Instituut Verantwoord Medicijngebruik

Gezonde focus:
terugdringen van oneigenlijk gebruik
van ADHD-medicatie
Eindrapport

Colofon
Auteurs
Marieke van den Berk-Bulsink, apotheker, Instituut Verantwoord Medicijngebruik
Marinka van Dalfsen-Slingerland, apotheker, Instituut Verantwoord Medicijngebruik
Michelle van der Horst, wetenschappelijk medewerker - Team Alcohol- en Drugspreventie, Trimbos-instituut
april 2022
Wij hebben de grootst mogelijke zorg besteed aan deze uitgave. Aan de inhoud hiervan kunnen echter
geen rechten worden ontleend. Het Instituut Verantwoord Medicijngebruik is niet aansprakelijk voor directe
of indirecte schade die het gevolg is van het gebruik van de informatie die door middel van deze uitgave is
verkregen. Niets uit deze uitgave mag worden gebruikt zonder vooraf verkregen toestemming.

04-05-2022

Instituut Verantwoord Medicijngebruik
Postbus 3089, 3502 GB Utrecht
Churchilllaan 11, 3527 GV Utrecht
tel 0888 800 400
info@ivm.nl
www.ivm.nl

Inhoud
Algemene inleiding
1. Achtergrond
2. Activiteiten
3. Resultaten
1A Achtergrondanalyses studenten
1B Achtergrondanalyses zorgverleners
2 Kennisdisseminatie
3 Interventies
4. Beschouwing, aanbevelingen en toekomst

4
5
6
8
8
10
14
16
17

Bijlagen
1. Uitgebreide rapportage verdiepende analyses op datasets
2. Suggesties uit activiteiten

18
20

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

3

Algemene inleiding
Het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM) heeft in
samenwerking met het Trimbos-instituut het project Gezonde
Focus uitgevoerd. Zij deden dit in opdracht van het Ministerie van
Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS). Dit project is uitgevoerd
vanaf 4 juni 2021 tot en met 28 februari 2022.
In het kader van dit project zijn een aantal activiteiten uitgevoerd
om inzicht te krijgen in het proﬁel van jongeren die ADHDmedicatie oneigenlijk gebruiken, hun achterliggende motieven en
hoe zij aan deze middelen komen. Daarnaast zijn activiteiten
uitgevoerd om inzicht te krijgen in welke (preventieve) rol
zorgverleners (kunnen) hebben bij het terugdringen van het
oneigenlijk gebruik. Met de opgedane informatie zijn een aantal
materialen herzien en ontwikkeld die kunnen bijdragen aan het
terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie.
Daarnaast zijn er aanbevelingen geformuleerd die kunnen dienen
als aanzet voor mogelijke verdere ontwikkeling van materialen en
interventies om het oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie terug
te dringen.
In dit eindrapport leest u over de uitvoering van het project en de
resultaten die het heeft opgeleverd.

4

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

1. Achtergrond
Diverse onderzoeken en mediaberichten wijzen op een toename
van het oneigenlijk gebruik van psychostimulantia onder scholieren
en studenten. Met oneigenlijk gebruik bedoelen we het gebruik
door personen die de middelen niet krijgen voorgeschreven door
een arts. Deze psychostimulantia zijn recept-plichtige
geneesmiddelen en zijn geregistreerd als aanvullende therapie bij
de behandeling van de aandachts-deﬁciëntie-/hyperactiviteitsstoornis ADHD. Het gaat hierbij vooral om methylfenidaat en in
mindere mate om (lis)dexamfetamine en modaﬁnil. Modaﬁnil is
geregistreerd voor narcolepsie bij volwassenen (FK, 2022) en heeft
daarnaast een kleine plaats (off label) bij de behandeling van
ADHD bij volwassenen (NVvP, 2015).
Methylfenidaat en dexamfetamine zijn, naast recept-plichtig, ook
middelen die op lijst I van de Opiumwet staan. Dit betekent dat het
onterecht in het bezit hebben of verhandelen van deze middelen
strafbaar is. Daarnaast geeft oneigenlijk gebruik risico op
bijwerkingen zoals slapeloosheid, nervositeit en hartkloppingen.
Risico’s van het gebruik op lange termijn zijn onbekend. Bij
oneigenlijk gebruik is er bovendien geen indicatiestelling en
begeleiding door de arts. Hierdoor is er geen controle op
onderliggend lijden zoals cardiovasculaire of psychische
aandoeningen, waarbij deze middelen potentieel risicovol kunnen
zijn.
Vanuit zowel gezondheidsoogpunt als maatschappelijk oogpunt is
het van belang om het oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie
door jongeren terug te dringen en te voorkomen. Met het project
Gezonde focus heeft de projectgroep meer inzicht gekregen in
mogelijke interventies die het oneigenlijk gebruik kunnen
terugdringen.
Terminologie
Er zijn verschillende termen gangbaar voor ADHD-medicatie die
studenten oneigenlijk gebruiken. Voorbeelden zijn psychostimulantia,
concentratiepillen en prestatieverhogende middelen.
Tijdens dit project is gekozen voor de neutrale term ‘ADHD-medicatie’.
Het is immers niet bekend of deze middelen werkelijk de concentratie en
prestaties verhogen bij personen zonder ADHD of dat het berust op een
placebo-eﬀect.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

5

2. Activiteiten
Tijdens het project zijn diverse activiteiten uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in het proﬁel van de
gebruikers, hun gebruik en de wijze van verstrekking. Daarnaast zijn activiteiten uitgevoerd om inzicht
te krijgen in welke (preventieve) rol zorgverleners, onderwijs- en preventieprofessionals (kunnen)
hebben bij het terugdringen van het oneigenlijk gebruik. Met de uitkomsten van deze activiteiten zijn
een aantal interventies uitgevoerd.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitgevoerde activiteiten per thema en door wie de
activiteit is uitgevoerd.
Tabel 2.1 Overzicht van activiteiten Gezonde focus
Thema

Uitgevoerde activiteiten

Uitgevoerd door

Verdiepende analyses van datasets:
• Landelijke Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik
• Het Grote Uitgaansonderzoek (HGU)
• Drug Use Personas-database (DUP)

Trimbos-instituut

Achtergrondanalyses
Verdiepende analyses
naar oneigenlijk gebruik
op bestaande datasets

Extra analyses:
• Leefstijlmonitor (LSM-A)
• Onderzoek uit Nijmegen
Interviews met
studenten

