Samenvatting en conclusies

Inleiding

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Randvoorwaarden exit

-1- -1-

1 van 30

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Voortgangsrapportage
strategie de Volksbank

september 2017

Samenvatting en conclusies

Inhoud

4

1

Inleiding

7

2

Stand van zaken strategie de Volksbank en resultaten 2016 en H1 2017

10

2.1

10

3

2.2

Opvolging strategieprogramma en andere maatregelen

10

2.3

Commerciële en financiële resultaten in 2016 en eerste halfjaar 2017

13

Beoordeling voortgang strategieprogramma

17

3.1

Inleiding

17

3.2

Voortgang targets ‘versterking van identiteit’ (Gedeelde Waarde)

17

3.3

Voortgang targets en overige monitoringselementen 

19

Randvoorwaarden exit

24

4.1

Inleiding

24

4.2

Is de Volksbank gereed voor verkoop?

24

4.3

Is de financiële sector, in het bijzonder voor hypotheek- en spaarbanken,
stabiel?

26

4.4

Is er voldoende interesse in de markt voor een verkoop van de Volksbank?

28

4.5

Worden de kapitaaluitgaven terugverdiend?

29

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

4

Inleiding

Inleiding

Samenvatting en conclusies

Beoordeling voortgang strategieprogramma
Randvoorwaarden exit

2 van 30

Samenvatting en conclusies



Samenvatting en conclusies

Inleiding

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Randvoorwaarden exit

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies

NLFI heeft in haar ‘Advies toekomstopties SNS Bank’ van juni 2016 geconcludeerd
dat er een breed gedragen behoefte bestaat om de toekomstige strategische
positionering van de Volksbank zodanig in te vullen dat er sprake is van een veilige
retailbank die eenvoudige en transparante financiële producten aanbiedt tegen faire
marktconform dividendrendement. Om te komen tot een dergelijke profilering is een

Inleiding

prijzen op basis van een operationeel excellent bedrijfsmodel en resulterend in een
transitie van de bank noodzakelijk, welke is verwerkt in het strategische plan Spot
On. U heeft dit advies overgenomen. U heeft in uw brief aan de Tweede Kamer van
1 juli 20161 (‘Toekomst SNS Bank’) NLFI verzocht jaarlijks verslag uit te brengen
over de voortgang van de implementatie van het strategieplan van de Volksbank en
over de gereedheid van de Volksbank om een besluit te nemen over haar toekomst.
Met deze brief voldoet NLFI aan dat verzoek.

transitie te bewerkstelligen. De transitie bevat in ieder geval de volgende elementen:
•

Het optimaliseren van de belangen van de stakeholders (‘Gedeelde Waarde’);

•

Versterking van de identiteit als maatschappelijke bank;

•

Verlaging van de kostenstructuur;

•

Verbetering van het risicomanagement;

•

Verdere aanpassing van het productenpalet en standaardisering van
productieprocessen;

•

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Vorig jaar is besloten om de bank 2-3 jaar de tijd te geven om de bovenstaande

Een mogelijke aanpassing en stroomlijning van de kapitaalstructuur van de bank
aan de hand van toekomstige regelgeving (Basel IV, IFRS 9 en MREL), en
Adoptie van innovatie als ‘slimme toepasser’.

In het afgelopen jaar heeft de Volksbank invulling gegeven aan de executie van deze
strategie. De identiteit van de bank is verder versterkt (pijler 1 van het strategie­
programma). Tevens is er een eerste aanzet gedaan om de organisatie eenvoudiger en
efficiënter te maken (pijler 2). De bank heeft voorzieningen getroffen en investeringen
gedaan ten behoeve van een duurzame kostenverlaging in de toekomst. De Volksbank
heeft de organisatie voor innovatie ook eenvoudiger en efficiënter gemaakt (pijler 3),
zodat deze effectiever kan opereren als ‘slimme toepasser’. Er wordt nu concreet

Beoordeling voortgang strategieprogramma

•

gewerkt aan het ontwikkelen van een aantal proposities. Tevens is er gewerkt aan
verbeteringen in risicobeheersing, maar is een verdere implementatie nog nodig.
De missie van de bank op het gebied van versterking van haar identiteit, het
standaardisatie van productieprocessen zijn door de Volksbank vertaald naar een

1

4 van 30

Kamerstukken II, vergaderjaar 2015-2016, 33532, nr. 61

Randvoorwaarden exit

duurzaam verlagen van het kostenniveau, verbetering van het risicomanagement en

afgelopen jaar hebben ertoe geleid dat de variabelen over het algemeen in lijn zijn
met de projecties uit Spot On, en/of in de goede richting naar de lange termijn target
bewegen. Tegelijkertijd vergt het behalen van de over het algemeen ambitieuze

Samenvatting en conclusies

aantal targets voor de lange termijn. De inspanningen van de Volksbank in het

targets op middellange termijn nog relatief veel inspanningen van het management.
Binnen pijler 2 van de strategie (eenvoud en efficiency) werkt de Volksbank aan
kostenverlagingen en eenvoudigere productieprocessen. Voor de komende jaren
dienen deze en nog te nemen maatregelen te leiden tot verdere, duurzame,
kostenverlagingen.

risicomanagement van de Volksbank op het gebied van niet-financiële risico’s verder

Inleiding

Voor het bewerkstelligen van eenvoud en efficiency is het noodzakelijk dat het
wordt verbeterd. De bank heeft op het risicomanagement vlak reeds een aantal
maatregelen genomen die zullen leiden tot verbeteringen in het algehele risicoprofiel.
Op dit moment kan NLFI echter nog geen oordeel geven over de mate waarin deze
verbeteringen zich in de komende jaren blijvend zullen manifesteren.
NLFI is van oordeel dat de Volksbank nog niet gereed is voor een exit. Verdere
aanleiding van de nieuwe kapitaaleisen die in de markt worden aangeduid als
‘Basel IV’ alsmede MREL-verplichtingen2 zijn essentieel om tot optimale lange termijn
waardecreatie te komen. De implementatie van de strategie komt boven op maat­
regelen die betrekking hebben op het verminderen van niet-financiële risico’s, zoals
de verbetering van de interne beheersing, transactiemonitoring en datamanagement.
Een gedegen beheersing van deze risico’s is essentieel voor een succesvolle
implementatie van het strategisch plan. Het aanpakken van deze gezamenlijke
uitdagingen zal nog enige tijd en veel management aandacht vergen. De bank heeft

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

implementatie van Spot On en aanpassing van de kapitaalstructuur van de bank naar

hiermee een goed begin gemaakt, maar heeft zeker nog de resterende tijd van de
oorspronkelijke periode van 2-3 jaar nodig om optimale lange termijn waardecreatie
privatisering.

5 van 30

De MREL (minimum own funds and eligible liabilities) vereisten hebben betrekking op het verbeteren
van de afwikkelbaarheid van banken bij een redding van een bank. Daartoe dient de passivazijde van de
balans van een systeemrelevante bank voor een van tevoren bepaald deel te bestaan uit eigen
vermogen en financiële instrumenten met voldoende verlies absorberend vermogen ten behoeve van
een noodzakelijke herkapitalisatie van de bank in een resolutiescenario.

Randvoorwaarden exit

2

Beoordeling voortgang strategieprogramma

te bewerkstelligen, alvorens een besluit kan worden genomen over een eventuele

Samenvatting en conclusies

1

Inleiding

Inleiding

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Randvoorwaarden exit

Inleiding

Samenvatting en conclusies

1

Met deze brief informeert de Stichting administratiekantoor beheer financiële
instellingen, handelend onder de naam NLFI, de minister van Financiën over de
voortgang van het strategieplan van de Volksbank.3 Dit conform uw verzoek in uw
brief aan de Tweede Kamer van 1 juli 20164 (‘Toekomst SNS Bank’).
Inleiding

Bij het opstellen van deze brief heeft NLFI de statutaire doelomschrijving van NLFI
als leidraad genomen. NLFI richt zich bij de uitoefening van zijn wettelijke taak en de
rechten die zijn verbonden aan de door NLFI gehouden aandelen, primair naar het
financieel-economische belang van de Staat, daarbij rekening houdend met de
belangen van de vennootschap, de met haar verbonden ondernemingen en de
daarbij betrokken werknemers.

administratiekantoor beheer financiële instellingen (Wet NLFI), heeft NLFI u
geadviseerd over de strategie van en toekomstopties voor de Volksbank. In haar
advies ‘Toekomstopties SNS Bank’ van juni 2016 gaf NLFI aan dat er een breed
gedragen behoefte bestaat om de toekomstige strategische positionering van de
Volksbank zodanig in te vullen dat er sprake is van een veilige retailbank die
eenvoudige en transparante financiële producten aanbiedt tegen faire prijzen op
basis van een operationeel excellent bedrijfsmodel en resulterend in een
marktconform dividendrendement.

