Evaluatie Winkeltijdenwet
Ministerie van Economische Zaken

Eindrapportage
November 2016
mr. A.G.A. Pons
M. Dammers MSc
T.M.Y. Lie MSc
V. Atalay MSc
G. de Groot MSc
K.J. van de Werfhorst MSc
Projectnummer: 107902
Correspondentienummer: DH-1411-8090

EVALUATIE WINKELTIJDENWET

INHOUD

CONCLUSIE EN SAMENVATTING

1

HOOFDSTUK 1

ONDERZOEKSOPZET

8

1.1

Inleiding

8

1.2

Onderzoeksopzet

8

HOOFDSTUK 2

ONTWIKKELINGEN EN CIJFERS

11

2.1

De Nederlandse economie

11

2.2

Trends en ontwikkelingen

11

2.3

Omvang van de arbeidsmarkt detailhandel

14

HOOFDSTUK 3

WET- EN REGELGEVING

17

3.1

De gewijzigde Winkeltijdenwet

17

3.2

De Zondagswet

19

3.3

De Arbeidstijdenwet

20

HOOFDSTUK 4

DE KEUZES VAN GEMEENTEN TEN AANZIEN VAN DE WINKELTIJDENWET

24

4.1

Aanpak: een analyse van alle gemeentelijke verordeningen en uitzetten van een
enquête
24

4.2

Aanpassing van de verordening en gehanteerde beperkingen

28

4.3

Belangenafweging bij besluitvorming omtrent de winkeltijden en communicatie
over beleid

34

Concurrentie van andere gemeenten

37

4.4
HOOFDSTUK 5

ENQUÊTE ONDER WINKELIERS

38

5.1

Achtergrondkenmerken

38

5.2

Verandering sinds de gewijzigde Winkeltijdenwet

40

5.3

Toegestane openstelling op zondag en op (christelijke) feest- en
herdenkingsdagen

42

5.4

Openstelling op zondagen

46

5.5

Redenen om op zondag open te zijn

50

5.6

Voorkeuren en belemmeringen

51

5.7

Gevolgen van openstelling op zondagen voor de omzet

55

5.8

Personeel en zondagtoeslag

58

EVALUATIE WINKELTIJDENWET

HOOFDSTUK 6

ENQUÊTE ONDER WERKNEMERS

62

6.1

Achtergrondkenmerken

62

6.2

Werken op zondag

69

6.3

Redenen om wel of niet op zondag te werken

73

6.4

Regelingen en afspraken over werken op zondag

79

6.5

Zondagtoeslag

84

6.6

Werken tijdens nachturen

85

6.7

Aanvullende ontwikkelingen

87

6.8

Resultaten uitgesplitst naar branche

87

6.9

Resultaten uitgesplitst naar regionale kenmerken

91

6.10

Resultaten uitgesplitst naar bedrijfsgrootte

94

HOOFDSTUK 7

CASESTUDIES: DE WINKELTIJDENWET IN DE PRAKTIJK

98

7.1

Aanpak: het beschrijven van de praktijk in vier gemeenten

98

7.2

Ede

99

7.3

Noordwijk

103

7.4

Utrecht

105

7.5

Veenendaal

108

BIJLAGE 1

GERAADPLEEGDE SCHRIFTELIJKE BRONNEN

111

BIJLAGE 2

VRAGENLIJST VOOR GEMEENTE

113

BIJLAGE 3

VRAGENLIJST VOOR WINKELIERS

117

BIJLAGE 4

VRAGENLIJST VOOR WERKNEMERS

128

BIJLAGE 5

GEÏNTERVIEWDEN

135

BIJLAGE 6

BRONNEN CASESTUDY

137

Conclusie
Per 1 juli 2013 is de wijziging van de Winkeltijdenwet in werking getreden middels de
gewijzigde Winkeltijdenwet (Voluit: Wet van 11 juni 2013 tot wijziging van de Winkeltijdenwet
in verband met het verruimen van de bevoegdheid van gemeenten om vrijstelling te verlenen
van de verboden met betrekking tot de zondag en een aantal feestdagen, Staatsblad 2013,
nr. 217).
De Winkeltijdenwet regelt de tijden waarop winkels in ieder geval open mogen zijn en kent
daarnaast bevoegdheden toe aan gemeentelijke organen om deze tijden te verruimen. Op
grond van de gewijzigde Winkeltijdenwet blijven de wettelijke verboden om winkels op
zondagen, algemeen erkende feestdagen en op werkdagen vóór 06:00 uur en na 22:00 uur
open te stellen, op zichzelf bestaan. Gemeenten hebben met de inwerkingtreding van de
wijziging van deze wet meer ruimte gekregen om zelf te bepalen of en in hoeverre zij
vrijstelling of ontheffing verlenen van deze verboden.
De gewijzigde Winkeltijdenwet heeft ertoe geleid dat driekwart van de gemeenten hun
Winkeltijdenverordening heeft aangepast. Deze aanpassing leidde in de praktijk tot politieke
discussie. Religieuze aspecten speelden daarbij een grote rol. Gemeenten hebben vaak een
uitgebreide belangenafweging gemaakt, waarbij het economisch belang in kaart is gebracht,
het standpunt van de winkeliers en het standpunt van de inwoners. Ook hebben sommige
gemeenten bij het vaststellen van de verordening bepaald dat de gevolgen van de nieuwe
Winkeltijdenverordening geëvalueerd moeten worden. Deze gemeentelijke evaluaties vinden
in de meeste gevallen plaats in 2017 of 2018.
Op basis van de belangenafweging heeft een meerderheid van de gemeenten gekozen voor
een ruime openstelling op zondagen in de vorm van een algemene ontheffing. Daarnaast
bieden gemeenten vaak de mogelijkheid om een individuele ontheffing aan te vragen. Het
beeld op de zogeheten Biblebelt wijkt hier van af; in gemeenten die in dat gebied gelegen
zijn, pakte de belangenafweging anders uit vanwege het belang dat gehecht wordt aan de
zondagsrust. Zij hebben er dan ook voor gekozen om geen of zeer beperkt ontheffing te
verlenen. De aan gemeenten gegeven autonomie maakt dus dat er gedifferentieerd wordt al
naar gelang de plaatselijke situatie en de wensen van de lokale inwoners. In gemeenten
waar de winkels niet open mogen zijn op zondag ervaren winkeliers concurrentie van
nabijgelegen gemeenten waar de winkels wel open mogen zijn op zondag.
Sinds de gewijzigde Winkeltijdenwet zijn winkels vaker op zondag open, maar winkeliers
maken niet ten volle gebruik van de mogelijkheden die gemeenten bieden. Zij maken hun
eigen afweging. De helft van de winkeliers is op zondagen open, maar kiest er tegelijkertijd
voor om niet op alle zondagen open te zijn. Kleine winkeliers kiezen er minder vaak voor om
open te zijn op zondag. Alleen supermarkten benutten de mogelijkheid tot openstelling op
zondag (vrijwel) volledig. De extra openstellig levert vaak extra omzet op. Deze omzetstijging
geldt met name voor de foodsector.
Veel winkeliers kiezen er niet voor om op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen open te
zijn. Alleen de supermarkten maken volop gebruik van de mogelijkheid om op deze dagen
open te zijn. Contractuele verplichtingen en boetebedingen spelen vrijwel geen rol bij de
openstelling op zondag; de belangrijkste overwegingen om op zondag open te zijn, zijn de

1/138

wens van de klant, de extra omzet en het gegeven dat concurrenten ook open zijn op
zondag. Openstelling op zondag leidt doorgaans niet tot personeelsproblemen bij winkeliers.
Over het algemeen heeft de openstelling op zondag geen negatieve gevolgen voor
werknemers. Zij voelen zich doorgaans niet door hun werkgever onder druk gezet om op
zondagen te werken. Ook ontvangen zij veelal een toeslag om op zondag te werken. Oudere
werknemers (36 jaar en ouder) vinden het vaker niet prettig om op zondag te werken, maar
zij doen dit in de praktijk ook nauwelijks en als zij wel op zondag werken gaat het om een
beperkt aantal zondagen per jaar. Het zijn vooral de jongere werknemers die op de zondag
werken. Jongeren uit de leeftijdscategorie tussen de 15 en 23 jaar worden vaak bewust voor
de zondagen aangetrokken. Zij vinden het doorgaans ook prettig om op zondag te werken
vanwege de zondagtoeslag die zij ontvangen en omdat ze op andere dagen van de week
andere verplichtingen hebben. Werknemers noemen in zeer beperkte mate
geloofsovertuiging als reden om niet op zondag te willen werken. Met name sociale redenen
worden genoemd als bezwaar tegen het werken op zondag.

2/138

Samenvatting
Deze evaluatie richt zich op de trends en ontwikkelingen, de belangenafweging door
gemeenten en de economische en sociale gevolgen voor winkeliers en werknemers.
In deze samenvatting beschrijven we per onderdeel van het onderzoek de belangrijkste
resultaten. Daarbij hanteren we de volgende indeling:
• Trends en ontwikkelingen
• Gemeenten
• Winkeliers
• Werknemers

Trends en ontwikkelingen
De Nederlandse economie groeit in 2016 en het consumentenvertrouwen neemt toe.
Deze ontwikkelingen zijn positief voor de retail.
Volgens het CBS is de Nederlandse economie in het tweede kwartaal van 2016 met 0,6%
gegroeid ten opzichte van het eerste kwartaal van 2016. De groei is met name te danken
1
aan toenemende investeringen en consumptie. Het consumentenvertrouwen kwam in
september 2016 uit op een 8. Dit is ruim boven het gemiddelde van de afgelopen twintig jaar
(-8). Consumenten oordelen vooral positiever over het economisch beleid en de
2
koopbereidheid neemt toe, aldus het CBS.
De totale omzet voor de detailhandel lag in het tweede kwartaal van 2016 0,5% hoger
dan in 2015. Deze omzetstijging geldt met name voor de foodsector. In de nonfoodsector was de omzet in het tweede kwartaal van 2016 0,4% lager dan in het jaar
ervoor.
De totale omzet steeg hiermee volgens het CBS voor het zevende kwartaal op een rij.
De omzetdaling voor de non-foodsector wordt met name veroorzaakt door een daling van
de omzet bij winkels in consumentenelektronica. Deze winkels zetten in het tweede kwartaal
van 2016 3,7% minder om dan een jaar eerder. Een positieve ontwikkeling in de non3
foodsector is zichtbaar bij de aan wonen gerelateerde detailhandelsbranches.
De totale online omzet voor internetverkopen steeg in het tweede kwartaal met ruim
20% ten opzichte van het jaar ervoor.
Uit cijfers van het CBS blijkt dat de internetverkopen in het tweede kwartaal van 2016
opnieuw veel harder zijn gegroeid dan de omzet van fysieke winkels. In deze periode groeide
de online omzet van de pure webwinkels met bijna 24% het sterkst. Bij winkels waar de
verkoop via internet een nevenactiviteit is, de zogeheten multi-channelers, steeg de online
4
omzet met bijna 16%.

1

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/economie-groeit-met-0-6-procent-in-tweede-kwartaal-2016
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/vertrouwen-consument-stijgt-aanzienlijk
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/35/licht-hogere-omzet-detailhandel-in-tweede-kwartaal-2016
4
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/35/licht-hogere-omzet-detailhandel-in-tweede-kwartaal-2016
2
3

3/138

Door structurele ontwikkelingen waaronder toename van het online winkelen hebben
delen van het retaillandschap het zwaar.
Met name de non food sector heeft het zwaar. De ketens die tijdig hebben ingespeeld op de
veranderingen doen het goed, met als voorbeelden Bijenkorf (bovenkant) en Action
(onderkant). De crisis heeft ervoor gezorgd dat structurele veranderingen versneld effect
hebben op het winkellandschap, de niet toekomstbestendige ondernemingen zijn uit beeld
verdwenen. De onderkenning van het feit dat het retaillandschap in beweging is, is mede te
vinden in de realisatie van de nationale retailagenda van maart 2015. In de retailagenda zijn
de afspraken beschreven die de basis vormen voor een succesvolle retailbranche in de
toekomst. Belangrijk onderdeel van de retailagenda zijn de zogenaamde retaildeals met
gemeenten. Hierin wordt kritisch gekeken naar de gebieden waar wel wordt geïnvesteerd en
worden ook gebieden benoemd waar winkeloppervlakte moet verdwijnen. Alles is erop
gericht om van de bestaande fysieke winkellocaties vitale plekken te maken die een
meerwaarde blijven in de telkens veranderende retailmarkt.

Gemeenten
De gewijzigde Winkeltijdenwet heeft tot gevolg dat een ruime meerderheid van de
gemeenten hun Winkeltijdenverordening heeft aangepast. Hierbij heeft 60% gekozen
voor een ruime openstelling op zondagen. Gemeenten op de Biblebelt hebben hier niet
voor gekozen.
Naast een algemene ontheffing van de verboden uit de Winkeltijdenwet, biedt 82% van de
gemeenten winkels de mogelijkheid een individuele ontheffing aan te vragen. Als we naar de
geografische spreiding kijken, zien we verschillen: gemeenten op de zogeheten Biblebelt
bieden geen, zeer beperkt of een gedeeltelijke ontheffing. Dit betekent dat in deze
gemeenten de winkels op zon- en feestdagen en tijdens nachturen standaard gesloten zijn
en dat in sommige gevallen slechts een beperkt aantal koopzondagen per jaar wordt
aangewezen.
Gemeenten die beperkingen hanteren doen dat in de vorm van beperkingen in het
aantal zon- en/of feestdagen per jaar dat winkels open mogen zijn, ontheffingen aan
bepaalde branches, voor bepaalde periodes of voor bepaalde kernen/gebieden.
Wijziging van de Winkeltijdenverordening brengt vaak een forse politieke discussie
met zich mee. Om die reden heeft een ruime meerderheid van 86% van de gemeenten
een integrale belangenafweging gemaakt bij het bepalen van het winkeltijdenbeleid.
Vrijwel alle gemeenten hebben bezwaarschriften ontvangen. Deze leiden vrijwel nooit
tot aanpassing van het beleid.
Bij de politieke discussie spelen religieuze aspecten een grote rol. Een ruime meerderheid
van de gemeenten (86%) past om die reden een uitgebreide belangenafweging toe, waarbij
het economisch belang in kaart wordt gebracht, het standpunt van de winkeliers en het
standpunt van de inwoners. Bij de integrale belangenafweging heeft 40% van de gemeenten
de VNG-leidraad gebruikt. Ook hebben sommige gemeenten bepaald dat de gevolgen van
de nieuwe Winkeltijdenverordening geëvalueerd moeten worden. Deze evaluaties vinden in
de meeste gevallen dit jaar of volgend jaar plaats.

4/138

Communicatie over de winkeltijden gaat voornamelijk over de mogelijkheden die de
gemeenten bieden en niet over de feitelijke openstelling. In de praktijk zijn niet alle
winkels open op de zondagen waarop dit kan. Dit heeft een negatieve invloed op de
aantrekkingskracht van het winkelgebied.
Met name kleinere winkeliers kiezen ervoor om niet of niet op alle zondagen open te zijn,
terwijl de landelijke ketens maximaal gebruikmaken van de mogelijkheden om op zondag
open te zijn. Dit is volgens geïnterviewden verwarrend voor de consument en heeft volgens
hen een negatieve invloed op de aantrekkingskracht van het betreffende winkelgebied.

Winkeliers
De helft van de winkeliers maakt gebruik van de openstelling op zondagen die sinds
de gewijzigde winkeltijden in het merendeel van de gemeenten mogelijk is gemaakt.
Het merendeel van de respondenten betreft winkeliers met een relatief klein winkelbedrijf.
Van de respondenten die op zondag open zijn, is ongeveer de helft op alle zondagen open.
Supermarkten zijn over het algemeen, waar toegestaan, op alle zondagen open. Bijna twee
derde van de winkeliers die gevestigd zijn in een gemeente waar de winkels op zondag niet
open mogen zijn, ervaart concurrentie van winkels in nabijgelegen gemeenten waar dat wel
mag.
De wens van klanten, extra omzet en openstelling van concurrenten zijn de
belangrijkste redenen om op zondag open te gaan. Een minderheid van 21% van de
winkeliers zou op zondag liever niet open willen zijn.
Slechts een minderheid van 4% is open vanwege contractuele afspraken met de verhuurder.
Ook een boetebeding bij niet open gaan op zondag is voor een ruime meerderheid van 93%
van de winkeliers niet aan de orde. Twee derde van de winkeliers ervaart wel
belemmeringen bij de openstelling op zondag. Het gaat hen met name om kosten, de
personele bezetting, de individuele zondagsrust en sociale activiteiten op de zondag. Een
minderheid van 6% noemt hierbij persoonlijke overtuiging.
Openstelling op zondag leidt bij twee derde van de winkeliers tot een omzetstijging.
Van de winkeliers die niet open zijn op zondag ervaart 32% een omzetdaling.
Belangrijkste reden voor de omzetstijging is het gegeven dat de winkel een dag extra per
week open is (79% van de respondenten geeft dit aan). De meest genoemde verklaring voor
omzetdaling is het feit dat (gedeeltelijk) soortgelijke nabijgelegen winkels wel open zijn op
zondag.
Openstelling op zondag leidt voor twee derde van de winkeliers niet tot
personeelsproblemen.
Vanwege de openstelling op zondag heeft 40% de uren uitgebreid met extra personeel en
31% heeft de uren uitgebreid binnen de huidige bezetting. Bij 18% is er geen sprake van
uitbreiding van uren, maar wel van verschuiving van uren van andere dagen naar de zondag.

5/138

Het merendeel van de respondenten betaalt een zondagtoeslag uit. De hoogte van de
toeslag bedraagt in de meerderheid van de gevallen 76% tot 100%.
De hoogte van de zondagtoeslag betreft in twee derde van de gevallen 76% tot 100% en in
19% van de gevallen ontvangen werknemers 50% toeslag. 12% van de respondenten geeft
aan dat de hoogte van de toeslag meer dan 100% bedraagt.
Het merendeel van de winkeliers wil niet geopend zijn op (christelijke) feest- en
herdenkingsdagen, terwijl dit wel vaak is toegestaan. Van de supermarkten wil een
meerderheid dit echter wel en maakt hier ook gebruik van.
De meest genoemde (christelijke) feest- en herdenkingsdagen waarop winkeliers geopend
mogen zijn betreffen Tweede Paasdag (80%), Hemelvaartsdag (75%), Tweede Pinksterdag
(79%) en Tweede Kerstdag (72%).

Werknemers
Oudere werknemers werken minder vaak op zondag en vinden het ook niet prettig om
op zondag te werken. Van de werknemers jonger dan 35 jaar werkt een meerderheid
juist wel op zondag en vindt een meerderheid het ook prettig om op deze dag te
werken.
Een meerderheid van de respondenten werkt niet op zondag. Naarmate werknemers ouder
zijn, werken zij minder vaak op zondagen; 53% van de werknemers tussen de 36 en 50 jaar
en 61% van de werknemers van 51 jaar en ouder werkt niet op zondag. Van de werknemers
tussen de 15 en 23 jaar werkt een meerderheid van 59% wel op zondagen. Hetzelfde geldt
voor de werknemers tussen de 24 en 35 jaar. Van de werknemers tussen de 15 en 23 jaar
vindt 64% het juist wel prettig om op zondag te werken. Hetzelfde geldt voor bijna de helft
van de werknemers tussen de 24 en 35 jaar. In een groepsinterview met jongere
werknemers werd dit bevestigd. Bij de indeling van het werkrooster wordt er juist rekening
gehouden met een eerlijke verdeling van de zondagen, omdat veel jongeren hier de voorkeur
voor hebben.
De voorkeur van de werkgever voor goedkoper personeel vanwege de zondagtoeslag
is met 36% de meest genoemde werkgerelateerde reden om niet op zondag te werken.
Ook geeft 36% aan geen werkgerelateerde redenen te hebben om niet op zondag te werken.
Sociale redenen zijn met 54% de meest genoemde persoonlijke reden om niet op
zondag te werken. Een minderheid van 11% noemt geloofsovertuiging en
levensovertuigingen.
Daarnaast ziet ongeveer een derde de zondag als een rustdag en heeft 27% geen
persoonlijke redenen om niet op zondag te werken. Bijna de helft van de werknemers die
jonger zijn dan 23 jaar heeft geen persoonlijke redenen om niet op zondag te willen werken.
Uit een groepsinterview met jonge werknemers bleek dat zij weinig onderscheid maken
tussen een zondag en een andere dag.

6/138

De zondagtoeslag is met 21% de meest genoemde reden om op zondag te werken.
Bijna negen van de tien respondenten ontvangen ook een zondagtoeslag voor werken
op zondag.
Daarnaast noemt 10% afspraken in hun arbeidsovereenkomst over het werken op zondag en
3% kiest er zelf voor om op zondag te werken, omdat zij doordeweeks andere bezigheden
hebben. Uit het groepsinterview met jongere werknemers bleek dat zij vaak bewust kiezen
voor werken op zondag, omdat zij door de week vaak verplichtingen hebben vanuit hun
opleiding of studie. Tot slot heeft 24% van de respondenten geen belangrijkste reden
genoemd om op zondag te werken.
Een ruime meerderheid van 76% van de werknemers voelt zich niet door de werkgever
onder druk gezet om op zondag te werken en vier op de tien werknemers hebben met
de werkgever afstemming gehad over werken op zondag.
Bijna vier van de tien respondenten (40%) hebben met zijn of haar werkgever afstemming
gehad over het al dan niet werken op zondagen. Werknemers jonger dan 23 jaar stemmen
vaker met hun werkgever af over werken op zondag; van hen doet een meerderheid van
61% dit. Uit de groepsinterviews met werknemers en werkgevers blijkt ook dat deze groep
werknemers vaak juist specifiek voor de zondag wordt aangetrokken.
Een derde van de werknemers weet niet of er in hun branche een collectieve regeling
omtrent het werken op zondag is en volgens een meerderheid van 66% zijn er in hun
arbeidsovereenkomst geen afspraken vastgelegd over werken op zondag.
Ook heeft 46% aangegeven dat er in hun arbeidsovereenkomst niet is opgenomen dat zij
recht hebben op dertien vrije zondagen per jaar en 40% van de respondenten weet dit niet.
Uit een groepsinterview bleek dat het in veel gevallen niet mogelijk is om te onderhandelen
over de arbeidsovereenkomst. Dit geldt in het bijzonder voor werknemers met tijdelijke
contracten en nul-uren contracten. Vaak zijn zij dan ook minder goed bekend met de inhoud
van hun arbeidsovereenkomst. Ongeveer de helft (54%) van de respondenten heeft
aangegeven dat er sprake is van een collectieve regeling omtrent het werken op zondag,
34% weet het niet en 12% heeft geantwoord dat er geen collectieve regeling is.

7/138

Hoofdstuk 1
Onderzoeksopzet
1.1

Inleiding
De gewijzigde Winkeltijdenwet is op 1 juli 2013 in werking getreden. Sindsdien kunnen
gemeenten zelf bepalen of zij vrijstelling verlenen van het verbod om de winkels op
zondagen, feestdagen en op werkdagen tussen 22:00 uur en 6:00 uur open te stellen.
Vanzelfsprekend hebben de gewijzigde openingstijden ook consequenties voor de
werknemers. Drie jaar na de inwerkingtreding van de wet wil de minister van Economische
Zaken de Winkeltijdenwet evalueren.
De centrale onderzoeksvraag is als volgt geformuleerd:
Wat zijn de sociale en economische gevolgen van de wijziging van de
Winkeltijdenwet?
Daarnaast zijn er diverse deelvragen geformuleerd. De deelvragen richten zich op:
•
de context: trends en ontwikkelingen en daadwerkelijke aanpassing van de openstelling
van winkels;
•
de belangenafweging door gemeenten;
•
de economische en sociale gevolgen voor (kleine) winkeliers;
•
de economische en sociale gevolgen voor werknemers;
•
overige: de effecten op de waarde van de collectieve zondagsrust en op gemeentelijke
handhaving van het gekozen beleid.

1.2

Onderzoeksopzet
De evaluatie van de Winkeltijdenwet bestaat uit de volgende onderdelen:
•
documentenstudie;
•
analyse van gemeentelijke Winkeltijdenverordeningen;
•
online vragenlijst onder gemeenten;
•
online vragenlijst onder winkeliers;
•
online vragenlijst onder werknemers;
•
verdiepende interviews met gemeenten, vertegenwoordigers van vakbonden, winkeliers
(brancheorganisaties) en overige stakeholders;
•
casestudy naar de praktijk in vier gemeenten.
Documentenstudie
Om de trends en ontwikkelingen en de context van de Winkeltijdenwet te beschrijven,
hebben we een documentenstudie uitgevoerd, waarbij we gebruik hebben gemaakt van
verschillende beschikbare bronnen, zoals landelijke wetgeving, collectieve
arbeidsovereenkomsten in de detailhandel, de ledenbrief en de modelverordening
Winkeltijden van de VNG en kwantitatieve gegevens van onder meer het CBS. Een overzicht
van de geraadpleegde documenten is opgenomen in bijlage 1.

8/138

Analyse van gemeentelijke verordeningen
Om inzicht te krijgen of gemeenten gebruikgemaakt hebben van de mogelijkheden om
vrijstelling of ontheffing te verlenen van de verboden uit de gewijzigde Winkeltijdenwet,
5
hebben wij de Winkeltijdenverordeningen van 97% van de gemeenten verzameld en
geanalyseerd.
Kwantitatief onderzoek: online vragenlijsten onder gemeenten, winkeliers en werknemers
Bij dit deel van het onderzoek hebben we gebruikgemaakt van een online vragenlijst. In deze
vragenlijsten hebben we de onderzoeksvragen verder uitgewerkt en geoperationaliseerd.
In bijlagen 2 t/m 4 zijn de vragenlijsten opgenomen die bij het onderzoek gehanteerd zijn.
De vragenlijst voor gemeenten is uitgezet onder alle gemeenten. De vragenlijst voor
winkeliers is besproken met Detailhandel Nederland en INretail en is via de daarbij
aangesloten brancheorganisaties uitgezet onder hun leden. De vragenlijst voor werknemers
is eerst besproken met vertegenwoordigers van de vakbonden FNV, CNV en de Unie en is
vervolgens door deze vakbonden uitgezet onder hun leden. Daarnaast is de vragenlijst via
brancheorganisaties uitgezet onder werknemers om ook jongere werknemers, die over het
algemeen niet zijn aangesloten bij een vakbond, te bereiken.
Kwalitatief onderzoek in de vorm van (groeps)interviews
Op basis van de bevindingen uit het kwantitatieve onderzoek zijn gespreksleidraden
opgesteld voor de (groeps)interviews met vertegenwoordigers van gemeenten, winkeliers, de
vakbonden en een aantal jonge werknemers werkzaam in supermarkten. In de interviews is
nader ingegaan op de bevindingen uit het kwantitatieve onderzoek. Op deze manier is
nadere duiding en verdieping in de resultaten aangebracht. Daarnaast hebben er interviews
plaatsgevonden met een aantal overige stakeholders. Een lijst van de geïnterviewde
organisaties is opgenomen in bijlage 5.
Casestudy naar de praktijk in vier gemeenten
Om meer zicht te krijgen op wat de aangepaste Winkeltijdenwet op lokaal niveau heeft
betekend, hebben we vier cases onderzocht om een meer gedetailleerd beeld te krijgen van
de lokale gevolgen van de aangepaste Winkeltijdenwet. Bij de selectie van de vier cases is
bewust gekozen voor diversiteit. Door gemeenten op te nemen met duidelijke verschillen in
grootte, toeristische aantrekkingskracht en het belang van de zondagsrust voor een groot
deel van de inwoners, bieden de vier cases een zo breed mogelijk beeld van de lokale
implicaties van de aangepaste Winkeltijdenwet. Een lijst met geïnterviewde organisaties en
geraadpleegde bronnen is opgenomen in bijlage 6.
Respons, betrouwbaarheid en representativiteit
In deze rapportage beschrijven we de bevindingen over gemeenten, winkeliers en
werknemers in afzonderlijke hoofdstukken. In deze hoofdstukken wordt ook per doelgroep de
behaalde respons aangegeven en de eventuele implicaties voor representativiteit en
betrouwbaarheid van de uitkomsten. De uitkomsten van de (groeps)interviews en de

5

Van dertien gemeenten was de verordening niet voor handen op www.overheid.nl of op de gemeentelijke website.

