Rapportage

Nederlanders over de kwaliteit en innovatie van
de rechtspraak

Voor:
Door:
Datum:
Project:

Ministerie van Veiligheid en Justitie
Gaby Vullings, Ipsos
13 mei 2014
14027464

© 2014 Ipsos BV. All rights reserved. Contains Ipsos’ Confidential and Proprietary information and
may not be disclosed or reproduced without the prior written consent of Ipsos.

Management Summary
In het kader van het programma KEI (Kwaliteit en Innovatie) heeft het ministerie van
Veiligheid en Justitie door Ipsos onderzoek laten uitvoeren onder een representatieve
steekproef van 830 Nederlanders. Met dit onderzoek is vastgesteld wat het draagvlak is
van Nederlanders omtrent de plannen van het ministerie met betrekking tot het
versnellen en digitaliseren van de rechtsprocedures.
Vrijwel alle Nederlanders vinden de huidige doorlooptijden van civiele en
bestuursrechtelijke zaken te lang. Met name de Nederlanders die zelf betrokken zijn
geweest bij een dergelijke procedure zijn deze mening toegedaan.
Er is onder de Nederlanders veel draagvlak voor het versnellen van procedures. Men is
positief over elk van de vier geschetste mogelijkheden om de procedures te verkorten,
te weten: één schriftelijke ronde (89% vindt dit een enigszins, goed of zeer goed idee);
relevante stukken zo veel mogelijk direct bij aanvang indienen (93%); strengere
handhaving termijnen (93%); mondelinge uitspraak direct na zitting (91%).
Ook is er veel draagvlak voor het digitaliseren van de procedures: 87% vindt dit een
enigszins, goed of zeer goed idee. Wat Nederlanders hierin vooral aanspreekt is dat
digitaal procederen snel en gemakkelijk is en ze vinden het bij de huidige tijd horen.
Daarnaast zien ze als voordeel de overzichtelijkheid en toegankelijkheid voor alle
betrokkenen. Een klein deel van de Nederlanders (10%) ziet niet zoveel in digitalisering.
Zij hebben met name bezwaar omdat zij het als onveilig percipiëren. Ze vrezen voor
hackers of zijn bang dat hun stukken niet juist aankomen.
Als mensen nu al zouden kunnen kiezen tussen digitaal en schriftelijk procederen, geeft
76% aan zeker of waarschijnlijk digitaal te zullen procederen. Voor hulp zouden zij dan
wel beroep willen kunnen doen op een telefonische helpdesk of een online helpdesk, al
dan niet via e-mail of live-chat. Ook een interactief stappenplan vinden zij een prettig
hulpmiddel. Ook van de mensen die minder digitaal vaardig zijn, heeft 63% een
voorkeur voor digitaal procederen. Deze groep heeft daarbij meer dan de anderen
behoefte aan invulformulieren met uitleg en een helpdesk op locatie.
Hoewel er ruim draagvlak is voor digitalisering, is verplicht digitaal procederen voor veel
Nederlanders toch nog een brug te ver. Drie op de tien Nederlanders vindt het (zeer)
onacceptabel om het burgers te verplichten, 36% vindt het wel acceptabel, de overige
Nederlanders spreken zich noch positief, noch negatief uit. De mensen die het
onacceptabel vinden, noemen als reden dat digibeten en mensen die geen computer
bezitten dan geen toegang meer hebben tot de rechtsprocedures. Voor bedrijven en
bestuursorganen vindt overigens wel een meerderheid (twee derde) verplicht digitaal
procederen acceptabel.
Ten slotte is aan de Nederlanders voorgelegd hoe zij denken over het idee om in de
toekomst via een videoverbinding rechtszittingen bij te wonen. De meningen hierover
zijn verdeeld. 64% ziet er wel iets in, maar 30% vindt het een (zeer) slecht idee.
Opvallend is dat jongeren en hoogopgeleiden het meest kritisch zijn.
1

