Defensienota 2018

Investeren in
onze mensen,
slagkracht
en zichtbaarheid

1

Voorwoord
Wij bieden u een realistische en toekomstgerichte Defensienota aan. Een nota die,
naar onze vaste overtuiging, een startpunt is van het versterken van het vertrouwen
in Defensie.
Vertrouwen bij onze mensen, vertrouwen in onze organisatie, maar ook vertrouwen
van de samenleving in Defensie.
Na decennia van bezuinigen is er weer toekomstperspectief voor Defensie; met een
realistische blik zetten we stappen vooruit!
In de gesprekken die door de staatssecretaris en mijzelf zijn gevoerd, hebben we aan
den lijve gevoeld hoe belangrijk dit is.
We hebben gesproken met mensen van laag tot hoog en van binnen en buiten onze
organisatie. Die gesprekken zetten we voort. Juist onze mensen zijn de kracht van
Defensie!
We willen transparant en betrouwbaar zijn in wat we doen en wat we bereiken.
We willen een aantrekkelijke en betrouwbare werkgever zijn.
En we werken aan een stevige verankering van Defensie in de samenleving.
En we zijn bovenal realistisch; we zetten met de extra investeringen een goede stap
voorwaarts.
Een stap die naar onze overtuiging ook snel zichtbaar moet worden, maar we
realiseren ons tegelijkertijd dat opbouwen tijd zal kosten.
We maken een goed begin en realiseren ons dat we moeten denken in lange lijnen
naar de toekomst. Die lange lijnen hebben we in onze Defensienota verwoord.
Juist omdat Defensie beschermt wat ons dierbaar is!

Mede namens de staatssecretaris,
DE MINISTER VAN DEFENSIE

Drs. A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Inhoudsopgave
Samenvatting

7

Wat er speelt

8

Inleiding

9

Wat we willen bereiken

10

Wat we willen zijn

11

Wat we gaan doen

13

Mensen

13

Middelen

14

Manieren

15

Wat we gaan kunnen

17

Hoe we het toekomstbestendig financieren

21

Bijlage I Statuut, grondwet, hoofdtaken en verdragsverplichtingen

22

Bijlage II De maatregelen

23

Mensen

23

Middelen

24

Manieren

25

Bijlage III De financiën

26

Bijlage IV Het investeringsprogramma

27

5

6

Samenvatting
Samenvatting
HOOFDTAKEN DEFENSIE
(o.a. afgeleide van de grondwet)

Bescherming
eigen en NAVOgrondgebied

Bevordering
internationale
rechtsorde

WAT ER SPEELT
Drijvende krachten: geopolitieke verschuivingen,
onevenwichtige groei wereldbevolking, digitale
informatierevolutie, veranderende mens-machinerelatie, divergerende waarden.

Ondersteuning
civiele
autoriteiten

Dreigingsbeeld: complexer, diverser en onzekerder.
Veiligheidspolitiek: dwingender beroep NAVO
en EU op Nederland, o.a. om te voldoen aan de
NAVO-doelstellingen.
Samenleving: belangen van het Koninkrijk
en internationale rechtsorde in het geding.

WAT WE WILLEN BEREIKEN

WAT WE WILLEN ZIJN

• Veilig blijven

•
•
•
•

In het Koninkrijk en Europa.

• Veiligheid brengen
Rondom Europa.

• Veilig verbinden

•
•
•
•
•

Van het knooppunt Nederland en de aanen afvoerlijnen.

WAT WE KUNNEN BESTEDEN

Een betrouwbare en betrokken werkgever.
Een veilige organisatie waar wordt geleerd van fouten.
Transparant en zichtbaar in een betrokken samenleving.
Een goede partner voor civiele autoriteiten, maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven en onze
strategische partners en bondgenoten.
Een organisatie met de basis op orde.
Kwalitatief en technologisch hoogwaardig.
Informatiegestuurd.
Robuust en wendbaar.
Snel inzetbaar op alle geweldsniveaus.

WAT WE GAAN DOEN

Met een investering oplopend tot 1,5 miljard euro
per jaar kunnen we een goede stap maken. Verdere
investeringen zijn nodig om aan de capaciteitendoelstellingen van de NAVO te voldoen.

Mensen

Een organisatie met een veilige werkomgeving
die het vertrouwen heeft van haar mensen,
hen weet te behouden en voldoende nieuwe
mensen werft.

Middelen

Een informatiegestuurde krijgsmacht die is
opgewassen tegen technologisch hoogwaardige
tegenstanders en ‘hybride’ dreigingen.

Manieren

Een robuuste én wendbare organisatie gericht
op samenwerking en vernieuwing.

LANGE LIJNEN NAAR DE TOEKOMST
Wat we nu gaan doen

Maart 2018

Verdere (kwalitatieve)
versterkingen slagkracht

Uitbreiding gevechtseenheden
(conform NAVO-doelstelling)
2% BBP (NAVO)

7

Wat er speelt

Rusland

NL

Midden-Oosten

Caribisch gebied
Afrika

Koninkrijk
Kwetsbaar voor maatschappelijke
ontwrichting (gevolgen terrorisme,
cyberaanvallen, buitenlandse
inmenging en niet-reguliere migratie).
De fragiele situatie in Venezuela en
ook drugssmokkel en natuurrampen
vormen veiligheidsrisico in het
Caribisch gebied.

Rusland
Vernieuwing en versterking van de
Russische krijgsmacht. Toenemende
militaire activiteit en hybride dreiging.

8

Instabiliteit nabij Europa en het
Koninkrijk
Instabiele veiligheidssituatie en conflict
in de ring rond Europa: het MiddenOosten, Noord-Afrika en delen van de
sub-Sahara en West-Afrika.

Hybride oorlogsvoering
Een samenspel van misleidende, ondermijnende en openlijk ontwrichtende
activiteiten. D
 reiging komt vooral van
staten.

Nieuwe technologieën
Nieuwe technologieën kunnen voor
oorlogsvoering worden ingezet:
kunstmatige intelligentie, big-data
analyse, quantum computers, robotica,
biotechnologie, nanotechnologie,
3D-printing.

Proliferatie
Risico op inzet van chemische, biologische,
radiologische en/of nucleaire wapens is
toegenomen.

