaast houdt ITJ, zoals al aangegeven, ook toezicht op de
samenwerking tussen de gemeentelijke instanties in de jeugdketen. De
activiteiten van ITJ staan in het jaarwerkprogramma ITJ. De Inspectie van het
Onderwijs levert een bijdrage aan enkele specifieke projecten, zoals Goed
voorbereid naar School.

32

Internationale samenwerking
Via het SICI５-netwerk en bilaterale contacten werkt de inspectie internationaal
samen aan de ontwikkeling van onderwijstoezicht. Ook neemt zij deel aan
internationaal vergelijkend onderzoek en aan ontwikkelingsprojecten van
aspecten van het toezicht. Belangrijke thema’s in het netwerkverband zijn:
governance en verantwoordelijkheden voor de kwaliteit van het onderwijs,
kwaliteitszorg, risicogericht toezicht, de relatie zelfevaluatie en externe
evaluatie, de balans tussen beoordelen en bevorderen van verbetering en de
impact van toezicht. Bij het internationaal vergelijkend onderzoek speelt de
inspectie een initiërende rol bij het vergelijken van de kwaliteit van het
lesgeven. De inspectie traint en ondersteunt inspecties in Oost Europa (Kroatië,
Servië) met projectgelden, verworven via Cross/EVD.

５

The Standing International Conference of Inspectorates

33

34

4

OVERIGE WETTELIJKE TAKEN

4.1

Vertrouwensinspecteurs

Op basis van artikel 6 van de WOT behandelt de inspectie klachten in het
kader van seksuele intimidatie en seksueel misbruik, fysiek en psychisch
geweld, discriminatie en radicalisering die worden ervaren in de context van
het onderwijs. De taken van de vertrouwensinspecteurs zijn:
• Fungeren als aanspreekpunt;
• Adviseren over eventueel te nemen stappen;
• Bijstaan bij het nemen van stappen gericht op het zoeken naar een
oplossing;
• Desgevraagd begeleiden bij het indienen van een klacht of het doen van
aangifte.
Om deze taken te kunnen uitvoeren heeft de inspectie een centraal meldpunt
vertrouwensinspecteurs ingericht. Eenvoudige klachtmeldingen worden meteen
afgehandeld of doorverwezen; complexe klachtmeldingen worden intensief
door een vertrouwensinspecteur begeleid. Alle klachtmeldingen worden
geregistreerd.
De vertrouwensinspecteurs richten zich in 2010 behalve op hun primaire
taken, met name op de volgende zaken: rapportage en interne kwaliteitszorg.
Rapportage
Vertrouwenszaken hebben een belangrijke signaalfunctie: de casuïstiek maakt
zichtbaar wat zich meestal aan het gewone oog van beleid, bestuur en toezicht
onttrekt en daarmee kan het waardevolle informatie bieden over de feitelijke
werking van het systeem als geheel. Het is dan ook mede een taak van de
vertrouwensinspecteurs om de ernst en omvang van de klachten te analyseren
en op basis daarvan – in eerste instantie intern – maatschappelijke thema’s te
agenderen. In 2010 leveren de vertrouwensinspecteurs drie
managementrapportages op, leveren zij bijdragen aan het onderwijsverslag en
het jaarverslag van de inspectie, en rapporteren zij ad hoc en los van specifieke
gevallen over vertrouwenszaken.

4.2

Adviezen en ontheffingen

In een aantal gevallen brengt de inspectie advies uit. Enkele voorbeelden zijn
adviezen aan leerplichtambtenaren in verband met het aanmerken van een nietbekostigde onderwijsinstelling als ‘school in de zin van de Leerplichtwet 1969’
(in po, vo en ec) en adviezen over nieuwe aanvragen voor diploma-erkende
opleidingen (in bve).
De inspectie verleent ook ontheffingen in verband met toelating, onderwijstijd,
en verblijfsduur in het (v)so.