Interviews met 21 studenten

Trimbos-instituut

Analyse actuele
ADHD-richtlijnen

Analyse van Nederlandse ADHD richtlijnen:
• JGZ-richtlijn ADHD (NCJ, 2015)
• Multidisciplinaire Richtlijn ADHD bij kinderen en jeugdigen (2005)
• NHG-Standaard ADHD bij kinderen (2014)
• NHG-Standpunt Herhalen gespecialiseerde ggz-medicatie,
aandachtspunten bij patiënten ≥ 18 jaar die ADHD-middelen
gebruiken (2020)
• Richtlijn ADHD en middelengebruik bij adolescenten (SRS, 2014)
• Richtlijn ADHD bij kinderen en adolescenten (K-KJP, 2021)
• Richtlijn ADHD bij kinderen en jongeren (NVvP, 2018)
• Richtlijn ADHD bij volwassenen (NVvP, 2015)
• Richtlijn ADHD voor jeugdhulp en jeugdbescherming
(NVO/BPSW/NIP, 2016)
• Zorgstandaard ADHD (Akwa GGZ, 2019)

IVM

Analyse
voorschrijfgedrag

• Voorschrijven van ADHD-medicatie (methylfenidaat,
(lis)dexamfetamine en modaﬁnil)
• Verdiepende analyses methylfenidaat naar preparaatkeuze,
uitgiftepatroon, continueren van gebruik
• Regionale verschillen in voorschrijven van ADHD-medicatie in
gebruik, dagdosering en uitgiftes
• Regionale verschillen in prevalentie ADHD

IVM

Discussiebijeenkomsten
met zorgverleners

4 online-bijeenkomsten met:
• 13 huisartsen, 8 kinder- en jeugdpsychiaters, 1 jeugdarts,
1 volwassen psychiater en 1 kaderhuisarts GGZ

IVM

3 online-bijeenkomsten met:
• 18 apothekers
1 FTO-bijeenkomst met:
• 9 huisartsen en 3 apothekers

6

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Thema

Uitgevoerde activiteiten

Uitgevoerd door

Focusgroep met
onderwijsprofessionals

Individuele gesprekken met medewerkers van:
• Verslavingzorginstellingen (Youz, Jellinek, VNN)
• Universiteit Utrecht
• Studententeam Trimbos-instituut
• Expertisecentrum Inclusief Onderwijs (ECIO)
• Studentenvertegenwoordigers (LKvV, ISO, LSVb, Stip Studenten en
Frisse gedachtes)

Trimbos-instituut

Spiegelbijeenkomsten
met zorgverleners

Inventarisatie visie experts met:
• 4 psychiaters en 1 kaderhuisarts GGZ

IVM

Kennisdisseminatie

3 online-bijeenkomsten met:
• 1 kaderhuisarts GGZ, 1 huisarts, 1 kinderarts, 1 psychiater, 1
verpleegkundig specialist, 1 arts/apotheker en 9 apothekers
Media-aandacht

In overleg met het Ministerie van VWS zal er media-aandacht
gegenereerd worden na afronding van het project.

beiden

• Herziening factsheet Ritalin®
• Herziening website uitgaanendrugs.nl
• Ontwikkeling pagina op drugsinfo.nl
• Ontwikkeling folder Methylfenidaat – info voor gebruikers zonder
voorschrift

beiden

Interventies
Herziening bestaande
informatiematerialen

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

7

3. Resultaten
1A Achtergrondanalyses studenten
Om meer inzicht te krijgen in prevalentie en motieven van
oneigenlijk gebruik, zijn een aantal verdiepende analyses
uitgevoerd op bestaande datasets en zijn interviews afgenomen bij
studenten die ADHD-medicatie oneigenlijk gebruik(t)en.
Verdiepende analyses op datasets
In verdiepende analyses (zie tabel 3.1) varieert het percentage van
‘oneigenlijk gebruik (ooit)’ tussen 5,5 en 22,5%. Het percentage
‘gebruik in de laatste maand’ varieert van 1,2 tot 3,6%. Het
oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie ligt het hoogst onder
uitgaanders.
Tabel 3.1 Percentage oneigenlijk gebruik ADHD-medicatie onder verschillende groepen studenten en uitgaanders
Onderzoek

Locatie

Peiljaar

Gem.
leeftijd
(jaar)

Ooit (%)

Laatste
maand (%)

Nederlandse
studenten (HO)

Studentenmonitor
mentale gezondheid
en middelengebruik

Landelijk

2021

-

11,5 (man)
7,5 (vrouw)

2,4 (man)
1,5 (vrouw)

Nijmeegse
studenten*

Healthy Student Life

Radboud
Universiteit

2021

1. 22,6
2. 23,8
3. 22,6

5,5

-

Uitgaande
studenten

Persona’s in
middelengebruik (DUP)

Landelijk

2019

21,7

12,9

3,6

Uitgaande jongeren
en jongvolwassenen

Het Grote
Uitgaansonderzoek
HGU)

Landelijk

2020

22,1

22,5 (man)
15,4 (vrouw)

2,2 (man)
1,2 (vrouw)

*Gemiddelde leeftijd is opgedeeld naar gebruik. Respectievelijk: studenten die nooit oneigenlijk methylfenidaat hebben gebruikt (1),
studenten die het ooit hebben gebruikt maar niet in de afgelopen 6 maanden (2) en studenten die het in het afgelopen halfjaar hebben
gebruikt (3).

Meer weten?
Bekijk bijlage 1 voor meer achtergrond en informatie over de verdiepende
analyses op de datasets naar het oneigenlijk gebruik van ADHDmedicatie.

Interviews met jongeren
Tijdens het project heeft het Trimbos-instituut interviews
afgenomen bij 21 studenten (MBO, HBO en WO), tussen 16 en 34
jaar oud, die het afgelopen jaar minimaal vier keer ADHDmedicatie oneigenlijk hebben gebruikt. Hierbij is het van belang te
realiseren dat onderstaande conclusies slechts getrokken zijn op
basis van deze 21 interviews en niet zonder meer generaliseerbaar
zijn.

