Band met behandeling

Een onderzoek naar de toegevoegde waarde van Electronic
Monitoring aan de behandeling van tbs-gestelden en jongeren
met een PIJ-maatregel.

, december 2008
Mevr. dr. I.E. Berends
Mevr. drs. M.H.I. Vinkenvleugel
dr. B. Bijl

Colofon

Duivendrecht, november 2008

Dit rapport is te bestellen bij:
PI Research
Postbus 366
1115 ZH Duivendrecht
Telefoon: 020 – 65 01 500
www.piresearch.nl

In opdracht van:
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie
van Justitie.

Met dank aan:
De medewerkers en deelnemers van Den Hey-Acker, Rentray, JPC de Sprengen,
Het Poortje, FPC de Rooyse Wissel, de Oostvaarderskliniek, de Pompestichting,
FPC Dr. S. van Mesdag en FPC de Kijvelanden die een bijdrage hebben geleverd
aan dit onderzoek.

De WODC begeleidingscommissie, bestaande uit prof. mr. R.V. De Mulder
(voorzitter), mr. G.A.M. Bakkum, mw. drs. L. Meurs, mr. K.J. Molthof, dr. J.C. van der
Stel, mw. dr. N. Tenneij, drs. F. Willemsen.

Auteurs:
mevr. dr. I.E. (Inez) Berends, mevr. drs. M.H.I. (Marlous) Vinkenvleugel en dr. B.
(Bas) Bijl zijn allen werkzaam bij PI Research.

© 2008 WODC, ministerie van Justitie, auteursrecht voorbehouden.

Inhoudsopgave

1

Inleiding

5

1.1

Behandelmaatregel bij volwassen en jeugdige delinquenten ...............................5

1.2

Een nieuw middel in de behandeling.....................................................................6

1.3

Opzet van de rapportage .......................................................................................6

2

Aanleiding en opzet onderzoek

9

2.1

Wat is Electronic Monitoring? ................................................................................9

2.2

Aanleiding voor het onderzoek ..............................................................................10

2.3

Onderzoeksvragen ................................................................................................10

2.4

Opzet en uitvoering van het onderzoek.................................................................11

2.5

Samenvatting .........................................................................................................14

3

Doelgroep en randvoorwaarden

15

3.1

Inleiding..................................................................................................................15

3.2

Beschrijving doelgroep ..........................................................................................16

3.3

De randvoorwaarden .............................................................................................19

3.4

Samenvatting .........................................................................................................20

4

Plaats van EM in behandeling

21

4.1

Inleiding..................................................................................................................21

4.2

Behandelvisies.......................................................................................................23

4.3

De interventies .......................................................................................................25

4.4

Samenvatting .........................................................................................................28

5

Indicaties van de werkzaamheid van EM

29

5.1

Inleiding..................................................................................................................29

5.2

Literatuur................................................................................................................29

5.3

Kennis en inzichten ketenpartners ........................................................................37

5.4

Samenvatting .........................................................................................................38

6

Opstart van de pilots

41

6.1

Inleiding..................................................................................................................41

6.2

De gebruikte systemen ..........................................................................................41

6.3

Selectie deelnemers ..............................................................................................42

6.4

Geprotocolleerde implementatie............................................................................43

6.5

Samenvatting .........................................................................................................43

© PI Research 2008

3

7

De bereikte doelgroep

45

7.1

Inleiding..................................................................................................................45

7.2

Tbs .........................................................................................................................45

7.3

PIJ ..........................................................................................................................47

7.4

Samenvatting .........................................................................................................48

8

De praktijk van de uitvoering

49

8.1

Inleiding..................................................................................................................49

8.2

Verloop implementatieproces FPC’s .....................................................................49

8.3

Ervaringen technische implementatie FPC’s.........................................................51

8.4

Ervaringen tbs-gestelde deelnemers.....................................................................52

8.5

Ervaringen omgeving tbs-gestelde deelnemers ....................................................54

8.6

Relatie EM en behandeling tbs..............................................................................54

8.7

Verloop implementatieproces JJI ..........................................................................55

8.8

Ervaringen technische implementatie JJI..............................................................58

8.9

Ervaringen PIJ deelnemers ...................................................................................59

8.10 Ervaringen omgeving PIJ-jeugdige deelnemers....................................................59
8.11 Relatie EM en behandeling PIJ .............................................................................60
8.12 Samenvatting .........................................................................................................61
9

Beantwoording onderzoeksvragen

63

9.1

Inleiding..................................................................................................................63

9.2

Onderzoeksvraag A: kenmerken pilots..................................................................63

9.3

Onderzoeksvraag B: theoretische basis werkzaamheid EM.................................65

9.4

Onderzoeksvraag C: EM in de praktijk ..................................................................68

9.5

Onderzoeksvraag D: bijdrage EM aan de behandeling ........................................73

Literatuur ........................................................................................................................77
Bijlage 1: Leden begeleidingscommissie ...................................................................83
Bijlage 2: Onderzoeksvragen startnotitie ...................................................................85
Samenvatting .................................................................................................................87
Summary.........................................................................................................................95

4

© PI Research 2008

1

Inleiding

1.1

Behandelmaatregel bij volwassen en jeugdige delinquenten
Als een volwassen persoon in Nederland een misdrijf heeft gepleegd en daarvoor
wordt veroordeeld, heeft de rechter keuze uit verschillende maatregelen en straffen
die hij kan opleggen. Eén van deze maatregelen betreft tbs, wat staat voor
terbeschikkingstelling. Tbs is een behandelmaatregel die de rechter oplegt aan
mensen die ernstige delicten hebben gepleegd en (ten tijde van het delict) lijden aan
een psychiatrische ziekte of stoornis. Deze stoornis beïnvloedt in meerdere of
mindere mate hun gedrag en daarom stelt de rechter niet (geheel) verantwoordelijk
voor hun daden. Voor het deel van het delict dat de daders wel kan worden
aangerekend, kan de rechter hen gevangenisstraf opleggen. Om de stoornis te
behandelen en herhaling (recidive) te voorkomen wordt mede tbs opgelegd. Er zijn
twee vormen van tbs: tbs met voorwaarden en tbs met bevel tot verpleging. Bij een
tbs met voorwaarden wordt de persoon niet onder dwang in een kliniek opgenomen,
maar stelt de rechter voorwaarden aan het gedrag. De persoon moet dan
bijvoorbeeld een verplichte behandeling ondergaan, of mag geen alcohol of drugs
gebruiken. Als men zich niet houdt aan die voorwaarden, kan de rechter de tbs
omzetten in een tbs met bevel tot verpleging. De rechter legt de tbs met voorwaarden
op als poliklinische behandeling volstaat om het recidivegevaar te beteugelen. In
geval van een tbs met bevel tot verpleging wordt de persoon in een gesloten justitiële
inrichting, de zogenaamde forensische psychiatrische centra (FPC's), geplaatst en
behandeld. Het risico op recidive wordt bij deze personen onaanvaardbaar hoog
geacht en de tbs-maatregel wordt pas beëindigd wanneer het recidive risico naar een
aanvaardbaar niveau is teruggebracht.
Indien jeugdigen tussen de twaalf en achttien jaar voor een ernstig delict worden
veroordeeld kan de kinderrechter beslissen dat de jeugdige behandeling nodig heeft
om een herhaling van het misdrijf te voorkomen. De jeugdige krijgt dan een Plaatsing
in een Inrichting voor Jeugdigen opgelegd, beter bekend onder de term ‘PIJmaatregel’. Bij deze jongeren kan psychiatrische problematiek een rol spelen. Er kan
sprake zijn van een vertraagde morele ontwikkeling en / of er zijn dynamische
risicofactoren aanwezig. Met de term dynamische risicofactoren bedoelt men
factoren die hebben bijgedragen tot het plegen van het delict die door behandeling
beïnvloed kunnen worden. In de Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI’s) waar de
jeugdigen verblijven, wordt de ontwikkeling van vaardigheden van de jeugdigen
gestimuleerd en eventuele psychiatrische problematiek behandeld.
Hoofddoel van een behandeling in een forensische instelling is het minimaliseren van
het risico op recidive. Voor de behandeling van de tbs-gestelden of PIJ-jeugdigen
kunnen verschillende interventies worden ingezet. Men kan hierbij bijvoorbeeld
denken aan gedragstherapie, een agressieregulatietraining of medicatie. De
behandeling bestaat echter niet alleen uit het bestrijden van ongewenst gedrag, maar
vooral ook uit het stimuleren van de ontwikkeling van sociaal geaccepteerd gedrag.
De persoon krijgt nieuwe vaardigheden aangeleerd, waardoor hij beter functioneert in

© PI Research 2008

5

Inleiding

het dagelijks leven. Behandelonderdelen gericht op het verwerven van deze
zogenoemde competenties zijn bijvoorbeeld sociale vaardigheidstraining of het
stimuleren van het behalen van een diploma waardoor de arbeidsperspectieven van
de persoon verbeteren. Voor 80% van de tbs-gestelden en 40% van de jeugdigen
met een PIJ maatregel (“PIJ-jeugdigen”) is de behandeling een succes, dat wil
zeggen dat de persoon niet nogmaals een ernstig delict pleegt (Leuw, 1999; Van der
Heiden-Attema & Wartna, 2000).

1.2

Een nieuw middel in de behandeling
Tijdens het behandeltraject moet het behandelteam regelmatig beoordelen in
hoeverre de persoon vooruitgang heeft geboekt en welke risicofactoren voor het
optreden van onwenselijk (delict-gerelateerd) gedrag nog steeds aanwezig zijn bij de
persoon. Deze inschatting is nodig om het behandelplan aan te passen aan de
behoeftes van de tbs-gestelde of PIJ-jeugdige. Middelen die het zicht van het
behandelteam op het gedrag van de persoon verbeteren kunnen een aanvulling zijn
voor de behandeling. Een nieuw middel dat mogelijk een toegevoegde waarde voor
de behandeling heeft is Electronic Monitoring. Grof gezegd is dit een middel
waarmee de aanwezigheid van een persoon op een (vaste) locatie met behulp van
elektronica wordt geregistreerd en / of de bewegingen van de persoon kunnen
worden gevolgd. Wanneer Electronic Monitoring wordt ingezet, kunnen specifiekere
afspraken worden gemaakt over de toegestane bewegingen van de persoon. In
potentie is het een middel waarmee het gedrag van de drager kan worden gestuurd.
Hierdoor zou Electronic Monitoring mogelijk een bijdrage kunnen leveren aan het
bereiken van het uiteindelijke behandeldoel, namelijk het terugdringen van het risico
op recidive.
Voordat een nieuw behandelonderdeel op grote schaal kan worden ingezet, moet
eerst worden onderzocht wat het nut is van de toepassing van het middel. In
opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
heeft PI Research een onderzoek uitgevoerd naar de potentiële bijdrage van
Electronic Monitoring aan een effectievere behandeling van tbs-gestelden en
jeugdigen met een PIJ-maatregel in justitiële behalndelinrichtingen. Electronic
Monitoring is bij een negental instellingen uitgezet als pilot, waarna de ervaringen
van de betrokken partijen zijn geïnventariseerd. Het huidige rapport beschrijft
achtereenvolgens het theoretische kader (waarom en wanneer zou Electronic
Monitoring kunnen werken?) en de resultaten van de pilots (wat gebeurt er wanneer
Electronic Monitoring wordt ingezet?). Het WODC hanteert voor deze onderdelen de
termen plan- en procesevaluatie. Het daadwerkelijk vaststellen van de effectiviteit
van het gebruiken van Electronic Monitoring is in dit rapport niet aan de orde,
aangezien het gebruik van het middel nog in ontwikkeling is. De implementatie van
Electronic Monitoring verloopt hierdoor niet overal op dezelfde manier. Met andere
woorden, er is geen sprake van gebruiksintegriteit.

1.3

Opzet van de rapportage
In hoofdstuk 2 zal dieper worden ingegaan op de achtergrond van het onderzoek. De
verschillende vormen van Electronic Monitoring en hoe deze ingezet kunnen worden,

6

© PI Research 2008

Band met behandeling

komen aan bod. Daarnaast zullen de aanleiding voor het onderzoek, de
onderzoeksvragen en de onderzoeksopzet besproken worden.
Evaluaties van programma’s kunnen worden uitgevoerd aan de hand van de
‘effectketen’ zoals deze door het WODC wordt gehanteerd (zie figuur 1.1).

tbs-gestelde /
Instelling

INPUT

THROUGPUT

Samenleving

jongere met een PIJ-maatregel

OUTPUT

INTERMEDIATE

IMMEDIATE

OUTCOME

OUTCOME

IMPACT

FTEs en

Het toepassen

Het aantal

Gedrags-

Effectievere

Een veiliger

middelen

van EM in de

keren dat EM is

veranderingen

interventies

samenleving

behandeling

toegepast

Figuur 1.1

De ‘effectketen’ zoals uitgewerkt door het WODC

De effectketen beschrijft welke stappen kunnen worden onderscheiden bij de
evaluatie van een interventie. De input heeft betrekking op de organisatie van
randvoorwaarden die nodig zijn om het middel succesvol te implementeren.
Throughput heeft betrekking op hoe het middel moet worden toegepast. De term
output wordt vervolgens gebruikt om aan te geven hoe vaak het middel is ingezet,
waarna men in het kader van outcome de resultaten op korte (gedragsverandering)
en lange termijn bespreekt (hoe de gedragsverandering samenhangt met het
behalen van het einddoel). Tot slot geeft de impact aan in hoeverre de maatschappij
baat heeft bij de inzet van het middel.
Zowel in de plan- als in de procesevaluatie zullen elementen uit de keten worden
uitgewerkt. In de planevaluatie is voor de verschillende stappen in de keten steeds
aan de orde wat beoogd wordt. De procesevaluatie beschrijft daarentegen hoe de
implementatie en uitvoering heeft plaatsgevonden. Het output-deel van de
effectketen heeft per definitie betrekking op de praktische uitvoering van het
onderzoek en wordt in de theoretische planevaluatie buiten beschouwing gelaten
(alhoewel men kan stellen dat de beschrijving van de opzet van het onderzoek in
zekere zin op de beoogde output ingaat).
De hoofdstukken 3 tot en met 5 beslaan de planevaluatie van het onderzoek, waarbij
de vragen worden beantwoord bij wie en hoe de inzet van Electronic Monitoring op
basis van theoretische vooronderstellingen zinvol wordt geacht. In hoofdstuk 3 wordt
de benodigde input beschreven, waarbij de verwachte randvoorwaarden voor de

© PI Research 2008

7

Inleiding

inzet van Electronic Monitoring en de beoogde doelgroep aan de orde komen. In
hoofdstuk 4 komt vervolgens de throughput aan bod, een uitwerking van hoe het
gebruik van Electronic Monitoring bedoeld is en hoe dit moet aansluiten op de
behandeling. In hoofdstuk 5 komt uiteindelijk de outcome aan de orde, waarbij de
mechanismen achter de mogelijke werkzaamheid van Electronic Monitoring zullen
worden uitgewerkt. In feite betreffen de genoemde hoofdstukken dus de
planevaluatie van de effectketen van input tot aan de outcome.
Hoofdstukken 6 tot en met 9 hebben betrekking op de procesevaluatie van de pilots
uitgevoerd met Electronic Monitoring. Ze geven een beschrijving van hoe EM
daadwerkelijk wordt gebruikt. In hoofdstuk 6 wordt uitgewerkt hoe de pilots binnen de
instellingen zijn vormgegeven. In hoofdstuk 7 wordt een beschrijving gegeven van de
kenmerken van de bereikte doelgroep. Tezamen gaan hoofdstuk 6 en 7 in op de
input die ten grondslag ligt aan het gebruik van Electronic Monitoring. In hoofdstuk 8
komen vervolgens de output en outcome aan de orde. Beschreven zal worden hoe
vaak en met welke resultaten Electronic Monitoring in de pilots is toegepast. Tot slot
worden in hoofdstuk 9 de onderzoeksvragen beantwoord.

8

© PI Research 2008

2

Aanleiding en opzet onderzoek

2.1

Wat is Electronic Monitoring?
Plaatsbepaling door middel van Electronic Monitoring (hierna aangeduid als EM) kan
op twee manieren gebeuren. Zo is er het zogenoemde statische systeem, wat
bestaat uit een zender die de persoon bij zich draagt en één of meerdere ontvangers
die het signaal op kunnen vangen. Deze ontvangers zijn stationair, ze staan op een
vaste plaats gemonteerd. Het is de statische locatie van de ontvanger die dient als
ijkpunt om de locatie van de zender, c.q. de persoon, te bepalen. Dit systeem gaat
dus uit van een basisunit, die via Radio Frequentie Identification (RFID) techniek
contact kan maken met een band (de zender) die om de enkel van de tbs-gestelde of
PIJ-jeugdige bevestigd is. Men gebruikt één ontvanger wanneer men wil voorkomen
dat een persoon zich buiten een bepaalde straal van de ontvanger begeeft. Wanneer
de persoon te ver van het basisstation beweegt, wordt dit door het systeem
geregistreerd. In aanvulling op het gebruik van EM om de drager verplicht op een
bepaalde locatie te laten verblijven, kunnen bepaalde tijdsperioden worden ingevoerd
waarin het verbreken van het signaal niet leidt tot een alarmmelding. De persoon kan
in deze periode bijvoorbeeld naar school of werk.
Indien men meerdere ontvangers gebruikt, kan men het statische systeem eveneens
inzetten om locatiebepalingen te doen binnen een beperkte setting. Aan de hand van
de (verschillen in) afstand van de zender ten opzichte van de ontvangers kan
berekend worden waar de persoon zich bevindt ten opzichte van de ontvangers. Men
kan deze methode bijvoorbeeld gebruiken om binnen een instelling de persoon te
volgen.
Er bestaat eveneens een dynamische variant van EM. Dit systeem is gebaseerd op
GPS techniek, waardoor de persoon in zijn bewegingen kan worden gevolgd. De
zender die de persoon met zich meedraagt zoekt contact met GPS satellieten. De
afstand van de zender ten opzichte van de satellieten wordt gebruikt om de locatie
van de persoon vast te stellen. Het systeem wordt dynamisch genoemd omdat de
persoon in principe overal traceerbaar is, in tegenstelling tot statische systemen
waarbij er een maximale afstand tot de ontvangers is waarbinnen de aanwezigheid
van de persoon nog gedetecteerd kan worden. Het bepalen van de locatie van de
drager van de zender kan continu of met tussenpozen gebeuren. Het systeem geeft
meldingen wanneer geen contact met de GPS satellieten gemaakt kan worden
(bijvoorbeeld in de trein of een betonnen gebouw of wanneer de accu niet opgeladen
is). Daarnaast kunnen er zones worden ingesteld waar de persoon zich wél of juist
niet in mag begeven. Men noemt deze zones inclusie- en exclusiezones. Bij het
overschrijden van een zonegrens wordt een alarmmelding gegeven.
Eventuele meldingen worden geregistreerd door de centrale meldkamer van de
leverancier en vervolgens doorgegeven aan de instellingen. Afhankelijk van de
afspraken die hierover gemaakt zijn gebeurt dit direct of aan het einde van de te
evalueren periode. Bij indicaties tot sabotage van het systeem vindt er altijd een

© PI Research 2008

9

Aanleiding en opzet onderzoek

alarmmelding plaats, ongeacht het tijdstip. In het registratiesysteem kunnen
gegevens worden opgenomen over het te volgen protocol bij een alarm. Bij
afhandeling van een melding kan de situatie in een tekstvak worden toegelicht en
kunnen de genomen stappen worden geregistreerd.

2.2

Aanleiding voor het onderzoek
Het toevoegen van een behandeling aan een straf voor het plegen van een delict kan
een grote rol spelen in het uiteindelijk voorkomen van recidive (zie o.a. de Ruiter &
Veen, 2004). Gedurende de loop van het traject van behandeling is er echter nog
een verhoogde kans op incidenten. Doordat de tbs-gestelde of PIJ-jeugdige
gedurende het behandeltraject aan steeds uitdagendere situaties wordt blootgesteld,
is er altijd een (aanvaardbaar) risico op ongewenst gedrag. Gezocht wordt naar
methodes om de kans op deze incidenten zo klein mogelijk te maken. Hierbij is
ondersteunend wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van de methodes
onontbeerlijk (Parlementair onderzoek TBS, 2006). Eerder onderzoek richtte zich op
de (on)mogelijkheden van EM als controle- of beveiligingsmiddel, waarbij vooral de
technische en organisatorische kant van het gebruik aan bod kwam (Miedema &
Post, 2006). Eén van de uitkomsten van het onderzoek was dat de mogelijke
meerwaarde van het systeem niet gevonden kon worden in het beveiligende of
controlerende aspect. EM biedt namelijk geen veiligheidsgaranties, aangezien de
drager het systeem onklaar kan maken indien hij of zij dat wil, waarna geen
gegevens over de locatie van de drager meer verzameld worden. Daarnaast is het
systeem niet 100 % betrouwbaar bij het bepalen van de locatie van de drager. In
gebouwen of sommige gebieden heeft het systeem bijvoorbeeld geen bereik. Tot slot
is het belangrijk om te beseffen dat het systeem enkel iets zegt over de locatie van
de drager en niet over de handelingen die de drager op dat moment verricht.
Samengevat bleek het toepassen van EM geen trefzekere beveiligingsmethode.
Daarentegen doen Miedema en Post (2006) de suggestie dat het toepassen van EM
mogelijk wél een meerwaarde kan hebben voor de behandeling van tbs-gestelden of
jeugdigen met een PIJ maatregel, in het bijzonder doordat EM de mogelijkheid biedt
om controle uit te oefenen op gemaakte afspraken met de drager. De combinatie van
een mogelijke positief effect op de behandeling en de wens vanuit de maatschappij
om het risico op recidive of incidenten zo laag mogelijk te krijgen heeft geleid tot het
verzoek om de mogelijke bijdrage van Electronic Monitoring aan de behandeling in
een justitieel kader te evalueren.

2.3

Onderzoeksvragen
In de startnotitie van het huidige onderzoek worden 16 deelvragen uiteengezet (zie
Bijlage 2 voor een volledig overzicht), die vervolgens samengevat kunnen worden in
de volgende vier hoofdvragen:
A.

Wat is kenmerkend voor de negen pilotprojecten ‘Electronic Monitoring’?

B.
Op welke wijze grijpt Electronic Monitoring aan op de behandeling van tbsgestelden en jongeren met een PIJ-maatregel – volgens de onderliggende
programmatheorie waarin de werkzame mechanismen worden uitgewerkt – en hoe
verhoudt de (mogelijke) werkzaamheid van Electronic Monitoring zich tot de doelen
van de pilotprojecten?

10

© PI Research 2008

Band met behandeling

C.
Hoe verloopt de uitvoering van Electronic Monitoring in de praktijk (van de
pilotprojecten)?
D.
Kan Electronic Monitoring bijdragen aan een effectievere behandeling van
tbs-gestelden en jongeren met een PIJ-maatregel in Nederland? En zo ja, onder
welke voorwaarden?
Deze vragen zullen beantwoord worden door het achtereenvolgens uitvoeren van
een plan- en procesevaluatie, waarbij respectievelijk de rationale achter het gebruik
van EM en de werking in de praktijk besproken zullen worden.

2.4

Opzet en uitvoering van het onderzoek
Negen instellingen (5 FPC’s & 4 JJI’s) namen deel aan het onderzoek. Gedurende
de dataverzameling op de instellingen (september 2007 tot mei 2008) zijn gegevens
verzameld over de inzet van EM bij verloven. Op basis van vrijwilligheid hebben tbsgestelden en jongeren met een PIJ-maatregel meegewerkt aan de pilots. Of de tbsgestelden en PIJ-jeugdigen een verlofmachtiging kregen was onafhankelijk van
deelname aan de pilots.
De planevaluatie is uitgevoerd met behulp van literatuurstudie en analyse van
instellingsdocumenten. Daarnaast zijn interviews met sleutelfiguren binnen de FPC’s
en JJI’s gehouden waarin onder meer informatie is verzameld over de visie van de
instelling op EM. Men werd in deze interviews bijvoorbeeld gevraagd naar hun kennis
over EM en het mogelijke effect van dit middel in relatie tot de behandeling. Er
kunnen ook indirecte aanwijzingen voor een mogelijk effect van EM gevonden
worden, bijvoorbeeld door het bestuderen van het effect van andersoortige
controlemiddelen, zoals camera toezicht of urinecontroles op druggebruik. Hoewel de
middelen verschillen in manier van inzet, kunnen er overeenkomsten te vinden zijn in
de achterliggende werkzame mechanismen.
Voor de procesevaluatie is informatie verzameld over het verloop van de pilots.
Hiervoor zijn een aantal schriftelijke bronnen geraadpleegd en zijn de ervaringen van
alle betrokken partijen in kaart gebracht.
De relatie tussen de onderzoeksvragen en de bronnen wordt samengevat in tabel
2.1. De nummers corresponderen met de zestien onderzoeksvragen zoals in Bijlage
2 zijn weergegeven.

© PI Research 2008

11

Aanleiding en opzet onderzoek

Onderliggende
programma-theorie

345

C.

EM in de praktijk
(uitvoering)

D.

Bijdrage EM aan
a
effectievere behandeling

5

345

9

678
10 11

ketenpartners
e.a.
steakholders

12

dossiers

B.

12

registratiesystemen

12

andere
medew.
inrichtingen

Kenmerken pilotprojecten
EM (opzet)

behandelaars

A.

tbs-gestelden
& PIJjeugdigen a

Informatiebron

schriftelijk
materiaal

Onderzoeksvraag
(hoofdvraag)

678

678

5
8 11

bis

10

 vraag 12 t/m 16 

Tabel 2.1 Overzicht van informatiebronnen die zijn geraadpleegd, geordend
naar hoofdvraag

Meer concreet zijn werkzaamheden uitgevoerd met behulp van de volgende
bronnen:
Literatuur
De eerste stap in het onderzoek bestond uit het verzamelen van relevant schriftelijk
materiaal. Wetenschappelijke literatuur, maar ook projectbeschrijvingen,
beleidsnota’s, protocollen, verslagen, websites en dergelijke zijn gebruikt om zoveel
mogelijk informatie te verzamelen over EM en het potentiële effect van het gebruik
van EM. Deze documentanalyse heeft inzicht gegeven in de kenmerken, de
organisatie en de procedures van EM op de betrokken locaties. Ook is langs deze
weg informatie verzameld over de programmatheorie die aan EM ten grondslag ligt,
oftewel het theoretische kader waaruit moet blijken dat EM een positieve invloed zou
kunnen hebben op het behandelresultaat.
Deelnemers
Om de ervaringen van de deelnemers aan de pilots vanuit de eerste hand te kunnen
vernemen, zijn op basis van vrijwilligheid semi-gestructureerde interviews met
deelnemers gehouden. De nadruk lag in deze interviews op de ervaringen op het
gebied van gebruiksgemak en beleefde belasting of ondersteuning door de inzet van
EM, zoals ervaren door de geïnterviewde. Uiteindelijk zijn zes tbs-gestelden en vier

a

Beantwoording van deze vraag is gebaseerd op de gegevens die in het kader van de
voorafgaande vragen zijn verzameld, bij de aangegeven informatiebronnen.

12

© PI Research 2008

Band met behandeling

jongeren met een PIJ-maatregel geïnterviewd (van de respectievelijk 19 en 21
deelnemers).
Behandelaars
Per instelling zijn semi-gestructureerde interviews gehouden met behandelaars die
direct bij de behandeling betrokken zijn (in totaal negen interviews, vijf behandelaars
uit FPC’s en vier uit JJI’s). In de interviews kwamen de visie op de manier waarop
EM gebruikt kan worden en de toegevoegde waarde hiervan aan de behandeling aan
bod, alsmede de praktische uitvoering van EM. Naast het interview is aan de
betrokken behandelaar of sociotherapeut na ieder verlof een korte vragenlijst
voorgelegd. De vragenlijst richtte zich op het verloop van ieder afzonderlijk verlof met
EM, waarbij vragen over de wijze waarop het gebruik is verlopen aan bod zijn
gekomen (behandelingscontext, incidenten etc.). In totaal zijn 90 verlofevaluaties
ingevuld, 34 verloven van tbs-gestelden en 56 verloven van jongeren met een PIJmaatregel.
Andere medewerkers instellingen
Projectleiders en / of managers die in hun inrichting verantwoordelijk zijn voor de
opzet en de dagelijkse uitvoering van het experiment met EM zijn bevraagd over
enkele uitvoeringsaspecten (met name de afhandeling van incidenten en eventuele
aanpassingen aan de oorspronkelijke opzet van de pilots). Zes projectleiders van
FPC’s en vier projectleiders van JJI’s zijn geïnterviewd.
Verder zijn enkele medewerkers met taken op het gebied van controle en beveiliging
en op het gebied van beheer en het onderhoud van apparatuur betrokken in het
onderzoek (vier uit FPC’s en vier uit JJI’s). Zij zijn voornamelijk geïnterviewd over de
operationele uitvoering van het toezicht en de mate waarin zij door de organisatie op
deze taken zijn voorbereid. Daarnaast is gesproken over de haalbaarheid en
uitvoerbaarheid van EM. Eventuele technische problemen die optraden tijdens de
uitvoering van de pilots zijn eveneens besproken.
Ketenpartners
Er zijn vijf telefonische interviews gehouden met partners uit de justitiële keten, die in
hun praktijk te maken hebben gehad met tbs-gestelden en / of jeugdigen met een
PIJ-maatregel die aan de pilots hebben deelgenomen. Dit aantal is lager dan het
beoogde aantal van 25. Weinig mensen bleken bereid tot deelname, hoofdzakelijk
omdat de respondenten zelf vonden dat ze niets over het onderwerp konden
vertellen.
Daarnaast werd aan de betrokken tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel
een vragenlijst meegegeven, met het verzoek om deze in te laten vullen door iemand
in hun naaste omgeving (familie, partner etc.). Om deelname te stimuleren werd de
respondenten een iris-cheque van tien euro in het vooruitzicht gesteld. In totaal zijn
negen vragenlijsten teruggestuurd. De vragenlijsten zijn via de medewerkers van de
instellingen verspreid, waardoor de onderzoekers niet met zekerheid kunnen zeggen
hoeveel lijsten er zijn verspreid. Gezien het aantal deelnemers dat op het moment
van verspreiden met EM op verlof gingen, wordt het responsepercentage geschat op
40%.

© PI Research 2008

13

Aanleiding en opzet onderzoek

Registratiesystemen en dossiers
In eerste instantie is geprobeerd om aan de hand van de justitiële
registratiesystemen Mits en Tulp achtergrondgegevens over respectievelijk de
deelnemende tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen te verzamelen. Deze systemen bleken
te weinig informatie te bevatten om de onderzoeksvragen te beantwoorden. Daarom
is uiteindelijk door middel van dossieronderzoek informatie verzameld over de
kenmerken van de deelnemers, het verloop van de behandeling en eventuele doelen
die hieruit voortkomen. Een onderscheid wordt gemaakt tussen twee groepen: 1) de
deelnemers aan de pilot, 2) tbs-gestelden en PIJ-jongeren die wél benaderd zijn,
maar geen toestemming hebben gegeven voor deelname aan de pilot. Met de
tweede groep kan worden onderzocht of er sprake is van onbedoelde selectieeffecten. Met andere woorden, zijn de deelnemers representatief voor de gehele
groep verlofgangers die is benaderd voor deelname aan de pilot? Oorspronkelijk
werd een derde onderzoeksgroep gedefinieerd, namelijk tbs-gestelden en jongeren
met een PIJ-maatregel bij wie de instelling het gebruik van EM niet wenselijk acht (en
die dus niet benaderd zijn voor deelname aan de pilot). Aan de hand van deze derde
groep zou uit het onderzoek een opsomming kunnen volgen van de kenmerken van
een tbs-gestelde of jeugdige met een PIJ-maatregel die het gebruik van EM mogelijk
onwenselijk maken. Geen van de deelnemende instellingen bleek personen te
kunnen noemen die zij vanwege een verwachte ongeschiktheid niet benaderd
hadden voor deelname aan de pilot.

2.5

Samenvatting
Plaatsbepaling met behulp van EM kan aan de hand van statische ontvangers of
GPS satellieten, respectievelijk de statische en de dynamische methode.
Oorspronkelijk werd EM gezien als beveiligingsmiddel. De techniek bleek hiervoor
niet geschikt. De vraag binnen het huidige onderzoek is of het systeem wél een
mogelijke meerwaarde kan hebben wanneer het wordt toegepast bij behandelingen
in een justitieel kader. Bij negen justitiële behandelinrichtingen zijn pilots uitgevoerd
waarbij EM werd toegevoegd aan de behandeling. De onderzoeksopzet van het
begeleidende onderzoek is gericht op het beantwoorden van zestien vragen over de
opzet van de pilots, de theoretische achtergrond van mogelijke behandeleffecten, de
uitvoering van de implementatie van EM en de ervaringen met de toepassing van EM
in de behandeling. Aan de hand van literatuur, interviews met alle betrokken partijen,
evaluaties van het verloop van de inzet van EM en dossieranalyse zijn de benodigde
gegevens verzameld. Een onderscheid wordt gemaakt tussen personen die vrijwillig
deelnamen aan de pilots én personen die deelname geweigerd hebben. Het vinden
van personen voor een tweede controlegroep, bestaande uit tbs-gestelden en PIJjeugdigen bij wie de toepassing van EM niet wenselijk wordt geacht, bleek niet
mogelijk.

14

© PI Research 2008

3

Doelgroep en randvoorwaarden

3.1

Inleiding
Hoofdstuk 3 richt zich op de uitwerking van de benodigde input voor het gebruik van
EM. Concreet gezegd omvat dit het definiëren van de beoogde doelgroep en wordt
beperkt ingegaan op de vereiste randvoorwaarden voor de implementatie van EM. In
de volgende paragrafen zal eerst een beschrijving worden gegeven van tbsgestelden en jongeren met een PIJ-maatregel in het algemeen. Vervolgens wordt
uitgewerkt wat de aanvullende specifieke kenmerken zijn van de subgroep personen
waarbij EM ingezet kan worden. Het betreft in dit hoofdstuk een theoretische
beschrijving van kenmerken van tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen die mogelijk zouden
kunnen profiteren van de inzet van EM. Of deze kenmerken overeenkomen met die
van uiteindelijke deelnemers zal pas blijken in hoofdstuk 7, waarin het daadwerkelijke
proces beschreven wordt.
Aangezien de eigenschappen van tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen danig van elkaar
verschillen, zullen zij apart besproken worden. Er zijn echter twee kenmerken die
voor zowel de tbs-gestelden als PIJ-jongeren gelden wanneer EM wordt ingezet.
In het algemeen kan gesteld worden dat de beoogde doelgroep bestaat uit tbsgestelden en jongeren met een PIJ-maatregel die al enigszins hebben kunnen
profiteren van de behandeling. Het controleren van het nakomen van afspraken heeft
alleen zin wanneer de persoon geleerd heeft dat het nakomen van deze afspraken
belangrijk is. Daarnaast moet de persoon ook over de vaardigheden beschikken om
deze afspraak na te komen. Zodra deze basis is gelegd kan EM zowel intramuraal
als extramuraal toegepast worden. Aanvankelijk kan EM intramuraal (binnen de
instelling) gebruikt worden zodat de tbs-gestelde of de PIJ-jeugdige kan laten zien
dat hij zich aan afspraken kan houden in een beperkte context. Ook kan de persoon
ervaring op doen met hoe het systeem werkt en hoe de persoon moet reageren in
geval van een foutmelding of signaal van het systeem. De uitdagingen waar een
persoon mee geconfronteerd wordt zijn natuurlijk vele malen groter op het moment
dat een tbs-gestelde of PIJ-jeugdige met verlof gaat. Tijdens verlof kan de persoon
laten zien in hoeverre hij, bij afnemend toezicht, in staat is om uitdagende situaties
het hoofd te bieden. EM kan in deze fase aan de behandeling worden toegevoegd.
Doordat de gebruiksmogelijkheden en het te verwachten effect van EM het grootst
lijken te zijn gedurende de verloffase, zal de rest van het rapport zich richten op de
toepassing van EM in deze fase van de behandeling. Zoals later ook zal blijken bij de
beschrijving van de pilots is EM in de pilots ook alleen toegepast tijdens verlof.
Een ander algemeen kenmerk van de doelgroep voor het gebruik van EM is dat de
tbs-gestelde of jongere gemotiveerd moet zijn. Een niet gemotiveerde jongere of tbsgestelde zal eerder geneigd zijn het systeem te saboteren (hoewel het niet
onopgemerkt blijft), waarna het systeem zijn functie verliest.