9/138

casestudy moeten als illustratief worden beschouwd en als verdieping en verduidelijking van
de kwantitatieve onderzoeksresultaten worden geïnterpreteerd.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 beschrijven we de ontwikkelingen en cijfers, in hoofdstuk 3 de wet- en
regelgeving, waarna in hoofdstuk 4 de keuzes van gemeenten worden beschreven. In
hoofdstuk 5 beschrijven we de ervaringen van winkeliers en in hoofdstuk 6 de ervaringen van
werknemers. In het afsluitende hoofdstuk 7 beschrijven we de resultaten van de casestudy.

10/138

Hoofdstuk 2
Ontwikkelingen en cijfers
2.1

De Nederlandse economie
Uit cijfers van het CBS blijkt dat de economie uit de crisis is gekropen. Waar in Nederland in
6
2013 de economie nog met 0,7% kromp , groeide de Nederlandse economie in 2014 met
7
8
0,9%. In 2015 was deze groei 2%. Ook in 2016 is er sprake van groei. Zowel in het eerste
9
als het tweede kwartaal bedroeg de groei 0,6% ten opzichte van het kwartaal er voor.
De indicatoren die bijdragen aan deze groei zijn onder andere de consumptie, de
10
investeringen en de internationale handel.
Ook het consumentenvertrouwen stijgt. Het consumentenvertrouwen kwam in september
2016 uit op een 8. Dit is ruim boven het gemiddelde van de afgelopen twintig jaar (-8).
Het consumentenvertrouwen bereikte het hoogste punt ooit in april 2000 (27). Het dieptepunt
werd bereikt in februari 2013 (-44). Consumenten oordelen vooral positiever over het
11
economisch beleid. De koopbereidheid neemt toe, aldus het CBS.
Zoals voorzitter Jan Meerman van INretail het samenvat voor de gehele detailhandel in de
vooruitblik voor 2016: “Economie geeft de retailer wind in de rug”. Uit cijfers van het CBS
blijkt dat de omzet in het tweede kwartaal van 2016 0,5% hoger lag dan in het zelfde
kwartaal in 2015. De omzet steeg hiermee voor het zevende kwartaal op een rij. Deze
omzetstijging geldt met name voor de foodsector. In de non-foodsector was de omzet in het
tweede kwartaal van 2016 0,4% lager dan in het jaar ervoor. De omzetdaling voor de nonfoodsector wordt met name veroorzaakt door een daling van de omzet bij winkels in
consumentenelektronica. Deze winkels zetten in het tweede kwartaal van 2016 3,7% minder
om dan een jaar eerder. Een positieve ontwikkeling in de non-foodsector is daarentegen
zichtbaar bij de aan wonen gerelateerde detailhandelsbranches. Dit komt door de
aantrekkende huizenmarkt. Ook blijkt uit de cijfers van het CBS dat de internetverkopen in
het tweede kwartaal van 2016 opnieuw veel harder zijn gegroeid dan de omzet van fysieke
winkels. De totale online omzet steeg in het tweede kwartaal met ruim 20% ten opzichte van
het jaar ervoor. In deze periode groeide de online omzet van de pure webwinkels met bijna
24% het sterkst. Bij winkels waar de verkoop via internet een nevenactiviteit is, de zogeheten
12
multi-channelers, steeg de online omzet met bijna 16%.

2.2

Trends en ontwikkelingen
Het retaillandschap
Door de toename van het online winkelen heeft het middensegment in het retaillandschap
het zwaar. De ketens aan de boven- en onderkant van de markt doen het wel goed, met als
6

CBS, De Nederlandse economie 2013
CBS, Nederland in 2014
8
CBS, Nederland in 2015, een economisch overzicht
9
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/economie-groeit-met-0-6-procent-in-tweede-kwartaal-2016
10
Nederlandse economie in zicht ABN-AMRO, 2016
11
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/vertrouwen-consument-stijgt-aanzienlijk
12
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/35/licht-hogere-omzet-detailhandel-in-tweede-kwartaal-2016
7

11/138

voorbeelden Bijenkorf (bovenkant) en Action (onderkant). De crisis heeft ervoor gezorgd dat
er structurele wijzigingen zijn ontstaan in het winkellandschap, de niet toekomstbestendige
ondernemingen zijn uit beeld verdwenen. De onderkenning van het feit dat het
retaillandschap in beweging is, is mede te vinden in de realisatie van de nationale
retailagenda van maart 2015. In de retailagenda zijn de afspraken beschreven die de basis
vormen voor een succesvolle retailbranche in de toekomst. De agenda beschrijft de
uitdagingen voor de verschillende stakeholders in het retaillandschap. De kern van de
retailagenda zit in de concrete acties en afspraken: het creëren van kansen voor
ondernemerschap, het investeren in de mensen en in sterke winkelgebieden. Een belangrijk
onderdeel van de retailagenda zijn de zogenaamde retaildeals. Hierin wordt kritisch gekeken
naar de gebieden waar wel wordt geïnvesteerd en worden ook gebieden benoemd waar
winkeloppervlakte moet verdwijnen. Alles is erop gericht om van de bestaande fysieke
winkellocaties vitale plekken te maken die een meerwaarde blijven in de telkens
veranderende retailmarkt.
Wat zijn dan succesvolle winkelgebieden van de toekomst?
De Nederlandse Raad Winkelcentra (NRW) en de vereniging van Institutionele Beleggers in
Vastgoed (IVBN) hebben samen onderzoek laten doen op basis van de evolutiepsychologie
naar wat mensen vragen van de retailer. De basis wordt gezocht in de werking van het brein
en het optimaal inspelen op de behoeften; de focus moet worden verlegd van
consumentgericht denken naar mensgericht denken. De onderzoekers constateren een
gebrek aan sociale meerwaarde van huidige winkelgebieden. Het advies dat gegeven wordt
is dan ook: “succesvolle winkelgebieden zijn gebieden die relevante sociale meerwaarde
bieden voor gebruikersgroepen. Om dit soort winkelgebieden te kunnen ontwikkelen, is het
cruciaal om inzicht te hebben in de criteria die het brein hanteert om ons een positieve
ervaring te geven”. De winkelcentra zullen meer moeten doen aan de merkbelofte; het
creëren van vertrouwen en het inzetten van ambassadeurs.
In de publicatie “Shopping 2020: de nieuwe winkelstraat” van INretail wordt geconcludeerd
dat winkelgebieden in Nederland absoluut toekomst hebben, maar dat er nog wel veel moet
gebeuren. Total retail is daarbij de sleutel: dit zijn de retailers die zowel off- als online stevig
in hun bedrijfsconcept hebben verweven. De winkelgebieden van de toekomst lijken vooral
de plekken te zijn waar de consument om een andere reden toch al zou zijn. INretail heeft er
vijf onderscheiden: Surprise & Shop (de verrassende binnensteden), Travel & Shop (snel en
efficiënt aankopen doen, aantrekkingskracht door ligging op knooppunten), Story & Shop
(retail op bijvoorbeeld festivals, maar ook pop-up stores), Work & Shop (waar mensen
vakgericht samenkomen, bijvoorbeeld broodjes verkopen, en kleine gemakswinkels) en
Service & Shop (winkelcentra in de wijk met compleet aanbod, gericht op ontmoeting van
buurtgenoten). Verschillende geïnterviewde vertegenwoordigers van gemeenten
onderschrijven deze ontwikkeling en richten zich ook in toenemende mate op het creëren
van beleving in de binnensteden.
Het retailspeelveld kent veel actoren. Naast winkeliers zijn dit bijvoorbeeld werknemers,
gemeenten, maar bijvoorbeeld ook verhuurders en investeerders. Deze partijen hebben elk
vanuit hun eigen rol invloed op het retaillandschap van de toekomst, zowel in economische
zin als voor degenen die in de sector werken. De afstemming en samenwerking tussen de

12/138

diverse actoren is een voorwaarde voor het succes van winkelgebieden van de toekomst.
Daarbij hoort nadrukkelijk ook het afstemmen van openingstijden.
De consument centraal
De klant staat centraal in het koopproces. De winkelier zal hier in de toekomst steeds meer
op in moeten spelen. Omdat steeds meer data beschikbaar zijn over het koopgedrag van
mensen, kan op basis van deze informatie vraag en aanbod nog beter op elkaar worden
afgestemd. In het rapport ‘Aankoopmoment fashion’ van INretail dat het koopgedrag in
fashion koopgedrag tussen oktober 2012 en september 2013 beschrijft, wordt op basis van
transacties bezien wanneer de consument koopt. Enkele conclusies uit het rapport zijn dat
de feestdagen nog steeds traditionele piekmomenten zijn voor consumenten, de vrije dagen
rond de feestdagen zorgen daarbij zowel voor offline als online pieken. Tevens blijkt dat
zondagopenstelling op de laatste zondag van de maand bijzonder lucratief is in verband met
de salarisuitbetaling in die periode van de maand. Daarnaast blijkt de zondag een belangrijke
dag voor online verkoop te zijn, omdat mensen dan vaak vrij zijn en de fysieke winkels dan
niet altijd open zijn. Ook is te zien dat het merendeel van de online transacties (60%)
plaatsvindt binnen reguliere openingstijden.
Branchevervaging/blurring
De scherpe lijnen die we ooit kenden tussen verschillende winkels verdwijnen
langzamerhand. Dit verschijnsel wordt ook wel branchevervaging of blurring genoemd. Cafés
waar je naast een kopje koffie ook de tafels en stoelen kunt kopen, duiken op steeds meer
plaatsen op. Restaurants experimenteren met ‘to go’ oplossingen naast het normale aanbod.
In de Rabobank retailupdate (januari 2016) wordt in dit kader gesproken over Primera die
van producten naar diensten verschuift; ze gaan telefoons repareren. Winkels (onder andere
supermarkten) doen meer naast hun reguliere taken en drukken daarmee mogelijk andere
(kleine) spelers uit de markt. Op verzoek van een aantal grote gemeenten wordt op dit
moment geëxperimenteerd met een pilot van de VNG. In deze pilot gedogen gemeenten bij
13
de handhaving van de drank- en horecawet mengvormen van horeca en detailhandel .
Technologische ontwikkelingen
Domino’s Pizza heeft een fysieke knop gerealiseerd die klanten hun favoriete pizza met één
druk op de knop laten bestellen. De knop communiceert via Bluetooth met de smartphone en
zet de bestelling door naar het dichtstbijzijnde filiaal. Een ander voorbeeld is het zelf scannen
van producten bij de supermarkt met de smartphone en het afrekenen met hetzelfde
apparaat. Diezelfde smartphone, maar ook tablets en laptops geven de consument steeds
meer mogelijkheden om eigen marktonderzoek te doen, prijzen te vergelijken en ook
daadwerkelijk aankopen te doen. Via social media worden producten beoordeeld, op
Youtube worden productfilms bekeken. De retailers van de toekomst zullen ook steeds vaker
op die online plaatsen aanwezig zijn waar de discussie over hun producten plaatsheeft. Ze

13

In juli 2016 heeft de rechter uitspraak gedaan in een rechtszaak die was aangespannen door de SlijtersUnie
omdat deze organisatie vindt dat de VNG overtreding van de drank- en horecawet aanmoedigt. De rechtbank vond
de rol van de VNG als overkoepelende organisatie beperkt. Volgens de rechtbank is het aan de individuele
gemeentebesturen om deel te nemen aan de proef en de vraag of deze gemeenten onrechtmatig handelen als ze
aan de pilot deelnemen moet beantwoord worden door de bestuursrechter. Bron:
https://www.khn.nl/nieuwsberichten/2016/07/rechter-vng-hoeft-gemeenten-niet-op-te-roepen-pilot-blurring-te-staken

13/138

dienen zich in een zo vroeg mogelijk stadium te mengen in de online discussies op social
media, de conversatie gaat daarbij 24/7 door, zeven dagen in de week.
Ook zijn er retailers die experimenten met augmented reality (AR) en virtual reality (VR).
Deze technieken maken aanbod en service online beschikbaar. Denk in dit kader aan Ikea,
die het mogelijk maakt om potentiële meubels virtueel in te passen in de woonkamer. Maar
ook het virtueel passen van kleding via een VR-bril kan binnenkort de normaalste zaak van
de wereld zijn.
Technologische ontwikkelingen maken winkelen makkelijker voor de consument en bieden
winkeliers de mogelijkheid om besparingen door te voeren. De techniek zal wel in grote mate
aan moeten sluiten bij de beleving van de klant om als retailer relevant te blijven. De kansen
die technologische ontwikkelingen bieden, zoals op het gebied van marketing, zullen daarom
altijd naadloos moeten passen op de behoefte van de klant.
Omnichannel retailing
Bij deze vorm van retailing versmelten de offline en online wereld en worden alle kanalen
gebruikt om een uniforme boodschap over te brengen naar de klant. De klant beleeft geen
aparte kanalen meer, maar krijgt bijvoorbeeld via apps, social media, e-mail en de fysieke
winkel een uniforme ervaring. De verschillende kanalen worden daarbij optimaal ingezet om
elkaar te versterken.
Lidl verkoopt naast het reguliere fysieke supermarktaanbod ook reizen en je kunt er je foto’s
laten afdrukken. Albert Heijn biedt naast het traditionele winkelaanbod online bestelde boxen
aan die thuis worden bezorgd met recept en bijbehorende ingrediënten. Lokale restaurants
doen iets soortgelijks door online of offline een box samen te stellen die bijvoorbeeld in het
park genuttigd kan worden.
Deze verschillende manieren van contact, fysiek en online, maken dat winkeliers goed na
moeten denken over hoe ze meerwaarde kunnen genereren voor hun klanten. ‘Ship from
store’, waarbij online wordt besteld en producten vanuit een filiaal worden opgestuurd, zal
steeds normaler worden. Ook de komst van meer pick-up points voor online bestelde
producten is een voortvloeisel uit de omnichannel trend. Ook is de fysieke winkel soms de
showroom van het online aanbod “from clicks to bricks”. Rabobank noemt in dit kader
Made.com als voorbeeld van een Britse online meubelverkoper die in Amsterdam een
vestiging opent met meubels met ingebouwde NFC-chips, waardoor mensen met
smartphone direct productinformatie kunnen inzien en online kunnen bestellen. De slimme
combinatie van on- en offline is de sleutel tot het succes van Made.com.
2.3

Omvang van de arbeidsmarkt detailhandel
In de detailhandel waren in 2014 ongeveer 735.900 personen werkzaam (CBS Statline
2016), waarvan bijna de helft bij grote bedrijven (hieronder worden organisaties met meer
dan 500 werknemers verstaan).

14/138

14

Op basis van gegevens van de Stichting Detailhandelseconomie en maatschappij is de
werkgelegenheid in aantal fte en het aantal winkels per branche verhoudingsgewijs
weergegeven. Bijna een derde van de werkgelegenheid is te vinden in
Levensmiddelenzaken (supermarkten). Opvallend is dat deze branche 12% van alle winkels
in de detailhandel beslaat. De werkgelegenheid is na de branche levensmiddelenzaken het
grootst in de Kleding en Sportbranche (21%), gevolgd door de Huis, Tuin en Dierbranche
(13%) en Woninginrichting (10%).
Figuur 1

Werkgelegenheid in 2014

Het aantal winkels is het grootst in de Kleding en Sportbranche (26%), gevolgd door
Foodspeciaalzaken (15%) en Huis, Tuin en Dier (13%). In de branches
Consumentenelectronica, Foodspeciaalzaken, Persoonlijke verzorging en Woninginrichting
lijkt het aandeel werkgelegenheid en het aandeel winkels procentueel gezien vrijwel geheel
overeen te komen.
Figuur 2

14

Aantal winkels in 2014

Voor het behoud van deze basisinformatie over de detailhandel is een nieuwe stichting opgericht, Stichting
Detailhandelseconomie en Maatschappij (StiDEM). In het bestuur van StiDEM werken ondernemers- en
werknemersorganisaties samen (Detailhandel Nederland, FNV en CNV).

15/138

Ook is een berekening gemaakt van de gemiddelde werkgelegenheid in fte per branche.
Hieruit blijkt dat er gemiddeld genomen meer personeel per supermarkt
(levensmiddelenzaken) werkzaam is. In foodspeciaalzaken ligt dit gemiddelde lager dan
2 fte. In de overige branches varieert dit gemiddelde van 3,4 tot 4,7 fte.
Figuur 3

Gemiddeld aantal fte per winkel

gemiddeld aantal fte per winkel
14
12
10
8
6
4
2
0

gemiddeld aantal fte per winkel

16/138

Hoofdstuk 3
Wet- en regelgeving
3.1

De gewijzigde Winkeltijdenwet
Per 1 juli 2013 zijn de wijzigingen in de Winkeltijdenwet in werking getreden middels de
gewijzigde Winkeltijdenwet (Voluit: Wet van 11 juni 2013 tot wijziging van de Winkeltijdenwet
in verband met het verruimen van de bevoegdheid van gemeenten om vrijstelling te verlenen
van de verboden met betrekking tot de zondag en een aantal feestdagen, Staatsblad 2013,
nr. 217).
De Winkeltijdenwet regelt de tijden waarop winkels in ieder geval open mogen zijn en kent
daarnaast bevoegdheden toe aan gemeentelijke organen om deze tijden te verruimen. Op
grond van de gewijzigde Winkeltijdenwet blijven de wettelijke verboden om winkels op zon-,
feest- en op werkdagen vóór 06:00 uur en na 22:00 uur open te stellen, op zichzelf bestaan.
Gemeenten hebben echter meer ruimte om zelf te bepalen of en in hoeverre zij vrijstelling of
ontheffing verlenen van deze verboden.
De Winkeltijdenwet van vóór 1 juli 2013 voorzag gemeenten in de mogelijkheid om twaalf
keer per jaar een vrijstelling te verlenen voor het verbod op winkelopenstelling op zondagen
en/of feestdagen. Daarnaast was het mogelijk voor gemeenten om vrijstelling te verlenen
van het verbod op winkelopenstelling ten behoeve van toeristische gebieden en grensregio’s.
In de gewijzigde Winkeltijdenwet zijn geen voorwaarden meer verbonden aan de
mogelijkheid om vrijstelling of ontheffing te verlenen. Ten gevolge van de gewijzigde
Winkeltijdenwet mogen gemeenten zelf bepalen of en in hoeverre vrijstelling of ontheffing
wordt verleend van het verbod om winkels op zon-, feest- en op werkdagen vóór 6:00 uur en
na 22:00 uur open te stellen.
De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft de ‘Modelverordening
winkeltijden 2013’ opgesteld om het voor gemeenten makkelijker te maken op basis van de
nieuwe, ruimere grondslag gemeentelijke regels voor de zondags- en avondopenstelling vast
te stellen. Deze modelverordening biedt een aantal voorbeeldbepalingen die door
gemeenten in hun Winkeltijdenverordening kunnen worden overgenomen.
Belangenafweging door gemeenten
In de vorige Winkeltijdenwet stond een aantal belangen expliciet genoemd die gemeenten in
hun belangenafweging behoorden te betrekken indien zij gebruikmaakten van de
toerismebepaling, zijnde:
•
werkgelegenheid en economische bedrijvigheid, waaronder ook wordt begrepen het
belang van winkeliers met weinig of geen personeel en het belang van werknemers;
•
de zondagsrust;
•
de leefbaarheid, de veiligheid en de openbare orde in de gemeente.
In de gewijzigde Winkeltijdenwet zijn deze belangen niet meer opgenomen. Echter,
gemeenten dienen op grond van artikel 3:4 van de Algemene wet bestuursrecht (hierna:
Awb) bij elk besluit de betrokken belangen mee te wegen. Onder deze belangen vallen in dit
geval ook de bovengenoemde belangen. Daarbij gaat het ook om de belangen van

17/138

winkeliers. De wijze waarop zij de belangen onderzoeken staat niet vast. Juridisch gezien
volstaat het wanneer gemeenten na een zorgvuldig onderzoek van de feiten een
belangenafweging maken.
Tegen besluiten die worden genomen op grond van de Winkeltijdenwet staat op grond van
bijlage 2, hoofdstuk 2, artikel 4, van de Algemene wet bestuursrecht beroep open bij het
College van Beroep voor het bedrijfsleven. Alleen tegen gemeentelijke verordeningen met
het karakter van algemeen verbindende voorschriften staat op basis van de gewijzigde
Winkeltijdenwet geen beroep meer open bij de bestuursrechter. Wel kunnen
belanghebbenden tegen een dergelijke vrijstelling bij de burgerlijke rechter (in zijn
hoedanigheid van “restrechter”) in beroep. Overigens zijn de hiervoor geschetste
beroepsmogelijkheden van de Winkeltijdenwet conform de Algemene wet bestuursrecht.
Het is voor betrokkenen duidelijk of een besluit vatbaar is voor beroep, omdat in dat geval
overeenkomstig de Algemene wet bestuursrecht een desbetreffende passage bij het besluit
wordt opgenomen.
Positie van winkeliers
In 2013 is bij de behandeling van het initiatiefwetsvoorstel tot wijziging van de
Winkeltijdenwet in de Eerste Kamer de motie Holdijk c.s. over het versterken van de positie
15
van winkeliers in winkelcentra aangenomen. In deze motie is de regering verzocht te
onderzoeken en in kaart te brengen welke mogelijkheden er zijn om via wetgeving en op
andere wijze de contractuele positie van winkeliers te versterken en welke mogelijkheden er
zijn om de vrijheid van winkeliers om binnen het gemeentelijk beleid hun eigen
openingstijden te bepalen te garanderen.
Op 17 maart 2014 heeft de minister van Economische Zaken de uitkomsten van dit
16
onderzoek in een kamerbrief bekendgemaakt. In de kamerbrief is aangegeven dat actie is
ondernomen op drie punten te weten:
• naar gemeenten communiceren dat in de belangenafweging om al dan niet
koopzondagen toe te staan de belangen van winkeliers mee moeten worden
gewogen;
• het ministerie van EZ heeft overleg gevoerd met de Raad voor Onroerende Zaken
(ROZ). De ROZ heeft vervolgens aangegeven de algemene bepaling bij de
modelovereenkomst voor verhuur van winkelruimte zodanig aan te passen dat de
verhuurder de huurder niet met een boete kan dwingen om op zondagen open te zijn
indien de huurder een onderbouwd verzoek heeft ingediend om niet op (alle)
zondagen open te gaan en de verhuurder hiermee heeft ingestemd;
• De winkelier wordt gewezen op zijn eigen verantwoordelijkheid. De winkelier zal zich,
als hij een huurovereenkomst aangaat, goed moeten verdiepen in de inhoud
daarvan. Ook als het gaat om verplichtingen ten aanzien van winkelopenstelling op
zondag.