8

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

“Voor mij was de drempel wel
heel hoog om het te gaan
gebruiken omdat ik daar
eigenlijk niet zo’n voorstander
van ben, per se, om dat te
doen. Alleen ik zag zo erg op
tegen mijn afstudeerscriptie en
ik merkte dat ik het steeds aan
het uitstellen was. Waardoor ik
mezelf toestond om het een keer
te gebruiken om te kijken of ik
daardoor een soort van motivatie
kon vinden om eraan te
beginnen.” vrouw, 24 jaar

“Van yo, ken je iemand of zo
die dat verkoopt? Want ze
wisten bijna altijd wel iemand.
Dus het is wel makkelijk om aan
te komen. En vaak heb je ook
iemand in je omgeving die dat
op voorschrift krijgt.” man, 18
jaar

Het belangrijkste motief voor studenten om ADHD-medicatie
oneigenlijk te gebruiken is het verbeteren van de concentratie of
focus in het kader van studieactiviteiten. Het gebruik zou het
studeren ‘makkelijker’ maken en zorgen voor een grotere motivatie
tot studeren, hogere productiviteit en eﬃciëntie. Studenten vrezen
niet dat ze de studie niet zullen halen zonder het oneigenlijk
gebruik, maar zien het als een handig ‘hulpmiddel’.
Studenten noemen methylfenidaat het vaakst als middel dat ze
oneigenlijk gebruiken; in mindere mate noemen ze
(lis)dexamfetamine, speed of research chemicals.
Combinatiegebruik komt erg weinig voor. Ze gebruiken de
middelen incidenteel gedurende een beperkte periode van één tot
twee weken rond bijvoorbeeld tentamens en scripties. Het gebruik
bestaat meestal uit maximaal één pil per dag (in minimaal twee
doseringen) en vindt gepland, alleen, thuis (vaak een
studentenhuis) en overdag op doordeweekse dagen plaats.
Studenten komen ‘via via’ aan de ADHD-medicatie. Soms zijn dit
mensen die zelf de diagnose ADHD hebben en hun medicatie deels
weggeven of verkopen. De gemiddelde prijs voor een pil ligt dan
rond een euro. Online aankopen of via een dealer komt veel minder
voor. De positieve verwachtingen die studenten hebben van het
oneigenlijk gebruik zijn vooral gebaseerd op online-informatie
en/of ervaringen van anderen. Studenten verwachten ook
negatieve effecten, zoals sombere stemming, onrust, slapeloosheid
of hartkloppingen. Soms verwachten studenten helemaal geen of
een placebo-effect. De uiteindelijke ervaringen komen veelal
overeen met de verwachtingen vooraf. Sommigen ervaren de
effecten als ‘een milde versie van XTC’.
De geïnterviewde studenten uiten nauwelijks dat ze behoefte
hebben aan ondersteuning of (professionele) hulp. Studenten die
dit wel benoemen, hebben behoefte aan meer proactieve
ondersteuning bij studiedruk op onderwijsinstellingen, zoals hulp
met plannen of bij mentale problemen. Ook is er behoefte aan
meer informatie over (lange termijn) effecten van oneigenlijk
gebruik van ADHD-medicatie en ervaringen van anderen die deze
middelen oneigenlijk gebruiken. Studenten lijken geen behoefte te
hebben om te minderen of stoppen met het oneigenlijk gebruik. Ze
verwachten dat stoppen makkelijk zal gaan wanneer er, na
afronding van het studeren, geen noodzaak meer is tot gebruik.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

9

1B Achtergrondanalyses zorgverleners
Om te bepalen welke rol zorgverleners kunnen spelen bij het
terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie is
allereerst gekeken naar actuele ADHD-richtlijnen. De belangrijkste
vraag was of de richtlijnen zorgverleners voldoende handvatten
geven om over-diagnostiek en over-prescriptie te voorkomen.
Daarnaast is in discussiebijeenkomsten met zorgverleners
gesproken over het oneigenlijk gebruik en welke preventieve rol zij
kunnen spelen. Aan de hand van voorschrijfcijfers is ook gekeken
naar het huidige voorschrijfgedrag met betrekking tot ADHDmedicatie.
Analyse actuele ADHD-richtlijnen
Het IVM heeft tien actuele Nederlandse richtlijnen over ADHD
geanalyseerd. De richtlijnen zijn gescreend op aanwijzingen met
betrekking tot het stellen van de diagnose ADHD, het voorschrijven
en evalueren van medicatie, het signaleren van oneigenlijk gebruik
en het beleid daarbij.
Uit de analyse blijkt dat de richtlijnen gericht zijn op verschillende
zorgprofessionals. Dit laat zien dat de zorg rondom deze
patiëntengroep multidisciplinair is. Goede afstemming tussen
verschillende zorgprofessionals is dan van groot belang. De
richtlijnen geven zorgprofessionals over het algemeen voldoende
aanwijzingen om op een juiste manier de diagnose ADHD te
kunnen stellen en (medicamenteuze) behandelingen in te zetten.
Wel zijn er een aantal suggesties ten aanzien van het voorschrijven
en evalueren van ADHD-medicatie om het oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie terug te dringen. In het rapport Analyse ADHDrichtlijnen beschrijft de projectgroep alle suggesties. Hier volgen
de belangrijkste:
• Weinig richtlijnen geven adviezen over receptduur en
hoeveelheid. Recepten voor een lange termijn en/of grote
aﬂeverhoeveelheden kunnen het risico op oneigenlijk gebruik
vergroten. Door hier concrete adviezen over te geven kunnen de
richtlijnen voorschrijvers beter ondersteunen in het voorkomen
van oneigenlijk gebruik.
• Er lijkt nog geen consensus te zijn over het toepassen van ‘drug
holidays’ en weekschema’s. Meer onderzoek hiernaar is
wenselijk, zodat de richtlijnen op basis van dit onderzoek hier
meer handvatten over kunnen geven. De richtlijnen doen ook
geen concrete uitspraken over wanneer medicatie precies
gestopt zou moeten worden.
• Een aantal richtlijnen geeft concrete aanbevelingen om
oneigenlijk gebruik te signaleren of voorkomen. Het zou
wenselijk zijn als de andere richtlijnen hier ook meer aandacht
aan besteden. Een alternatief zou de ontwikkeling van een
generieke richtlijn ‘Voorkomen van oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie’ kunnen zijn, vergelijkbaar met het
multidisciplinair document ‘Afbouwen SSRI’s en SNRI’s’.

10

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Meer weten?
Bekijk de rapportage Analyse van ADHD-richtlijnen op de projectpagina
van het IVM.