Achtergrond onderzoek
Tevredenheid over de rechtspraak is een groot goed binnen een rechtsstaat. Het
ministerie van Veiligheid en Justitie wil de hoge kwaliteit van de Nederlandse
rechtspraak behouden en heeft daarom een belangrijk kernthema opgesteld: de
bestendiging en versterking van de rechtsstaat. Middels een aantal vernieuwingen wil ze
ervoor zorgen dat de rechtspraak toekomstbestendig is, zich aanpast aan veranderende
maatschappelijke behoeften en rekening houdt met de eisen die rechtzoekenden
stellen. Deze vernieuwingen zijn samengevat in het programma KEI (kwaliteit en
innovatie).
Het programma KEI is zowel bij het ministerie uitgerold, als bij de Raad voor de
Rechtspraak. Het programma van het ministerie richt zich op aanpassingen van het
bestuurs- en civiele recht door middel van het digitaliseren, vereenvoudigen en
versnellen van de procedures. Op deze manier kan meer maatwerk worden geleverd en
blijft de kwaliteit van de rechtspraak ook in de toekomst op een hoogwaardig niveau.
Om de beoogde effecten van het programma KEI te meten, voert het ministerie
onderzoek uit. In dit rapport bespreken we de resultaten van het kwantitatieve
onderzoek dat Ipsos heeft gedaan naar de opinie van Nederlandse burgers omtrent de
digitalisering en procesinnovatie van de rechtspraak. Dit onderzoek is het vervolg op een
kwalitatief onderzoek.
Met dit onderzoek wil het ministerie inzicht krijgen in het draagvlak van Nederlanders
van 18 jaar en ouder omtrent de plannen van het ministerie m.b.t. de digitalisering en
procesinnovatie van de rechtspraak.
- Hoe staan Nederlandse burgers tegenover de initiatieven van het ministerie om de
rechtsprocedures sneller te maken? (hoofdstuk 2)
- Hoe staan Nederlandse burgers tegenover het digitaliseren van de rechtsprocedures?
(hoofdstuk 3)

2

Onderzoeksopzet
De doelgroep van het onderzoek bestaat uit Nederlanders van 18 jaar en ouder. De
datacollectie is online uitgevoerd. De steekproef is getrokken uit het Online Interview
Panel van Ipsos.
In totaal heeft een representatieve steekproef van 830 Nederlanders de vragenlijst
ingevuld. De respons was 38%. Het beantwoorden van de vragen duurde ongeveer
zeven minuten. De datacollectie heeft gelopen van dinsdag 29 april t/m zondag 4 mei
2014.
In het steekproefdesign hebben we rekening gehouden met een goede spreiding als het
gaat om leeftijd, geslacht, opleiding en regio. Daarnaast hebben we gewaarborgd dat
ook de panelleden die minder frequent gebruik maken van het internet goed
vertegenwoordigd zijn. Let wel: het gaat hier wel om leden van een online
onderzoekspanel. Mensen die (vrijwel) geen gebruik maken van internet zijn
vanzelfsprekend niet vertegenwoordigd in een online panel.
Achteraf hebben we de gegevens gewogen op de hiervoor genoemde aspecten. De
weegefficiency was 95%, wat impliceert dat de initiële steekproef al heel goed was.
Oftewel: het was al een goede representatieve doorsnede van de Nederlandse
(internet)bevolking. De voornaamste correctie die we gemaakt hebben, is dat we
jongeren hebben opgewogen (zij waren wat ondervertegenwoordigd) en ouderen
hebben teruggewogen (zij waren wat oververtegenwoordigd). Door een weging toe te
passen waarborgen we dat de resultaten optimaal representatief zijn voor alle
Nederlanders.
In de afzonderlijke bijlage (in Word) vindt u de gehanteerde vragenlijst met de letterlijke
vraagformuleringen.