Inleiding

Defensie beschermt wat ons dierbaar is. Die opdracht is een afgeleide van
het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden en de Grondwet. Deze
leidt tot drie hoofdtaken:
1 Bescherming van het eigen en bondgenootschappelijke grondgebied,
inclusief het Caribisch deel van het Koninkrijk.
2 Bescherming en bevordering van de internationale rechtsorde en
stabiliteit.
3 Ondersteuning van civiele autoriteiten bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en humanitaire hulp, zowel nationaal als internationaal.
Dit doen we in een wereld die onveiliger
wordt en aan verandering onderhevig
is. Dreigingen zijn complex, divers en
onvoorspelbaar. De kwetsbaarheid van
Nederland en van mensen over de hele
wereld is toegenomen. We hebben als
land veel verbindingen met de rest van
de wereld. Ook de veiligheid van
Nederland is dus verknoopt met die
van de buitenwereld.
De afgelopen jaren is de eerste hoofdtaak, de bescherming van het eigen en
bondgenootschappelijke grondgebied,
daarmee steeds belangrijker geworden.
Het belang van de andere twee hoofdtaken is eveneens toegenomen.
We zien dat alle drie de hoofdtaken
meer inzet vergen vanwege de
toegenomen instabiliteit. In dat licht
hebben we gekeken hoe we de extra
investeringen van 1,5 miljard euro het
best kunnen besteden. Dit is afgestemd
op de Geïntegreerde Buitenland- en
Veiligheidsstrategie (GBVS) van de
minister van Buitenlandse Zaken.

Allereerst gaan we investeren in onze
mensen. Zij beschermen onze veiligheid en staan er wanneer het nodig is.
We willen hun vertrouwen in de
organisatie herstellen. Juist ook om
hen te behouden voor onze organisatie.
We willen bovendien meer mensen
aantrekken om bij ons te komen werken,
met aandacht voor diversiteit.
Daarnaast investeren we in de middelen,
met de nadruk op modernisering van
de huidige slagkracht en versterking van
het informatiegestuurd optreden.
Als laatste investeren we in onze
manieren: we leggen ons toe op meer
en betere nationale en internationale
samenwerking om een wendbare én
robuuste organisatie te worden.
De komende jaren gaan we er alles
aan doen om de maatregelen in deze
Defensienota uit te voeren. Veel zaken
zullen pas in latere jaren tot zichtbare
resultaten leiden. Dat is helaas de
realiteit waarmee we te maken
hebben. Het aantrekken en opleiden

van mensen en het produceren en
operationeel stellen van materieel kost
tijd. Toch zullen ook op kortere termijn
al veranderingen op de werkvloer
zichtbaar zijn. Om enige voorbeelden
te noemen: er komen meer collega’s
bij, we vullen voorraden aan, we
plannen meer oefeningen en trainingen,
we schaffen overbodige regels af en
commandanten krijgen meer ruimte in
de uitvoering.
Ook worden we weer zichtbaar in de
samenleving. Militairen mogen weer
reizen in uniform. Verschillende
defensielocaties door het hele land
blijven bij nader inzien toch open.
De zichtbaarheid van de marechaussees
aan de grens zal ook toenemen.
De werving van nieuwe mensen zal niet
alleen landelijk, maar ook regionaal
worden ingericht en we gaan onze
samenwerking met andere organisaties
verstevigen. Ook werken we mee aan
het inrichten van de maatschappelijke
diensttijd voor jongeren.
Dit alles zal bijdragen aan een veelzijdig
inzetbare krijgsmacht die er staat
wanneer dat nodig is. De NAVO heeft
capaciteitendoelstellingen opgesteld
voor Nederland, die vragen om
vervolgstappen. Deze Defensienota is
dus geen eindpunt, maar een stap die
past binnen de lange lijnen die zijn
uitgezet met de NAVO-afspraken die in
2014 in Wales zijn gemaakt.

9

Wat we willen bereiken

NL

10

Veilig blijven

Veiligheid brengen

Veilig verbinden

In Nederland, het Koninkrijk, de EU en
het grondgebied van de NAVO.

Rondom Europa (het Midden-Oosten,
Noord-Afrika en delen van de subSahara en West-Afrika).

Van het knooppunt Nederland met zijn
aan- en afvoerlijnen.

Bijvoorbeeld:

Bijvoorbeeld:

Bijvoorbeeld:

Bijdrage Enhanced Forward
Presence (NAVO).

De strijd tegen ISIS.

De bescherming van de vitale
infrastructuur.

Snelle reactiemacht van de NAVO
(VJTF) (gereedstelling).

De VN-missie in Mali.

Het toegankelijk houden van
openbare ruimtes van de wereld
(‘global commons’).

Ondersteuning Sint Maarten en
Sint Eustatius na orkaan.

Snel inzetbare eenheden v an
de EU (gereedstelling).

Bewaking en beveiliging in
Nederland.

Capaciteitsopbouw in 
kwetsbare landen.

Ongestoorde toevoer naar 
onze havens.
Toezicht op passagiersstromen.

Wat we willen zijn

De afgelopen decennia hebben veel
gevraagd van onze mensen. We gaan
het vertrouwen herstellen en willen een
organisatie zijn waar mensen met trots
werken en die zichtbaar is in de samenleving. We willen niet dat de krijgsmacht
wordt uitgehold door een onevenwichtige samenstelling (middelen) of
een onverantwoord groot beroep op
onze mensen. Daarom brengen we de
organisatie op orde, ook op het gebied
van veiligheid. Dat kost tijd, vraagt
volharding en verandering van cultuur.
De verslechterde veiligheidssituatie
vraagt ondertussen steeds meer van
ons, zowel in Nederland zelf, als in het
kader van de bondgenootschappelijke
verdediging (NAVO) en de Europese
defensiesamenwerking (EU).
De NAVO benadrukt dat er grotere en
robuustere eenheden nodig zijn, die ook
snel inzetbaar moeten zijn.
De kans dat er tegelijk een beroep op de
krijgsmacht wordt gedaan in binnen- en

buitenland is bovendien toegenomen.
We nemen daarom afscheid van de term
‘ambitieniveau’ om te bepalen wat we
kunnen. De inzet van de krijgsmacht is
namelijk geen ‘ambitie’, maar noodzaak.
We moeten er kunnen staan als dat
nodig is (robuustheid) en kunnen
inspelen op de snelle en onvoorspelbare veranderingen om ons heen
(wendbaarheid). Met het concept
van de adaptieve krijgsmacht geven
we invulling aan deze noodzaak: we
kunnen dit niet zonder de samenwerking
met onze partners. Ook de keuze voor
een kwalitatief en technologisch
hoogwaardige en informatiegestuurde
organisatie draagt in hoge mate bij aan
onze robuustheid en wendbaarheid.
De NAVO wijst erop dat we, ondanks de
investeringen, veel van de capaciteitendoelstellingen nog niet of onvoldoende
kunnen verwezenlijken. In een wereld
die onveiliger wordt en aan verandering