15
16

Kamerstuk 32 412, nr. K
Kamerstuk 32 412, nr.20

18/138

3.2

De Zondagswet
De Zondagswet heeft tot doel het wegnemen van beletselen die de viering van de
zondagsrust in de weg kunnen staan. De Zondagswet heeft niet tot doel om het vieren van
de zondagsrust te bevorderen. De wet bevat een aantal algemene verboden. Op grond van
artikel 2 is het verboden om onnodig gerucht in de nabijheid van kerken te veroorzaken,
waardoor de godsdienstuitoefening wordt gehinderd. Artikel 3 verbiedt het zonder strikte
noodzaak veroorzaken van gerucht dat hoorbaar is op meer dan 200 meter van het punt van
verwekking van het geluid, uitgezonderd vergaderingen en betogingen in de zin van de Wet
openbare manifestaties. Op grond van artikel 4 zijn openbare vermakelijkheden voor
13.00 uur verboden. Op grond van artikel 5 is het op zondag verboden om optochten of
bijeenkomsten op openbare plaatsen te houden, daartoe gelegenheid te geven of daaraan
deel te nemen. Ingevolge artikel 6 is het verboden om zonder genoegzame reden de
openbare rust te verstoren door arbeid in beroep of bedrijf. Overtreding van deze verboden
levert een strafbaar feit op (artikel 8). Burgemeesters hebben een aantal bevoegdheden op
grond van de Zondagswet en gemeenteraden kunnen aanvullende bepalingen opnemen in
gemeentelijke verordeningen.
17

Onderzoek naar juridische en grondwettelijke aspecten
Uit een onderzoek van oktober 2015 naar de juridische en grondwettelijke aspecten blijkt dat
de juridische gevolgen van een eventuele intrekking van de Zondagswet beperkt zouden
kunnen blijven. Als gemeenten zelf regels willen stellen ter bescherming van de zondagsrust,
dan moeten zij de Arbeidstijdenwet, de Winkeltijdenwet en de Wet Openbare Manifestaties in
acht nemen, alsmede artikel 9 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM) en artikel 6 van de Grondwet.
In het onderzoek wordt ook een uitspraak gedaan over de relatie tussen artikel 6 van de
Zondagswet (het verbod op het zonder genoegzame reden verstoren van de zondagsrust
door arbeid in beroep of bedrijf) en de Winkeltijdenwet van 2013. Onderzoekers concluderen
als volgt: “Als gezegd zou het verbieden van arbeid op andere gronden dan ter bescherming
van de zondagsrust – in het licht van de Zondagswet – in beginsel zijn toegestaan. Aan zo’n
verbod zou bijvoorbeeld het creëren van een rustdag in algemene zin ten grondslag kunnen
liggen. De Winkeltijdenwet staat niet in de weg: afwegingen omtrent de wenselijkheid van
koopzondagen worden blijkens de wet geheel aan gemeentebesturen overgelaten. Op
gemeentelijk niveau mag dus worden beslist dat arbeid – in de zin van het open zijn van de
winkels – wordt verboden; weliswaar niet ter bevordering van de zondagsrust in de zin van
de Zondagswet, maar wel ter bescherming van de belangen van lokale bewoners.”
18

Onderzoek naar de feitelijke werking van de Zondagswet
Door middel van een enquêteonderzoek onder ambtenaren en burgemeesters is onderzocht
hoe vaak de Zondagswet de afgelopen jaren is toegepast en hoe burgemeesters over de
Zondagswet oordelen. Uit de vragenlijst onder ambtenaren blijkt dat 45% van de gemeenten
nooit gebruikmaakt van de bepalingen in de Zondagswet. 55% van de gemeenten doet dat
17

VU: “Juridische en grondwettelijke aspecten van de Zondagswet
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/10/26/juridische-en-grondrechtelijke-aspecten-van-dezondagswet
18
Necker van Naam: ‘Onderzoek naar de feitelijke werking van de Zondagswet.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/09/01/onderzoek-naar-de-feitelijke-werking-van-dezondagswet

19/138

wel. In de periode 2011-2014 is volgens de onderzoekers 844 keer een ontheffing verleend
op grond van artikel 3, derde lid, van de Zondagswet. Op grond van artikel 4, derde lid, van
de Zondagswet is 765 keer een ontheffing verleend. De onderzoekers constateren dat
ontheffingen voor de Zondagswet vaker worden verleend dan aangevraagd; zij concluderen
hieruit dat ontheffingen vermoedelijk vaak automatisch worden verleend, op het moment dat
er ontheffing wordt aangevraagd op grond van andere wet- en regelgeving.
Daarnaast is via een uitvraag onder alle burgemeesters onderzocht wat burgemeesters
vinden van de Zondagswet en de eventuele intrekking ervan. Hieruit blijkt dat burgemeesters
in hoge mate verdeeld zijn over de vraag of het goed is om de Zondagswet in te trekken.
39% is het hier (helemaal) mee eens, terwijl 31% het hier (helemaal) mee oneens is. 29%
heeft geen mening. Een kleine meerderheid is tevreden over de bevoegdheden van de
burgemeester op grond van de Zondagswet; 37% van de burgemeesters is het eens met de
stelling dat cruciale bevoegdheden vervallen op het moment dat de Zondagswet zou worden
ingetrokken.
Motie Schouw en Taverne
Bij de behandeling van de begroting 2013 van het Ministerie van BZK is door de Kamerleden
Schouw en Taverne een motie ingediend om de Zondagswet in te trekken.19 Deze motie was
aanleiding voor het laten uitvoeren van onderzoek naar hoe de Zondagswet in de praktijk
functioneert.
Op basis van de uitkomsten van bovenvermelde onderzoeken en een bespreking van deze
onderzoeken met burgemeesters, heeft minister Plasterk van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) geconstateerd dat er geen problemen zijn gesignaleerd bij de
uitvoering van de Zondagswet in de praktijk. Ook heeft hij bij brief van 26 oktober 2015
aangegeven dat de conclusie gerechtvaardigd is dat aan intrekking van de Zondagswet geen
20
prioriteit moet worden toegekend.
Actuele situatie
Een ruime meerderheid in de Kamer bleef echter voor afschaffing van de wet. De minister
van BZK heeft in het voorjaar van 2016 een voorstel ingediend voor de afschaffing van de
wet. Op 8 juli 2016 werd bekend dat de ministerraad heeft ingestemd het wetsvoorstel voor
advies aan de Raad van State te zenden. De belangrijkste elementen uit het wetsvoorstel
waarmee de Zondagswet wordt ingetrokken, zijn als volgt:
•
Gemeenten krijgen daarmee de ruimte om zelf te bepalen hoe zij omgaan met de
openbare rust op zondag. Zij kunnen naar eigen inzicht al dan niet regels stellen.
•
Sportbeoefening en ontspanning op zondag mogen gemeenten met het oog op de
21.
zondagsrust echter niet verbieden
Dat voorstel is in juli 2016 ter advisering aangeboden aan de Raad van State.
3.3

De Arbeidstijdenwet
Werknemers zijn in principe niet verplicht om te werken op zondag (artikel 5:4 lid 1 van de
Arbeidstijdenwet), tenzij de aard van het werk of de bedrijfsomstandigheden het werken op

19

Kamerstukken II 2012/13, 33 400 VII, nr. 23.
Kamerstukken II 2015/16, 34 300 VII, nr. 10.
21
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2016/07/08/gemeenten-mogen-voortaan-zelf-bepalen-hoezondagsrust-wordt-gewaarborgd
20

20/138

zondag noodzakelijk maken. Hierover dienen afspraken te worden gemaakt die tevens
worden vastgelegd in een cao of met een ondernemingsraad. In de cao zijn tevens
afspraken vastgelegd over een toeslag voor zondagswerk.
Of er sprake is van de noodzaak om op zondag arbeid te verrichten vanwege de aard van de
arbeid of vanwege bedrijfsomstandigheden laat de Arbeidstijdenwet over aan de beoordeling
van sociale partners. Dit kan dus bij cao worden afgesproken of met een ondernemingsraad.
Bij onenigheid kan de kwestie ter toetsing aan de kantonrechter worden voorgelegd.
Wanneer er op zondag wordt gewerkt dan geldt de norm dat werknemers recht hebben op
tenminste dertien vrije zondagen per jaar. Van deze norm kan door een collectieve afspraak
worden afgeweken. Echter, in dat geval heeft de individuele werknemer ten alle tijden het
recht om te weigeren om meer dan 40 zondagen te werken.
Voor werknemers, die op grond van godsdienstige of levensbeschouwelijke overwegingen
de wekelijkse rustdag op een andere dag dan de zondag vieren, gelden dezelfde
voorschriften uit de wet over de zondag voor die dag. Deze werknemers moeten daarvoor
een schriftelijk verzoek bij de werkgever hebben ingediend.
Analyse collectieve arbeidsovereenkomsten
Namens de werknemers in de sector hebben FNV, CNV, De Unie en AVV collectieve
arbeidsovereenkomsten (cao’s) afgesloten. Hierbij moet worden opgemerkt dat vanwege
verschil van inzicht met betrekking tot de zondagtoeslag niet elke bond iedere cao heeft
gesloten. We hebben diverse cao’s nader geanalyseerd om afwijkingen ten opzichte van de
arbeidstijdenwet in kaart te brengen. Onze bevindingen hebben wij weergegeven in
onderstaande tabel. In deze tabel is per branche minimaal één cao opgenomen. Met
uitzondering van de cao ‘Gespecialiseerde detailhandel Bloemen en Planten’ en de cao
‘Leisure dagrecreatie en dagattractiebedrijf’ is in alle overige geanalyseerde cao’s een
arbeidsverbod opgenomen of wordt aangegeven dat zondagsarbeid vrijwillig is. In ongeveer
een kwart van de geanalyseerde cao’s wordt tevens een uitzondering op het arbeidsverbod
vermeld. Uit de analyse blijkt dat het merendeel van de cao’s niet afwijkt van de
zondagsbepaling. Tot slot betreft de zondagtoeslag in de meeste cao’s 100%.

21/138

Tabel 1
Uitgangspunt

Arbeidstijdenwet

Fashion, Sport
en Lifestyle
(2015-2016)
Gespecialiseerde
detailhandel in
Bloemen en
Planten (20152017)

22/138

Overzicht cao’s
Arbeidsverbod

Uitzondering
op arbeidsverbod 1
Tenzij uit de
aard van de
arbeid
voortvloeit en
afgesproken in
individuele of
collectieve
arbeidsovereenkomst.

Uitzondering
Zondagsop arbeidsbepaling
verbod 2
Op zondag
Tenzij de
In geval van
wordt geen
bedrijfsarbeid op
arbeid verricht.
omstandigzondag
heden dit
tenminste 13
noodzakelijk
vrije zondagen
maken en het
per 52 weken.
medezeggenBij collectieve
schapsorgaan
regeling kan
daarmee
hiervan
instemt,
worden
en de
afgeweken.
betrokken
werknemer
daar per
geval mee
instemt.
Werken op zon- en feestdagen gebeurt op vrijwillige basis.

Zondagtoeslag

De werkgever geeft in het jaargesprek aan of hij verwacht dat de
winkel in het komende tijdvak van 1 januari tot en met 31 december
op zondagen open gaat en zo ja, op hoeveel zondagen hij als
werkgever zou willen dat de werknemer komt werken. Het is niet
verplicht om op zondag te werken.

Op basis van
het aantal
zondagen
wordt een
flexibele
vergoeding
toegekend.
Voor
werknemers in
winkels op
luchthavens
en stations
geldt een
toeslag van
50%.

-

50%

Leisure
dagattractiebedrijf (20152016)

Cao
Drogisterijbranche
(2015-2016)

Leisure
dagrecreatie
(2015-2016)
Motorvoertuigen en
tweewielerbedrijf (20122014)
Consumentenelectronica
(2015-2016)
Dierspeciaalzaken (20142015)
Tuincentra
(2012-2014)
Levensmiddelenbedrijf
(2013-2017)

Cao Wonen
(2010)

23/138

De werknemer
die in de regel
op zondag
werkt en op
een zondag
niet
ingeroosterd
wil worden,
kan dat bij zijn
werkgever
aanvragen.

De aard van de arbeid in het
dagattractiebedrijf brengt met
zich mee dat ook op zondag
werkzaamheden verricht
moeten worden.
Indien een werknemer op een
zondag wordt ingeroosterd,
wordt hij geacht op die zondag
werkzaamheden te verrichten.

In afwijking
van artikel 5:6
lid 3 van de
Arbeidstijdenwet geldt er
geen minimum
aantal
zondagen in
elke periode
van 52 weken
waarop geen
arbeid wordt
verricht.
Op zondagen
Er kan op deze dagen wel gewerkt worden als
en erkende
bijzondere omstandigheden dat noodzakelijk
feestdagen
maken en als de betreffende wettelijke
wordt niet
bepalingen zich daartegen niet verzetten.
gewerkt.
Een werknemer kan niet verplicht worden tot het
werken op zondagen en erkende christelijke
feestdagen.
Op jaarbasis heeft de werknemer recht op 17 maal per jaar een vrij
weekend, waaronder wordt verstaan een vrije zaterdag en zondag
of een vrije zondag en maandag, of een vrije vrijdag en zaterdag.
Indien een werknemer verklaart gewetensbezwaren te hebben
tegen arbeid op zondagen, algemeen erkende christelijke
feestdagen, rooms-katholieke feestdagen welke ter plaatse
algemeen als zondagen worden gevierd, of Goede Vrijdag, kan hij
tot die arbeid niet worden verplicht.
In de regel wordt er niet gewerkt op zondagen en andere erkende,
christelijke feestdagen. Als dit toch gebeurt en een werknemer
gewetensbezwaren heeft tegen het werken op dergelijke dagen,
dan is hij niet verplicht op deze dagen te werken.
Werken op zondag gebeurt op vrijwillige basis.

Geen

Werken op zon- en feestdagen gebeurt op vrijwillige basis.

100%

Op zon- en
Tenzij bijzondere omstandigheden zulks
feestdagen
noodzakelijk maken en de desbetreffende
wordt geen
wettelijke bepalingen zich daartegen niet
arbeid
verzetten.
verricht.
Werken op zon- en feestdagen gebeurt op vrijwillige basis.

100%

100%

Geen

85%

100%

100%

100%

Hoofdstuk 4
De keuzes van gemeenten ten aanzien van de
Winkeltijdenwet
4.1

Aanpak: een analyse van alle gemeentelijke verordeningen en uitzetten van een enquête
Om inzicht te krijgen of gemeenten gebruikgemaakt hebben van de verruimde mogelijkheden
om vrijstelling of ontheffing te verlenen van de verboden uit de gewijzigde Winkeltijdenwet,
hebben wij de Winkeltijdenverordeningen van 97% van de gemeenten verzameld en
22
geanalyseerd. Daarnaast hebben wij een enquête uitgezet onder alle gemeenten en
hebben we aanvullend acht verdiepende interviews gehouden met gemeenten.
In deze paragraaf beschrijven wij de aanpak die wij hebben gehanteerd voor de
verordeningsanalyse, de enquête en de interviews.
Voor de verordeningsanalyse zijn wij als volgt te werk gegaan:
1. Vertrekpunt bij deze analyse is de lijst met de gemeentelijke indeling per 1 januari 2016
van het CBS (CBS Statline 2016).
2. Vervolgens hebben wij gebruikgemaakt van de website overheid.nl, waarop het
merendeel van de gemeentelijke Winkeltijdenverordeningen toegankelijk is. Voor zover
dit niet het geval was, hebben wij de verordening via de website van de betreffende
gemeente achterhaald.
3. Bij de analyse van de verordeningen hebben wij de volgende uitgangspunten
gehanteerd:
a. Omdat oude niet meer van kracht zijnde verordeningen van gemeenten meestal
niet beschikbaar waren, zijn wij ervan uitgegaan dat gemeenten waarvan de
verordening na 1 juli 2013 (de ingangsdatum van de gewijzigde Winkeltijdenwet)
van kracht is geworden, hun winkeltijden hebben aangepast. Bij een ingangsdatum
van de Winkeltijdenverordening vóór 1 juli 2013 zijn wij ervan uitgegaan dat de
gemeente de winkeltijden niet heeft aangepast op basis van de vernieuwde
Winkeltijdenwet.
b. In de verordening hebben wij gekeken of en in welke mate de gemeente een
23
ontheffing biedt voor de verboden in artikel 2 van de gewijzigde Winkeltijdenwet.
Hierbij hebben wij de in volgende tabel genoemde ordening gehanteerd:

22

Voor dertien gemeenten was de verordening op 1 juni 2016 niet voor handen op www.overheid.nl of op de
gemeentelijke website.
23
Dit zijn het verbod op openstelling van een winkel (lid 1) of verkoop van goederen aan particulieren in de
uitoefening van een bedrijf anders dan een winkel (lid 2): op zondag (lid 1a); op Nieuwjaarsdag, op Goede Vrijdag
na 19 uur, op Tweede Paasdag, op Hemelvaartsdag, op Tweede Pinksterdag, op 24 december na 19 uur, op Eerste
en Tweede Kerstdag en op 4 mei na 19 uur (lid 1b) en op werkdagen voor 6 uur en na 22 uur (lid 1c).

24/138

Tabel 2
Ontheffing
Volledig
Zeer ruim

Gedeeltelijk
Zeer beperkt
Geen
4.
5.
6.

Ordening type ontheffing
Beschrijving
Alle winkels en bedrijven zijn ontheven van verboden,
zonder uitzonderingen.
Alle winkels en bedrijven zijn ontheven van verboden, maar
in tijdsbestek kleiner dan tussen 6:00 en 22:00 uur of op
beperkt aantal feestdagen.
Ontheffing beperkt tot een aantal (zon-/feest)dagen per
jaar, branches, periodes of kernen/gebieden.
Ontheffing niet groter of zelfs kleiner dan toegestaan onder
oude wet.
Geen vrijstelling van verboden nieuwe wet.

De categorieën “gedeeltelijk” en “zeer beperkt” hebben we verder geanalyseerd en we
hebben beschreven welke beperkingen van toepassing zijn.
De resultaten van de analyse zijn opgenomen in een database.
Deze database hebben wij vervolgens gebruikt om diverse analyses uit te voeren en
bijbehorende resultaten te presenteren. Deze resultaten worden hieronder toegelicht.

Voor de online enquête onder gemeenten hebben we een vragenlijst opgesteld, waarin
onder meer is gevraagd naar de belangenafweging die zij hebben gemaakt bij de
besluitvorming omtrent de winkeltijden en naar de betrokkenheid van stakeholders.
De vragenlijst is opgenomen in bijlage 2. In totaal hebben 200 van de 390 gemeenten de
vragenlijst ingevuld. In onderstaande figuur is een uitsplitsing naar gemeentegrootte
weergegeven. Hieruit blijkt dat een ruime meerderheid van de respondenten bestaat uit
gemeenten tot 50.000 inwoners. Dit komt overeen met de landelijke verdeling naar
gemeentegrootte.
Figuur 4

25/138

Verdeling deelnemende gemeenten naar gemeentegrootte

Figuur 5

Landelijke verdeling naar gemeentegrootte

Daarnaast hebben we gekeken naar de verdeling van de deelnemende gemeenten naar
geografische ligging. In onderstaande figuur is het percentage respondenten per provincie
weergegeven. Dit komt overeen met de landelijke spreiding van gemeenten over de
provincies.
Figuur 6

26/138

Verdeling deelnemende gemeenten per provincie

Figuur 7

Landelijke verdeling gemeenten per provincie

Het merendeel van de gemeenten is gelegen in het landelijk gebied en 22% van de
gemeenten heeft een (zeer) sterk stedelijk karakter. Dit komt overeen met het landelijk beeld.
Figuur 8

27/138

Verdeling deelnemende gemeenten op basis van stedelijkheid

Figuur 9

Landelijke verdeling gemeenten op basis van stedelijkheid

Geconcludeerd kan worden dat de steekproef, zowel qua gemeentegrootte, geografische
spreiding als mate van stedelijkheid overeenkomt met het landelijk beeld. Daarmee is de
steekproef een goede afspiegeling van de gemeenten in Nederland.
In de interviews met gemeenten zijn we in gesprek gegaan over de belangrijkste
bevindingen uit de verordeningsanalyse en de online enquête en zijn we onder meer in
gesprek gegaan over hun ervaringen met de wijziging van de gemeentelijke verordening.
De resultaten van de interviews zijn indicatief en zijn waar relevant ter aanvulling opgenomen
in dit hoofdstuk.
4.2

Aanpassing van de verordening en gehanteerde beperkingen
Een ruime meerderheid van 74% van de onderzochte gemeenten heeft hun
Winkeltijdenverordening aangepast op basis van de nieuwe wet.
Figuur 10

28/138

Aanpassing Winkeltijdenverordening aantallen (Bron: verordeningsanalyse: N=377)

Uit een analyse naar de geografische ligging van gemeenten die hun verordening hebben
aangepast blijkt dat er wel verschillen zijn per gebied. Het valt op dat veel gemeenten in
Zeeland hun verordening niet hebben aangepast. Hetzelfde geldt voor de Waddeneilanden,
met uitzondering van de gemeente Terschelling.
Figuur 11

29/138

Geografische spreiding gemeenten aanpassing verordening (Bron: verordeningsanalyse;
N=377)

Soort ontheffing
Een meerderheid van de gemeenten heeft gekozen voor een ruime openstelling op
zondagen in de vorm van een algemene ontheffing; uit de verordeningsanalyse blijkt dat
60% van de gemeenten hiervoor heeft gekozen. Dit percentage wijkt af van het percentage
gemeenten dat in de enquête aangeeft dat winkels alle zondagen open mogen zijn. Dat is
namelijk 71%. Een mogelijke verklaring hiervoor is de oververtegenwoordiging in de
steekproef van gemeenten uit het zuiden van het land, dat de verordening van de gemeente
niet goed gepubliceerd is of dat de vragenlijst niet correct is ingevuld door de betreffende
ambtenaar. Naast een algemene ontheffing van de verboden uit de Winkeltijdenwet, biedt
82% van de gemeenten winkels de mogelijkheid een individuele ontheffing aan te vragen.
Figuur 12

Percentage en aantallen gemeenten per soort ontheffing (Bron: verordeningsanalyse; N=377)

13%

0%

20%

Volledig

30/138

47%

Zeer ruim

40%

Gedeeltelijk

9%

60%

Zeer beperkt

12%

16%

80%

Geen

3%

100%

Geen data

Figuur 13

Percentage gemeenten per soort openstelling winkels op zondag (Bron: enquête; N=200)

71%

0%

20%

40%

18%

60%

80%

11%

100%

Ja, de winkels mogen iedere zondag open zijn
Ja, de winkels mogen enkele zondagen per jaar open zijn
Nee, de winkels moeten op zondagen gesloten zijn
Ook met betrekking tot het soort ontheffing is het interessant om te kijken naar de
geografische spreiding. In de volgende figuur is deze spreiding weergegeven. Uit deze figuur
blijkt dat gemeenten op de zogeheten Biblebelt (die loopt van de Zeeuwse eilanden, GoereeOverflakkee via het rivierengebied, door de Gelderse Vallei en de Veluwe naar Overijssel)
geen, zeer beperkt of een gedeeltelijke ontheffing bieden. Dit betekent dat in deze
gemeenten de winkels op zon- en feestdagen en tijdens nachturen standaard gesloten zijn
en dat in sommige gevallen slechts een beperkt aantal koopzondagen per jaar worden
aangewezen. Het gaat in deze gevallen om een aantal gemeenten in Zeeland en Utrecht.
De gemeenten in Zeeland kiezen voor een iets ruimer winkeltijdenbeleid.

31/138

Figuur 14

Geografische spreiding gemeenten naar type ontheffing (Bron: verordeningsanalyse; N=377)

Bij uitsplitsing van de enquêteresultaten naar landsdeel blijkt dat in gemeenten in het westen
en zuiden van het land winkels veel vaker op zondag open mogen zijn.

32/138

Figuur 15

Percentage gemeenten per soort openstelling winkels op zondag per landsdeel
(Bron: enquête; N=200)

Drenthe, Friesland,
Groningen (Noord)

47%

Flevoland, Gelderland,
Overijssel (Oost)

32%

55%

Limburg, Noord-Brabant,
Zeeland (Zuid)

21%

24%

21%

84%

Noord-Holland, Utrecht,
Zuid-Holland (West)

79%

0%

20%

40%

60%

80%

10%

6%

16%

5%

100%

Ja, de winkels mogen iedere zondag open zijn
Ja, de winkels mogen enkele zondagen per jaar open zijn
Nee, de winkels moeten op zondagen gesloten zijn
Gehanteerde beperkingen
Gemeenten die beperkingen hanteren doen dat in de vorm van beperkingen in het aantal
zondagen en/of feestdagen per jaar dat winkels open mogen zijn, ontheffingen aan bepaalde
branches, voor bepaalde periodes of voor bepaalde kernen/gebieden. Uit de volgende figuur
blijkt dat de meeste gemeenten kiezen voor een beperking in het aantal dagen (dus minder
dan 52 zondagen per jaar) in combinatie met een beperking in branche (bijvoorbeeld alleen
supermarkten mogen iedere zondag open zijn). Daarnaast kiezen relatief veel gemeenten
ervoor om een beperkt gebied aan te wijzen waar winkels op zon- en feestdagen open
mogen zijn (bijvoorbeeld alleen in het centrum of op een woonboulevard). Tot slot is er een
aantal gemeenten dat alleen het aantal koopzondagen/feestdagen beperkt.

33/138

Figuur 16

Uitsplitsing ontheffingscategorieën gedeeltelijk en zeer beperkt
(Bron: verordeningsanalyse; N=83)

Burgers, winkeliers en andere stakeholders kunnen tenslotte bezwaar aantekenen of in
beroep gaan tegen het besluit van een gemeente aangaande de winkeltijden. Uit de enquête
blijkt dat het merendeel (98%) van de gemeenten bezwaar- of beroepsschriften heeft
ontvangen, echter het gaat dan om tien of minder bezwaar- of beroepsschriften. Van deze
bezwaar- of beroepsschriften wordt in 98% van de gemeenten 5% of minder gegrond
verklaard. Bezwaar- of beroepsschriften leiden vrijwel nooit tot aanpassing van het beleid.
4.3

Belangenafweging bij besluitvorming omtrent de winkeltijden en communicatie over beleid
Een ruime meerderheid van 86% van de gemeenten heeft een integrale belangenafweging
gemaakt bij het bepalen van het winkeltijdenbeleid. 40% van de gemeenten heeft hiervoor de
VNG-leidraad gebruikt. Deze leidraad is door de VNG opgesteld om gemeenten concrete
handvatten te bieden om belangen van verschillende partijen goed af te wegen en mee te
nemen in de besluitvorming. Van de gemeenten die de VNG-leidraad gebruiken, heeft het
merendeel deze toegepast door het in kaart brengen van diverse belangen. De gemeenten
die voor de optie “anders, namelijk” hebben gekozen, geven aan de VNG-leidraad voor
meerdere doeleinden te hebben gebruikt.
Uit de interviews en uit de toelichting die gemeenten konden geven bij de vragenlijst blijkt dat
wijziging van de Winkeltijdenverordening vaak een forse politieke discussie met zich
meebrengt. Religieuze aspecten spelen daarbij een grote rol. Gemeenten passen om die
reden een uitgebreide belangenafweging toe, waarbij het economisch belang in kaart wordt
gebracht, het standpunt van de winkeliers en het standpunt van de inwoners. Veelal is
gebruikgemaakt van een enquête onder winkeliers en inwoners. Vaak zijn er ook
werkgroepen geformeerd en bijeenkomsten georganiseerd over de Winkeltijdenverordening.
Ook hebben sommige gemeenten bepaald dat de gevolgen van de nieuwe
Winkeltijdenverordening geëvalueerd moeten worden. Deze evaluaties vinden in de meeste
gevallen dit jaar of volgend jaar plaats.

34/138

Figuur 17

Gebruik VNG-leidraad (Bron: enquête; N=79)

Het overgrote deel van de gemeenten heeft winkeliers en inwoners in de belangenafweging
betrokken. Winkelpersoneel, verhuurders en vastgoedbeleggers zijn hierbij daarentegen een
stuk minder betrokken. Andere stakeholders die worden betrokken bij de belangenafweging
die vaker worden genoemd zijn kerkelijke organisaties en politiek/bestuur. Zo is bijvoorbeeld
in een gemeente in het zuiden van het land het bisdom actief betrokken geweest bij een
geformeerde werkgroep over de wijziging van de Winkeltijdenverordening. Bij het formuleren
van beleid houdt 89% van de gemeenten rekening met de belangen van winkeliers.

35/138

Figuur 18

Stakeholders betrokken bij belangenafweging door gemeenten (Bron: enquête; N=200)

Communicatie over de winkeltijden vindt in het merendeel van de gemeenten plaats via een
openbare verordening en via de gemeentelijke website. In de antwoordcategorie ‘Anders’
wordt de plaatselijke (huis-aan-huis)krant veel genoemd. Het betreft hier voornamelijk
communicatie over de mogelijkheden die de gemeente biedt om op zondagen open te zijn.
Winkeliersverenigingen kiezen er overigens zelf vaak voor om de openingstijden via een
eigen website bekend te maken.
In de interviews kwam rond dit onderwerp soms naar voren dat in de praktijk niet van alle
mogelijkheden gebruik wordt gemaakt; winkeliersverenigingen kiezen bijvoorbeeld zelf in
overleg voor de eerste zondag van de maand. Het lukt echter in de praktijk vaak niet om
winkeliersverenigingen op één lijn te krijgen als het gaat om openstelling op zondagen. Met
name kleinere winkeliers kiezen ervoor om niet of niet op alle zondagen open te zijn, terwijl
de landelijke ketens maximaal gebruikmaken van de mogelijkheden om op zondag open te
zijn. Dit is verwarrend voor de consument en heeft volgens de geïnterviewden een negatieve
invloed op de aantrekkingskracht van het betreffende winkelgebied.