3

Het versnellen van de rechtsprocedures – de noodzaak
De opinie van Nederlanders over de doorlooptijd van civiele en bestuursrechtelijke
rechtsprocedures is eenduidig: de doorlooptijd is te lang. Vrijwel alle Nederlanders
(96%) kenmerken de doorlooptijd bij civiele rechtszaken als te lang, iets meer dan de
helft (53%) vindt deze zelfs véél te lang. Bij bestuursrechtelijke zaken zien we een
vergelijkbaar beeld, hoewel de Nederlanders hier wel wat minder uitgesproken zijn: 88%
vindt de doorlooptijd te lang; 37% vindt deze véél te lang.
Een civiele rechtszaak duurt gemiddeld 14 maanden, een bestuursrechtzaak
duurt gemiddeld 10 maanden. Wat vindt u hiervan?
Te lang

Veel te lang

Totaal

Civiele rechtszaak

43%

53%

96%

Bestuursrechtzaak

51%

37%

88%

Met name de mensen die zelf te maken hebben gehad met een civiele of
bestuursrechtelijke rechtszaak beoordelen de rechtsprocedure als véél te lang. Van de
mensen die betrokken zijn geweest bij een civiele rechtszaak, vindt 65% dat 14
maanden véél te lang is. En van de mensen die betrokken zijn geweest bij een
bestuursrechtelijke rechtszaak vindt 45% 10 maanden véél te lang.
Oudere mensen zijn kritischer over de doorlooptijden dan jongere mensen, zo ook de
laagopgeleiden en midden-lage welstandsklasse.* Noemenswaardig is verder dat
mensen die dagelijks gebruik maken van e-mail de doorlooptijden vaker als véél te lang
kenmerken (55% bij civiele en 39% bij bestuursrechtelijke zaken) dan de mensen die niet
dagelijks gebruik maken van e-mail (39% bij civiele en 28% bij bestuursrechtelijke
zaken).

Basis: alle Nederlanders (n=830)
*Voor de exacte percentages van de verschillende deelgroepen zie werkblad 8 en 9 in de afzonderlijk
bijgeleverde tabellensets in Excel
4

Het versnellen van de rechtsprocedures – de mogelijke oplossingen (1)
We hebben de Nederlanders vier ideeën voorgelegd waarmee de rechtsprocedure
versneld zou kunnen worden:
1. Eén schriftelijke ronde;
2. Alle relevante stukken direct bij aanvang indienen;
3. Strengere handhaving termijnen (geen uitstel);
4. Direct na zitting mondeling de uitspraak.
Alle ideeën worden positief ontvangen, vrijwel niemand is er negatief over.
Geconcludeerd kan worden dat er vanuit de Nederlandse bevolking voldoende
draagvlak is voor elk van de vier ideeën om de procedures te versnellen.
Wat vindt u van de volgende ideeën?
(Zeer) slecht idee

Enigszins goed idee

Goed idee

Zeer goed idee

Het is mogelijk om rechtszaken te versnellen door van partijen te
vragen om hun standpunt in één schriftelijke ronde duidelijk te maken.
Alleen als de rechter dat nodig vindt,
1 volgt er een tweede schriftelijke
ronde. In elk geval kunnen partijen tijdens een mondelinge
behandeling hun eigen standpunt toelichten en reageren op het
standpunt van de wederpartij. De rechter is daarbij aanwezig.

7%

19%

51%

19% 89%

Het is mogelijk om rechtszaken te versnellen door voor te schrijven dat
stukken zoveel mogelijk onmiddellijk bij de aanvang van de procedure
2
worden ingediend en als dat niet kan uiterlijk tot 10 dagen voor de
mondelinge behandeling.

3%

15%

54%

24%

93%

Door strenger vast te houden aan de termijnen voor indiening van
stukken, kunnen civiele en bestuursrechtelijke rechtszaken worden
versneld. Uitstel wordt dan alleen onder bijzondere omstandigheden
verleend, bijvoorbeeld als een van
3 partijen in het buitenland woont en
stukken moeten worden vertaald. Als termijnen strakker worden
gehandhaafd, vindt de mondelinge behandeling met de rechter eerder
plaats en krijgen partijen vervolgens ook eerder een uitspraak.

3%

18%

49%

26%

93%

In sommige gevallen is het mogelijk om de uitspraak sneller te krijgen.
De rechter doet dan onmiddellijk na de zitting mondeling uitspraak en
4 en bondiger op. De uitspraak blijft
schrijft zijn motivering dan korter
natuurlijk wel hetzelfde.