Discussiebijeenkomsten zorgverleners
Het IVM heeft zeven online discussiebijeenkomsten met
zorgverleners georganiseerd; vier met voorschrijvers en drie met
apothekers. Daarnaast is een online FTO-bijeenkomst over dit
thema georganiseerd, welke door één van de projectleiders van het
IVM is begeleid. Uit deze bijeenkomsten, met in totaal 54
voorschrijvers en apothekers, blijkt dat het volgen van de
aanbevelingen uit de richtlijnen in de praktijk niet altijd eenvoudig
is. De deelnemers noemden een aantal factoren die mogelijk
bijdragen aan het risico op oneigenlijk gebruik van ADHDmedicatie. De genoemde factoren zijn geen wetenschappelijk
onderbouwde verklaringen, maar meningen en interpretaties van
zorgverleners. Ze bieden wel aanknopingspunten om het
zorgvuldig voorschrijven van ADHD-medicatie te bevorderen en
het oneigenlijk gebruik tegen te gaan:
• Het stellen van de diagnose of starten van medicatie zonder de
stappen in de richtlijnen te volgen. Dit kan leiden tot overdiagnostiek en daarmee mogelijk over-prescriptie.
• Onvoldoende controle en evaluatie van de behandeling met
ADHD-medicatie. De richtlijnen adviseren halfjaarlijks het
gebruik van ADHD-medicatie te evalueren. Een deel van de
huisartsen doet dat op dit moment echter niet. Hierdoor krijgen
patiënten mogelijk onnodig lang medicatie voorgeschreven. Ook
het jaarlijks inplannen van een medicatievrije periode (drug
holiday), om het effect van de medicatie te beoordelen, vindt
niet altijd plaats.
• Onvoldoende initiatief vanuit de arts om ADHD-medicatie te
stoppen.

‘Waarom zou je op blote voeten
lopen als je ook Nikes kunt
gebruiken.’ apotheker

Door deze factoren krijgen patiënten mogelijk onnodig medicatie
voorgeschreven en bestaat er risico op doorverkopen. Uit de
discussiebijeenkomsten blijkt verder dat niet alle zorgverleners de
gevaren van het oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie zien en
soms zelfs op verzoek ADHD-medicatie uitschrijven aan studenten
die aangeven dat ze daarmee beter kunnen studeren.
Tijdens de discussiebijeenkomsten is aan de zorgverleners
gevraagd welke preventieve rol zij zouden kunnen spelen in het
terugdringen en voorkomen van oneigenlijk gebruik van ADHDmedicatie. Hiervoor zijn een aantal concrete ideeën gegeven. Het
rapport Discussiebijeenkomsten met zorgverleners over gebruik
van ADHD-medicatie door jongeren beschrijft de uitkomsten van
de discussiebijeenkomsten en geeft een opsomming van de
genoemde ideeën. De belangrijkste punten lijken het creëren van
bewustzijn bij zorgverleners en het zorgvuldig verstrekken van
ADHD-medicatie.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

11

Dit betekent: niet voorschrijven als er geen indicatie is, zicht
houden op wat de patiënt daadwerkelijk gebruikt en voorkomen
dat de patiënt medicatie ‘hamstert’. Bijvoorbeeld doordat de
patiënt een deel van de medicatie niet gebruikt of herhaalrecepten
aanvraagt, terwijl de medicatie niet meer nodig is. Ten slotte is het
belangrijk dat zorgverleners oneigenlijk gebruik kunnen signaleren
en bespreekbaar maken.

Meer weten?
Bekijk de rapportage Discussiebijeenkomsten met zorgverleners over
gebruik van ADHD-medicatie door jongeren op de projectpagina van het
IVM.

Analyse voorschrijfgedrag
Uit interviews met studenten blijkt dat ADHD-medicatie voor
oneigenlijk gebruik vooral uit het reguliere circuit komt. De vraag is
hoe dit gebeurt. Om hier meer inzicht in te krijgen, is een analyse
uitgevoerd naar het voorschrijven van methylfenidaat,
(lis)dexamfetamine) en modaﬁnil. Voor deze analyse is gebruik
gemaakt van cijfers van het Genees- en hulpmiddelen Informatie
Project (GIP) van Zorginstituut Nederland en Stichting
Farmaceutische Kengetallen (SFK).
De belangrijkste bevindingen naar aanleiding op rij:
• Er is een toename van het aantal nieuwe gebruikers van
methylfenidaat, (lis)dexamfetamine en modaﬁnil onder
volwassenen, terwijl het aantal nieuwe gebruikers onder
kinderen, jongeren en jongvolwassenen licht afneemt.
• Het uitgiftepatroon van methylfenidaat hangt nauw samen met
het school- en studieleven. Over het algemeen nemen uitgiftes
toe rondom toetsmomenten en nemen uitgiftes af in
vakantieperiodes. Ook bij de start van het nieuwe jaar en het
nieuwe cursusjaar is het aantal uitgiftes relatief hoog.
• Van de chronische gebruikers van methylfenidaat stopt bijna de
helft met ADHD-medicatie in 3 jaar. Het is niet bekend welk deel
van deze patiënten de behandeling later hervat. Het percentage
stoppers ligt het hoogst rondom de overgang naar
volwassenheid.
• Er is aanzienlijke regionale variatie in het relatieve aantal
gebruikers van methylfenidaat, (lis)dexamfetamine en modaﬁnil
(zie ﬁguur 3.1). Het gebruik ligt in sommige regio’s een factor 2
tot 3 hoger dan in andere regio’s.
• Over het algemeen ligt het gebruik van methylfenidaat in
stedelijke gebieden, zoals Amsterdam en Utrecht, op
kinderleeftijd relatief laag, maar relatief hoog onder
(jong)volwassenen.

12

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Figuur 3.1 Aantal gebruikers van amfetaminen en modaﬁnil per 1.000
zorgverzekeringswet-verzekerden in 2020.

Meer weten?
Bekijk de rapportage Voorschrijven van ADHD-medicatie in beeld op de
projectpagina van het IVM.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