36/138

4.4

Concurrentie van andere gemeenten
Uit de enquête blijkt dat gemeenten concurrentie ervaren van andere gemeenten. Hierbij
zien we verschillen tussen gemeentegrootte. Een meerderheid van de gemeenten tot 50.000
inwoners ervaart geen concurrentie van andere gemeenten. Bij middelgrote en grote
gemeenten is het beeld anders. Van hen ervaart ongeveer de helft concurrentie van andere
gemeenten. De reden die gemeenten hiervoor noemen, is dat zij veel winkelend publiek van
buiten de eigen gemeente trekken. Als de winkels in deze gemeenten niet of beperkt open
zijn op zondagen, trekt het winkelend publiek naar andere gemeenten in de regio. In de
interviews is aangegeven dat er over het algemeen voor de dagelijkse boodschappen veelal
geen concurrentie is van andere gemeenten. Voor wat betreft het funshoppen ligt dat anders;
consumenten kiezen dan voor een groter winkelgebied in een omliggende gemeente waar
vrijwel alle winkels open zijn. De reisafstand speelt dan geen rol, omdat consumenten er een
dagje uit van maken.
Op het gebied van concurrentie wordt ook de aanwezigheid van een outletcentrum in de
omgeving genoemd, dat op zondag geopend is. Een outletcentrum trekt veel consumenten
weg uit omliggende gemeenten.
Figuur 19

Percentage gemeenten dat concurrentie ervaart bij zondagopenstelling naar gemeentegrootte
(Bron: enquête; N=200)

< 20.000

23%

20.000-<50.000

77%

28%

72%

50.000-<100.000

48%

52%

> 100.000

50%

50%

0%

20%

Ja

37/138

40%

60%

Nee

80%

100%

Hoofdstuk 5
Enquête onder winkeliers
5.1

Achtergrondkenmerken
In de sector Detailhandel is een enquête uitgezet met medewerking van Detailhandel
Nederland en de daarin samenwerkende leden zoals Uneto-VNI, INretail, CBL en RND.
In totaal hebben 497 respondenten de vragenlijst ingevuld. De volgende figuren geven
inzicht in de achtergrondkenmerken van de respondenten.
Grootte bedrijf
Circa 85% van de respondenten is MKB: 43% van de respondenten heeft minder dan vijf
werknemers, 18% heeft zes tot 25 werknemers, 13% 26 tot 100 werknemers en 10% heeft
geen werknemers. Daarnaast heeft 15% meer dan 100 werknemers. Het merendeel van de
respondenten bestaat dus uit winkeliers met een relatief klein winkelbedrijf.
Branche
Circa de helft van de respondenten is actief in de zogenoemde non-food detailhandel. Van
de respondenten heeft verder 28% namens een supermarkt deelgenomen aan de enquête,
gevolgd door de branche foodspeciaalzaken (27%).
Figuur 20

38/138

Branche (N=497)

Figuur 21

Bedrijfsgrootte (N=497)

Gemeente en zelfstandigheid
Een meerderheid van de respondenten heeft één winkel. Deze respons wordt in figuur 23
per gemeente getoond. Daarnaast is 15% van de respondenten franchisenemer, behoort 4%
tot een landelijke keten en is 2% aangesloten bij een (landelijke) coöperatie.
Figuur 22

39/138

Gemeente en zelfstandigheid (N=497)

Figuur 23

5.2

Respons per gemeente (N=497)

Verandering sinds de gewijzigde Winkeltijdenwet
Respondenten is gevraagd welke veranderingen zij zien sinds de gewijzigde
Winkeltijdenwet. Op deze vraag kon men meerdere antwoorden geven. Van de
respondenten noemt 46% openstelling op zondag als verandering sinds de invoering van de
gewijzigde Winkeltijdenwet. Voor 33% is niets veranderd. Daarnaast heeft 23% na de
wijziging de winkel opengesteld op één of meerdere (christelijke) feest- en
herdenkingsdagen. En 11% noemt andere veranderingen, zoals een beperkt aantal
zondagen waarop de winkels geopend mogen zijn en verruiming van de openingstijden
(met name op zaterdag en zondag).

40/138

Figuur 24

Verandering sinds de gewijzigde Winkeltijdenwet (N=497)

Van de respondenten die onderdeel zijn van een winkelketen geeft 53% aan dat er vanuit de
winkelketen beleid of voorschriften is/zijn over zondagopenstelling. Voor 43% is dit niet het
geval, waarvan 11% aangeeft met vragen over zondagopenstelling terecht te kunnen bij het
hoofdkantoor.
Figuur 25

41/138

Beleid/voorschriften m.b.t. zondagopenstelling van landelijke winkelketens (N=19)

5.3

Toegestane openstelling op zondag en op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen
Respondenten die namens meerdere winkels hebben deelgenomen aan de enquête, is
verzocht de vragen te beantwoorden vanuit het perspectief dat voor de meeste winkels geldt.
Openstelling op zondagen
Van de respondenten geeft 81% aan dat de winkels op zondag geopend mogen zijn. Hiervan
geeft 13% aan dat de winkels alleen in bepaalde winkelgebieden of kernen geopend mogen
zijn.
Figuur 26

Openstelling op zondag toegestaan (N=497)

Volgens 68% mogen de winkels op alle zondagen geopend zijn. Daarnaast geeft 16% aan
dat de winkels tot twaalf zondagen per jaar open mogen zijn en 15% geeft aan dat de
winkels tussen de dertien en 52 zondagen per jaar open mogen zijn.
Figuur 27

42/138

Aantal zondagen waarop openstelling is toegestaan (N=401)

Een meerderheid van 58% van de respondenten geeft aan dat er sprake is van concurrentie
met gemeenten waar de winkels wel open mogen zijn, terwijl 29% geen concurrentie ervaart.
Figuur 28

Ervaren concurrentie met andere gemeenten met betrekking tot zondagopenstelling (N=486)

Hierna worden de resultaten weergegeven, uitgesplitst naar de respondenten die hebben
aangegeven dat zij in een gemeente gevestigd zijn 1) waar de winkels geopend mogen zijn
op zondag (Ja), 2) waar de winkels in een of meerdere winkelgebieden of kernen op zondag
open mogen zijn en 3) waar zondagopenstelling niet is toegestaan.
Het percentage dat concurrentie ervaart, ligt wat hoger in de laatste twee categorieën waar
er sprake is van een beperking in de gebieden en waar openstelling niet is toegestaan
(respectievelijk 73% en 67%).

43/138

Figuur 29

Ervaren concurrentie met andere gemeenten met betrekking tot zondagopenstelling,
uitgesplitst naar toegestane zondagopenstelling in de gemeente (N=486)

Ja

53%

32%

Ja, alleen een of
meerdere winkelgebieden of kernen

16%

73%

Nee

19%

67%

0%

Ja

20%

25%

40%

Nee

60%

80%

8%

8%

100%

Weet ik niet

Volgens 53% van de respondenten is er geen sprake van concurrentie met andere
winkelgebieden binnen de eigen gemeente waar de winkels wel open mogen zijn; 36%
ervaart wel concurrentie.
Figuur 30

Ervaren concurrentie met andere winkelgebieden binnen de gemeente met betrekking tot
zondagopenstelling (N=486)

Openstelling op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen
Het merendeel van de respondenten geeft aan dat de winkels op Tweede Paasdag (80%),
Hemelvaartsdag (75%), Tweede Pinksterdag (79%) en Tweede Kerstdag (72%), al dan niet

44/138

in een beperkt aantal winkelgebieden, geopend mogen zijn. Een kleine meerderheid geeft
aan dat de winkels niet geopend mogen zijn op Goede Vrijdag na 19 uur (52%) en 4 mei na
19 uur (53%). Ook geeft respectievelijk 43%, 41% en 35% aan dat de winkels niet geopend
mogen zijn op Eerste Kerstdag, 24 december na 19 uur en Nieuwjaarsdag.
Figuur 31

Openstelling op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen toegestaan (N=497)

Nieuwjaarsdag
Goede Vrijdag na 19 uur
Tweede Paasdag
4 mei na 19 uur
Hemelvaartsdag
Tweede Pinksterdag
24 december na 19 uur
Eerste Kerstdag
Tweede Kerstdag

36%
18%

35%

24%

52%

27%

71%
14%

3%

9%

4%
30%

8%
9%
41%

5%

12%

12%

9%

12%

37%
43%

63%

20%

22%
9%

40%

11%

30%

70%
18%

10%

53%
68%

0%

Ja

5%

4%

60%

Ja, maar alleen in een beperkt aantal winkelgebieden

14%

80%

Nee

15%

100%

Weet ik niet

Respondenten is gevraagd in hoeverre zij het gevoel hebben dat de gemeente naar hun
wensen heeft geluisterd in het kader van een belangenafweging met betrekking tot vrijstelling
voor de openstelling van winkels op zon- en feestdagen. 46% heeft het gevoel dat er
(helemaal) niet is geluisterd naar hun wensen en volgens 32% is dit enigszins het geval.
22% is van mening dat er (zeer) veel is geluisterd.
Figuur 32

45/138

Mate waarin geluisterd is naar wensen van winkeliers in het kader van de belangenafweging
(N=481)

Van de respondenten die betrokken zijn in de belangenafweging van de gemeente, is 60% in
de vorm van een collectief betrokken. Van deze respondenten heeft 19% ook de belangen
van andere winkeliers vertegenwoordigd. 30% is individueel betrokken bij de
belangenafweging. Andere wijzen waarop winkeliers zijn betrokken, zijn:
•
een combinatie: zowel als individuele ondernemer als bestuurslid dan wel
vertegenwoordiger van een ondernemers- of winkeliersvereniging;
•
via de winkeliersvereniging.
De transparantie van de belangenafweging door gemeenten wordt wisselend beoordeeld;
46% beoordeelt deze als voldoende en 29% als slecht/matig. 26% beoordeelt de
transparantie als goed/uitstekend.
Uit de interviews blijkt dat winkeliers actief investeren in de samenwerkingsrelatie met de
gemeente en dat de ervaringen per gemeente verschillen.
Figuur 33

5.4

Mening over de belangenafweging (N=256)

Openstelling op zondagen
De helft van de respondenten opent hun winkel(s) op zondag. 22% van de totale groep
respondenten geeft aan dat dit niet elke zondag het geval is (ja, maar niet elke zondag). De
overige helft is niet geopend op zondag.

46/138

Figuur 34

Openstelling op zondag (N=497)

Uitgesplitst naar branche, blijkt dat de meerderheid van vertegenwoordigers van
supermarkten en kleding- en sportwinkels die hebben deelgenomen aan het onderzoek op
zondag geopend is (beide 65%). Dit geldt ook voor de helft van de overige branches (50%).
Voor doe-het-zelf, woninginrichting, huis, tuin en dier winkels ligt dit percentage op 44% en
voor de foodspeciaalzaken op 25%.
Van de respondenten die open zijn op zondag opent 45% hun winkel(s) op alle zondagen,
27% opent hun winkel(s) tot 12 zondagen per jaar, 13% doet dit
13 tot 20 zondagen per jaar, 11% 41 tot 52 zondagen per jaar (11%) en 4% 21 tot 40
zondagen per jaar.

47/138

Figuur 35

Aantal zondagen geopend (N=246)

Ook is gevraagd of respondenten hun winkel openen tussen 22.00 uur en 6.00 uur. Dit is
slechts bij 1% van de respondenten het geval.
Uitgesplitst naar branche, blijkt dat 76% van de vertegenwoordigers van supermarkten die
hebben deelgenomen aan het onderzoek, elke zondag geopend is. Uit de interviews blijkt dat
dit over het algemeen ook het beleid is van supermarktketens.
Voor de overige branches geldt dat 21% tot 34% iedere zondag geopend is.
Uit de interviews blijkt dat in sommige gevallen afspraken worden gemaakt binnen
winkeliersverenigingen, zodat winkels op dezelfde zondagen gezamenlijk geopend zijn
omdat dit de aantrekkingskracht van het winkelgebied positief beïnvloedt. Consumenten
hebben volgens geïnterviewden behoefte aan duidelijkheid en willen graag dat er zoveel
mogelijk winkels binnen een winkelgebied open zijn op koopzondagen.

48/138

Figuur 36

Aantal zondagen geopend uitgesplitst naar branche (N=246)

Supermarkten

5% 1% 8%

Foodspeciaalzaken

19%

6% 3%

Doe het zelf,
woninginrich\ng,

21%

7%

Kleding en sport

21%

Overige

22%

84%
70%

7%

7%

59%

18%

1%
2%

58%

10% 2% 7%

0%

20%

59%

40%

60%

Tot 12 zondagen per jaar

13 tot 20 zondagen per jaar

41 tot 52 zondagen per jaar

Elke zondag

80%

100%

21 tot 40 zondagen per jaar

Uitgesplitst naar bedrijfsgrootte, blijkt dat geen van de respondenten zonder werknemers
aangeeft op meer dan 21 zondagen geopend te zijn. Van de winkeliers met één tot vijf
werknemers geeft 27% aan elke zondag geopend te zijn. Voor de winkeliers met meer dan
zes werknemers ligt dit percentage tussen de 51% en 66%.
Figuur 37

Aantal zondagen geopend uitgesplitst naar bedrijfsgrootte (N=246)
Geen werknemers

29%

1 tot 5 werknemers

21%

6 tot 25 werknemers

13%

26 tot 100 werknemers
Meer dan 100 werknemers

18%

6%

4%

66%

12% 3% 3%

69%

8% 2% 13%

77%

6% 6% 2% 11%

75%

0%

20%

40%

Tot 12 zondagen per jaar

13 tot 20 zondagen per jaar

41 tot 52 zondagen per jaar

Elke zondag

49/138

53%

60%

80%

100%

21 tot 40 zondagen per jaar

5.5

Redenen om op zondag open te zijn
Respondenten is gevraagd naar de redenen waarom zij kiezen voor openstelling op zondag.
Op deze vraag kon men meerdere antwoorden geven. Een meerderheid van 63% opent hun
winkel(s) op zondag, omdat hun klanten op zondag willen winkelen. Extra omzet (55%) en
openstelling van concurrenten (47%) worden op een tweede en derde plaats genoemd. 10%
van de respondenten noemt een andere reden die niet was opgenomen als
antwoordcategorie, te weten:
•
om te compenseren voor omzetverlies op andere dagen (vaak op de zaterdag);
•
om leidend te kunnen zijn/blijven in het marktgebied;
•
alleen tijdens specifieke periodes, zoals de zomermaanden of in december;
•
vanwege toerisme (vaak in combinatie met bovenstaande reden: openstelling tijdens de
zomermaanden).
Figuur 38

Redenen voor openstelling op zondag (N=243)

Ook is aan respondenten gevraagd of zij te maken hebben met een boetebeding in het
huurcontract waardoor zij op zondag geopend moeten zijn. Een ruime meerderheid (93%)
van de respondenten geeft aan dat er geen boetebeding in het huurcontract is opgenomen.
Indien er wel sprake is van een boetebeding geeft 22% aan dat het mogelijk is om onder het
boetebeding uit te komen door middel van een onderbouwd verzoek aan verhuurder om niet
open te zijn op zondag en de bijbehorende instemming van verhuurder.

50/138

5.6

Voorkeuren en belemmeringen
Voorkeuren
Van de respondenten heeft 27% geen voorkeur met betrekking tot openstelling op zondag en
21% vindt het geen probleem om op zondagen open te zijn. Hiervan geeft 11% de voorkeur
aan één zondag per maand en wil 10% liever niet iedere zondag open zijn. 21% wil liever
niet op zondag open zijn en 31% heeft een andere voorkeur, te weten:
•
openstelling op alle zondagen per jaar;
•
deze keuze over te laten aan de winkeliers.
Figuur 39

Voorkeur met betrekking tot zondagopenstelling (N=240)

Met betrekking tot de (christelijke) feest- en herdenkingsdagen geeft het merendeel (61%)
van de respondenten aan niet op deze dagen geopend te willen zijn, 35% wil geopend zijn
en 4% heeft hier geen mening over.

51/138

Figuur 40

Voorkeur met betrekking tot openstelling op (christelijk) feest- en herdenkingsdagen (N=497)

Uitgesplitst naar branche zijn er grote verschillen. Voor vertegenwoordigers van
supermarkten geldt dat 63% geopend wil zijn op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen.
Van de respondenten die namens de foodspeciaalzaken hebben deelgenomen, wil een
minderheid van 12% geopend zijn op deze dagen. De andere sectoren vertonen hetzelfde
beeld als het totaaloverzicht (figuur 41). Vertegenwoordigers van de brancheorganisaties
merkten uit de resultaten op dat winkels die regelmatig op woonboulevards te vinden zijn
(zoals winkels uit de branches doe-het-zelf en woninginrichting) van oudsher geopend zijn op
christelijke feestdagen.

52/138

Figuur 41

Voorkeur met betrekking tot openstelling op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen,
uitgesplitst naar branche (N=497)

Supermarkten

63%

Foodspeciaalzaken

34%

12%

85%

4%

3%

Doe het zelf,
woninginrich\ng,
huis, tuin en dier

32%

64%

4%

Kleding en sport

31%

63%

6%

Overige

32%

63%

5%

0%

20%

Ja

40%

60%

Nee

80%

100%

Geen mening

Ook zijn er grote verschillen tussen de groepen uitgesplitst naar bedrijfsgrootte. Grotere
winkels willen vaker geopend zijn op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen. Van de
respondenten met een winkel van 26 tot 100 werknemers wil 56% geopend zijn op deze
dagen en van de respondenten met meer dan 100 werknemers wil 82% geopend zijn op
deze dagen. Van de respondenten met minder dan 25 werknemers wil 19% tot 27%
geopend zijn op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen.
Figuur 42

Voorkeur met betrekking tot openstelling op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen,
uitgesplitst naar bedrijfsgrootte (N=497)

Geen werknemers

20%

75%

6%

1 tot 5 werknemers

19%

76%

5%

6 tot 25 werknemers

27%

26 tot 100 werknemers

56%

Meer dan 100 werknemers

53/138

1%

39%

82%

0%

Ja

72%

20%

Nee

40%

5%

13% 5%

60%

80%

Geen mening

100%

Belemmeringen
Respondenten is gevraagd naar de eventuele belemmeringen die zij ervaren bij
zondagopenstelling. Op deze vraag kon men meerdere antwoorden geven.
Van de respondenten ervaart 30% geen belemmeringen.
Wanneer winkeliers wel belemmeringen ervaren, betreft het de kosten (44%), personele
bezetting (32%), individuele zondagsrust (29%) en sociale activiteiten op de zondag (28%).
De overige belemmeringen worden door 12% of minder respondenten genoemd.
12% van de respondenten noemt in de antwoordcategorie ‘Anders’ andere belemmeringen,
te weten (op volgorde van meest genoemd tot minst genoemd):
•
keuzes van de gemeente (vastgelegd in de gemeentelijke verordening), zoals het aantal
zondagen waarop openstelling is toegestaan of de toegestane openingstijden;
•
de zondagtoeslag;
•
geen eenduidigheid met betrekking tot zondagopenstelling, waardoor het voor de
consument niet duidelijk is wanneer de winkels op zondag geopend zijn.
Figuur 43

54/138

Ervaren belemmeringen bij zondagopenstelling (N=240)

5.7

Gevolgen van openstelling op zondagen voor de omzet
Gevolgen voor winkeliers die niet geopend zijn op zondag
Afhankelijk van of respondenten wel of niet op zondag geopend zijn, zijn zij gevraagd een
inschatting te maken van de gevolgen voor de omzet. Van de respondenten die niet geopend
zijn op zondagen geeft 43% aan dat er geen gevolgen zijn voor de omzet en 32% geeft aan
dat de omzet is gedaald. Van alle respondenten geeft 13% aan dat de omzet met minder dan
5% is gedaald, 10% geeft aan dat de omzet met 5% tot 10% is gedaald en 9% dat deze met
meer dan 10% is gedaald.
Figuur 44

Gevolgen voor de totale weekomzet (niet geopend op zondag) (N=250)

Respondenten die hebben aangegeven dat er sprake is van omzetdaling, is gevraagd naar
verklaringen hiervoor. Op deze vraag kon men meerdere antwoorden geven. De meest
genoemde verklaringen voor de daling van de omzet zijn het feit dat soortgelijke
nabijgelegen winkels of nabijgelegen winkels wel open zijn op zondag (57%) en nabijgelegen
winkels met een deels overlappend aanbod wel open zijn op zondag (46%). Online shoppen
wordt door 19% van de respondenten als verklaring genoemd.
Andere verklaringen, genoemd door 23% van de respondenten, zijn:
•
openstelling van supermarkten;
•
consumenten gaan naar andere steden om op zondag te winkelen.

55/138

Figuur 45

56/138

Verklaring voor daling voor de totale weekomzet (niet geopend op zondag) (N=79)

Gevolgen voor winkeliers die wel geopend zijn op zondag
Van de respondenten die geopend zijn op zondagen geeft 59% aan dat de omzet is
gestegen, 28% zegt dat er geen gevolgen zijn voor de omzet en 10% weet het niet.
Een zeer kleine groep van 4% geeft aan dat de omzet is gedaald. Zij geven aan dat
consumenten minder uitgeven op andere dagen, of dat de omzet meer verspreid wordt over
de week, waardoor aanvullende kosten niet worden gecompenseerd door de omzet. Een
daling heeft volgens respondenten ook te maken met andere factoren. De crisis en
seizoensgebonden klanten worden genoemd door respondenten.
Figuur 46

Gevolgen voor de totale weekomzet (geopend op zondag) (N=240)

Respondenten die hebben aangegeven dat er sprake is van omzetstijging, is gevraagd naar
verklaringen hiervoor. Op deze vraag kon men meerdere antwoorden geven.
De omzetstijging heeft volgens een meerderheid (79%) van de respondenten te maken met
het openstellen op een extra dag per week. 19% geeft aan dat de stijging te maken kan
hebben met het gegeven dat winkels met een (deels) soortgelijk aanbod gesloten zijn op
zondag. In de antwoordcategorie ‘Anders’ worden de omzet ten koste van
horecagelegenheden en extra aankoopmomenten voor de consument genoemd.

57/138

Figuur 47

5.8

Verklaring van stijging voor de totale weekomzet (niet geopend op zondag) (N=141)

Personeel en zondagtoeslag
Respondenten die hebben aangegeven dat hun winkel op zondag geopend is, is gevraagd
aan te geven in hoeverre zij te maken hebben gehad met gebrek aan personele capaciteit,
bezwaren van huidige werknemers om op zondag te werken en/of moeite met het
aantrekken van nieuw personeel voor de zondag. Het merendeel (66% tot 82%) van de
respondenten heeft met geen van de bovenstaande situaties te maken gehad.

58/138

Figuur 48

Ontwikkelingen met betrekking tot personeel en uren als gevolg van zondagopenstelling
(N=225)

Gebrek aan personele
capaciteit

26%

Bezwaren van huidige
werknemers om op
zondag te werken

74%

34%

Moeite met het aantrekken
van nieuw personeel
voor de zondag

66%

18%

0%

Ja

82%

20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Respondenten is gevraagd naar ontwikkelingen met betrekking tot personeel en uren als
gevolg van zondagopenstelling. Op deze vraag kon men meerdere antwoorden geven.
Vanwege de openstelling op zondag heeft 40% de uren uitgebreid met extra personeel en
31% heeft de uren uitgebreid binnen de huidige bezetting. Bij 18% is er geen sprake van
uitbreiding van uren, maar wel van verschuiving van uren van andere dagen naar de zondag.
5% geeft aan dat er geen uitbreiding van uren is, omdat zij niet vaker open zijn gegaan.
Andere ontwikkelingen die zijn genoemd (15%) betreffen voornamelijk uitbreiding van de
eigen uren op zondag als ondernemer. Een aantal respondenten geeft aan dat er in
specifieke periodes wordt gekozen voor uitbreiding van uren met extra personeel of binnen
de huidige bezetting.

59/138

Figuur 49

Ontwikkelingen met betrekking tot personeel en uren als gevolg van zondagopenstelling
(N=238)

76% van de respondenten geeft aan dat werknemers op zondag een zondagtoeslag
ontvangen. De hoogte van de zondagtoeslag betreft in twee derde van de gevallen 76% tot
100% (64%) en 19% van de respondenten ontvangt 50% toeslag. 12% van de respondenten
geeft aan dat de hoogte van de toeslag meer dan 100% bedraagt. Voor bedrijven die te
maken hebben met een cao, is de toeslag doorgaans 50% of 100%. Uitzondering hierop zijn
retailers die niet onder een cao vallen of MKB-ondernemers die enkel met familie werken.

60/138

Figuur 50

Zondagtoeslag (N=238)

Figuur 51

Hoogte van de zondagtoeslag (N=180)

61/138

Hoofdstuk 6
Enquête onder werknemers
6.1

Achtergrondkenmerken
In de sector detailhandel is een online enquête uitgezet met medewerking van CNV, FNV,
De Unie en diverse brancheorganisaties. In totaal hebben 1.593 respondenten de vragenlijst
ingevuld. De volgende figuren geven inzicht in de achtergrondkenmerken van de
respondenten. Aan de respondenten zijn vragen gesteld over de volgende kenmerken:
branche, dienstverband, grootte van het bedrijf, kenmerken van de gemeente waarin zij
werkzaam zijn, leeftijd, geslacht en arbeidsduur. De vragenlijst is opgenomen in bijlage 3.
Branche
De respondenten is gevraagd aan te geven in welke branche zij werkzaam zijn.
Het merendeel (60%) van de respondenten is werkzaam in
24
levensmiddelenzaken/supermarkten , gevolgd door de branches Persoonlijke Verzorging
(11%) en Kleding en Sport (9%). In de overige branches is per branche minder dan 5% van
de respondenten werkzaam.
Figuur 52

Branche (N=1.593)

Dienstverband
Een ruime meerderheid (93%) van de respondenten heeft een vast contract, 6% van de
respondenten betreft werknemers in tijdelijk dienstverband en 1% van de respondenten is
24

In de vragenlijst is de term levensmiddelenzaken gehanteerd

62/138

uitzendkracht of oproepkracht. Hiermee vormt het onderzoek geen representatieve
afspiegeling van de arbeidsmarkt. De bevindingen geven echter geen aanleiding om te
concluderen dat het hebben van een vast dienstverband de beleving van en de mening over
het werken op zondag beïnvloedt. Uit de resultaten blijkt dat de factor leeftijd daarbij een
belangrijkere rol speelt. Waar mogelijk zijn de resultaten uitgesplitst naar leeftijdscategorieën
om de verschillen te duiden.
Figuur 53

Dienstverband (N=1.593)

Grootte bedrijf
De helft van de respondenten (50%) is werkzaam bij bedrijven met meer dan 250
werknemers. Ruim een kwart (27%) van de respondenten is werkzaam in een bedrijf met 51
tot en met 250 werknemers, gevolgd door werknemers die werkzaam zijn bij werkgevers met
11 tot en met 50 werknemers (15%) en tot slot met minder dan 10 werknemers (8%).
Figuur 54

63/138

Grootte bedrijf (N=1.593)

Gemeente en grootteklasse
Respondenten is gevraagd in welke gemeente zij werkzaam zijn. Respectievelijk 5% en 4%
van de respondenten is werkzaam in Rotterdam en Amsterdam. Gemeenten die door 2%
van de respondenten zijn genoemd, betreffen gemeenten met meer dan 100.000 inwoners,
zoals Utrecht, Den Haag, Nijmegen en Groningen.
Figuur 55

Gemeente (N=1.593)

Vier van de tien respondenten geven aan werkzaam te zijn in een gemeente met meer dan
100.000 inwoners. Bijna een derde is werkzaam in een gemeente met 20.000 tot 50.000
inwoners, gevolgd door gemeenten met 50.000 tot 100.000 inwoners (23%) en minder dan
20.000 inwoners (6%).