Wat we willen zijn
» Een betrouwbare en betrokken werkgever, waar mensen trots op zijn om

onderhevig is moeten vooral onze
slagkracht en het voortzettingsvermogen
(hoe lang we missies kunnen volhouden)
verder worden versterkt. De NAVO
heeft haar zorgen hierover geuit.
We nemen die zorgen serieus.
Daarom willen we in deze kabinetsperiode ook gestalte geven aan de
langere lijnen naar de toekomst die
nodig zijn voor een stabiele financiering
en versterking van de krijgsmacht.
Dit doen we in het licht van de NAVOafspraak uit 2014 om in tien jaar tijd
de defensie-uitgaven in de richting van
de NAVO-norm van twee procent van
het BBP te bewegen. Een stapsgewijze
groei in het kader van deze lange lijnen
naar de toekomst om de capaciteitendoelstellingen van de NAVO te realiseren
nemen we op in de herijking van de
Defensienota. Deze staat gepland in
2020.
Een mogelijke extra vervolgstap tijdens
deze kabinetsperiode wordt integraal,
op de daartoe geëigende momenten,
bekeken in het licht van de ontwikkeling
van de veiligheidssituatie, de rijksbrede
prioriteiten en binnen de afgesproken
budgettaire kaders.

bij te werken.
» Een veilige organisatie waar wordt geleerd van fouten.
» Transparant en zichtbaar in een betrokken samenleving.
» Een goede partner voor civiele autoriteiten, maatschappelijke organisaties,
het bedrijfsleven en onze strategische partners en bondgenoten.
» Een organisatie met de basis op orde.
» Robuust en wendbaar.
» Snel inzetbaar op alle geweldsniveaus.
» Kwalitatief en technologisch hoogwaardig.
» Informatiegestuurd.

Informatiegestuurd optreden houdt
in dat we in staat zijn om alle relevante
informatie op ieder gewenst niveau
tijdig te verwerven, te verwerken en te
verspreiden opdat we zo veel mogelijk
met de juiste middelen, op het juiste
moment op de juiste plaats kunnen
zijn. Dit stelt eisen aan (de kwaliteit
en mogelijkheden van) het materieel
waarmee we werken en aan onze
manier van werken.

11

12

Wat we gaan doen

Mensen
Er is veel gevraagd van onze mensen.
Die tijd willen we achter ons laten.
We zijn de afgelopen maanden het
gesprek aangegaan: waar zit de
ontevredenheid, waar kan het beter
en hoe doen we dat? We gaan het
personeelssysteem flexibeler maken,
maatwerk, stabiliteit en goede spullen
leveren en kansen helpen creëren voor
tijdens en na de militaire loopbaan. Ook
moeten we met elkaar een zo veilig
mogelijke werkomgeving realiseren.
Er wordt een plan van aanpak opgesteld
met maatregelen om werken bij
Defensie veiliger te maken.
Ondertussen verandert de arbeidsmarkt in hoog tempo. De beroepsbevolking verandert van samenstelling:
zo stijgt het aandeel vrouwen en
mensen met een migratieachtergrond.
De wensen en eisen van de nieuwe
generatie werkzoekenden ten aanzien
van hun werkgever veranderen mee.
Het is duidelijk dat we extra
inspanningen moeten verrichten om
een aantrekkelijke werkgever te zijn.
We staan daarbij voor de grote
uitdaging om onze organisatie
voldoende gevuld te krijgen.

Daar zetten we dan ook op in. Met
strategisch personeelsbeleid, door op
zoek te gaan naar andere manieren om
mensen te behouden en te werven, door
samenwerking aan te gaan bij de werving

van schaars personeel, door interne
regels aan te passen en commandanten
meer bevoegdheden en mogelijkheden
te geven. Meer maatregelen die we
nemen zijn te vinden in bijlage II.

Maatregelen
» Onze mensen krijgen meer loopbaanmogelijkheden, inclusief opleidingen, en toekomstperspectief. Het arbeidsvoorwaardenakkoord biedt hier de handvatten voor.
» We verbeteren en vereenvoudigen het toelagensysteem, waarbij specifiek aandacht
wordt besteed aan toelagen, mede ook voor de Koninklijke Marechaussee, die
gekoppeld zijn aan het regelmatig 'van huis zijn’.
» We gaan maatwerk leveren door het aanbieden van tijdelijke uitstroommogelijkheden, flexibele (deeltijd)contracten en uiteraard de optie om als reservist te dienen.
» We passen het personeelssysteem (FPS) zo snel mogelijk aan om de juiste
mensen op de juiste plek te werven én te behouden voor de organisatie.
» We bieden mensen de mogelijkheid om langer op een bepaalde functie te blijven
zitten. Dit levert zowel de organisatie als de mensen meer stabiliteit en kennis op.
» Onze mensen gaan beschikken over goede spullen en kunnen meer oefenen
en trainen.
» We verbeteren de legering en de gezondheidszorg voor onze mensen.
» Draadloos internet wordt overal beter beschikbaar.
» We streven naar een meer diverse en kleurrijke organisatie door breder te werven.
» Onze mensen hebben een zo veilig mogelijke werkomgeving.
» We worden een organisatie die leert van fouten.
» We verhogen de huidige compensatieregeling voor het AOW-gat van 90%
naar 100%.
» We richten een Nationaal Fonds Ereschulden in voor militairen die een handicap,
trauma of andere aandoening hebben opgelopen tijdens missies in het buitenland.
» Als eerbetoon aan de offers van onze veteranen en veteranen uit andere landen,
steunen we het initiatief om in 2020 de Invictus Games in Den Haag te organiseren.
» We zetten ons in voor een maatschappelijk convenant met overheidsorganisaties
en het bedrijfsleven om gezamenlijk garant te staan voor de opleiding en loopbaan van mensen.
» We verkorten wachttijden zodat mensen (inclusief reservisten) eerder kunnen
beginnen met werken bij Defensie.