© PI Research 2008

15

Doelgroep en randvoorwaarden

3.2

Beschrijving doelgroep
Tbs
Er zijn bij benadering 1800 tbs-plaatsen verdeeld over de 12 FPC’s (zie www.dji.nl).
De gemiddelde leeftijd van de tbs-populatie ligt rond de 35 jaar, waarbij het overgrote
merendeel man is (96%) en een Europese nationaliteit heeft (88%). Deze algemene
gegevens doen geen recht aan de heterogeniteit van de populatie. Gepoogd kan
worden een onderscheid aan te brengen op basis van delict, persoonlijkheids- of
persoonskenmerken. De instellingen maken over het algemeen zelf een grove
schifting door personen in zorgprogramma’s in te delen, gebaseerd op de meest
dominerende
(psychiatrische)
problematiek
van
de
persoon:
persoonlijkheidsstoornissen,
psychotische
kwetsbaarheid,
seksueel
grensoverschrijdend gedrag en in sommige gevallen een aparte afdeling voor
autismespectrumstoornissen. Een groot deel van de tbs-populatie heeft een
geschiedenis gekenmerkt door contact met hulpverleningsinstanties (van Panhuis,
2003). In aanvulling op de aanwezige (acute of stabiele) psychiatrische problematiek,
kunnen aanvullende persoonsfactoren worden onderscheiden als bijvoorbeeld
verslavingsproblematiek.
Opvallend
is
de
grote
mate
van
persoonlijkheidsproblematiek die op de voorgrond staat ten opzichte van de andere
soorten psychiatrische problematiek: rond de 60% van de tbs-gestelden kampt met
een persoonlijkheidsstoornis. Bij een kwart van de tbs-gestelden is psychotische
problematiek het kernprobleem, terwijl de resterende personen niet specifiek te
karakteriseren zijn aan de hand van één stoornis. Vaak is sprake van co-morbiditeit,
waarbij naast de hoofdproblematiek ook (kenmerken van) andere stoornissen
voorkomen (van Emmerik & Brouwers, 2001; Parlementair onderzoek TBS, 2006).
Tot slot heeft ongeveer 30% van de tbs-populatie een IQ beneden de 90, een factor
waarmee in de behandeling rekening moet worden gehouden (van Emmerik &
Brouwers, 2001).
De tbs-gestelden kunnen naast hun persoons- of psychologische kenmerken worden
onderscheiden door additionele criminogene kenmerken, factoren die zijdelings ertoe
hebben bijgedragen dat de persoon een delict heeft gepleegd. Concreet betekent dit
dat de tbs-gestelden, vaker dan verwacht mag worden op basis van kans, slachtoffer
zijn geweest van geweld in hun jeugd en een gebrekkig opleidings- of
arbeidsverleden hebben. Daarnaast is er vaker sprake van een weinig prosociaal
netwerk, oftewel een omgeving die het vertonen van sociaal gedrag niet stimuleert.
Zoals gesteld in de voorafgaande paragraaf richten wij ons in dit rapport primair op
de toegevoegde waarde van EM tijdens verlof. Tbs-gestelden kunnen pas met verlof,
wanneer wordt ingeschat dat de criminogene factoren, die in de eerste plaats hebben
geleid tot het plegen van het delict, zo veranderd zijn dat het risico op recidive
voldoende (in relatie tot de desbetreffende verlofvorm) is verminderd. Er zijn
verschillende verlofvormen, waarbij sprake is van toenemende vrijheden. Iedere
nieuwe verlofvorm dient te worden aangevraagd. Het Adviescollege Verloftoetsing
Tbs van het Ministerie van Justitie toetst de verlofaanvragen inhoudelijk.
De tbs-gestelden die tijdens verlof met EM worden uitgerust kunnen verschillen in de
verlofvorm waarvan sprake is. De eerste twee stappen in het verlofproces zijn het
begeleid verlof en onbegeleid verlof, waarbij de persoon verblijft binnen de instelling,

16

© PI Research 2008

Band met behandeling

maar in toenemende mate de ruimte krijgt om zelfstandig activiteiten ‘buitenshuis’ te
ondernemen. Vervolgens gaat de tbs-gestelde op transmuraal verlof, wat inhoudt dat
de persoon een verblijfplaats buiten de instelling betrekt, maar nog altijd onder
regelmatig toezicht van de instelling verkeert. Tot slot gaat de tbs-gestelde weer
geheel zelfstandig wonen, een fase die ‘proefverlof’ wordt genoemd. Op dat moment
staat de persoon niet meer onder het toezicht van de instelling en heeft de
reclassering de rol van toezicht overgenomen . Geheel aan het einde van het
behandeltraject zal een fase moeten bestaan waarin de tbs-gestelde geheel
zelfstandig functioneert, dus ook zonder EM. De persoon moet kunnen laten zien dat
ook zonder enige vorm van toezicht hij in staat is zich te kunnen gedragen. Sommige
tbs-gestelden kunnen ook na behandeling niet zelfstandig functioneren. Deze
personen worden geplaatst in een GGZ instelling of een RIBW (regionale instelling
voor beschermd wonen), waar zij onder toezicht blijven wonen. Voor de tbsgestelden die wel teruggaan in de maatschappij betreft het proefverlof de laatste stap
in de behandeling waarin de geleerde vaardigheden moeten worden gegeneraliseerd
naar een geheel vrije setting. De persoon moet (kunnen) laten zien dat hij zijn gedrag
geheel zelfstandig kan reguleren. In deze laatste verloffase is de inzet van EM dus
niet meer wenselijk.
Niet alle tbs-gestelden op verlof behoren tot de doelgroep voor het gebruik van EM.
Behandelaars van de deelnemende instellingen geven aan dat het toevoegen van
EM aan de behandeling van tbs-gestelden met een psychotische kwetsbaarheid als
ongewenst wordt beschouwd. Hoewel bij deze personen ten tijde van verlof geen
sprake meer zal zijn van een acute psychose, blijft in sommige gevallen
achterdochtigheid in zekere mate een rol spelen in het denkpatroon. Het gebruik van
“controlerende” middelen sluit in dit geval niet positief aan op de kenmerken van de
tbs-gestelde, waardoor direct bij het eerste gebruik een negatieve associatie met het
middel bestaat. Hoewel EM alsnog mogelijk een toevoeging kan bieden aan de
behandeling, bestaat het risico op een negatief effect. Daarnaast stellen
behandelaars dat verlegen tbs-gestelden bang zouden kunnen zijn voor ontdekking
van het systeem, waardoor ze gehinderd kunnen worden in hun gedrag in
verlofsituaties. De tbs-gestelde durft bijvoorbeeld niet lid te worden van een
sportvereniging, aangezien men bij het verkleden de enkelband kan zien.
Samenvattend worden door de behandelaars psychotische problematiek en
verlegenheid als mogelijke exclusiecriteria genoemd voor het gebruik van EM.
PIJ
In Nederland zijn ongeveer 1500 behandelplaatsen in justitiële jeugdinrichtingen,
waarvan een deel bezet wordt door jongeren aan wie een PIJ-maatregel is opgelegd
(in 2007 verbleven in totaal 733 PIJ-jeugdigen in de inrichtingen). Aangezien de PIJmaatregel voor maximaal zes jaar wordt opgelegd, zijn deze jongeren 12 tot 24 jaar
oud.
Kenmerkend voor de groep jongeren met een PIJ-maatregel zijn het veelvuldig
voorkomen van ernstige psychiatrische problematiek. De genoemde prevalenties
variëren van 51% tot zelfs 90% van de jongeren (Duclos et al., 1998; Vreugdenhil,
2003). De brede range in percentages worden veroorzaakt door verschillen in de
gehanteerde definitie van de term ‘psychiatrische problematiek’. Het gaat hierbij in
het bijzonder om externaliserende problematiek, zoals gewelddadig en agressief

© PI Research 2008

17

Doelgroep en randvoorwaarden

gedrag. Voorbeelden van stoornissen zijn de gedragsstoornis (CD), de oppositioneelopstandige gedragsstoornis (ODD) en de aandachtstekort / hyperactiviteitsstoornis
(ADHD) (Lodewijks, 2007). In het algemeen kan gesteld worden dat de jongeren
eerdere contacten met justitie hebben gehad, aangezien er vaak sprake is van een
anti-sociale ontwikkeling die culmineert in een PIJ-waardig delict (Boendemaker &
van Yperen, 2003; Slot, 1996). In aanvulling hierop is er vaak sprake van
middelenmisbruik.
Een groot aantal individuele, omgevings- en gezinskenmerken kunnen worden
genoemd die voorspellend zijn voor delinquent gedrag (Albrecht & Spanjaard, 2007).
Met betrekking tot de individuele factoren is er bijvoorbeeld vaker dan verwacht mag
worden sprake van impulsiviteit, aandachtsproblemen, lage intelligentie en
problemen op school of werk. Daarnaast komen de jongeren vaker uit onvolledige
gezinnen, is er sprake geweest van huiselijk geweld of hebben de ouders zelf
antisociale trekken. Tot slot kunnen ook omgevingsfactoren van invloed zijn geweest
op het ontstaan van de problematiek. In het bijzonder het opgroeien in een
achterstandsbuurt en het hebben van antisociale vrienden dragen bij aan de kans op
een ontwikkeling gekenmerkt door delinquentie. Vanzelfsprekend spelen al deze
factoren niet bij iedere jongere met een PIJ-maatregel een rol. Bij de beschrijving van
de doelgroep voor de inzet van EM is het belangrijk om rekening te houden met deze
risicofactoren, aangezien ze mogelijk aanknopingspunten bieden voor de
behandeling.
EM kan worden ingezet wanneer de jongere met verlof mag. Gestart wordt met
begeleid verlof, waarbij de jongere vergezeld wordt door één of meerdere
medewerkers van de instelling. Indien de begeleide verloven goed verlopen, kan de
overstap naar eendaags onbegeleid verlof worden gemaakt en tot slot naar
meerdaags onbegeleid verlof.
Tijdens verlofmomenten kan een jeugdige in de praktijk oefenen met hetgeen hij
geleerd heeft in de JJI. Daartoe dient de JJI een verlofaanvraag in bij de afdeling
Individuele Jeugdzaken van DJI. Indien de aanvraag wordt goedgekeurd wordt een
verlofmachtiging afgegeven. Planmatig verlof wordt verleend in het kader van een
verlofplan, dat onderdeel is van het behandelplan. In het verlofplan moet sprake zijn
van een opbouw van de verleende vrijheden (begeleid, eendaags onbegeleid,
meerdaags onbegeleid). Iedere fase kan na een (positieve) evaluatie van de vorige
worden aangevraagd. Er kan eventueel psychiatrische problematiek aanwezig zijn bij
de jongeren die op verlof gaan. Behandeling is gericht op het omgaan met, niet het
wegnemen van deze problematiek. Daarnaast blijven de statische risicofactoren
(onveranderbare persoonskenmerken) die het risico op recidive bepalen per definitie
gelijk, ongeacht het succes van de behandeling. De groep jongeren die op verlof
gaat kan dus nog altijd beschouwd worden als kwetsbare groep. Tijdens de
intramurale behandeling hebben zij zich geleerd te gedragen of te beheersen in een
beschermde setting. De geleerde vaardigheden moeten zij nog leren toepassen in de
maatschappij waar de invloed van risicofactoren zich sterker laat gelden. Er wordt
tijdens het verlof een groter beroep gedaan op de verantwoordelijkheidsgevoel van
de jeugdige, waardoor de invloed van EM zich mogelijk sterker laat gelden tijdens
deze fase van de behandeling. De laatste stap in de verloffase zal echter zonder EM
moeten plaatsvinden, om het gedrag dat de jongere vertoont wanneer hij of zij niet

18

© PI Research 2008

Band met behandeling

onder continu toezicht staat te kunnen evalueren. Het vertonen van ongewenst
gedrag zal dan volledig moeten worden geremd door de overtuigingen en wensen
van de jeugdige, in plaats van door een externe motivator zoals direct toezicht door
de inrichting.
Ook voor de PIJ-jeugdigen zijn exclusiecriteria te formuleren voor het gebruik van
EM. Wantrouwigheid of een achterdochtige denkstijl worden wederom als
theoretische contra-indicaties genoemd in de interviews met de behandelaars van de
deelnemende instellingen. Verder wordt de toepassing van EM als minder wenselijk
beschouwd bij verlegen jongeren. De mogelijkheid om geïdentificeerd te worden als
persoon die onder toezicht staat, kan de jongere remmen in het aangaan van sociale
situaties. Opvallend is dat bij de JJI-instellingen meer exclusiecriteria naar voren
komen dan bij de tbs-groep. Aanvullend wordt bijvoorbeeld aangegeven dat het
systeem mogelijk niet geschikt is voor ernstig autistische of licht verstandelijk
gehandicapte jongeren die in paniek kunnen raken van de alarmen die het systeem
geeft. Tot slot wordt door de behandelaars genoemd dat de ouders van de jongere
achter het gebruik van EM moeten staan, zeker indien de jongere tijdens het verlof in
de thuissituatie verblijft. Niet steunende ouders kunnen in dit opzicht als
exclusiecriterium voor het gebruik van EM worden beschouwd.

3.3

De randvoorwaarden
Voordat EM met succes toegepast kan worden, is het naast het definiëren van de
doelgroep noodzakelijk om uit te werken hoe EM praktisch gezien uitgevoerd kan
worden. Het spreekt voor zich dat financiële middelen moeten worden vrijgemaakt
om over de benodigde apparatuur te kunnen beschikken. Daarnaast moeten
werknemers (technisch personeel, logepersoneel) opgeleid worden in het
aanbrengen en instellen van de apparatuur, alsook in hoe gegevens uit het systeem
kunnen worden verkregen. Het personeel dat actief de bewegingen van de persoon
volgt, moet geïnstrueerd worden over de handelwijze in geval van alarm. Verder
moet ook de extra tijdsinvestering die nodig is voor de inzet van EM in de planning
worden verwerkt. Personeel dat uiteindelijk de verzamelde gegevens gaat gebruiken
(behandelaars en sociotherapeuten) moeten worden geschoold in het gebruik van
deze gegevens, zodat uniformiteit in handelwijze bestaat en de integriteit van het
gebruik van EM bevorderd wordt (gebruikt iedereen EM zoals het bedoeld is?). De
overige medewerkers moeten geïnformeerd worden over de inzet van EM binnen de
instelling.
De geïnterviewde ketenpartners (dat wil zeggen, personen buiten de instellingen,
zoals een medewerker van DJI of een lid van het Adviescollege Verloftoetsing TBS)
verwachten dat de invoering van EM aanvankelijk veel extra werk voor de keten zal
opleveren. Vooral de aanpassing van het wettelijke kader en de organisatie en
instructie aan instellingen worden genoemd als additionele kosten voor de
ketenpartners bij de invoering van EM. Speciale aandacht zal moeten worden
besteed aan de juridische waarde die de verzamelde gegevens hebben (is het
systeem betrouwbaar genoeg om te dienen als bewijsmateriaal in het geval van een
overtreding?). Daarnaast is het voor de inzet van het statische EM systeem
noodzakelijk dat de instelling in de thuissituatie van de drager de ontvanger plaatst.

© PI Research 2008

19

Doelgroep en randvoorwaarden

Wanneer EM minder vrijblijvend geïmplementeerd wordt, moet het wettelijk kader het
bijbehorende thuisbezoek mogelijk maken.
Zodra de implementatie van de methode is uitgevoerd zal het gebruik van EM slechts
extra werk opleveren voor de medewerkers van de instellingen, zo menen de
ketenpartners (NB. door een mogelijke verhoging van de pakkans zouden echter
meer overtredingen gesignaleerd kunnen worden, wat juist weer meer werk voor de
keten zou kunnen opleveren).

3.4

Samenvatting
De tbs-gestelden populatie en de PIJ-populatie zijn beide zeer heterogene
populaties. In beide groepen is een breed scala aan psychiatrische problematiek en
risicofactoren aanwezig. Behandeling is gericht op het verminderen van (de effecten
van) deze factoren. EM kan ingezet worden wanneer de tbs-gestelde of PIJ-jeugdige
de basisvaardigheden kan toepassen die nodig zijn voor het kunnen nakomen van
afspraken. Vervolgens kunnen de situaties worden uitgebreid zodat de toename van
uitdagingen gradueel verloopt. Omdat de risico’s en verleidingen het grootst zijn
wanneer de tbs-gestelde of PIJ-jongere zich buiten de instelling bevindt, lijkt de
toepassing van EM het meest zinvol tijdens verlof. In de laatste fase van de
behandeling, de laatste paar keren dat de persoon op verlof gaat, is inzet van EM
niet wenselijk. De persoon moet juist in deze fase laten zien zonder externe
hulpmiddelen de goede keuzes te kunnen maken. Een voorwaarde voor de inzet van
EM is dat de tbs-gestelden en jongeren gemotiveerd moeten zijn (evenals hun
naaste omgeving zoals bijvoorbeeld de ouders). Als exclusiecriterium wordt bij de
FPC’s een psychotische kwetsbaarheid en verlegenheid genoemd. Bij JJI’s worden
in interviews met behandelaars kenmerken als een wantrouwige denkstijl, ernstig
autistisch gedrag en de aanwezigheid van een verstandelijke beperking geopperd als
mogelijk bezwaarlijk beschouwd bij het gebruiken van EM. Tot slot moet genoemd
worden dat naast een degelijke omschrijving van de doelgroep het eveneens
noodzakelijk is dat financiële middelen en personeel worden vrijgemaakt om de
uitvoering van EM mogelijk te maken. Ook moet het wettelijke kader voor de
toepassing van (de gegevens verkregen via) EM worden uitgewerkt.

20

© PI Research 2008

Plaats van BM in behandeling

4

Plaats van EM in behandeling

4.1

Inleiding
Hoofdstuk 4 geeft een beschrijving van mogelijke interventies binnen een
behandeling en besteedt aandacht aan de manier waarop EM hierop zou kunnen
aangrijpen. Na een algemene introductie over de plaats van de behandeling binnen
een plaatsing in een justitiële behandelinstelling, worden respectievelijk de
behandeldoelen en mogelijke interventies besproken die worden ingezet om deze
doelen te bereiken.
Een plaatsing in een justitiële behandelinstelling bestaat grof gezegd uit drie fases en
wordt schematisch weergegeven in figuur 4.1:

Intake

Behandeling met Verlof

Behandeling

Doel

Problematiek
=
hoog risico

=
laag risico

Interventies

Toepassingsgebied EM
Figuur 4.1
Schematische
behandelprogramma

weergave

van

fases

in

een

justitieel

In justitiële inrichtingen wordt, na de intakefase, per individu een
behandelprogramma opgesteld. De behandeling vindt aanvankelijk plaats binnen de
instelling. Na verloop van tijd kan het zijn dat de persoon een verlofmachtiging krijgt
en zich dus ook buiten de instelling mag begeven. In beide behandelfasen worden
interventies ingezet, die er toe moeten bijdragen dat het einddoel van de behandeling
wordt bereikt. In de bovenstaande figuur wordt de invloed van sommige interventies
weergegeven door een pijl, terwijl andere lijnen zonder punt worden weergegeven.
Dit onderscheid wordt gemaakt om aan te geven dat de behandelaar sommige
interventies zal benutten of aanwenden om het einddoel van de behandeling
dichterbij te brengen (in de figuur zijn dit de pijlen). Tegelijkertijd zijn er ook
interventies die de behandelaar onbenut laat (lijnen zonder punt). Daarnaast kan het
effect van een interventie eveneens afhankelijk zijn van omgevings- en
persoonskenmerken van de behandelde persoon. Voor de ene persoon draagt een
interventie sterker bij aan het behalen van de einddoelen dan voor een andere

© PI Research 2008

21

Doelgroep en randvoorwaarden

persoon. Kortom, bij de evaluatie van een behandeling is het van belang om te
beseffen dat niet alle elementen (even sterk) bijdragen aan het eindresultaat.
Effectieve interventies onderscheiden zich van niet-effectieve doordat hierbij met
succes kennis wordt benut over de werkzame bestanddelen van een behandeling
voor een bepaalde doelgroep, zoals bijvoorbeeld (jeugdige) delinquenten. Deze
interventies zijn gefundeerd op wetenschappelijke literatuur over what works for
whom (bijv. Bol, 2002; Fonagy, Target, Cottrell, Philips & Kurtz, 2002; Van Leiden,
Verhagen & Ferwerda, 2003; Loeber, Slot & Sergeant, 2001; Loeber, Slot, Van der
Laan & Hoeve, 2008). In de theorie die aan een interventie ten grondslag ligt
(interventietheorie) wordt op een onderbouwde en logisch-consistente wijze
uiteengezet van welke mechanismen de interventies gebruik maken om
veranderingen te bewerkstelligen (Van Yperen, Bijl & Veerman, 2008).
Het behandelprogramma van een TBS-gestelde of PIJ-jongere omvat een
verzameling van interventies die bij die persoon worden ingezet. Het einddoel van
de behandeling is het verlagen van de kans op recidive. De doelen van de
afzonderlijke interventies kunnen veel specifieker gericht zijn op de onderliggende
factoren die een rol spelen bij het bereiken van het einddoel van de behandeling. Als
men bijvoorbeeld een risicofactor die ten grondslag ligt aan crimineel gedrag met
behulp van een interventie wil beïnvloeden, dan beschrijft het onderliggende
mechanisme hoe de verandering – in theorie – tot stand komt. Anders gezegd:
mechanismen zijn de theoretische wieltjes en radertjes die verklaren hoe de inzet
van een interventie aanzet geeft tot effecten.
In figuur 4.2 is het proces van behandelen schematisch weergegeven (figuur
ontleend aan van Yperen, Bijl en Veerman, 2008).
Interventies
Factoren die worden
beïnvloed door

Tussendoel

mechanismen
(mediatoren)
Doelgroep

Einddoel

Factoren die niet benut worden of die niet
beïnvloedbaar zijn (moderatoren)

Figuur 4.2
Schematische
weergave
van
factoren
binnen
een
behandelprogramma (bewerkte figuur, origineel van Yperen, Bijl en Veerman, 2008)
Als het gaat om factoren dan wordt vaak onderscheid gemaakt tussen mediatoren en
moderatoren. Factoren waar een interventie op gericht is worden mediatoren
genoemd. Een verbetering van de sociale vaardigheden kan bijvoorbeeld bijdragen
aan een lagere kans op recidive. Moderatoren zijn van invloed zijnde factoren die

22

© PI Research 2008

Band met behandeling

niet benut worden binnen de interventie, of die niet beïnvloedbaar zijn. Een hoog
aantal eerdere contacten met justitie is bijvoorbeeld voorspellend voor een grotere
kans op recidive dan een laag aantal contacten. Deze factor is niet meer te
beïnvloeden door middel van behandeling. Historische kenmerken als ook
persoonskenmerken (geslacht, leeftijd) zijn voorbeelden van moderatoren.
Binnen de instellingen zijn veel interventies beschikbaar, onder andere om tegemoet
te kunnen komen aan de grote heterogeniteit van problematiek binnen de doelgroep.
De beschrijving die hieronder wordt gegeven is niet uitputtend. De meest
voorkomende interventies zullen besproken worden, waarna de mogelijke inzet van
EM aan de orde zal komen. Een algemene beschrijving van de programma’s is
noodzakelijk om eventuele interactie-effecten met de bijdragen van EM aan de
behandeling te kunnen bespreken.

4.2

Behandelvisies
In de effectketen (zoals weergegeven in figuur 1.1) wordt een onderscheid gemaakt
tussen de intermediate outcome en de immediate outcome die kan voortkomen uit
een behandelprogramma waarin gebruik gemaakt wordt van EM. De intermediate
outcome heeft betrekking op de gedragsveranderingen die zouden kunnen optreden
door EM in te zetten. In feite betreft dit een beschrijving van de effecten van de
werkzame interventies op het gedrag die leiden tot de immediate outcome, namelijk
het verlagen van het risico op recidive. Over hoe dit risico verlaagd kan worden en
welke factoren daarvoor beïnvloed moeten worden, zijn de meningen verdeeld (zie
bijvoorbeeld Lodewijks, 2008; de Ruiter & Veen, 2004; Nijman, de Kruyk, & van
Nieuwenhuizen, 2002). Als EM wordt ingezet moet helder zijn op welke factoren
ingespeeld wordt om intermediate doelen te bereiken. In deze paragraaf zal een
aantal veelgenoemde zienswijzen op het terugdringen van recidive worden
uitgewerkt.
Behandelkader gericht op risicofactoren
Het risico op recidive kan ten eerste worden gezien als een optelsom van aanwezige
risico- en protectieve factoren (Lodewijks, de Ruiter, Doreleijers, 2008; Catchpole &
Gretton, 2003). Anders gezegd, bepaalde omgevings- en persoonskenmerken
vergroten de kans op het plegen van een delict, terwijl de aanwezigheid van andere
kenmerken (of de afwezigheid van risicofactoren) juist weer tot minder kans op
delinquent gedrag leidt. Een onderscheid kan gemaakt worden tussen statische en
dynamische risicofactoren. Statische factoren verwijzen naar onbeïnvloedbare
eigenschappen, zoals bijvoorbeeld het hebben van een delinquent verleden.
Dynamische risicofactoren zijn juist wél beïnvloedbaar. Een forensische behandeling
met als doel het terugdringen van recidive is gericht op het verminderen van de
dynamische risicofactoren en het vergroten van de aanwezigheid van protectieve
factoren. Voorbeelden van protectieve factoren zijn positieve gerichtheid op school of
werk en het hebben van een ondersteunend netwerk, bij voorkeur bestaand uit
personen die het vertonen van sociaal gedrag stimuleren. Verder kan een
onderscheid worden gemaakt tussen individuele factoren én factoren buiten de
persoon, oftewel contextuele factoren (Lodewijks, Doreleijers, de Ruiter & de WitGrouls, 2003). Negatieve opvattingen, impulsief gedrag, problemen met
middelengebruik of gebrek aan empathie zijn voorbeelden van individuele factoren,

© PI Research 2008

23

Doelgroep en randvoorwaarden

wat aantoont dat deze factoren vooral voortkomen uit afwijkend cognitief
functioneren. De contextuele risicofactoren hebben daarentegen vooral betrekking op
de interactie tussen de persoon en zijn omgeving, zoals bijvoorbeeld afwijzing door
leeftijdgenoten of het wonen in een achterstandsbuurt.
Behandelkader gericht op vier hoofdfactoren
In sommige inrichtingen wordt gewerkt met het vier factorenmodel. Hierbij wordt een
delictscenario opgesteld, waarbij de specifieke situatie wordt geschetst zoals die was
ten tijde van het plegen van het plaatsingsdelict. De vier factoren die in kaart worden
gebracht zijn 1) persoonlijkheid en psychiatrisch toestandsbeeld, 2) situationele
gegevenheden, 3) vaardigheden en 4) maatschappelijke inbedding. Van micro- tot
macroniveau wordt het delict in kaart gebracht, waardoor het samenspel van factoren
die hebben geleid tot het plegen van het delict wordt verduidelijkt. Behandeling is
gericht op het beïnvloeden van bovengenoemde vier factoren, waardoor de kans dat
de persoon in kwestie in de toekomst wederom in een vergelijkbare situatie zal
terechtkomen (of zich daarin vergelijkbaar zal gedragen) kan verminderen.
Behandelkader gericht op competenties
Opvallend binnen het vier factoren model is het gebruik van de term ‘vaardigheden’
in plaats van ‘tekorten’. Er wordt niet alleen gekeken naar waar een persoon afwijkt
van de norm, maar eveneens naar de sterke kanten van een tbs-gestelde of jongere.
Dit idee sluit aan bij de competentiegerichte benadering die sommige instellingen (in
het bijzonder de JJI’s) hanteren (Slot & Spanjaard, 1999). Dit model gaat ervan uit
dat competent gedrag een gevolg is van het in balans zijn van de vaardigheden die
een persoon beheerst en de taken die een persoon moet uitvoeren (zie figuur 4.3).

Figuur 4.3

Het competentiemodel in beeld (Slot & Spanjaard, 1999)

Dit betreft taken die specifiek bij een bepaalde ontwikkelingsleeftijd of fase horen en
kunnen per persoon verschillen. Voorbeelden van taken zijn het participeren in werk
of onderwijs, het invullen van vrije tijd, zorg dragen voor gezondheid en uiterlijk en
vorm geven aan intimiteit en seksualiteit. Behandeling kan gericht zijn op het

24

© PI Research 2008

Band met behandeling

versterken van bestaande en het leren van nieuwe vaardigheden, of bijvoorbeeld
door taakverlichting (makkelijker maken) en taakverrijking (moeilijker maken). Kern
van de competentiegerichte benadering is dat men het probleemgedrag stopt of
bijstuurt door de vaardigheid aan te leren die het positieve alternatief voor het
probleemgedrag kan zijn. In andere woorden, men benadrukt niet wat de persoon
niet moet doen, maar geeft juist aandacht aan wat wél de goede handelswijze is.

4.3

De interventies
Welk kader men ook gebruikt om de behandeldoelen te formuleren, de implicatie bij
alle kaders is dat doelen afhankelijk zijn van individuele kenmerken van de tbsgestelde of jongere. Bij intake wordt een individueel behandelplan opgesteld, dat in
de loop van de behandeling kan worden aangepast omdat de factoren en hun
onderlinge samenspel kunnen zijn veranderd. Er is dus geen sprake van één
standaardpakket, wat zich in de praktijk laat blijken door een modulaire opzet van de
behandeling.
Deze paragraaf zal zich richten op het geven van een beschrijving van veelgebruikte
interventies. Aangezien de methodieken en kaders van waaruit behandeldoelen
worden geformuleerd verschillen voor FPC’s en JJI’s, zullen deze apart besproken
worden (zie Box 1 en Box 2 op de volgende pagina’s).
Algemene kenmerken behandelklimaat
Binnen forensische behandelinstellingen geldt een aantal algemene kenmerken voor
het behandelklimaat, of in de terminologie van Yperen (2003) gesproken, een aantal
algemeen werkzame factoren. Als vast onderdeel van een residentieel
behandelprogramma staat een strikt dagprogramma met zeer gestructureerde taken
op de voorgrond. Zeker bij aanvang van een behandeling wordt een strakke planning
aangehouden, waarbij zelfs voor specifieke bezigheden als lichaamsbeweging tijd
wordt ingepland. Sociotherapie, waarbij het creëren van een geschikt
behandelklimaat centraal staat, draagt hier in sterke mate aan bij. Zelfs wanneer een
tbs-gestelde of jongere in de laatste fase van zijn behandeling is beland, speelt deze
structuur in dagbesteding een belangrijke rol en zal de persoon aanvankelijk nog
begeleid worden bij het aanbrengen van deze structuur. Men kan zich voorstellen dat
EM op het behouden van deze structuur inspeelt door het kunnen maken van
concrete afspraken met de tbs-gestelde of jongere over dagbesteding, waardoor de
persoon gestimuleerd wordt om zich in de vertrouwde leefomgeving niet op de oude
manier te gedragen, maar nieuw en meer aangepast gedrag te vertonen.

© PI Research 2008

25

Doelgroep en randvoorwaarden

Box 1 voorbeelden van interventies in tbs-behandeling in FPC’s
Niveau 1 – Persoonsgericht
•

(Cognitieve) gedragstherapie, groepstherapie: Door middel van gesprekken eventueel aanwezige
niet functionele denkpatronen of denkfouten doorbreken, morele ontwikkeling stimuleren.

•

Modules gericht op specifiek probleemgedrag, bijvoorbeeld:

•

-

agressiehantering

-

sociale vaardigheid

-

omgaan met seksualiteit

-

omgaan met verslaving

Psychoeducatie: Persoon ziekte-inzicht geven waardoor hij zich beter bewust wordt van de
valkuilen.

•

Psychomotore therapie, bewegingsagogiek, creatieve therapie: Reflecteren over ervaringen,
verkrijgen van nieuwe inzichten door het gebruiken van andere modaliteiten dan verbaal.

•

Psychofarmaca: Het inzetten van medicatie om psychopathologie te onderdrukken, zoals
bijvoorbeeld antipsychotica.

•

Individuele Traject Begeleiding (ITB): Begeleiding van behandelproces en doorlopen van
verschillende fases, waarbij in toenemende mate de verantwoordelijkheid bij de persoon wordt
geplaatst.

•

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR): Traumaverwerking waarbij herbeleving
van negatieve herinnering wordt gekoppeld aan afwisselend stimuleren van de hersenhelften door
middel van oogbewegingen.

Niveau 2 – Systeem/directe omgeving
•

Systeemtherapie: Het gezin / de omgeving en de manier waarop de leden communiceren staat
centraal.

Niveau 3 – Maatschappij
•

Opstellen delictanalyse, delictketen & terugvalpreventieplan: Bespreking aanleiding delict en welke
factoren hiertoe hebben bijgedragen.

•

Scholing en vaardigheidstraining, arbeidsrehabilitatie: Persoon betere toekomstperspectieven /
competenties geven door scholing of begeleiding bij het terugkeren op de arbeidsmarkt.

•

Maatschappelijk werk: Ondersteunen en ontwikkelen van algemeen dagelijkse vaardigheden, zoals
het betalen van rekeningen en het gebruik maken van de juiste instanties binnen de maatschappij.

+ Additioneel in te zetten
•

In ITB > Fasering op basis van de 3 niveaus: Nadruk van opbouwen van zelfvertrouwen, via
uitbreiden contact met familie / vrienden tot integreren in de arbeidsmarkt.