64/138

Figuur 56

Gemeente grootteklasse (N=1.593)

Het grootste percentage respondenten is werkzaam in de provincie Zuid-Holland (21%), 17%
van de respondenten is werkzaam in Noord-Holland, gevolgd door Gelderland en NoordBrabant (beide 12%).

65/138

Figuur 57

Provincie (N=1.593)

Stedelijkheid gemeente
Meer dan de helft van de respondenten is werkzaam in een sterk (37%) of zeer sterk (23%)
stedelijke gemeente. De overige respondenten zijn werkzaam in een matig stedelijke
gemeente (18%), in een weinig stedelijke gemeente (16%) en in een niet stedelijke
gemeente 6%.

66/138

Figuur 58

Stedelijkheid gemeente (N=1.593)

Leeftijd
Het merendeel (81%) van de respondenten is ouder dan 35 jaar, waarvan 40% tussen de
36 en 50 jaar en 41% ouder dan 50 jaar. 19% is jonger dan 35 jaar, waarvan 16% 24 tot en
met 35 jaar oud en 3% is jonger dan 24 jaar. De categorie jongere werknemers is hierdoor
helaas ondervertegenwoordigd in het onderzoek. De totaalrespons bedraagt 1.593
werknemers. Dit betekent dat 303 respondenten jonger zijn dan 35 jaar. Op basis van dit
aantal kunnen we wel betrouwbare uitspraken doen over de leeftijdscategorie jonger dan 35
jaar in zijn geheel. Gelet op de zeer beperkte respons onder werknemers jonger dan 24 jaar
hebben we een groepsinterview gehouden met jonge medewerkers uit de foodsector om de
bevindingen te toetsen. De bevindingen voor de categorie jonger dan 24 jaar kunnen slechts
als indicatief worden aangemerkt.
Figuur 59

67/138

Leeftijd (N=1.593)

Geslacht
Het merendeel (61%) van de respondenten is vrouw.
Figuur 60

Geslacht (N=1.593)

Arbeidsduur
Bijna de helft van de respondenten (47%) werkt meer dan 32 uur, 23% werkt tussen de 25
en 32 uur en 26% werkt tussen de 13 en 24 uur. Een klein aantal respondenten werkt minder
25
dan 12 uur (4%) .
Figuur 61

25

Arbeidsduur (N=1.593)

Dit is representatief voor het ledenbestand van CNV, FNV en De Unie.

68/138

6.2

Werken op zondag
Hoewel meer dan de helft (58%) van de respondenten werkzaam is in een winkel die alle
zondagen van het jaar geopend is, werkt het merendeel (53%) niet op zondagen. Van de
overige respondenten werken de meesten (23%) 1 tot en met 10 zondagen per jaar, gevolgd
door de respondenten die 11 tot en met 20 zondagen per jaar werken (13%). 7% van de
respondenten werkt 21 tot en met 40 zondagen per jaar en 2% werkt meer dan 40 zondagen
per jaar. Tot slot heeft 1% van de respondenten aangegeven alle zondagen van het jaar te
werken. Geïnterviewden benadrukten dat dit wettelijk gezien niet is toegestaan, tenzij anders
is afgesproken in een cao. In de Arbeidstijdenwet is opgenomen dat werknemers recht
hebben op dertien vrije zondagen per jaar.
Figuur 62

69/138

Zondagopenstelling (N=1.593)

Figuur 63

Aantal zondagen per jaar werkzaam in de praktijk (N=1.593)

Uitgesplitst naar leeftijd, blijkt dat naarmate werknemers ouder zijn, zij minder vaak op
zondagen werken; 53% van de werknemers tussen de 36 en 50 jaar en 61% van de
werknemers van 51 jaar en ouder werkt niet op zondagen.
Figuur 64

Werkzaam op zondagen (N=71; N=275; N=632; N=615)

15 t/m 23 jaar 4% 8%

13%

24 t/m 35 jaar 2% 5% 13%

36 t/m 50 jaar 1% 7%

5%

51 jaar of ouder

15%

13%

12%

0%

70/138

14%

20%

41%

24%

41%

25%

53%

21%
20%

61%
40%

60%

80%

Alle zondagen

Meer dan 40, maar niet alle zondagen

21 t/m 40 zondagen

11 t/m 20 zondagen

1 t/m 10 zondagen

Ik werk niet op zondagen

100%

Van de groep respondenten die niet werkzaam zijn op zondag, geeft 53% aan dat zij wel op
zondag kunnen werken.
Figuur 65

Mogelijkheid om op zondag te werken (N=849)

Ongeveer twee derde van de respondenten die werkzaam zijn op zondag heeft aangegeven
het niet prettig te vinden om op zondagen te werken. De overige 35% ervaart het werken op
zondag wel als prettig. Een mogelijke verklaring hiervoor is volgens geïnterviewden de
zondagtoeslag. Ook hebben geïnterviewde jongere werknemers aangegeven dat de
zondagtoeslag het werken op zondag aantrekkelijk maakt.
De respondenten die niet werkzaam zijn op zondag zouden het ook niet prettig vinden om op
zondag te werken (90%). 10% geeft juist wel de voorkeur aan werken op zondag, ondanks
het feit dat zij dit in de praktijk niet doen.

71/138

Figuur 66

Voorkeur met betrekking tot het werken op zondag (N=744; N=849)

Werkzaam op zondag

Niet werkzaam op zondag

35%

65%

10%

0%

90%

20%

Ja

40%

60%

80%

100%

Nee

Uit de uitsplitsing naar leeftijd blijkt dat jongere werknemers vaker aangeven dat zij het
prettig vinden om op zondag te werken. Dit is voor 64% van de werknemers tussen de 15 en
23 jaar het geval. In de oudere leeftijdscategorieën loopt dit percentage terug. Het
percentage werknemers tussen de 36 en 50 jaar dat het prettig vindt om op zondag te
werken (28%) ligt iets lager dan bij werknemers van 51 jaar en ouder (31%). Gemiddeld
genomen ligt dit percentage op 35%.
Van de werknemers die niet op zondagen werken, geeft 38% van de werknemers van jonger
dan 23 jaar aan het prettig te zouden vinden om op zondag te werken. Gemiddeld genomen
ligt dit percentage op 9%.
Uit een groepsinterview met jonge werknemers is hetzelfde beeld naar voren gekomen. Een
van de werknemers benoemde zelfs dat collega’s, vanwege het feit dat ze graag op zondag
werken, het onderling eerlijk vinden als iedereen aan de beurt komt op de zondag. Dit wordt
voornamelijk ingegeven door de zondagtoeslag.

72/138

Figuur 67

Voorkeur met betrekking tot het werken op zondag (werkzaam op zondag: N=42; N=163;
N=300; N=239; niet werkzaam op zondag: N=29; N=112; N=332; N=376)

6.3

Redenen om wel of niet op zondag te werken
Werkgerelateerde redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken
Respondenten hebben meerdere werkgerelateerde redenen aangedragen om niet op
zondag te willen of te kunnen werken. Volgens 36% van de respondenten gaat de voorkeur
van de werkgever uit naar goedkoper personeel vanwege de zondagtoeslag en 36% heeft
geen werkgerelateerde redenen om niet op zondag te werken. Ook heeft 29% al vaste
werkdagen op de overige dagen van de week. Tot slot geeft 6% aan dat er extra personeel
specifiek voor de zondag is aangenomen.
Uit een interview met werknemers van een supermarkt blijkt dat bij het aantrekken van nieuw
personeel specifiek wordt gekeken naar beschikbaarheid. Bij zondagopenstelling wordt er
dan ook personeel gezocht dat op zondag kan werken. Scholieren en studenten kiezen er
vaak bewust voor om op zondag te werken omdat zij dan geen andere verplichtingen hebben
en op zondag meer kunnen verdienen vanwege de zondagtoeslag.
Wanneer respondenten meerdere antwoorden hebben aangekruist, betreft het in de meeste
gevallen de combinatie van ‘Ik heb al vaste werkdagen van maandag t/m zaterdag’ en
‘Vanwege de zondagtoeslag gaat de voorkeur uit naar goedkoper personeel’ (64%).
In de antwoordcategorie “Anders’ (12%) werden voornamelijk persoonlijke redenen
genoemd. Deze redenen beschrijven we verderop in deze paragraaf.

73/138

Figuur 68

Werkgerelateerde redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=1.560)

Uit de uitsplitsing naar leeftijd blijkt dat werknemers van ouder dan 23 jaar vaker hebben
aangegeven dat vanwege de zondagtoeslag de voorkeur uitgaat naar goedkoper personeel
(tussen de 35% en 38%). Onder werknemers van jonger dan 23 jaar heeft 26% deze reden
opgegeven.

74/138

Figuur 69

Werkgerelateerde redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=69; N=269,
N=620, N=602)

Persoonlijke redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken
Respondenten hebben meerdere persoonlijke redenen aangedragen om niet op zondag te
kunnen of te willen werken. Voor 54% spelen sociale redenen mee en ongeveer een derde
ziet de zondag als een rustdag. 27% van de respondenten heeft geen persoonlijke redenen
om niet op zondag te werken. Voor een minderheid van respectievelijk 12%, 10% en 9% zijn
persoonlijke redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken geloofsovertuigingen,
andere vaste verplichtingen op de zondag en levensovertuigingen.
Tot slot heeft 4% andere redenen opgegeven. Ze noemen hierbij dat zij ook al werken op de
zaterdag of noemen weekendactiviteiten zoals sport, hobby en privé-aangelegenheden.
Daarnaast speelt de thuissituatie vaak een rol. Zij geven de voorkeur aan een vrije zondag,
omdat hun partner op die dag ook vrij is of omdat zij zondag graag met het gezin
doorbrengen. Tegelijkertijd heeft een deel van de respondenten juist aangegeven vrij te
willen zijn vanwege het feit dat hun partner al op zondag werkt. Enkele respondenten
beschouwen de zondag als een dag voor saamhorigheid. Tot slot wordt door een deel van
de respondenten nogmaals benadrukt dat de zondag als rustdag moet worden beschouwd.

75/138

Figuur 70

Persoonlijke redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=1.560)

Kijkend naar de resultaten per leeftijdscategorie, blijkt dat werknemers van ouder dan 23 jaar
vaker de volgende redenen hebben opgegeven:
•
Sociale redenen.
•
Zondag wordt gezien als rustdag.
Uit een groepsinterview met jonge werknemers komt naar voren dat er weinig onderscheid
wordt gemaakt tussen een dag als de zaterdag of de zondag. Men hecht er wel waarde aan
om aaneengesloten dagen rust te krijgen. Dit hoeft niet noodzakelijkerwijs in het weekend te
zijn.
Werknemers ouder dan 36 jaar hebben vaker aangegeven dat geloofsovertuigingen
meespelen (tot en met 50 jaar 14% en 51 jaar en ouder 13%). Tegelijkertijd heeft bijna de
helft van de werknemers tot 23 jaar aangegeven dat er geen persoonlijke redenen zijn om
niet op zondag te werken (48%). Onder werknemers ouder dan 23 jaar heeft 23% tot 28% dit
aangegeven.

76/138

Figuur 71

Persoonlijke redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=69; N=269,
N=620, N=602)

Redenen om wel op zondag te werken
Voor 21% van de respondenten is de zondagtoeslag de belangrijkste reden om op zondag te
werken en voor 18% van de respondenten is de belangrijkste reden de verplichting van de
werkgever. Daarnaast noemt 10% afspraken in hun arbeidsovereenkomst over het werken
op zondag en 3% kiest er zelf voor om op zondag te werken, omdat zij doordeweeks andere
bezigheden hebben. Tot slot heeft 24% van de respondenten geen belangrijkste reden
genoemd om op zondag te werken.
Bijna een kwart van de respondenten heeft een andere reden genoemd, te weten:
•
vrij zijn op de zaterdag;
•
het ontlasten van andere collega’s en collegialiteit (sociaal zijn richting collega’s of een
verantwoordelijkheidsgevoel om het samen op te lossen);
•
er zijn afspraken gemaakt, bijvoorbeeld dat alle werknemers minimaal één zondag per
maand werken;
•
de beperkte beschikbaarheid van collega’s op zondag;
•
consequenties zoals beëindiging van contract of demotie/degradatie;
•
het hoort bij de functie (als leidinggevende);
•
omdat het leuk is om (af en toe) op zondag te werken.

77/138

Figuur 72

Redenen om op zondag te werken (N=717)

Ook deze bevindingen zijn uitgesplitst naar leeftijdscategorieën. Van de werknemers ouder
dan 51 jaar noemt 14% afspraken in hun arbeidsovereenkomst over het werken op zondag.
Dit percentage ligt lager onder jongere werknemers. Onder werknemers jonger dan 23 jaar is
dit antwoord niet geselecteerd. Werknemers jonger dan 23 jaar en tussen de 24 en 35 jaar
kiezen er vaker voor om op zondagen te werken in verband met de zondagtoeslag
(respectievelijk 59% en 31% ten opzichte van 14% tot 16%).
Dit beeld is bevestigd in een groepsinterview met jonge werknemers. De geïnterviewden
ontvangen 100% toeslag. Ook is gevraagd in hoeverre de geïnterviewden bereid zouden zijn
om op zondag te werken als er geen sprake zou zijn van een zondagtoeslag. Eén van de
geïnterviewden gaf aan dat dit niet van invloed zou zijn op de bereidheid om op zondag te
werken. Geïnterviewden kiezen vaak voornamelijk voor het werken op zondagen omdat ze
dan geen andere verplichtingen hebben qua opleiding of studie.

78/138

Figuur 73

Redenen om op zondag te werken (N=41; N=155; N=291; N=230)

15 t/m 23 jaar

10%

59%

17%

8%

36 t/m 50 jaar

20%

8%

16%

2%

29%

25%

51 jaar of ouder

17%

14%

14%

3%

24%

28%

20%

31%

40%

4%

60%

18%

20%

24 t/m 35 jaar

0%

22%

80%

100%

Werken op zondag is verplicht

Staat in mijn contract

Eigen keuze i.v.m. zondagtoeslag

Eigen keuze i.v.m. andere bezigheden
doordeweeks
Geen

Anders

6.4

5% 7%

Regelingen en afspraken over werken op zondag
Respondenten is gevraagd om aan te geven in hoeverre er in hun branche sprake is van een
collectieve regeling omtrent het werken op zondag. Meer dan de helft (54%) van de
respondenten heeft aangegeven dat er sprake is van een collectieve regeling omtrent het
werken op zondag, 34% weet het niet en 12% heeft geantwoord dat er geen collectieve
regeling is. Deze resultaten zijn getoetst in een interview met vertegenwoordigers van de
vakbonden. De geïnterviewden hebben aangegeven dat deze regeling beperkt bekend is
onder leden. Leden die hiermee te maken krijgen, zijn vaak wel bekend met de regeling
omdat zij zelf op zoek zijn gegaan naar informatie. Volgens de geïnterviewden is een groot
deel van de leden van dusdanige leeftijd, dat het minder aantrekkelijk is om hen op zondag
te laten werken in verband met de zondagtoeslag. Deze doelgroep zal in beperkte mate zelf
op zoek gaan naar informatie over de collectieve regeling omtrent werken op zondag.

79/138

Figuur 74

Collectieve regeling omtrent werken op zondag (N=1.593)

Volgens een meerderheid van 66% van de respondenten zijn er in hun arbeidsovereenkomst
geen afspraken vastgelegd over het aantal zondagen waarop zij moeten (kunnen) werken,
18% van de respondenten weet dit niet en 16% heeft aangegeven dat hun
arbeidsovereenkomst wel dergelijke afspraken bevat.
Figuur 75

Afspraken in arbeidsovereenkomst over aantal zondagen werkzaam (N=1.593)

Ook heeft 46% aangegeven dat er in hun arbeidsovereenkomst niet is opgenomen dat zij
recht hebben op dertien vrije zondagen per jaar en 40% van de respondenten weet dit niet.
14% heeft aangegeven dat het recht op dertien vrije zondagen wel is opgenomen in hun
arbeidsovereenkomst. Uit het interview bleek dat het in veel gevallen niet mogelijk is om te
onderhandelen over de arbeidsovereenkomst. Dit geldt in het bijzonder voor werknemers
met tijdelijke contracten en nul-uren contracten. Vaak zijn zij dan ook minder goed bekend
met de inhoud van hun arbeidsovereenkomst. Tevens komt uit de interviews het beeld naar

80/138

voren dat werknemers zelden op de hoogte zijn van de cao die geldt voor de branche waarin
zij werkzaam zijn.
Figuur 76

Recht op dertien vrije zondagen per jaar in arbeidsovereenkomst (N=1.593)

Bijna vier van de tien respondenten (40%) hebben met zijn of haar werkgever afstemming
gehad over het al dan niet werken op zondagen. Met de overige 60% is dit niet afgestemd.

Figuur 77

81/138

Afstemming met de werkgever over het werken op zondag (N=1.593)

Uitgesplitst naar leeftijd blijkt dat 61% van de werknemers van jonger dan 23 jaar met
zijn/haar werkgever heeft afgestemd over het al dan niet werken op zondagen. In de andere
leeftijdscategorieën betreft dit een minderheid van de werknemers. Gemiddeld genomen ligt
dit percentage op 40%.
Figuur 78

Afstemming met de werkgever over het werken op zondag (N=71; N=275; N=632; N=615)

15 t/m 23 jaar

61%

24 t/m 35 jaar

39%

44%

56%

36 t/m 50 jaar

38%

62%

51 jaar of ouder

39%

61%

0%

20%

Ja

40%

60%

80%

100%

Nee

Van de respondenten die afstemming hebben gehad met hun werkgever, heeft een
meerderheid (85%) zelf bij zijn of haar werkgever aangegeven wel of niet op zondag te willen
of kunnen werken. De overige 15% heeft dit niet gedaan.
Figuur 79

82/138

Voorkeur aangegeven bij de werkgever (N=644)

Een meerderheid van 76% van de respondenten voelt zich niet onder druk gezet om op
zondagen te werken. De 24% die zich wel onder druk gezet voelt, geeft hiervoor de volgende
redenen (gerangschikt van vaak naar zelden genoemd):
•
Verplichting of eis vanuit de werkgever (ook op feestdagen).
•
Men wordt ingeroosterd zonder vooraf overleg.
•
Beperkte beschikbaarheid van collega’s op de zondag.
•
Collegialiteit; men wil zelf voorkomen dat een kleine groep collega’s vaak of altijd op
zondag werkt of hier wordt specifiek op gewezen door de werkgever.
•
Het hoort bij de functie (als leidinggevende).
•
Er wordt gedreigd met beëindiging van het contract of demotie/degradatie.
•
Economisch belang van de werkgever bij zondagopenstelling en overwegingen van
werkgever uit oogpunt van concurrentie.
Figuur 80

Mate waarin respondenten zich onder druk gezet voelen (N=1.558)

Uitgesplitst naar leeftijd, blijkt dat een kleiner aandeel werknemers tot 23 jaar zich onder druk
gezet voelt om op zondagen te werken (10%). Onder werknemers van 24 tot en met 35 jaar
is dit aandeel 28%, dit neemt weer iets af bij de oudere leeftijdscategorieën.

83/138

Figuur 81

Mate waarin respondenten zich onder druk gezet voelen (N=69; N=269, N=618, N=602)

15 t/m 23 jaar

10%

90%

24 t/m 35 jaar

28%

72%

36 t/m 50 jaar

27%

73%

51 jaar of ouder

21%

0%

79%

20%

Ja
6.5

40%

60%

80%

100%

Nee

Zondagtoeslag
Bijna negen van de tien respondenten ontvangen een zondagtoeslag voor werkzaamheden
op zondagen, 8% heeft aangegeven geen zondagtoeslag te ontvangen en 3% weet het niet.
Uit een interview met vertegenwoordigers van vakbonden blijkt dat werkgevers deze
toeslagen willen afschaffen. Een ontwikkeling die de geïnterviewden zien, is dat er op
zondag vaak alleen jong personeel in winkels werkzaam is. Dit geldt in meerdere mate voor
het grootwinkelbedrijf. Deze ontwikkeling doet zich vooral voor in supermarkten.
Tevens blijkt dat er ook vaak sprake is van onderbezetting op zondagen. Het personeel
wordt niet in dezelfde mate uitgebreid als dat de openingstijden worden verruimd.
Figuur 82

84/138

Zondagtoeslag (N=717)

Bijna zeven van de tien respondenten geven aan dat de hoogte van de zondagtoeslag
tussen de 76% en 100% ligt. Van de 17% van de respondenten die minder dan 100%
toeslag ontvangen, geeft 13% aan dat de hoogte van de zondagtoeslag tussen de 26% en
50% ligt en 14% van de respondenten ontvangt meer dan 100% zondagtoeslag.
Figuur 83

6.6

Hoogte van de zondagtoeslag (N=640)

Werken tijdens nachturen
Een meerderheid van de respondenten heeft aangegeven dat zij niet in een winkel
werkzaam zijn die tijdens nachturen open mag zijn (92%). Dit verklaart wellicht ook dat 51%
niet op de hoogte is van een collectieve regeling en dat 25% heeft geantwoord dat er in hun
branche geen collectieve regeling is. 24% geeft wel aan dat er sprake is van een collectieve
regeling in hun branche omtrent het werken tijdens nachturen. Ook is het een mogelijke
verklaring voor het gegeven dat 60% van de respondenten in hun arbeidsovereenkomst
geen afspraken heeft vastgelegd over het werken tijdens nachturen, 34% van de
respondenten weet het niet en 6% heeft aangegeven dat hun arbeidsovereenkomst wel
dergelijke afspraken bevat.

85/138

Figuur 84

Werkzaam tijdens nachturen (N=1.522)

Figuur 85

Collectieve regeling omtrent werken tijdens nachturen (N=1.522)

86/138

Figuur 86

Afspraken in arbeidsovereenkomst over aantal werkzame dagen tijdens nachturen (N=1.521)

6.7

Aanvullende ontwikkelingen
Geïnterviewden zien als gevolg van verruiming van de openingstijden dat werkzaamheden
plaatsvinden gedurende de nacht en vroeg in de ochtend. Bevoorrading zou in de toekomst
zelfs geheel buiten de winkeltijden kunnen plaatsvinden. Dit heeft ook consequenties voor
werknemers van distributiecentra. In distributiecentra wordt dikwijls vijf dagen per week en
24 uur per dag gewerkt. De verwachting is dat dit uitgebreid zal worden naar zeven dagen
per week.
Een andere ontwikkeling die in het interview is beschreven, betreft de toename in de
werkdruk. Werknemers worden vaker opgeroepen bij plotselinge drukte, waardoor zij
regelmatig stand-by zijn of op afroep beschikbaar moeten zijn. Ook worden werknemers
vaker naar huis gestuurd wanneer het rustig is in de winkel.

6.8

Resultaten uitgesplitst naar branche
Op basis van de achtergrondkenmerken is een aantal resultaten uitgesplitst geanalyseerd en
weergegeven. In deze paragraaf beschrijven we de verschillen tussen werknemers die
werkzaam zijn in levensmiddelenzaken/supermarkten en in overige branches.
Zeven van de tien werknemers, werkzaam in een supermarkt, geven aan dat de winkel
waarin hij/zij werkzaam is alle zondagen in het jaar geopend is. In de overige branches
betreft dit 41%. Slechts 22% van de supermarkten is niet geopend op zondag. In de overige
branches ligt dit percentage op 33%.

87/138

Figuur 87

Zondagopenstelling (N=910; N=683)

Levensmiddelenzaken

70%

Overige branches

6% 2%

41%

0%

Alle zondagen
Eén zondag per maand

20%

10%

40%

18%

60%

22%

31%

80%

100%

Meer dan één, maar niet alle zondagen
per maand
Nee

Tegelijkertijd blijkt dat een groot deel van de respondenten die werkzaam zijn in
supermarkten niet op zondagen werkt (66% ten opzichte van 36% van de respondenten uit
overige branches). Uit de interviews blijkt dat juist in supermarkten op zondagen gebruik
wordt gemaakt van jonger personeel, dat vaak op oproepbasis of parttime werkt en bewust
kiest voor het werken op zondag. In de overige branches werkt 64% van de werknemers
meer dan één keer per jaar op zondag. Van de werknemers die werkzaam zijn op zondagen,
betreft het in beide categorieën vaak één tot en met 20 zondagen per jaar (32%). Een zeer
kleine groep respondenten geeft aan alle zondagen in het jaar te werken in de praktijk.