13

2 Kennisdisseminatie
Focusgroep met onderwijsprofessionals
In het projectvoorstel is opgenomen dat het Trimbos-instituut een
focusgroep bijeenkomst zou organiseren met onderwijsprofessionals om dit thema bij deze doelgroep onder de aandacht
te brengen. Organisatorisch bleek dit niet haalbaar. In plaats
daarvan zijn individuele (korte) interviews afgenomen met
studentenorganisaties, onderwijs- en preventieprofessionals.
Het merendeel van de respondenten gaf aan te horen over het
oneigenlijk gebruik. Zij hoorden het van studenten die studenten
kenden die de medicatie oneigenlijk gebruikten en via berichten uit
de media. Direct contact met studenten die de medicatie
gebruikten was er niet tot weinig. Er waren geen inzichten of er
speciﬁeke groepen binnen de studentenpopulatie zijn die mogelijk
meer of vaker ADHD-medicatie oneigenlijk gebruiken.
Een aantal van de respondenten gaf aan het probleem van het
gebruik (deels) niet in te zien. Dit omdat het gebruik naar hun idee
vaak eenmalig of maar een aantal keer plaatsvindt. Ook kwam
hierbij het argument naar boven dat het middelen zijn die artsen
voorschrijven en ze daarmee, niet tot minder gevaarlijk lijken te zijn
om te gebruiken.
Als mogelijke oorzaken voor het oneigenlijk gebruik noemden de
respondenten de huidige prestatiemaatschappij. Deze prestatiedruk is zeer aanwezig gedurende de studententijd, maar speelt
daarvoor, maar ook zeker daarna, een rol in de maatschappij. Daarnaast noemden ze de levensfase van de studenten. Een deel van de
studenten probeert tijdens de studententijd meerdere middelen uit
en experimenteert dan eventueel ook met deze medicatie.
Alle respondenten gaven aan dat er nog geen preventiematerialen
of lopende interventies waren, of zij waren er niet bekend mee. De
respondenten vinden het van belang dat materialen voor preventie
van het oneigenlijk gebruik aansluiten op het huidige
preventieaanbod van de instellingen voor verslavingszorg.
Daarnaast zouden materialen voor preventie, volgens de
respondenten, aandacht moeten hebben voor:
• Voorlichting over de korte en lange termijn risico’s aan
studenten
• Voorlichting over de korte en lange termijn risico’s aan
onderwijs- en preventieprofessionals
• Voorlichting over de korte en lange termijn risico’s aan
huisartsen en voorschrijvers
• Meer (wetenschappelijke) onderbouwing naar de effecten en
risico’s op zowel de korte als de lange termijn van het oneigenlijk
gebruik. Dit om de verwachtingen van studenten mogelijk te
ontkrachten.
• Aandacht voor huidige prestatiedruk onder studenten
• Studenten handvatten bieden voor goed en gezond studeren en
hen dit te leren.
• Studenten handvatten bieden bij het reduceren van stress.
14

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Spiegelbijeenkomst met zorgverleners
Het IVM heeft een analyse gedaan naar het voorschrijven van
ADHD-medicatie (zie 1b. Achtergrondanalyses zorgverleners). In
deze vervolgstap heeft het IVM met zorgverleners gezocht naar
mogelijke onderliggende verklaringen voor regionale verschillen in
voorschrijfgedrag. De regionale verschillen zijn eerst voorgelegd
aan vijf experts. Vervolgens heeft het IVM tijdens drie spiegelbijeenkomsten zorgverleners inzicht gegeven in de regionale
voorschrijfcijfers. Daarna is met hen gezocht naar mogelijke
verklaringen voor de regionale verschillen. Ten slotte was er een
brainstorm naar manieren om oneigenlijk gebruik te verminderen.
In totaal hebben 15 zorgverleners deelgenomen aan de
spiegelbijeenkomsten. Deelnemers konden geen eenduidige
verklaring benoemen voor de regionale verschillen in het
voorschrijven van ADHD-medicatie. Wel noemden de deelnemers
verschillende factoren die van invloed kunnen zijn op het
voorschrijven van ADHD-medicatie en de verschillen die zij hierin
zien tussen regio’s. Ook hier zijn de genoemde factoren geen
wetenschappelijk onderbouwde verklaringen, maar meningen en
interpretaties van zorgverleners. Ze bieden wel aanknopingspunten
om het zorgvuldig voorschrijven van ADHD-medicatie te
bevorderen en het oneigenlijk gebruik tegen te gaan.
De meest genoemde verklaring voor regionale verschillen in
voorschrijfgedrag ligt op het vlak van verschillen in specialistische
behandelcentra die aanwezig zijn in de regio. Verder kunnen
omgevingsfactoren van de patiënt een belangrijke rol spelen.
Daarnaast kwamen aanzienlijke verschillen in het beleid tussen
individuele huisartsenpraktijken en apotheken naar voren. In
hoeverre deze verschillen per huisartsenpraktijk/apotheek
bijdragen aan regionale verschillen, is onduidelijk.
Meer weten?
Bekijk de rapportage Spiegelbijeenkomsten over regionale verschillen in
voorschrijven van ADHD-medicatie op de projectpagina van het IVM.

Media-aandacht
In het projectvoorstel is opgenomen dat de projectgroep zeer
regelmatig aandacht zou besteden aan het thema in de algemene
media en vakpers. Bij nader inzien heeft het Ministerie van VWS
aangegeven dat het hun voorkeur had om de resultaten van het
project eerst aan de Tweede Kamer voor te leggen, alvorens deze
in de publiciteit te brengen. Om deze reden is de projectgroep
tijdens het project nauwelijks naar buiten getreden. Toch is er
gedurende het project enige media-aandacht geweest voor het
oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie:
• Publicatie Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik
(11 nov ’21)
• Kamerbrief ‘Aanpak oneigenlijk gebruik geneesmiddelen onder
studenten’ (15 nov ’21)
• Nieuwsbericht Start project Gezonde focus (13 dec ’21)

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

15

3 Interventies
Op basis van de uitkomsten van bovenstaande activiteiten is de
factsheet Ritalin® van het Trimbos- instituut herzien. De factsheet
heet nu Oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie en geeft zowel
onderwijs- en preventieprofessionals als zorgverleners een
overzicht van de belangrijkste informatie over dit onderwerp. Deze
factsheet is beschikbaar via de website van het Trimbos-instituut
en de projectpagina van het IVM.
Voor jongeren is de informatie op de websites drugsinfo.nl en
drugsenuitgaan.nl herzien of toegevoegd. Ook is de folder
Methylfenidaat – info voor gebruikers zonder voorschrift
ontwikkeld en toegevoegd aan de folderlijn Drugs en uitgaan van
het Trimbos-instituut.