•

Electronic Monitoring (EM): Middel waarmee gedrag van persoon mogelijk gestructureerd en
geëvalueerd kan worden.

26

© PI Research 2008

Band met behandeling

Box 2 – voorbeelden van interventie tijdens de PIJ behandeling in JJI’s
Niveau 1 – Persoonsgericht
• (Cognitieve) gedragstherapie (EQUIP, Gibbs, Granville, Goldstein, 1995): Door middel van gesprekken
eventueel aanwezige niet functionele denkpatronen of denkfouten doorbreken, morele ontwikkeling
stimuleren.
• Agressieregulatie-training (ART, Goldstein, Glick & Gibbs, 1998): Het leren herkennen en beheersen
van agressief gedrag.
• Sociale vaardigheidstraining: leren op een meer aangepaste manier contact te leggen met anderen.
• Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR): Traumaverwerking waarbij herbeleving van
negatieve herinnering wordt gekoppeld aan afwisselend stimuleren van de hersenhelften door middel
van oogbewegingen.
• Dialectische gedragstherapie: Het aanleren van vaardigheden om beter om te gaan met borderline
problematiek.
• Omgaan met drugs (Brains4Use, Lodewijks, 2006): terugdringen van alcohol en drugsgebruik.
• Leren van delict: Bespreking aanleiding delict en welke factoren hiertoe hebben bijgedragen
• Vaktherapie (Psychomotore therapie, bewegingsagogiek, creatieve therapie): Reflecteren over
ervaringen, verkrijgen van nieuwe inzichten door het gebruiken van andere modaliteiten dan verbaal.
Behandeling door Kinder- en jeugdpsychiater
• Psychoeducatie: Jongere ziekte-inzicht geven waardoor hij/zij zich beter bewust wordt van de valkuilen.
• Psychofarmaca: Het inzetten van medicatie om psychopathologie te onderdrukken, zoals bijvoorbeeld
ADHD.

Niveau 2 – Systeem/directe omgeving
• Parent Management Training (PMT, Patterson, 1997): Versterking opvoedingsvaardigheden ouders.
• Functional Family Therapy (FFT, Alexander & Sexton, 2002): Meer effectieve communicatie tussen
gezinsleden is de focus van dit aanbod.
• Multisysteemtherapie (MST, Henggeler & Borduin, 1990): De omgeving en de manier waarop de
personen interacteren staat centraal.

Niveau 3 – Maatschappij
• Scholing en vaardigheidstraining (WORKWISE & Werken aan je toekomst): Persoon betere
toekomstperspectieven / competenties geven door scholing of begeleiding bij het starten op de
arbeidsmarkt.
• Competentiegerichte benadering: Naast eerder genoemde aandacht voor scholing en werk kunnen
andere ontwikkelingstaken worden geïdentificeerd die de jongere nog niet beheerst, zoals woonsituatie
creëren of onderhouden contacten met autoriteiten. Expliciteren en ontwikkelen van nieuwe
vaardigheden passend bij de ontwikkelingsleeftijd

+ Additioneel in te zetten
• Electronic Monitoring (EM): Middel waarmee gedrag van persoon mogelijk gestructureerd en
geëvalueerd kan worden.

NB. Vanaf september 2008 (na afronding pilot) is binnen de sector gestart met de implementatie van een
sectorbrede basismethodiek (YouTurn), die is ontwikkeld op basis van het sociaal competentiemodel en
EQUIP.
© PI Research 2008

27

Plaats van BM in behandeling

Beschrijving mogelijkheden inzet Electronic Monitoring bij behandeling
Uit de instellingsdocumenten en gesprekken met de behandelaars is afgeleid op
welke manier EM aansluit bij de behandeling en specifieke behandeldoelen.
Statische systemen kunnen in het kader van de behandeling worden gebruikt om met
de tbs-gestelde of jongere afspraken te maken over wanneer hij zich binnen het
bereik van de basisunit moet bevinden (bijvoorbeeld binnen een kamer of een huis).
Daarnaast kunnen de gegevens die het systeem oplevert gebruikt worden in de
nabespreking met de persoon. Geregistreerde overtredingen en de reactie van de
persoon daarop kunnen mogelijke gespreksonderwerpen zijn.
Het dynamische systeem kan op een aantal manieren gebruikt worden. Er kunnen
concrete afspraken worden gemaakt over speciale locaties (bijv. specifieke plekken
binnen de instelling of het werk) waar de tbs-gestelde of jongere wel of niet naar toe
mag en via welke route hij mag reizen. Daarnaast kunnen afspraken gemaakt
worden over hoe laat een persoon op een specifieke locatie moet zijn. Tot slot biedt
het systeem de deelnemer de mogelijkheid om contact te zoeken met de instelling in
geval van (geestelijke of morele) nood. In de nabespreking van het verlof kunnen de
verzamelde gegevens worden gebruikt om eventuele incidenten of bewegingen van
de tbs-gestelde of PIJ-jeugdige te analyseren.

4.4

Samenvatting
Interventies die in het kader van een justitiële plaatsing worden gebruikt, hebben
over het algemeen een indirect effect op het bereiken van het hoofddoel, namelijk het
terugdringen van de kans op recidive. Het terugdringen van risicofactoren, het
bevorderen van protectieve factoren en het aanleren van alternatieve, prosociale
gedragspatronen staat op de voorgrond. Hierbij kan op meerdere niveaus worden
gewerkt: de persoon op zich, de directe omgeving van de persoon, en het
macroniveau waarbij de persoon in interactie is met de maatschappij als geheel.
Daarnaast is de behandeling faseafhankelijk. Waar aanvankelijk de nadruk ligt op het
ontwikkelen van competenties en het aanleren van nieuwe, meer adequate
gedragspatronen, volgt hierop de generalisatie van deze vaardigheden naar situaties
waarin de persoon minder sterk onder toezicht staat. Verwacht kan worden dat de
bewegingen van de persoon zouden kunnen worden beïnvloed door EM, door vooraf
gemaakte afspraken of door de wetenschap dat de verzamelde gegevens achteraf
besproken kunnen worden. Hierdoor kan mogelijk uiteindelijk een verkleining van de
kans op recidive plaatsvinden. De volgende hoofdstukken zullen moeten aantonen in
hoeverre deze verwachtingen worden ondersteund door de literatuur en praktijk van
uitvoering.

© PI Research 2008

28

5

Indicaties van de werkzaamheid van EM

5.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beoogt antwoord te geven op de vraag op welke wijze EM – in theorie
– zou kunnen bijdragen aan de behandeling van tbs-gestelden en PIJ-jongeren en
welke evidentie daarvoor bestaat. Met andere woorden: welk potentieel effect heeft
EM en draagt de inzet hiervan mogelijk bij aan de effectiviteit van de justitiële
behandeling? Ter beantwoording hiervan is een analyse uitgevoerd op informatie uit
verschillende bronnen: de wetenschappelijke literatuur, de beschikbare documentatie
van de pilotprojecten en interviews met medewerkers van de betrokken instellingen.
Tot slot zijn een aantal ketenpartners gevraagd naar hun mening over de
toepassingsmogelijkheden van EM.
Door een effectievere behandeling is er mogelijk op de lange termijn sprake van
minder recidive. Het huidige onderzoek richt zich in principe alleen op de inzet van
EM tijdens de behandeling. Effecten op het gedrag nadat het gebruik van EM is
gestopt worden dus niet in kaart gebracht. In het hierna volgende theoretische kader
zal wél worden ingegaan op het mogelijke verband tussen gedragsveranderingen
tijdens de behandeling en een verminderd risico na het beëindigen van de tbs of PIJmaatregel.

5.2

Literatuur
De toegevoegde waarde van EM aan de behandeling van tbs-gestelden of jeugdigen
met een PIJ maatregel is niet eerder direct onderzocht. Dit betekent niet dat er geen
gegevens uit de literatuur te halen zijn over de zin of onzin van het gebruik van EM
binnen een justitieel kader. Een onderscheid kan immers gemaakt worden tussen
directe en indirecte aanwijzingen voor de effectiviteit van een middel of interventie
(zoals aangedragen door het Nederlands Jeugdinstituut: www.nji.nl). Directe
aanwijzingen kunnen gevonden worden in studies die exact hetzelfde programma bij
exact dezelfde doelgroep hebben geïmplementeerd. Bij indirecte aanwijzingen gaat
het om resultaten uit Nederlands of buitenlands effectonderzoek bij gerelateerde
interventies. In het geval van EM kan men dan denken aan resultaten uit onderzoek
naar de gevolgen van thuisdetentie of het effect van andersoortige controlemiddelen.
In het algemeen kan men stellen dat onderzoeken naar de effecten van toezicht
(passief registreren) of controle (actief registreren) gebruikt kunnen worden om
hypotheses over de effecten van EM te genereren.
EM in het kader van detentie
Buiten Nederland wordt EM vooral toegepast als alternatief voor detentie
(Haverkamp, Mayer, & Lévy, 2004; Miedema & Post, 2006). Men gaat ervan uit dat
de gedetineerde zich aan gemaakte afspraken gaat houden, doordat overtredingen
worden gesignaleerd door het EM systeem. De effecten van EM, als alternatief voor
detentie, op het aantal incidenten tijdens detentie en op de recidivecijfers zijn
wisselend. Waar sommige onderzoeken geen vermindering van het aantal incidenten

© PI Research 2008

29

Indicaties van de werkzaamheid van EM

en recidives vinden wordt dit in andere onderzoeken wel gevonden, met name bij
proefpersonen met een stabiele thuissituatie en een minder ernstige
delictgeschiedenis (zie Gable & Gable, 2005 en Schmidt & Annesley, 1998 voor
literatuurreviews). Het ontbreken van een experimenteel design bij de
gerapporteerde studies maakt het lastig uitspraken te doen over de causaliteit van
verbanden.
In 2005-2006 werd een verkennende pilot uitgevoerd door het Openbaar Ministerie
(Weel, Nolta, de Vries & Boelens, 2006) in samenwerking met verschillende
ketenpartners binnen de justitiële jeugdhulpverlening. Deze pilot betrof specifiek het
gebruik van elektronische detentie bij jongeren in plaats van reguliere detentie in een
JJI. Het onderzoek vond positieve effecten volgend op het gebruik van EM. In het
bijzonder het verminderen van negatieve gevolgen van detentie (zoals het niet naar
school of werk kunnen gaan) en het kostenbesparende effect van de inzet van EM
werden als positief ervaren (Bonta, Wallace-Capretta, & Rooney, 2000).
In 2008 werd vervolgens een onderzoek uitgevoerd door te Velde, Segers, Bekkers
en Bilderbeek, waarin de inzet van EM als hulpmiddel binnen penitentiaire
instellingen werd geëvalueerd. Geconcludeerd werd dat de meerwaarde van de inzet
van EM vooral lijkt te liggen in een betere begeleiding van de gedetineerden. Men
leidde deze conclusie af uit de mogelijkheid dat door de inzet van EM meer
gedetineerden buiten de instelling kunnen werken. Een externe werkplek zorgt
ervoor dat de persoon meer kansen krijgt om te reïntegreren in de maatschappij.
Verder bleek de inzet van EM een aantal potentiële werkgevers af te schrikken,
mogelijk doordat deze bedrijven malafide waren en slechte intenties hadden bij het
aannemen van de gedetineerde als werknemer.
Uit het onderzoek naar de toepassing van EM in het kader van reguliere detentie
blijkt dat er eveneens ongewenste neveneffecten verwacht kunnen worden. Men
noemt hierbij in het bijzonder het ervaren van schaamte door de proefpersonen
(Payne & Gainey, 1998; 2002). Het stigmatiserende effect naar de buitenwereld (ze
zijn immers herkenbaar als “crimineel”) kan een beperkend effect hebben. De
persoon zal zich mogelijk minder vrij bewegen (neemt niet de vrijheid die hij krijgt)
waardoor het socialiserende effect van het verblijf buiten de inrichting afneemt.
Kenmerken succesvolle interventies en EM
Het onderzoek naar de toegevoegde waarde van EM aan de behandeling van tbsgestelden en jongeren met een PIJ-maatregel staat in de kinderschoenen, waardoor
geen onderzoeken kunnen worden genoemd die een direct verband aantonen tussen
EM en een succesvolle behandeling. Indirect kan deze relatie wél worden
aangetoond. In de artikelen van Bartels, Schuursma en Slot (2001) en Van Gestel,
van der Knaap en Hendriks (2006) worden elementen besproken die volgens
verschillende auteurs van belang zijn voor een succesvolle resocialisatie en
vermindering van recidives in forensische populaties. Indien EM op één of meer van
deze elementen inspeelt, kan worden aangenomen dat EM een mogelijke
meerwaarde kan bieden voor de effectiviteit van een behandeling.
Sociale relaties komen in de literatuur naar voren als beschermende factor. Met het
toepassen van EM (tijdens verlof) kan de sociale omgeving van de persoon gestuurd
worden. In het bijzonder kan een toegevoegde waarde van EM aan de behandeling

30

© PI Research 2008

Band met behandeling

worden verondersteld als gevolg van het betrekken van de sociale omgeving (de
persoon wordt immers gestuurd in zijn sociale contacten door het systeem, eveneens
genoemd door Terlouw & Kamphorst, 2002). De persoon krijgt een sterker
steunsysteem waarop hij kan terugvallen in geval van een risicovolle situatie. In
geval van een teleurstelling (bijvoorbeeld een mislukt sollicitatiegesprek) kan de
persoon zijn frustraties uiten en samen zoeken naar goede oplossingen voor de
situatie. Daarnaast biedt een sterk netwerk met prosociale personen rolmodellen
voor de persoon. Zoals het gezegde luidt: goed voorbeeld doet goed volgen.
Daarnaast komt de drager minder vaak in aanraking met ongewenste contacten uit
zijn oude netwerk (bijvoorbeeld vrienden met een ongewenste invloed). Minder
incidenten of recidive kunnen uiteindelijk het gevolg zijn.
Een ander punt dat Van Gestel, van der Knaap en Hendriks (2006) noemen is dat
het aanbrengen van faseringen in een aanpak tot betere resultaten leidt. Het bieden
van structuur is eveneens één van de factoren die genoemd worden door Bartels,
Schuursma en Slot (2001). EM zou aan dit punt kunnen bijdragen, door de stappen
naar begeleid verlof en vervolgens naar onbegeleid verlof kleiner te maken. De mate
van sturing en controle wordt geleidelijker afgebouwd, waardoor de verleidingen tot
het plegen van een delict of incident langzamer toenemen. Het aantal leermomenten
wordt beter gedoseerd, waardoor meer (maar kleinere) succeservaringen kunnen
worden behaald. EM kan een positieve bijdrage leveren aan de behandeling door
een verbeterde fasering, waardoor de kans op succeservaringen toeneemt. Het
zelfvertrouwen van de persoon wordt op deze manier opgebouwd én het vertonen
van gewenste gedragspatronen wordt ingeslepen.
Een andere kenmerk van succesvolle behandeling zoals genoemd door Van Gestel,
van der Knaap en Hendriks is de observatie van gedrag en bewegingen van de
persoon. De persoon voelt zich gecontroleerd, waardoor de gepercipieerde pakkans
hoger is (en daarmee het risico op incidenten lager). De persoon zal minder snel
overgaan tot overtredingen, waardoor meer succeservaringen zullen optreden en het
gewenste gedrag meer kans krijgt om in te slijpen in het gedragsrepertoire van de
persoon. Daarnaast zorgt EM ervoor dat de behandelaars meer informatie krijgen
over het gedrag van de persoon, waardoor gerichter begeleiding kan worden
geboden op specifieke situaties die voor de persoon moeilijk blijken. Stel dat een PIJjongere het lastig vindt om na school weer op tijd terug te gaan naar de instelling of
naar huis doordat zijn klasgenoten hem stimuleren om af te wijken van de
tijdsafspraak. De jeugdige kan dan gericht oefenen met deze situaties, waarbij
verschillende mogelijke oplossingen kunnen worden aangedragen. EM biedt mogelijk
een effectieve bijdrage aan de behandeling doordat de drempel voor het vertonen
van ongewenst gedrag hoger is en de persoon specifieker kan worden getraind in het
omgaan met lastige situaties.
Daarnaast wordt door Bartels, Schuursma en Slot (2001) geconcludeerd dat
multimodale interventies, die gericht zijn op de persoon in meerder contexten als
gezin, werk, etc., effectiever zijn dan unimodale interventies. Hoewel het verlof op
zich al voldoet aan dit kenmerk, kan EM richting geven aan wélke contexten bij de
behandeling betrokken worden. In aanvulling op het hierboven genoemde punt
vonden Dam, Janssens en De Bruyn (2001) eveneens dat het hebben van betaald
werk en een sociaal netwerk belangrijkere voorspellers zijn voor niet recidiveren dan

© PI Research 2008

31

Indicaties van de werkzaamheid van EM

de mate van psychopathologie (Sherman et al., 1998). EM kan hieraan bijdragen
doordat de inhoud van het verlof beter gestructureerd kan worden opgebouwd,
waardoor de persoon zich in meerdere gewenste contexten kan ontwikkelen.
De betrokkenheid van de omgeving van de tbs-gestelde of jongere lijkt een
belangrijke voorspeller voor niet recidiveren. Genoemd moet worden dat gedwongen
contacten met het netwerk als gevolg van thuisdetentie eveneens kan leiden tot
negatieve effecten. Doherty (1995) laat zien dat het veelvuldige thuis zijn kan leiden
tot het ervaren van meer stress binnen de familie. Een mogelijk neveneffect van de
toepassing van EM kan dus een verhoogde belasting voor de omgeving betekenen.
Dit sluit een positieve bijdrage aan de behandeling echter niet uit.
EM & kosten en baten van delictgedrag
In de literatuur kan men aanvullende aanwijzingen vinden voor een mogelijk positief
effect van het gebruik van EM. Theoretische modellen die ingaan op de verklaring
van delictgedrag geven verdere suggesties voor factoren waar EM op in zou kunnen
spelen. In het bijzonder het rationele keuzemodel voor de verklaring van delinquent
gedrag van Hessing en Elffers (2002) kan hierbij genoemd worden. Volgens dit
model is de kans dat een persoon een delict pleegt afhankelijk van een optelsom van
kosten en baten die voortkomen uit het plegen van het delict. In het algemeen
gesteld bestaat behandeling uit het verhogen van de kosten of juist het verlagen van
de baten, waardoor het voor de persoon minder aantrekkelijk wordt om een delict te
plegen. Wanneer de kans op straf groter wordt, dan wordt dit in het model van
Hessing en Elffers gezien als een verhoging van de te verwachten kosten van het
plegen van het delict. Een verhoogde gepercipieerde pakkans zal dus leiden tot een
kleinere kans op het plegen van een delict.
EM kan aan de behandeling bijdragen door het verhogen van de gepercipieerde
pakkans. Als de kans op straf zwaarder weegt dan wat het delict oplevert, kiezen de
meeste mensen ervoor om af te zien van het plegen van een delict. Het willen
vermijden van negatieve ervaringen is immers een integraal onderdeel van menselijk
gedrag.
Dat een verhoogde gepercipieerde pakkans een positief effect kan hebben op het
voorkomen van criminaliteit blijkt bijvoorbeeld uit een serie onderzoeken naar het
effect van cameratoezicht (Flight & Hulshof, 2005; 2006; Snippe, Kruize, Merkelijn,
Naayer & Bieleman, 2003). Minder vermogensdelicten en een verbeterd gevoel van
veiligheid in de gecontroleerde gebieden waren het resultaat van het inzetten van
cameratoezicht. Men is blijkbaar minder geneigd tot het vertonen van ongewenst
gedrag wanneer de kans groot is dat hij hiervoor straf zal ontvangen (Bandura,
1986).
Het is niet zo dat deze gevoeligheid voor het vermijden van straf voor alle personen
even sterk is. Vooral bij personen met ADHD of CD/ODD lijken de reacties op
angstopwekkende stimuli, waar men straf onder kan scharen, minder sterk (Luman,
Oosterlaan & Sergeant, 2005; Popma, Doreleijers, Jansen, van Goozen, van
Engeland,
Vermeieren,
2007).
Aangezien
deze
stoornissen
juist
oververtegenwoordigd zijn in de doelgroep voor EM gebruik, kan de stelling worden
aangedragen dat de drempelverhogende werking mogelijk niet (sterk) aanwezig zal
zijn bij de behandelde deelnemers. Het effect op de langere termijn is eveneens

32

© PI Research 2008

Band met behandeling

betwijfelbaar, aangezien uit studies is gebleken dat de dreiging met sancties weinig
impact heeft op recidivecijfers (Andrews & Bonta, 1995). Ook Vervaeke en De
Caluwé (2008) laten in hun literatuurbeschouwing naar voren komen dat straffen
minder effectief is dan belonen van goed gedrag.
Belang nabespreking gegevens
Nederlands onderzoek uitgevoerd door Post, Tielemans en Woldringh (2005) liet zien
dat het gebruik van EM niet onvoorwaardelijk moet worden aangemoedigd. In het
bijzonder wezen zij op de noodzaak tot controle van naleving. Indien de verzamelde
gegevens niet nabesproken worden of er geen negatieve consequenties volgen op
het niet nakomen van afspraken, wordt de werkzaamheid van EM als middel
aangetast. De ervaren pakkans wordt immers verkleind.
Samengevat is uit de literatuur indirect bewijs voor de potentiële werkzaamheid van
EM af te leiden. Als mogelijk positieve gevolgen wordt genoemd:
 Het gebruiken van EM kan leiden tot een verhoogde gepercipieerde pakkans,
wat weer kan leiden tot minder ongewenst gedrag, waardoor het gewenste
gedrag de kans krijgt om in te slijpen en de persoon succeservaringen opdoet
(mits het vertoonde gedrag wordt nabesproken). Men kan verwachten dat
deze ingeslepen gedragspatronen zich in de toekomst handhaven wanneer
de persoon niet meer onder toezicht van de instelling staat.
 Door het gebruik van EM ontstaat een meer gefaseerde opbouw van de
vrijheden, waardoor de mate waarin de drager geconfronteerd wordt met
uitdagingen langzamer kan worden opgebouwd. Minder overtredingen
hangen vervolgens samen met het beter inslijpen van gewenst gedrag.
 Door de inzet van EM kan de sociale omgeving van de persoon mogelijk
meer betrokken worden, wat zou kunnen leiden tot een sterker steunsysteem
en meer positieve rolmodellen voor de persoon.
 Door middel van EM kan de persoon gestimuleerd worden om zich in
meerdere settings of contexten te ontwikkelen.
 EM kan er toe leiden dat onbetrouwbare personen of werkgevers worden
afgeschrikt door het idee dat zij in zekere zin eveneens gecontroleerd
worden.
 De instelling kan de met EM verzamelde informatie gebruiken om de
behandeling beter te laten aansluiten op de kenmerken van de tbs-gestelde
of jeugdige met een PIJ-maatregel.
Daarnaast zijn eveneens een aantal te verwachten negatieve neveneffecten van het
gebruik van EM af te leiden uit de literatuur.
 EM kan een gevoel van schaamte opwekken bij de dragers, waardoor zij zich
tijdens hun verlof minder vrij gedragen in sociale situaties. Het gevolg kan zijn
dat EM tot een minder effectieve behandeling leidt.
 EM kan leiden tot stress, veroorzaakt door het gedwongen contact met het
netwerk.

© PI Research 2008

33

Indicaties van de werkzaamheid van EM

Projectdocumentatie en interviews
De instellingen hebben voor het starten van de pilot visiedocumenten opgesteld,
waarin wordt ingegaan op de mogelijke gevolgen van het gebruik van EM binnen de
behandeling. Deels komt dit overeen met de hierboven beschreven punten die uit de
literatuuranalyse naar voren komen. Verder is in interviews aan behandelaars en
projectleiders gevraagd op welke punten EM een bijdrage kan leveren aan de
behandeldoelen van het verlof. Beide bronnen worden hieronder besproken. Een
aantal factoren kwam uit deze bronnen naar voren, die reeds in de vorige paragraaf
besproken zijn. Uit de projectdocumentatie komt net als uit de literatuur analyse naar
voren dat EM een bijdrage zou kunnen leveren aan de behandeling door het
aanbrengen van meer fasering, het betrekken van de sociale omgeving, het oefenen
van gedrag in meerdere contexten en een drempelverhogende werking voor
ongewenst gedrag. Doordat de mechanismen achter deze factoren in de vorige
paragraaf uitgebreid besproken zijn, zullen zij hieronder niet nogmaals worden
uitgewerkt. In aanvulling op de punten uit de literatuur, zijn uit de
projectdocumentatie en interviews een aantal aanvullende punten naar voren
gekomen.
Invloed gedrag door afspraken
EM kan mogelijk ook een directe invloed hebben op het gedrag van de tbs-gestelde
of jongere met een PIJ-maatregel tijdens verlof. Vooraf gemaakte afspraken over
waar de persoon naar toe mag (en dus indirect wát de persoon gaat doen) worden
minder vrijblijvend door het gebruik van EM. Anderzijds kunnen de afspraken
dermate ruim gemaakt worden dat er voldoende ruimte is om te experimenteren met
nieuw gedrag. Doordat de deelnemers meer “gedwongen” worden tot bepaald
gedrag, krijgt dit gewenste gedrag de kans om in te slijpen. Daarnaast is het tijdens
de verloven mogelijk om de deelnemers te helpen indien ze voor keuzes komen te
staan waarbij ze graag even willen overleggen. Door het gebruiken van de
paniekknop krijgen zij direct contact met de instelling.
Dragers kunnen bewijzen dat ze te vertrouwen zijn
EM zorgt ervoor dat het gedrag van de tbs-gestelden en PIJ-jongeren gecontroleerd
kan worden. Bijvoorbeeld door controle op de dagbesteding binnen en buiten de
inrichting (aanwezigheid op school, werk, thuis etc.) en de afspraken die hierover
gemaakt zijn. Hierbij wordt soms toegevoegd dat dit vooral geldt voor deelnemers
met een hoog risico op het overtreden van de afspraken. In het algemeen kan
worden gecontroleerd of de persoon te vertrouwen is, wat waardevolle informatie is
voor de risicotaxatie. De behandeling of de situaties waaraan de persoon wordt
blootgesteld kunnen worden aangepast.
Meer informatie over dagelijks leven en gedrag buiten de inrichting
EM vereist dat instellingen meer informatie verzamelen of gebruiken om het verlof
van de tbs-gestelde of jongere voor te bereiden. Afspraken over activiteiten of
bewegingen tijdens het verlof kunnen enkel gemaakt worden als de behandelaar
inzicht heeft in de leefomgeving van de persoon. Het overleg dat vooraf met de
deelnemer plaatsvindt zal zeer concreet van inhoud zijn, zowel qua locatie als qua
tijdsindeling, om bruikbare gegevens op te leveren voor het instellen van exclusie of

34

© PI Research 2008

Band met behandeling

inclusiezones (waar de persoon niet of juist wél mag komen). De gegevens die
vervolgens tijdens het verlof worden verzameld kunnen worden gebruikt ten bate van
de evaluatie van het verlof met de drager (bijvoorbeeld de overtredingen bespreken,
keuzes van de drager expliciteren). Deze nabespreking kan weer extra informatie
opleveren die in de risicotaxatie kan worden gebruikt. Uiteindelijk zou dit zelfs in
sommige gevallen kunnen leiden tot het sneller of het juist minder snel doorlopen van
de verschillende fases van de verlofperiode. De instelling heeft eerder inzicht in het
gedrag van de persoon, waardoor beter en / of sneller ingeschat kan worden of een
persoon toe is aan de volgende fase van verlof.
Drager kan eerder met verlof?
Hoewel sommige instellingen in deze documenten spraken over een eerdere
overgang naar de ambulante sector of het gebruiken van verlof met EM als beloning
in een bepaalde fase van de behandeling, moet expliciet genoemd worden dat bij de
huidige pilot het uitgangspunt geldt dat de reguliere verlofcriteria worden gehanteerd.
Nadelen of neveneffecten EM
De instellingen zien zelf blijkbaar veel mogelijkheden om van het gebruik van EM te
kunnen profiteren. Daarnaast blijkt dat de instellingen eveneens ideeën hebben over
wat de nadelen van het gebruik van EM kunnen zijn. Ten eerste worden negatieve
effecten voor de drager genoemd. EM zou stigmatiserend werken naar de
buitenwereld. Andere mensen zien dat de drager een cliënt van justitie is, waardoor
hun gedrag kan veranderen. Ook bij intiemere relaties (bijvoorbeeld de partner) kan
het dragen van de apparatuur mogelijk confronterend zijn. Het statische systeem
moet daarnaast in huis worden geplaatst door medewerkers van de instelling, wat
voor de overige bewoners een inbreuk kan vormen op de privacy. Op een meer
praktisch niveau worden mogelijk fysieke beperkingen verwacht. Zwemmen is
bijvoorbeeld niet mogelijk, maar ook de apparatuur zelf kan problemen opleveren als
huidirritatie of ongemak.
In het huidige onderzoek werkten de tbs-gestelden en PIJ-jongeren mee op vrijwillige
basis. Over het algemeen is de heersende mening onder tbs-gestelden en PIJjongeren in een JJI over justitie niet positief, het is immers de instantie die ervoor
heeft gezorgd dat ze niet vrij rondlopen. Het is hierdoor mogelijk dat de drager door
andere tbs-gestelden of PIJ-jongeren in de instelling wordt gezien als een
“overloper”. Dit mogelijke neveneffect zou verdwijnen wanneer EM binnen een niet
vrijwillig kader wordt toegepast.
Daarnaast worden een aantal algemene negatieve effecten genoemd, in het
bijzonder dat de instelling meer tijd moet vrijmaken voor het voorbereiden en
nabespreken van ieder verlof. Men moet zich meer verdiepen in de omgeving en
mogelijke dagbesteding van de deelnemer. Nabespreking kost meer tijd omdat meer
expliciet over positief getoond gedrag kan worden gesproken.
Een tweede negatief effect dat te verwachten is van het gebruik van EM is dat
mensen gaan vertrouwen op de schijnveiligheid die het biedt. Door de inzet van EM
kan men het gevoel krijgen dat het gedrag van de drager meer onder controle is. EM
registreert enkel locatie en niet gedrag, de persoon kan ook thuis ongewenst gedrag
vertonen. Bovendien is de apparatuur te saboteren (zij het dan niet onopgemerkt).

© PI Research 2008

35

Indicaties van de werkzaamheid van EM

Als de persoon niet gevolgd wil worden, doet hij de band af. Opgemerkt moet worden
dat overtredingen evengoed kunnen voorkomen tijdens regulier verlof zonder EM en
dat er dus niet werkelijk sprake is van een ‘negatief effect’ voorbehouden aan EM.
Tot slot worden nog twee negatieve effecten genoemd in relatie tot de behandeling.
Ten eerste, er wordt een gemengde boodschap naar de deelnemer uitgedragen.
Enerzijds geeft de instelling het signaal af dat het gedrag van de persoon weer
betrouwbaar genoeg is om de maatschappij in te gaan. Anderzijds wordt EM
toegevoegd om de persoon te controleren. Het zelfvertrouwen van de persoon kan
door deze dubbele boodschap worden aangetast (“ik ben dus niet te vertrouwen”).
Ten tweede kan het gebruik van EM in contrast zijn met de behandellijn waarbij de
tbs-gestelde of PIJ-jongere juist eigen verantwoordelijkheid moeten nemen en zelf
keuzes moet maken over bijvoorbeeld dagindeling.
Samengevat blijkt uit de projectdocumentatie en interviews dat een aantal positieve
gevolgen wordt verwacht door de inzet van EM.
 EM kan leiden tot een verbeterde fasering of opbouw in de behandeling Door
de sturing in gedrag en contexten waarin de persoon zich bevindt, krijgt
gewenst gedrag de kans zich in te slijpen (komt eveneens in de literatuur
naar voren).
 EM kan een drempelverhogende werking hebben op het vertonen van
ongewenst gedrag tijdens het verlof. Gewenst gedrag krijg hierdoor meer
kans om in te slijpen in het gedragsrepertoire van de drager (komt eveneens
in de literatuur naar voren).
 EM biedt de mogelijkheid tot het uitbreiden en betrekken van het netwerk van
de persoon. Een sterk prosociaal netwerk functioneert als rolmodel en
steunsysteem, die beiden gewenst gedrag stimuleren (komt eveneens in de
literatuur naar voren).
 EM levert extra gegevens op over de betrouwbaarheid van de persoon en de
manier waarop het dagelijks leven van de persoon georganiseerd was vóór
de oplegging van de maatregel. De inhoud van het verlof kan op deze kennis
worden aangepast, waardoor risicosituaties kunnen worden vermeden (komt
deels in de literatuur naar voren).
 De extra gegevens kunnen worden gebruikt om de behandeling beter te laten
aansluiten op de kenmerken van de persoon, waardoor mogelijk eerder een
verlofstatus kan worden bereikt.
Als negatieve neveneffecten van het gebruik van EM worden genoemd:
 EM kan leiden tot stigmatisering.
 De enkelband kan in sommige gevallen leiden tot fysiek ongemak.
 De toepassing van EM kan gezien worden als een inbreuk op de privacy van
de deelnemer en zijn omgeving.
 Het toepassen van EM is tijdrovend voor de medewerkers van de instelling.
 Men stuurt door de inzet van EM een gemengde boodschap over de
betrouwbaarheid van de persoon.

36

© PI Research 2008

Band met behandeling

 De inzet van EM kan botsen met de behandellijn die erop gericht is de
persoon meer verantwoordelijkheid te laten nemen voor zijn gedrag.