13

Middelen
Met onderstaande maatregelen
moderniseren en versterken we onze
slagkracht en ons voortzettingsvermogen. Alle maatregelen zijn door
de NAVO gevraagde capaciteiten en
sluiten aan op de GBVS. Ze zijn
noodzakelijk voor de uitvoering van
onze grondwettelijke taken en de inzet
die daarvoor in Nederland en onder
andere in NAVO-, EU- en VN-verband
nodig is. Gelet op de beschikbare
financiële middelen kunnen we echter
niet voldoen aan alle capaciteitendoelstellingen van de NAVO. Daarom
stellen we prioriteiten:
1. De krijgsmacht blijft veelzijdig
inzetbaar omdat de dreigingen zeer
verschillend van aard en intensiteit
zijn en de veiligheidssituatie continu
verandert.
2. We moderniseren eerst de wapensystemen die we nu hebben. Onze
tegenstanders beschikken over steeds
meer wapens van technologisch
hoogwaardige kwaliteit. Hier moeten
we een antwoord op hebben.
Ook om onze mensen zo veilig
mogelijk te houden.
3. We gaan meer en meer informatiegestuurd optreden met een stevige
IT-infrastructuur.

Langs deze lijnen komen we tot een
investeringsprogramma zoals te
vinden is in bijlage IV. Ondertussen
werken we hard aan de verbetering
van de gereedheid (zijn we klaar om te
doen wat nodig is?) en de versterking
van de operationele (gevechts)
ondersteuning (de ondersteuning die
je nodig hebt tijdens de gewapende
inzet). Dat is de basis van alle inzet die
we leveren en die moet dus op orde
zijn. Dit is een onafgebroken proces,
waar we nooit mee klaar zijn.

Veel hangt bovendien af van het gevuld
krijgen en houden van de organisatie.
De resultaten zijn op de werkvloer
gelukkig steeds meer voelbaar. Denk
daarbij aan de beschikbaarheid van
reserveonderdelen, onderhoudscapaciteit en oefenmunitie.
Dit alles moet leiden tot een moderne
krijgsmacht die beter is uitgerust om
huidige en toekomstige dreigingen het
hoofd te bieden. Meer maatregelen zijn
te vinden in bijlage II.

Maatregelen
» We brengen de basis op orde bij de gereedheid, de operationele ondersteuning
en de benodigde vervanging van wapensystemen.
» We vernieuwen en versterken de krijgsmacht en kiezen voor technologisch
hoogwaardige kwaliteit. Wat we doen, doen we goed en toekomstbestendig.
» We kiezen voor informatiegestuurd optreden door fors te investeren in cyber,
inlichtingen, IT, informatievergaring en het gehele informatiedomein, inclusief
de MIVD.
» We vervangen de vloot en streven hierbij, en bij alle andere vervangingsprojecten,
nadrukkelijk naar internationale samenwerking.
» We vergroten de inzetbaarheid van de jachtvliegtuigen en de helikopters.
» We moderniseren onze wapensystemen (midlife updates), waaronder de Bushmaster
(pantserwielvoertuig), de Fennek (gepantserd verkenningsvoertuig), de CV90
(infanteriegevechtsvoertuig), de Pantserhouwitser, de Apache (gevechtshelikopter), het amfibisch transportschip en de hydrografische opnemingsvaartuigen.
» We vergroten de capaciteit van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD).
» We versterken de verdediging tegen chemische, biologische, radiologische en
nucleaire dreigingen (CBRN).
» We vervangen de persoonlijke uitrusting van militairen, waaronder de gevechtsvesten en de ballistische bescherming. Ook vernieuwen we stapsgewijs alle
handvuurwapens.
» We houden verschillende defensielocaties open die zouden sluiten. Zo kunnen
we onze uitbreiding huisvesten en vergroten we bovendien onze zichtbaarheid
in de samenleving.
» We breiden op basis van eerdere besluiten de capaciteit van de Koninklijke
Marechaussee voor het grenstoezicht en de beheersing van migratiestromen uit.

14

Manieren
Om beter te kunnen inspelen op de
steeds veranderende veiligheidssituatie,
is het belangrijk dat we wendbaar zijn.
We willen kennis en middelen op het
juiste moment beschikbaar hebben.
Tegelijk moeten we er staan als het
nodig is, en dat vereist robuustheid.
Zowel robuust als wendbaar zijn vraagt
slimme oplossingen, flexibiliteit en
samenwerking. Ontwikkelingen in
de NAVO, de EU en ook in Nederland,
bieden hiervoor nieuwe kansen.
Onze manier van werken, ons gedrag
en onze cultuur gaan we hiervoor
veranderen: we hebben en nemen
verantwoordelijkheid, zijn transparant
en open en verheffen middelen niet tot
doel.
Een adaptieve krijgsmacht speelt
snel in op veranderingen in de
veiligheidssituatie:
• We zijn langer en beter in te zetten
met behulp van samenwerking
(o.a. met ziekenhuizen, onderwijsinstellingen, technologische
bedrijven en de inschakeling van
reservisten).
• We blijven innoveren om beter te
anticiperen op nieuwe dreigingen en
ontwikkelingen.
• Door aanpassing van onze interne
processen (o.a. inkoop en gereedstelling) kunnen we waar en wanneer
nodig beschikken over extra
capaciteiten.