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Conform de wettelijke doelstelling van NLFI, zoals neergelegd in de Wet stichting

NLFI concludeerde in haar advies dat de Volksbank meer tijd nodig heeft om een
nog niet gereed is voor een exit. Dit in verband met onduidelijkheid over de mate
waarin de kapitaalstructuur dient te worden aangepast aan de toekomstige kapitaal­
eisen voor de bank, terwijl tevens een begin moest worden gemaakt met een
gewenste verbetering van de operationele efficiency. NLFI was van oordeel dat bij
succesvolle executie van het strategische plan van de Volksbank - genaamd Spot On op termijn kan worden voldaan aan een strategische positionering als eenvoudige
retailbank met een laag risicoprofiel en (een streven naar) efficiëntie. Naar het
oordeel van NLFI vergt uitvoering van Spot On twee tot drie jaren (gerekend vanaf

Beoordeling voortgang strategieprogramma

sterke positie binnen het Nederlandse bankenlandschap te verwerven en momenteel

medio 2016) om tot optimale lange termijn waardecreatie te komen. In deze periode
dient in ieder geval sprake te zijn van het opbouwen van een goed track record inzake
kostenverlagingen en het behalen van voldoende dividendrendement op basis van een
balans met veilige activa en een solide liquiditeits- en kapitaalstructuur.

4

7 van 30

De Volksbank N.V. is vanaf 1 januari 2017 de nieuwe statutaire naam van SNS Bank N.V. Waar wordt
verwezen naar adviezen, Kamerbrieven e.d. uit de periode voorafgaand aan 2017 wordt gerefereerd aan
SNS Bank. Voor het overige wordt in deze rapportage de term Volksbank gehanteerd.
Kamerstukken II, vergaderjaar 2015-2016, 33532, nr. 61

Randvoorwaarden exit

3

verslag uit te brengen over de voortgang van het doorvoeren van de verbeteringen
uit het strategieplan en over de gereedheid van de Volksbank teneinde een besluit te
nemen over haar toekomst en de Tweede Kamer daarover te informeren. Met deze

Samenvatting en conclusies

U heeft NLFI in uw brief ‘Toekomst SNS Bank’ van 1 juli 2016 verzocht jaarlijks

brief voldoet NLFI aan dit verzoek. Voorts geeft NLFI met deze brief een beschrijving
van het huidige perspectief van NLFI op de invulling van de vier randvoorwaarden die
door uw ambtsvoorganger zijn geformuleerd5 met betrekking tot een exit van de
Volksbank. Daarmee wordt invulling gegeven aan het vereiste van de Europese
Commissie van een jaarlijkse beoordeling van marktomstandigheden ten behoeve van
een privatisering van de Volksbank. Dit vereiste vloeit voort uit het herstructurerings­
plan in het kader van de nationalisatie van SNS REAAL.6
Inleiding

NLFI heeft in het advies ‘Toekomstopties SNS Bank’ geconcludeerd dat de uitvoering
van de strategie van de Volksbank in lijn is met de door de Tweede Kamer aan­
genomen motie Van Hijum/Nijboer inzake het borgen van het nutskarakter van de
Volksbank.7 Tevens heeft NLFI aangegeven dat met het uitvoeren van het gewenste
verbeterplan geen onomkeerbare stappen worden gezet of opties worden uitgesloten
in termen van toekomstige eigendomsstructuren. In deze brief wordt derhalve niet
nader ingegaan op de motie Merkies/Nijboer inzake het in staatshanden houden van

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

de Volksbank.8

Beoordeling voortgang strategieprogramma

7
8

8 van 30

Kamerstukken II, vergaderjaar 2010-2011, 28165, nr. 117
Europese Commissie, The Netherlands - Restructuring Plan SNS REAAL 2013, C(2013) 9592, 19 februari 2013;
beschikbaar via: http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/249726/249726_1544400_217_2.pdf
Kamerstukken II, vergaderjaar 2013-2014, 32023, nr. 45
Kamerstukken II, vergaderjaar 2015-2016, 34346

Randvoorwaarden exit

5
6

Samenvatting en conclusies

2

Stand van zaken strategie
de Volksbank en
resultaten 2016 en H1 2017

Inleiding

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Randvoorwaarden exit

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

2.1

Inleiding
aantal operationele en structurele uitdagingen. Dit wordt met name gevoed door de

Inleiding

Vorig jaar heeft NLFI aangegeven dat de Volksbank wordt geconfronteerd met een

Samenvatting en conclusies

2

opwaartse druk op de kosten van de Volksbank (mede als gevolg van hogere
toezichts­kosten en de ontvlechting uit de SNS REAAL groep), de huidige zeer lage
rente die leidt tot druk op marges en volumes, en onzekerheid over de kapitaal­
structuur gegeven de onzekere uitkomsten van onder andere de nieuwe regelgeving
als gevolg van afronding van de Basel III agenda, die in de markt worden aangeduid
als ‘Basel IV’.9 Het adresseren van deze uitdagingen is essentieel voor een bestendige
hierop toegespitst. NLFI heeft het strategische plan van de Volksbank getoetst en
vastgesteld dat bij succesvolle executie van dit plan voldaan wordt aan de uitgangs­
punten van een laag risicoprofiel en (een streven naar) efficiëntie.
In het afgelopen jaar heeft de bank verder invulling gegeven aan de uitwerking van
de strategie. In dit hoofdstuk worden de eerste resultaten hiervan beschreven en
wordt een beschrijving gegeven van enkele maatregelen die in de tussentijd door het
management zijn genomen.

Opvolging strategieprogramma en andere maatregelen
De Volksbank streeft naar een optimalisatie van het samengestelde rendement
waarbij de bank de belangen van de vier stakeholdersgroepen klanten, medewerkers,
de aandeelhouder en de maatschappij als geheel in acht neemt. Het strategieplan
van de bank is zodanig ingericht dat het principe van ‘Gedeelde Waarde’ ook daad­
werkelijk wordt verbeterd.
In het afgelopen jaar heeft de Volksbank verder invulling gegeven aan het strategie­

Beoordeling voortgang strategieprogramma

2.2

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

toekomst van de Volksbank. Het strategieprogramma ‘Spot On’ van de Volksbank is

programma Spot On. Het strategieprogramma berust op drie pijlers: 1) het
versterken van de identiteit van de Volksbank, 2) het bewerkstelligen van eenvoud
en efficiency en 3) een innovatieprofiel als ‘slimme toepasser’ van technologie.

10 van 30

In deze rapportage wordt de term ‘Basel IV’ gehanteerd.

Randvoorwaarden exit

9

naamswijziging van de vennootschap die beter past bij het gewenste profiel van de
bank als geheel. De verschillende merken van de Volksbank (SNS, ASN Bank,
RegioBank en BLG Wonen) richten zich daarbij op verschillende doelgroepen. De

Samenvatting en conclusies

Het versterken van de identiteit van de bank heeft gestalte gekregen door een

profielen van de merken worden sterker gedifferentieerd, met tegelijkertijd een
verhoging van de maatschappelijke doelstelling over de gehele linie. Daarnaast wordt
via de merken nieuwe maatschappelijke klantproposities ontwikkeld redenerend
vanuit klantbehoefte.10
De Volksbank heeft in het afgelopen jaar verder invulling gegeven aan het onderdeel
‘eenvoud en efficiency’ van haar strategieplan door het maken van een bottom-up
waardeketenanalyse om klantbehoeften, mogelijkheden voor specifieke kosten­

Inleiding

analyse van kostenbesparingsmaatregelen. Daarbij is gebruik gemaakt van een
besparingen en de meest efficiënte wijze om in de klantbehoeften te voorzien in
kaart te brengen. De analyse heeft geleid tot een validatie van de resultaten van de
kostenbesparingsmaatregelen die al in het Spot On programma waren gepland voor
de komende jaren. De Volksbank heeft reeds een aantal concrete initiatieven ter
verbetering en bewaking van de efficiency aangekondigd, waaronder initiatieven die
betrekking hebben op ‘straight through processing’, digitalisering, ondersteunende
inzichten van het management over de ontwikkeling van de baten zouden de plannen
kunnen leiden tot een afname van circa 900 voltijd arbeidsplaatsen, in grote lijnen
gelijk verdeeld over eigen en ingehuurde medewerkers maar ook met gevolgen voor
het aantal senior managers.11 De Volksbank geeft echter aan dat dit geen vast, van
boven opgelegd doel is; de benodigde reductie in arbeidsplaatsen wordt ieder jaar
geëvalueerd.
Het streven naar meer efficiency in het strategieplan van de Volksbank werd afgelopen