5.3

Kennis en inzichten ketenpartners
In aanvulling op de directe betrokkenen bij de pilots, is een aantal ketenpartners
geïnterviewd over hun kennis en meningen over de toepasbaarheid van EM. De vijf
ketenpartners betroffen twee medewerkers van DJI, twee vertegenwoordigers van
de gebruikte EM systemen en de voorzitter van het Adviescollege Verloftoetsing Tbs.
De voorzitter van het Adviescollege had weinig achtergrondinformatie over de
toepassingsmogelijkheden van het EM systeem en heeft bij start van het interview
een korte introductie gekregen, wat een diepgaander vervolggesprek mogelijk
maakte. Volgens de ketenpartners wordt EM ingezet met als doel het controleren of
de tbs-gestelde of jongere zich aan de afspraken houdt en om meer zicht te krijgen
op risicosituaties waar de persoon tijdens verlof mee geconfronteerd wordt. Ook ziet
men het als mogelijk goedkoper alternatief voor detentie. Aanvullend verwachten
twee ketenpartners dat de jongere of tbs-gestelde mogelijk eerder met verlof kan
wanneer EM ingezet kan worden.
Verder wordt door één ketenpartner genoemd dat EM een mogelijk positief effect kan
hebben op het ontwikkelen van verantwoordelijkheidsgevoel bij de tbs-gestelde en
jongere. Tot slot wordt door één andere ketenpartner genoemd dat de jongere of tbsgestelde zich mogelijk gesteund voelt door de apparatuur. Opvallend is dat de
genoemde voordelen niet veel afwijken van de meningen van de directe betrokkenen
over de toegevoegde waarde van EM. Het merendeel van de ketenpartners richt zich
echter op risicobeperkende en controlemogelijkheden van het EM systeem.
Aangezien deze punten eveneens naar voren kwamen uit de literatuur analyse en
gesprekken met de instellingen, zullen de mechanismen niet nogmaals uitgewerkt
worden in deze paragraaf.
De meningen van de ketenpartners over de mogelijke doelgroepen verschillen. Waar
een deel van de ketenpartners vindt dat EM mogelijk geschikt is voor tbs-gestelden
of PIJ-jongeren met een hoog risico (die hebben immers meer controle nodig volgens
de ketenpartner), geven andere partners aan dat het geen zin heeft om EM toe te
voegen wanneer de persoon niet gemotiveerd is (de band kan verwijderd worden).
Eén ketenpartner geeft aan dat het gebruik van EM misschien minder geschikt is bij
mensen met beperkte capaciteiten, die het systeem eng vinden. Het gebruik van het
systeem moet een toegevoegde waarde hebben vanuit het perspectief van de
drager.
Als mogelijke nadelen wordt door één van de leveranciers van de systemen
aangegeven dat het gebruik van het systeem extra manuren en kennis vereist bij de
instellingen. Daarnaast wordt aangegeven dat het systeem valse verwachtingen kan
opwekken. Men kan het idee krijgen dat het verlof minder risicovol is wanneer EM
wordt ingezet, doordat er een hogere mate van controle uitgevoerd kan worden.
Echter, het systeem is saboteerbaar en dient niet direct een beveiligingsdoel. De
ketenpartners geven ook een aantal mogelijk negatieve effecten voor de drager aan.
Ten eerste valt het systeem op, waardoor de buitenwereld afwijkend kan reageren op
de tbs-gestelde en PIJ-jongere. Ten tweede geven de ketenpartners aan dat zij
vrezen dat het gebruik van EM ten koste gaat van de persoonlijke aandacht voor de

© PI Research 2008

37

Indicaties van de werkzaamheid van EM

tbs-gestelde en PIJ-jongere (bijvoorbeeld, men vreest dat er minder vaak persoonlijk
contact met de persoon zal zijn tijdens verlof omdat de instelling zich mogelijk verlaat
op de betrouwbaarheid van EM). Tot slot geeft één van de ketenpartners aan dat de
effecten van EM mogelijk tijdelijk zijn. De jongere of tbs-gestelde weet dat de band
na een tijdje verwijderd zal worden, waarna hij kan doen en laten wat hij wil. De
jongere of tbs-gestelde vertoont dan tijdelijk sociaal wenselijk gedrag zonder dit
gedrag op te nemen in zijn persoonlijke repertoire van gedragingen (NB, sociaal
wenselijk gedrag kan evengoed tijdens regulier verlof worden vertoond).
Samengevat zien de ketenpartners de positieve waarde van EM in:
 De controlemogelijkheden die het systeem biedt.
 De tbs-gestelde of PIJ-jeugdige kan mogelijk eerder met verlof wanneer EM
wordt ingezet (NB. niet mogelijk in het huidige wettelijke kader).
 De drager kan zich gesteund voelen door de apparatuur, waardoor de
drempel tot schending van de afspraken wordt verhoogd.
 Het
systeem
kan
bijdragen
tot
het
ontwikkelen
van
verantwoordelijkheidsgevoel, doordat de drager getraind wordt in het maken
en nakomen van afspraken.
Als nadelen van de inzet van EM worden genoemd:
 Toepassing is tijdrovend.
 EM kan mogelijk een gevoel van schijnveiligheid veroorzaken doordat men
een hogere mate van controle ervaart, terwijl enkel de locatie en niet het
gedrag gecontroleerd wordt.
 De effecten van EM kunnen tijdelijk zijn doordat de jongere zich sociaal
wenselijk opstelt tijdens het verlof (NB. alhoewel het vertonen van sociaal
wenselijk gedrag eveneens kan optreden bij regulier verlof).
 Wanneer EM door buitenstaanders wordt opgemerkt kan dit mogelijk leiden
tot negatieve reacties.
 De inzet van EM zou kunnen leiden tot een mogelijke vermindering in de
hoeveelheid persoonlijk contact tussen de drager en de instelling.

5.4

Samenvatting
Uit eerder onderzoek is gebleken dat EM mogelijk een positief effect heeft op het
aantal incidenten bij thuisdetentie én het optreden van recidive na detentie. EM blijkt
echter niet altijd een technisch betrouwbaar systeem dat garanties biedt voor “goed
gedrag”, waardoor het als beveiligingsmaatregel aan kracht inboet. Theoretische
gezien lijkt het gebruik van EM wél iets toe te kunnen voegen aan de behandeling
van de tbs-gestelden of jongeren met een PIJ-maatregel. In het bijzonder kan een
toegevoegde waarde worden verondersteld voor het betrekken van de omgeving bij
de behandeling (de persoon wordt immers gestuurd in zijn sociale contacten), de
fasering van het verlof en de observatie van bewegingen. Meer informatie wordt
verkregen over de drager en zijn (vroegere) gedrag en levensstijl, waardoor het
verlof beter gestructureerd kan worden. Ook de verhoogde gepercipieerde pakkans

38

© PI Research 2008

Band met behandeling

zou kunnen leiden tot minder incidenten en het beter inslijpen van gewenst gedrag.
De instellingen geven zelf aan dat aanvullende effecten te verwachten zijn doordat
het gedrag tijdens het verlof wordt beïnvloed door een drempelverhogende werking
en de mogelijkheid tot het inslijpen van adequate gedragspatronen. Ketenpartners
geven vaker aan voordeel te zien in risicobeperking dan in positieve effecten op het
gedrag van de tbs-gestelde of de PIJ-jongere op de langere termijn. Verder moet
worden genoemd dat het gebruik van EM mogelijk ook negatieve effecten met zich
mee kan brengen, in het bijzonder het bevorderen van schaamtegevoelens bij de
tbs-gestelde of PIJ-jongere en een hogere emotionele belasting van de omgeving
van de drager. Daarnaast kan het gebruik van EM als mogelijk neveneffect hebben
dat het persoonlijke contact tussen de tbs-gestelde / jongere en de instelling
vermindert en dat het in contrast staat met een behandellijn die is gericht op het
nemen van eigen verantwoordelijkheid.

© PI Research 2008

39

6

Opstart van de pilots

6.1

Inleiding
Negen instellingen hebben deelgenomen aan de pilots. Dit betrof vijf FPC’s, te weten
de FPC Dr. S. van Mesdagkliniek, FPC de Rooyse Wissel, FPC Oostvaarderskliniek
(locatie Utrecht), de Pompestichting, FPC de Kijvelanden, en vier JJI’s, namelijk JPC
de Sprengen, Rentray, Den Hey-Acker en Het Poortje.
Deze pilots hadden als doel het uitrusten van tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen met EM
systemen zodat kon worden geëvalueerd hoe EM kan worden gebruikt in de
verloffase van de behandeling.

6.2

De gebruikte systemen
De instellingen verschilden in de systemen die tijdens de pilots zijn ingezet. In tabel
6.1 wordt een overzicht gegeven van de gebruikte systemen per instelling.
Statisch systeem

Dynamisch systeem

JJI
ADT

Het Poortje
Den Hey-Acker

ADT

De Sprengen

G4S

Rentray

G4S

FPC´s

Oostvaarderskliniek

G4S

De Kijvelanden

ADT

De Rooyse Wissel

G4S

Pompestichting
Dr. S. van Mesdag
Tabel 6.1

G4S
ADT

ADT

Overzicht van gebruikte EM systemen per instelling

De apparatuur werd door twee fabrikanten geleverd: ADT en G4S. Hoewel de
systemen nagenoeg dezelfde functionaliteit leveren, zit een verschil in de manier
waarop de apparatuur is vormgegeven. G4S gebruikt een enkelband waarin de
zender geïntegreerd zit. Het systeem van ADT daarentegen bestaat uit een
enkelband en losse zender die aan de broekriem gedragen kan worden. Een
systematische vergelijking van beide systemen behoorde niet tot de
onderzoeksopzet en is dan ook niet uitgevoerd. In het algemeen kan gesteld worden
dat de genoemde voor- en nadelen van het gebruik van EM (zoals in het vorige
hoofdstuk zijn uiteengezet) voor beide systemen gelden.

© PI Research 2008

41

Opstart van de pilots

De instellingen moesten voor aanvang van de pilots de betrokken medewerkers
opgeleid hebben in het gebruik van het systeem. Door wisselingen in personeel en
personeelstekort liep deze instructie in sommige instellingen vertraging op wat leidde
tot een vertraagde start van de pilot.

6.3

Selectie deelnemers
Doordat deelname aan de pilots op basis van vrijwilligheid plaatsvond, bleek de
werving van deelnemers moeilijk. De meeste tbs-gestelden wilden niet meewerken
omdat zij niet de vrijheid wilden opgeven die ze in hun ogen hadden verdiend met het
verkrijgen van hun verlofstatus. Een persoonlijke aanpak, waarbij de persoon
individueel werd benaderd met het verzoek tot deelname, bleek beter te werken. Een
geldelijke beloning (25 euro per drie weken) zorgde eveneens voor een toename in
deelnemersaantal bij de FPC’s. Eén FPC kon in verband met organisatorische
problemen pas laat starten met de pilot. Hierdoor is slechts één persoon in
aanmerking gekomen voor deelname.
Hoewel de deelname aan de pilots binnen de JJI’s eveneens een vrijwillig karakter
had, is de presentatie van EM anders vormgegeven dan bij de FPC’s waardoor het
werven beter verliep. Bij sommige instellingen werd de jongere verteld dat EM extra
informatie oplevert over hoe de jongere zich gedraagt en dat deze extra informatie
ervoor zou kunnen zorgen dat hun voortgang positiever beoordeeld kon worden.
Impliciet houdt deze boodschap in dat de jongere sneller het verloftraject kan
doorlopen door deelname aan de pilot. Ook de JJI’s kampen met weerstand vanuit
de doelgroep. Deelname aan de pilots wordt door sommige jongeren gezien als
verraad, aangezien justitie geholpen is met deelname.
Bij sommige instellingen is de pilot niet zo breed uitgezet en werd minder actief
geworven. Organisatorische problemen zoals een tekort aan werknemers of
reorganisaties binnen het team zorgden voor een minder gunstig klimaat om EM in
toe te passen. Een beperkte groep personen zijn als gevolg benaderd voor deelname
(in sommige gevallen zelfs maar één persoon) terwijl meer personen op de
instellingen voor deelname aan de pilot in aanmerking kwamen.
Het totaal aantal geëvalueerde verloven in de pilot (n = 90) kan klein genoemd
worden in relatie tot het totaal aantal verlofbewegingen dat op jaarbasis plaatsvindt
(alleen al 50.000 verlofbewegingen voor tbs-gestelden (www.om.nl)).
Het werven van deelnemers is verschillend verlopen in de FPC’s en JJI’s, onder
andere doordat de doorloopsnelheid van jongeren in een JJI veel hoger is dan in een
FPC. Elke nieuw opgenomen jongere betekent een nieuwe potentiële deelnemer. Bij
de FPC’s is de groep personen die in aanmerking komt voor deelname veel stabieler.
Het benaderen van deelnemers bij de FPC’s heeft dus voornamelijk in de eerste
maanden van de pilot plaatsgevonden, waarna de aanwas van nieuwe geschikte
deelnemers beperkt bleef.
Zodra een persoon deelname had toegezegd, werden de gemaakte afspraken in een
contract vastgelegd. In dit contract werd geëxpliciteerd welke informatie verzameld
zou worden door middel van de band en waar deze gegevens gebruikt voor zouden
worden. Bij de PIJ-jeugdigen werd eveneens van de ouders of verzorgers verlangd
dat zij een instemmingsverklaring tekenden.

42

© PI Research 2008

Band met behandeling

Controlegroep Nee-zeggers en Controlegroep Niet geschikt
Zoals in de methode staat beschreven werd beoogd de groep deelnemers aan de
pilot te vergelijken met twee controlegroepen. De eerste controlegroep zou bestaan
uit personen die weigerden deel te nemen aan de pilot (maar wel benaderd waren)
en de tweede groep zou bestaan uit personen die de instelling niet geschikt achtte
voor deelname aan de pilot.
Aan de projectleiders is gevraagd door te geven welke jeugdigen en tbs-gestelden tot
één van deze twee controlegroepen behoren. Opvallend is dat de projectleider van
slechts één instelling een naam kon noemen van een persoon die niet geschikt werd
geacht voor deelname aan de pilot EM. Er kon dus slechts één controlegroep
gevormd worden, bestaande uit personen die geweigerd hebben deel te nemen.
Zoals hierboven opgemerkt hebben de deelnemende instellingen niet alle personen
die met verlof gingen benaderd voor deelname aan de pilots. Mogelijk heeft een
voorselectie plaatsgevonden waarbij de personen werden geselecteerd waarvan
werd verwacht dat ze zouden willen meewerken en geschikte kandidaten waren.
Tevens valt op dat er bij de FPC´s veel meer personen genoemd konden worden die
geweigerd hebben deel te nemen aan het onderzoek. Dit verschil kan wellicht
verklaard worden door de manier waarop deelname aan de pilot gepresenteerd en
verzocht is. Bij een aantal JJI’s werd aangegeven dat er toch sprake was van een
lichte dwang om deel te nemen aan de pilot.

6.4

Geprotocolleerde implementatie
Voordat de pilots van start konden gaan zijn een aantal randvoorwaarden geregeld.
Protocollen zijn door de instellingen opgesteld, waarin is uitgewerkt waarom het
systeem wordt gebruikt. Ook praktische zaken als een beschrijving van welke
personen betrokken zijn bij de pilots (en in welke hoedanigheid) komen in dit protocol
aan de orde. Voorwaarden voor deelname aan de pilots zijn eveneens uitgewerkt:
wie komen in aanmerking, welke afspraken worden met de deelnemers gemaakt etc.
Tot slot wordt in de protocollen uitgewerkt hoe met de uitslagen en alarmmeldingen
worden omgegaan. In de praktijk bleken deze protocollen een goede leidraad, maar
niet altijd toepasbaar. Men is vooral afgeweken van de intenties die op papier
stonden met betrekking tot de manier waarop met de resultaten en alarmen om zou
worden gegaan. Door gebrek aan mankracht (en soms draagvlak binnen de
instelling) zijn de instructie van de medewerkers in het gebruik, als ook de
nabesprekingen van verloven en afhandelingen van incidenten niet altijd even
uitgebreid uitgevoerd als gepland.

6.5

Samenvatting
Vijf FPC’s en vier JJI’s hebben een pilot EM uitgevoerd. Hoewel EM systemen van
twee verschillende fabrikanten zijn gebruikt bij de pilots, zijn er geen verschillen in de
manier waarop de systemen gebruikt kunnen worden ten behoeve van de
behandeling. Doordat deelname aan de pilots vrijwillig was en de animo bij de tbsgestelden en PIJ-jeugdigen laag bleek, verliep het werven van deelnemers stroef.
Het oorspronkelijke plan van twee vergelijkingsgroepen bleek niet haalbaar doordat
de instellingen gedurende de pilot geen exclusiecriteria lijken te hebben gehanteerd

© PI Research 2008

43

Opstart van de pilots

(in tegenstelling tot de intentie). De controlegroep die uiteindelijk is samengesteld
bestaat uit personen die geweigerd hebben deel te nemen aan de pilot. Voor de start
van de pilots zijn protocollen gemaakt over hoe EM geïmplementeerd en uitgevoerd
dient te worden in de instelling, die echter niet geheel zijn aangehouden. Door
gebrek aan mankracht (en soms draagvlak) binnen de instelling, werd vooral
afgeweken van de manier waarop de het personeel is geïnstrueerd en hoe de
verzamelde gegevens werden gebruikt in nabespreking van het verlof.

44

© PI Research 2008

7

De bereikte doelgroep

7.1

Inleiding
In hoofdstuk zeven wordt een overzicht gegeven van de kenmerken van de
deelnemers. De eigenschappen van de deelnemers zullen worden vergeleken met
die van de controlegroep, bestaande uit tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen die niet
wilden deelnemen aan de pilots. De gegevens zijn verzameld aan de hand van
dossieranalyse en (in het geval van de deelnemers) met behulp van een formulier
dat de instellingen voor iedere deelnemer hebben moeten invullen. De kenmerken
van de deelnemers zullen eveneens waar mogelijk worden vergeleken met de
beschrijving van de totale groep tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen zoals in hoofdstuk 3
is gegeven.
Geheel tegen de verwachting in blijkt het aantal personen in de JJI-controlegroep
klein te zijn (n = 2). Mogelijk zijn de pilots breder uitgezet in de FPC’s en zijn. meer
mensen benaderd waarvan verwacht kon worden dat zij zouden weigeren.
Anderzijds kan ook de manier waarop deelname aan de personen is voorgelegd het
verschil verklaren. Mogelijk wilden meer jongeren meedoen doordat het
deelnameverzoek minder vrijblijvend werd gepresenteerd.

7.2

Tbs
Negentien tbs-gestelde mannen namen deel aan de pilots. In tabel 7.1 wordt een
overzicht gegeven van het aantal deelnemers per FPC. Er blijkt een aanzienlijke
variatie in deelnemersaantallen.

Aantal verloven

Aantal deelnemers

Oostvaarderskliniek

5

1

De Kijvelanden

2

2

Pompestichting

10

1

De Rooyse Wissel

15

14

Dr. S. van Mesdagkliniek

2

1

Totaal

34

19

FPC’s

Tabel 7.1

Aantal deelnemers per FPC

De gemiddelde leeftijd van de tbs-deelnemers was 43 jaar en 6 maanden (spreiding:
25 jaar en vier maanden oud - 52 jaar en één maand). De tbs-gestelde deelnemers
zijn wat ouder dan de gehele groep tbs-gestelden in Nederland, die een gemiddelde
leeftijd van 35 jaar hebben. Dit verschil kan verklaard worden doordat de pilot
deelnemers een verlofstatus hadden en dus aan het einde van hun (jaren durende)
behandeling waren. Deze groep is vanzelfsprekend ouder dan de totale groep tbsgestelden die eveneens personen bevat die nog aan het begin van hun behandeling
staan.

© PI Research 2008

45

De bereikte doelgroep

Het is gemiddeld acht jaar en twee maanden geleden dat de deelnemers de tbsmaatregel opgelegd kregen. Voor opname in een FPC hebben de deelnemers
gemiddeld anderhalf jaar in detentie doorgebracht. De spreiding in opgelegde
detentie is groot, variërend van nul maanden tot acht jaar. De delicten die ten
grondslag liggen aan de oplegging van de tbs-maatregel zijn (combinaties van)
geweldsdelicten (12/19), zedendelicten (8/19, waarvan vijf personen gericht op
kinderen), diefstal (3/19), brandstichting (2 van de 19) en vandalisme (1 van de 19
deelnemers).
Met betrekking tot de achterliggende problematiek kan gesteld worden dat bij het
merendeel van de deelnemers sprake is van een afhankelijkheid of problematisch
gebruik van alcohol en / of drugs (12/19). Tevens is er bij 18 van de 19 deelnemers
een persoonlijkheidsstoornis gediagnosticeerd (afwisselend geclassificeerd met
narcistische, antisociale, afwijkende en borderline trekken). Bij 5 van de 19
deelnemers is de diagnose pedofilie gesteld. Bij 4 van de 19 deelnemers is er sprake
van schizofrenie of schizotypische gedragingen. Minder vaak voorkomende
problematiek bij de tbs-gestelde deelnemersgroep zijn het optreden van ADHD (drie
personen) of een posttraumatische stressstoornis (twee personen). Slechts bij één
deelnemer is een aan autisme gerelateerde diagnose gesteld. Bij alle deelnemers is
er sprake van een combinatie van bovenstaande problematiek, oftewel comorbiditeit.
Vijf van de 19 deelnemers (26%) zijn gediagnosticeerd als verstandelijk beperkt. Dit
aantal is vergelijkbaar met het voorkomen van een verstandelijke beperking in de
totale populatie van tbs-gestelden (30%). Het gemiddelde IQ van de groep komt uit
op 97, wat als een gemiddelde score beschouwd kan worden. De groep
deelnemende tbs-gestelden wordt gekenmerkt door een hoge mate van
psychopathologie, zoals verwacht mag worden op basis van de kenmerken van de
totale groep tbs-gestelden.
Tbs controle groep
De groep tbs-gestelden (N = 15) die niet wilde meewerken aan de pilots bestaat
volledig uit mannen. De gemiddelde leeftijd van de controlegroep is 40 jaar (niet
significant verschillend van de deelnemers).
De tbs-maatregel is gemiddeld acht jaar en drie maanden geleden uitgesproken bij
de tbs-controlegroep. Voorafgaande aan de opname in het FPC is gemiddeld tweeen-een-half jaar in detentie doorgebracht (variatie van nul maanden tot acht jaar).
Met andere woorden, de tbs-gestelden die weigerden mee te werken aan de pilot
hebben over het geheel genomen een zwaardere detentieveroordeling opgelegd
gekregen dan de deelnemers. Ook de verdeling van het type delict is afwijkend van
de tbs-deelnemersgroep. In de controlegroep zijn de volgende (combinaties van)
delicten vertegenwoordigd: geweldsdelicten (13/15), zeden (4/15, waarvan de helft
gericht op kinderen), diefstal (3/15), vandalisme (1 op de 15) en brandstichting
(1/15). De controlegroep is dus minder vaak veroordeeld voor een zedendelict en
juist vaker voor een geweldsdelict (waaronder bijvoorbeeld poging tot doodslag,
ernstige mishandeling, en moord gerekend worden).
Drugsproblematiek speelt ook in de controlegroep een belangrijke rol. Acht van de 15
personen wordt als afhankelijk van verschillende middelen beschouwd. Bij 10 op de
15 personen is er sprake van een persoonlijkheidsstoornis. Ook leiden vijf personen

46

© PI Research 2008

Band met behandeling

uit deze controlegroep aan schizofrenie of vertonen schizotypische gedrag. Een aan
autisme gerelateerde stoornis wordt toegekend aan drie personen van de
controlegroep. Weinig mensen in de controlegroep worden gediagnosticeerd als
leidend aan pedofilie (1 op de 15). De diagnose pyromanie heeft eveneens een lage
prevalentie (1/15). Co-morbiditeit speelt ook in de controlegroep een belangrijke rol
(14/15). Tot slot zijn twee personen gediagnosticeerd als ‘verstandelijk beperkt’. Het
gemiddelde IQ van de totale controlegroep is 103, een waarde die niet afwijkt van de
tbs-gestelde deelnemers.

7.3

PIJ
Eenentwintig PIJ-jeugdigen namen deel aan de pilots, zij waren allemaal van het
mannelijk geslacht. In tabel 7.2 wordt een overzicht gegeven van het aantal
deelnemers per JJI.

Aantal verloven

Aantal deelnemers

Den Hey-Acker

14

6

de Sprengen

8

6

Rentray

28

6

Het Poortje

6

3

56

21

JJI’s

Totaal
Tabel 7.2

Aantal deelnemers per JJI

De gemiddelde leeftijd van de jongens was 20 jaar en zes maanden, waarbij de
jongste deelnemer 17 jaar en drie maanden was en de oudste deelnemer 23 jaar en
drie maanden.
Van één jongere bleek het dossier niet aanwezig, waardoor de inventarisatie van
deelnemerkenmerken betrekking heeft op 20 deelnemers.
Ten tijde van de pilot verbleven de deelnemende jongeren gemiddeld twee jaar en
tien maanden in de instellingen sinds de oplegging van de PIJ-maatregel. Het plegen
van geweldsdelicten wordt bij 18 van de 20 deelnemende jongere als aanleiding voor
het uitspreken van de PIJ maatregel genoemd. De frequentie van het voorkomen van
diefstal is eveneens hoog (13/20). Minder vaak voorkomende delicten binnen de
groep PIJ-deelnemers zijn vandalisme (1 van de 20 deelnemers), brandstichting (1
van de 20) en zedendelicten (2/20).
De achterliggende problematiek van de deelnemers wordt ten eerste gekenmerkt
door een groot aantal jongeren dat softdrugs gebuikt(e), namelijk 15 personen ten
opzichte van 5 deelnemers die harddrugs gebruik(t)en. Psychiatrische problematiek
speelt ook bij de PIJ-jongeren die deelnamen aan de pilots een belangrijke rol. Zo is
bij 15 jongeren het vertoonde gedrag indicatief voor een ontwikkelende
persoonlijkheidsstoornis. Bij 13 van de 20 deelnemers kan gesproken worden van
een gedragsstoornis als CD of ODD. Minder vaak voorkomende diagnoses zijn
ADHD (5/20), hechtingsproblematiek (2/20), schizotypisch gedrag (1/20) en een
verstandelijke beperking (1/20). Bij 14 van de 20 jongeren is sprake van comorbiditeit (wanneer de ‘in ontwikkeling zijnde persoonlijkheidsstoornis’ als diagnose

© PI Research 2008

47

De bereikte doelgroep

wordt meegerekend). Het gemiddelde IQ van de deelnemersgroep is 88, wat als laag
gemiddeld ten opzichte van de normpopulatie beschouwd kan worden.
PIJ controle groep
De PIJ-controlegroep (jongeren die wel gevraagd zijn voor deelname, maar die niet
wilden meewerken) bestaat uit twee personen. Mogelijk is de drempel voor jongeren
om ‘nee’ te zeggen hoger geweest bij de JJI’s. Een alternatieve verklaring is dat JJI’s
alleen personen hebben benaderd van wie ze hadden verwacht dat ze mee zouden
willen werken. Opgemerkt moet worden dat er slechts in explorerende zin iets
gezegd kan worden over het verschil tussen de PIJ-deelnemers en de controlegroep
van de JJI’s aangezien de controlegroep dermate klein is dat hier geen conclusies
aan verbonden kunnen worden. Een beschrijving van de kenmerken van deze twee
jongeren kan echter verhelderend zijn bij het beantwoorden van de vraag welk type
jongere zich afzet tegen het gebruik van middelen als EM.
Beide jongeren waren van het mannelijke geslacht. Ook zijn beide jongeren qua
leeftijd vergelijkbaar met de controlegroep (18 jaar en 8 maanden en 21 jaar en 4
maanden). De ene jongere verblijft 8 maanden in de instelling ten tijde van het
onderzoek, terwijl de andere jongere reeds 2 jaar in de inrichting verblijft.
De ene jongere heeft de PIJ-maatregel opgelegd gekregen als gevolg van het plegen
van geweldsdelicten. De andere jongere is voor het plegen van diefstallen met
geweld veroordeeld.
Bij beide jongens is sprake van een gedragsstoornis. Bij één van deze jongens zijn
daarnaast co-morbide problemen vastgesteld, namelijk een licht verstandelijke
beperking, ADHD en een aan autisme verwante stoornis. Bij de andere jongere wordt
frequent softdrugsgebruik genoemd als probleem. Het IQ van de weigerende PIJjongeren ligt respectievelijk op 69 en 109.

7.4

Samenvatting
De tbs-deelnemersgroep lijkt vergelijkbaar met de totale tbs-populatie met betrekking
tot het veelvuldig voorkomen van psychiatrische problematiek. De groep is echter
wat ouder (doordat enkel tbs-gestelden met een verlofstatus deelnamen aan de
pilots) en bestond volledig uit mannen. De tbs-weigeraars zijn vaker veroordeeld om
een geweldsdelict maar juist minder vaak voor zedendelicten dan de groep
deelnemende tbs-gestelden.
De PIJ-deelnemers zijn waarschijnlijk representatief voor de totale groep PIJjeugdigen qua leeftijd en aanwezigheid van psychiatrische problematiek. In de
deelnemersgroep zaten echter, in tegenstelling tot de volledige PIJ-populatie, geen
meisjes. De groep PIJ-weigeraars is erg klein, waardoor geen zinvolle vergelijking
met de PIJ-deelnemersgroep kan worden gemaakt.

48

© PI Research 2008

8

De praktijk van de uitvoering

8.1

Inleiding
Om te onderzoeken hoe EM in de praktijk aangrijpt op de behandeling, zijn
gedurende de verloven evaluatieformulieren ingevuld door medewerkers van de
instelling. Daarnaast zijn interviews gehouden met behandelaars, projectleiders,
technisch personeel en een aantal deelnemers om aanvullende informatie te
verzamelen over de praktische toepasbaarheid van EM. In dit hoofdstuk worden de
resultaten van de pilots weergegeven. Zowel de elementen throughput, output als
outcome zullen in dit hoofdstuk aan de orde komen. Of te wel, hoe men EM op de
behandeling heeft geprobeerd te laten aansluiten, hoe (vaak) het systeem is gebruikt
en wat de ervaringen zijn tijdens de inzet van EM.

8.2

Verloop implementatieproces FPC’s
Op de vijf deelnemende FPC’s zijn zes projectleiders (één projectleider is gedurende
de pilot vervangen) in interviews gevraagd naar hun mening over en ervaringen met
EM gedurende de pilots. De projectleiders geven aan dat het lastig bleek om alle
medewerkers van de instelling op de geplande wijze te informeren en te betrekken.
Door de hoge werkdruk en wisselingen in het personeelsbestand zijn er concessies
gedaan met betrekking tot het informeren van de medewerkers. Hierdoor is de
nadruk die in deze pilots hoort te liggen op de link tussen EM met behandeling niet
voor iedereen duidelijk geweest. De implementatie en uitvoering van EM zijn daarom
mogelijk minder effectief geweest dan gehoopt. Onderbezetting en het niet vrijmaken
van extra manuren om EM te implementeren en uit te voeren zijn eveneens debet
geweest aan een minder wijdverbreide implementatie. Zo werd bijvoorbeeld de
computer waarop de gegevens binnenkwamen beheerd door de therapeuten op een
behandelafdeling zelf, terwijl aanvankelijk de logemedewerkers als meest geschikt
voor deze taak waren aangewezen. Slechts bij één instelling sprak de projectleider
van een enthousiast team dat bereid was om extra uren in het project te steken.
Ondanks het beperkte draagvlak onder de medewerkers is het bij alle FPC’s
uiteindelijk gelukt om de verloven met EM van start te laten gaan.
Evaluatie verloven
In totaal zijn 34 verloven geëvalueerd van 19 verschillende tbs-gestelden. De tbsgestelde deelnemers hadden allemaal een meerdaags verlofstatus, met een
gemiddelde verlofduur van 25 dagen.
In een eerder onderzoek, uitgevoerd door Miedema en Post (2006) zijn
evaluatielijsten ontwikkeld die ingezet kunnen worden tijdens de verloven. In overleg
met de projectleiders van de instellingen zijn de lijsten doorontwikkeld. Onderdeel
van deze lijsten is het in kaart brengen van de doelen waarvoor EM aan het verlof
wordt toegevoegd. De doelen die Miedema en Post hebben geformuleerd, sluiten
deels aan op de genoemde factoren in hoofdstuk 5 (het beter inschatten van risico’s
en het bevorderen van de reïntegratie worden niet expliciet genoemd in de literatuur).

© PI Research 2008

49

De praktijk van de uitvoering

Daarnaast kregen de respondenten de mogelijkheid om zelf nieuwe doelen toe te
voegen.
In tabel 8.1 worden de standaard aangedragen mogelijke doelen weergegeven voor
het inzetten van EM en bij hoeveel (procent) van de verloven dit doel een rol heeft
gespeeld. Een vergelijking met tabel 8.2 (zie paragraaf 8.3), waarin eenzelfde
overzicht wordt gegeven voor de PIJ-deelnemers, onderstreept de noodzaak om
deze twee groepen te onderscheiden.
Genoemd doel

Aantal verloven

%

Beter structureren of faseren verlof

11

32.4 %

Controleren bewegingen

17

50.0 %

Beter inschatten risico’s

14

41.2 %

Bevorderen verantwoordelijkheidsgevoel

22

64.7 %

Bevorderen zelfvertrouwen

24

70.6 %

Bevorderen reïntegratie

13

38.2 %

Tabel 8.1

Doelen EM bij verlof tbs

In driekwart van de gevallen wordt aangeven dat EM wordt ingezet met als doel het
vergroten van het zelfvertrouwen van de tbs-gestelde. Men ervaart het gebruik van
EM als drempelverhogend, waardoor de tbs-gestelde meer gewenst gedrag kan
laten zien en dus meer succeservaringen kan opdoen. Op de langere termijn kan de
persoon zelfverzekerder in de maatschappij functioneren. Ook het bevorderen van
het verantwoordelijkheidsgevoel wordt veel genoemd als voordeel van de inzet van
EM voor de behandeling. De drager wordt aangespoord om zich meer aan afspraken
te houden, waardoor zijn eigen aandeel in het verloop van het verlof wordt vergroot.
Naast de directe invloed van de toepassing van EM op het functioneren van de tbsgestelde, wordt in ongeveer de helft van de gevallen aangegeven dat het controleren
van de bewegingen en het beter inschatten van risico’s eveneens belangrijke
redenen zijn om EM in te zetten. Men kan hierbij vooral denken aan indirecte
effecten op het gedrag van de tbs-gestelde. Het beter voorkomen van incidenten
tijdens verlof kan ervoor zorgen dat de tbs-gestelde meer kansen krijgt om zijn nieuw
aangeleerde competenties in de praktijk uit te voeren. Een beter inzicht in de risico’s,
door te ervaren in hoeverre de drager zich aan de gemaakte afspraken houdt, leidt
tot meer specifieke afspraken over het gewenste verloop van het verlof. Anderzijds is
het eveneens mogelijk dat de inzet van EM gezien wordt als middel om de risico’s
tijdens verlof te beperken, in zeker zin dus als een beveiligingsmiddel.
Het lagere percentage bij het doel ‘faseren verlof’ is mogelijk een gevolg van het feit
dat alle deelnemers reeds een meerdaags verlofstatus hadden, waarbij structurering
mogelijk minder een rol speelt dan in bij de eerder toegestane eendaagse verloven.
Opvallend is dat het motief om het systeem op technisch functioneren te testen
aanwezig blijkt bij de FPC’s (5 van de 34 verloven). In deze gevallen heeft met zich
gericht op het EM systeem en niet op de deelnemer. Er is dan ook geen expliciete
relatie met de behandeldoelen van de tbs-gestelde gelegd, terwijl dit wél de intentie
van de pilot was.