Maatregelen
» We gaan intensiever samenwerken met onze bondgenoten en strategische
partners, andere overheidsorganisaties, maatschappelijke organisaties en het
bedrijfsleven. Dit doen we op het gebied van personeel, kennis en innovatie,
de aanschaf en het onderhoud van materieel en bij oefenen, trainen en inzet.
Dat maakt ons sterker en helpt ons met het inspelen op nieuwe ontwikkelingen.
» Samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) herijken we de
civiel-militaire samenwerking. We willen de weerbaarheid van de samenleving
vergroten en onze vitale infrastructuur en de digitale veiligheid van ons land
beter beschermen.
» We verbeteren de coördinatie en aansturing op het gebied van Host Nation
Support. Als onze bondgenoten via Nederland hun eenheden en spullen zouden
moeten transporteren, is het van belang dat wij in staat zijn hen te steunen en
te beveiligen. De komende jaren zal dit vaker nodig zijn. We zetten ons er bovendien
voor in dat het grensoverschrijdend transport van militaire capaciteiten binnen
Europa eenvoudiger wordt (Military Mobility).
» We richten een conflictpreventie-eenheid op als coördinator van de buitenlandse
defensie-inspanningen op dit gebied en als aanspreekpunt voor partners in
binnen- en buitenland. Dit gebeurt in nauwe samenhang met de inspanningen
van de minister van Buitenlandse Zaken en de minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
» We horen bij de kopgroep van de Permanent Gestructureerde Samenwerking (PESCO)
om de militaire samenwerking in de EU te versterken en werken actief mee aan het
vorig jaar opgezette EU-planningsproces.
» We maken ons sterk voor een meer open Europese defensiemarkt met een gelijk
speelveld.
» Bij aanbestedingstrajecten interpreteren we artikel 346 VWEU ruimhartig en
laten zo het nationaal veiligheidsbelang meewegen.
» Wat verwerving betreft, gaan we voor de uitgangspunten ‘snel, tenzij’ en ‘van de
plank, tenzij’. Dit geldt uiteraard bij bewezen goede opties (‘proven technology’).

Meer maatregelen zijn te vinden in
bijlage II.

» Waar mogelijk laten we verwerving van niet-defensiespecifieke spullen en
dienstverlening over aan externe partijen.
» We geven voorrang aan onderzoek naar nieuwe dreigingen én kansen door
nieuwe technologieën. We haken aan bij het Europese Defensiefonds en het
Topsectorenbeleid.
» We houden interne regels en processen tegen het licht.
» Commandanten en eenheden krijgen meer bevoegdheden en middelen om
te zorgen dat ze in de positie zijn om de juiste keuzes te maken. Dit maakt
ons effectiever en wendbaarder.

15

16

Wat we gaan kunnen
Lorem ipsum

Na uitvoering van de maatregelen in deze Defensienota zijn we tot de volgende inzet in staat:

Wat we gaan kunnen
KONINKLIJKE MARINE

Of

Kortdurend een maritieme taakgroep
van vijf schepen waarbij vloot en
mariniers geïntegreerd optreden voor
het optreden op en vanuit zee in het
kader van de bondgenootschappelijke
verdediging of crisisbeheersingsoperaties

Langdurig twee oppervlakteschepen (afzonderlijk), waarvan één LC-fregat met
radarsystemen tevens kan bijdragen aan de bescherming tegen inkomende ballistische
raketten van risicolanden; een onderzeeboot; en een mijnenbestrijdingsvaartuig. Vloot
en mariniers treden hierbij geïntegreerd op

Kortdurend een bataljon mariniers

Kortdurend maritieme logistieke capaciteit

KONINKLIJKE LANDMACHT

Of

Langdurig een samengestelde taakgroep van
bataljonsomvang

Langere tijd kleinere bijdragen

Kortdurend een samengestelde taakgroep van
bataljonsomvang

En

Kortdurend een samengestelde
taakgroep van brigadeomvang

Kortdurend een legerkorpshoofdkwartier voor
de aansturing van (multinationale) landoperaties
(Duits-Nederlands Legerkorpshoofdkwartier)

Kortdurend capaciteit voor
luchtverdediging (Patriotluchtverdedigingssysteem)

SPECIALE EENHEDEN
Kortdurend een hoofdkwartier (samen met
België en Denemarken) voor de aansturing
van multinationale speciale operaties

Langdurig een eenheid van compagniesomvang aan een multinationale taakgroep
speciale operaties (land of maritiem)

Permanente capaciteit voor een kortdurende speciale operatie met een
korte reactietijd buiten Nederland

17

KONINKLIJKE LUCHTMACHT

• Tijdens de transitie naar de F-35: kortdurend
een groep van vier jachtvliegtuigen
• Na de invoering van de F-35 langdurig een
groep van vier jachtvliegtuigen

Tot de vervanging van de F-16
kortdurend een groep van acht
jachtvliegtuigen of langdurig een
groep van vier jachtvliegtuigen

Langdurig helikopters
ter ondersteuning van
het genoemde optreden
op land en op zee

Langdurig strategisch en tactisch luchttransport ter ondersteuning van het
genoemde optreden op land, op zee en
in de lucht

Kortdurend capaciteit ten
behoeve van air-to-air refueling

KONINKLIJKE MARECHAUSSEE
Voor het Ministerie van Defensie

Kortdurende inzet van één
peloton voor Crowd & Riot
Control-taken

Voor het Ministerie van Justitie en Veiligheid
(selectie, relevant voor bredere defensie-inzet)

Langdurige inzet voor
Close Protection-taken

Langdurige civiele
politiemissies in
inzetgebieden en
beperkte inzet voor
Stability Policing

Langdurig een bijdrage aan de bewaking
van de Europese buitengrenzen

CYBER
Langdurige
ondersteuning
van lopende
operaties

18

Kortdurend een
forensisch team

Uitvoeren van één
defensieve en/
of offensieve
cyberoperatie

Langdurig militaire
politiezorgtaken
bij inzet en
oefeningen buiten
NL (o.b.v. Art. 4
Politiewet)

TAKEN TEN BEHOEVE VAN NATIONALE VEILIGHEID*
Permanent beschikbare capaciteit

Mariniers- en BSB-bijdrage
aan het stelsel van speciale
eenheden (DSI)

Twee F-16’s / F-35’s voor de
Quick Reaction Alert
(inclusief gevechtsleiding)

Twee samengestelde
eenheden voor havenbeveiliging

(Binnen maximaal 6 uur)
één CBRN-eenheid

Bijdragen aan de bescherming
van Nederland tegen digitale
dreigingen (cyber security)

(Binnen maximaal 3 uur)
vier EOD-teams

Een mijnenbestrijdingsvaartuig
voor taken op de Noordzee

Uitvoeren van de wettelijke nationale politietaken
door de KMar (inclusief
ondersteuning politie)