16

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

4 Beschouwing, aanbevelingen en
toekomst
Met het project Gezonde focus heeft het IVM, samen met het
Trimbos-instituut, inzicht gekregen in de omvang van het gebruik,
het proﬁel van de gebruikers en de wijze van verstrekking. Ook
hebben zij inzicht gekregen in de aanbevelingen uit de ADHDrichtlijnen en hoe zorgverleners deze in de praktijk uitvoeren.
Voorschijfcijfers hebben het huidige voorschrijfbeleid helder
gemaakt. Hierdoor is inzichtelijk geworden dat er regionale
verschillen zijn. Zorgverleners hebben hier enkele mogelijke
verklaringen voor gegeven.
De belangrijkste conclusies die uit de uitgevoerde activiteiten van
dit project te halen zijn, zijn:
• Oneigenlijk gebruik is een multifactorieel probleem bestaande
uit persoonlijke kenmerken van de gebruiker (stress, coping),
omgevingsfactoren (onderwijs, lage drempel beschikbaarheid
middelen), maar ook de algemene maatschappij (prestatiedruk).
• Medicatie voor oneigenlijk gebruik komt uit diverse kanalen:
vooral uit het reguliere circuit, maar ook uit het illegale circuit.
• Een deel van de zorgverleners, onderwijs- en
preventieprofessionals is zich niet bewust van het oneigenlijk
gebruik van ADHD-medicatie door studenten.
• Een deel van de zorgverleners, onderwijs- en
preventieprofessionals en studenten ziet oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie niet als probleem.
• Studenten noemen als belangrijkste interventie het beperken
van de beschikbaarheid van deze middelen.
Nu er meer inzicht is in de achtergrond van het oneigenlijk gebruik
van ADHD-medicatie is het mogelijk om aanbevelingen te
formuleren om het oneigenlijk gebruik terug te dringen. Alle
deelactiviteiten hebben een scala aan suggesties opgeleverd. Een
overzicht van alle suggesties is terug te vinden in bijlage 2. Op
basis van de belangrijkste conclusies en suggesties zijn de
volgende aanbevelingen voor vervolgstappen te formuleren:
• Creëer bewustwording en informeer over de risico’s van
oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie bij zorgverleners,
onderwijs- en preventieprofessionals en studenten.
• Verbeter de kennis en attitude bij zorgverleners betreffende
ADHD en de behandeling.
• Verbeter de evaluatie en controle van de ADHD-medicatie in de
eerste lijn.
• Verbeter het inzicht in eigen beleid rondom ADHD-medicatie.
• Verbeter de afstemming en samenwerking tussen de eerste en
tweede lijn.
• Geef zorgverleners, onderwijs- en preventieprofessionals
handvatten om oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie te
signaleren en bespreekbaar te maken.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

17

Bijlage 1
Uitgebreide rapportage
verdiepende analyses op datasets
Er zijn verdiepende analyses uitgevoerd op bestaande datasets van
het Trimbos-instituut. Deze analyses zijn uitgevoerd vanuit het
uitgangspunt: gebruiken wat we al hebben en aanvullen wat we
nog niet of onvoldoende weten.
De aanvullende analyses zijn gedaan op de Landelijke Monitor
Mentale gezondheid en Middelengebruik, het Grote
Uitgaansonderzoek (HGU), de Drug Use Personas-database (DUP)
en de Leefstijlmonitor (LSM-A). Deze monitors bevatten
respectievelijk 2.539, 860, 538 en 243 respondenten die in het
voorgaande jaar ADHD-medicatie hadden gebruikt. In de gebruikte
databanken is de doelgroep personen die ervaring hebben met het
gebruik van ADHD-medicatie goed vertegenwoordigd.
De databanken geven onder verschillende subgroepen inzicht op
de frequentie van gebruik, motieven voor gebruik en context van
gebruik. De DUP dataset biedt daarnaast ook inzicht op de intentie
tot gebruik, risicoperceptie en ervaren barrières bij het
stoppen/minderen van gebruik.
Met behulp van het data-analyseprogramma SPSS zijn
bovenstaande datasets geanalyseerd. De resultaten van deze
analyses zijn verwerkt in de factsheet Oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie en worden hieronder verder toegelicht.
Aanvullende data externe databanken
Naast de aanvullende analyses die zijn uitgevoerd op bestaande
datasets van het Trimbos-instituut, zijn de resultaten van een
onderzoek uit Nijmegen onder ruim 3.600 studenten. Dit om een
zo volledig mogelijk beeld te scheppen van personen die ADHDmedicatie zonder doktersvoorschrift gebruiken.
Resultaten verdiepende analyses
De resultaten van de analyses worden per dataset beschreven.
Algemene bevolking
Uit extra analyses van de Leefstijlmonitor (LSM-A)1 blijkt dat
ongeveer 8% van de 16 tot en met 35-jarigen van de Nederlandse
bevolking ooit in het leven wel eens ADHD-medicijnen gebruikt
heeft. Ongeveer 3,2% deed dit in het afgelopen jaar (peiljaar 2020)
en 1,8% gebruikte het in de afgelopen maand.

1
* De LSM-A Middelen wordt sinds 2016 tweejaarlijks uitgevoerd naast de jaarlijkse
Gezondheidsenquête/ Leefstijlmonitor, om meer verdiepende gegevens over
middelengebruik te verkrijgen.

18

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Van de personen die in het afgelopen jaar ADHD-medicatie
gebruikten, gebruikte meer dan de helft het op doktersvoorschrift
(58,8%). Twee op de vijf (41,2%) namen ADHD-medicijnen (ook)
zonder recept [1].
Nederlandse studenten hoger onderwijs
Uit de Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik (2021)
blijkt dat bijna een op de twintig (4%) studenten in de afgelopen 12
maanden ten minste één keer ADHD-medicatie oneigenlijk
gebruikt heeft. Het gebruik ligt het hoogst onder (bachelor)
studenten tussen de 22 en 25 jaar. Verder blijkt dat studenten met
een belemmerende, psychische aandoening en concentratie-, lees-,
of rekenproblemen vaker zonder voorschrift ADHD-medicatie
gebruiken dan studenten die geen problemen ondervinden op
deze vlakken. Ook iemands woonsituatie is van invloed. Zelfstandig
wonende studenten gebruiken vaker dan studenten die nog bij hun
ouders wonen [2].
Nijmeegse studenten
Als onderdeel van het Healthy Student Life project van de
Radboud Universiteit zijn 3626 Nijmeegse studenten in 2021
bevraagd. Een onderdeel van de vragenlijst was middelengebruik,
waaronder het oneigenlijke gebruik van methylfenidaat. In totaal
bleek ruim 1 op de 20 studenten (5,5%) ooit methylfenidaat zonder
doktersrecept gebruikt te hebben. Het gebruik in het afgelopen
halfjaar was 1,4%. Gekeken naar het ooit gebruik ligt het gebruik
hoger onder mannen dan onder vrouwen (respectievelijk 6,0%
versus 3,5%) [3].
Uitgaande studenten
Voor het onderzoek Persona’s in Middelengebruik zijn in 2019 ruim
4000 studenten in de leeftijd van 18 t/m 25 jaar bevraagd over hun
middelengebruik. Van de respondenten had 12,9% ooit ADHDmedicatie oneigenlijk gebruikt. Ook had 7,1% de intentie om in het
komend jaar ADHD-medicatie oneigenlijk te gebruiken om hun
prestaties of concentratie te verbeteren [4].
Onder de respondenten die in het laatste jaar ADHD-medicatie
oneigenlijk hebben gebruikt, denkt 26% ooit wel te zullen minderen
of stoppen met het gebruik. Tegelijkertijd verwacht 11,6% in het
komende jaar niet te gaan stoppen [4].
Uitgaande jongeren en jongvolwassenen
Onder de respondenten van ‘Het Grote Uitgaansonderzoek’
(uitgaanders van 15 t/m 35 jaar) had 19,1% ooit in zijn/haar leven
ADHD-medicatie zonder voorschrift gebruikt (peiljaar 2020). Bijna
één op de tien (9%) heeft in het afgelopen jaar ADHD-medicatie
oneigenlijk gebruikt en 1,7% in de afgelopen maand [5].