50

© PI Research 2008

Band met behandeling

Gebruik opties systemen
Bij de evaluatie van de verloven is eveneens gevraagd naar de mate waarin gebruik
is gemaakt van de opties van het systeem. Bij de verloven van de tbs-gestelden is
niet altijd gebruik gemaakt van de mogelijkheid om vooraf het systeem in stellen.
Inclusiezones zijn in 15 van de 34 verloven ingesteld, exclusiezones in 11 van de 34
verloven. Afspraken over tijdstippen van aan- of afwezigheid zijn in 10 van de
gevallen ingevoerd. De toegestane route die de tbs-gestelde mag afleggen tijdens
zijn verlof is in 14 van de 34 verloven in het systeem vastgelegd. In aanvulling hierop
moet gemeld worden dat bij de helft van de verloven de instelling telefonisch contact
heeft gezocht met de tbs-gestelde, zonder dat het EM systeem daar aanleiding toe
gaf. In 7 van de 34 verloven werd direct persoonlijk contact gezocht met de drager in
het kader van standaard verlofcontroles. Wanneer het verlof is uitgevoerd met het
statische EM systeem, zijn minder opties invoerbaar dan wanneer het dynamische
systeem zou zijn gebruikt. Uit de variaties in de aantallen waarin de opties zijn
gebruikt is echter af te lezen dat niet ten volle gebruik is gemaakt van alle
mogelijkheden.
Incidenten tijdens verlof
Bij evaluatie van de verloven is gevraagd naar het optreden van incidenten. In 6%
van de verloven (n = 2) bleek de tbs-gestelde zich niet aan de afspraken te hebben
gehouden. In één geval heeft de deelnemer geprobeerd het systeem te saboteren.
Bij het andere incident heeft een transmuraal geplaatste tbs-gestelde ’s nachts
ongeoorloofd bezoek op zijn kamer gehad (zijn vriendin), een overtreding die
natuurlijk niet door de enkelband kan worden opgemerkt. Het laatste incident is een
goed voorbeeld van één van de beperkingen van EM: het registreert de locatie en
niet de activiteiten van de drager. In reactie op het eerste incident, de persoon die
zich aan het systeem probeerde te onttrekken, is de politie ingeschakeld.
Na afloop van het verlof zijn eveneens maatregelen getroffen naar aanleiding van de
incidenten. In het geval van de saboterende deelnemer is ervoor gekozen om de
verlofstatus in te trekken. De tweede deelnemer die betrokken was bij een incident is
tijdelijk teruggeplaatst binnen de instelling zodat een herevaluatie kan worden
gedaan van de situatie van de persoon en hoe het incident samenhangt met het
risicoprofiel van de deelnemer.
Gebruik gegevens bij nabespreking
Ongeacht het plaatsvinden van een incident, kunnen de via EM verzamelde
gegevens worden gebruikt bij het evalueren van het verlof. In 25 van de 34
evaluaties vond men deze gegevens een zinvolle toevoeging aan het gesprek.
Slechts in één geval vond met de informatie niet bijdragen aan de inhoud van het
gesprek. Bij 5 van de 34 verloven heeft geen nabespreking plaatsgevonden.

8.3

Ervaringen technische implementatie FPC’s
De betrouwbaarheid van het systeem is meegenomen als aandachtspunt bij de
evaluaties van de verloven. In 14 van de 34 verloven bleek de GPS dekking op enig
moment tekort te schieten. In de pilots bij de PFC’s hebben zich diverse technische
mankementen aan het systeem voorgedaan. Er traden voornamelijk problemen op

© PI Research 2008

51

De praktijk van de uitvoering

met de accu’s. Doordat een deel van de deelnemers verbleef binnen gebouwen waar
geen GPS dekking was, bleven de systemen continu contact zoeken met de GPS
satellieten. Dit kostte achteraf gezien zoveel energie dat de accu veel sneller leeg
raakte dan gepland, waarna GPS contact helemaal niet meer mogelijk was.
Bovendien is éénmaal een storing in internet opgetreden, waardoor geen contact
gemaakt kon worden met de site van de leverancier van de apparatuur waar de
verzamelde gegevens en opgetreden alarm-meldingen kunnen worden bijgehouden.
In aanvulling op de gegevens verzameld tijdens de evaluaties, zijn bij de FPC’s (met
uitzondering van de Dr. S. van Mesdagkliniek) het technisch personeel (n = 4) en de
projectleiders (n = 6) gevraagd naar hun mening over de gebruikte EM systemen en
het verloop van de pilots. Over het algemeen wordt het aanleggen van de enkelband
als makkelijk ervaren. Het instellen van het systeem, vooral inclusie en
exclusiezones, blijkt arbeidsintensief. Het blijkt vooral lastig dat het systeem geen
geheugen heeft en dat je voor ieder verlof weer opnieuw alle gegevens moet
invoeren, terwijl de verloven vaak met hetzelfde doel en tijdsinstellingen worden
uitgevoerd. De instellingen lijken vooral te verschillen in hoe de output van het
systeem wordt gegenereerd. Sommige instellingen kiezen voor een continu systeem,
wat inhoudt dat altijd iemand van de beveiliging de gegenereerde gegevens en
alarmen in de gaten houdt. Andere instellingen kiezen ervoor om één à twee keer per
week een overzicht uit te draaien wat gebruikt wordt om het verloop van de verloven
tot dan toe te evalueren. Voor het huidige onderzoek, waarbij de evaluatie van het
verlof achteraf plaatsvond, heeft dit verschil in handelswijze geen consequenties
gehad voor het verloop van de implementatie. Het technisch personeel vindt dat veel
handelingen verricht moeten worden om de gegevens te genereren. Daarnaast wordt
aangegeven dat wanneer één alarm in het systeem als afgehandeld wordt ingesteld,
alle eerdere alarmen ook niet meer zichtbaar zijn. Het technisch personeel is goed te
spreken over de inzichtelijkheid van het type alarm dat het systeem genereert en de
gegevens over de afgelegde route (indien van toepassing). Anderzijds vindt men dat
het systeem veel alarmen genereert, die niet allemaal even belangrijk zijn of die
veroorzaakt worden door slechte ontvangst. Hierdoor kan ‘signaalmoeheid’ ontstaan
waardoor belangrijke alarmen mogelijk minder snel worden opgemerkt.
Het technisch personeel is tijdens de pilots tegen een aantal problemen aangelopen.
Ten eerste werd regelmatig aangegeven dat er te weinig mankracht was om de
implementatie van het systeem goed te laten verlopen. Niet iedereen kan met het
systeem omgaan, waardoor de belasting over een kleine groep mensen werd
verspreid. Verder bleek bij één instelling het akoestische signaal dat bij een alarm
hoort, niet te werken. Hierdoor worden alarmen minder makkelijk opgemerkt. In één
geval bleek een software-probleem op te treden: het systeem schoot constant terug
naar het inlogscherm, waardoor alarm meldingen niet meer zichtbaar waren.

8.4

Ervaringen tbs-gestelde deelnemers
De ervaringen van de tbs-gestelden met betrekking tot het gebruik van EM zijn
eveneens bij de schriftelijke evaluaties in kaart gebracht door de medewerkers. Zes
van de 19 tbs-gestelde deelnemers voelen zich belemmerd in hun vrijheid door de
toevoeging van EM (lichamelijk ongemak, problemen met sporten). Eén deelnemer
heeft de toepassing van EM als straf ervaren. Daarnaast schaamt 2 van de 19 tbs-

52

© PI Research 2008

Band met behandeling

gestelden zich voor de enkelband. In een enkel geval wordt de enkelband als vies of
niet goed te reinigen ervaren. Over het algemeen zijn de aantallen negatieve
ervaringen als bescheiden te betitelen. Anderzijds heeft in slechts 5 van de 19
gevallen de deelnemer het idee dat EM een zinvol aanvullend middel is om de
behandeling te doen slagen. Het draagvlak voor het gebruik van EM onder de tbsgestelden lijkt beperkt.
In aanvulling op de bovengenoemde verlofevaluaties, zijn zes interviews gevoerd
met tbs-gestelde deelnemers. Bij de bespreking van deze interviews moet opgemerkt
worden dat één deelnemer in het bijzonder wantrouwig was ten opzichte van de
techniek achter EM. Deze achterdocht en dissociatie (dat wil zeggen, beperkte relatie
met de werkelijkheid) zorgde ervoor dat zijn uitspraken vaak extreem en moeilijk
invoelbaar zijn. Deze sterkere uitspraken zijn niet exemplarisch voor de mening van
de tbs-populatie in het algemeen maar worden weergegeven ter illustratie van een
mogelijk minder geschikte deelnemer.
De deelnemers zijn over het algemeen neutraal tot positief gestemd met betrekking
tot het gebruik van EM. Volgens de deelnemers is het voordeel voor de instelling dat
de deelnemers beter te traceren zijn en dat de veiligheid tijdens het verlof wordt
verhoogd. Voor de tbs-gestelde biedt het systeem een ondersteuning voor het
vertonen van gewenst gedrag. Met andere woorden, de deelnemers geven aan dat
het systeem ervoor zou kunnen zorgen dat zij zich beter aan afspraken kunnen
houden. Verder vinden de deelnemers dat het systeem gebruikt kan worden om te
laten zien dat ze zich aan afspraken houden, waardoor de deelnemers hopen dat ze
eerder naar huis mogen. Opvallend is dat één deelnemer zegt dat hij meer
ontspannen op verlof gaat. Als er in de buurt van de tbs-gestelde een incident
plaatsvindt, kan hij nu bewijzen dat hij niet bij het incident betrokken was. Twee
deelnemers geven zelfs aan dat ze het liefst de band de rest van hun leven zouden
dragen, zodat ze dan geen overtredingen kunnen begaan. Vijf van de zes
deelnemers geven aan het liefst eerder op verlof met EM te gaan, dan later op verlof
zonder EM.
De wantrouwige tbs-gestelde deelnemer bekijkt het gebruik van EM vanuit een ander
perspectief. Het heeft alleen politieke voordelen, want de instelling kan dan een mooi
verhaal verkopen naar de maatschappij. Het zorgt er volgens deze tbs-gestelde voor
dat het publiek rustig gehouden wordt. EM schiet daarnaast zijn doel voorbij want het
belemmert de tbs-gestelde. De instelling wil dat de drager continu bewust is van het
feit dat hij gecontroleerd wordt. Het heeft volgens deze persoon veel nadelen, want
de straling van het systeem beïnvloedt de spieren. Je kunt niet goed schoonmaken
onder de band, waardoor de persoonlijke hygiëne in het geding raakt. Bovendien kun
je erg schrikken als het alarm afgaat, waardoor je ongelukken kunt veroorzaken. Al
met al ziet deze tbs-gestelde geen enkele positieve kant aan het gebruik van EM.
Deze tbs-gestelde wil liever later op verlof zonder EM, dan eerder op verlof met EM.
De overige deelnemers hebben eveneens een aantal negatieve punten van het
gebruik van EM benoemd. Doordat het systeem zichtbaar kan zijn voor de mensen
die de deelnemers tegenkomen tijdens verlof, kan het zijn dat deze mensen zich
anders gaan gedragen ten opzichte van de tbs-gestelde. Daarnaast kan het zijn dat
de mensen in je omgeving (familie en vrienden) zich ook gecontroleerd voelen en dat
ze dan niet meer met de deelnemer om willen gaan. Tot slot heeft het gebruik van

© PI Research 2008

53

De praktijk van de uitvoering

EM andere praktische bezwaren. Het kan de tbs-gestelde hinderen in zijn
bewegingen (bijvoorbeeld tijdens sporten) en kan huidirritatie veroorzaken als het
systeem lang gedragen wordt.
Als specifiek gevraagd wordt naar ervaringen met reacties van de buitenwereld, blijkt
dat mensen wisselend reageren. In eerste instantie zijn de mensen negatief of
neutraal. Een deel van deze mensen reageert vervolgens nieuwsgierig naar het
systeem. Eén deelnemer geeft aan dat hij meer contact heeft met onbekende
mensen omdat ze vragen gaan stellen over het systeem. Twee deelnemers proberen
het systeem zo goed mogelijk te verbergen en hebben dan ook weinig ervaringen
met de reacties van onbekenden.

8.5

Ervaringen omgeving tbs-gestelde deelnemers
Twee personen uit de omgeving van de tbs-gestelden die deelnamen aan de pilots
hebben de vragenlijst teruggestuurd. Het betrof een partner en een vriend van een
deelnemer. Door het zeer beperkte aantal respondenten moeten de resultaten met
voorzichtigheid worden geïnterpreteerd en kunnen ze niet (zonder meer) worden
gegeneraliseerd. De vragen richten zich in de eerste instantie op het doel en de
mogelijke effecten van de inzet van EM. Beide respondenten geven aan dat EM
ingezet wordt om te controleren of de tbs-gestelde zich aan de gemaakte afspraken
houdt. In aanvulling hierop zien beide respondenten het gebruik van EM als een
vorm van straf. Anderzijds denken zij wel dat de tbs-gestelde zich daadwerkelijk
beter aan afspraken houdt door de enkelband. Als aanvulling op de vraag vermeldt
een respondent dat de tbs-gestelde gedwongen wordt zich beter bewust te zijn van
tijd en afspraken.
In beide gevallen weet de omgeving van de tbs-gestelde dat tijdens zijn verlof EM
wordt ingezet en wordt daar positief of neutraal op gereageerd.
De overige vragen richtten zich op de belasting op de omgeving van de tbs-gestelde.
In sommige gevallen moet de instelling bij de omgeving in huis komen om het
systeem aan te sluiten. Beide respondenten geven aan dat zij dit geen enkel
probleem vinden. Eén van de respondenten voelt zich wél persoonlijk beperkt
(gedefinieerd als gecontroleerd voelen) doordat de tbs-gestelde tijdens zijn verlof met
EM wordt gevolgd.

8.6

Relatie EM en behandeling tbs
In de evaluaties (ingevuld door behandelaar of sociotherapeut van de drager) is
eveneens gerichter gevraagd naar de bijdrage van EM aan het bereiken van de
behandeldoelen. Slechts in één geval wordt gesproken over een zinvolle directe
toevoeging ten bate van het bereiken van de specifieke behandeldoelen. In de
overige evaluaties wordt aangegeven dat de toevoeging van EM geen directe
meerwaarde biedt bij het bereiken van de behandeldoelen. Wel wordt gesproken
over een mogelijke meerwaarde in de vorm van een drempelverhogende werking
voor overtredingen. Tot slot wordt in één geval de vraag geuit wat er gebeurt qua
begeleiding van de tbs-gestelde wanneer het systeem afgesloten wordt. Op dat
moment moet de drager dezelfde stap maken als van begeleid naar onbegeleid
verlof. De uitdagingen worden dus weer vergroot.

54

© PI Research 2008

Band met behandeling

Bij alle FPC’s zijn in interviews behandelaars en sociotherapeuten (n=5) niet alleen in
relatie tot specifieke deelnemers, meer ook in het algemeen gevraagd naar hun
mening over het gebruik van de EM systemen in het behandeltraject van tbsgestelden. Gesteld wordt dat het gebruik van EM volgens hen geen specifieke
behandeldoelen dient. De inhoud van de behandeling is vormgegeven als altijd,
waarna op vrijwillige basis de tbs-gestelden konden kiezen voor het dragen van het
systeem. Na doorvragen blijkt dat een deel van de geïnterviewden zich overvallen
voelt door de pilots. Men had graag eerst meer willen nadenken over mogelijke
toepassingen en doelgroepen, voordat EM werd ingezet. Met ziet wél een voordeel
van de inzet van EM voor de behandeling. De informatie die tijdens verlof is
verzameld kan gebruikt worden om het gedrag en de bezigheden van de tbsgestelde op een meer gerichte wijze na te bespreken. De informatie kan worden
gebruikt om te leren van misstappen en risicosituaties beter in kaart te brengen. De
geïnterviewden geven aan dat EM alleen zin heeft in de verloffase van de
behandeling. De gecontrolleerdheid binnen de FPC setting is zo hoog (camera’s,
persoonlijk toezicht), dat EM geen verdere toevoeging is volgens de behandelaars.
De behandelaars/sociotherapeuten geven aan dat de consequenties van de
incidenten die geregistreerd worden met EM onduidelijk zijn. Een mogelijk gevolg is
dat de tbs-gestelde minder vrij durft te experimenteren met zijn nieuw geleerde
gedrag en daardoor minder kan profiteren van de verlofervaring.
Over de duur van de inzet van EM hebben de geïnterviewden geen concrete ideeën.
Het lijkt hun belangrijk om standaarden vast te stellen. Op deze manier kan gewerkt
worden met doelstellingen voor de tbs-gestelde. Het zonder incidenten verlopen van
een vastgesteld aantal verloven zou bijvoorbeeld als richtlijn kunnen dienen. De
richtlijn moet volgens de behandelaars en sociotherapeuten per persoon kunnen
verschillen
Als de behandelaars en projectleiders wordt gevraagd naar het toekomstperspectief
voor het gebruik van EM zijn de meningen zeer verdeeld. De helft van de
behandelaars geeft aan dat EM geen toekomst heeft binnen FPC’s in het kader van
de behandeling, door een gebrek aan draagvlak en een beperkt te verwachten effect.
De andere behandelaars zien EM als een welkom hulpmiddel, in te zetten tijdens
verlof. Voorwaarde voor een succesvolle implementatie is het schrappen van de
vrijwillige basis. EM moet individueel op te leggen zijn door de instellingen, waardoor
discussies met tbs-gestelden over het waarom en hoe van de toepassing voorkomen
worden.

8.7

Verloop implementatieproces JJI
De projectleiders van de pilots die plaatsvonden in de JJI’s (n = 4) zijn in interviews
gevraagd naar hun ervaringen met betrekking tot de implementatie van de pilots. Bij
twee instellingen geven de projectleiders aan dat het draagvlak onder het personeel
van de instellingen goed was. Hoewel ook de werkdruk bij de JJI’s hoog is, waardoor
de implementatie minder vlot is verlopen dan gehoopt, is bij een aantal instellingen
extra formatieuren vrijgemaakt. Mogelijk dat deze extra ruimte heeft bijgedragen aan
het grotere enthousiasme van de medewerkers. Bij de twee instellingen waar géén
extra formatieuren zijn vrijgemaakt voor de implementatie van EM bleek het
draagvlak onder de medewerkers klein. Ook door slechte eerdere ervaringen met EM

© PI Research 2008

55

De praktijk van de uitvoering

bleek de motivatie van medewerkers van deze twee instellingen om uren vrij te
maken voor de pilots laag.
Evaluatie verloven
56 verloven van 21 verschillende jongeren zijn geëvalueerd. In 28 gevallen betrof het
een ééndaagsverlof evaluatie. De overige verloven waren meerdaags, met een
gemiddelde duur van zeven dagen.
De redenen waarom EM werd ingezet tijdens de verloven bleken variabel. In Tabel
8.2 wordt een overzicht gegeven van het percentage verloven waarbij een bepaald
doel een rol speelde. Uit de tabel blijkt dat EM in de meeste gevallen is ingezet om
de drager te controleren. Daarnaast wordt EM ingezet om de verloven beter te
structureren. Indirect hangt dit samen met het doel van het kweken van
verantwoordelijkheidsgevoel (of te wel, aanspreekbaar zijn op overtredingen) bij de
jongere. Het aanbrengen van structuur gebeurt immers door afspraken te maken met
de jongere over zijn doen en laten tijdens het verlof. Bij de helft van de verloven
wordt genoemd dat het doel van de inzet van EM het bevorderen van reïntegratie is.
Genoemd doel

Aantal verloven

%

Beter structureren of faseren verlof

38

67.9 %

Controleren bewegingen

54

96.4 %

Beter inschatten risico’s

10

17.9 %

Bevorderen verantwoordelijkheidsgevoel

22

39.3 %

Bevorderen zelfvertrouwen

8

14.3 %

Bevorderen reïntegratie

27

48.2 %

Tabel 8.2

Doelen EM bij verlof PIJ

Indien het gebruik van EM het nakomen van deze afspraken ondersteunt, helpt het
de jongere bij het (gedwongen) nemen van zijn verantwoordelijkheid. In mindere
mate wordt als toepassingsdoel van EM het beter inschatten van risico’s met
betrekking tot de jongere genoemd. Mogelijk zorgt de uitgebreide inschatting van de
risico’s die vooraf gaat aan de verlofaanvraag voor een minder grote behoefte aan
het vergaren van informatie over de specifieke risicofactoren tijdens het verlof. Ook
het opbouwen van zelfvertrouwen wordt niet vaak genoemd als doel voor het gebruik
van EM.
Naast de hierboven beschreven doelen werden ook doelen genoemd die niet direct
met de jongere te maken hadden, in het bijzonder de inzet van EM om het systeem
te testen en ervaring op te doen met het gebruik van de apparatuur (6 verloven).
Blijkbaar hebben niet alle gebruikers genoeg kennis over de mogelijkheden van het
systeem om te kunnen denken in termen van een toevoeging aan de
behandeldoelen van de jongere zelf.
Gebruik opties systemen
Met betrekking tot hoe EM is ingezet, kan worden gemeld dat de in te stellen opties
niet allemaal evenveel gebruikt worden. In respectievelijk 26 en 6 van de 56 verloven
worden afspraken gemaakt over inclusiezones en exclusiezones. Afspraken over

56

© PI Research 2008

Band met behandeling

tijdstippen van aan- en afwezigheid zijn in 34 van de 56 verloven gemaakt. Tot slot
zijn in 7 van de 56 verloven afspraken gemaakt over de route die de jongere tijdens
zijn verlof mag afleggen. Wanneer het statische systeem is gebruikt zijn minder
variabelen in te stellen. De variatie in het gebruik van de verschillende opties
bevestigen echter het vermoeden dat niet altijd maximaal gebruik wordt gemaakt van
de mogelijkheden van het systeem.
Incidenten
Bij de verlofevaluaties zijn eveneens de incidenten geregistreerd. In 25% heeft de
jongere zich niet aan de gemaakte afspraken gehouden (14 van de 56 verloven). In
een aantal gevallen zijn de afspraken met betrekking tot inclusie- of exclusiezones
overtreden (respectievelijk 4 en 2 verloven). In 6 van de 14 overtredingen betrof het
een jongere die te laat is teruggekeerd. Bij vier verloven heeft één jongere
geprobeerd de enkelband te saboteren.
Genoemd moet worden dat er eveneens een incident heeft plaatsgevonden waarbij
de jongere benadeeld werd door het dragen van de enkelband. De jongere was op
school op het moment dat de accu van de enkelband leeg dreigde te raken. Het
akoestische alarm ging af, waardoor bekend werd dat deze jongere onder toezicht
van justitie staat. Deze kennis creëerde dermate sterke onrust onder de overige
leerlingen dat de jongere niet meer welkom is op school. Hoewel het tijdig opladen
van de enkelband de verantwoordelijkheid van de jongere zelf is, is het beschreven
incident een voorbeeld van de mogelijke stigmatiserende werking die uit kan gaan
van EM.
Het gebruik van EM zorgt ervoor dat de bewegingen van de jongere geregistreerd
worden. In geval van overtreding van de ingevoerde afspraken kan de instelling de
jongere benaderen. De instelling kan er ook voor kiezen om tijdens het verlof
onverwachts contact op te nemen met de jongere, terwijl het systeem daar geen
aanleiding toe geeft. Uit de gegevens blijkt dat in zes gevallen zonder directe
aanleiding persoonlijk contact is gezocht met de jongere tijdens het verlof.
In reactie op incidenten kan de instelling ervoor kiezen om maatregelen te treffen
tijdens het verlof. Hierbij moet worden opgemerkt dat sommige instelling pas na
afloop van het verlof de beschikking hadden over de systeem of alarm gegevens
(alhoewel men bij een sabotagealarm hiervan direct op de hoogte werd gesteld). Bij
vier incidenten is direct gereageerd op een alarm. In alle gevallen is geprobeerd om
telefonisch contact te krijgen met de jongere, in één geval volgde een signalering bij
de politie aangezien deze jongere zich moedwillig aan het verlof probeerde te
onttrekken.
In aanvulling op directe actie als gevolg van een alarmmelding, kan de instelling na
afloop van het verlof maatregelen nemen. In alle gevallen zijn de incidenten
nabesproken met de jongere. In twee gevallen is het verlof voor een week geschorst,
in één geval zelfs voor de duur van vier weken. De negatieve consequentie als
gevolg van het “school-incident” is dat de jongere van school is geschorst. Tot slot
zijn in één geval de ervaringen tijdens het verlof aanleiding geweest om de invulling
van het verlof aan te passen.

© PI Research 2008

57

De praktijk van de uitvoering

Gebruik bij nabespreking
De gegevens die verzameld zijn met EM kunnen gebruikt worden om het verlof te
evalueren. In 31 van de 56 verloven vond men de gegevens een zinvolle toevoeging
aan de evaluatie van het verlof, ten opzichte van 8 verloven waarbij geen
meerwaarde van EM wordt gerapporteerd. In 17 gevallen heeft geen nabespreking
van het verlof plaatsgevonden en dus ook niet van de gegevens die via EM
verzameld zijn.

8.8

Ervaringen technische implementatie JJI
De betrouwbaarheid van het systeem is meegenomen als onderwerp van de
evaluatie van de verloven. In 15 verloven is er minimaal één moment geweest
waarop de locatie van de jongere niet kon worden bepaald. In alle gevallen werd dit
veroorzaakt door het wegvallen van de GPS dekking, mogelijk door de plaats waar
de jongere zich bevond (trein). In drie gevallen wordt aangegeven dat het onduidelijk
is gebleven waar de storing door optrad. Een lege accu was de oorzaak van het
uitvallen in één geval. Tot slot werd in één geval een vermoeden van sabotage geuit.
Het technisch personeel (n = 4) en de projectleiders (n = 4) van de JJI’s zijn
gevraagd naar hun ervaringen met het gebruik van het EM systeem (één keer ADT,
drie keer G4S). Als eerste geven zij aan dat het aansluiten van de band gemakkelijk
is. Het in gebruik nemen van het systeem is echter een tijdrovende klus. Het instellen
van de parameters (exclusiezones, tijden etc.) vindt men omslachtig en tijdrovend.
Daarnaast moet men, in geval van het gebruik van een statisch systeem, het kastje
op locatie plaatsen. Aangezien de woonplaatsen van de jongeren door heel
Nederland verspreid zijn, besteedt het technisch personeel veel manuren aan reistijd.
Zeker wanneer een jongere meerdere weekenden achter elkaar op verlof mag, wordt
het steeds opnieuw aansluiten en instellen van het systeem als een belasting door
het personeel van de instelling ervaren.
De manier waarop men binnen de instellingen met de verzamelde gegevens omgaat
verschilt sterk. Waar de ene instelling continu het systeem actief heeft, krijgt een
andere instelling de gegevens wekelijks aangeleverd. De gegevens vindt men
makkelijk te interpreteren. Het is goed te zien welk type alarm optreedt en waar de
jongere zich op dat moment bevindt.
Het afdoen van de enkelband wordt door het technisch personeel aangemerkt als
lastig. Daarnaast vindt men het jammer dat bij jongeren die zeer regelmatig met
verlof gaan, steeds een nieuw bandje moet worden gebruikt. Het technisch personeel
uit de wens dat de banden herbruikbaar worden, bijvoorbeeld door een
sleutelsluiting.
Tijdens de pilots is men tegen een aantal onverwachte (technische) problemen
aangelopen. Zo wordt meermalen aangegeven dat het apparaat makkelijk
(ongemerkt) uit de oplader wipt, waarna het apparaat niet voldoende opgeladen is.
Verder bleek dat de webapplicatie van de leveranciers, die de instellingen van
gegevens moet voorzien, soms niet bereikbaar was. Het gevolg is dat een jongere op
dat moment niet continu te volgen is. Tot slot bleken een aantal enkelbanden defect
(volgens het technisch personeel vast te stellen door het waarnemen van een
rammelend geluid bij schudden).

58

© PI Research 2008

Band met behandeling

8.9

Ervaringen PIJ deelnemers
In de evaluatieformulieren die ingevuld werden door de medewerkers werd eveneens
gevraagd naar de ervaringen van de jongere met het systeem. Het merendeel van de
jongeren lijkt het dragen van het systeem niet als hinderlijk te ervaren. Hoewel vijf
van de 21 jongeren zich belemmerd voelen in zijn vrijheid, ervaart slechts één
jongere het dragen van EM als een straf. Twee van de 21 deelnemende jongeren
schamen zich voor de band. Bij het interpreteren van deze getallen moet men in het
achterhoofd houden dat de huidige deelnemers in principe op vrijwillige basis
deelnamen. Wanneer EM als verplicht onderdeel van de behandeling wordt ingezet,
kunnen deze getallen mogelijk hoger uitvallen. In tien gevallen wordt aangegeven dat
de jongere het gevoel heeft dat EM de behandeling zal bespoedigen. Mogelijk
compenseren deze verwachte positieve effecten de mogelijke negatieve
consequenties van het dragen van EM.
De ervaringen van de deelnemers aan de pilots zijn, naast de evaluaties van de
verloven, in kaart gebracht door middel van interviews met deelnemers (n = 4). Uit
deze gesprekken blijkt dat de deelnemers een aantal voordelen zien in het gebruik
van EM, vooral voor de instellingen zelf. EM kan gebruikt worden om de jongeren te
controleren (“omdat ze ons niet vertrouwen”). De jongeren zien het systeem
eveneens als een drempelverhogend middel, zodat ze minder snel overtredingen
zullen begaan.
Anderzijds vinden de deelnemers het systeem beperkend, ze kunnen immers niet
doen en laten wat ze zelf willen doen. Daarnaast zijn ze bang dat ze tijdens een
verlof door buitenstaanders aangesproken zullen worden wanneer de enkelband
wordt opgemerkt (detectiepoortjes in winkels gaan af volgens een jongere, de band
wordt opgemerkt bij fouillering in discotheken en bij evenementen). Het gebrek aan
draaggemak wordt door de deelnemers eveneens als nadeel gezien. Het is een
redelijk groot apparaat, dat bij sporten en dergelijke de bewegingsvrijheid beperkt.
Verder geven de jongeren aan dat het systeem niet alle overtredingen kan
voorkomen, aangezien ze ook op toegestane locaties ongewenst gedrag kunnen
vertonen. Eén jongere zou liever later op verlof gaan zonder EM, dan eerder op
verlof met EM. Het wekt bij deze jongere irritatie op dat hij in de gaten wordt
gehouden. De overige jongens kiezen liever de omgekeerde optie, met als rationale
dat ze meer vrijheid ervaren als ze op verlof zijn, ongeacht de toepassing van EM.
In relatie tot de reacties van de omgeving, laten de jongens weten dat het merendeel
van de mensen de enkelband niet opvalt. Vrienden maken er soms grapjes over of
bemoeien zich er niet mee. Één geïnterviewde deelnemer blijkt de jongere te zijn die
van school is verwijderd na ontdekking van de enkelband. Deze jongere is
vanzelfsprekend niet positief over de reacties van de buitenwereld en waarschuwt
voor mogelijk negatieve effecten.

8.10

Ervaringen omgeving PIJ-jeugdige deelnemers
Zeven personen uit de omgeving van jongeren die deelnamen aan de pilots hebben
hun medewerking verleend door een vragenlijst in te vullen over hun visie op en
ervaringen met het gebruik van EM. Het betrof vier ouders, één broer en twee
partners. De vragenlijst ging onder andere in op het doel en de mogelijke effecten

© PI Research 2008

59

De praktijk van de uitvoering

van de inzet van EM. Uit de vragenlijst blijkt dat de ideeën over de toepassing van
EM verschillen. Een deel van de respondenten geeft aan dat EM wordt gebruikt om
de (bewegingen van de) jongere te controleren. Daarnaast wordt genoemd dat de
jongere eerder naar huis mag wanneer hij met EM op verlof gaat (NB, wat in de
huidige pilot niet het geval was). Eén respondent noemt de veiligheid van de jongere
als hoofddoel van het gebruik van EM. Hiermee wordt bedoeld dat de jongere minder
snel in risicovolle situaties terecht zal komen. Vier respondenten geven aan dat EM
een vorm van straf geven is, terwijl drie respondenten dit juist niet vinden. Vijf van de
zeven respondenten denken dat de jongere zich beter aan afspraken houdt wanneer
hij met een enkelband op verlof gaat.
In de meeste gevallen weet de omgeving van de jongere dat hij met een enkelband
op verlof is. Slechts in één geval weten alleen de ouders van het gebruik van de
band. Deze ouders gaven aan dat de jongeren onnodig in problemen kan komen
wanneer andere mensen zien dat de jongere een enkelband draagt, en dus in
aanraking is gekomen met justitie. In een ander geval gaf de respondent aan dat zij
zich schaamde voor het feit dat haar kind gevolgd werd met behulp van EM. De
overige respondenten hebben aangegeven dat de omgeving geen of een positieve
reactie heeft op de constatering van het dragen van EM.
Een deel van de vragen richtte zich op de belasting op de omgeving van de jongere.
Ook bij de deelnemers uit de JJI’s moet de instelling soms bij de omgeving in huis
komen om het systeem aan te sluiten. Waar dit van toepassing was, gaven de
respondenten aan het geen probleem te vinden iemand van de instelling in huis te
ontvangen. Opvallend is dat twee respondenten aangeven dat zij zich zelf
gecontroleerd voelen in hun doen en laten, terwijl hun bewegingen niet geregistreerd
worden.

8.11

Relatie EM en behandeling PIJ
Bij ieder verlof is gevraagd in hoeverre de inzet van EM heeft bijgedragen aan het
sneller bereiken van de behandeldoelen. Bij 30 van de 56 verloven wordt gesproken
over een bijdrage aan het bereiken van deze doelen, in 6 gevallen spreekt men zelfs
over een grote bijdrage. Anderzijds geeft met bij 15 verloven aan dat EM geen
toegevoegde waarde biedt voor het bereiken van de behandeldoelen. In één geval
wordt zelfs gesproken over een contraproductief effect (in relatie tot de jongere uit
het “school-incident”).
In aanvulling op de informatie die is verzameld bij de verlofevaluaties, zijn vier
behandelaars van de JJI’s in interviews gevraagd naar hun mening over het gebruik
van EM en hoe dit samenhangt met de behandeling van de jongere.
Binnen de JJI’s zien de behandelaars vooral een meerwaarde van de inzet van EM
in de overgangsperiode van begeleid naar onbegeleid verlof. Volgens de
behandelaars geeft het de jongere extra zelfvertrouwen en de mogelijkheid om
succeservaringen op te doen, wat belangrijke doelen zijn in de behandeling. Het
gebruik van EM is een manier om de jongere meer verantwoordelijkheid te geven.
Doordat zij hun afspraken nakomen krijgen ze meer vrijheden. Deze positieve
bekrachtiging van goed gedrag kan een meerwaarde geven aan de behandeling. De
behandelaars hopen dat in sommige gevallen de verloffase sneller doorlopen kan

60

© PI Research 2008

Band met behandeling

worden omdat beter kan worden ingeschat wat de risico’s zijn én in hoeverre de
behandeling een succes is geweest in het verkleinen van de kans op incidenten of
recidive.
In geen van de instellingen zijn behandeldoelen aangepast door de inzet van EM. De
doelen blijven dus gelijk en men verwacht dat de meerwaarde van het gebruik te
vinden is in het verloop van de verloven (ondersteuning ter voorkoming van het
nemen van verkeerde beslissingen). De meeste instellingen geven aan dat de
nabespreking van de verzamelde gegevens belangrijk is, zodat de jongere ervaart
dat er werkelijk iets met het systeem gedaan wordt. In één instelling wordt
aangegeven dat het voornemen om de verzamelde gegevens te gebruiken bij de
nabespreking van de verloven, niet uit de verf is gekomen. Tekort aan personeel en
het ontbreken van afspraken over hoe de gegevens gebruikt moeten worden, zijn
debet aan het niet volledig slagen van de implementatie van EM in de behandeling.
Nadelen van het gebruik van EM worden gezien in de hoeveelheid extra werk die het
met zich meebrengt. De behandelaars hebben geen extra uren gekregen, terwijl de
verzameling en interpretatie van de EM gegevens, evenals het bepalen van de
inhoud van het verlof, wél extra werk met zich meebrengt. Meerdere instellingen
geven aan dat door tijdgebrek de verzamelde gegevens niet standaard gebruikt zijn
bij de nabespreking van het verlof. Verder zien de behandelaars een nadeel in het
stigmatiserende effect dat het systeem met zich mee kan brengen. Dit hindert de
jongeren in het vertonen van “natuurlijk gedrag”, de omgeving benadert hen immers
niet op een neutrale wijze, wat de voortgang van de behandeling kan hinderen.
Met betrekking tot de duur van de inzet van EM geven de behandelaars aan dat bij
de jongere moet worden gekeken naar hoe de verloven verlopen én hoe het gedrag
van de jongere op de groep is. Als in beide situaties een gewenst beeld zichtbaar is
(voor een nader te bepalen duur), kunnen de verloven vervolgens geheel onbegeleid
plaats gaan vinden (zonder EM). Daarnaast is de duur van de inzet van EM mogelijk
afhankelijk van de resterende duur van de opgelegde PIJ-maatregel. Er moet immers
voldoende tijd overblijven om de jongere geheel onbegeleid te laten oefenen met
verlof.
Hoewel de behandelaars en projectleiders in de JJI setting aangeven dat het gebruik
van EM in de toekomst een goede ondersteuning voor de behandeling kan zijn,
vreest men dat het uiteindelijke effect van de toepassing van EM beperkt zal zijn.
Men vindt dat EM geen eigen behandeldoel dient, maar wel de mogelijkheid vergroot
dat doelen die voortkomen uit de rest van het behandelprogramma behaald worden.
Het dynamische volgsysteem biedt volgens de behandelaars meer perspectief dan
het statische systeem in het kader van ondersteuning van de behandeling tijdens
verlof omdat het in meer verschillende situaties in te zetten is.