Coördinatie en aansturing
Host Nation Support

Capaciteit uit voortzettingsvermogen**

Tenminste 4.600 militairen voor militaire bijstand en steunverlening
(korte reactietijd, inclusief diverse ondersteuning op het gebied van commandovoering, opvang en transport personen, radar, UAV, verbindingen,
blushelikopters, genie, logistiek en medische zorg)

Twee schepen van de
wacht in Nederland
ter ondersteuning van
civiele autoriteiten

(Binnen maximaal 48 uur) een
grondgebonden eenheid
(maximaal bataljon) voor
bewaking en beveiliging

KONINKRIJKSTAKEN
Permanent beschikbare capaciteit

Een schip, marinierscompagnie (Aruba), een mariniersdetachement (Sint
Maarten), een bootpeloton, een ondersteuningsschip in het Caribisch Gebied
en de Kustwacht Caribisch Gebied

Capaciteit uit voortzettingsvermogen***

Een KMardetachement in het
Caribisch Gebied

(Op rotatiebasis) één compagnie
in het Caribisch Gebied
(Koninklijke Landmacht)

* De gehanteerde inzettijden kunnen korter zijn, afhankelijk van het dreigingsniveau en de afspraken die hierover met het ministerie van Justitie en Veiligheid worden gemaakt.
** De inzet van deze middelen leidt tot een beperking in de inzetbaarheid van de capaciteiten waar deze eenheden aan worden onttrokken.
*** De inzet hiervan leidt tot een beperking in de inzetbaarheid van de capaciteiten waar deze eenheden aan worden onttrokken.

19

20

Hoe we het toekomstbestendig financieren

We hebben tot doel de financiering
(net als de organisatie) schokbestendig,
transparant en voorspelbaar te maken.
Dit is belangrijk om te komen tot
een stabiele en toekomstbestendige
financiering van de krijgsmacht.
Ook verbetert het de planbaarheid van
materieelprojecten wat de voortgang
bespoedigt. We hebben tenslotte geen
tijd te verliezen. In bijlage III is een
beknopt overzicht te vinden van de
besteding van de extra financiële
middelen uit het regeerakkoord.
Het is belangrijk te beseffen dat de
maatregelen in deze nota niet van
vandaag op morgen zijn gerealiseerd.
Dit geldt niet alleen voor het gevuld
krijgen en houden van de organisatie
en de aanschaf van groot materieel,
zoals schepen. Ook de aanschaf van
‘gewonere’ zaken, zoals munitie en

communicatiemiddelen, hebben vaak
een lange doorlooptijd voordat ze
inzetbaar zijn. Dit betekent ook dat
we in de eerste jaren van deze kabinetsperiode nog niet het hele bedrag

besteden dat voor die jaren beschikbaar is gesteld in het regeerakkoord.
In de reguliere begrotingscyclus volgt
informatie over de nadere planning
van de uitgaven.

Maatregelen
» Met de investeringen oplopend tot 1,5 miljard euro per jaar realiseren we een
duurzame financiering van de huidige krijgsmacht (en een verbeterde balans
tussen ondersteunende en gevechtseenheden).
» We komen met voorstellen om de voorspelbaarheid en de schokbestendigheid
van de materieelbegroting te vergroten, zoals een specifieke prijsindex of een
structurele oplossing voor valutaschommelingen.
» We werken met een investeringsprogramma waarin alle vervangings- en
vernieuwingsinvesteringen, inclusief IT en vastgoed, voor de komende vijftien
jaar zijn opgenomen. Vanaf de begroting voor 2019 wordt het investeringsprogramma opgenomen in artikel 6 ‘investeringen krijgsmacht’, waarvan de
tijdshorizon dan wordt verlengd naar vijftien jaar. In bijlage IV is het programma
te vinden voor alle investeringen boven de 25 miljoen euro1.
» In het Materieel Projecten Overzicht (MPO) houden we de Tweede Kamer
jaarlijks op de hoogte van alle lopende en toekomstige investeringsprojecten.
Ook de rapportageperiode in het MPO wordt verlengd naar vijftien jaar.
» We bespreken dan jaarlijks, voorafgaand aan de begrotingsbehandeling, met
de Tweede Kamer integraal alle investeringsplannen. De investeringsplanning
vormt daarmee het uitgangspunt voor de te nemen investeringsbesluiten en
de jaarlijkse behandeling in de Tweede Kamer betekent dat we daar uitvoering
aan gaan geven. Conform het Defensie Materieel Proces (DMP) zal de Tweede
Kamer per project ter informatie brieven over de behoeftestelling (A-brief),
de onderzoeksfase (B-brief) en eventueel vervolgonderzoek (C-brief) ontvangen.
Verwervingsbesluiten (D-brief) worden ter behandeling aan de Tweede Kamer
voorgelegd.
» We werken aan een cost-to-readiness-model om beter inzicht te krijgen in de
relatie tussen kosten en gereedheid. De ontwikkeling van het model zal zeker

Projecten die al in realisatie zijn, staan hier niet in. Deze
zijn te vinden in het Materieel Projecten Overzicht (MPO)
dat is meegezonden met de begroting van 2018.

1

drie jaar duren. Het is een complex systeem waar ook andere landen moeite mee
hebben. We proberen te leren van de ervaringen van anderen (zoals Denemarken).
» In 2020 herijken we de Defensienota.

21

Bijlage I

Statuut, grondwet, hoofdtaken en
verdragsverplichtingen

De Nederlandse defensie-inspanning
is in de eerste plaats een afgeleide
van het Statuut voor het Koninkrijk
der Nederlanden en de bepalingen
in de Grondwet over de krijgsmacht,
de hoofdtaken van Defensie en
internationale verdragsverplichtingen.
Het is daarom goed om bij de

humanitaire hulpverlening bij een
gewapend conflict. Hierbij wordt het
Toetsingskader gehanteerd. De taken
die de krijgsmacht uitvoert ter ondersteuning van civiele autoriteiten
vloeien voor een belangrijk deel
voort uit wetgeving en uiteenlopende
bestuurlijke afspraken. Het gaat dan
om structurele activiteiten, militaire
bijstand en militaire steunverlening.

betekenis van deze grondslagen stil
te staan.