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

19

Literatuur
1. Nationale Drug Monitor, editie 2022. Ritalin 15.2 Gebruik:
algemene bevolking - Nationale Drug Monitor.
https://www.nationaledrugmonitor.nl/ritalin-gebruik-algemenebevolking/. Geraadpleegd op: 18 februari 2022. Trimbosinstituut, Utrecht & WODC, Den Haag.
2. Dopmeijer JM, Nuijen J, Busch MCM, Tak NI, van Hasselt N.
(2021). Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik
Studenten hoger onderwijs. Deelrapport II. Middelengebruik van
studenten in het hoger onderwijs.
3. Vink J. Interne rapportage “Oneigenlijk methylfenidaat gebruik
en samenhang met studietevredenheid en voortgang bij
studenten van de Radboud Universiteit – VOORLOPIGE
RESULTATEN januari 2022” (persoonlijke communicatie).
4. Jonge MC de. (2021). Persona’s in middelengebruik. Trimbosinstituut, Utrecht, Nederland
5. Monshouwer K, Miltenburg C van, Beek R van, Hollander W den,
Schouten F, Goor M van, Blankers M, Laar M van. (2021). Het
Grote Uitgaansonderzoek 2020. Trimbos Institute, Utrecht, The
Netherlands.

20

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Bijlage 2
Suggesties uit activiteiten
Tijdens het project zijn er veel gesprekken geweest met zorgverleners, studenten, onderwijs en
preventieprofessionals. Al deze gesprekken hebben, samen met andere bevindingen uit de
activiteiten, geleid tot een scala aan suggesties om het oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie terug
te dringen. Dit document bevat een overzicht van alle suggesties.
Het is niet mogelijk om alle suggesties op te pakken of te realiseren in een vervolgtraject. Op basis
van onderstaande suggesties is de projectgroep, in afstemming met het ministerie van VWS, gekomen
tot de volgende aanbevelingen voor een vervolgtraject:
• Creëer bewustwording en informeer over de risico’s van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie
bij zorgverleners, onderwijs- en preventieprofessionals en studenten.
• Verbeter de kennis en attitude bij zorgverleners betreffende ADHD en de behandeling.
• Verbeter de evaluatie en controle van de ADHD-medicatie in de eerste lijn.
• Verbeter het inzicht in eigen beleid rondom ADHD-medicatie.
• Verbeter de afstemming en samenwerking tussen de eerste en tweede lijn.
• Geef zorgverleners, onderwijs- en preventieprofessionals handvatten om oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie te signaleren en bespreekbaar te maken.

Zorgverleners algemeen
Bewustwording

Creëer bewustwording bij zorgverleners (voorschrijvers, apothekers, apothekers- en
doktersassistentes) over het bestaan van oneigenlijk gebruik, bv:
• Wees extra alert op oneigenlijk gebruik in tentamen- en examenperiodes.
• Wees je als voorschrijver bewust dat slaapproblemen/stress bij studenten niet alleen
veroorzaakt kunnen worden door drugs of alcohol, maar ook door oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie.
Creëer bewustwording bij zorgverleners dat oneigenlijk gebruik een probleem is.

Voorlichting
ADHD-patiënten

Bied informatie aan in een aantrekkelijke vorm. Besteed inhoudelijk aandacht aan bv.:
• algemene informatie over het middel zelf
• bijwerkingen en verslaving, verklaring om medicatie mee te kunnen nemen naar het buitenland
• consequenties van oneigenlijk gebruik (bijwerkingen en wettelijk)
• mogelijkheid tot stoppen met de medicatie

Probleem
bespreekbaar
maken

Bied zorgverleners handvatten om het gesprek over het oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie
aan te gaan.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

21

Voorschrijvers
Diagnostiek

Zorg voor een zorgvuldige diagnostiek, bv:
• Stel alleen de diagnose wanneer u als voorschrijver hier voldoende kennis en expertise in hebt.
• Wees alert op fakegedrag van oudere adolescenten en jongvolwassenen die doen alsof ze
ADHD hebben en medicatie voorgeschreven willen krijgen.

Voorschrijven
medicatie

Zorg voor rationeel starten van medicatie, bv:
• Start alleen met medicatie voor de behandeling van ADHD wanneer u als voorschrijver hier
voldoende kennis en expertise in hebt.
• Verbeter het kennisniveau van huisartsen over het voorschrijven van ADHD-medicatie aan
nieuwe gebruikers.
• Volg bij de behandeling van ADHD de huidige richtlijnen. Niet-medicamenteuze behandelingen
vormen een belangrijk onderdeel van de behandeling.
• Schrijf geen ADHD-medicatie voor ter bevordering van leerprestaties.
• Schep reële verwachtingen van het eﬀect en de bijwerkingen van ADHD-medicatie voor de
patiënt en diens omgeving (ouders/verzorgers, school).
Kies een preparaat dat past bij de situatie van de patiënt, bv:
• Kies voor een langwerkend preparaat bij een vermoeden van misbruik of doorverkoop. De
eigen bijdrage op langwerkende preparaten kan echter een knelpunt zijn.
• Zet niet iedere patiënt blind om van een kortwerkend preparaat naar de langwerkende vorm.
Wees alert bij het uitschrijven van herhaalreceptuur, bv:
• Stuur als voorschrijver bij voorkeur digitale recepten naar de huisapotheek van de patiënt.
• Wees alert op passanten en shoppende patiënten in de huisartsenpraktijk.
• Schrijf als huisarts geen herhaalrecepten uit wanneer de patiënt onder behandeling is in de
tweede lijn.
• Wees alert bij te vroeg aanvragen van herhaalrecepten. Leg ‘smoesjes’ vast in het
patiëntendossier.
• Controleer bij het aanvragen van een herhaalrecept of er sprake is van overgebruik.
Zorg voor een goede controle en evaluatie van het medicatiegebruik, bv:
• Maak zorgverleners bewust van het einddoel van de behandeling: het leren omgaan met de
aandoening.
• Voer tweemaal per jaar een evaluatiegesprek met de patiënt.
• Geef in elke stap van de ontwikkeling van het kind/de jongere psycho-educatie.
• Plan jaarlijks een ‘drug holiday’ in ter beoordeling van het eﬀect van de medicamenteuze
behandeling.
• Bespreek stoppen van medicatie met de patiënt.
• Vraag het werkelijk gebruik uit en pas hier de voorschrijfhoeveelheden op aan. Noteer het
werkelijke gebruik op het recept.
• Noteer een attentie (advies) regel op recept of etikettekst. Bijvoorbeeld: (half)jaarlijkse
controle, max 10 stuks per levering.
• Maak afspraken met de patiënt over overgebleven medicatie na een switch of stop.
• Bespreek het delen van medicatie met vrienden of verhandelen tijdens een evaluatiegesprek.