6%

20%

48%

23%

91%

Basis: alle Nederlanders (n=830); ‘geen mening’ is niet weergegeven in de grafiek
Voor de letterlijke formulering van de concepten, zie de afzonderlijk bijgevoegde vragenlijst
5

Het versnellen van de rechtsprocedures – de mogelijke oplossingen (2)
Mensen die ervaring hebben met een bestuursrechtelijke rechtszaak zijn over het
algemeen genuanceerder over de ideeën dan mensen die daar geen ervaring mee
hebben. De mensen die ervaring hebben met een civiele procedure verschillen vrijwel
niet van de gemiddelde Nederlander. De bestuursrechtelijke groep vindt het overigens
geen slechte ideeën, maar vaker dan de anderen antwoorden zij dat het ‘enigszins’
goede ideeën zijn.
Verder zijn ouderen vaker (sterk) voorstander van de ideeën ter versnelling dan
jongeren. Lager opgeleiden zijn meer dan hoger opgeleiden gecharmeerd van het idee
dat de rechter direct na afloop van de zitting een mondelinge uitspraak doet en ook zijn
zij enthousiaster over het idee van slechts één schriftelijke ronde.
Ten slotte zien we dat mensen die dagelijks gebruik maken van e-mail enthousiaster zijn
over alle vier de ideeën om de rechtsprocedures te versnellen dan de mensen die niet
dagelijks gebruik maken van e-mail. *

Basis: alle Nederlanders (n=830)
*Voor de exacte percentages van de verschillende deelgroepen zie werkblad 10 t/m 13 in de afzonderlijk
bijgeleverde tabellensets in Excel
6

Het digitaliseren van de rechtsprocedures – het idee
Er is ruim draagvlak voor het digitaliseren van de rechtsprocedures. Van alle
Nederlanders vindt 87% het (enigszins) een goed idee, waarvan een derde het zelfs een
zeer goed idee vindt. Eén op de tien Nederlanders vindt de digitalisering een slecht idee.
We zien dat vooral de hoger opgeleiden, de hogere welstandsklassen en de mensen van
middelbare leeftijd, tussen de 35 en 55, enthousiast zijn over digitalisering. Niet
verrassend zijn de mensen die niet zo vaardig zijn met computers minder enthousiast
dan de anderen. Hoewel nog steeds de overgrote meerderheid voorstander is, vinden zij
het minder vaak dan de anderen een zéér goed idee (24% vindt het een zeer goed idee
34% een goed idee, 22% een enigszins goed idee, 12% een slecht idee, 8% heeft geen
mening). De mensen die geen gebruik maken van online bankieren en de mensen die
nooit iets online kopen, zijn het meest negatief over de digitalisering: van deze
specifieke groep vindt één op de vier het een slecht idee.
Wat vindt u van de volgende ideeën?
(Zeer) slecht idee

Enigszins goed idee

Goed idee

Zeer goed idee

Het wordt mogelijk om digitaal te procederen. Er komt een
digitaal portaal, waarmee u zelf (of uw advocaat) via
1 U vult een formulier
internet een procedure kunt beginnen.
in en start de procedure. De rechtbank maakt vervolgens
een digitaal dossier aan met daarin alle stukken van u en
van de tegenpartij. U kunt op uw eigen computer de
stukken inzien en de stand van uw zaak volgen.
Wat vindt u van het idee om de civiele en
bestuursrechtelijke procedures te digitaliseren? Dat wil
zeggen dat stukken digitaal kunnen
2 worden ingediend en
een digitaal procesdossier beschikbaar is dat u via internet
kunt inzien.

10% 20%

34%

In de toekomst wordt het mogelijk om de zitting in de
rechtszaal op afstand bij te wonen met behulp van een
videoverbinding. Als u dat wenst hoeft
3 u dan dus niet meer
persoonlijk aanwezig te zijn in de rechtszaal. Wat vindt u van
deze mogelijkheid?