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

functies, IT-processen en de matiging van het beloningsbeleid. Met de huidige

jaar verder ondersteund door het bewerkstelligen van een juridische fusie tussen de
vennootschappen SNS Bank N.V., ASN Bank N.V. en RegioBank N.V. per 31 december
Volksbank N.V. Deze fusie werd ingegeven door een wijziging van het Burgerlijk
Wetboek inzake de publicatieverplichtingen van individuele jaarrekeningen, die
ongewenste gevolgen zou hebben voor de organisatie van de bank. Tevens sluit de
fusie aan bij het streven van regelgevers en toezichthouders om de verhoudingen
binnen financiële instellingen te centraliseren en daarmee minder complex te maken.
Door de fusie zijn de aparte bankvergunningen van ASN Bank en RegioBank komen
te vervallen; zij maken gebruik van de bankvergunning van de Volksbank. De merken
SNS en BLG Wonen vielen voorheen al onder SNS Bank N.V. Per 31 december 2016

Beoordeling voortgang strategieprogramma

2016, waarbij de naam van de overblijvende vennootschap werd gewijzigd in de

vallen de vier merken BLG Wonen, ASN Bank, RegioBank en SNS derhalve onder de
gemeenschappelijke bankvergunning. De juridische fusie heeft tevens tot gevolg dat

11 van 30

Randvoorwaarden exit

10 Voorbeelden hiervan zijn genoemd in ‘Tussentijds financieel verslag 2017 - Persbericht’ van de
Volksbank gedateerd 24 augustus 2017
11 In het eerste halfjaar van 2017 heeft de Volksbank besloten de managementstructuur te
vereenvoudigen. Als gevolg hiervan zal het aantal senior managementfuncties in de periode tot 2020
van 47 naar circa 30 worden teruggebracht. De leden van het managementteam zijn van de nieuwe
structuur op de hoogte gesteld.

zijn van de enkelvoudige jaarrekening van de Volksbank. ASN Bank en RegioBank
worden in de nieuwe situatie aangestuurd als business units, gelijk aan SNS en BLG
Wonen. Met de fusie is derhalve voorkomen dat er sprake zal zijn van een duurzame

Samenvatting en conclusies

alle activa en passiva van ASN Bank en RegioBank per 31 december 2016 onderdeel

verhoging van de kosten in verband met risicomanagement en externe verslaggeving
van de verschillende vennootschappen.
De Volksbank heeft in het afgelopen jaar invulling gegeven aan het innovatieprofiel
van slimme toepasser van technologie conform de derde pijler van Spot On. Het
afgelopen jaar is voornamelijk gebruikt om de interne organisatie rond innovatie te
verbeteren door alle kennis en expertise te centraliseren. Er zijn verder processen
omgaan met klanten, het proces van productvernieuwingen en de dienstverlening

Inleiding

gaande voor adoptie van ontwikkelingen binnen ‘fintech’, waarmee de manier van
structureel kunnen worden verbeterd (bijvoorbeeld ontwikkelen van PSD2 propositie,
implementatie data platform voor klanten en ‘cognitive computing’ om hypotheek­
processen verder te verbeteren).
De Volksbank heeft haar strategieprogramma vertaald naar een aantal doelstellingen
voor de lange termijn. In de eerste plaats zijn de targets vertaald naar doelstellingen
•

Nut voor klanten wordt door de bank primair afgemeten aan de Net Promoter
Score (NPS), waarbij de target in 2020 een klantgewogen NPS is van +10.12
Daarnaast is de toename van betaalrekeningen een belangrijke graadmeter voor
de bank met een target in 2020 van 1,5 miljoen betaalrekeningklanten.

•

Ten aanzien van de zingeving van medewerkers hanteert de Volksbank de employee
Net Promoter Score, waarbij het streven is om deze te verbeteren naar +40.13

•

Als bank met een maatschappelijk profiel wil de Volksbank binnen het kader van
Gedeelde Waarde ook aandacht schenken aan de belangen van de maatschappij

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

in het kader van het Gedeelde Waarde concept.

als geheel. De Volksbank heeft zich als doel gesteld om op termijn (2030) een
geheel klimaatneutrale balans te hebben.14 Voor 2020 wordt aangestuurd op een
versterken van financiële weerbaarheid van klanten.
•

De target voor rendement voor de aandeelhouder (return on equity) is gesteld op
8%. Deze ROE-target wordt ondersteund door een samenstel van financiële
targets op het gebied van kosten, risico, kapitaal en liquiditeit. Daaronder vallen

12 van 30

Randvoorwaarden exit

12 De Net Promoter Score wordt gebruikt om een algemene klanttevredenheid te meten. Hierbij wordt
periodiek aan klanten de vraag gesteld in welke mate ze de Volksbank als dienstverlener aan- of afraden.
De som hiervan bepaalt de score. Een negatieve score betekent dat er meer klanten de dienstverlener
sterk afraden dan sterk aanraden. De NPS-score wordt op merkniveau gemeten. De target voor de
Volksbank als geheel is het gewogen gemiddelde van de NPS-scores van de afzonderlijke merken.
13 De Employees Net Promoter Score wordt gebruikt om een algemene werknemerstevredenheid te meten.
Hierbij wordt periodiek aan medewerkers de vraag gesteld in welke mate zij de Volksbank als werkgever
aan- of afraden. De som hiervan bepaalt de score. Een positieve score betekent dat er meer
werknemers de werkgever sterk aanraden dan sterk afraden.
14 Het principe van de klimaatneutrale balans is gebaseerd op een methodologie die is ontwikkeld door ASN
Bank, en werkt als een weegschaal. Aan de ene kant staan de CO2-baten, ofwel investeringen die CO2uitstoot vermijden (windmolens, zonneparken etc.). Aan de andere zijde staan de CO2-lasten,
investeringen die CO2-uitstoot veroorzaken (hypotheken, staatsobligaties, investeringen in bedrijven etc.).
In 2030 moeten deze in evenwicht zijn. Om dit doel te bereiken investeert de Volksbank in duurzame
energieprojecten en energiebesparing en helpt zij huizenbezitters met het verduurzamen van hun woning.

Beoordeling voortgang strategieprogramma

45% klimaatneutrale balans. De bank werkt daarnaast aan een target voor het

leverage ratio van > 4,25% en een cost:income ratio van 50-52%. De huidige
ROE-target is bepaald met inachtneming van verwachtingen rond de toekomstige
netto winst en is bepaald op basis van huidige regelgeving.15

Samenvatting en conclusies

onder meer targets voor common equity Tier 1 ratio (CET1 ratio) van >15%,

De targets zijn door de Volksbank geformuleerd en door NLFI getoetst op ambitie­
niveau. Deze targets zijn daarna door u goedgekeurd. Naar het oordeel van NLFI is
het geheel aan targets nog steeds in lijn met de strategische ambitie van de Volksbank
en ook voldoende ambitieus om de juiste stappen te zetten in de komende jaren in
termen van management track record en waardegroei.

zijn van een marktconform rendement. Dit wordt door de Europese Commissie

Inleiding

In haar advies ‘Toekomstopties SNS Bank’ heeft NLFI aangegeven dat sprake dient te
beoordeeld aan de hand van de toets van de private investeerder (market economy
investor principle). Volgens deze toets dient een lidstaat de onderneming zo te
behandelen als een private investeerder de onderneming in vergelijkbare omstandig­
heden zou behandelen. Om aan te sluiten bij het uitgangspunt van een marktconform
rendement voor de Staat kan worden gewerkt op basis van dividendrendement. Op
basis van het gemiddelde dividendrendement van vergelij­kbare banken in Nederland
(minimum) dividendrendement van 5% per jaar op de kapitaalinvestering van de
overheid in de Volksbank bij de verhanging van de bank in 2015 van EUR 2,7 miljard
als een adequaat niveau bepaald. Daarnaast heeft NLFI aangegeven dat het nominale
dividend op termijn (progressief) dient mee te groeien met bijvoorbeeld de groei van
het Nederlandse BBP. Voorgenomen dividen­duitkeringen zijn uiteraard, waar nodig,
onder voorbehoud van het voldoen aan geldende solvabiliteitseisen en het verkrijgen
van toestemming van DNB/ECB. Deze uitgangspunten zijn verwerkt in het dividend­
beleid van de Volksbank. Het uitgangspunt van een dividendrendement van

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

en Europa en aangepast voor het lage risicoprofiel van de Volksbank is vorig jaar een

tenminste 5% over EUR 2,7 miljard is daarbij vertaald in een bandbreedte ten
aanzien van het dividend­uitkering­spercentage (payout ratio) van 40-60% van het
2017 door NLFI en de Volksholding goedgekeurd en vastgesteld.