88/138

Figuur 88

Aantal zondagen per jaar werkzaam in de praktijk (N=910; N=683)

Levensmiddelenzaken 1% 4% 11%

16%

Overige branches 2% 13%

16%

0%

20%

66%

32%

40%

36%

60%

80%

Alle zondagen

Meer dan 40, maar niet alle zondagen

21 t/m 40 zondagen

11 t/m 20 zondagen

1 t/m 10 zondagen

Ik werk niet op zondagen

100%

Gevraagd naar werkgerelateerde redenen om niet op zondag te werken, blijkt dat
respondenten werkzaam in supermarkten vaker hebben aangegeven dat vanwege de
zondagtoeslag de voorkeur uitgaat naar goedkoper personeel (47% ten opzichte van 21%
van de respondenten uit overige branches). Werknemers van supermarkten geven
gemiddeld genomen ook vaker aan dat er geen werkgerelateerde redenen zijn om niet op
zondagen te werken (27% ten opzichte van 47% van de respondenten uit overige branches).
Figuur 89

89/138

Werkgerelateerde redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=889; N=671)

Respondenten uit overige branches voelen zich vaker onder druk gezet om op zondag te
werken (32% ten opzichte van 18% van de respondenten werkzaam in supermarkten).
Figuur 90

Mate waarin respondenten zich onder druk gezet voelen (N=889; N=669)

Levensmiddelenzaken

18%

Overige branches

82%

32%

0%

20%

68%

40%

Ja

60%

80%

100%

Nee

Werknemers die op zondag werken, is gevraagd naar de hoogte van de zondagtoeslag.
77% van de respondenten van supermarkten ontvangt een toeslag van 76% tot 100% en
17% ontvangt meer dan 100% zondagtoeslag. In de overige branches betreft dit
respectievelijk 62% en 11% van de respondenten. Eén op de vijf werknemers uit de overige
branches ontvangt 26% tot 50% zondagtoeslag.
Figuur 91

Hoogte van de zondagtoeslag (N=280; N=360)

Levensmiddelenzaken

17%

Overige branches

11%

0%

Meer dan 100%

90/138

77%

63%

20%

76-100%

40%

51-75%

2% 4%

4%

60%

80%

26-50%

20%

2%

100%

0-25%

Respondenten is gevraagd aan te geven wat voor hen de belangrijkste reden is om op
zondag te werken. Werknemers van supermarkten kiezen er vaker voor om op zondagen te
werken in verband met de zondagtoeslag (31% ten opzichte van 15%). 22% van de
werknemers uit overige branches geeft aan dat zij op zondag werken vanwege een
verplichting vanuit de werkgever; van de werknemers van supermarkten heeft 12% deze
reden opgegeven. 13% van de werknemers uit overige branches benoemt afspraken in hun
arbeidsovereenkomst over het werken op zondag. Dit percentage ligt lager onder
werknemers van supermarkten (6%).
Figuur 92

Redenen om op zondag te werken (N=295; N=422)

Levensmiddelenzaken

12%

Overige branches

22%

0%

31%

13%

20%

15%

40%

4%

25%

23%

2%

23%

25%

60%

80%

100%

Werken op zondag is verplicht

Staat in mijn contract

Eigen keuze i.v.m. zondagtoeslag

Eigen keuze i.v.m. andere bezigheden
doordeweeks
Geen

Anders

6.9

6%

Resultaten uitgesplitst naar regionale kenmerken
Op basis van de achtergrondkenmerken is een aantal resultaten uitgesplitst geanalyseerd en
weergegeven. De verschillen tussen werknemers, werkzaam in gemeenten van
verschillende grootte en werkzaam in de vier landsdelen, beschrijven we in deze paragraaf.
Resultaten uitgesplitst naar werknemers, werkzaam in gemeenten naar grootteklasse
Respondenten is gevraagd aan te geven in hoeverre de winkel waarin zij werkzaam zijn
geopend is op zondag. 75% van de werknemers uit 100.000+ gemeenten geeft aan dat de
winkel alle zondagen in het jaar geopend is. Onder werknemers uit gemeenten met minder
dan 50.000 inwoners en 50.000 tot 100.000 inwoners betreft dit respectievelijk 46% en 47%.
Het percentage respondenten dat aangeeft dat de winkel waarin zij werkzaam zijn niet
geopend is op zondag, ligt hoger voor de gemeenten met minder dan 50.000 inwoners (36%)
en 50.000 tot 100.000 inwoners (28%). 15% van de werknemers uit 100.000+ gemeenten
geeft aan dat de winkel niet op zondag is geopend.

91/138

Figuur 93

Zondagopenstelling (N=599; N=361; N=663)

< 50.000

46%

10%

50.000 -< 100.000

47%

11%

> 100.000

9%

36%

14%

75%

0%

Alle zondagen
Eén zondag per maand

20%

40%

28%

5% 6%

60%

80%

15%

100%

Meer dan één, maar niet alle zondagen
per maand
Nee

Resultaten uitgesplitst naar werknemers werkzaam in de vier landsdelen
Gevraagd naar werkgerelateerde redenen om niet op zondag te werken, blijkt dat
werknemers uit de landsdelen Oost, Zuid en West vaker hebben aangegeven dat vanwege
de zondagtoeslag de voorkeur uitgaat naar goedkoper personeel (tussen de 33% en 39%).
23% van de werknemers uit landsdeel Noord heeft deze reden opgegeven. Ook geven
werknemers uit landsdeel Noord vaker aan dat er geen werkgerelateerde redenen zijn om
niet op zondag te kunnen of willen werken (44% ten opzichte van 33% tot 36%).

92/138

Figuur 94

Werkgerelateerde redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=208; N=304;
N=335; N=713)

Gevraagd naar persoonlijke redenen om niet op zondag te werken, blijkt dat werknemers uit
landsdeel Zuid vaker sociale redenen opgeven (64% ten opzichte van 50% tot 54%).
Werknemers uit landsdeel Noord geven gemiddeld genomen vaker aan dat de zondag wordt
gezien als rustdag (38% ten opzichte van 29% tot 34%). Werknemers uit landsdelen Noord
en Oost geven vaker geloofsovertuigingen op als reden om niet op zondag te werken
(respectievelijk 19% en 17%). Het percentage werknemers uit landsdeel Zuid en West dat
geloofsovertuigingen als reden aandraagt, betreft 9% en 10%. Een groter aandeel
werknemers uit landsdeel West geeft aan dat er geen persoonlijke redenen zijn om niet op
zondag te werken (31% ten opzichte van 21% tot 25%).
Figuur 95

Persoonlijke redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken (N=208; N=304;
N=335; N=713)

93/138

Respondenten is gevraagd aan te geven wat voor hen de belangrijkste reden is om op
zondag te werken. Werknemers uit de landsdelen Zuid en West geven vaker aan dat dit een
verplichting is vanuit de werkgever (respectievelijk 22% en 19%). In de andere twee
landsdelen ligt dit percentage op 8% voor Noord en 15% voor Oost. Werknemers uit
landsdeel Zuid benoemen iets vaker afspraken in hun arbeidsovereenkomst over het werken
op zondag (15% ten opzichte van 7% tot 10%). Werknemers uit landsdeel West kiezen er
gemiddeld genomen vaker voor om op zondagen te werken in verband met de
zondagtoeslag (27% ten opzichte van 15% tot 21%).
Figuur 96

Redenen om op zondag te werken (N=89; N=134; N=177; N=317)

Drenthe, Friesland,
Groningen (Noord)

9%

Flevoland, Gelderland,
Overijssel (Oost)

7%

15%

Limburg, Noord-Brabant,
Zeeland (Zuid)

22%

Noord-Holland, Utrecht,
Zuid-Holland (West)

19%
0%

10%

34%

17%

15%

9%
20%

4%

29%

30%

15% 2%

24%

23%

27%

4%

40%

60%

24%

19%

23%
80%

100%

Werken op zondag is verplicht

Staat in mijn contract

Eigen keuze i.v.m. zondagtoeslag

Eigen keuze i.v.m. andere bezigheden
doordeweeks
Geen

Anders

6.10

21%

Resultaten uitgesplitst naar bedrijfsgrootte
Op basis van de achtergrondkenmerken is een aantal resultaten uitgesplitst geanalyseerd en
weergegeven. In deze paragraaf beschrijven we de verschillen op basis van de
bedrijfsgrootte. Hierbij is uitgegaan van de categorieën micro (tot 10 werknemers), klein
(11 tot 50 werknemers), middelgroot (51 tot 250 werknemers) en groot (meer dan 250
werknemers).
Het merendeel van de werknemers van middelgrote (73%) en grote winkels (59%) geeft aan
op alle zondagen in het jaar geopend te zijn. Onder kleine winkels betreft dit bijna de helft
(47%). Ruim de helft van de microwinkels en ruim een derde van de kleine winkels is niet
geopend op zondagen volgens respondenten.

94/138

Figuur 97

Zondagopenstelling (N=128; N=242; N=428; N=795)

10 werknemers of minder

18%

7%

11 t/m 50 werknemers

20%

55%

47%

11%

51 t/m 250 werknemers

10%

32%

73%

251 werknemers of meer

7% 4%

59%

0%

20%

8%

40%

Alle zondagen

9%

60%

16%

24%

80%

100%

Meer dan één, maar niet alle zondagen
per maand
Nee

Eén zondag per maand

Het merendeel van de respondenten dat werkzaam is in grote winkels (63%) is op de hoogte
van een collectieve regeling omtrent werken op zondag. Bijna de helft van de respondenten
die in kleine en middelgrote winkels werken, is hiervan op de hoogte. Onder respondenten
die werkzaam zijn bij microwinkels betreft dit 34%.
Figuur 98

Collectieve regeling omtrent werken op zondag (N=128; N=242; N=428; N=795)

10 werknemers of minder

34%

30%

37%

11 t/m 50 werknemers

48%

17%

36%

51 t/m 250 werknemers

47%

15%

38%

251 werknemers of meer

63%

0%

Ja

95/138

20%

Nee

7%

40%

60%

Weet ik niet

31%

80%

100%

Respondenten konden meerdere werkgerelateerde redenen aandragen om niet op zondag
te kunnen of te willen werken. 31% tot 45% van de respondenten die werkzaam zijn in
winkels met meer dan tien werknemers geven aan dat de voorkeur uitgaat naar goedkoper
personeel vanwege de zondagtoeslag. Slecht 8% van de respondenten die werkzaam zijn in
microwinkels noemt dit als reden om niet op zondag te willen of kunnen werken. Voor 48%
van de respondenten van microwinkels is er geen sprake van werkgerelateerde redenen.
Voor de overige respondenten betreft dit 27% tot 38%.
Figuur 99

Werkgerelateerde redenen om niet op zondag te kunnen of willen werken ((N=119; N=235;
N=423; N=783)

Werknemers die op zondag werken, is gevraagd naar de hoogte van de zondagtoeslag.
63% tot 72% van de respondenten, werkzaam in winkels met meer dan tien werknemers,
ontvangt een toeslag van 76% tot 100%. Dit percentage ligt lager voor werknemers van
microwinkels (61%). 21% van de werknemers van microwinkels ontvangt 26% tot 50%
zondagtoeslag. In winkels met meer dan tien werknemers varieert dit percentage tussen de
8% en 17%.

96/138

Figuur 100

Hoogte van de zondagtoeslag (N=43; N=91; N=158; N=348)

10 werknemers of minder

9%

61%

11 t/m 50 werknemers

16%

51 t/m 250 werknemers

15%

251 werknemers of meer

13%

0%

Meer dan 100%

97/138

9%

21%

69%

4% 8% 3%

63%

2%

72%

20%

76-100%

40%

51-75%

17%

3%

3% 11% 1%

60%

80%

26-50%

100%

0-25%

Hoofdstuk 7
Casestudies: de Winkeltijdenwet in de praktijk
7.1

Aanpak: het beschrijven van de praktijk in vier gemeenten
Om meer zicht te krijgen op hetgeen de aangepaste Winkeltijdenwet op lokaal niveau
teweeg heeft gebracht, zoomen wij in dit hoofdstuk in op een viertal cases in het land om een
meer gedetailleerd beeld te krijgen van de lokale uitwerking van de aangepaste
Winkeltijdenwet.
Selectie van de vier cases
Bij de selectie van de vier cases is bewust gekozen voor diversiteit op basis van een aantal
kenmerken die van invloed kunnen zijn op de keuzes van gemeenten ten aanzien van het
verlenen van vrijstelling of ontheffing van de winkeltijden. Door gemeenten op te nemen met
duidelijke verschillen in grootte, toeristische aantrekkingskracht en het relatieve belang van
de zondagsrust voor een groot deel van de inwoners, bieden de vier cases een zo breed
mogelijk beeld van de lokale implicaties van de aangepaste Winkeltijdenwet.
Er is een kleine gemeente opgenomen, waar zondagopenstelling al sinds lange tijd de
praktijk is vanwege de toeristische aantrekkingskracht (Noordwijk), en een G4-gemeente
(Utrecht), waar recentelijk wijzigingen zijn doorgevoerd in de verordening. Verder zijn er twee
buurgemeenten geselecteerd op de zogenoemde ‘Biblebelt’. In één van deze gemeenten is
er sinds kort op 52 zondagen openstelling gerealiseerd in het centrum, waarbij de overige
kernen in de gemeente geen mogelijkheden hebben voor zondagopenstelling (Ede). In de
andere gemeente is zondagopenstelling een actueel onderwerp geweest in de lokale politiek
(Veenendaal).
Tabel 3 Gemeenten geselecteerd voor casestudie
Gemeente
Ede
Noordwijk
Utrecht
Veenendaal
De gegevens voor de casestudies zijn afkomstig uit verschillende bronnen. De volgende
bronnen zijn gebruikt voor het beschrijven van de situatie in de vier cases:
•
gesprekken met beleidsmedewerkers van de gemeenten;
•
onderzoeksrapporten, uitgevoerd in opdracht van winkeliers en/of gemeenten;
•
gesprekken met binnenstadmanagers of Retail-managers van winkelgebieden;
•
gesprekken met (vertegenwoordigers van) winkeliers;
•
gesprekken met (vertegenwoordigers van) omwonenden;
•
Openbare bronnen, zoals collegevoorstellen, raadsbesluiten, verslagen van
vergaderingen van (commissies van) gemeenteraden en (lokale) mediaberichten.

98/138

In de opbouw van de paragrafen hanteren wij de volgende indeling:
•
Beschrijving van de lokale context.
•
Beschrijving van de belangenafweging door de gemeente.
•
Gevolgen voor winkeliers en werknemers.
•
Gevolgen voor de bewoners en/of omwonenden.
daarom nog niet weergeven in deze
7.2

Ede
Beschrijving van de lokale context
Ede is gekozen als case, omdat de gemeente meerdere keren het nieuws heeft gehaald
aangaande de discussie rond openingstijden, met als hoogtepunt het in 2015 gehouden
raadplegende referendum.
In de gemeente Ede is in het coalitieakkoord voor de periode 2014-2018 opgenomen dat de
gemeente in 2016 een raadplegend referendum organiseert over de winkeltijden in de
gemeente. In 2014 en 2015 ontstond er hevige discussie in de gemeente, omdat een grote
fietsenfabrikant een ‘experience-centrum’ wilde ontwikkelen in Ede, op voorwaarde dat dit op
zondag geopend mocht zijn. De gemeente maakte dit mogelijk met een ontheffing voor deze
onderneming, waarin dat juridisch werd geregeld.
De ontheffing voor de fietsenfabrikant leverde discussie op. De christelijke partijen zagen de
ontheffing als de deur op een kier zetten voor verdere zondagopenstelling. En voor een
aantal winkeliers was de verleende ontheffing reden om ook op zondag de winkel te willen
kunnen openen. Het raadplegend referendum werd vanwege deze discussie verplaatst naar
juni 2015 in plaats van 2016. In dit referendum is inwoners gevraagd of en hoe frequent de
winkels in de gemeente open zouden moeten zijn. Hierbij is onderscheid gemaakt naar
winkelgebieden en winkels uit specifieke branches. Op het referendum en de uitslag hiervan
gaan wij hieronder nader in.
In de Verordening Winkeltijden Ede 2015 is vormgegeven aan de uitslag van het referendum
door op zon- en feestdagen (voor zover deze niet op zondag vallen) winkelopening tussen
12.00 uur en 17.00 uur mogelijk te maken in de bebouwde kom. De ontheffing geldt niet voor
de gehele gemeente en in sommige kernen blijven de winkels op zondag gesloten. Voor
sommige delen van de gemeente met een recreatieve bestemming geldt een
uitzonderingspositie voor supermarkten.
Beschrijving van de belangenafweging door de gemeente
De gemeente Ede heeft een uitgebreide belangenafweging gemaakt. De belangenafweging
bestond uit een eigen bureauonderzoek door de ambtelijke organisatie, een onderzoek
onder belanghebbenden door een extern bureau en tenslotte het raadplegend referendum
onder de inwoners van de gemeente. Hier geven wij een samenvatting van de resultaten van
deze belangenafweging.
Bureauonderzoek door de ambtelijke organisatie
Het onderzoek van de gemeente bestond uit een inventarisatie. De belangrijkste bevindingen
uit deze inventarisatie zijn:

99/138

•

•

•

•
•
•
•
•

De gemeente Ede heeft 180.000 m2 winkelruimte. Het centrum van Ede is een
belangrijk winkelgebied, maar ook de omliggende dorpen hebben een eigen
winkelfunctie.
De leegstand in de gemeente Ede is in 2014 over het geheel genomen relatief laag
(6%-7%), maar in het centrum relatief hoog (18%). De structurele leegstand in het
centrum neemt toe. De waardering voor het centrum van Ede is met een 6,3 gematigd
positief. Volgens inwoners mist het centrum sfeer en heeft het een beperkt
winkelaanbod.
Verruiming van de winkeltijden leidt tot besteding die anders elders wordt gedaan.
Daarmee heeft verruiming van de winkeltijden een positief effect op omzet en
werkgelegenheid, met name voor grote winkels zoals warenhuizen en supermarkten.
Hoe meer winkels meedoen, hoe groter het succes van zondagopenstelling.
Personeel kan een stijging van de werkdruk ervaren. Jonger personeel is enthousiaster
over verruiming van de winkeltijden.
Voor veel kleine winkeliers wegen de extra kosten (personeelskosten, minder rust) door
verruiming van de winkeltijden niet op tegen de extra opbrengsten.
In verschillende referentiegemeenten zijn de winkeltijden aangepast aan de kerkgang.
In referentiegemeenten maken ondernemers in verschillende mate gebruik van
mogelijkheden om op zondag open te gaan. Dit doen zij soms collectief, soms
individueel.

Onderzoek onder belanghebbenden
Onderzoeksbureau I&O research heeft in opdracht van de gemeente een vragenlijst uitgezet
onder winkeliers en onder het personeel van winkeliers. Daarin werden de beide groepen
bevraagd ten aanzien van verruiming van de winkeltijden (i.c. zondagopenstelling), het
voorgenomen gedrag bij eventuele zondagopenstelling en de verwachte effecten bij
26
eventuele zondagopenstelling. De belangrijkste uitkomsten van deze vragenlijsten zijn:
•
Winkeliers in Ede Centrum geven vaker aan de winkel op zondag te zullen openen dan
winkeliers in de kleine kernen. De belangrijkste reden om de winkel op zondag te
openen is een verwachte verhoging van de omzet.
•
Winkeliers die aangeven de winkel op zondag niet te zullen openen, doen dit omdat zij
zondag een belangrijke rustdag vinden. Bedrijfseconomische redenen spelen minder
mee voor wie verwacht op zondag de winkel niet te openen.
•
De helft van de winkeliers verwacht geen personele consequenties door
zondagopenstelling, 22% verwacht wel nieuw personeel te moeten aantrekken. 88%
van de winkeliers geeft aan bij zondagopenstelling ook zelf in de winkel te moeten
staan. Twee derde van de winkeliers (69%) laat het aan het personeel zelf of zij bereid
zijn op zondag te werken. Ongeveer een derde van het personeel geeft aan dat zij
verwachten verplicht te moeten werken op zondag.
•
Voorstanders van zondagopenstelling noemen verbeterde service aan de klant,
versterking van het winkellandschap en eerlijkere concurrentie. Tegenstanders noemen
oneerlijke concurrentie en ‘gedwongen’ openstelling in verband met concurrentie als
effecten.

26

I&O research: onderzoek verruiming winkeltijden Ede. Maart 2015.

100/138

De binnenstadmanager: “In het voortraject hebben we veel contact gehad met de
ondernemers. Dat hebben we consciëntieus ingevuld, met vragenlijsten en gesprekken. Het
werd erg politiek. Er werd aanvankelijk te veel over de rug van de winkeliers gesproken, niet
met de winkeliers. Uiteindelijk begrepen we dat wij het geluid vanuit de ondernemers moesten
laten horen. Dat hebben de ondernemers gedaan in de gesprekken met de raad en met de
fracties van politieke partijen.”

Raadplegend referendum onder de inwoners van de gemeente Ede
Op 10 juni 2015 vond het raadplegend referendum plaats. De gemeente heeft in de aanloop
naar het referendum geïnvesteerd in een publiekscampagne om de stemgerechtigden te
mobiliseren. Deze campagne bestond uit een brief, posters en borden in de openbare ruimte
en een advertentiefilmpje op de lokale omroep en via social media. De uiteindelijke opkomst
voor het referendum was 45%. De uitkomsten van het referendum zijn uitgesplitst naar de
verschillende kernen van de gemeente. Hieruit bleek dat alleen in Ede Centrum een
meerderheid van de inwoners voor zondagopenstelling was (ruim 50%). In de kleine kernen
was een ruime meerderheid tegen zondagopenstelling (in bijvoorbeeld de dorpen Wekerom
en Harskamp was 85% tegen koopzondag). De uitslag kwam tot stand door de voorstanders
van openstelling op ‘alle zon- en feestdagen’ en de voorstanders van ‘maximaal 12 (nader te
bepalen) zon- en feestdagen’ bij elkaar op te tellen.

De vraagstelling voor het referendum luidde als volgt:
1. Moet de gemeente Ede het mogelijk maken dat alle winkels in de hele gemeente
Ede open kunnen gaan op zon- en feestdagen van 12.00 - 17.00 uur?
□ Nee
□ Ja, maximaal 12 (nader te bepalen) zon- en feestdagen per jaar
□ Ja, alle zon- en feestdagen
2. Moet de gemeente Ede het mogelijk maken dat supermarkten/bouwmarkten in uw
woonplaats open kunnen gaan op zon- en feestdagen van 12.00 - 17.00 uur?
□ Nee
□ Ja, maximaal 12 (nader te bepalen) zon- en feestdagen per jaar
□ Ja, alle zon- en feestdagen
3. Moet de gemeente Ede het mogelijk maken dat alle winkels in Ede Centrum open
kunnen gaan op zon- en feestdagen van 12.00 - 17.00 uur?
□ Nee
□ Ja, maximaal 12 (nader te bepalen) zon- en feestdagen per jaar
□ Ja, alle zon- en feestdagen

101/138

Besluit gemeenteraad en nieuwe verordening
De nieuwe verordening is opgesteld met hulp van een extern adviesbureau. De ambtelijke
organisatie heeft gekozen voor deze externe expertise op juridisch gebied, omdat zij alles
afgedekt en goed uitgewerkt wilde hebben. Op donderdag 9 juli 2015 is de nieuwe
verordening vastgesteld in de gemeenteraad. Hierin is vastgelegd dat de winkels 52
zondagen per jaar geopend mogen zijn in de bebouwde kom van Ede.
Dit geldt van 12.00 uur tot 17.00 uur. Op deze manier wil men rekening houden met
kerkgangers in de gemeente. Voor de winkelgebieden buiten de bebouwde kom, in de kleine
kernen, geldt geen ontheffing. In deze gebieden mogen de winkels niet open zijn op zondag.
De keuze van de raad om de winkels in Ede Centrum wel de mogelijkheid te bieden om op
zondag open te zijn en de winkels in de kernen niet, leidt volgens winkeliers in de kernen tot
oneerlijke concurrentie.

Over de situatie in Lunteren zegt de voorzitter van de middenstandsvereniging: 'In principe is het
oneerlijk dat winkeliers in de kernen niet open mogen op zondag. Ik vind dat je daarmee valse
concurrentie krijgt. Daarom zouden we als ondernemers het recht moeten hebben om te kiezen,
ook al zou ik er zelf met mijn winkel geen gebruik van maken. Ik zou er apart personeel voor
moeten aannemen en ik verwacht daarvoor niet genoeg omzet op zondag. Bovendien: als je op
zondag open gaat, komen sommige mensen helemaal nooit meer bij je, om religieuze redenen. Ik
zou er dus zelf geen gebruik van maken.’

Gevolgen voor winkeliers en personeel
De nieuwe verordening trad in werking met ingang van de dag na de bekendmaking,
op 10 juli 2015. Op de zondag na het raadsbesluit mochten de winkels in Ede Centrum op
zondag geopend zijn. De binnenstadmanager vertelt dat dit voor veel onduidelijkheid zorgde
in het winkelcentrum, zowel voor winkeliers als voor de consument. Een aantal respondenten
vertelt dat verschillende winkeliers door leden van geloofsgemeenschappen zijn
aangesproken op het voornemen om op zondag de winkel te openen. Om duidelijkheid te
krijgen over welke winkels open gingen op welke zondag is vanuit de Stichting
Binnenstadsmanagement Ede (SBE) een enquête uitgezet onder winkeliers. De meerderheid
van de winkeliers koos voor opening op de laatste zondag van de maand. Grote landelijke
ketens zijn echter elke zondag van de maand geopend.
Gevolgen voor de bewoners
Het bureau dat het onderzoek deed naar de belanghebbenden heeft destijds dialoogsessies
gehouden met een brede afspiegeling van de samenleving. Er zijn bijvoorbeeld sessies
gehouden met een vertegenwoordiging van de inwonersvereniging Ede Centrum en met
vertegenwoordigers van de wijkplatforms. Ook is een sessie gehouden met
horecaondernemers en met de recreatieve sector. Tevens is er een sessie geweest met
vertegenwoordigers van de verschillende geloofsgemeenschappen. In deze sessies stonden
de onderwerpen huidige tevredenheid over winkeltijden, behoefte aan verruiming van
winkeltijden (i.c. zondagopenstelling) en effecten van eventuele zondagopenstelling centraal.

102/138

De belangrijkste uitkomsten van deze sessies waren op hoofdlijnen de volgende:
•
Wanneer men zekerheid wil creëren voor bezoekers, is het van belang dat voldoende
winkeliers zich voor langere tijd committeren aan zondagopenstelling.
De belangengroepen schatten in dat wanneer minder dan de helft van de winkels open
gaat, de kans op succes klein zal zijn. Vooral voor Ede Centrum zien belangengroepen
kansen, omdat hier meer animo is onder winkeliers.
•
Zondagopenstelling moet volgens verschillende belangengroepen worden opgebouwd
met een aantal zondagen per jaar. Zondagopenstelling kan het centrum van Ede
versterken.
•
De economische effecten van eventuele zondagopenstelling variëren per
belangengroep. Er kan verdunning optreden door spreiding van het aantal
aankoopmomenten. Winkeliers in de buitengebieden zullen weinig effecten ervaren.
Horecaondernemers rond winkels die op zondag geopend zijn trekken meer klandizie
als de winkelstraten op zondag vol lopen.
•
Zondagopenstelling heeft volgens belangengroepen een positief effect voor de
consument, met name voor de bezoekers in de recreatieve sector.
•
Zondagopenstelling heeft gevolgen voor het karakter van de zondag als rustdag. Er
ontstaat meer dynamiek in het centrum, er is minder gelegenheid voor rust, sociaal
contact of het bezoeken van kerkdiensten wanneer er gewerkt wordt.
7.3

Noordwijk
Beschrijving van de lokale context
Noordwijk is door de gunstige geografische ligging aan het strand een gemeente met een
sterk toeristisch profiel. De toeristische aantrekkingskracht van de kustplaats maakt dat er al
langer op een andere manier tegen openingstijden wordt aangekeken. Om deze reden is
Noordwijk geselecteerd als case. Met ruim 25.000 inwoners is de gemeente het kleinst in
omvang van de vier cases.
In 2012 is in Noordwijk de Winkeltijdenverordening uit 1996 vervangen door een nieuwe
Winkeltijdenverordening. In de verordening van 2012 zijn verschillende vrijstellingen van
verboden opgenomen op grond van de toerismebepaling. In de gemeente Noordwijk werd
daarbij onderscheid gemaakt tussen Noordwijk Binnen en Noordwijk aan Zee. Noordwijk aan
Zee is meer gericht op ‘funshoppen’, hier komen dan ook meer toeristen. De winkels in
Noordwijk Binnen zijn meer gericht op de dagelijkse boodschappen. In de beide gebieden
mogen de winkels doordeweeks ’s avonds tot 19.00 uur geopend zijn. Daarbij is er in
Noordwijk Binnen op donderdagvond koopavond en in Noordwijk aan Zee op vrijdagavond.
Dit betekent dat de winkels dan open mogen zijn tot 21.00 uur.
Winkels in Noordwijk Binnen mogen sinds de nieuwe verordening uit 2012 op alle zondagen
van 12.00 uur tot 19.00 uur open zijn. In de verordening uit 2012 is expliciet opgenomen dat
dit geldt voor de gehele bebouwde kom, het badcentrum en winkels op kampeerplaatsen.
Voor 2012 gold dit alleen voor de winkels in Noordwijk aan Zee en voor supermarkten in
Noordwijk Binnen met een ontheffing. Deze ontheffing voor de supermarkten werd in de
verordening van 2012 voortgezet na de beoordeling van een evaluatie.