30%

25% 9% 64%

30%

33%

87%

Over de videoverbinding zijn de Nederlanders meer verdeeld dan over de digitalisering.
Twee derde ziet er wel wat in, maar slechts 9% is echt (zeer) enthousiast. Drie op de tien
Nederlanders vinden de videoverbinding een slecht idee. Mensen die digitaal vaardig
zijn, vinden het vaker een (zeer) goed idee (41%) dan mensen die digitaal niet zo vaardig
zijn (26%). Opvallend is dat jongeren de videoverbinding vaker een (zeer) slecht idee
vinden (39%) dan ouderen (26%). Ook hoogopgeleiden zijn vaker kritisch over dit
concept (34% vindt het een slecht idee).

Basis: alle Nederlanders (n=830); ‘geen mening’ is niet weergegeven in de grafiek
Voor de letterlijke formulering van de concepten, zie de afzonderlijk bijgevoegde vragenlijst
7

Het digitaliseren van de rechtsprocedures – de motieven
Nederlanders vinden digitalisering een goed idee, omdat het snel en gemakkelijk is – en
omdat het bij deze tijd hoort. Daarnaast noemen Nederlanders het voordeel dat het
overzichtelijk is en toegankelijk voor alle betrokkenen. Niet verrassend noemen de
mensen die digitaal vaardig zijn, vaker het argument dat het snel (78%) en gemakkelijk
(59%) is dan mensen die minder digitaal vaardig zijn (respectievelijk 65% en 46%).
Ouderen en laag opgeleiden achten digitaal procederen minder vaak dan de anderen
onvermijdelijk (49% en 44%).
Digitalisering

Goed idee (87%), want…

Snel

Slecht idee (10%), want…

72%

Onveilig

Makkelijk

57%

Informatie niet toegankelijk
voor mensen zonder internet

Onvermijdelijk/logisch in
deze tijd

56%

Minder persoonlijk contact

Overzichtelijk

54%

Onoverzichtelijk

Toegankelijk voor alle
betrokkenen
Veilig

40%
7%

Basis: Nederlanders die het een goed idee vinden (n=727)

71%
43%
32%
16%

Moeilijk

6%

Traag

3%

Basis: Nederlanders die het een slecht idee vinden (n=76)

De Nederlanders die digitalisering geen goed idee vinden, vinden dit met name omdat
zij het als onveilig percipiëren. Uit de toelichting die deze mensen geven, blijkt dat deze
mensen met name vrezen voor hackers. Ook noemen enkele mensen dat ze bang zijn
dat hun stukken zoek raken.
‘Er zijn veel internet
criminelen en die kunnen
misschien op die manier
informatie verkrijgen die
niet voor hen bedoelt is.’

‘Iedereen
die kwaad
wil kan het
lezen.’

‘We praten over
vertrouwelijke stukken. Stel
dat men elkaars dingen
onderschept, dat is natuurlijk
niet de bedoeling.’

‘Er kunnen stukken
digitaal zoekraken, als
het op papier staat heb
je altijd alles in
handen.’

Daarnaast zien de tegenstanders van digitalisering als bezwaar dat mensen zonder
internet geen toegang hebben en vrezen zij dat het ten koste gaat van het persoonlijk
contact.

8

Het digitaliseren van de rechtsprocedures – het gebruik
Ook al is het nog niet mogelijk, 76% van de Nederlanders heeft nu al een voorkeur voor
digitaal procederen. Van de Nederlanders heeft 13% een voorkeur voor schriftelijk
procederen. Vanzelfsprekend zien we een relatie tussen de mate waarin men digitaal
vaardig is en de voorkeur die men heeft. Maar van de mensen die zichzelf weinig of niet
digitaal vaardig achten, heeft toch nog 63% een voorkeur voor digitaal. Opvallend is
verder dat mensen die zelf ervaring hebben met een civiele rechtszaak vaker dan de
mensen die deze ervaring niet hebben, een voorkeur hebben voor schriftelijk (21% heeft
een voorkeur voor schriftelijk).

Op welke manier zou u willen procederen?

Digitaal

Ik weet het nog niet, maar
ik denk schriftelijk
Weet niet / hangt van
situatie af

Telefonische helpdesk

48%

Interactief stappenplan

43%

40%

Ik weet het nog niet, maar
denk digitaal

Schriftelijk

Welke drie opties hebben uw voorkeur als het gaat om de
helpdeskfunctie?