2.3

Commerciële en financiële resultaten in 2016 en eerste
halfjaar 2017
Over 2016 boekte de Volksbank een nettowinst van EUR 329 miljoen, een daling
van 5% ten opzichte van het voorgaande jaar. Gecorrigeerd voor incidentele posten

Beoordeling voortgang strategieprogramma

gecorrigeerde nettoresultaat.16 Het nieuwe dividendbeleid van de Volksbank is in

(een dotatie aan de reorganisatievoorziening in 2016, een boekverlies uit hoofde
van de verkoop van SNS Securities in 2015 en waardeveranderingen van een
specifieke hypotheek­portefeuille in beide jaren) steeg de nettowinst met 6% naar

13 van 30

Randvoorwaarden exit

15 Bij de bepaling van de ROE-target is derhalve geen rekening gehouden met de (mogelijke) effecten van
Basel IV, IFRS 9 en de bepaling van MREL vereisten.
16 Het nettoresultaat, gecorrigeerd voor reële waardeveranderingen van de voormalige DBV-hypotheek­
portefeuille en daaraan verbonden derivaten en posten zoals afschrijvingen op goodwill en winsten of
verliezen op desinvesteringen, wanneer deze materieel zijn.

zieningen voor leningen en een stijging van beleggingsinkomsten, hetgeen werd
beperkt door lagere rente-inkomsten en hogere wettelijke heffingen. Over het
eerste halfjaar van 2017 daalde de nettowinst, gecorrigeerd voor incidentele

Samenvatting en conclusies

EUR 354 miljoen. Deze verbetering kwam vooral voort uit een vrijval van voor­

posten, met 8% tot EUR 178 miljoen ten opzichte van het eerste halfjaar van 2016.
Deze daling is vooral toe te schrijven aan een fors lagere netto vrijval van
voorzieningen voor leningen en lagere rentebaten, deels gecompenseerd door
lagere operationele lasten en een hoger resultaat op financiële instrumenten.
De commerciële resultaten van de Volksbank lieten in 2016 en over het eerste
halfjaar van 2017 over het algemeen een positieve trend zien. Het marktaandeel in
voor de eerste helft van 2017) in een groeiende markt. Het marktaandeel van de

Inleiding

nieuwe hypotheken nam verder toe (naar 5,7% voor heel 2016 en verder naar 6,8%
Volksbank in de spaarmarkt bleef relatief stabiel op 10,7%, terwijl het marktaandeel
in nieuwe betaalrekeningen licht daalde naar 20% eind juni 2017. Gedurende 2016
nam het aantal klanten toe met 2% tot afgerond 3,1 miljoen, waarvan 1,3 miljoen
betaalklanten. Tot eind juni 2017 is het totaal betaalklanten verder gegroeid naar
1,37 miljoen.

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

De inspanningen van de bank om de omvang van de hypotheekportefeuille niet
verder te laten afnemen gingen echter wel gepaard met een lagere rentemarge. Dit

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Figuur 1: Marktaandelen de Volksbank

kwam mede door lagere rente-inkomsten door onder meer (vroegtijdige) rente­
herzieningen, inclusief ‘rentemiddeling’ van hypotheken tegen een scherpere pricing
en de uitgifte van Tier 2 obligaties. In 2016 daalden de netto rente-inkomsten met
ruim 8% naar EUR 911 miljoen. Deze sterke daling is in het eerste halfjaar van 2017
aflossing van relatief dure kapitaalmarktfinanciering maar de inkomsten staan nog
wel onder druk. De netto rentemarge als percentage van de gemiddelde totale activa
nam af van 152 basispunten in 2015 naar 144 basispunten in 2016. In het eerste
halfjaar van 2017 kwam de rentemarge uit op 150 basis­punten.
14 van 30

Randvoorwaarden exit

enigszins gekeerd onder meer door verlaging van de rente op spaartegoeden en

jaren is een herprijzing van hypotheken. De Volksbank heeft een relatief groot aantal
hypotheken uitgegeven in de periode 2005-2006 die inmiddels in aanmerking zijn
gekomen voor vernieuwing tegen lagere rentetarieven. Daarnaast is er een impact

Samenvatting en conclusies

Een belangrijke factor in de algehele daling van de rentemarge over de afgelopen

van hypotheken waarvan de looptijd binnen afzienbare tijd verstrijkt en waar de
klant vroegtijdig aflost, met een boetebedrag dat al dan niet via rentemiddeling
wordt betaald. Bovendien werd de prijsstelling van hypotheken nog steeds beïnvloed
door concurrentie van verzekeraars en pensioenfondsen in het lange segment. Daar­
tegen­over staat dat de productie van nieuwe hypotheken sterk is gestegen en voor
het eerst sinds jaren groter was dan de omvang van de aflossingen op hypothee­k­
schulden. Daarmee is de omvang van de hypotheekportefeuille gestabiliseerd op
Inleiding

circa EUR 45 miljard.
De totale operationele kosten zijn in 2016 met 9% gestegen ten opzichte van 2015,
tot EUR 642 miljoen. Deze toename is volledig gerelateerd aan wettelijke heffingen
en een dotatie aan de reorganisatievoorziening. De daarvoor gecorrigeerde lasten
kwamen uit op EUR 564 miljoen, 2% lager dan in 2015. Het totaal aantal interne fte’s
van 3.354 ultimo 2016 bleef nagenoeg stabiel ten opzichte van ultimo 2015, doordat
de hogere bezetting bij het hypotheekbedrijf om de toegenomen hypotheek­
vanwege de verkoop van SNS Securities. In de eerste helft van 2017 zijn de
operationele lasten exclusief wettelijke heffingen verder verlaagd (met 5% ten
opzichte van het eerste halfjaar van 2016). Het totaal aantal interne fte’s werd in
deze periode gereduceerd tot 3.288.
Over 2016 boekte de Volksbank een netto vrijval van voorzieningen voor leningen,
van EUR 68 miljoen (en in de eerste helft van 2017 van EUR 20 miljoen). Dit kwam
door een forse afname van hypotheken waarvoor een voorziening is getroffen (voor­

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

activiteiten op te vangen werd gecompenseerd door een daling van het aantal fte’s

ziene default leningen) en een lage instroom van nieuwe defaultleningen. Bovendien
is bij uitwinningen veelal een lager verlies gerealiseerd dan waarvoor was voorzien.
de woningmarkt. Daarnaast was er sprake van een verbeterd achter­standen­beheer
binnen het hypotheekbedrijf.
Met de behaalde ingehouden winsten en daling van de risicogewogen activa werd de
kapitaalpositie van de Volksbank verder versterkt. Dit vertaalde zich in een CET1
ratio eind 2016 van 29,2% (ten opzichte van 25,3% ultimo 2015), en een leverage
ratio van 5,2% (ten opzichte van 4,7% in 2015). In het eerste halfjaar van 2017 zijn
beide ratio’s nog verder aangesterkt: de CET1 ratio eind juni 2017 was 32,6% en de

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Dit vloeit gedeeltelijk voort uit de verbetering van economische omstandig­heden en

leverage ratio was 5,5%.
De door de Volksbank behaalde commerciële en financiële resultaten alsmede de
sterke kapitaalpositie waren in juni 2017 mede aanleiding voor S&P om de langezal de resultaatontwikkeling van de Volksbank in de komende jaren stabiel zijn, met
behoud van de huidige marges en lage risicokosten. Deze verhoging van de rating is
een belangrijke mijlpaal - en prestatie - voor de Volksbank.

15 van 30

Randvoorwaarden exit

termijn credit rating voor de Volksbank te verhogen van BBB+ naar A-. Volgens S&P

Samenvatting en conclusies

3

Beoordeling voortgang
strategieprogramma

Inleiding

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Randvoorwaarden exit

Beoordeling voortgang
strategieprogramma

3.1

Inleiding
met een aantal operationele en structurele uitdagingen. Dit wordt met name gevoed

Inleiding

In het advies van 2016 heeft NLFI aangeven dat de Volksbank wordt geconfronteerd

Samenvatting en conclusies

3

door de opwaartse druk op de kosten van de Volksbank veroorzaakt door hogere
toezichtskosten en de afsplitsing van het voormalige moederbedrijf, de huidige zeer
lage rente en onzekerheid over de kapitaalstructuur vanwege de onzekere uitkomsten
van onder andere nieuwe ‘Basel IV’ en MREL-regelgeving. Voorts vertaalt het
bedrijfs­model van de Volksbank zich in een grote contractuele looptijdenmismatch
van activa (met een lange looptijd) en passiva (voornamelijk direct opvraagbaar
adresseren van deze uitdagingen is essentieel voor een bestendige toekomst van de
bank. NLFI heeft daarbij als aandachtspunten benoemd:
•

Het optimaliseren van de belangen van de stakeholders (Gedeelde Waarde);

•

Versterking van de identiteit als maatschappelijke bank;

•

Verlaging van de kostenstructuur;

•

Verbetering van het risicomanagement;

•

Verdere aanpassing van het productenpalet en standaardisering van
productieprocessen;

•

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

spaargeld), wat onder andere leidt tot een liquiditeitsrisico in de bedrijfsvoering. Het

Een mogelijke aanpassing en stroomlijning van de kapitaalstructuur van de bank
aan de hand van toekomstige regelgeving (Basel IV, IFRS 9 en MREL), en
Adoptie van innovatie als ‘slimme toepasser’.