103/138

De verordening is na de invoering van de aangepaste Winkeltijdenwet in 2013 niet opnieuw
gewijzigd. Op dit moment verkent de ambtelijke organisatie van de gemeente Noordwijk
intern welke vorm de nieuwe verordening moet krijgen. Men verwacht niet dat er opnieuw
enquêtes onder belanghebbenden worden verspreid.
Beschrijving van de belangenafweging door de gemeente
Bij de wijziging van de Winkeltijdenverordening in 2012 heeft een schriftelijke
belangenafweging plaatsgevonden om te bezien wat de gevolgen zijn van verruimde
openingstijden voor de openbare orde, inwoners en winkeliers.
Openbare orde
In de voorbereidingen is op verschillende manieren informatie verzameld om de gevolgen
voor de woon- en leefsituatie en de openbare orde in de omgeving van supermarkten met
een ontheffing te inventariseren. De gemeente Noordwijk en de lokale politie hebben
(overlast)meldingen geregistreerd. Volgens de politie Hollands-Midden heeft de
zondagopenstelling niet geleid tot een toename van incidenten in de directe omgeving van
de geopende supermarkten.
Inwoners
Onder inwoners is in 2011 een schriftelijke enquête uitgevoerd. De inwoners van Noordwijk
waren met een ruime meerderheid voor het voortzetten van de zondagavondopenstelling tot
20.00 uur voor de supermarkten (62%) en 21% was voor een uitbreiding tot een algehele
koopzondag geldend voor alle winkels. Kerkgenootschappen gaven aan geen behoefte te
hebben aan zondagopenstelling.
Winkeliers
De helft van de winkeliers in Noordwijk Binnen gaf aan geen behoefte te hebben aan
geopende supermarkten (47%), terwijl ruim een derde van de winkeliers (38%) een voorkeur
uitsprak voor de huidige zondagavondopenstelling op basis van de ontheffingen voor twee
supermarkten. Een minderheid van 11% van de winkeliers was voor een algehele
koopzondag. Daarbij moet worden opgemerkt dat meer winkeliers een aanvraag hebben
gedaan voor een ontheffing voor de zondagavond dan dat ontheffingen vergeven mogen
worden op grond van het aantal inwoners. Op basis van elke 15.000 inwoners mag één
ontheffing worden verleend, in Noordwijk zijn vijf aanvragen binnengekomen op in totaal
25.000 inwoners.
Op basis van de uitkomsten van dit gemeentelijke evaluatieonderzoek is eind 2011 besloten
de zondagavondopenstelling voor supermarkten uit te breiden tot een algehele
zondagopenstelling voor de gehele bebouwde kom in de gemeente Noordwijk, op grond van
de toerismebepaling.
Situatie na juli 2013
Vanwege de aangepaste Winkeltijdenwet onderzoekt de ambtelijke organisatie van de
gemeente Noordwijk op dit moment hoe de verordening aangepast moet worden. Dit is
vooral een juridische aangelegenheid, maar daarbij worden wel opnieuw de belangen
afgewogen. Dit gebeurt minder uitgebreid dan in 2011. Besluitvorming wordt momenteel
voorbereid door de ambtelijke organisatie.

104/138

Gevolgen voor winkeliers, personeel en bewoners
Noordwijk is een badplaats met grote toeristische aantrekkingskracht. Van oudsher is er al
sprake van openstelling op zondagen in Noordwijk aan Zee. Volgens alle betrokkenen zijn de
mogelijkheden voor openstelling op dit moment voldoende aanwezig.
De voorzitter van het Retailbestuur Noordwijk is van mening dat er niet veel verdeeldheid
bestaat over de zondagopenstelling onder winkeliers. Wel wijst zij erop dat de kleine
winkeliers het zwaarder kunnen hebben door de zondagopenstelling. Met name de kleine
ondernemer, zoals een slagerij of een bakker, kan zich door zondagopenstelling van de
gemeente gedwongen voelen open te gaan, terwijl de zondag als rustdag wenselijk wordt
geacht. Bewoners van Noordwijk wensten eenduidige openings- en sluitingstijden op zondag
en op koopavond om niet onverwacht voor een gesloten winkeldeur te komen te staan. Deze
wens wordt door de gemeente gedeeld en is door de retailmanager opgepakt. Dit heeft
echter niet tot resultaat geleid.
7.4

Utrecht
Beschrijving van lokale context
Utrecht is als één van de G4-gemeenten van Nederland gekozen als case. De Domstad
heeft een toeristisch profiel en heeft een groot regionaal verzorgingsgebied in het kader van
detailhandel. De stad is populair als winkelstad en trekt naast verblijfstoeristen ook een
groeiend aantal dagrecreanten.
In Utrecht mogen alle winkels op zon- en feestdagen geopend zijn tussen 10.00 en 19.00 uur
(met uitzondering van Nieuwjaarsdag, Eerste Paasdag, Eerste Pinksterdag en Eerste
Kerstdag waar ontheffing voor kan worden aangevraagd voor levensmiddelenwinkels). In de
praktijk is elke zondag koopzondag in de historische binnenstad, Hoog Catharijne, de
Woonboulevard en winkelcentrum The Wall. Ook zijn de meeste supermarkten,
bouwmarkten en tuincentra elke zondag open.
Naast de uitgebreide openingsmogelijkheden is in de Winkeltijdenverordening Utrecht 2015
vastgelegd dat retailers in de categorieën levensmiddelenwinkels en supermarkten een
ontheffing aan kunnen vragen voor opening op zon- en feestdagen tussen 19:00 uur en
22:00 uur. Ook is een onder voorwaarden openstelling tussen 22:00 uur en 02:00 mogelijk.
Ontheffingsaanvragen worden allen getoetst, belangen worden gewogen. Hierbij wordt het
belang van de aanvrager afgewogen tegen dat van leefbaarheid en veiligheid voor
omwonenden en publiek op straat.
Beschrijving van de belangenafweging door de gemeente
In de Raad is bij de vaststelling van de Winkeltijdenverordening besloten om de lokale
aanpak van de Winkeltijdenwet te evalueren. Deze evaluatie van september 2015 beschrijft
de gevolgen voor bewoners, winkeliers en hun medewerkers, de zondagsrust, leefbaarheid,
veiligheid en openbare orde. Hieronder geven we de belangrijkste resultaten van deze
evaluatie weer.

105/138

Ervaringen ondernemers via rondetafelbijeenkomst met vertegenwoordigers van
winkelgebieden en branches:
•
Ondernemers zijn overwegend positief tegenover zondagopenstelling.
•
Men ervaart een omzetstijging, of een verschuiving van omzet en bezoekersaantallen
(waarbij de koopavond aan omzet inboet).
•
In de binnenstad blijkt meer opening van winkels een positief effect te hebben op zowel
de omzet als het aantal deelnemende winkels.
•
Winkels die op zondag open zijn, sluiten vaak op een andere dag, bijvoorbeeld op
maandag.
Vertegenwoordigers van alle winkelgebieden (benaderd via korte vragenlijst):
•
Van de winkelgebieden is bij 37% meer dan de helft of (bijna) alle winkels elke zondag
open.
•
Met name winkels in de binnenstad, de woonboulevard, supermarkten en allochtone
ondernemers zijn op zondag open.
•
In wijk- en buurtwinkelcentra is het aantal winkels met zondagsopening beduidend
lager.
Ervaringen bewoners via het bewonerspanel:
•
62% van de ondervraagden staat (zeer) positief tegenover de huidige vorm van
zondagopenstelling en maakt hier gebruik van (88%), het gaat hierbij voornamelijk om
supermarktbezoek.
•
Twee derde doet minimaal eens per maand en ruim een kwart wekelijks zijn/haar
dagelijkse boodschappen op zondag. Naast supermarkten zijn ook bouwmarkten,
tuincentra en de historische binnenstad populair op zondag.
•
In de meeste gevallen wordt de koopzondag gebruikt om iets te halen wat echt nodig is
of koopt men op zondag, omdat hier op andere dagen geen tijd voor is.
•
Bewoners vinden dat er voldoende winkels op zondag open zijn. Hoewel ruim de helft
aangeeft dat winkels zelf hun openingstijden mogen bepalen, is een meerderheid tegen
openstelling op feestdagen.
•
Van de huidige avondwinkels wordt weinig gebruikgemaakt.
•
70% van de respondenten ervaart geen overlast door de koopzondagen. Wel is een
derde van de respondenten van mening dat de koopzondagen gepaard gaan met extra
zwerfvuil op straat.
Ervaringen gemeentelijke afdelingen met betrekking tot leefbaarheid, veiligheid en openbare
orde:
•
Vanuit de wijken zijn er geen of weinig meldingen direct herleidbaar tot de gewijzigde
openstelling.
•
De verruimde openingstijden hebben met name effect op vervuiling van de openbare
ruimte.
•
In sommige gebieden zijn er vanuit direct omwonenden signalen dat zij het jammer
vinden dat er geen moment van rust meer is en wordt er meer parkeerdruk ervaren.
Effecten voor personeel en kleine ondernemers:
•
Voor de meeste kleine ondernemers wegen de extra kosten (personeelskosten, minder
rust) niet op tegen de extra opbrengsten.
•
Winkeliers in buurtcentra ervaren geen profijt van zondagopenstelling.

106/138

Besluit gemeenteraad en nieuwe verordening
De winkeltijden vormen een thema dat vele malen besproken is in de gemeenteraad. In 2012
is de Winkeltijdenverordening vastgesteld met een toeristisch regime voor winkels in de
levensmiddelenbranche. Op 7 februari 2013 heeft de Utrechtse Gemeenteraad ingestemd
met het Burgerinitiatief ‘Utrecht wil elke zondag open’ en een gewijzigde
Winkeltijdenverordening Utrecht 2012 vastgesteld. Hierbij is aan de raad ook een
inventarisatie aangeboden (met belangenafwegingen) van de gevolgen van de verruimde
openingsmogelijkheden. In aanloop naar de Winkeltijdenverordening Utrecht 2015 is een
uitgebreide belangenafweging gemaakt op basis van de evaluatie van de voorgaande
verordening. Belangrijke toevoeging in de vigerende verordening zijn de weigeringsgronden
voor ontheffingen die zijn opgenomen aangaande woonsituatie, leefsituatie, veiligheid en
openbare orde.
Gevolgen voor winkeliers, personeel en bewoners: Amsterdamsestraatweg
De meeste lokale media-aandacht over openingstijden gaat naar de Amsterdamsestraatweg,
een doorgaande weg tegen het stadscentrum aan. De langste winkelstraat van Nederland
laat een gevarieerd beeld zien van wonen, werken en recreatie en kent een ruim aanbod van
winkels. Op zondag zijn de meeste winkels aan de Amsterdamsestraatweg gesloten,
ondanks de mogelijkheden die op basis van de Winkeltijdenverordening bestaan. De straat
heeft naar beleving van de hier actieve geïnterviewde winkelstraatmanager niet het
toeristische karakter dat de binnenstad wel heeft, waardoor zondagopening voor veel
ondernemers geen thema is.
De Amsterdamsestraatweg is geregeld in het lokale nieuws geweest in het kader van de
winkeltijden, omdat er op het gebied van leefbaarheid en openbare orde door de jaren heen
problemen zijn geweest door onder andere parkeer- en verkeeroverlast, geluidsoverlast,
zwerfvuil en wildplassen. Een deel van de problemen vond in de directe omgeving van de
plaatselijke supermarkt plaats. Dit is een supermarkt die binnen het Utrechtse bekend stond
als dé supermarkt met de ruimste openingstijden. Lange tijd was deze supermarkt dagelijks
geopend tot 00.00 uur. Na een verlopen tijdelijke ontheffing is de supermarkt tegenwoordig
dagelijks geopend tot 22.00 uur, dus ook op zondag. De franchiseondernemer is van mening
dat hij door het niet opnieuw verlenen van de ontheffing (tussen 22.00 uur en 00.00 uur)
nadeel ondervindt, omdat er geen ‘gelijk speelveld’ bestaat (supermarktondernemer in
binnenstad heeft wel ontheffing, red.). De franchiseondernemer is daarbij van mening dat de
gemeente er niet alles aan heeft gedaan in het kader van toezicht en handhaving toen
incidenten plaatsvonden (na 21.30 uur geen ondersteuning meer), omdat de aandacht

Franchiseondernemer: “Ondernemen is lastig bij het ontbreken van continuïteit in het gemeentelijk winkeltijdenbeleid en het
door de gemeente nauwelijks optreden tegen overlastveroorzakers. Naar mijn mening zou gemeente de
overlastveroorzakers moeten aanpakken en maatwerk moeten leveren om ondernemerschap te stimuleren. Uiteraard snap
ik het dat de gemeente rekening moet houden met meerdere belangen. Maar hier is geen sprake van ontoelaatbare
overlast, er is wel sprake van een aangetoonde behoefte aan opening tussen 22:00 uur en 00:00 uur en hier is aangetoond
dat de overlast niet door de winkel veroorzaakt wordt, maar door een kleine groep vervelende lieden die het zowel voor mij
als ondernemer maar ook voor al die klanten die graag en rustig hun boodschappen willen doen verpesten”.

107/138

uitging naar andere gebieden in de stad.
Volgens omwonenden was door de voorgenoemde overlast hun nachtrust in het geding.
De gemeente en de franchiseondernemer zijn lange tijd op zoek geweest naar een werkbare
oplossing. Hierbij is gewerkt met extra toezicht en een overlasttelefoon om bovengenoemde
overlast te verminderen. Het aantal overlastmeldingen in 2014 was lager dan in 2013, maar
er bleef wel overlast. De ondernemer geeft aan omzet te zijn misgelopen en mensen te
hebben moeten ontslaan door het uitblijven van de ontheffing. De gemeente Utrecht heeft
geen ontheffing verleend aangezien de leefbaarheid en openbare orde van de directe
omgeving van de supermarkt in het geding is. De gemeente beroept zich daarmee op één
van de weigeringsgronden die is opgenomen in de Winkeltijdenverordening Utrecht 2015.
Op het moment van schrijven vecht de ondernemer het besluit van de gemeente aan.
7.5

Veenendaal
Beschrijving van de lokale context
Veenendaal is van de vier cases de enige gemeente waar geen zondagopenstelling mogelijk
is gemaakt. De gemeente heeft ruim 62.000 inwoners.
In de gemeente Veenendaal is in het raadsprogramma voor de periode 2014-2018
opgenomen dat noch vanuit het college, noch vanuit de fracties voorstellen worden gedaan
voor het instellen van een koopzondag in de gemeente. Wel heeft de gemeenteraad in 2015
gestemd over zondagopenstelling voor supermarkten. Uit deze stemming bleek dat er geen
meerderheid was voor het openstellen van de winkels op zondagen.
Toch staat de koopzondag op het moment van schrijven opnieuw op de politieke agenda.
In april 2016 heeft een oppositiepartij in de gemeenteraad, bij afwezigheid van enkele
raadsleden van christelijke partijen, bij de behandeling van het initiatiefvoorstel ‘Winkelstad
Veenendaal economisch vitaal’ een geamendeerd voorstel ingediend.
Dit voorstel is met 17 stemmen voor en 13 stemmen tegen aangenomen door de
gemeenteraad. Besloten werd om uiterlijk 1 juli 2016 over te gaan tot de invoering van de
koopzondag van 13.00 uur tot 17.00 uur. Het college is verzocht om de Verordening
Winkeltijden Veenendaal aan te passen.
Deze verordening is op 23 juni 2016 in de raad behandeld27 . In het raadsvoorstel werden
twee kanttekeningen gemaakt. Ten eerste werd aangegeven dat er gelet op het korte
tijdsbestek geen gelegenheid was om een inspraakbijeenkomst te organiseren. Ten tweede
werd opgemerkt dat het als het raadsvoorstel niet werd aangenomen, dit niet zou betekenen
dat het besluit om de koopzondag in te voeren zou worden herroepen. Ook is in het
raadsvoorstel aangegeven dat twee wethouders in de collegevergadering van 17 mei 2016
tegen de wijziging van de verordening hebben gestemd. Bij de behandeling van het voorstel
werd een amendement ingediend en aangenomen, dat inhield dat er gedurende een jaar een
experiment wordt gehouden met openstelling van winkels op zondagen van 12.00 tot 17.00
uur als er een buitenevenement is. In Veenendaal mogen zes buitenevenementen per jaar

27

http://veenendaal.raadsinformatie.nl/document/3626529/1

108/138

worden gehouden. Voor 2016 staan er vier tot vijf buitenevenementen gepland. In september
2017 wordt het experiment geëvalueerd door de gemeente.
Beschrijving van de belangenafweging door de gemeente
In 2013 heeft de gemeente Veenendaal, in opdracht van de gemeenteraad, een extern
bureau een onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijkheden en wenselijkheid van
maandelijkse koopzondagen. Er zijn vragenlijsten verspreid onder de inwoners, de
bezoekers van winkelgebieden, de ondernemers (winkeliers en horeca), het winkelpersoneel
en de marktkooplieden.
De belangrijkste bevindingen uit dit onderzoek zijn:
•
47% van de inwoners was voor koopzondagen, 39% was tegen en 14% neutraal. Met
name 65-plussers zijn veelal tegenstander van zondagopenstelling.
•
54% van de bezoekers van winkelgebieden was voorstander van koopzondagen, 22%
was tegen en 24% neutraal. Jongere bezoekers waren iets vaker positief over een
koopzondag dan ouderen.
•
39% van de ondernemers was voor koopzondagen, 48% tegen en 13% neutraal. Met
name de eigenaren van zelfstandige winkels waren tegen, in vergelijking met
franchisenemers en filiaalmanagers van ketenbedrijven. Van de ondernemers gaf 90%
aan dat zij bij een zondagopening ook zelf in de winkel zouden staan.
•
25% van de werknemers was voorstander van koopzondagen, 65% was tegenstander
en 10% neutraal. Jongeren waren verhoudingsgewijs vaker voor zondagopenstelling,
vooral vanwege het hogere salaris. 69% van de werknemers gaf aan niet op een
zondag te gaan werken indien een koopzondag mogelijk wordt. De belangrijkste reden
hiervoor is geloofsovertuiging.
•
26% van de marktkooplieden was voor koopzondagen, 67% tegen en 7% neutraal.

Een medewerker van de gemeente over de belangenafweging van de afgelopen jaren:
‘De discussie is sterk gepolitiseerd. Er is een stevige inhoudelijke discussie gaande, ook
in de gemeenteraad. Hierbij worden de belangen van de winkeliers, de werknemer en de
inwoner allemaal meegenomen.’

Politieke discussie
Verschillende inwoners en vertegenwoordigers van geloofsgenootschappen hebben het
belang van de zondagsrust voor hun religieuze overtuiging opnieuw onder de aandacht
gebracht bij de gemeenteraad.
Er is ingesproken namens CBRE, de eigenaar van overdekt winkelcentrum Passage
Corridor. Zij zijn voor koopzondagen, vanwege het economisch belang voor Veenendaal als
winkelstad. Zij geven aan dat grote ketens zich niet zullen vestigen in Veenendaal als er

Een bestuurslid van de stichting Winkelstad Veenendaal: ”Onder inwoners is er geen verandering
van het standpunt, verwachten wij. En inwoners waren in 2013 al voor. Ondernemers zien echter
dat zij er nu economisch belang bij hebben dat de koopzondag mogelijk wordt gemaakt. De
plaatsen om ons heen hebben het wel. Wij kunnen onze naam als winkelstad van de regio zonder
de koopzondag niet waarmaken. De kleine winkeliers willen niet 7 dagen per week in de winkel

109/138

staan, maar zij zien wel de economische noodzaak van de koopzondag. Er is verdeeldheid onder
onze leden, maar wij kunnen onmogelijk alle leden tevreden stellen op dit dossier. Wij gaan voor de
meerderheid. En die meerderheid is voor koopzondagen.”

geen koopzondagen mogelijk zijn. Een bestuurslid van Stichting Winkelstad Veenendaal
(SWV) heeft aangegeven dat het van groot economisch belang is dat Veenendaal ook een
koopzondag krijgt, vanwege regionale concurrentie met omliggende plaatsen waar wel
koopzondagen zijn (zoals bijvoorbeeld in Ede).
Besluit gemeenteraad en nieuwe verordening
De gevolgen voor winkeliers en personeel
Stichting Winkelstad Veenendaal heeft in 2016 opnieuw door een extern bureau een
onderzoek laten uitvoeren onder winkeliers en het winkelpersoneel. Uit het onderzoek blijkt
dat er sprake is van een verschuiving van het standpunt van de winkeliers: waar in 2013 uit
onderzoek bleek dat 39% van de winkeliers voor koopzondagen was, is dit in 2016 gestegen
naar 58% van de winkeliers. Onder de werknemers is de opinie volgens dit onderzoek
ongewijzigd: 65% van de werknemers is tegen een koopzondag, ook als het alleen om een
proef van een jaar zou gaan.
Gevolgen voor de bewoners
In de gemeente Veenendaal zijn winkels bij wijze van experiment op zes zondagen geopend
van 12.00 tot 17.00 uur. Deze koopzondagen zijn gekoppeld aan evenementen.
De bevolking heeft in meerderheid aangegeven zondagopenstelling te willen. Met dit
experiment wordt deels tegemoetgekomen aan de wens. Een aanzienlijk deel van de
bevolking geeft echter aan neutraal of tegen zondagsopening te zijn. Diegenen die vaker op
zondag willen winkelen zijn daarvoor aangewezen op omliggende gemeenten waar op
zondag wel winkels zijn geopend.

110/138

Bijlage 1
Geraadpleegde schriftelijke bronnen
Arbeidstijdenwet (1995, 23 november). (http://wetten.overheid.nl/BWBR0007671/2016-0101).
ABN Amro (2016). Groei Nederlandse Economie in Tweede Kwartaal Sterker dan Verwacht.
https://insights.abnamro.nl/2016/08/groei-nederlandse-economie-in-tweede-kwartaal-sterkerdan-verwacht/
Collectieve arbeidsovereenkomsten:
•
Cao Fashion, Sport en Lifestyle (2015-2016)
•
Cao Gespecialiseerde Detailhandel in Bloemen en Planten (2015-2017)
•
Cao Leisure dagattractie-bedrijf (2015-2016)
•
Cao Drogisterij-branche (2015-2016)
•
Cao Leisure dagrecreatie (2015-2016)
•
Cao Motorvoertuigen en tweewieler-bedrijf (2012-2014)
•
Cao Consumenten-electronica (2015-2016)
•
Cao Dierspeciaalzaken (2014-2015)
•
Cao Tuincentra (2012-2014)
•
Cao Levensmiddelenbedrijf (2013-2017)
•
Cao Wonen (2010)
CBS (2014). De Nederlandse Economie 2013. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de
Statistiek.
CBS (2015), Nederland in 2014. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2016), Nederland in 2015, een economisch overzicht Den Haag/Heerlen: Centraal
Bureau voor de Statistiek.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/economie-groeit-met-0-6-procent-in-tweedekwartaal-2016
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/vertrouwen-consument-stijgt-aanzienlijk
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/35/licht-hogere-omzet-detailhandel-in-tweede-kwartaal2016
Freeke et al. (2015). Onderzoek naar de feitelijke werking van de Zondagswet.
(https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/09/01/onderzoek-naar-de-feitelijkewerking-van-de-zondagswet).
Groen et al. (2015). Juridische en grondwettelijke aspecten van de Zondagswet.
(https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/10/26/juridische-engrondrechtelijke-aspecten-van-de-zondagswet).
ING (2015). Ondernemen in 2016 Binnenland sterker, buitenland onzeker.

111/138

INretail (2014). Aankoopmomenten Fashion - Kopersinzichten gebaseerd op elektronische
transacties
INretail (2014). Gewenste openingstijden voor fashionwinkels
Opening- & sluitingstijden, zon- en feestdagen, avondopeningstijden.
INretail (2015). Shopping 2020: de nieuwe winkelstraat. Zeist: INretail.
Kamerbrief over de Zondagswet (2015, 26 oktober).
(https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2015/10/26/kamerbrief-over-dezondagswet).
Kamerstukken 34464-2 (2016, 28 april).
(https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/34464/kst-34464-2).
Kamerstuk 32 412, nr. K (2013, 14 mei). (https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32412K.html)
Kamerstuk 32 412, nr.20 (2014, 17 maart).
(https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/32412/kst-32412-20)
Rabobank (2016) Rabobank Retail Update januari 2016.
(https://www.rabobank.nl/images/rabobank-retail-update-jan-2016_29813691.pdf)
Retailagenda (2015, maart).
(https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2015/03/17/retailagenda)
Winkeltijdenwet (1996, 21 maart – wetswijziging per 1 juli 2013.
(http://wetten.overheid.nl/BWBR0007952/2013-07-01).
Zondagswet (1953, 15 oktober). Geraadpleegd op 1 maart 2016
(http://wetten.overheid.nl/BWBR0002120/1994-04-01).

112/138

Bijlage 2

Vragenlijst voor gemeente

Vragenlijst gemeente
Algemeen
Hoe groot is uw gemeente?
Kleiner dan 20.000 inwoners
Tussen de 20.000 en 50.000 inwoners
Tussen de 50.000 en 100.000 inwoners
Groter dan 100.000 inwoners

In welke provincie ligt uw gemeente?
Drenthe
Groningen
Flevoland
Friesland
Gelderland
Groningen
Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
Zeeland
Zuid-Holland

113/138

2. Gewijzigde Winkeltijdenwet
Heeft uw gemeente gebruikgemaakt van de mogelijkheid om winkels op zondag
open te stellen?
Ja, de winkels mogen iedere zondag open zijn.
Ja, de winkels mogen enkele zondagen per jaar open zijn.
Nee, de winkels moeten op zondagen gesloten zijn.