4.3

Publieksvragen/contactcentrum

In 2010 verwacht de inspectie zo’n 7.000 vragen te beantwoorden via het
contactcentrum dat fungeert als front office voor alle vragen van publiek en

35

scholen die bij de inspectie binnenkomen. Het merendeel hiervan komt binnen
via het contactformulier op de website. Postbus 51 doet de telefonische
eerstelijnsopvang voor burgers voor de Inspectie van het Onderwijs.
De vragen vormen een belangrijke bron voor het onderdeel signalen uit het
toezichtproces. Alle signalen worden gecodeerd opgenomen in het overzicht
van gegevens per school. Indien signalen daartoe aanleiding geven, wordt
uitgebreider onderzoek gedaan naar de betreffende instelling, school of
opleiding door het betreffende inspectieteam. Ook klachten en klachtmeldingen
over scholen, die binnenkomen via Postbus51, worden geregistreerd voor het
toezichtproces. Deze registratie wordt in 2010 verder uitgebreid.

36

5

BEGROTING OP HOOFDLIJNEN

In 2010 bedraagt het budget van de inspectie € 59.221.000,-. Hierin zijn de
middelen van het departement van LNV ten behoeve van het groene onderwijs
meegenomen.
De inspectie heeft een taakstelling opgelegd gekregen van het kabinet
Balkenende IV van 20 procent van het budget; te realiseren in de periode 2008
tot en met 2011. Het taakstellingsbedrag voor het jaar 2010 ter grootte van
€ 3.836.000,- is in het totaalbudget verwerkt.
Verder zijn in het budget de middelen verwerkt die aan de inspectie zijn
toegekend vanwege de overkomst in 2007 en 2008 van het toezicht op de
kwaliteit van de examinering van mbo-opleidingen, het tweedelijnstoezicht op
de kinderopvang, het toezicht op de indicatiestelling en het financiële toezicht.
De extra middelen benodigd voor het toezicht VVE in de voorschoolse
educatie, zoals beschreven in hoofdstuk 4, zijn nog niet in het budget voor
2010 verwerkt.
Het bedrag van 59,221 miljoen euro zal naar schatting als volgt worden
besteed:
Bedrag in €
Personeel
Huisvesting
Automatisering
Overig materieel
Totaal

Percentage
36.125.000
6.514.000
7.699.000
8.883.000
59.221.000

61
11
13
15
100

In het Implementatieplan taakstelling is een rekenmodel opgenomen waarmee
de toekomstige formatie is verdeeld over de inhoudelijke onderwerpen. Op
basis van de daarbij gehanteerde uitgangspunten kan de begroting als volgt
aan de toezichtuitoefening worden toegerekend:
Bedrag in €
Risicogericht toezicht op
scholen
Themaonderzoeken
Bijzondere
toezichtactiviteiten (nog
excl. VVE)
Overige wettelijke taken
Totaal

Percentage
45.600.000

77

8.291.000
2.961.000

14
5

2.369.000
59.221.000

4
100

Overeenkomstig de Regeling Inspectie van het Onderwijs (RIO) 2006 stelt de
inspectie in het najaar een uitgavenraming per kostensoort op. De inspectie
biedt dit bestedingsplan uiterlijk 1 december aan de secretaris-generaal aan, als
onderdeel van de managementafspraak. De secretaris-generaal stelt de
managementafspraak volgens plan vóór 1 januari vast.