De daarvoor noodzakelijke transitie is door de Volksbank onder meer verwerkt in het
strategisch plan Spot On. Het is de taak van NLFI om de voortgang op bovenstaande
punten te monitoren. Bij deze monitoring worden de door de Volksbank
geformuleerde targets als uitgangspunt genomen, maar wordt ook beoordeeld in
hoeverre de Volksbank voldoet aan bovengenoemde kwalitatieve aandachtspunten.

3.2

Voortgang targets ‘versterking van identiteit’ (Gedeelde
Waarde)

Beoordeling voortgang strategieprogramma

•

Tabel 1 geeft een weergave van de door de Volksbank behaalde resultaten in 2016 en
de lange termijn targets van de bank. De targets zijn onderverdeeld in Gedeelde
Waarde targets en andere targets van Spot On (op het gebied van kosten, kapitaal
en rendement). De realisaties worden hieronder toegelicht.

17 van 30

Randvoorwaarden exit

het eerste halfjaar van 2017, in vergelijking met de Spot On projecties voor 2016 en

Samenvatting en conclusies
Inleiding

* Gecorrigeerd voor incidentele posten
** Exclusief wettelijke heffingen
*** Exclusief wettelijke heffingen en incidentele posten
R = Realisatie, SO = Projecties Spot On, nb = niet beschikbaar

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Tabel 1: Publieke targets de Volksbank

Data m.b.t. ROE 2015 en klimaatneutrale balans 2016 bevatten aanpassingen t.o.v. eerdere
publicaties van de Volksbank.

De klantgewogen NPS verbeterde van -12 in 2015 tot -8 ultimo 2016 en -4 eind juni
2017. De grootste verbeteringen deden zich voor bij het SNS-merk (van -26 eind 2015
tot -18 eind 2016 en -14 eind juni 2017) en BLG Wonen (van -42 eind 2015 naar -29
eind 2016 en -27 eind juni 2017). ASN Bank en RegioBank behielden hun positieve
NPS gedurende deze periode. Eind juni 2017 kwamen deze uit op respectievelijk 16 en
6. Hoewel de klantgewogen NPS nog negatief is, verbetert deze geleidelijk naar de
lange termijn target van +10. Het aantal betaalklanten neemt toe conform de

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Nut voor de klant

projecties van Spot On, in de richting van de lange termijn target van 1,5 miljoen.

Zingeving voor de medewerker
De eNPS kwam in 2016 met 30,1 lager uit dan het niveau van eind 2015 (34,4),
is afgenomen en de groep criticasters (medewerkers die een rapportcijfer 6 of lager
gaven) is toegenomen. Het management van de Volksbank geeft als mogelijke
verklaring voor de lichte afname de structurele daling van het aantal arbeidsplaatsen

18 van 30

Randvoorwaarden exit

doordat de groep promoters (medewerkers die een rapportcijfer 9 of 10 gaven) licht

werkgever aan te raden. Ook bij de Volksbank zal het aantal arbeidsplaatsen de
komende jaren afnemen. Het bewerkstelligen van een eNPS score van 40 in 2020 zal
dan ook een grote uitdaging blijven. De Volksbank werkt in dit verband aan diverse

Samenvatting en conclusies

in de financiële sector. Daardoor ligt het minder voor de hand om een bank als

programma’s om de medewerkerstevredenheid op peil te houden.

Rendement voor de aandeelhouder
De ROE kwam in 2016 uit op 9,6%, beter dan de Spot On projecties voor 2016. Dit
rendement werd behaald bij een stijging van de niet-gecorrigeerde cost:income ratio
ten opzichte van 2015 en een vrijval van voorzieningen voor leningen. De kapitaal­
targets kwamen in 2016 ruimschoots boven het targetniveau uit. De daling van de
een toename van het eigen vermogen. In de eerste helft van 2017 kwam de ROE uit

Inleiding

ROE ten opzichte van 2015 (ROE van 10,9%) werd voornamelijk veroorzaakt door
op 10%. De verwachting van management voor 2017 is een lager nettoresultaat dan
in 2016, met name vanwege druk op de netto rentebaten, en kosten in verband met
de uitvoering van de strategie en transactiemonitoring. Verder wordt een verdere
vrijval van voorzieningen op leningen verwacht in de tweede helft van 2017, zij het
lager dan in de eerste helft. De ROE staat derhalve ook dit jaar onder druk maar
komt nog wel boven het targetniveau uit. Bovendien heeft de Volksbank in haar

Verantwoordelijkheid voor de maatschappij
De Volksbank heeft als doel dat de activa op haar balans in 2030 geheel klimaat­
neutraal zijn. In 2016 hebben de inspanningen van de bank geleid tot een verdere
verbetering in dit opzicht. De vooruitgang was met name het gevolg van een stijging
in de vermeden uitstoot van green bonds, duurzame energie en projecten op het
gebied van energiebesparing. Daarnaast liet het gemiddelde energielabel van de
hypotheekportefeuille een lichte verbetering zien ten opzichte van 2015. Eind juni

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

operationele sturing nog voldoende ruimte om de ROE op peil te houden.

2017 was de balans 25% klimaatneutraal (2015: 20%). Het vergt echter nog veel
inspanning om de target van 45% in 2020 te behalen.

Voortgang targets en overige monitoringselementen
In het navolgende wordt de voortgang van de overige elementen besproken waarvan
NLFI in haar advies ‘Toekomstopties SNS Bank’ heeft aangegeven dat deze in ieder
geval moeten worden bewerkstelligd in de destijds vastgestelde periode van 2 tot
3 jaar.

Beoordeling voortgang strategieprogramma

3.3

Kostenverlagingen
Om een marktconform rendement te blijven behalen is het van groot belang dat de
Volksbank haar kosten in lijn houdt met de (onder meer door de Volksbank zelf
verwachte) druk op de rente-inkomsten. In 2016 kwam de cost:income ratio van de
helft van 2017 kwam de cost:income ratio uit op 52,7%, en was de gecorrigeerde
cost:income ratio 52,5%. Hoewel niet geheel vergelijkbaar kwam de cost:income
ratio uit binnen de bandbreedte van de cost:income ratio’s van de Nederlandse

19 van 30

Randvoorwaarden exit

Volksbank uit op 59,2%, en, gecorrigeerd voor eenmalige posten, 56%. In de eerste

De Volksbank dient derhalve te komen tot structureel lage productiekosten om
concurrerend te zijn met de Nederlandse grootbanken.

Samenvatting en conclusies

grootbanken.17 Deze banken hebben aangegeven hun kosten verder te verlagen.

De target voor de cost:income ratio (exclusief wettelijke heffingen) van de Volksbank
in 2020 is 50-52%. Vanwege de onder druk staande inkomsten en het alternatieve
distributiemodel van de Volksbank is de cost:income ratio echter niet geheel geschikt
als enige graadmeter om de door de Volksbank te bereiken kostenverlagingen aan af
te meten. In Spot On is het uitgangspunt dat de operationele kosten exclusief
wettelijke heffingen in 2020 structureel met ruim EUR 100 miljoen zijn verlaagd (van
het gerealiseerde niveau EUR 575 miljoen in 2015 naar EUR 465 miljoen) en daarna
Inleiding

op een gelijk niveau blijven.

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Figuur 2: Operationele lasten de Volksbank (exclusief wettelijke heffingen)

bewerkstelligen. De Volksbank investeert in automatisering. De bank heeft in 2016
tevens een reorganisatievoorziening van EUR 32 miljoen getroffen (eerder dan voor­
zien in de Spot On projecties). Een aantal van deze maatregelen werkt initieel
kostenverhogend maar leidt op termijn tot besparingen. Ondanks deze investeringen
zijn de kosten reeds gedaald in lijn met de Spot On projecties. Voor de komende
jaren dienen de genomen en nog te nemen maatregelen te leiden tot een verdere
realisatie van de kostenverlagingen. Op dit moment kan NLFI nog geen oordeel geven

Beoordeling voortgang strategieprogramma

In 2016 zijn de eerste maatregelen getroffen om op termijn kostenbesparingen te

over de mate waarin de kosten in absolute termen en in relatie tot de gemiddelde
activa in de komende jaren blijvend zullen worden verlaagd in lijn met de Spot On
projecties.