8.12

Samenvatting
Bij zowel de FPC’s als de JJI’s werd de implementatie aanvankelijk geplaagd door
startproblemen. Technische problemen, beperkt draagvlak bij de werknemers van de
instellingen en te weinig manuren waren debet aan een langzame start. De FPC’s
hebben uiteindelijk het EM systeem hoofdzakelijk ingezet met als doel het opbouwen
van verantwoordelijkheidsgevoel en zelfvertrouwen, terwijl de JJI’s meer gericht

© PI Research 2008

61

De praktijk van de uitvoering

waren op het controleren en structureren van de behandeling. Bij zowel de FPC’s als
de JJI’s zijn niet alle opties gebruikt die mogelijk zijn met het systeem. FPC’s blijken
minder vaak tijdafspraken, maar juist vaker route-afspraken maken.
De verloven zijn niet incidentloos verlopen, maar bijna alle waargenomen incidenten
zijn geregistreerd door het systeem. Door het ontbreken van vergelijkingsgegevens
kunnen geen uitspraken worden gedaan over in hoeverre er meer of minder
incidenten hebben plaatsgevonden dan verwacht zou kunnen worden. Zeker is wel
dat het systeem een meerwaarde kan bieden in het genereren van informatie over
incidenten. Bovendien heeft men in een aantal situaties direct kunnen reageren op
incidenten, waardoor mogelijke escalatie van het incident beperkt kon worden. Het
nabespreken van de verloven bleek niet standaard plaats te vinden. In de gevallen
waarin wél een nabespreking heeft plaatsgevonden, vond men de verzamelde
informatie niet altijd een zinvolle toevoeging. In het algemeen vinden de
behandelaars dat EM bij kan dragen aan het bereiken van de behandeldoelen,
alhoewel de specifieke behandeldoelen niet aangepast worden.
De deelnemende tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen zien in sommige gevallen dat het
systeem hen steunt in het nakomen van afspraken. Anderzijds schamen ze zich voor
het systeem en voelen zij zich soms fysiek beperkt door de apparatuur. Ook het
netwerk van de deelnemer ziet positieve effecten van EM, voornamelijk doordat de
drager wordt gestimuleerd in het nakomen van afspraken en gestuurd wordt in het
opzoeken van gewenste in plaats van risicovolle situaties. Een deel van het netwerk
schaamt zich door de zichtbaarheid van EM, maar vindt het niet erg dat
medewerkers van de instelling thuis langskomen om het systeem aan te sluiten. Zij
voelen zich soms gecontroleerd door de aanwezigheid van het systeem in huis.
Hoewel de inzet van EM door de deelnemers niet onverdeeld als positief is ervaren is
er slechts bij één van de veertig deelnemers sprake is van een ongewenste uitkomst.

62

© PI Research 2008

9

Beantwoording onderzoeksvragen

9.1

Inleiding
Electronic Monitoring (EM) is een middel dat kan worden ingezet bij de behandeling
van tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel. Personen met een tbs- of
PIJ-maatregel hebben na het plegen van een ernstig delict een behandeling
opgelegd gekregen om het risico op recidive te verkleinen. EM is een middel
waarmee de bewegingen van een persoon kunnen worden gevolgd en de
aanwezigheid van een persoon op een (vaste) locatie kan worden geregistreerd.
Men kan hierdoor afspraken maken over waar de persoon zich (op bepaalde
tijdstippen) mag begeven en/of bevinden. In deze evaluatie staat de vraag centraal in
hoeverre EM kan bijdragen aan de effectiviteit van de behandeling (uitgedrukt als de
kans op recidive). In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) heeft PI Research een onderzoek uitgevoerd naar de
potentiële bijdrage van Electronic Monitoring aan een effectievere behandeling van
tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel in justitiële behandelinrichtingen.
Er is een planevaluatie uitgevoerd, hierbij is onderzocht op welke wijze EM zou
kunnen aangrijpen op de behandeling en welke evidentie hiervoor is vanuit de
wetenschappelijke literatuur. Daarnaast is een procesevaluatie uitgevoerd van pilots
met EM binnen vijf FPC’s en vier JJI’s . De bevindingen uit de plan- en
procesevaluatie worden hieronder samengevat aan de hand van de 16
onderzoeksvragen die door het WODC zijn geformuleerd.

9.2

Onderzoeksvraag A: kenmerken pilots
Onderzoeksvraag A luidt als volgt:
A.

Wat is kenmerkend voor de negen pilotprojecten ‘Electronic Monitoring’?

Onderzoeksvraag A wordt onderverdeeld in subvragen 1 en 2. Deze vragen worden
hieronder uitgewerkt.
1.

Op welke wijze worden de pilotprojecten uitgevoerd?

De instellingen gebruiken EM systemen van twee verschillende leveranciers (G4S en
ADT). Afgezien van technische verschillen zijn de systemen vergelijkbaar in
toepassingsmogelijkheden. Er is zowel gebruik gemaakt van statische EM systemen
waarbij de bewegingsvrijheid van de drager wordt beperkt door zijn afstand ten
opzichte van een gefixeerde ontvanger, als dynamische EM systemen waarmee een
persoon met behulp van GPS continu gevolgd kan worden.
Een aantal gegevens kan worden ingevoerd in de systemen. Bij statische systemen
kan men bijvoorbeeld de maximaal toegestane afstand invoeren tussen de zender en
de ontvanger. Aanvullend kunnen tijdstippen worden ingevoerd waarop de drager
binnen de maximaal toegestane afstand moet zijn. Bij het dynamische systeem
kunnen toegestane zones (inclusion zones) of juist niet toegestane zones (exclusion
zones) worden ingevoerd. Er kunnen tijdsaanduidingen worden toegevoegd waarop

© PI Research 2008

63

Beantwoording onderzoeksvragen

de drager binnen één of meerdere gedefinieerde zone(s) behoort te zijn. Daardoor
kunnen specifieke afspraken worden gemaakt over de route die de drager behoort te
volgen.
Indien een drager zich niet aan de gemaakte afspraken over locatie of tijd houdt,
gaat een alarmsignaal af. Dit signaal wordt via een meldkamer doorgegeven aan de
instelling die er vervolgens direct op kan reageren. Ook kan er voor worden gekozen
om aan het einde van de inzet van EM een rapport over de gangen van de drager op
te vragen.
Tijdens de pilots bleek dat aan een aantal randvoorwaarden moet zijn voldaan om op
een goede manier invulling te geven aan het Electronic Monitoring:
Er moeten protocollen worden opgesteld waarin is uitgewerkt waarom en hoe
het EM systeem wordt ingezet, bijvoorbeeld met betrekking tot de manier waarop de
verzamelde gegevens gebruikt zouden worden in het kader van de behandeling.
Alle medewerkers moeten goed worden geïnformeerd. Het bleek bij de
uitvoering van de pilots lastig om alle medewerkers juist te informeren. Hierdoor is de
nadruk die in deze pilots hoort te liggen op de relatie tussen EM en behandeling niet
voor iedereen duidelijk geweest.
Er moet voldoende capaciteit beschikbaar zijn. Onderbezetting en het niet vrij
kunnen maken van extra manuren om EM te implementeren zijn factoren die hebben
bijgedragen aan een beperkte implementatie van EM op de deelnemende
instellingen (en een minder groot draagvlak onder de medewerkers). De instellingen
verschilden in hoe breed de pilot is uitgezet, dus in het aantal mensen dat is
benaderd voor deelname.
De medewerkers moeten goed worden opgeleid en getraind in het gebruik
van de EM-systemen. Door wisselingen in personeel (en personeelstekort) is hierin
(enige) vertraging opgetreden.
Het werven van deelnemers voor de pilots bleek lastig. De inzet van EM vond plaats
op vrijwillige basis. De animo voor deelname onder TBS-gestelden en PIJ-jongeren
aan de pilot bleek beperkt. Zodra een persoon zijn deelname had toegezegd, werd
een contract getekend waarin de voorwaarden voor deelname werden uiteengezet.
Binnen alle pilots is ervoor gekozen EM in te zetten in de verloffase. Dit is de laatste
fase van de behandeling. Op het moment dat een tbs-gestelde of PIJ-jeugdige met
verlof gaat worden de uitdagingen waar een persoon mee geconfronteerd wordt
groter. EM is in deze fase toegepast omdat de gebruiksmogelijkheden en het te
verwachten effect van EM het grootst lijken te zijn gedurende de verloffase.
Binnen de FPC’s en JJI’s zijn een aantal exclusiecriteria voor het gebruik van EM
geformuleerd. Volgens de instellingen zijn personen waarbij sprake is van
psychotische problematiek (gekenmerkt door wantrouwen) en / of verlegenheid
minder geschikt voor EM. Bij de PIJ-jeugdigen worden daarnaast autisme en een
verstandelijk beperking als exclusiecriteria genoemd. De jongere moet kunnen
begrijpen hoe het systeem werkt en niet in paniek raken in geval van een alarm. Tot
slot wordt het ontbreken van steun van de ouders genoemd als exclusiecriterium,
zeker wanneer de inzet van EM een verlof in de thuissituatie betreft. Er is de
onderzoekers geen literatuur bekend over exclusiecriteria bij de inzet van EM. Er is

64

© PI Research 2008

Band met behandeling

dus geen ondersteunend bewijs te geven voor de zin of onzin van het toepassen van
de bovengenoemde exclusiecriteria.
2.

Wat zijn de doelstellingen van de pilotprojecten?

Een onderscheid kan worden gemaakt tussen de doelen van de pilots (hoeveel
deelnemers) en de doelen van de inzet van EM gedurende de pilot.
Voor de start van de pilot zijn geen expliciete uitspraken gedaan of afspraken
gemaakt over de hoeveelheid personen die per instelling zou deelnemen aan de
pilots. Het aantal deelnemers per instelling varieerde van één deelnemer tot veertien
deelnemers.
Bij de verloven die zijn uitgevoerd in de FPC’s zijn de meest voorkomende doelen
voor de inzet van EM (1) het bevorderen van het zelfvertrouwen en (2) het
bevorderen van verantwoordelijkheidsgevoel. Het controleren van de bewegingen
van de tbs-gestelde, het beter in kunnen schatten van risico’s en het bevorderen van
de reïntegratie zijn minder voorkomende doelen. Tot slot wordt het beter faseren en
structureren van de inhoud van het verlof het minst vaak genoemd als doel.
Opvallend is dat bij een beperkt deel van de verloven wordt aangegeven dat de inzet
van EM als doel heeft het systeem te testen. Het vertrouwen in de technische
integriteit van het systeem is nog niet optimaal.
De verschillende doelen voor de inzet van EM komen in een andere frequentie voor
in de JJI’s. De meest voorkomende doelen bij het inzetten van EM tijdens verlof zijn
(1) het controleren van bewegingen en (2) het beter structureren van verlof. In
mindere mate zijn het bevorderen van verantwoordelijkheidsgevoel en de reïntegratie
het doel. Het beter kunnen inschatten van risico’s en het bevorderen van het
bevorderen van het zelfvertrouwen zijn de minst voorkomende doelen bij het inzetten
van EM. Ook bij de JJI’s wordt aangegeven dat EM wordt ingezet met als doel het
systeem te testen.

9.3

Onderzoeksvraag B: theoretische basis werkzaamheid EM
B.
Op welke wijze grijpt EM aan op de behandeling van TBS-gestelden en
jeugdigen – volgens de onderliggende programmatheorie – en hoe verhoudt de
(mogelijke) werkzaamheid zich tot de doelen van de pilotprojecten?
Onderzoeksvraag B wordt beantwoord aan de hand van subvragen 3 tot en met 5,
welke hieronder uitgewerkt worden.
3.
Op welke wijze draagt EM (mogelijk) bij aan de effectiviteit van de diverse
behandeltrajecten en wat zijn de werkzaam veronderstelde mechanismen die zorgen
voor die bijdrage?
Binnen de forensische behandelcentra zijn geen specifiek behandeltrajecten te
definiëren. Sommige inrichtingen werken met zorgprogramma’s voor personen met
specifieke psychiatrische stoornissen, wat kan inhouden dat mensen met dezelfde
problematiek bij elkaar geplaatst wordt. Er is geen sprake van een standaardpakket
dat alle personen binnen dit zorgprogramma aangeboden krijgen. De behandeling
binnen JJI’s en FPC’s wordt afgestemd op de individuele behoeften van de persoon,
door een selectie te maken uit modules en programma’s die los inzetbaar zijn. Het
einddoel van behandeling is het terugdringen van de kans op recidive. Er zijn

© PI Research 2008

65

Beantwoording onderzoeksvragen

verschillende behandelkaders (visies) voor hoe men dit doel bereikt. Het
verminderen van risicofactoren en het bevorderen van protectieve factoren, het
analyseren van de factoren die hebben geleid tot het delict en deze specifiek
proberen te beïnvloeden en het stimuleren van competent gedrag zijn voorbeelden
van zienswijzen. EM zou gebruikt kunnen worden om de overdracht van aangeleerde
vaardigheden naar een minder gereguleerde setting te ondersteunen.
Meer specifiek, met EM kan het algemene behandelklimaat ondersteund worden,
door het bieden van structuur aan de dagbesteding. Er kunnen afspraken gemaakt
worden over wanneer de drager waar moet zijn, bijvoorbeeld een bepaald tijdstip op
het werk of op school of s’avonds thuis bij het gezin. Dergelijke toepassingen kunnen
bruikbaar zijn in het kader van systeemtherapie of behandelmodules gericht op
scholing en arbeid.
4.

Is het plausibel dat EM een bijdrage levert aan een effectievere behandeling?

De analyse van de wetenschappelijke literatuur laat zien dat het plausibel is dat EM
een bijdrage zou kunnen leveren aan de behandeling van tbs-gestelden en PIJjongeren. EM kan ondersteuning bieden aan mechanismen die door de behandeling
in gang zijn gezet.
Daarnaast kan men aanvullende positieve effecten verwachten doordat direct op
achterliggende mechanismen van delictgedrag wordt ingespeeld. De inzet van EM
zorgt voor een verhoging van de gepercipieerde pakkans, wat extrinsieke motivatie
biedt om geen overtreding te begaan of incident te veroorzaken. Dit heeft tot gevolgd
dat de persoon meer succeservaringen kan opdoen en dat het gewenste gedrag
meer kans krijgt om in te slijpen in het gedragsrepertoire van de persoon. Dit effect
zal vooral optreden wanneer een negatieve consequentie volgt op het plegen van
een overtreding en een beloning voortkomt uit het tonen van goed gedrag. Echter,
aangenomen kan worden dat niet alle personen even gevoelig zijn voor de dreiging
van straf (en dus voor de effecten van EM).
Een ander kenmerk van effectieve interventies binnen een justitieel kader is het
betrekken van de sociale omgeving van de persoon. De persoon krijgt een sterker
steunsysteem om op terug te vallen in geval van problemen. Daarnaast bieden
prosociale rolmodellen voorbeelden van competent gedrag, waar de persoon van
kan leren. Door de inzet van EM kan het verlof zo ingericht worden dat de contacten
binnen het systeem gestuurd worden: meer contact met prosociale onderdelen van
het netwerk versus minder contact met negatieve invloeden (zoals delinquente of
verslaafde vrienden).
Multifocale interventies (specifiek gericht op ontwikkeling in meerdere contexten) zijn
succesvoller gebleken dan interventies die gericht zijn op één context waarin de
persoon functioneert. EM kan worden gebruikt om in toenemende mate de door de
persoon geleerde vaardigheden te laten toepassen in meerdere situaties of
omgevingen. De persoon wordt door de gemaakte afspraken gestuurd in zijn
dagindeling, waarbij de instelling, het gezin, de werkplek en vrijetijdsbesteding
verschillende contexten zijn waarvoor afspraken gemaakt kunnen worden. Het
aangeleerde competente gedrag wordt op deze manier gegeneraliseerd gedrag in
plaats van slechts toepasbaar in één context. De inzet van EM kan dus de
generalisatie van behandeleffecten bevorderen.

66

© PI Research 2008

Band met behandeling

Een goed gefaseerde en opbouwende behandeling heeft de meest kans van slagen.
Door EM in te zetten kan gestuurd worden aan welke situaties de persoon wordt
blootgesteld. De mate van controle wordt in de behandeling geleidelijker afgebouwd,
waardoor de verleiding tot het plegen van een delict of incident langzamer toenemen.
EM kan dus een positieve bijdrage leveren aan de behandeling door een verbeterde
fasering, waardoor de kans op succeservaringen en het inslijpen van gewenst
gedrag toeneemt.
Tot slot is er nog een aantal psychologische effecten te verwachten van EM, die
indirect (kunnen) bijdragen aan het vertonen van competenter gedrag en (dus) een
kleinere kans op recidive. De inzet van EM kan een positief effect hebben op het
zelfvertrouwen van de drager door het ervaren van successen. Daarnaast kan
verwacht worden dat het verantwoordelijkheidsgevoel van de persoon wordt
gestimuleerd. De drager dient zich gedurende de inzet van EM bewust te blijven van
de tijd en de afspraken waaraan men zich behoort te houden. Het niet nakomen van
deze afspraken leidt tot negatieve consequenties. Men leert het tonen van positief en
verantwoordelijk gedrag te koppelen aan positieve consequenties en andersom
negatief gedrag te associëren met negatieve gevolgen.
5.

Wat zijn mogelijke neveneffecten van de inzet van EM?

De inzet van EM zou een aantal positieve neveneffecten tot gevolg kunnen hebben.
Onbetrouwbare personen in de omgeving van de tbs-gestelde of jeugdige met een
PIJ-maatregel kunnen worden afgeschrikt in de omgang met de drager. In zekere zin
worden hun bewegingen immers ook geregistreerd bij omgang met de drager.
Indirect kan het gebruik van EM dus het ontstaan van een prosociale omgeving voor
de drager stimuleren.
Het gebruik van EM biedt het behandelteam meer inzicht in de omgeving waarin de
persoon dient te functioneren én het gedrag van de drager. Voordat EM kan worden
ingezet wordt onderzocht aan welke situaties de persoon blootgesteld gaat worden.
Ongewenste locaties (bijvoorbeeld de kroeg of de woonplaats van het slachtoffer)
kunnen als exclusiezones worden ingevoerd. Men krijgt zodoende een beter beeld
van de persoon en zijn sociale context, wat kan helpen bij het opstellen of aanpassen
van de behandeling. Daarnaast kunnen de door EM verzamelde gegevens het team
inzicht geven in het gedrag van de persoon, bijvoorbeeld welke situaties voor de
persoon de meeste verleiding opleveren (waarin overtredingen hebben
plaatsgevonden). Vervolgens kunnen specifiekere behandeldoelen worden
opgesteld.
Eveneens zouden een aantal negatieve/ongewenste neveneffecten kunnen optreden
door het gebruik van EM. Indien mensen van buiten het EM systeem opmerken, kan
dit schaamtegevoelens opwekken bij de drager. De tbs-gestelde of PIJ-jeugdige
wordt geïdentificeerd als ‘crimineel’, een associatie waar de drager in deze fase van
zijn behandeling door gehinderd kan worden. Een gevolg kan zijn dat mensen anders
op de tbs-gestelde of PIJ-jeugdige reageren, in het ergste geval met onbegrip of
negatieve reacties. Dit zou het socialiserende effect van de verloffase van de
behandeling kunnen verkleinen.
Een ander mogelijk negatief neveneffect is dat het gezin van de drager (en de drager
zelf) stress kan ondervinden van een eventueel gemaakte afspraak om thuis te

© PI Research 2008

67

Beantwoording onderzoeksvragen

blijven. Men zal bij de toepassing van EM sensitief moeten zijn voor het effect dat de
inzet van EM kan hebben op het gezin van de drager. Ook het feit dat men voor het
aanleggen van een statisch systeem tijdens verlof bij de drager thuis het systeem
moet installeren kan een belasting voor het gezin betekenen door een inbreuk op de
privacy.
Volgens de medewerkers van de instellingen zou de inzet van het systeem kunnen
leiden tot een gevoel van schijnveiligheid. Het feit dat iemand 24 uur per dag
gelokaliseerd kan worden, kan de indruk wekken dat ongewenst gedrag direct
gesignaleerd wordt. Echter, EM registreert de locatie van de persoon, niet het
gedrag. Daarnaast is het systeem te saboteren (zij het niet ongemerkt). Ook kan de
drager zich gedurende de inzet van EM sociaal wenselijk gedragen, zonder zich het
vertoonde gedrag daadwerkelijk eigen te maken. Opgemerkt moet worden dat het
vertonen van sociaal wenselijk gedrag (in tegenstelling tot het werkelijk eigen maken
van het gewenste gedrag) ook kan voorkomen tijdens regulier verlof zonder EM.
In relatie tot de behandeling worden nog twee andere mogelijk negatieve/
ongewenste effecten genoemd. Wanneer EM wordt ingezet tijdens verlof wordt een
gemengde boodschap afgegeven aan de drager: je wordt vertrouwd versus je wordt
niet vertrouwd. Het zelfvertrouwen van de drager kan hierdoor worden aangetast.
Daarnaast kan het gebruik van EM in contrast zijn met een behandellijn waarbij de
tbs-gestelde of PIJ-jeugdige juist eigen verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn
dagindeling (en gedrag).
Tot slot kan als ongewenst neveneffect optreden dat het persoonlijke contact tijdens
verlof tussen de tbs-gestelde of jeugdige met een PIJ-maatregel en de instelling
minder sterk wordt. Anderzijds staat daar tegenover dat vóór en na de inzet er
uitgebreider gesproken kan worden met de drager (verzamelen gegevens
thuissituatie en nabespreken resultaten verlof).

9.4

Onderzoeksvraag C: EM in de praktijk
C.

Hoe verloopt de uitvoering van EM in de praktijk (van de pilotprojecten)?

Onderzoeksvraag C kan weer onderverdeeld worden aan de hand van subvragen 6
tot en met 11. Deze vragen zullen hieronder aan de orde komen.
6.
Hoeveel tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel hebben
meegedaan aan de pilots en in welke doelgroep vallen zij (leeftijd, type delict,
problematiek, stoornissen e.d.)?
De groep deelnemers aan de pilots bestond uit 19 tbs-gestelden en 21 jongeren met
een PIJ-maatregel. Van hen zijn respectievelijk 35 en 56, veelal meerdaagse,
verloven geëvalueerd.
Een tweede groep tbs-gestelden en jongeren met een PIJ-maatregel werd gevormd
door de personen die niet wilden meewerken aan de pilot (15 tbs-gestelden die
weigerden en 2 PIJ-jeugdigen die weigerden). Het lage aantal weigeraars onder de
PIJ-jeugdigen is mogelijk veroorzaakt door de manier waarop deelname aan de pilot
is geïntroduceerd bij de jongeren. De introductie bij de JJI’s had een minder
vrijblijvend karakter en was meer gericht op wat de jongere er zelf mee opschoot,
(namelijk het mogelijk sneller doorlopen van de verloffase).

68

© PI Research 2008

Band met behandeling

De deelnemende tbs-gestelden zijn gemiddeld 43 jaar. Dit is wat ouder dan de
volledige tbs-populatie, doordat de deelnemers aan de pilot reeds aan het einde van
hun behandeltraject zitten. In de meeste gevallen zijn de deelnemers veroordeeld
voor het plegen van een gewelds- of zedendelict. Persoonlijkheidstoornissen zijn
aanwezig bij bijna alle deelnemers. In mindere mate vindt men schizofrenie en
pedofilie. Een kwart van de deelnemers is, vergelijkbaar met de totale tbs-populatie,
verstandelijk beperkt. Een hoge mate van verslavingsproblematiek kenmerkt ten
slotte de deelnemersgroep. Afgezien van de iets oudere leeftijd en het ontbreken van
vrouwen in de deelnemersgroep, is de deelnemersgroep representatief te noemen
voor de gehele tbs-populatie.
De tbs-gestelden die niet wilden meewerken aan de pilots lijken vaker veroordeeld
om een geweldsdelict en juist minder vaak voor een zedendelict dan de groep
deelnemende tbs-gestelden. Daarnaast lijkt minder vaak sprake van
persoonlijkheidsproblematiek, pedofilie en verstandelijke beperking, terwijl juist vaker
stoornissen in het autisme-spectrum aanwezig lijken te zijn. Het aantal personen in
de tbs-gestelden controlegroep is echter klein, waardoor dergelijke conclusies niet
met zekerheid kunnen worden getrokken.
De groep jongeren met een PIJ-maatregel die deelnam aan de pilots waren allen
jongens, hoofdzakelijk veroordeeld voor geweldsdelicten en diefstal. Bij het
merendeel van de deelnemersgroep is sprake van een persoonlijkheidsstoornis in
ontwikkeling en komen gedragsstoornissen en problemen met drugs voor. In de
deelnemersgroep zitten weinig jongeren met een lichte verstandelijke beperking. De
jongeren met een PIJ-maatregel die deelnamen aan de pilot zijn vergelijkbaar met de
totale populatie van PIJ-jongeren, met uitzondering dat in de deelnemersgroep geen
meisjes zaten.
De groep jongeren met een PIJ-maatregel die deelname aan de pilots hebben
geweigerd is te klein om betrouwbaar te kunnen vergelijken met de deelnemers.
Opvallend was wel dat bij één van de jongens die weigerde deel te nemen sprake
was van een aan autisme gerelateerde stoornis. Autisme was echter één van de
exclusiecriteria volgens de JJI’s.
Een tweede beoogde controle groep, namelijk een controlegroep van personen die
de instellingen niet geschikt achtte voor deelname aan de pilots, bleek niet te kunnen
worden samengesteld. Slechts één instelling kon één persoon noemen die zij niet
geschikt vonden en daarom niet benaderd hadden voor deelname aan de pilot.
Verschillende verklaringen lijken mogelijk. Één mogelijkheid is dat de vooraf
opgestelde exclusiecriteria van dien aard zijn dat zij niet voorkomen bij personen die
een verlofstatus hebben. De persoonskenmerken van de deelnemers laten echter
zien dat dit niet het geval is: de personen hebben kenmerken waarvan eerder werd
gesteld dat zij als exclusiecriterium golden. Een waarschijnlijkere verklaring is dat bij
de werving van de deelnemers de exclusiecriteria simpelweg niet zijn toegepast.
Door de opzet van de pilots konden de instellingen zelf bepalen wie ze benaderden
voor deelname. Het aantal benaderde personen is op de meeste deelnemende
instellingen laag. Een voorselectie door de instellingen kan zijn toegepast.

© PI Research 2008

69

Beantwoording onderzoeksvragen

7.

In welke fase van behandeling wordt EM toegepast?

EM kan worden ingezet bij tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen die al enigszins hebben
kunnen profiteren van de behandeling en daardoor de basisvaardigheden in huis
hebben om afspraken na te komen. Acute psychiatrische problematiek moet onder
controle zijn. Naast de beheersing van de basisvaardigheid afspraken nakomen,
geldt als tweede algemene voorwaarde voor de toepassing van EM dat de drager
gemotiveerd moet zijn voor het gebruik van het EM systeem. Het systeem is te
saboteren, waarna het zijn controlerende en sturende functie verliest.
Aanvankelijk kan de drager door de inzet van EM in een beperkte setting laten zien
dat hij of zij zich aan afspraken kan houden. Daarnaast kan de persoon wennen aan
het systeem en oefenen in het omgaan met een alarmmelding. Zodra de tbs-gestelde
of PIJ-jeugdige met verlof gaat neemt het aantal uitdagingen waarmee de persoon
geconfronteerd wordt toe. Men kan dan ook verwachten dat de invloed van EM
gedurende de inzet bij (onbegeleid) verlof het sterkst en meest zinvol zal zijn. De
inzet van EM blijft zinvol tot de laatste paar verloven, waarbij de persoon geheel
zelfstandig moet functioneren, dus ook zonder externe controle.
8.
Hoeveel incidenten (schendingen e.d.) hebben zich voorgedaan, wat was de
aard van de incidenten en hoe is daar mee omgegaan?
Gedurende het verloop van de pilots zijn veel alarmmeldingen geweest, hoofdzakelijk
als gevolg van technische mankementen, lege accu’s of het niet kunnen maken van
verbinding met de ontvanger. De medewerkers hadden goed inzicht in de aard van
de meldingen, waardoor het helder was in hoeverre de melding een direct actie van
de instelling vereiste. In 44% van de verloven bij FPC’s en 26% van de verloven bij
JJI’s was op enig moment tijdens het verlof geen verbinding tussen de zender en
ontvanger. Indien de instelling een continue doorgifte van alarmmeldingen kreeg, is
na het optreden van het alarm contact gezocht met de deelnemer. In de meeste
gevallen betrof het een loos alarm en was er geen sprake van een overtreding van
de afspraken.
In 2 van de 34 verloven bleek een tbs-gestelde zich daadwerkelijk niet aan de
afspraken te houden. In het eerste geval had de deelnemer ongeoorloofd bezoek. Dit
incident was van dien aard dat deze niet door het systeem kon worden
waargenomen. Desondanks heeft men de overtreding ontdekt. Naar aanleiding van
het incident is de deelnemer terug in de instelling geplaatst waarna een herevaluatie
van de behandeling zou volgen. De tweede tbs-gestelde deelnemer probeerde zich
aan EM (of te wel, het verlof) te onttrekken. De politie is vervolgens gealarmeerd en
de verlofstatus is ingetrokken.
Bij de verloven van de jongeren met een PIJ-maatregel deed zich in 14 van de 56
gevallen een overtreding van de gemaakte afspraken voor. Het betrof hoofdzakelijk
een betreding van een exclusiezone of juist het verlaten van een inclusiezone.
Daarnaast hadden de overtredingen betrekking op het niet op tijd komen van de
jongere. Tot slot heeft één jongere in vier gevallen geprobeerd het systeem te
saboteren. Indien een overtreding optrad, heeft men geprobeerd de jongere
telefonisch te benaderen en is het verlof nabesproken met de jongere. In één geval
volgde direct een signalering bij de politie omdat de jongere zich moedwillig aan het
verlof probeerde te onttrekken. In een aantal andere gevallen is de verlofstatus

70

© PI Research 2008

Band met behandeling

tijdelijk ingetrokken als sanctie op de overtreding. In één geval is de inhoud van het
volgende verlof aangepast als gevolg van de opgedane ervaringen.
Een specifiek incident met betrekking tot een jongere moet genoemd worden. Tijdens
zijn verlof (waarin hij naar school ging) is de aanwezigheid van het systeem
opgemerkt door medeleerlingen. Vervolgens brak onrust uit op school met als gevolg
dat de jongere niet meer op school welkom was. In dit geval heeft de toepassing van
EM dus geleid tot een incident met negatieve consequenties voor de drager.
9.
Hoe oordelen dragers over EM (bijv. geeft het steun in het nakomen van
afspraken)? Hoe oordeelt de omgeving (familie, vrienden) over EM?
De tbs-gestelde deelnemers zijn over het algemeen neutraal tot positief gestemd
over het gebruik van EM. Men ziet het als een controlemiddel van de instelling dat
deel uitmaakt van de straf die ze uitzitten. Dit zien zij deels als voordeel, aangezien
zij na verlof het personeel niet hoeft te overtuigen van het goede verloop. Anderzijds
voelen zij zich verder beperkt in hun vrijheid door het dragen van EM. Een deel van
de deelnemers geeft aan zich beter aan afspraken te houden wanneer ze gevolgd
worden door middel van EM. Zij hopen dat de maatregel eerder beëindigd wordt
wanneer ze kunnen laten zien dat ze te vertouwen zijn. Een meerderheid van de
deelnemers vindt EM een zinvolle aanvulling op zijn behandeling. Als nadelen
worden genoemd dat het systeem kan hinderen bij het sporten en de soms negatieve
reacties van mensen buiten de instellingen. Tot slot vinden de deelnemers het
vervelend dat hun familie of vrienden zich eveneens gecontroleerd voelen door de
toevoeging van EM aan het verlof.
Uit de interviews met deelnemers bleek dat één tbs-gestelde bijzonder gehinderd
werd door de toevoeging van EM. Deze tbs-gestelde werd door EM duidelijk
gestimuleerd in zijn wantrouwende denkwijze. Opgemerkt moet hierbij worden dat
volgens de FPC’s een wantrouwige denkstijl een exclusiecriterium was voor het
toepassen van EM. De reactie van deze deelnemer pleit voor het individueel
beoordelen van de inzet van EM bij personen met een achterdochtige denkstijl of
waanideeën.
De jongeren met een PIJ-maatregel die deelnamen aan de pilot zijn deels positief
over de toevoeging van EM. De jongeren vinden dat het een bijdrage kan leveren
aan de behandeling, waardoor hun maatregel mogelijk eerder beëindigd kan worden.
EM wordt gezien als een drempelverhogend middel, waardoor zij minder snel een
overtreding zullen begaan. Anderzijds voelen de jongeren zich wel beperkt door de
inzet van EM. Ze voelen zich gecontroleerd door de instelling waardoor ze niet
kunnen doen wat ze willen. Daarnaast hindert het hen soms bij sporten. Een klein
deel van de jongeren schaamt zich voor de band en is bang voor de reactie van de
buitenwereld. In de praktijk blijkt dat het systeem echter nauwelijks wordt opgemerkt
door anderen. Dat herkenning als PIJ-jongere wel een probleem kan zijn, bleek uit
het incident met de jongere die van school is verwijderd.
Personen in de omgeving van de deelnemers, zowel van de tbs-gestelden als van de
PIJ-jeugdigen, zien een meerwaarde in het gebruik van EM. Het systeem wordt
volgens hun gebruikt om de deelnemers te controleren, maar zorgt er eveneens voor
dat de persoon zich beter aan afspraken zou houden. De personen in de omgeving
van de deelnemende jongeren geven tevens aan dat het systeem de veiligheid van