Grondwet en hoofdtaken
Volgens artikel 2 van het Statuut is
“de handhaving van de onafhankelijkheid en de verdediging van het
Koninkrijk” een aangelegenheid van
het Koninkrijk. In het verlengde hiervan
stelt artikel 97 van de Grondwet dat er
een krijgsmacht is “ten behoeve van de
verdediging en ter bescherming van de
belangen van het Koninkrijk, alsmede
ten behoeve van de handhaving en
de bevordering van de internationale
rechtsorde”. De verwijzing in dit artikel
naar de internationale rechtsorde
hangt nauw samen met artikel 90,
dat bepaalt dat de regering de
ontwikkeling van de internationale
rechtsorde bevordert. Volgens artikel
100 van de Grondwet verstrekt de
regering de Staten-Generaal vooraf
inlichtingen over de inzet of het ter
beschikking stellen van de krijgsmacht
ter handhaving of bevordering van
de internationale rechtsorde, of voor

22

Op basis van bovenstaande bepalingen
van de Grondwet en overige wet- en
regelgeving heeft Defensie de volgende
drie hoofdtaken:
1 Bescherming van het eigen en
bondgenootschappelijke grondgebied, inclusief het Caribisch deel
van het Koninkrijk.
2 Bescherming en bevordering van
de internationale rechtsorde en
stabiliteit.
3 Ondersteuning van civiele autoriteiten
bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en humanitaire hulp,
zowel nationaal als internationaal.

Internationale
verdragsverplichtingen
De belangrijkste internationale verdragsverplichtingen van Nederland vloeien
voort uit het Handvest van de Verenigde
Naties, het Noord-Atlantische Verdrag
en het EU-Verdrag van Lissabon. Het
VN-Handvest verbiedt de bedreiging
met of het gebruik van geweld.
In uitzondering hierop kan de

VN-Veiligheidsraad vaststellen dat
sprake is van een zodanige bedreiging
van de vrede, verbreking van de vrede
of daad van agressie dat daartegen
gewapenderhand moet worden
opgetreden. Daarnaast is op grond
van artikel 51 van het VN-Handvest
ook zelfverdediging toegestaan.
Een belangrijk uitgangspunt voor het
Nederlandse veiligheidsbeleid is de
verplichting tot collectieve verdediging
van het NAVO-grondgebied, vastgelegd
in artikel-5 van het Noord-Atlantisch
Verdrag van 1949. Artikel-5 verplicht
ieder NAVO-lid om in geval van een
gewapende aanval op een NAVO-lid
in Europa of Noord-Amerika terstond,
individueel en in samenwerking met
de andere partijen, op te treden op de
wijze die zij nodig acht – met inbegrip
van het gebruik van gewapende macht
– om de veiligheid van het NoordAtlantisch gebied te herstellen en te
handhaven. Het Verdrag van Lissabon
uit 2009 betreffende de Europese Unie
bevat ook een verplichting tot wederzijdse bijstand tussen de lidstaten van
de EU. Hierin staat, voor die
EU-lidstaten die tevens lid van de
NAVO zijn, dat de NAVO de basis is voor
de collectieve verdediging van haar
leden en het instrument voor de
uitvoering van deze collectieve
verdediging. Dit Verdrag stelt verder
dat de Unie een gemeenschappelijk
veiligheids- en defensiebeleid (GVDB)
heeft.

Bijlage II

De maatregelen

Mensen
» We voeren alle afspraken uit het
arbeidsvoorwaardenakkoord uit,
waaronder de overgang naar een
meer toekomstbestendig pensioenstelsel voor militairen.
» We bieden loopbaanbegeleiding op
maat, waarbij ook opleiding wordt
meegenomen.
» We creëren meer werkervaringsplaatsen.
» We leveren maatwerk in de begeleiding van militairen die uitvallen in
de initiële opleiding naar een beter
passende functie.
» We beleggen meer (budget)
bevoegdheden bij commandanten.
Zo kunnen zij, binnen de budgettaire
kaders, naar eigen inzicht in hun
personeelsbehoefte voorzien.
» We vergroten het aantal aanstellingsvormen en ontwikkelen nieuwe,
meer flexibele (deeltijd) contractvormen die beter aansluiten bij de
behoeften van onze mensen.
» We bieden medewerkers de mogelijkheid van tijdelijke uitstroom.
» We stimuleren de (tijdelijke) uitwisseling met andere organisaties.
» We bieden mensen de mogelijkheid
om langer op een bepaalde functie te
blijven zitten.
» We passen het personeelssysteem
(FPS) zo snel mogelijk aan om goede
mensen te werven én te behouden
voor de organisatie.
» We introduceren behoudpremies
voor militairen in FPS-fase 2.
» We stimuleren vrijwillig vertrek van
militairen in FPS-fase 3, zodat er
meer doorstroom komt voor mensen
in fase 1 en fase 2.
» We verbeteren en vereenvoudigen
het toelagensysteem, waarbij

specifiek aandacht wordt besteed
aan toelagen, mede ook voor de
Koninklijke Marechaussee, die
gekoppeld zijn aan het regelmatig
'van huis zijn’.
» We verhogen de huidige
compensatieregeling voor het
AOW-gat van 90% naar 100%.
» Onze mensen gaan beschikken
over goede spullen en kunnen
weer oefenen en trainen door
investeringen in de operationele
(gevechts)ondersteuning.
» We verbeteren de gezondheidszorg,
specifiek de ICT en de modernisering
van apparatuur.
» Het werk bij Defensie kan veel van
onze mensen vragen. Ook in de
toekomst zorgen we voor de juiste
ondersteuning, onder andere
middels de Geestelijke Verzorging.
» Draadloos internet wordt overal op
de legering beter beschikbaar, zodat
contact met het thuisfront makkelijker wordt. Ook de kantoor-IT wordt
vernieuwd, zodat meer plaats- en
tijdonafhankelijk kan worden gewerkt.
» We richten een Nationaal Fonds
Ereschulden in voor militairen die
een handicap, trauma of andere aandoening hebben opgelopen tijdens
missies naar het buitenland.
We nemen verantwoordelijkheid
voor ons (oud-)personeel met werkgerelateerde gezondheidsklachten.
» We steunen het initiatief om in 2020
de Invictus Games in Den Haag te
organiseren.
» We vragen elke uitstromende militair
reservist te worden.
» We vergroten de zichtbaarheid door
onze wervingsactiviteiten ook
regionaal in te richten.