37

38

BIJLAGE

I

OVERZICHT THEMARAPPORTEN
Po

Ec

Vo

Bve

Ho

Ko

x
x
x
x
x
x

x
x
x
x

x
x

x
x
x
x
x
x
x
x
x
x

x
x
x
x
x
x

x

x
x
x
x
x
x
x
x
x

39

Wet

Landelijk oordeel
Ervaringen risicogestuurd toezicht
Wachtlijsten (v)so
Lokale Educatieve Agenda
Sociale cohesie in po en vo
Integratie en segregatie po en vo
Sponsoring
Doelmatigheid bovenschools
management
Basisvaardigheden
rekenen/wiskunde
Basisvaardigheden taal en sociale
vorming
Basisvaardigheden bve taal en
rekenen
Ouderbijdragen
Zorgbepalingen wvo
Bekwaamheidsdossiers wvo
Bekwaamheid beginnende leraren
Kwaliteit onderwijs en examens in
de zorg
Rugzakleerlingen mbo
Melding verzuim en vsv
Onderwijstijd
Zorgplicht onderwijs en examens
Bestuurlijk vermogen in de bve
Kennisverspreiding en innovatie
groen onderwijs (KIGO)
Maatwerktrajecten bve
Evaluatie G5-convenant
Monitorrapport Meesterschap
Meerjarenafspraken studiesucces
HO
Examencommissies HO
Toegankelijkheid HO
Toelatingseisen masteropleidingen
Vijf jaar na Schutte
Profileringsfonds HO

x

Pag

25
26
16
17
14
14
21
23
13
13
13

x
x

x
x
x

21
16
18
18
14
17
17
21
21
20
29

x

23
17
19
13

x
x
x

14
21
14
23
20

40

BIJLAGE

II

GEBRUIKTE AFKORTINGEN
Bol
Beroepsopleidingde leerweg
Bbl
Beroeps begeleidende leerweg
BPV
Beroepspraktijkvorming
BRON Basisregister Onderwijsnummer
BSO
Buitenschoolse opvang
Bve
Sector beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
CASO Salarissysteem (Commissie Automatisering Salarissen Onderwijs)
CFI
Centrale Financiën Instellingen (onderdeel OCW)
CGO Competentiegericht onderwijs
CRIHO Centraal Register Inschrijvingen Hoger Onderwijs
CVI
Commissies van Indicatiestelling
DAL
Deregulering en administratieve lastenverlichting
Ec
Expertise Centra
ECTS European Credit Transfer System
EVC
Eerder Verworven Competentie
EU
Europese Unie
GGD Gemeentelijke gezondheidsdienst
Ho
Sector hoger onderwijs
ICALT International Comparison of Learning and Teaching
IB-Groep Informatie Beheer Groep
IGZ
Inspectie voor de Gezondheidszorg
IJZ
Inspectie Jeugdzorg
IOOV Inspectie Openbare Orde en Veiligheid
ISO
Interstedelijk studentenoverleg
ITJ
Integraal Toezicht Jeugdzaken
IWI
Inspectie Werk en Inkomen
KBB
Kenniscentrum Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven
LAKS Landelijk Actie Komitee Scholieren
LEA
Lokale Educatieve Agenda
LNV
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Lpw
Leerplichtwet
Mbo
Middelbaar beroepsonderwijs
NIVRA Koninklijk Nederlands Instituut voor Registeraccountants
Nuffic Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het ho
NVAO Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
OCW Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
OER
Onderwijs- en examenregeling
OKB
Onderwijskundig besluit
PABO Pedagogische academie voor het basisonderwijs
Po
Sector primair onderwijs
REC
Regionaal expertisecentrum
KIGO Kennisverspreiding en innovatie groen onderwijs
RIO
Regeling Inspectie van het Onderwijs
ROA Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
ROC Regionaal Opleidingencentrum
Sbo
Speciaal basisonderwijs
SICI
Standing International Conference of Inspectorates

41

So
Speciaal onderwijs
TIMMS Third International Mathematics and Science Study
Vavo Voortgezet Algemeen Volwassenen Onderwijs
Vmbo Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
VNG Vereniging Nederlandse Gemeenten
Vo
Sector voortgezet onderwijs
VSNU Vereniging van Universiteiten
Vso
Voortgezet speciaal onderwijs
vve
Voor- en vroegschoolse educatie
WEB Wet educatie en beroepsonderwijs
WEC Wet op de expertisecentra
Wet BIO Wet op de beroepen in het onderwijs
WMS Wet medezeggenschap op scholen
WOT Wet op het onderwijstoezicht
WPO Wet op het primair onderwijs
WSF Wet studiefinanciering
WTS Wet tegemoetkoming studiekosten
WVO Wet op het voortgezet onderwijs

42