20 van 30

Randvoorwaarden exit

17 In 2016 was de cost:income ratio voor ABN AMRO Retail: 56%, voor ING Bank Retail Nederland: 54%,
en voor Rabobank: 61%. In de eerste helft van 2017 was de cost:income ratio voor ABN AMRO Retail:
54%, voor ING Bank Retail Nederland: 48% (tweede kwartaal) en voor Rabobank: 63%.

De voorzieningen voor kredietverliezen van de Volksbank zijn in de afgelopen jaren
beduidend afgenomen. Dit kwam zowel door een verbetering van de Nederlandse
economie en de hypotheekmarkt in het bijzonder, alsook door investeringen van de

Samenvatting en conclusies

Verbetering van risicomanagement

Volksbank in een verbetering van processen om achterstanden op hypotheek­schulden
te voorkomen of te beperken. In 2016 en de eerste helft van 2017 was er zelfs sprake
van een netto vrijval van voorzieningen. De afschrijvingen op hypotheek­kredieten als
percentage van de totale hypotheekportefeuille bedroegen in 2016 -0,14%, hetgeen
ruim beneden de Spot On projecties is. Voor de komende jaren wordt een
genormaliseerd niveau van voorzieningen verwacht. Daartoe dient de Volksbank
blijvend te investeren in kredietbeheer en verbetering van het risicomanagement. Een
Inleiding

track record op dit gebied dient nog te worden bewerkstelligd.
Voor het bewerkstelligen van eenvoud en efficiency is het tevens noodzakelijk dat
het risicomanagement van de Volksbank op het gebied van niet-financiële risico’s
verder wordt verbeterd. Vooral ten aanzien van de beheersing van risico’s zoals
model- en compliancerisico’s zijn verbeteringen noodzakelijk. De bank heeft een
aantal strategische programma’s, zoals het Integrated Control Framework, Waarde­
stroommanagement en Datamanagement (gezamenlijk genaamd ‘Huis op Orde’)
efficiënte processen, alsmede een verbetering van interne rapportages en achter­
liggende data.
In 2016 heeft DNB een themaonderzoek uitgevoerd bij de Volksbank gericht op de
maatregelen die de bank heeft getroffen ter voorkoming van witwassen en
terrorisme­financiering. Op basis van dit onderzoek heeft DNB geconcludeerd dat
aanvullende maatregelen op het gebied van transactiemonitoring en het melden van
ongebruikelijke transacties vereist zijn en heeft dit geformuleerd in een aanwijzing

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

opgezet. Deze programma’s zijn erop gericht om te komen tot eenvoudige en

en het opleggen van een boete.18 Mede naar aanleiding van het onderzoek van DNB
is de Volksbank reeds in 2016 initiatieven gestart om processen en maatregelen die
scherpen. De doelstelling van deze aanvullende maatregelen is om de effectiviteit
van procedures en systemen te verhogen zodat de integriteitsrisico’s op dit gebied
voor de Volksbank bij voortduring adequaat worden gemitigeerd.
NLFI is van oordeel dat de door de Volksbank genomen maatregelen op termijn
zullen leiden tot verbeteringen in het algehele risicoprofiel van de bank. Hoewel er
reeds diverse maatregelen op het gebied van niet-financiële risico’s zijn doorgevoerd
is het momenteel echter nog te vroeg voor NLFI om te kunnen spreken over een

Beoordeling voortgang strategieprogramma

erop zien dat klanten en transacties voortdurend worden gemonitord, aan te

duurzame verbetering van het management van dergelijke risico’s.

Standaardisatie van het hypotheekboek
Vorig jaar heeft NLFI aangegeven dat standaardisatie van het hypotheekboek kan
van hypotheken. Standaardisatie van het hypotheekboek sluit aan bij het gewenste

18 Zie verder ‘Tussentijds financieel verslag 2017 - Persbericht’ van de Volksbank gedateerd 24 augustus 2017

21 van 30

Randvoorwaarden exit

leiden tot operationele efficiencywinsten en het vergemakkelijken van het securitiseren

Tweede Kamer inzake uw brief ‘Toekomst SNS Bank’ benadrukt dat sprake dient te zijn
van standaardisatie van datavoorziening ten aanzien van hypotheken.19
Standaardisatie van productieprocessen laat voldoende ruimte voor het door de

Samenvatting en conclusies

laag risicoprofiel voor de Volksbank. U heeft tevens in uw beantwoording aan de

Volksbank leveren van maatwerk in de hypotheekmarkt, mits dit geschiedt op basis
van een behoedzaam kredietbeheer. Een dergelijke standaardisatie heeft tevens als
doelstelling een groter deel van de hypotheekportefeuille beschikbaar te laten zijn als
activa die te allen tijde gesecuritiseerd kunnen worden en eventueel - met een
beperkte discount - ingezet kunnen worden als onderpand voor bijvoorbeeld ECBfinanciering. De Volksbank heeft een lage risicobereidheid wat betreft liquiditeitsrisico.
De sterke liquiditeitspositie van de Volksbank voldeed in de afgelopen periode aan alle
liquiditeit onder stress zoals deze onder meer bij de ECB te verkrijgen is door middel

Inleiding

interne en externe doelstellingen. De Volksbank stuurt inmiddels ook op de additionele
van onderpand. Ook op dat punt heeft de Volksbank een comfortabele positie en
voldoet zij aan haar interne doelstellingen. Deze positie kan door de verdere
verbetering van de datavoorziening nog geoptimaliseerd worden.

Aanpassing van de kapitaalstructuur
De Volksbank streeft naar een CET1 ratio van tenminste 15%. Met een CET1 ratio
aan de norm. Ultimo juni 2017 was tevens de leverage ratio met 5,5% ruimschoots
boven de target van 4,25%. De kapitaalstructuur van de bank dient op termijn echter
nog te worden aangepast aan nieuwe regelgeving op het gebied van onder meer
toekomstige risicogewichten voor hypotheekuitzettingen (‘Basel IV’), IFRS 9 en de
invulling van de definiëring van MREL-verplichtingen. Aangezien deze nieuwe regel­
geving gedeeltelijk nog niet duidelijk is kan de bank momenteel nog geen begin
maken met het aanpassen van de kapitaalstructuur.

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

(transitioneel) van 29,2% eind 2016 en 32,6% eind juni 2017 is ruimschoots voldaan

Dividendrendement
NLFI is van oordeel dat de in Spot On opgenomen maatregelen in de periode tot
heeft als norm gehanteerd een dividendrendement van 5% per jaar op de kapitaal­
investering van de overheid in de Volksbank van EUR 2,7 miljard. Daarmee zou het
jaarlijkse dividendrendement op de investering in de Volksbank in de komende jaren
tenminste EUR 135 miljoen per jaar bedragen. In hoofdstuk 2 is reeds vermeld dat
de Volksbank dit uitgangspunt heeft verwerkt in haar dividend­beleid. Over 2016
heeft de Volksbank een dividend van EUR 135 miljoen uitgekeerd, gelijk aan 41% van
de aangepaste nettowinst. Voor de komende jaren verwacht NLFI een dividend dat
geleidelijk meegroeit met de toename van het BBP in Nederland, een en ander voor

Beoordeling voortgang strategieprogramma

privatisering tot uitdrukking dienen te komen in het rendement voor de Staat. NLFI

zover de kapitaalpositie dit toelaat. Naar verwachting valt dit ook in de komende
jaren binnen de door de Volksbank gestelde bandbreedte van een uitkerings­
percentage van 40-60% van de aangepaste nettowinst.

22 van 30

Randvoorwaarden exit

19 Kamerstukken II, vergaderjaar 2016-2017, 33532, nr. 64

Samenvatting en conclusies

Randvoorwaarden exit

4



Inleiding

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Beoordeling voortgang strategieprogramma

Randvoorwaarden exit

Randvoorwaarden exit

4.1

Inleiding

Samenvatting en conclusies

4

Vorig jaar heeft NLFI aangegeven dat zij sinds de afsplitsing van SNS REAAL
worden, rekening houdend met de randvoorwaarden voor een exit zoals door uw

Inleiding

zorgvuldig heeft bekeken of een verkoop van de Volksbank overwogen zou kunnen
ambtsvoorganger is aangegeven:20
i. De betrokken vennootschap is klaar voor privatisering;
ii. De financiële sector is stabiel; en
iii. Er is voldoende interesse in de markt voor de beoogde transactie.
In aanvulling op deze randvoorwaarden is het streven erop gericht om zoveel als
de kapitaalkosten van de Staat, terug te verdienen.
In het kader van deze voortgangsrapportage en het vereiste van de Europese
Commissie van een jaarlijkse beoordeling van marktomstandigheden ten behoeve
van een privatisering van de Volksbank heeft NLFI nogmaals de mate van exit­
gereedheid van de bank getoetst aan deze randvoorwaarden. Het huidige perspectief
van NLFI op de invulling van deze randvoorwaarden met betrekking tot de Volksbank
wordt hieronder toegelicht.