© PI Research 2008

71

Beantwoording onderzoeksvragen

de jongere bevordert; hij komt minder snel in risicovolle situaties. Dat medewerkers
van de inrichting thuis langskomen om het systeem aan te leggen vindt men geen
probleem. Een deel van de mensen geeft wél aan dat men zich zelf gecontroleerd
voelt door de inzet van EM.
Bij de hierboven beschreven meningen moet een kanttekening worden geplaatst. In
de huidige onderzoeksopzet is gewerkt met personen die vrijwillig met EM op verlof
wilden gaan. Ook de omgeving van de drager was niet verplicht tot het invullen van
de vragenlijst. De ervaringen van tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen (en hun omgeving)
kunnen anders uitpakken wanneer zij verplicht met EM worden uitgerust. Daarnaast
is het aantal personen per groep klein te noemen, waardoor de resultaten niet zonder
meer gegeneraliseerd kunnen worden naar de totale populatie.
10.
Hoe oordelen behandelaars over EM? Hoe oordeelt technisch personeel over
EM? Hoe oordelen ketenpartners over EM?
De behandelaars van de FPC’s geven aan dat de gegevens die verzameld zijn via
EM in 75% van de nabesprekingen van verloven een toevoeging boden. Men vindt
echter dat EM geen eigen behandeldoel dient, EM biedt primair ondersteuning voor
het behalen van doelen van andere interventies. De meerwaarde EM betreft volgens
de behandelaars dat personen kunnen aantonen dat zij zich aan afspraken houden.
De inzet van EM wordt alleen zinnig gevonden in het kader van een verlof,
aangezien de controle binnen de FPC’s zo groot is dat EM geen verdere toevoeging
kan bieden volgens de behandelaars. EM kan botsen met de behandellijn waarbij de
nadruk ligt op het nemen van eigen verantwoordelijkheid. Men vindt het een middel
dat een inbreuk vormt op de privacy van de drager. Daarnaast vreest men dat het
gebruik van EM afhankelijkheid opwekt. Mocht EM (grote schaal) worden ingevoerd,
dan zal het vrijwillig karakter moeten vervallen om discussies met tbs-gestelden te
voorkomen. Tot slot gaven behandelaars aan zich overvallen te voelen door de
pilots, wat mogelijk het draagvlak voor de inzet van EM nadelig heeft beïnvloed.
De behandelaars van de JJI’s zijn positiever gestemd. Hoewel ze slechts in 56% van
de nabesprekingen van de verloven vonden dat de verzamelde gegevens een
toegevoegde waarde hadden, zien zij een grotere bijdrage van EM aan het behalen
van de behandeldoelen. Men heeft ervaren dat de inzet van EM leidt tot meer
succeservaringen en vervolgens tot meer zelfvertrouwen bij de jongeren. Opvallend
is dat de behandelaars van de PIJ-jeugdigen aangeven dat je door de inzet van EM
de jongeren juist meer verantwoordelijkheid geeft. Het nabespreken van de verloven
wordt als zeer belangrijk aangemerkt, waardoor je ook de succeservaringen kunt
terugkoppelen en positief gedrag bekrachtigd wordt. Hoewel men positieve resultaten
ziet als gevolg van de inzet van EM, is de invloed op de behandeling beperkt. De
inzet van EM kan volgens de JJI’s ook nadelen hebben. Het leidt tot extra werk voor
de medewerkers. Daarnaast kan het stigmatiserend werken voor de jongeren, wat
het tonen van natuurlijk gedrag door de jongeren in de weg kan staan. Tot slot biedt
het dynamische volgsysteem volgens de behandelaars van de JJI’s het meeste
perspectief door zijn bredere inzetmogelijkheden, en dan met name wanneer het
toegepast wordt tijdens het verlof.
De meningen van het technisch personeel van de FPC’s en de JJI’s komen overeen.
Men vindt het EM systeem gemakkelijk aan te leggen. Het instellen van de

72

© PI Research 2008

Band met behandeling

parameters daarentegen is een tijdrovende klus. Ook het op locatie aansluiten van
het statische systeem kan veel tijd kosten, afhankelijk van de woonplaats van de
deelnemer. Hoewel het aantal meldingen als hoog wordt ervaren, is men goed te
spreken over de bruikbaarheid van de alarmmeldingen en gegenereerde gegevens
aan het einde van het verlof. Het afsluiten van het systeem wordt als omslachtig
ervaren en men vindt het jammer dat de bandjes niet hergebruikt kunnen worden.
Het aantal ketenpartners dat wilde en kon meewerken aan deze evaluatie bleek
beperkt. Buiten de inrichtingen lijken weinig ketenpartners betrokken geweest bij het
initiatief om EM in te zetten. De verwachtingen van de ketenpartners die uiteindelijk
geïnterviewd
zijn
richten
zich
vooral
op
de
risicobeperkende
en
controlemogelijkheden van het EM systeem in plaats van de meerwaarde voor de
behandeling. De ketenpartners verwachten dat de implementatie van EM
aanvankelijk veel extra werk voor de keten zal opleveren (juridisch kader opstellen,
protocollaire inzet vastleggen). Zodra de implementatie is voltooid zullen alleen de
medewerkers van de instellingen volgens hun meer werkzaamheden hebben door de
inzet van EM.
11.
Wordt EM toegepast zoals bedacht voorafgaand aan de pilots? Zo nee, welke
aanpassingen zijn er doorgevoerd?
Op een tweetal punten is afgeweken van de vooraf bedachte manier van toepassing.
Er lijken geen exclusiecriteria te zijn gebruikt bij de selectie van de deelnemers.
Persoonskenmerken lijken dus geen reden geweest om EM niet in te zetten, terwijl
deze criteria wel genoemd zijn door de instellingen.
Men is afgeweken van de intentie om de gegevens die zijn verzameld tijdens de
verloven altijd te gebruiken bij de nabespreking van het verlof. Door een tekort aan
mankracht (en draagvlak) binnen sommige instellingen heeft men de extra
handelingen die gepaard gaan met het verzamelen van de gegevens achterwege
gelaten. Verloven waarbij incidenten hebben plaatsgevonden zijn wél altijd
nabesproken. Negatief gedrag dat door het systeem is opgemerkt heeft zodoende
een negatieve consequentie gehad (zodat de gepercipieerde pakkans en kosten van
negatief gedrag zo hoog mogelijk blijven). Het bieden van een positief reactie op het
vertonen van gewenst gedrag blijft achterwege wanneer de incidentloze verloven niet
worden nabesproken.
De in te stellen parameters (inclusie- of exclusiezones, routes, tijdstippen) zijn zowel
bij de FPC’s als JJI’s niet altijd gebruikt. Van te voren zijn hierover geen afspraken
gemaakt. Echter, het gebruik van EM zou mogelijk geoptimaliseerd kunnen worden
door gebruik te maken van de mogelijkheden van het systeem. Het overslaan van
het invoeren van zones en dergelijke hangt mogelijk samen met de mening van de
medewerkers dat het een tijdrovende klus is.

9.5

Onderzoeksvraag D: bijdrage EM aan de behandeling
D.
Kan EM bijdragen aan een effectievere behandeling van TBS-gestelden en
jeugdigen in Nederland? En zo ja, onder welke voorwaarden?
Onderzoeksvraag D kan worden onderverdeeld in subvragen 12 tot en met 16, welke
hieronder zullen worden uitgewerkt.

© PI Research 2008

73

Beantwoording onderzoeksvragen

12.
Draagt EM bij aan de gestelde doelen zoals het structureren en verder
faseren van verschillende soorten (proef)verlof, het evalueren en controleren van
verlofbewegingen, het beter inschatten van risico’s en het beïnvloeden van het
verantwoordelijkheidgevoel en het zelfvertrouwen van de dragers?
Zowel uit de analyse van de wetenschappelijke literatuur als de inzichten van de
betrokkenen en de geëvalueerde verloven blijkt dat EM kan ondersteunen in het
bereiken van doelen die onderdeel zijn van de behandeling van tbs-gestelden en
jongeren met een PIJ-maatregel. Vooral de verhoging van de gepercipieerde
pakkans waardoor men zich beter aan afspraken houdt komt uit alle bronnen naar
voren als positief gevolg van de inzet van EM. Succeservaringen leiden tot het
inslijpen van gewenst gedrag, wat vervolgens bijdraagt aan behandeldoelen als het
vergroten van het verantwoordelijkheidsgevoel en het zelfvertrouwen van de drager.
EM zou echter eveneens een negatieve invloed kunnen hebben op het behalen van
de behandeldoelen, met name door het optreden van mogelijke negatieve
neveneffecten, zoals stigmatisering.
13.

Heeft het gebruik van EM tijdens verlof een preventieve werking?

Er zijn geen vergelijkingsgegevens voorhanden over het optreden van incidenten
tijdens verlof zonder EM. Gezien het feit dat er incidenten tijdens de pilots zijn
voorgekomen (vooral bij de jongeren met een PIJ-maatregel) kan in ieder geval niet
geconcludeerd worden dat door de inzet van EM geen incidenten meer zullen voor
komen. De dragers geven wel aan dat zij zich gesteund voelen in het nakomen van
afspraken door EM. Wanneer de verwachte baten van een overtreding groter zijn
dan de mogelijk optredende kosten, blijft de kans op het begaan van een overtreding
groot, ongeacht de inzet van EM. Een preventieve werking is alleen te verwachten
wanneer negatieve consequenties verbonden worden aan overtredingen die worden
geregistreerd door EM en positieve consequenties volgen op het vertonen van
gewenst gedrag.
14.

Voor welke typen tbs-gestelden / PIJ-jeugdigen is EM geschikt?

Op basis van de interviews met betrokken personen en ervaringen tijdens de
verloven, kunnen een aantal aannames worden gedaan over voor wie EM wél of juist
niet geschikt is. EM kan worden ingezet zodra tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen de
basale vaardigheid van het nakomen van afspraken beheersen. De inzet van EM
heeft geen nut meer wanneer de persoon aan het einde van zijn behandeling is en
hij zich zonder externe controle aan de afspraken moet kunnen houden.
Door de deelnemende instellingen is een aantal groepen genoemd voor wie EM
mogelijk niet geschikt is. Dit zou als richtlijn aangehouden kunnen worden, hoewel
opgemerkt moet worden dat hier geen directe evidentie voor is. De instellingen
bleken zich ook niet altijd aan te houden aan de gestelde exclusiecriteria. Zo is zowel
iemand met een achterdochtige denkstijl als iemand met autisme benaderd voor
deelname, terwijl beide groepen werden genoemd als mogelijk niet geschikt. De
persoon met de achterdochtige denkstijl bleek door de toepassing van EM
gestimuleerd te worden in zijn afwijkende denkpatroon.

74

© PI Research 2008

Band met behandeling

15.

Welke vormen van EM zijn voor welke typen behandeling geschikt?

Men kan niet spreken van een “type behandeling” in een FPC of JJI, de behandeling
bestaat veelal uit losse modules die naar de behoefte van de persoon ingezet
kunnen worden.
In het algemeen kan gesteld worden dat de instellingen de inzet van de dynamische
vorm van EM het meest nuttig vinden en dan in het bijzonder tijdens de verloffase
van de behandeling. Het dynamische systeem biedt meer mogelijkheden dan het
statische systeem voor het maken van specifieke afspraken met betrekking tot de
bewegingen van een persoon ten tijde van het verlof.
16.
Is het -op basis van de resultaten uit dit onderzoek- zinvol om door te gaan
met de toepassing van EM in beide sectoren?
De inzet van EM lijkt zinvol te kunnen zijn in het kader van de behandeling van tbsgestelden en jongeren met een PIJ-maatregel. Het systeem lijkt een bijdrage te
kunnen leveren aan de behandeling van tbs-gestelden en PIJ-jongeren. Daarnaast
biedt EM de mogelijkheid informatie te generen over incidenten die optreden tijdens
verlof en kan mogelijk sneller tijdens een incident op verlof gehandeld worden. EM, in
het kader van deze pilot, dient echter expliciet geen beveiligingsdoel.
Bij de uitvoering van EM in de pilots viel een aantal zaken op. Indien men verder wil
gaan met de uitvoering van EM zijn er een aantal aandachtspunten te formuleren.
Ten eerste dienen de randvoorwaarden op een structurele manier georganiseerd te
worden. De instellingen moeten formatie-uren vrijmaken voor de inzet van EM, zowel
voor het behandelend als technisch personeel. Het draagvlak voor inzet van EM is bij
sommige instellingen klein, waardoor het niet waarschijnlijk is dat men bereid is om
andere werkzaamheden op te geven of zelfs eigen tijd te investeren. Daarnaast
moeten specifieke selectierichtlijnen worden opgesteld en het vrijwillige karakter van
het gebruik van EM worden afgeschaft om discussies met tbs-gestelden en PIJjongeren over de inzet te voorkomen. De instellingen moeten zelf kunnen beslissen
of het systeem bij een persoon wordt ingezet of niet.
Van een uniformiteit in de toepassing van EM lijkt nog slechts in beperkte mate
sprake (bijv. wel of niet nabespreken verlof, gebruik instellingsmogelijkheden EM).
Indien het systeem wordt ingezet, dient men volgens een vaste methode de
verkregen gegevens te gebruiken. Uniformiteit in de manier waarop alarmen worden
afgehandeld is belangrijk in het kader van het hoog houden van de gepercipieerde
pakkans door de dragers. Dus als het wordt ingezet: altijd reageren op alarmen die
een overtreding van de ingestelde parameters aanduiden. Eveneens is het van
belang dat de verloven met EM altijd worden nabesproken, aangezien het belonen
van competent gedrag volgens de behandelkaders minstens net zo belangrijk is als
het bestraffen van ongewenst gedrag.
Om continuïteit in de instellingen te garanderen, moet de instructie van personeel
breder worden uitgezet. In geval van wisselingen in personeel moet de mogelijkheid
tot het toepassen van EM gegarandeerd zijn. Doordat binnen de instellingen niet bij
iedereen het idee leeft dat EM bijdraagt aan de behandeldoelen, moet voorkomen
worden dat door gebrek aan enthousiasme de implementatie in het slop kan raken.

© PI Research 2008

75

Beantwoording onderzoeksvragen

Het meer betrekken van de ketenpartners is een essentieel onderdeel van een
succesvolle implementatie. Een optimale samenwerking met hulpdiensten en overige
justitiële overheidsinstellingen leidt tot een consequentere inzet van EM (en ook een
consequentere afhandeling van incidenten). De (on)mogelijkheden van het gebruik
van EM moet voor de ketenpartners helder zijn, om verkeerde verwachtingen
omtrent de te verwachten effecten van EM te voorkomen. De inzet van EM verlaagt
niet direct het risico op incidenten tijdens een verlof. EM biedt daarentegen een
randvoorwaarde, waardoor de behandeling beter tot zijn recht kan komen. Door het
inslijpen van gewenst gedrag is het mogelijk dat zowel op de korte als langere termijn
positieve effecten van de inzet van EM te verwachten zijn.
Het juridische kader rondom EM moet worden uitgewerkt: de mogelijkheid tot
verplichte inzet, de consequenties bij de verschillende soorten overtreding die
kunnen worden waargenomen met EM en dergelijke. Door een meer
geprotocolleerde uitwerking van deze punten zal als aanvullend effect meer
uniformiteit (gebruiksintegriteit) ontstaan bij het gebruik van EM. Wanneer deze
uniformiteit is bereikt, kan de effectiviteit van de inzet van EM geëvalueerd worden.

76

© PI Research 2008

Literatuur

Alexander, J.F., & Sexton, T.L. (2002). Functional Family Therapy: a model for
treating high risk acting-out youth. In: J. Lebow (ed.), Comprehensive Handbook of
Psychotherapy Volume IV: Integrative/Eclectic (pp. 111-132). New York: John Wiley.
Albrecht, G., & Spanjaard, H. (2007). Tools4U. Training cognitieve en sociale
vaardigheden als taakstraf. Handleiding voor trainers. Duivendrecht: PI Research.
Andrews, D.A. & Bonta, J. (1998). The psychology of criminal conduct. Cincinnati:
Anderson.
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action; a social cognitive
theory. Prentice Hall, Englewood Cliffs, NJ.
Bartels, A.A.J., Schuursma, S., & Slot, N.W. (2001). Interventies. In: Loeber, R., Slot,
N.W., & Sergeant, J.A. (eds.), ernstige en gewelddadige jeugddelinquentie. Houten:
Bohn Stafleu Van Loghum.
Boendemaker, L., & Yperen, T. van (2003). Kansen in de keten. Een
gemeenschappelijk referentiekader voor de justitiële jeugdinrichtingen. Den Haag:
DJI.
Bol, M.W. (2002). Jeugdcriminaliteit over de grens. Een literatuurstudie naar
ontwikeling, wetgeving, beleid, effectieve preventie en aanpak (ten aanzien) van
jeugdcriminaliteit buiten Nederland. Den Haag: WODC.
Bonta, J., Wallace-Capretta, S., & Rooney, J. (2000). Can electronic monitoring make
a difference? An evaluation of three Canadian programs. Crime Delinquency, 46, 61
– 75.
Catchpole, R., & Gretton, H. (2003). The predictive validity of risk assessment with
violent young offenders: A 1-year examination of criminal outcome. Criminal Justice
and Behavior, 30, 688-708.
Dam, C. van, Janssens, J.M.A.M., & de Bruyn, E.E.J. (2001).
Persoonlijkheidskenmerken
van
bewonders
en
ex-bewoners
van
de
rijksbehandelinrichting de Hunnerberg. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 4, 175 –
190.
Doherty, D. (1995). Impressions of the impact of the electronic monitoring program
on the family. In: K.Schulz (ed.), Electronic monitoring and corrections: the policy, the
operation, the research. Burnaby, Canada: Simon Fraser University.
Duclos, C.W., Beals, J., Novins, D.K, Martin, C. Jewett, C.S., & Manson, S.M. (1998).
Prevalence of common psychiatric disorders among American Indian adolescent
detainees. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 37,
866 – 873.

© PI Research 2008

77

Literatuur

Emmerik JL van, Brouwers M. De terbeschikkingstelling in maat en getal: een
beschrijving van de tbs-populatie in de periode 1995-2000. Den Haag: ministerie van
Justitie, 2001.
Flight, S., & Hulshof, P. (2005). Evaluatie cameratoezicht Alkmaar. Amsterdam: DSPGroep.
Flight, S., & Hulshof, P. (2006). Evaluatie cameratoezicht Wallen en Nieuwendijk
Amsterdam. Amsterdam: DSP-Groep.
Fonagy, P.; Target, M.; Cottrell, D.; Philips, J. & Kurtz, Z. (2002). What works for
whom. A critical review of treatments for children and adolescents. New York:The
Guilford PressJeugd Terecht Programma Aanpak Jeugdcriminaliteit 20032006/Jeugd terecht; Ministerie van Justitie, januari 2003.
Gable, R.K. & Gable, R.S. (2005). Electronic monitoring: positive intervention
strategies. Federal Probation, 69 (1), 21 - 25.
Gestel, B. van, Knaap, L.M. van der, Hendriks, A. (2006). Toezicht buiten de muren.
Een systematische review van extramuraal toezicht op TBS-gestelden en
vergelijkbare groepen in het buitenland. Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek en
Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie.
Gibbs, J.G., Granville, B.P., Goldstein, A.P. (1995). The Equip Program, Teaching
Youth to Think and Act Responsibly through a Peer-Helping Approach. Research
Press, Champaign.
Goldstein, A.P., Glick, B., & Gibbs, J.C. (1998). Aggression Replacement Training: A
comprehensive intervention for aggressive youth (Revised Edition). Champaign
Illinois: Research Press.
Haverkamp, R., Mayer, M., & Lévy, R. (2004). Electronic monitoring in Europe.
European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice, 12 (1), 36 – 45.
Heiden-Attema, N. & B.S.J. Wartna (2000). Recidive na verblijf in een JBI. Een
vervolgstudie naar de geregistreerde criminaliteit onder jongeren uit een justitiële
behandelinrichting.
Den
Haag:
Wetenschappelijk
Onderzoek
en
Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie.
Henggeler, S., & Borduin, C. (1990). Family therapy and beyond: a multisystemic
approach to problem solving. Eugene, OR: Castalia Press.
Hessing, D.J., & Elffers, H. (2002). Biologische factoren bij antisocial gedrag. In P.J.
van Koppen, D.J. Hessing, H.L.G.J. Merkelbach & H.F.M. Crombag (red.) Het recht
van binnen. Deventer: Kluwer.
Leuw, E. (1999). Recidive na tbs. Patronen, trends en processen en de inschatting
van gevaar. Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum
(WODC) van het Ministerie van Justitie.
Leiden, I. van; Verhagen, G. & Ferwerda, H.B. (2003). Over de grens. Zeist:
Uitgeverij Kerckebosch.
Lodewijks, H.P.B. (2006). Brains 4 Use: an addiction programme for youth in a
juvenile justice institution. Connections, 19, pp. 6-7.

78

© PI Research 2008

Band met behandeling

Lodewijks, H.P.B. (2007). Interventies bij jongeren in justitiële behandeldinrichtingen:
De stand van zaken.
http://www.rentray.nl/_files-cms/File/Artikel%20tijdschrift%20voor%20therapie%20definitief.pdf.

Lodewijks, H.P.B. (2008). Violence risk assessment in adolescents in the Dutch
juvenile justice system. Studies on the reliability and predictive accuracy of the
SAVRY. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Lodewijks, H., Doreleijers, T., Ruiter,C. de, & Wit-Grouls, H.de (2003). SAVRY:
Handleiding voor de gestructureerde risicotaxatie van gewelddadig gedrag bij
jongeren. Eefde: Rentray.
Lodewijks, H.P.B., de Ruiter, C., & Doreleijers, T.A.H. (2008). The impact of
protective factors in desistance from violent reoffending: A comparative study in three
samples of adolescent offenders. In: H.Lodewijks, Violence risk assessment in
adolescents in the Dutch juvenile justice system. Studies on the reliability and
predictive accuracy of the SAVRY. Amsterdam: Rozenberg Publishers.
Loeber, R., Slot, N.W., Laan, P. van der & Hoeve, M. (2008). Tomorrow’s Criminals.
The Development of Child Delinquency and Effective Interventions. Ashgate
Publishing.
Loeber, R., Slot, N.W. & Sergeant, J.A. (red.). (2001) Ernstige en gewelddadige
jeugddelinquentie. Omvang, oorzaken en interventies. Houten/Diegem: Bohn Stafleu
Van Loghum.
Luman, M., Oosterlaan, J., & Sergeant, J.A. (2005). The impact of reinforcement
contingencies on AD/HD: A review and theoretical appraisal. Clinical Psychology
Review, 25, 183-213.
Miedema, F., & Post, B. (2006). Evaluatie pilot elektronische volgsystemen.
Nijmegen: ITS.
Nijman, H., Kruyk, C. de, & van Nieuwenhuizen, Ch. van (2002).
Gedragsveranderingen tijdens tbs-behandeling. Tijdschrift voor Psychiatrie, 44, 339 –
343.
Panhuis, P.J.A. van (2003). Voorgeschiedenis in de GGZ van forensisch
psychiatrische patiënten. In: H. Groen & M. Drost (red.). Handboek forensische
geestelijke gezondheidszorg. Utrecht: De Tijdstroom.
Parlementair onderzoek TBS 2005 - 2006 (2006). 30250, nr. 5. Den Haag: SDU
uitgevers.
Patterson, G. (1997). Performance models for parenting: a social interactive
perspective. In: J. Grusec & L. Kuczynski (eds.), Parenting and children’s
internalization of values (pp. 193 – 226). New York: John Wiley.
Payne, B.K., & Gainey, R.R. (1998). A qualitative assessment of the pains
experienced on electronic monitoring. International Journal of Offender Therapy and
Comparative Criminology, 42, 149 – 163.
Payne, B.K., & Gainey, R.R. (2002). The influence of demographic factors on the
experience of house arrest. Federal Probation, 66 (3), 64 – 70.

© PI Research 2008

79

Literatuur

Popma, A., Doreleijers, T.A.H., Jansen, L.M.C., Van Goozen, S.H.M., H. Van
Engeland, & R. Vermeiren (2007). The Diurnal Cortisol Cycle in Delinquent Male
Adolescents and Normal Controls, Neuropsychopharmacology, 32, 1622-1628.
Post, B., Tielemans, L., & Woldringh, C. (2005). Geboeid door de enkelband,
evaluatie elektronische detentie. Nijmegen: ITS.
Ruiter, C.de, Veen V. (2004). Terugdringen van recidive bij drie typen
geweldsdelinquenten: Werkzame interventies bij relationeel geweld, seksueel geweld
en algemeen geweld. Utrecht: Trimbos-instituut.
Schmidt, A.K. (1998). Electronic monitoring: What does the literature tell us? Federal
Probation, 62 (2), 10 – 19.
Sherman, L.W., Gottfredson, D.C., MacKenzie, D.L., Eck, J.E., Reuter, P. &
Bushway, S.D. (1998). Preventing crime: What works, what doesn’t, what’s
promising. Research in brief, july, Washington, DC: National Institute of Justice, US
Department of Justice.
Slot, N.W. (1996). Preventie en behandeling van jeugdcriminaliteit. Justitiële
Verkenningen, 22 (9), 90 –94.
Slot, N.W., & Spanjaard, H. (1999). Competentievergroting in de residentiële
jeugdzorg. Baarn: HB Uitgevers.
Snippe, J., Kruize, A., Merkelijn, B., Naayer, H., & Bieleman, B. (2003). Evaluatie
cameratoezicht Rotterdam. Groningen: Intraval.
Terlouw, G.J. & Kamphorst, P.A. (2002). Van vast naar mobiel; een evaluatie van het
experiment met elektronisch huisarrest voor minderjarigen als modaliteit voor de
voorlopige
hechtenis.
Den
Haag:
Wetenschappelijk
Onderzoek
en
Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie.
Velde, R. te, Segers, J., Bekkers, R., & Bilderbeek, R. (2008). Electronic Monitoring:
Evaluatie pilots PI Amerswiel en PI Bankenbosch. Den Haag: Wetenschappelijk
Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Justitie.
Vervaeke, G., & De Caluwé, E. (2008). Grenzen stellen: Kennisfundament aanpak
jongeren, beleidslijn “Grenzen stellen”. In: D. Brons, N. Hilhorst, & F. Willemsen (red):
Het kennisfundament t.b.v. de aanpak van criminele Marokkaanse jongeren. Den
Haag: Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) van het
Ministerie van Justitie.
Vreugenhil, C.(2003). Psychiatric disorders among incarcerated male adolescents in
the Netherlands. Amsterdam: proefschrift Vrije Universiteit.
Vreugdenhil, C., Doreleijers, T., Vermeiren, R., Wouters, L., & Van Den Brink, W.
(2004). Psychiatric disorders in a representative sample of incarcerated boys in the
netherlands. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry,
43, 97-104.
Yperen, T.A. (2003). Gaandeweg: Werken aan de effectiviteit van de jeugdzorg.
Utrecht: NIZW.

80

© PI Research 2008

Band met behandeling

Yperen, T. van, Bijl, B., & Veerman, J.W. (2008). Op weg naar veelbelovendheid. In:
T. van Yperen & J.W. Veerman (red): Zicht op Effectiviteit. Delft:: Eburon.
Weel, M., Nolta, J., Vries, F. de, & Boelens, R. (2006). Pilot ET bij schorsing. Interne
publicatie Openbaar Ministerie.

© PI Research 2008

81

Bijlage 1 Leden begeleidingscommissie

Voorzitter:
prof. mr. R.V. De Mulder (Erasmus Universiteit - Faculteit der Rechtsgeleerdheid)

Leden (op alfabetische volgorde):
mr. G.A.M. Bakkum / Ministerie van Justitie – DJI
mw. drs. L. Meurs / Ministerie van Justitie – DJI
mr. K.J. Molthof / Ministerie van Justitie - DSP
dr. J.C. van der Stel / De Geestgronden
mw. dr. N. Tenneij / Ministerie van Justitie - WODC
drs. F. Willemsen / Ministerie van Justitie – WODC

© PI Research 2008

83

Bijlage 2 Onderzoeksvragen Startnotitie

A.

Wat is kenmerkend voor de negen pilotprojecten ‘Electronic Monitoring’?

1.

Op welke wijze worden de pilotprojecten uitgevoerd?
•

Met welke middelen?

•

In welke behandeltrajecten?

•

Met welke doelgroepen?

2.

Wat zijn de doelstellingen van de pilotprojecten?
•

Hoe vaak wordt EM ingezet (output)?

•

Met welk doel wordt EM ingezet? Hiermee bedoelen we zaken zoals het
faseren van verschillende soorten (proef)verlof, het evalueren / controleren
van verlofbewegingen, het beter inschatten van risico’s of het beïnvloeden
van verantwoordelijkheidgevoel of zelfvertrouwen van de dragers.

B.
Op welke wijze grijpt EM aan op de behandeling van TBS-gestelden en
jeugdigen – volgens de onderliggende programmatheorie – en hoe verhoudt de
(mogelijke) werkzaamheid zich tot de doelen van de pilotprojecten?

3.
Op welke wijze draagt EM (mogelijk) bij aan de effectiviteit van de diverse
behandeltrajecten en wat zijn de werkzaam veronderstelde mechanismen die
zorgen voor die bijdrage?
4.

Is het plausibel dat EM een bijdrage levert aan een effectievere behandeling?

5.

Wat zijn mogelijke neveneffecten van de inzet van EM?

C.

Hoe verloopt de uitvoering van EM in de praktijk (van de pilotprojecten)?

6.
Hoeveel tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel hebben
meegedaan aan de pilots en in welke doelgroep vallen zij (leeftijd, type delict,
problematiek, stoornissen e.d.)?
7.

In welke fase van behandeling wordt EM toegepast?

8.
Hoeveel incidenten (schendingen e.d.) hebben zich voorgedaan, wat was de
aard van de incidenten en hoe is daar mee omgegaan?

© PI Research 2008

85

Bijlage 2: Onderzoeksvragen startnotitie

9.
Hoe oordelen dragers over EM (bijv. geeft het steun in het nakomen van
afspraken)? Hoe oordeelt de omgeving (familie, vrienden) over EM?
10.
Hoe oordelen behandelaars over EM? Hoe oordeelt technisch personeel over
EM? Hoe oordelen ketenpartners over EM?
11.
Wordt EM toegepast zoals bedacht voorafgaand aan de pilots? Zo nee, welke
aanpassingen zijn er doorgevoerd?

D.
Kan EM bijdragen aan een effectievere behandeling van TBS-gestelden en
jeugdigen in Nederland? En zo ja, onder welke voorwaarden?
12.
Draagt EM bij aan de gestelde doelen zoals het structureren en verder
faseren van verschillende soorten (proef)verlof, het evalueren en controleren van
verlofbewegingen, het beter inschatten van risico’s en het beïnvloeden van het
verantwoordelijkheidgevoel en het zelfvertrouwen van de dragers?
13.

Heeft het gebruik van EM tijdens verlof een preventieve werking?

14.

Voor welke typen tbs-gestelden of PIJ-jeugdigen is EM geschikt?

15.

Welke vormen van EM zijn voor welke typen behandeling geschikt?

16.
Is het -op basis van de resultaten uit dit onderzoek- zinvol om door te gaan
met de toepassing van EM in beide sectoren?

86

© PI Research 2008

Samenvatting

Als een volwassen persoon in Nederland een misdrijf heeft gepleegd en daarvoor
wordt veroordeeld, kan de rechter de maatregel ter beschikkingstelling (TBS) met
bevel tot dwangverpleging opleggen. Deze maatregel wordt opgelegd wanneer wordt
verwacht dat detentie niet voldoende is om herhaling van een misdrijf te voorkomen
en de persoon moet worden behandeld voor de achterliggende problematiek. Indien
een jeugdige (tussen de 12 en 18 jaar) een ernstig misdrijf heeft gepleegd, kan de
kinderrechter beslissen dat hij of zij behandeling nodig heeft om een herhaling van
het misdrijf te voorkomen. De jeugdige krijgt dan de maatregel ‘Plaatsing in een
Inrichting voor Jeugdigen’ opgelegd (‘PIJ-maatregel’). Hoofddoel van een
behandeling in een forensische inrichting is het minimaliseren van het risico op
recidive.
Voor de behandeling van tbs-gestelden of PIJ-jeugdigen kunnen veel verschillende
interventies worden ingezet. Electronic Monitoring (EM) is een instrument waarmee
de bewegingen van een persoon kunnen worden gevolgd en / of de aanwezigheid
van een persoon op een vaste locatie wordt geregistreerd. Men kan hierdoor
afspraken maken over waar de persoon zich (op bepaalde tijdstippen) mag begeven
en / of bevinden. In deze evaluatie stond de vraag centraal in hoeverre EM zou
kunnen bijdragen aan de effectiviteit van de behandeling (uitgedrukt als de kans op
recidive).
In
opdracht
van
het
Wetenschappelijk
Onderzoeken
Documentatiecentrum (WODC) heeft PI Research een onderzoek uitgevoerd naar de
potentiële bijdrage van Electronic Monitoring aan een effectievere behandeling van
tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel in justitiële behandelinrichtingen.
Er is een planevaluatie uitgevoerd, hierbij is onderzocht op welke wijze EM zou
kunnen aangrijpen op de behandeling en welke evidentie hiervoor is vanuit de
wetenschappelijke literatuur. Daarnaast is een procesevaluatie uitgevoerd van pilots
met EM op vijf Forensisch Psychiatrische Centra (FPC) en vier Justitiële
Jeugdinrichtingen (JJI’s). Tijdens de pilots (september 2007 tot mei 2008) zijn aan de
hand van evaluatieformulieren gegevens verzameld over het verloop van de inzet
van EM bij verloven. Er zijn interviews gehouden met direct betrokkenen bij de pilots
(zowel medewerkers als tbs-gestelden en jeugdigen), projectdocumentatie en
wetenschappelijke literatuur is bestudeerd en dossiergegevens zijn geanalyseerd.
EM in theorie
EM kan worden ingezet bij gemotiveerde personen die beschikken over de basale
vaardigheid om afspraken na te komen. Het toepassen van EM lijkt vooral zinvol
tijdens de verloffase, omdat de hoeveelheid uitdagingen waar de drager aan
blootgesteld wordt groot is en EM zou kunnen dienen als ondersteuning om hiermee
te kunnen omgaan. Tijdens de laatste verloven is de inzet van EM niet meer
wenselijk. Op een bepaald moment moet de persoon kunnen laten zien dat
ongewenst gedrag volledig onder controle van hemzelf is, in plaats van gestuurd
door externe controle.