36%

Online helpdesk (e-mail)

32%

Online helpdesk (live-chat)

31%

Uitleg op website

30%

Invulformulier met uitleg

26%

8%

5%

10%

Basis: alle Nederlanders (n=830)

Pop-ups met uitleg

18%

Helpdesk op locatie

16%

Basis: alle Nederlanders (n=830)

Als helpdesk zien de Nederlanders bij voorkeur een telefonische helpdesk en een
interactief stappenplan. Ook een online helpdesk is gewenst, al dan niet via e-mail of
live-chat. De mensen die minder digitaal vaardig zijn, hebben meer dan de anderen
behoefte aan invulformulieren met uitleg (38%) en een helpdesk op locatie (23%).
Opvallend is dat de 55-plussers minder vaak dan de anderen behoefte hebben aan een
telefonische helpdesk (40%). De hoger opgeleiden kenmerken zich door hun behoefte
aan de wat meer ‘voor-gedefinieerde’ vormen van een helpdesk: zij noemen vaker dan
de anderen het interactieve stappenplan (52%) en een uitleg op de website (37%), al
dan niet door middel van pop-ups (22%).

9

Het digitaliseren van de rechtsprocedures – voor wie
Als het gaat om het verplichten van digitaal procederen dan vindt 36% het acceptabel
als het burgers betreft. 31% is de tegengestelde mening toegedaan, zij vinden het
onacceptabel. Een kwart houdt het op neutraal en de overige 8% heeft geen antwoord
gegeven op de vraag.
Bedrijven en bestuursorganen zijn een ander verhaal: twee derde van de Nederlanders
vindt het wel acceptabel als het voor deze instanties verplicht wordt om digitaal te
procederen. Iets meer dan 10% vindt dit onacceptabel. De ZZP-ers zweven er enigszins
tussen in. Bijna de helft vindt best dat ZZP-ers verplicht kunnen worden digitaal te
procederen, maar 18% vindt het ook voor hen onacceptabel.
In hoeverre vindt u het acceptabel voor onderstaande groepen om digitaal procederen verplicht te stellen?
Zeer acceptabel

Zeer onacceptabel

Burgers

14%17% 25% 23% 13%

Bedrijven

4% 7%17% 31%

ZZP-ers

Bestuursorganen

7% 11% 25%

33%

31% 17%

4% 6%16% 28%

38%

Basis: alle Nederlanders (n=830), de
mensen die geen antwoord hebben
gegeven, zijn niet weergegeven in de
grafiek.

Waarom vindt u het onacceptabel? (open vraag)
Niet iedereen kan overweg met computer
/ digibeten

40%

Niet iedereen is in bezit van een computer

28%

Mensen moeten kunnen kiezen / het
moet op papier ook mogelijk blijven

20%

Niet veilig genoeg

6%

Onpersoonijk / persoonlijk contact
gewenst

4%

Te ingewikkeld/complex

4%

Mensen die het verplichten van
digitaal procederen onacceptabel
vinden, noemen vooral als argument
dat niet iedereen even goed
overweg kan met de computer of in
het bezit is van een computer.
Daarnaast hechten mensen aan
keuzevrijheid. Een enkeling twijfelt
aan de veiligheid van digitaal
procederen.

Basis: Nederlanders die het voor één of meerdere groepen onacceptabel vinden (n=291)
10

Bijlage 1: achtergrond van de steekproef

Bent u ooit direct betrokken geweest bij een civiele
rechtszaak of een bestuursrechtzaak?

Civiele
rechtszaak
16%

Hoe vaak maakt u gebruik van e-mail?
Eén keer per
week of minder
2%
Enkele keren
per week
11%

Bestuursrechtzaak
5%
Beide
2%

Niet betrokken
77%
Dagelijks
87%

Koopt u wel eens iets via internet?

Maakt u gebruik van online bankieren?
Nee
4%

Niet
5%

Geregeld
45%
Af en toe
50%
Ja
96%

Hoe digitaal vaardig bent u?

Helemaal niet
2%
Niet zo
7%
Zeer
26%
Enigszins
21%

Redelijk
44%

11