Is de Volksbank gereed voor verkoop?
In haar advies ‘Toekomstopties SNS Bank’ heeft NLFI vorig jaar aangegeven dat de
Volksbank nog niet gereed is voor verkoop. Deze conclusie was gebaseerd op het
oordeel van NLFI dat de bank wordt geconfronteerd met een aantal operationele en
structurele uitdagingen. NLFI achtte het noodzakelijk dat de Volksbank in de komende
tijd haar strategie implementeert en scherper definieert als een eenvoudige retail­
bank; een bank met scherpe prijzen, lage productiekosten en een laag risicoprofiel.
Er wordt nog gewerkt aan aanpassingen aan de kosten- en kapitaal­structuur en

Beoordeling voortgang strategieprogramma

4.2

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

mogelijk de totale investering in de te privatiseren vennootschap, vermeerderd met

verbetering van het risicomanagement, hetgeen noodzakelijk is om de bank gereed
te maken voor exit.
De Volksbank heeft het afgelopen jaar benut om de eerste maatregelen te nemen die
investeringen gedaan in verbeteringen van de operationele effectiviteit, waarmee

20 Kamerstukken II, vergaderjaar 2010-2011, 28165, nr. 117

24 van 30

Randvoorwaarden exit

uitvoering moeten geven aan de implementatie van de strategie. Er zijn onder meer

termijn bestendigheid van de bank dat het kostenniveau verder in lijn wordt gebracht
met de dalende inkomsten. Aangezien de Volksbank tot voor kort nog onderdeel was
van SNS REAAL dient het management van de bank op dit vlak nog een track record

Samenvatting en conclusies

kostenbesparingen gerealiseerd zullen worden. Het is essentieel voor de lange

op te bouwen.
Vanwege de nog onzekere uitkomsten van toekomstige regelgeving inzake een
verdere aanscherping van kapitaalvereisten voor banken is een optimale kapitaal­
structuur voor de Volksbank nog niet te bepalen. Voorstellen van het Basel
Committee on Banking Supervision inzake de harmonisatie van risicogewogen activa,
het benodigde minimum aan te houden kapitaal ten opzichte van standaardmodellen
absorberende verplichtingen (‘MREL’), zijn nog niet definitief. Een definitief besluit

Inleiding

(output floor), alsmede een nadere definiëring van eisen omtrent verlies­
van het Basel Committee over de standaardbenadering van de risicogewogen activa
voor kredietrisico’s, dat oorspronkelijk gepland stond voor januari 2017, is uitgesteld.
De onderhandelingen zijn nog gaande, maar het is onduidelijk wanneer hierover een
definitief besluit zal worden genomen. Pas nadat een definitief besluit is genomen en
de uitwerking daarvan bekend is,21 kan de Volksbank haar kapitaalmanagement
aanpassen aan de aangescherpte kapitaaleisen. In het kapitaalmanagement van de
IFRS 9, die leidt tot een wijziging in de waardering van bepaalde financiële activa en
de bepaling van voorzieningen voor kredietverliezen. Het eigen vermogen van de
bank zal waarschijnlijk negatief worden beïnvloed door invoering van IFRS 9.22
Een verbetering van het management van niet-financiële risico’s is nog nodig om te
komen tot het gewenste lage risicoprofiel van de bank. Zoals in het vorige hoofdstuk
is aangegeven zijn vooral ten aanzien van de beheersing van model- en compliance­
risico’s verbeteringen noodzakelijk. De bank heeft een aantal strategische

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

bank wordt reeds rekening gehouden met de invoering van de accounting standaard

programma’s, zoals het Integrated Control Framework, Waardestroommanagement
en Datamanagement (gezamenlijk genaamd ‘Huis op Orde’) opgezet. Deze
alsmede een verbetering van interne rapportages en achterliggende data. Voorts
heeft de Volksbank haar beleid ten aanzien van klantintegriteit en naleving van de
sanctieregelgeving kritisch beoordeeld en aangescherpt. Het gat tussen de risico­
bereidheid en het huidige risicoprofiel van de bank dient daarmee op termijn gedicht
te worden door middel van een verdere versterking van het risicobeheer.

25 van 30

Randvoorwaarden exit

21 Regelgeving vanuit het Basel Committee kan worden beschouwd als voorportaal van Europese
regelgeving. Wanneer en in welke mate de voorstellen van het Basel Committee worden overgenomen
in regelgeving is momenteel nog onduidelijk en kan nog enige tijd duren.
22 Dit vloeit voort uit de wijziging van een ‘1-year Expected Loss’ naar een ‘Life Time Expected Loss’
benadering van de bepaling van kredietvoorzieningen. Daarnaast heeft een wijziging van de waardering
van een specifieke hypotheekportefeuille van de Volksbank (DBV-portefeuille) een impact op het eigen
vermogen. De invoering van IFRS 9 biedt de Volksbank de mogelijkheid om de DBV-portefeuille, die
momenteel wordt gewaardeerd op basis van een reële waarde classificatie, te waarderen op basis van
geamortiseerde kostprijs. Daarmee wordt aangesloten op de verwerkingswijze van de overige hypotheken
op de balans. Aangezien momenteel de reële waarde van de DBV-hypotheken hoger is dan de
geamortiseerde kostprijs, verwacht de Volksbank een afslag resulterend in een negatief effect op het eigen
vermogen op de transitiedatum. Het uiteindelijke effect is echter afhankelijk van de renteontwikkelingen in
de loop van 2017.

Beoordeling voortgang strategieprogramma

programma’s zijn erop gericht om te komen tot eenvoudige en efficiënte processen,

De implementatie van de strategie vergt veel van het verandervermogen van de
Volksbank. De verandering zal organisatiebreed moeten zijn. De implementatie van
de strategie komt boven op de activiteiten die al in gang waren gezet, waaronder de

Samenvatting en conclusies

Conclusie

verbetering van de interne beheersing en datamanagement, wat een stapeling van
activiteiten tot gevolg heeft. Succesvolle uitvoering van de verbeterprogramma’s die
zijn gericht op het beheersen van niet-financiële risico’s vormt een belangrijke
voorwaarde voor een succesvolle implementatie van het strategisch plan. Het aan­
pakken van deze gezamenlijke uitdagingen zal nog enige tijd en veel management
aandacht vergen. De verscheidende uitdagingen staan vooralsnog een heldere equity
story in de weg. NLFI is van oordeel dat de Volksbank nog niet gereed is voor een
evenmin kunnen worden benut. Het is thans de inschatting van NLFI dat een integrale

Inleiding

verkoop door middel van een beursgang, terwijl andere verkoopopties op dit moment
aanpak van business-, compliance- en modelrisico’s en verdere implementatie van
het strategieplan nog minimaal twee jaar zou kunnen vergen om tot optimale lange
termijn waardecreatie te komen, alvorens een besluit kan worden genomen over een
eventuele privatisering. Dit betekent dat de vorig jaar door NLFI ingeschatte
benodigde termijn van twee tot drie jaren hoogstwaarschijnlijk volledig zal moeten
worden benut door het management.

Is de financiële sector, in het bijzonder voor hypotheek- en
spaarbanken, stabiel?
De macro-economische omstandigheden zijn in de afgelopen jaren, ondanks de
aanwezigheid van politieke onzekerheden, in veel delen van de wereld verbeterd.
De groeivertraging in een aantal belangrijke opkomende economieën, die begin 2016
nog aanleiding gaf tot hernieuwde volatiliteit in financiële markten, is inmiddels

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

4.3

weggeëbd. In Nederland is de economische groei sterk hersteld. In 2016 kwam de
groei met 2,1% voor het eerst in lange tijd uit boven de 2%. Bovendien is er
waarbij de binnenlandse vraag sterk is aangetrokken, zowel bij de consumptie als de
investeringen. De particuliere consumptie werd gedreven door een verdere toename
van het reëel beschikbaar inkomen van huishoudens. De projecties van het IMF
wijzen op een verwachte aanhoudende groei van de economie.23 Ook het Centraal
Planbureau en DNB gaan in hun projecties voor de komende jaren uit van een
voortgaande economische groei, op basis van een groei van de relevante
wereldhandel en aantrekkende particuliere consumptie en investeringen.24

Beoordeling voortgang strategieprogramma

inmiddels sprake van een breed gedragen groei van de Nederlandse economie,

Het herstel van de woningmarkt is een belangrijke factor geweest in de groei van de
Nederlandse economie in de afgelopen jaren. De huizenprijzen zijn sinds 2013
gestegen, vooral in de grote steden. De totale Nederlandse hypotheekomzet is in