Apothekers
Verstrekken
medicatie

22

Zorg voor rationeel verstrekken van medicatie, bv:
• Neem als apotheek bij voorkeur alleen digitale recepten voor ADHD-medicatie aan.
• Wees alert op passanten en shoppende patiënt in de apotheek.
• Wees alert bij te vroeg aanvragen van herhaalrecepten. Leg ‘smoesjes’ vast in het
patiëntendossier.
• Controleer bij het aanvragen van een herhaalrecept of er sprake is van overgebruik.
• Bespreek het werkelijk gebruik met de patiënt en noteer dit op het aﬂeveretiket.
• Noteer een attentie (advies) regel op de etikettekst. Bijvoorbeeld: (half)jaarlijkse controle, max
10 stuks per levering.
• Pas als apotheek het gebruik niet aan op basis van informatie van de patiënt, maar veriﬁeer dit
altijd bij de voorschrijver.
• Maak afspraken met de patiënt over overgebleven medicatie na een switch of stop.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

Organisatie van de zorg
Samenwerking
binnen eerste lijn

Versterk de samenwerking binnen de eerste lijn, bv:
• Organiseer een FTO over (oneigenlijk) gebruik van ADHD-medicatie waarbij zowel de eerste
als tweede lijn aansluiten.
• Bied spiegelinformatie aan om zicht te krijgen op het eigen beleid t.o.v. landelijk beleid rondom
ADHD-medicatie.
• Maak regionale afspraken over het herhaalbeleid bij ADHD-medicatie, met aandacht voor
aﬂevertermijnen en -hoeveelheden en het delen van medicatie met mensen uit de omgeving.
Zorg voor ondersteuning van de huisarts bij ADHD-zorg, bv:
• Zet praktijkondersteuners, physician assistants en/of verpleegkundig specialisten in bij de
begeleiding.

Samenwerking
tussen eerste en
tweede lijn

Versterk de samenwerking tussen de eerste en tweede lijn, bv:
• Zorg dat patiënten goed ingesteld zijn (op een langwerkend preparaat) voordat de patiënt
wordt overgedragen vanuit de tweede lijn.
• Zorg voor de mogelijkheid tot laagdrempelig overleg/sparren met gespecialiseerde
zorgverleners in de GGZ (bij patiënten waarbij je twijfelt).
• Zorg dat een huisarts patiënten kan terugverwijzen naar de tweede lijn bij andere indicaties
dan ADHD, comorbiditeiten of twijfel over de inzet van medicatie.

Overig

Motiveer huisartsen om (half)jaarlijks een evaluatie uit te voeren. Het controlebeleid bij
cardiovasculair risicomanagement (ketenzorg) kan daarbij als voorbeeld dienen.
Streef naar diagnosestelling in een tweedelijns behandelcentra met expertise op het gebied van
ADHD. Minimale wachtlijsten zijn nodig om de toegankelijkheid te verbeteren.

Onderzoek
Richtlijnen

Zorg voor een harmonisatie van de richtlijnen, bv:
• Streef naar één actuele multidisciplinaire richtlijn die onderschreven is door alle betrokken
disciplines.
• Geef een concretere beschrijving van welke zorgprofessional de diagnose ADHD mag stellen.
Besteed in de richtlijnen aandacht aan mogelijk oneigenlijk gebruik, bv:
• Adviseer voor de onderhoudsbehandeling over het algemeen langwerkende preparaten. Is een
kortwerkend preparaat eerste keus middel, dan zijn extra waarschuwingen in de richtlijn over
oneigenlijk gebruik van deze middelen wenselijk.
• Wees eenduidig over de frequentie van evaluatie van het medicatiegebruik.
• Neem adviezen op over receptduur en voorschrijfhoeveelheden.
• Ontwikkel een generieke handreiking ‘Voorkomen van oneigenlijk gebruik van ADHDmedicatie’ kunnen zijn, vergelijkbaar met het multidisciplinair document ‘Afbouwen SSRI’s en
SNRI’s’. Richtlijnen kunnen ten aanzien van oneigenlijk gebruik verwijzen naar deze generieke
richtlijn.

Onderzoek

Besteed extra aandacht aan onderzoek, bv:
• Het toepassen van medicatievrije periode (drug holiday) en weekschema’s.
• De mogelijkheden en methode van stoppen met medicatie.
• De (biologische) eﬀecten van ADHD-medicatie bij personen zonder ADHD.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie

23

Studenten

24

Bewustwording

Besteed aandacht aan publieksvoorlichting richting (ouders van) studenten op scholen,
universiteiten, bibliotheken, bv:
• Informeer studenten over de (negatieve) eﬀecten van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie
op korte en lange termijn en over lichamelijk en psychische afhankelijkheid.

Ondersteuning

Zorg dat onderwijs- en preventieprofessionals studenten kunnen ondersteunen, bv:
• Zorg voor voorlichting en bewustwording over risico’s van het oneigenlijk gebruik van ADHDmedicatie en het signaleren en aankaarten van dit gebruik.
• Bied studenten proactieve ondersteuning aan bij studiedruk, zoals hulp met plannen of bij
mentale problemen.
• Besteed aandacht aan stresspreventie (bv met trainingen om te leren plannen) en het
verminderen van de ervaren prestatiedruk door studenten.

Overig

Zorg dat ADHD-medicatie voor oneigenlijk gebruik minder makkelijk toegankelijk is voor
studenten door de beschikbaarheid van deze middelen te verlagen.

Eindrapport - Gezonde focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHD-medicatie