© PI Research 2008

87

Samenvatting

De behandelkaders en interventies die ingezet kunnen worden zijn divers en kunnen
verschillen per instelling. Behandeldoelen zijn afhankelijk van individuele kenmerken
en behoeftes van de tbs-gestelde en jeugdige met een PIJ-maatregel. Er is geen
sprake van één standaardpakket, wat zich in de praktijk laat zien door een modulaire
opzet van een behandelprogramma.
In de literatuur komen een aantal kenmerken van effectieve interventies naar voren.
Aan de hand van een analyse van wetenschappelijke literatuur, projectdocumentatie
en interviews met betrokkenen kan worden vastgesteld dat met EM op een aantal
van deze elementen positief kan worden aangesloten, namelijk:
 EM kan leiden tot een verhoging van de gepercipieerde pakkans. Een
verhoogde gepercipieerde pakkans werkt drempelverhogend ten aanzien van
het vertonen van ongewenst gedrag. Gewenste gedrag krijgt zo de kans om
in te slijpen, de persoon zal meer succeservaringen opdoen en
verantwoordelijkheidsgevoel ontwikkelen. De ingeslepen gewenste
gedragspatronen zullen zich, naar verwachting, in de toekomst handhaven
wanneer de persoon niet meer onder (EM) toezicht van de inrichting staat.
 EM kan bijdragen aan een meer gefaseerde opbouw van de vrijheden,
waardoor de mate waarin de drager van EM wordt geconfronteerd met
uitdagingen langzamer kan worden uitgebreid. Dit leidt tot minder
overtredingen en tot het inslijpen van gewenst gedrag.
 Door de inzet van EM kan de persoon (meer) gestuurd worden in zijn sociale
omgeving, wat weer zou kunnen leiden tot:
o

een sterker steunsysteem en meer positieve rolmodellen voor de
persoon;

o

de ontwikkeling van de persoon binnen meerdere contexten;

o

het afschrikken van onbetrouwbare personen (door het idee dat zij in
zekere zin zelf eveneens gecontroleerd worden).

 De instelling kan de met EM verzamelde informatie gebruiken om de
behandeling beter te laten aansluiten op de kenmerken van de tbs-gestelde
en jeugdige met een PIJ-maatregel. Men kan de ervaringen die zijn
opgedaan tijdens een verlof gebruiken om de inhoud van toekomstig verlof
beter vorm te geven.
 EM levert extra gegevens op over de manier waarop het dagelijks leven van
de persoon georganiseerd was vóór de oplegging van de maatregel. De
inhoud van het verlof kan op deze kennis worden aangepast, waardoor
risicosituaties (zoals bijvoorbeeld contact met vroegere ‘verkeerde’ vrienden)
worden vermeden.
Het toepassen van EM zou in theorie ook negatieve/ongewenste neveneffecten tot
gevolg kunnen hebben, namelijk:
 De inzet van EM kan leiden tot gevoelens van schaamte bij en stigmatisering
van de dragers.

88

© PI Research 2008

Band met behandeling

 EM kan leiden tot stress in het netwerk, wanneer de persoon gedwongen
thuis dient te blijven (in plaats van op initiatief van de tbs-gestelde of jeugdige
met een PIJ-maatregel en leden uit het netwerk zelf).
 De inzet van EM kan ervaren worden als een inbreuk op de privacy van de
deelnemer en zijn omgeving.
 De inzet van EM kan gepaard gaan met fysiek ongemak (bijv. een knellende
enkelband).
 Met de inzet van EM wordt een dubbele boodschap afgegeven over de
betrouwbaarheid van de persoon (je bent te vertrouwen, je mag namelijk met
verlof vs. je bent niet te vertrouwen, namelijk we controleren je tijdens verlof).
 De inzet van EM kan botsen met een behandellijn die erop gericht is de
persoon meer verantwoordelijkheid te laten nemen voor zijn gedrag.
 De inzet van EM kan een gevoel van schijnveiligheid te weeg brengen (men
weet waar de persoon is, maar niet wat hij doet).
 Het toepassen van EM kost medewerkers van een instelling tijd.
 EM zou er mogelijk toe kunnen leiden dat de hoeveelheid persoonlijk contact
tussen de drager en de inrichting tijdens verlof vermindert.
EM in de praktijk
De implementatie en uitvoering van EM is gevolgd in negen instellingen. De
instellingen hebben EM systemen van twee verschillende leveranciers gebruikt (G4S
en ADT). Afgezien van technische verschillen zijn de systemen vergelijkbaar in
toepassingsmogelijkheden. Er is zowel gebruik gemaakt van statische EM systemen
waarbij de bewegingsvrijheid van de drager wordt beperkt door zijn afstand ten
opzichte van een gefixeerde ontvanger, als dynamische EM systemen waarmee een
persoon continu gevolgd kan worden.
Indien een drager zich niet aan de gemaakte afspraken over locatie of tijd houdt, of
wanneer geen verbinding met het systeem kan worden gemaakt, gaat een
alarmsignaal af. Dit signaal wordt via een meldkamer doorgegeven aan de instelling
die er vervolgens direct op kan reageren. Ook kan men ervoor kiezen om aan het
einde van de inzet van EM een rapport over de gangen van de drager op te vragen.
Voor aanvang van de pilots hebben de instellingen protocollen opgesteld waarin is
uitgewerkt waarom, op welke manier en bij wie EM zou worden toegepast. Deelname
aan de pilot van tbs-gestelden en jeugdigen met een PIJ-maatregel was op vrijwillige
basis. In de praktijk bleek de animo voor deelname aan de pilot onder de tbsgestelden en PIJ-jeugdigen beperkt. In totaal zijn 34 verloven van 19 tbs-gestelden
en 56 verloven van 21 PIJ-jeugdigen geëvalueerd. Veertien tbs-gestelden en 2
jongeren weigerden deelname aan de pilot.
De groep PIJ deelnemers en tbs deelnemers lijken representatief (wat betreft
psychiatrische problematiek e.d.) voor de algemene PIJ- en tbs-poulatie, zij het dat
de deelnemersgroepen enkel uit mannen bestond. De tbs-controlegroep van 14
personen, die bestond uit tbs-gestelden die wél zijn benaderd maar niet hebben
toegestemd in deelname aan de pilot, lijken enigszins te verschillen van de

© PI Research 2008

89

Samenvatting

deelnemersgroep. De tbs-controlegroep lijkt vaker veroordeeld om een geweldsdelict
maar juist minder vaak voor zedendelicten dan de groep deelnemende tbsgestelden. Qua psychiatrische problematiek lijkt er minder vaak sprake van
persoonlijkheidsproblematiek, pedofilie en een verstandelijke beperking, terwijl juist
vaker de diagnose autisme is gesteld bij de weigeraars. De groep PIJ-weigeraars is
erg klein, waardoor geen betrouwbare vergelijking met de PIJ-deelnemersgroep kan
worden gemaakt.
Vooraf hebben de instellingen een aantal exclusiecriteria opgesteld voor deelname
aan EM. Dit betrof verlegenheid en psychotische problematiek gekenmerkt door
wantrouwen. JJI’s gaven daarnaast nog aan dat EM niet geschikt zou zijn voor
jongeren met autisme of een verstandelijke beperking. Opvallend is dat twee
personen zijn benaderd voor deelname die aan deze criteria voldeden. Een daarvan,
een persoon met autisme, weigerde deelname. De ander, een persoon gekenmerkt
door een wantrouwige denkstijl heeft meegedaan. EM bleek in dit geval zijn
wantrouwende denkstijl te versterken.
Een beoogde groep controlegroep van personen die niet geschikt waren voor het
toepassen van EM kon niet worden samengesteld. Er lijken bij de selectie van de
deelnemers geen exclusiecriteria te zijn gehanteerd. Er kan echter niet zonder meer
gesteld worden dat dus iedereen (met verlof) geschikt is voor EM. De beperkte wijze
waarop EM is uitgezet binnen de meeste deelnemende instellingen, waardoor
slechts 1 tot 6 personen van de instelling hebben deelgenomen aan de pilot (met
uitzondering van één instelling met 14 deelnemers), maken een dergelijke conclusie
niet mogelijk.
Bij zowel de FPC’s als de JJI’s werd de implementatie en uitvoering aanvankelijk
geplaagd door startproblemen. Technische problemen, beperkt draagvlak bij de
werknemers van de instellingen en te weinig manuren waren debet aan een
langzame start en deze factoren verklaren mogelijk deels het beperkt aantal
deelnemers per deelnemende instelling.
Het EM-systeem wordt als makkelijk in gebruik ervaren, maar als arbeidsintensief. Bij
zowel de FPC’s als de JJI’s zijn niet alle opties gebruikt die het systeem biedt. FPC’s
bleken minder vaak tijdafspraken en juist vaker route-afspraken te maken in
vergelijking tot de JJI’s.
De FPC’s hebben EM hoofdzakelijk ingezet met als doel het opbouwen van
verantwoordelijkheidsgevoel en het opbouwen van zelfvertrouwen. De meest
voorkomende doelen binnen de JJI’s betroffen het controleren van de persoon en
structureren en faseren van verlof.
De verloven zijn niet incidentloos verlopen, maar bijna alle waargenomen incidenten
zijn geregistreerd door het systeem. In 44% van de verloven bij FPC’s en 26% van
de verloven bij JJI’s was op enig moment tijdens het verlof geen verbinding tussen
de zender en ontvanger. In 2 van de 34 verloven bleek een tbs-gestelde zich
daadwerkelijk niet aan de afspraken te houden. In het eerste geval had de
deelnemer ongeoorloofd bezoek. De tweede tbs-gestelde deelnemer probeerde zich
aan EM (of te wel, het verlof) te onttrekken.

90

© PI Research 2008

Band met behandeling

Bij de verloven van de jongeren met een PIJ-maatregel deed zich in 14 van de 56
gevallen een overtreding van de gemaakte afspraken voor. Het betrof hoofdzakelijk
een betreding van een exclusiezone of juist het verlaten van een inclusiezone.
Daarnaast hadden de overtredingen betrekking op het niet op tijd komen van de
jongere. Tot slot heeft één jongere in vier gevallen geprobeerd het systeem te
saboteren.
Door het ontbreken van vergelijkingsgegevens kan geen uitspraak worden gedaan
over in hoeverre er meer of minder incidenten hebben plaatsgevonden als gevolg
van het toepassen van EM. EM lijkt wel een meerwaarde te kunnen bieden wat
betreft het genereren van informatie over incidenten. Bovendien heeft men in een
aantal situaties direct kunnen reageren op incidenten, waardoor mogelijke escalatie
van het incident voorkomen kon worden.
Het nabespreken van de verloven bleek niet altijd plaats te vinden (in 17 van de 56
verloven in de JJI’s en 5 van de 34 verloven in de FPC’s), terwijl dit wel de intentie
van de pilot was. Een nabespreking vond wél altijd plaats indien er een incident had
plaatsgevonden. Het belonen van gewenst gedrag is echter net zo belangrijk als het
“bestraffen” van ongewenst gedrag (het nabespreken van de incidenten). In de
gevallen waarin wél een nabespreking heeft plaatsgevonden, vond men de
verzamelde informatie in sommige gevallen een zinvolle toevoeging (voor 25 van de
34 verloven in JJI’s en 31 van de 56 verloven in FPC’s). Het leverde dus extra
informatie op die men niet had verkregen als EM niet ingezet was. Volgens de
behandelaars dient EM geen eigen behandeldoel, maar biedt een extra
ondersteuning voor het behalen van doelen van overige interventies.
Een aantal tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen die deelnamen aan de pilots geven aan
dat EM hun steunt in het nakomen van afspraken (5/19 tbs-gestelden en 10/21 van
de PIJ-jeugdigen). Soms schamen ze zich ervoor en voelen zij zich fysiek beperkt
door de apparatuur (respectievelijk 2 en 6 van de 19 tbs-gestelden en 2 en 5 van de
21 PIJ-jeugdigen). Ook het netwerk van de deelnemers ziet soms positieve effecten
van EM, bijvoorbeeld doordat de drager wordt gestimuleerd in het nakomen van
afspraken (5 van de 7 personen uit de omgeving van de PIJ-jeugdigen en 2 van de 2
personen uit de omgeving van de tbs-gestelden) en gestuurd wordt in het opzoeken
van gewenste in plaats van risicovolle situaties (1 van de 7 personen uit de omgeving
van de PIJ-jeugdige). Een deel van het netwerk schaamt zich door de zichtbaarheid
van EM (2 van de 7 personen uit de omgeving van de PIJ-jeugdige). Geen van de
respondenten vindt het erg dat medewerkers van de instelling thuis langskomen om
het systeem aan te sluiten. Zij voelen zich soms wel gecontroleerd door de
aanwezigheid van het systeem in huis (2 van de 7 personen uit de omgeving van de
PIJ-jeugdige en 1 van de 2 personen uit de omgeving van de tbs-gestelde). Tot slot
moet gesteld worden dat hoewel de inzet van EM niet onverdeeld als positief is
ervaren, er slechts bij één van de veertig deelnemers sprake is geweest van een
incident als gevolg van het dragen van EM (persoon is van school geschorst nadat
onrust was ontstaan doordat de medeleerlingen het EM systeem hadden
opgemerkt). De voor- en nadelen die ervaren worden van EM komen overeen met
die verwacht werden op basis van de eerdere theoretische analyse.
Een kanttekening moet worden geplaatst bij de hierboven beschreven uitkomsten. In
de huidige onderzoeksopzet is gewerkt met personen die vrijwillig met EM op verlof

© PI Research 2008

91

Samenvatting

wilden gaan. Ook de omgeving van de drager was niet verplicht tot het invullen van
de vragenlijst. De ervaringen van tbs-gestelden en PIJ-jeugdigen (en hun omgeving)
kunnen anders uitpakken wanneer zij verplicht met EM worden uitgerust. Daarnaast
is het aantal personen per groep klein te noemen, waardoor de resultaten niet zonder
meer gegeneraliseerd kunnen worden naar de totale populatie.
Aandachtspunten
Een aantal overige punten komt uit het onderzoek naar voren. Bij een mogelijke
toekomstige implementatie van EM dient men deze aandachtspunten in ogenschouw
te nemen.
De instructie aan de medewerkers (zowel inhoudelijk als technisch) en het creëren
van een draagvlak voor het gebruik van EM onder het personeel bleken soms tekort
te schieten. Indien men een middel wil gaan toepassen zal tijd vrijgemaakt moeten
worden voor het opzetten en het uitvoeren ervan. Om continuïteit in de instellingen te
garanderen, moet de instructie van personeel breder worden uitgezet.
Daarnaast moeten specifieke selectierichtlijnen worden opgesteld en het vrijwillige
karakter van het gebruik van EM worden afgeschaft om discussies met tbs-gestelden
en PIJ-jongeren over de inzet te voorkomen. De instellingen moeten zelf kunnen
beslissen of het systeem bij een persoon wordt ingezet of niet.
Van een uniformiteit in de toepassing van EM lijkt nog slechts in beperkte mate
sprake (bijv. wel of niet nabespreken verlof, gebruik instellingsmogelijkheden EM).
Indien het systeem wordt ingezet, dient men volgens een vaste methode de
verkregen gegevens te gebruiken, de alarmen af te handelen en consequent de
verloven na te bespreken.
Ketenpartners uit het justitiële veld (rechters, officieren van justitie) bleken niet tot
weinig geïnformeerd over de pilots. Het meer betrekken van de ketenpartners is een
essentieel onderdeel van een succesvolle implementatie. Een optimale
samenwerking met hulpdiensten en overige justitiële overheidsinstellingen leidt tot
een consequentere inzet van EM (en ook een consequentere afhandeling van
incidenten). De (on)mogelijkheden van het gebruik van EM moet voor de
ketenpartners helder zijn, om verkeerde verwachtingen omtrent de te verwachten
effecten van EM te voorkomen.
Het juridische kader rondom EM moet worden uitgewerkt: de mogelijkheid tot
verplichte inzet, de consequenties bij de verschillende soorten overtreding die
kunnen worden waargenomen met EM en dergelijke. Door een meer
geprotocolleerde uitwerking van deze punten zal als aanvullend effect meer
uniformiteit (gebruiksintegriteit) ontstaan bij het gebruik van EM. Wanneer deze
uniformiteit is bereikt, kan de effectiviteit van de inzet van EM geëvalueerd worden
Conclusie
EM zou een bijdrage kunnen leveren aan de behandeling van tbs-gestelden en PIJjeugdigen, primair tijdens de verloffase van hun behandeling. Door het uitvoeren van
controle op bewegingen en gemaakte afspraken, wordt de gepercipieerde pakkans
verhoogd, waardoor ongewenst gedrag minder vaak zal voorkomen. De sociale
omgeving en de contexten waarbinnen de persoon zich begeeft worden gestuurd en
de overgangen binnen de resocialisatiefase kunnen meer gefaseerd en

92

© PI Research 2008

Band met behandeling

gestructureerd worden vormgegeven. Hierdoor neemt de kans op adequaat gedrag
toe en op ongewenst gedrag af. Naast positieve effecten zouden als gevolg van EM
ook negatieve/ongewenste neveneffecten kunnen optreden. In hoeverre de
verwachte negatieve en positieve effecten van EM ook daadwerkelijk optreden is niet
onderzocht.
Een succesvolle implementatie van EM vereist een uitgebreide uitwerking en
naleving van randvoorwaarden waardoor uniformiteit in uitvoering van EM kan
worden bereikt. Pas wanneer deze uniformiteit is ontstaan kan de effectiviteit van EM
onderzocht worden.

© PI Research 2008

93

Summary

If an adult person in the Netherlands has committed a crime and is convicted of this,
the court may impose the hospital order (TBS) involving compulsory treatment. This
order is imposed whenever it is expected that detention is insufficient to prevent
repetition of a crime and the person must be treated for the underlying problems. If a
juvenile (between the ages of 12 and 18) has committed a serious crime, the juvenile
court may decide that he or she requires treatment in order to prevent repetition of
that crime. The ‘Institutional placement order for juvenile offenders’ [PIJ-maatregel] is
then imposed on the juvenile. The main purpose of treatment in a forensic institution
is to minimize the risk of recidivism.
Many different forms of intervention may be used for the treatment of persons placed
under a hospital order or juveniles who are subject to an institutional placement
order. Electronic Monitoring (EM) is an instrument that is used to monitor a person’s
movements and/or to record the presence of a person at a specific location. This
system can be used to make agreements with regard to areas where the person
may go/places where the person may be (at certain times). The question that was
central to this evaluation is the extent to which Electronic Monitoring could contribute
to the effectiveness of the treatment (expressed in terms of the chance of recidivism).
In a project commissioned by the Research and Documentation Centre (WODC), PI
Research carried out a study into the potential contribution that Electronic Monitoring
makes to the more effective treatment of persons placed under a hospital order and
juveniles who are subject to an institutional placement order in judicial treatment
institutions.
A planning evaluation was carried out, in which it was investigated how Electronic
Monitoring could affect the treatment and what evidence there is of this from
academic literature. A process evaluation has been carried out on pilot studies that
make use of Electronic Monitoring at five Forensic Psychiatric Centres (FPC) and
four Correctional Institutions for Juvenile Offenders (JJIs). During the pilot studies
(which took place between September 2007 and May 2008), data were collected on
the progress of the use of Electronic Monitoring during periods of leave, on the basis
of evaluation forms. Interviews were held with those who were directly involved in the
pilot studies (employees, those placed under a hospital order and juveniles), project
documentation and academic literature was studied and file data were analysed.
Electronic Monitoring in theory
Electronic Monitoring can be used among motivated individuals who possess the
basic skill of keeping to agreements. The use of Electronic Monitoring is mainly
useful during the leave phase, as there is a large number of challenges that the
wearer is exposed to and Electronic Monitoring could provide support when dealing
with these challenges. It is no longer desirable to use Electronic Monitoring during
the final periods of leave. At a particular point in time, the individual must be able to
demonstrate that he has complete control of any undesirable behaviour, instead of it
being controlled by external forces.

© PI Research 2008

95

Summary

There are various different treatment plans and interventions, and these may differ
depending on the institution. Treatment objectives depend upon the individual
characteristics and needs of the person placed under a hospital order or juveniles
who are subject to an institutional placement order. There is no evidence of a
standard package, which is demonstrated in practice by a treatment program with a
modular structure.
A number of characteristics of effective interventions have arisen from relevant
literature. On the basis of an analysis of academic literature, project documentation
and interviews with those involved, it can be established that by using Electronic
Monitoring, positive links can be made to a number of these elements, such as:
 Electronic Monitoring can lead to an increase in the perceived chance of
being caught. An increased perceived chance of being caught works as a
deterrent in relation to the demonstration of undesirable behaviour. Desirable
behaviour is therefore given the opportunity to become embedded, and the
individual will acquire an increased number of successful experiences and
will develop a feeling of responsibility. It is expected that the behavioural
patterns that have become embedded will be maintained in the future if the
individual is no longer under the (Electronic Monitoring) supervision of the
institution.
 Electronic Monitoring can play a part in a more phased structure of freedoms,
which means that the extent to which the wearer of the Electronic Monitoring
is confronted with challenges can be increased more slowly. This leads to
fewer violations and to the embedding of desirable behaviour.
 The use of Electronic Monitoring can help to give the individual (more)
guidance in his social environment, which in turn could lead to:
o

A stronger support system and more positive role models for the individual

o

The development of the individual within several contexts

o

A deterrent effect on unreliable individuals (by means of the idea that in a
certain sense they too are being monitored).

 The institution is able to use the information gathered by means of Electronic
Monitoring to ensure that the treatment is tailored more closely to the
characteristics of the person placed under a hospital order or those of the
juvenile who is subject to an institutional placement order. Experiences that
have been acquired during a period of leave can be used in order to improve
the content of future leave.
 Electronic Monitoring provides additional information about the way in which
the individual’s everyday life was organised before the order was imposed.
The content of the leave may be amended and further structured on the basis
of this knowledge, thus avoiding risky situations (such as contact with former
‘unsuitable’ friends).
In theory, the use of Electronic Monitoring could also result in negative/undesirable
side effects, such as:

96

© PI Research 2008

Band met behandeling

 The use of Electronic Monitoring can lead to feelings of embarrassment
among the wearers, and the feeling that they are being stigmatised.
 Electronic Monitoring can lead to stress in the network, whenever the
individual is forced to stay at home (instead of at the initiative of the person
placed under a hospital order or the juvenile who is subject to an institutional
placement order and members of the network itself).
 The use of Electronic Monitoring can be regarded as a violation of the
participant’s privacy, as well as of the privacy of his or her acquaintances.
 The use of Electronic Monitoring can be linked to physical discomfort (such
as an ankle strap exerting pressure).
 The use of Electronic Monitoring gives a double message about the reliability
of the individual (you can be trusted and you may take leave vs. you cannot
be trusted and we are monitoring you whilst you are on leave).
 The use of Electronic Monitoring may conflict with a treatment line that
focuses upon allowing the individual to take more responsibility for his
behaviour.
 The use of Electronic Monitoring may create a false sense of security (it is
known where the individual is, but not what he is doing).
 The use of Electronic Monitoring costs time for the employees of an
institution.
 Electronic Monitoring could result in a reduction in the amount of personal
contact between the wearer and the institution during the period of leave.
Electronic Monitoring in practice
The implementation and realisation of Electronic Monitoring has been followed in
nine different institutions. The institutions used Electronic Monitoring systems from
two different suppliers (G4S and ADT). Apart from technical differences, the systems
are comparable in terms of use. Use was made of both static Electronic Monitoring
systems that restrict the wearer’s freedom of movement by his distance from a fixed
receiver, as well as dynamic Electronic Monitoring systems that are used to
continuously follow an individual.
If a wearer does not abide by the agreements that have been made in relation to
location or time, or if a connection cannot be made with the system, an alarm signal
is activated. This signal is passed on by the control room to the institution, which is
then able to respond to it immediately. Once Electronic Monitoring is no longer used,
it may also be decided to request a report on the wearer’s movements.
Before the pilot studies began, the institutions compiled protocols in which it was
worked out why, how and by whom Electronic Monitoring should be used.
Participation in the pilot study by persons placed under a hospital order and juveniles
who are subject to an institutional placement order took place on a voluntary basis. In
practice, enthusiasm about taking part in the pilot study among persons placed under
a hospital order and juveniles who are subject to an institutional placement order
turned out to be limited. In total, 34 periods of leave of 19 persons placed under a

© PI Research 2008

97

Summary

hospital order and 56 periods of leave of 21 juveniles who are subject to an
institutional placement order were evaluated. Fourteen persons placed under a
hospital order and 2 juveniles refused to participate in the pilot study.
The group of participants who are subject to an institutional placement order and
participants who have been placed under a hospital order appear to be
representative of a general institutional placement order and hospital order
population, even though the groups of participants only consisted of men. The
hospital order control group of 14 people, which consisted of those who had been
placed under a hospital order and had been approached but had not agreed to
participate in the pilot study, seems to differ somewhat from the group of participants.
The hospital order control group seems to be composed of persons more often
convicted of violent offences, but on the other hand, less often for sexual offences,
than the group of participating persons who have been placed under a hospital order.
As far as psychiatric problems are concerned, there seem to be fewer cases of
personality problems, paedophilia and mental disabilities among those in the control
group, when compared to the participants, whilst the diagnosis of autism was made
just as frequently among those refusing to participate. The group of persons under an
institutional placement order who refused participation is very small, which means
that no reliable comparison can be made with the group of institutional placement
order participants.
The institutions formulated a number of exclusion criteria in advance for those taking
part in Electronic Monitoring. These related to shyness and psychotic problems that
are characterised by distrust. Correctional Institutions for Juvenile Offenders also
stated that Electronic Monitoring would not be suitable for young people with autism
or a mental disability. It is noticeable that two individuals who met these criteria were
approached to participate. One of them, an individual with autism, refused to
participate. The other, an individual characterised by a distrustful style of thinking,
took part. In this case, it turned out that Electronic Monitoring reinforced his distrustful
style of thinking.
No intended control group of people who were unsuitable for Electronic Monitoring
could be compiled. When selecting participants, no exclusion criteria seemed to be
applied. However, it can of course not simply be stated that everyone (on leave) is
suitable for Electronic Monitoring. The limited way in which Electronic Monitoring has
been rolled out within most participating institutions, as a result of which only 1 to 6
individuals from each of the various institutions participated in the pilot study (with the
exception of one institution with 14 participants), make it impossible to draw a
conclusion such as this.
The implementation and realisation were initially negatively affected by start-up
problems among both the Forensic Psychiatric Centres and the Correctional
Institutions for Juvenile Offenders. Technical problems, limited support among the
employees of the institutions and too few man hours were responsible for a slow
start, and these factors may partly explain the limited number of participants per
participating institution.
The Electronic Monitoring system was found to be easy to use yet labour-intensive.
Not all options that the system offers have been used among both the Forensic

98

© PI Research 2008

Band met behandeling

Psychiatric Centres and the Correctional Institutions for Juvenile Offenders. Forensic
Psychiatric Centres appeared to make agreements with regard to time less frequently
and agreements with regard to routes more frequently compared to the Correctional
Institutions for Juvenile Offenders.
The Forensic Psychiatric Institutions mainly used Electronic Monitoring with the aim
of furthering the sense of responsibility and furthering self-confidence. The objectives
that occurred most within the Correctional Institutions for Juvenile Offenders related
to monitoring the individual and the structuring and phasing of the periods of leave.
The periods of leave did not pass without incident, but almost all incidents that were
observed were recorded by the system. In 44% of the leave periods among Forensic
Psychiatric Institutions and 26% of the leave periods among Correctional Institutions
for Juvenile Offenders, there was at a particular moment during the leave period no
connection between the sender and the receiver at a particular moment. In 2 of the
34 leave periods, a person placed under a hospital order did not actually keep to the
agreements. In the first case, the participant had unauthorised visits. The second
hospital order participant tried to withdraw from Electronic Monitoring (i.e. the period
of leave).
In the case of the leave periods of the young people who are subject to an
institutional placement order, a violation of the agreements made occurred in 14 out
of the 56 cases. It mainly related to entry to an exclusion zone or simply leaving an
inclusion zone. Furthermore, the violations related to the young person not coming
on time. Finally, one young person tried – in four incidents – to sabotage the
system.
The lack of comparison data means that no verdict can be given in relation to the
extent to which a greater or lesser number of incidents have taken place as a result
of using Electronic Monitoring. Electronic Monitoring seems able to offer added value
in relation to generating information about incidents. Furthermore, in a number of
situations, people have been able to respond to incidents immediately, which
prevents any possible escalation of the incident.
Follow-up discussions on the periods of leave turned out to not take place in all
cases (in 17 out of the 56 leave periods in the Correctional Institutions for Juvenile
Offenders and 5 out of the 34 leave periods in the Forensic Psychiatric Institutions),
whilst this actually was the intention of the pilot study. A follow-up discussion did
however always take place if an incident had occurred. Rewarding desirable
behaviour is just as important as “punishing” undesirable behaviour (follow-up
discussions on the incidents). In the cases in which a follow-up discussion had taken
place, the information that had been gathered was considered to be a worthwhile
addition in some cases (for 25 out of the 34 leave periods in Correctional Institutions
for Juvenile Offenders and 31 out of the 56 leave periods in Forensic Psychiatric
Institutions). It therefore provided additional information that would not have been
obtained if Electronic Monitoring had not been implemented. According to the
treatment providers, Electronic Monitoring does not serve its own treatment objective,
but it does offer additional support for achieving objectives of other interventions.
A number of persons placed under a hospital order and juveniles who are subject to
an institutional placement order who took part in the pilot studies say that Electronic

© PI Research 2008

99

Summary

Monitoring supports them in complying with agreements (5 out of 19 of the persons
placed under a hospital order and 10 out of 21 of the juveniles who are subject to an
institutional placement order). Sometimes they feel embarrassed about the Electronic
Monitoring and feel physically restricted by the equipment (2 and 6 out of the 19
persons placed under a hospital order and 2 and 5 out of the 21 juveniles who are
subject to an institutional placement order). The network of family/acquaintances of
the participants sometimes saw positive effects of Electronic Monitoring, such as the
wearer being encouraged to comply with agreements (5 out of the 7 individuals [who
responded] from the circle from the circle of acquaintances of the juveniles who are
subject to an institutional placement order, and 2 out of the 2 individuals from the
circle of acquaintances of the persons placed under a hospital order) and the wearer
was monitored when seeking out desirable situations instead of risky situations (1 out
of the 7 individuals responding from the circle of acquaintances of the juvenile who is
subject to an institutional placement order). Some members of the network felt
embarrassed about the visibility of Electronic Monitoring ( 2 out of the 7 individuals
responding from the circles of acquaintances of the juveniles subject to an
institutional placement order). None of the respondents disliked the fact that
employees of the institution visited them at home in order to connect the system.
They sometimes felt controlled by the system being present in their home (2 out of
the 7 people from the circle of acquaintances of the juvenile who is subject to an
institutional placement order and 1 out of the 2 people [responding] from the circle of
acquaintances of the person placed under a hospital order). Finally, it must be stated
that although the use of Electronic Monitoring was not found to be completely
positive, there was only one incident resulting from wearing Electronic Monitoring in
the case of one of the forty participants (the individual was suspended from school
after trouble had broken out because the fellow pupils had noticed the Electronic
Monitoring system). The advantages and disadvantages of Electronic Monitoring that
were found agree with those that were expected on the basis of the earlier theoretical
analysis.
A comment must be provided with regard to the results described above. The current
structure of the study involved working with people who voluntarily wore Electronic
Monitoring whilst on leave. The wearer’s circle of acquaintances was not obliged to
complete the questionnaire. The experiences of persons placed under a hospital
order and juveniles who are subject to an institutional placement order (and their
acquaintances) may be different if they are compulsorily fitted with Electronic
Monitoring. Furthermore, the number of individuals per group was only a small one,
which means that the results cannot simply be generalised for the population as a
whole.
Points for attention
A number of other points have also arisen from the study. If Electronic Monitoring is
to be implemented in the future, these points for attention must be taken into
account.
The instruction to the employees (both in terms of content and technically) and
creating a basis for using Electronic Monitoring among the personnel sometimes
turned out to be inadequate. If a resource is to be used, time must be made available
to set it up and implement it. In order to guarantee continuity in the institutions,

100

© PI Research 2008

Band met behandeling

personnel must be instructed more widely.In addition, specific selection guidelines
must be formulated and the voluntary nature of the use of Electronic Monitoring
should be abolished in order to prevent discussions about its use with persons
placed under a hospital order and juveniles who are subject to an institutional
placement order. The institutions must be able to decide for themselves whether the
system should or should not be used in the case of a particular individual.There only
seems to be limited uniformity in the use of Electronic Monitoring (such as follow-up
discussions on the subject of leave, and use of the institution's possibilities with
regard to Electronic Monitoring). If the system is used, the data that have been
obtained must be used according to a fixed method, the alarms must be dealt with
and the periods of leave must then be discussed afterwards.
It has emerged that cooperating organisations from the judicial field (such as courts
and public prosecutors) have either not been informed about the pilot studies at all or
have been informed in insufficient detail. An increased involvement on the part of the
cooperating organisations is an essential part of successful implementation. An
optimal collaboration with auxiliary services and other judicial government institutions
leads to a more consistent use of Electronic Monitoring (as well as a more consistent
manner of dealing with incidents). The (im)possibilities of the use of Electronic
Monitoring must be clear to the cooperating organisations, in order to prevent
unrealistic expectations with regard to the expected effects of Electronic
Monitoring.The legal nature of Electronic Monitoring must be elaborated, such as the
possibility of compulsory use and the consequences of the various kinds of violations
that can be observed in the case of Electronic Monitoring, etc. A more detailed
elaboration of these points in the form of protocols will have the additional effect of
creating increased uniformity (user integrity) when using Electronic Monitoring. Once
this uniformity has been achieved, the effectiveness of the use of Electronic
Monitoring can be evaluated.
Conclusion
Electronic Monitoring could contribute towards the treatment of persons placed under
a hospital order and juveniles who are subject to an institutional placement order,
primarily during the leave phase of their treatment. By exercising control on
movements and agreements made, this system increases the perceived risk of being
caught, as a result of which undesirable behaviour will occur less frequently. The
individual’s social surroundings and the contexts in which the individual finds himself
are monitored, and the transitional stages within the phase of reintegration into
society can be designed in a more phased and structured manner. This increases the
chance of adequate behaviour and decreases the chance of undesirable behaviour.
In addition to positive effects, negative/undesirable side effects could also occur as a
result of Electronic Monitoring. The extent to which the expected negative and
positive effects of Electronic Monitoring actually occur was not investigated.
If Electronic Monitoring is to be implemented successfully, this requires increased
elaboration of and compliance with preconditions, whereby uniformity in the
implementation of Electronic Monitoring can be achieved. Only once this uniformity
has been achieved can the effectiveness of Electronic Monitoring be investigated.

© PI Research 2008

101