26 van 30

Randvoorwaarden exit

23 Het IMF voorziet in haar World Economic Outlook van april 2017 een groei van de Nederlandse economie
van 2,1% in 2017 en 1,8% in 2018.
24 Het CBP voorziet in haar Juniraming 2017 een economische groei van 2,4% in 2017 en 2% in 2018. DNB
voorziet in haar Economische Vooruitzichten van juni 2017 een economische groei van 2,5% in 2017 en
2,1% in 2018.

omzet uit op EUR 81 miljard, een stijging van 25% ten opzichte van 2015. Zowel het
aantal verkochte hypotheken als de gemiddelde hypotheeksom namen flink toe. DNB
geeft aan dat er vooralsnog geen sprake lijkt te zijn van een kredie­tgedreven

Samenvatting en conclusies

deze periode eveneens gestaag toegenomen. In 2016 kwam de totale hypotheek­

zeepbel.25 De hypothecaire kredietgroei is gematigd en er wordt relatief veel eigen
geld ingebracht. De sterke prijsstijgingen in de grote steden lijken dus vooral een
beprijzing van schaarste. DNB verwacht dat de prijsstijgingen zullen aanhouden,
maar wel zwakker zullen zijn dan in de afgelopen jaren, mede onder invloed van
voorzichtig stijgende rentestanden.26

Inleiding

Hypotheekupdate Q4 2014, Q4 2015 en Q4 2016

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Figuur 3: Hypotheekomzet en aantal verkochte hypotheken in Nederland. Bron: IG&H,

De voorzichtige stijging van rentestanden in de hypotheekmarkt vond in de
rentestanden in de kapitaalmarkt. Tegelijkertijd zijn de rentetarieven in de geld­
markten nog negatief als gevolg van het expansieve monetaire beleid van de ECB.
Het basisrentetarief van de ECB ligt sinds 2015 op 0% en het rentetarief voor de
depositofaciliteit van de ECB ligt sinds maart 2016 op een niveau van -0,4%. In
december 2016 heeft de ECB besloten het programma voor de aankoop van activa in
het kader van het quantitative easing beleid te verlengen, waarbij het bedrag aan
maandelijkse aankopen tussen maart en december 2017 wel is verlaagd. Ondanks de
recente lichte stijging van de rentetarieven in het lange segment, is de yield curve,

Beoordeling voortgang strategieprogramma

afgelopen maanden plaats in de context van een algemene beperkte stijging van

mede door de maatregelen van de ECB, relatief vlak.
Deze lage-renteomgeving heeft een negatieve impact op de rentemarge van banken.
Dit effect wordt vooral door Nederlandse banken gevoeld vanwege hun afhankelijkheid

25 DNB, Overzicht Financiële Stabiliteit, voorjaar 2017
26 DNB, Jaarverslag 2016, 29 maart 2017, p. 19

27 van 30

Randvoorwaarden exit

van het rentebedrijf (het aantrekken en uitzetten van middelen) als gevolg van de in

door spaargeld en aantrekkingen in de kapitaalmarkt. DNB merkt op dat de ruimte
voor maatregelen van banken, waaronder verschuivingen naar kredietverlening waar
hogere marges behaald kunnen worden en het verder verlagen van rentetarieven in de

Samenvatting en conclusies

Nederland relatief forse verstrekking van hypotheken aan particulieren, gefinancierd

spaarmarkt, inmiddels sterk is afgenomen.27 Tegelijkertijd zal de rentemarge van
Nederlandse banken onder druk kan komen door de vervanging van oude hypotheek­
portefeuilles met relatief hoge marges door nieuwe hypotheken met lagere marges.28
Deze effecten samen kunnen de winstontwikkeling van banken de komende jaren
onder druk zetten.
Ondanks deze marktontwikkelingen zijn de financieringsmogelijkheden voor banken
posities van banken. Met het opzetten van instellingen om banken in problemen

Inleiding

sterk verbeterd, hetgeen mede te danken is aan de versterking van de kapitaal­
ordentelijk te herstructureren en/of te herkapitaliseren is het risico van het overslaan
van dergelijke problemen naar andere landen afgenomen. Tegen de achtergrond van
een afname van de volatiliteit in kapitaalmarkten heeft een aantal Europese
overheden hun belangen in banken en verzekeraars weten af te bouwen (meest
recent Lloyds Banking Group en ASR) of zijn nog in het proces van afbouw (zoals bij
ABN AMRO en RBS). Daarnaast worden door overheden stappen gezet om hun

Conclusie
De macro-economische omstandigheden in Nederland zijn in de afgelopen jaren
verder verbeterd terwijl de volatiliteit op financiële markten is afgenomen. De
financiële sector als geheel is stabiel. De marktomstandigheden zijn zodanig dat een
beursgang of een verkoop van een middelgrote bank mogelijk is.
De lage-renteomgeving zet echter nog wel een neerwaartse druk op marges van met

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

belangen op termijn geheel af te bouwen (zoals Belfius).

name spaar- en hypotheekbanken, waarmee de winstontwikkeling van dergelijke
banken de komende jaren onder druk blijft. Daarnaast vormen onzekerheden omtrent
van een optimale kapitaalstructuur van retailbanken. De lage rente-omgeving en
onzekerheden omtrent toekomstige kapitaalvereisten zijn op dit moment dan ook
niet bevorderend voor een voortvarende terugkeer van de Volksbank naar de private
sector, tegen voor de Staat acceptabele voorwaarden.

4.4

Is er voldoende interesse in de markt voor een verkoop van
de Volksbank?

Beoordeling voortgang strategieprogramma

toekomstige kapitaalvereisten voor hypotheken een belemmering voor de bepaling

NLFI heeft tot dusver niet proactief partijen benaderd om een eventuele interesse in
een overname van de Volksbank te vernemen. NLFI is in het afgelopen jaar evenmin
benaderd door geïnteresseerde partijen (noch van binnen noch van buiten

28 van 30

Randvoorwaarden exit

27 DNBulletin: ‘Ruimte banken om druk van aanhoudend lage rente op te vangen wordt kleiner’, 15 mei 2017,
beschikbaar via: https://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/dnbulletin-2017/dnb359057.jsp
28 Dit effect geldt overigens minder sterk voor de Volksbank.

heden betreffende regelgeving (met name Basel IV) en de uitdagingen voor de
Volksbank op het gebied van kostenverlagingen en verbetering van het management
van niet-financiële risico’s is er momenteel zeer geringe tot geen belangstelling van

Samenvatting en conclusies

Nederland) voor een mogelijke aankoop van de Volksbank. Gegeven de onzeker­

potentiële kopers in de Volksbank tegen voor de Staat acceptabele voorwaarden. Het
ontbreken van voldoende interesse van investeerders is van toepassing op zowel een
onderhandse verkoop van de bank als, met name wat betreft een acceptabele prijs,
een beursgang scenario.

Conclusie
Mede gegeven de redenen die ten grondslag liggen aan het oordeel van NLFI dat de
voldoende interesse in de markt is voor een verkoop tegen voor de Staat acceptabele

Inleiding

Volksbank nog niet gereed is voor een exit, concludeert NLFI dat er momenteel niet
voorwaarden. NLFI verwacht dat interesse in de Volksbank tegen voor de Staat
acceptabele voorwaarden mogelijk zal volgen indien de bank haar risico­beheersings­
processen verder heeft verbeterd en een track record heeft weten op te bouwen bij
het implementeren van de strategie. NLFI is derhalve van oordeel dat het momenteel
niet opportuun is om proactief een proces in te richten om de belangstelling in de
markt te peilen voor een aankoop en/of een beursgang van de Volksbank.

Worden de kapitaaluitgaven terugverdiend?
Aan SNS REAAL wordt met inbegrip van de Volksbank EUR 4,458 miljard aan kapitaal­
uitgaven van de Staat toegerekend. Aan de Volksbank wordt EUR 2,7 miljard aan
kapitaaluitgaven van de Staat toegerekend. Dit conform de gehanteerde prijs bij de
verkoop van de Volksbank door SNS REAAL aan de Staat, die op basis van een
onafhankelijke waardering van Macquarie Capital tot stand is gekomen. Dit is weer­

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

4.5

gegeven in tabel 2. In de bedragen zijn de kapitaalkosten (onder meer rentelasten)
van de Staat niet meegenomen.
Beoordeling voortgang strategieprogramma
Randvoorwaarden exit

29 van 30

Samenvatting en conclusies
Inleiding

Tabel 2: Overzicht kapitaalmutaties en ontvangen dividenden

Het is op dit moment nog niet zeker of de kapitaaluitgaven ten behoeve van de
Volksbank geheel kunnen worden terugverdiend met een verkoop van de bank. De
uitwerking van de gewenste verbeteringsprocessen door de bank in de komende tijd
kan een positieve impact hebben op het rendement en de waarde van de bank.

Stand van zaken strategie de Volksbank
en resultaten 2016 en H1 2017

Conclusie

Beoordeling voortgang strategieprogramma
Randvoorwaarden exit

30 van 30