Heeft u bij de besluitvorming hierover een integrale belangenafweging gemaakt?
Ja, door toepassing van de VNG-leidraad
Ja, anders, namelijk ______________________
Nee

Ik heb de VNG-leidraad toegepast door:
Het in kaart brengen van de diverse belangen (werkgelegenheid, economische
bedrijvigheid, zondagsrust, leefbaarheid, veiligheid en de openbare orde)
Door het betrekken van stakeholders bij de besluitvorming
Door een enquête te houden onder stakeholders
Door het voeren van gesprekken met stakeholders
Anders, namelijk ______________________
Nee

Welke stakeholders heeft u betrokken bij de belangenafweging?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Winkeliers
Verhuurders
Vastgoedbeleggers
Winkelpersoneel
Inwoners
Anders namelijk ______________________

114/138

Houdt u in uw beleid rekening met de positie van (kleine) winkeliers?
Ja. Toelichting: ______________________
Nee. Toelichting: ______________________

Op welke wijze informeert u inwoners en winkeliers over de winkeltijden?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Via de website
Via een verordening winkeltijden
Via een openbaar beschikbaar beleidsdocument (zoals een retailvisie)
Anders, namelijk ______________________

Is ontheffing van de verboden uit de Winkeltijdenwet mogelijk?
Ja
Nee

Ervaart u concurrentie tussen gemeenten met betrekking tot het openstellen van
winkels?
Ja
Nee

Kunt u dit toelichten?

Hoe vaak is er bezwaar aangetekend tegen uw besluit om de winkels al dan niet
op zondag open te stellen?
10 bezwaarschriften of minder
11 t/m 20 bezwaarschriften
21 t/m 40 bezwaarschriften
41 t/m 60 bezwaarschriften

115/138

61 bezwaarschriften of meer

Wat was de meest voorkomende grond voor de bezwaren?
Zondagsrust vanwege een christelijke achtergrond
Zondagsrust
Te grote belasting voor kleine winkeliers
Oneerlijke concurrentie
Anders, namelijk ______________________

Welk percentage van de bezwaar/beroepschriften werd gegrond verklaard?
5% of minder
6 t/m 25%
26 t/m 50%
51% of meer

Hebben de bezwaar- en beroepschriften tot aanpassingen in uw beleid geleid?
Ja, de openstelling op zondag is teruggebracht in aantal
Ja, de openstelling op zondag is beëindigd
Nee
Anders, namelijk

116/138

Bijlage 3
Vragenlijst voor winkeliers

Vragenlijst winkelier
Algemeen
Hoeveel werknemers zijn er werkzaam in uw winkel of bij uw bedrijf?
Indien u onderdeel uitmaakt van een keten, kunt u deze vraag invullen namens de
gehele organisatie
Geen werknemers
1 tot 5 werknemers
6 tot 25 werknemers
26 tot 50 werknemers
51 tot 100 werknemers
Meer dan 100 werknemers

In hoeveel gemeenten is uw winkel(keten) gevestigd?
Als u invult vanuit een hoofdkantoorfunctie, kies dan de optie "één gemeente" of de
optie "in meerdere gemeenten gevestigd".
Eén gemeente
In meerdere gemeenten gevestigd
Ik ben franchisenemer van een landelijke formule
Ik ben aangesloten bij een (landelijke) coöperatie
Ik behoor tot een landelijke keten

Deze vragenlijst gaat uit van het perspectief van één winkel of vestiging. U kunt
bij het invullen van de vragenlijst uitgaan van de situatie die voor de meeste
winkels geldt.

117/138

In welke gemeente(n) is uw winkel gevestigd?
Aa en Hunze
Aalburg
Aalsmeer
Aalten
Achtkarspelen
Alblasserdam
Albrandswaard
Alkmaar
Almelo
Almere
Zevenaar
Zoetermeer
Zoeterwoude
Zuidhorn
Zuidplas
Zundert
Zutphen
Zwartewaterland
Zwijndrecht
Zwolle

Deze vragenlijst gaat uit van het perspectief van één winkel of vestiging. U kunt
bij het invullen van de vragenlijst uitgaan van de situatie die voor de meeste
winkels geldt.
Tot welke branche behoort uw winkel?
Consumentenelectronica, wit- en bruingoed
Doe-het-zelf
Educatie en vrije tijd
Foodspeciaalzaken
Huis, Tuin en Dier

118/138

Kleding en Sport
Persoonlijke verzorging/drogisterijen
Supermarkten
Warenhuizen
Woninginrichting

Gewijzigde Winkeltijdenwet
De volgende vragen gaan over de situatie na invoering van de gewijzigde
Winkeltijdenwet in 2013.
Wat is er voor u veranderd sinds de gewijzigde Winkeltijdenwet?
Het betreft hier een wijziging in wet- en regelgeving per 1 juli 2013.Meerdere
antwoorden mogelijk.
Openstelling op zondag
Openstelling op (christelijke) feest-, en herdenkingsdagen
Openstelling tijdens nachturen
Niets
Niets, er werd voorheen al gebruikgemaakt van de toerismebepaling in de gemeente waar mijn
winkel is gevestigd
Weet ik niet
Anders, namelijk ______________________

Is/zijn er vanuit uw winkelketen beleid of voorschriften met betrekking tot de
zondagopenstelling?
Ja
Nee
Nee, maar ik kan wel met vragen over de zondagopenstelling terecht bij het hoofdkantoor
Weet ik niet

Mogen in uw gemeente de winkels op zondag open zijn?
Ja,
Ja, alleen een of meerdere winkelgebieden of kernen

119/138

Nee

Hoe vaak mogen in uw gemeente de winkels op zondag open zijn?
Tot 12 zondagen per jaar
13 tot 20 zondagen per jaar
21 tot 40 zondagen per jaar
41 tot 52 zondagen per jaar
Elke zondag

Mogen in uw gemeente de winkels op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen
(zoals de avond van Goede Vrijdag, Hemelvaart, Nieuwjaar, Kerstavond) open
zijn?
Ja

Ja, maar alleen in een beperkt
aantal winkelgebieden

Nee

Nieuwjaarsdag
Goede Vrijdag na 19
uur
Tweede Paasdag
4 mei na 19 uur
Hemelvaartsdag
Tweede Pinksterdag
24 december na 19 uur
Eerste Kerstdag
Tweede Kerstdag

Wilt u op (christelijke) feest- en herdenkingsdagen geopend zijn?
Ja
Nee
Geen mening

120/138

Weet ik niet

Is uw winkel geopend tussen 22:00 uur en 06:00 uur (of een gedeelte van dit
tijdsvak)?
Ja
Nee

Was dit ook vóór de aangepaste Winkeltijdenwet al het geval?
Ja
Nee

Is uw winkel op zondag geopend?
Ja
Ja, maar niet elke zondag
Nee

Hoe vaak is uw winkel op zondag open?
Tot 12 zondagen per jaar
13 tot 20 zondagen per jaar
21 tot 40 zondagen per jaar
41 tot 52 zondagen per jaar
Elke zondag

Wat is de reden dat u open bent op zondag?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Doordat mijn klanten dit van me vragen
Klanten willen op zondag kunnen winkelen
Afspraken met winkeliersvereniging
Contractuele afspraken met de verhuurder
Afspraken met de winkelformule waarbij ik ben aangesloten als winkel
Op zondag liggen de gemiddelde bestedingen per klant hoger
De zondag is meer rendabel dan (een) andere dag(en)
Extra omzet
Concurrentie vanwege online verkoop

121/138

Concurrenten zijn open
Promotie van het winkelgebied
Werkgelegenheid
Cross-channel (om zowel on- als offline koopopties bieden)
Anders, namelijk ______________________

Heeft u te maken met een boetebeding bijvoorbeeld in het huurcontract
waardoor u op zondag open moet zijn?
Ja
Nee
Weet ik niet

Zijn er naar uw mening voldoende mogelijkheden om te voorkomen dat er een
boete wordt opgelegd als winkeliers niet op zondag open gaan?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Ja, door middel van een onderbouwd verzoek aan verhuurder om niet open te zijn en
zondag en de bijbehorende instemming van verhuurder
Ja, via de winkeliersvereniging
Ja, via de gemeente
Ja, anders namelijk ______________________
Nee
Weet ik niet

Welke belemmeringen ervaart u bij de openstelling op zondagen?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Personele bezetting
Toegankelijkheid van het winkelcentrum
Individuele zondagsrust
Persoonlijke overtuiging
Sociale activiteiten op de zondag
Kosten
Omzet
Distributie
122/138

Geen overeenstemming in de winkeliersvereniging/met andere winkeliers
Ik ervaar geen belemmeringen
Anders, namelijk ______________________

Wat heeft uw voorkeur met betrekking tot zondagopenstelling?
Ik vind het geen probleem dat mijn winkel op zondag geopend is, maar bij voorkeur
niet iedere zondag
Ik vind het geen probleem dat mijn winkel op zondag geopend is, maar bij voorkeur
enkel op één zondag per maand
Ik ben liever niet open op zondag
Ik heb geen voorkeur
Anders, namelijk ______________________

Denkt u dat het feit dat u niet op zondagen en (christelijke) feest- en
herdenkingsdagen open bent gevolgen heeft voor uw totale weekomzet?
Ja, totale omzet <5% gestegen
Ja, totale omzet 5% tot 10% gestegen
Ja, totale omzet >10% gestegen
Ja, totale omzet <5% gedaald
Ja, totale omzet 5% tot 10% gedaald
Ja, totale omzet > 10% gedaald
Nee
Weet niet

Waar denkt u dat dit mee te maken heeft?
Soortgelijke nabijgelegen winkels zijn wel open op zondag
Nabijgelegen winkels met deels overlappend aanbod zijn wel open op zondag
Klanten shoppen online
Ik weet het niet
Anders, namelijk ______________________

123/138

Waar denkt u dat dit mee te maken heeft?

Denkt u dat het feit dat u op zondagen open bent gevolgen heeft voor uw totale
weekomzet?
Ja, totale omzet <5% gestegen
Ja, totale omzet 5% tot 10% gestegen
Ja, totale omzet >10% gestegen
Ja, totale omzet <5% gedaald
Ja, totale omzet 5% tot 10% gedaald
Ja, totale omzet > 10% gedaald
Nee
Weet niet

Waar denkt u dat dit mee te maken heeft?
De omzet is verhoogd als gevolg van het openstellen van mijn winkel op een extra dag
per week
Mijn winkel is open op zondag, terwijl soortgelijke nabijgelegen winkels zijn gesloten
op zondag
Mijn winkel is open op zondag, terwijl winkels met een deels soortgelijk aanbod zijn
gesloten.
Ik weet het niet
Anders, namelijk ______________________

Waar denkt u dat dit mee te maken heeft?

Heeft het openstellen op zon- en feestdagen van uw winkel geleid tot een van de
onderstaande ontwikkelingen met betrekking tot personeel en uren?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Geen uitbreiding van uren, ik ben niet vaker opengegaan dan voorheen
Uitbreiding van uren binnen de huidige bezetting
Uitbreiding van uren met extra personeel

124/138

Geen uitbreiding van uren, maar de uren zijn verschoven (van andere dagen naar de
zondag)
Anders, namelijk ______________________

Heeft u, naar aanleiding van eventuele uitbreiding of verschuiving van het aantal
uren waarop uw winkel geopend is, te maken gehad met:
Ja

Nee

N.v.t.

Gebrek aan personele capaciteit
Bezwaren van huidige werknemers om op zondag te werken
Moeite met het aantrekken van nieuw personeel voor de zondag

Ontvangen uw werknemers voor uw werkzaamheden op zondag een
zondagtoeslag?
Ja
Nee
Weet ik niet

Wat is de hoogte van de zondagtoeslag?
0-25%
26-50%
51-75%
76-100%
meer dan 100%

Is er sprake van concurrentie met andere gemeenten waar de winkels op zondag
open zijn?
Ja
Nee
Weet niet

125/138

Is er sprake van concurrentie met andere (afgebakende) winkelgebieden binnen
uw gemeente waar de winkels op zondag open zijn?
Ja
Nee
Weet niet

Belangenafweging van gemeenten
In hoeverre heeft de gemeente naar uw wensen geluisterd in het kader van een
belangenafweging met betrekking tot vrijstelling voor de openstelling van winkels
op zon- en feestdagen?
Met een belangenafweging wordt bedoeld: het in kaart brengen van de diverse
belangen (werkgelegenheid, economische bedrijvigheid, zondagsrust, leefbaarheid,
veiligheid en de openbare orde).
Helemaal niet
Niet
Enigszins
Veel
Zeer veel

Hoe bent u betrokken in deze belangenafweging?
Individueel
Collectief, ik vertegenwoordigde ook andere winkeliers binnen de gemeente
Collectief, alle winkeliers binnen de gemeente zijn op eenzelfde wijze betrokken
Anders, namelijk ______________________

Hoe beoordeelt u de transparantie van de belangenafweging?
Slecht
Matig
Voldoende
Goed
Uitstekend

126/138

Tot slot
Heeft u nog aanvullende opmerkingen naar aanleiding van deze enquête?
Toelichting voor landelijke ketens: u heeft hier de gelegenheid om uw ervaringen
met de Gewijzigde Winkeltijdenwet nader toe te lichten.

127/138

Bijlage 4
Vragenlijst voor werknemers

Vragenlijst werknemer
Algemeen
In welke branche bent u werkzaam?
Indien u in meerdere branches werkzaam bent, de branche opgeven waar u de
meeste uren werkzaam bent.
Auto, Motor en Rijwielen
Consumentenelectronica
Educatie en vrije tijd
Foodspeciaalzaken
Huis, Tuin en Dier
Kleding en Sport
Levensmiddelenzaken
Persoonlijke verzorging
Woninginrichting

Welk dienstverband heeft u?
Vast dienstverband
Tijdelijk dienstverband
Uitzendkracht of oproepkracht

Hoeveel werknemers zijn er werkzaam bij uw werkgever?
10 werknemers of minder
11 t/m 50 werknemers
51 t/m 250 werknemers
251 werknemers of meer

128/138

In welke gemeente bent u werkzaam?
Indien u in meerdere gemeenten werkt, kies dan de gemeente waar u het meest aantal
uren werkt.
Aa en Hunze
Aalburg
Aalsmeer
Aalten
Achtkarspelen
Alblasserdam
Albrandswaard
Alkmaar
Almelo
Almere
Zevenaar
Zoetermeer
Zoeterwoude
Zuidhorn
Zuidplas
Zundert
Zutphen
Zwartewaterland
Zwijndrecht
Zwolle

Wat is uw leeftijd?
15 t/m 23 jaar
24 t/m 35 jaar
36 t/m 50 jaar
51 jaar of ouder

129/138

Arbeidsduur:
12 uur of minder
13 t/m 24 uur
25 t/m 32 uur
33 t/m 40 uur

Geslacht:
Man
Vrouw
Wil ik niet zeggen

2. Economische en sociale gevolgen gewijzigde Winkeltijdenwet
Is de winkel waarin u werkzaam bent op zondag open?
Ja, alle zondagen in het jaar
Ja, meer dan één zondag per maand, maar niet alle zondagen in het jaar
Ja, één zondag per maand
Nee

Is er in uw branche sprake van een collectieve regeling, zoals een cao of
schriftelijke overeenstemming tussen de werkgever en het
medezeggenschapsorgaan (de ondernemingsraad of de
personeelsvertegenwoordiging), omtrent het werken op zondag?
Ja
Nee
Weet ik niet

Zijn er in uw arbeidsovereenkomst afspraken opgenomen over het aantal zondag
waarop u werkzaam moet zijn?
Ja
Nee

130/138

Weet ik niet

Is in uw arbeidsovereenkomst opgenomen dat u recht heeft op 13 vrije zondagen
per jaar?
Ja
Nee
Weet ik niet

Op hoeveel zondagen werkt u in de praktijk per jaar?
Alle zondagen in het jaar
Meer dan 40 zondagen per jaar, maar niet alle zondagen in het jaar
21 t/m 40 zondagen per jaar
11 t/m 20 zondagen per jaar
1 t/m 10 zondagen per jaar
Ik werk niet op zondagen

Zou u op zondagen kunnen werken?
Ja
Nee

Vindt u het prettig om op zondagen te werken?
Ja
Nee

Zou u het prettig vinden om op zondagen te werken?
Ja
Nee

Heeft er met uw werkgever afstemming plaatsgevonden over het wel of niet
werken op zondagen?
Ja
Nee

131/138

Heeft u zelf aangegeven wel of niet op zondagen te willen of kunnen werken?
Ja
Nee

Zijn er voor u werkgerelateerde redenen om niet op zondag te willen of kunnen
werken?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Ik heb al vaste werkdagen van maandag t/m zaterdag
Er is extra personeel specifiek voor de zondagen aangenomen
Vanwege de zondagtoeslag gaat de voorkeur uit naar goedkoper personeel
Anders, namelijk ______________________
Er zijn voor mij geen werkgerelateerde redenen om niet op zondag te werken

Zijn er voor u persoonlijke redenen om niet op zondag te willen of kunnen
werken?
Meerdere antwoorden mogelijk.
Geloofsovertuigingen
Levensovertuigingen
Zondag is voor mij een rustdag
Zondag heb ik andere vaste verplichtingen
Sociale redenen (zoals familie- en gezinsactiviteiten)
Andere gewetensbezwaren, namelijk ______________________
Er zijn voor mij geen persoonlijke redenen om niet op zondag te werken

Voelt u zich onder druk gezet om op zondagen te werken?
Ja, omdat ______________________
Nee

Ontvangt u voor uw werkzaamheden op zondagen een zondagtoeslag?
Ja
Nee
Weet ik niet

132/138

Wat is de hoogte van de zondagtoeslag?
0-25%
26-50%
51-75%
76-100%
meer dan 100%

Wat is voor u de belangrijkste reden om op zondagen te werken?
Werken op zondag is verplicht bij mijn werkgever
In mijn contract is opgenomen dat ik ook op zondag moet werken
Ik kies er zelf voor om op zondag te werken in verband met een zondagtoeslag
Ik kies er zelf voor om op zondag te werken omdat ik doordeweeks andere
bezigheden heb
Anders, namelijk ______________________
Geen

Werken tussen 22.00 en 06.00 uur
Is de winkel waarin u werkzaam bent open tijdens nachturen tussen 22.00 en
06.00 uur (of een deel van dit tijdvak)?
Ja, iedere dag
Ja, op één of meer dagen in de week
Ja, alleen op vrijdag en/of in het weekend
Enkel bij uitzondering
Nee

133/138

Is er in uw branche sprake van een collectieve regeling, zoals een cao of
schriftelijke overeenstemming tussen de werkgever en het
medezeggenschapsorgaan (de ondernemingsraad of de
personeelsvertegenwoordiging), omtrent het werken tijdens nachturen tussen
22.00 en 06.00 uur (of een deel van dit tijdvak)?
Ja
Nee
Weet ik niet

Zijn er in uw arbeidsovereenkomst afspraken opgenomen over het aantal dagen
waarop u tijdens nachturen tussen 22.00 en 06.00 uur (of een deel van dit tijdvak)
werkzaam moet zijn?
Ja
Nee
Weet ik niet

134/138

Bijlage 5
Geïnterviewden
Gemeenten:
Gemeente
Amsterdam
Alphen aan den Rijn

Doetinchem
Heerenveen
Leiden
Roermond
Stichtse Vecht

Middelburg

Functie
Beleidsadviseur Economische
Zaken
Juridisch adviseur
Beleidsadviseur Economische
Ontwikkeling
Beleidsadviseur Economie
Beleidsadviseur economie en
toerisme
Accountmanager binnenstad
Consulent Economische Zaken
Accountmanager Bedrijven
Beleidsadviseur Economische
Zaken
Beleidsmedewerker Economische
Zaken

Geïnterviewde
C.J. Dippel

Functie
Manager Public Affairs
Operationeel Manager
Manager Public Affairs

Geïnterviewde
Susanne van Paridon
Patrick Scherrenberg
Zindi van der Velden

Directeur
Beleidsadviseur Financieel
Economische Zaken
Directeur

Sander van Golberdinge
Hans Boerkamp

Hoofd Consumentenelektronica &
Installatie-Retail

Rob Wierenga

Marcel Arts
Niels Portman
Bart Teunissen
Marianne de Jeu
Elles Dietz
Marian Evers
Patricia Swinnen
Kees Hageman
Jack Dooms

Winkeliers:
Organisatie
Ahold
Ahold
Centraal Bureau
Levensmiddelenhandel
Detailhandel Nederland
INretail
Raad Nederlandse
Detailhandel
Uneto-VNI

135/138

Eus Peters

Werknemers:
Organisatie
CNV
De Unie
FNV
Albert Heijn

Functie
Geïnterviewde
Beleidsmedewerkers
Maarten Raaijmakers
Sr. Belangenbehartiger
Ed Lecomte
Sectorhoofd Handel
Mari Martens
Diverse medewerkers filiaal Albert Heijn Utrecht

Overige stakeholders:
Organisatie

Functie

Geïnterviewde

ING Economisch
Bureau
Nederlandse Raad van
Winkelcentra
Syntrus Achmea
Vereniging van
institutionele beleggers
in vastgoed

Econoom Retail & Food

Thijs Geijer

Directeur

Brigit Gerritse

Team Manager Retail Investments
Directeur

Carlo van Oostrum
Frank van Blokland

Beleidsadviseur

Sieuwerd Ermerins

136/138

Bijlage 6

Bronnen Casestudy
Ede
o

o

o

o
o

o
o

De Gelderlander, 2015, Meerderheid in Ede stemt tegen koopzondag.
http://www.gelderlander.nl/regio/de-vallei/ede/meerderheid-in-ede-stemt-tegenkoopzondag-1.4991461
Gemeente Ede, 2015, Deskresearch verruiming winkeltijden.
https://www.ede.nl/gemeente/actueel/nieuwsbericht/eerste-deel-onderzoekwinkeltijden-afgerond/
Gemeente Ede, 2015, Raadsvoorstel referendum Winkeltijden.
https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0ahUKE
wixtdW0karOAhUD2BoKHafQBHAQFggeMAA&url=https%3A%2F%2Fwww.ede.nl%
2Ffileadmin%2FRIS%2Fbijlagen%2F26095-371a8c15-d68b-4a81-a09517c7d7ddb90c.pdf&usg=AFQjCNEogVujIauzWKKjZucFdpaGeHIa9Q&sig2=8U6ECT
w_3rvTex-ZWq0n7Q
Gemeente Ede, 2015, uitslag referendum verruiming winkeltijden, incl.
aanbiedingsbrief aan gemeenteraad.
Gemeente Ede, 2015, vigerende winkeltijdenverordening 2015
https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=4&ved=0ahUKE
wiJ0JLA8rvOAhVIiRoKHUNHA7QQFggvMAM&url=https%3A%2F%2Fwww.ede.nl%
2Fuploads%2Ftx_elektronischebekendmakingen%2Fannouncement%2Fpdf%2Fgm
b-0228-2015873.pdf&usg=AFQjCNH_RZUNqx9nfJITlrlWcDvqflOdNQ&sig2=pXnUs5M3Z1E3NoaN7E_Lw
I&O Research, 2015, onderzoek verruiming winkeltijden Ede.
NRC, 2015, Inwoners Ede Stemmen in referendum tegen koopzondagen.
http://www.nrc.nl/nieuws/2015/06/11/inwoners-ede-stemmen-in-referendum-tegenkoopzondagen-a1415617

Noordwijk
o BMC, 2011, Onderzoek ter motivering Noordwijk aan Zee als toeristisch gebied.
o Gemeente Noordwijk, 2011, verslag collegevergadering evaluatie
zondagavondopenstelling
o Gemeente Noordwijk, 2011, evaluatie zondagavondopenstelling.
o Gemeente Noordwijk, 2011, vigerende winkeltijdenverordening 2012.
http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/historie/Noordwijk/150620/
150620_1.html

137/138

Utrecht
o Gemeente Utrecht, 2015, vigerende winkeltijdenverordening 2015.
http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/Actueel/Utrecht%20(Utr)/3
87016.html
o Gemeente Utrecht, 2013, Raadsvergadering burgerinitiatief “Utrecht wil iedere
zondag open”.
http://ibabsonline.eu/Agenda.aspx?site=utrecht&agendaid=1b7c7a6d-6012-46c38422-7fbdf5139da3&FoundIDs=&year=2013
o Gemeente Utrecht, 2012, Raadsvergadering winkeltijdenverordening 2012
http://ibabsonline.eu/Agenda.aspx?site=utrecht&agendaid=1455fabf-730c-4e99ba00-828a66a46336&FoundIDs=&year=2012
o Gemeente Utrecht, Evaluatie Winkeltijdenverordening Utrecht, 2015.
https://online.ibabs.eu/ibabsapi/publicdownload.aspx?site=utrecht&id=24243
o Gemeente Utrecht website, 2015, openingstijden winkels Utrecht
https://www.utrecht.nl/openingstijden-winkels/
o Gemeente Utrecht, 2015, Bewonerspanel Koopzondagen en (zondag)avondwinkels,
Bewonersrapportage Winkeltijden april 2015
https://www.utrecht.nl/fileadmin/uploads/documenten/2.concern-bestuuruitvoering/Onderzoek_en_cijfers/Bewonerspanel/Bewonersrapportage_Winkeltijden_
_april_2015.pdf

Veenendaal
o De Gelderlander, 2016, Koopzandag volgend lastig dossier voor Veenendaal
college.
http://www.gelderlander.nl/regio/de-vallei/veenendaal/koopzondag-volgend-lastigdossier-voor-veenendaals-college-1.6026010
o I&O research, 2013, draagvlak voor koopzondag gemeente Veenendaal.
o Gemeente Veenendaal, 2013, raadsvoorstel liberaal Veenendaal initiatief wekelijkse
koopzondag
e
o Gemeente Veenendaal, 2016, raadsvoorstel 2 wijziging verordening winkeltijden
http://veenendaal.raadsinformatie.nl/document/3626529/1
o Gemeente Veenendaal, 2016, initiatiefvoorstel van de fractie VVD, CDA en SGP.
http://veenendaal.raadsinformatie.nl/document/3626531/1/
o Provincie Utrecht, 2014/2015, koopstromenoverzicht Factsheet gemeente
Veenendaal
http://veenendaal.raadsinformatie.nl/document/3626533/1/
o Stichting Winkelstad Veenendaal, 2016, onderzoek koopzondag.
http://veenendaal.raadsinformatie.nl/document/3626833/1/

138/138

TELEFOON

070 - 310 3800
E-MAIL

info@bmconderzoek.nl
WEBSITE

www.bmconderzoek.nl