» We streven naar een meer diverse en
kleurrijke organisatie door breder te
werven.
» We verbeteren het keurings- en
selectietraject, alsook de aannameen vooropleidingseisen, om onnodige
uitval te voorkomen.
» We verkorten wachttijden, zodat
mensen (inclusief reservisten) eerder
kunnen beginnen met werken bij
Defensie.
» Militairen mogen weer in uniform
reizen.
» We starten een ‘reservistenloket’
voor (ontzorging van) geïnteresseerden en werkgevers.
» Geïnspireerd door het concept van
School of the Nation, zetten we ons in
voor een maatschappelijk convenant
met het bedrijfsleven en andere overheidsorganisaties om gezamenlijk
garant te staan voor de opleiding en
loopbaan van mensen (voor schaarse
functies). Hierbij werken we aan
nieuwe concepten om werk en
loopbaan in te vullen. Ook kijken we
binnen een dergelijke samenwerking
naar de mogelijkheden voor
re-integratie van onze mensen.
» We gaan jongeren de mogelijkheid
van een maatschappelijke diensttijd
bij Defensie bieden.
» Onze mensen krijgen een zo veilig
mogelijke werkomgeving door fors
te investeren in: lerend vermogen
(inclusief interne audits en voorvallenonderzoeken), de veiligheidscultuur, de veiligheidsstructuur, de
capaciteit en het toezicht. Hierover
sturen we snel een plan van aanpak
met de te nemen maatregelen.

23

Middelen
» We brengen de basis op orde bij
de gereedheid, de operationele
ondersteuning en de benodigde
vervanging van wapensystemen.
» We breiden onze cybercapaciteit uit
om een grotere rol te kunnen
vervullen bij de bescherming van
ons land tegen digitale dreigingen.
Dit staat ook vermeld in de GBVS.
» We vernieuwen de Defensie Cyber
Strategie in samenhang met de
Nationale Cybersecurity Agenda.
» We gaan sensoren en informatiesystemen in een netwerk aan elkaar
koppelen om ons informatiegestuurde
optreden te verbeteren. In dit kader
investeren we ook fors in onze
IT-infrastructuur en de inlichtingen-,
verzamel- en analysecapaciteit
(inclusief MIVD).
» Aan de hand van een concept van de
NAVO werken we samen met partners
(onder andere Duitsland) aan het
verbeteren van het gezamenlijke
informatiegestuurde optreden.
» We vervangen de M-fregatten samen
met België.
» De LC-fregatten doorlopen op dit
moment een moderniseringsprogramma. Voor de vervanging van
deze fregatten wordt over een paar
jaar een behoeftestelling opgesteld.
» We vervangen samen met België
ook de mijnenbestrijdingscapaciteit.
We werken aan een innovatief
concept van moederplatforms en
onbemande mijnenbestrijdingssystemen. De ontwikkeling hiervan
is één van de PESCO-projecten
waaraan we deelnemen.
» We vervangen de onderzeeboten
door bemande onderzeebootcapaciteit. Onderzoek van TNO heeft
uitgewezen dat varianten anders dan

24

bemande onderzeeboten niet aan de
behoefte kunnen voldoen (en erg
duur zijn). Deze varianten zullen dan
ook niet verder worden uitgewerkt in
de DMP B-fase. We sturen hierover
dit jaar de DMP B-brief.
» We vergroten de inzetbaarheid van
de jachtvliegtuigen en de helikopters.
» We moderniseren onze wapensystemen (midlife updates), waaronder de Bushmaster (pantserwielvoertuig), de Fennek (gepantserd
verkenningsvoertuig), de
Pantserhouwitser, de CV90
(infanteriegevechtsvoertuig),
het korteafstandsluchtverdedigingssysteem (op land), een amfibisch
transportschip en de hydrografische
opnemingsvaartuigen.
We moderniseren bovendien het
elektronische simulatiesysteem voor
het optreden op land, de Surface-toSurface Missiles en de luchtverdedigingsraketten Evolved Sea Sparrow Missile op
fregatten, de kanons van de
LC-fregatten, de Goalkeeper
(verdediging tegen raketten op korte
afstand) op alle grote bovenwaterschepen, de Apache (gevechtshelikopter), de Chinook (transporthelikopter). We breiden het aantal
Chinooks bovendien met drie uit.
» Een kleine eenheid experimenteert
met onbemande systemen in het
landoptreden.
» We vergroten de munitie- en andere
inzetvoorraden.
» We vergroten de capaciteit van de
Explosieven Opruimingsdienst
Defensie (EODD).
» We versterken de verdediging tegen
chemische, biologische, radiologische en nucleaire dreigingen (CBRN).
De voor CBRN-detectie toegeruste
Fuchs-verkenningsvoertuigen

worden vervangen. Er komt bovendien een voorziening om een mobiel
hospitaal te laten functioneren in een
gebied met een CBRN-besmetting.
» We schaffen voor de F-35 zelfbeschermingsmiddelen aan tegen
dreigingen vanuit de lucht of vanaf
de grond. Ook verwerven we middellange- en langeafstandraketsystemen.
» We vervangen de C-130 (transportvliegtuig), de air-to-air refuelingcapaciteit (KDC-10) en de luchttransportcapaciteit (Multi-Role Tanker
Transportvliegtuigen (MRTT).
De MRTT-vliegtuigen worden samen
met België, Duitsland, Luxemburg
en Noorwegen aangeschaft. Ze zijn
tevens inzetbaar humanitaire
noodhulp en (medische) evacuaties.
» Onder de verantwoordelijkheid van
het ministerie van J&V richten we
een Passenger Information Unit op bij
de Koninklijke Marechaussee.
Deze heeft tot doel terrorisme en
ernstige criminaliteit te voorkomen,
op te sporen en te vervolgen door
gegevens te controleren van
luchtvaartpassagiers. Zo geven we
invulling aan de EU-richtlijn hierover.
» We breiden op basis van eerdere
besluiten de capaciteit van de
Koninklijke Marechaussee voor het
grenstoezicht en de beheersing van
migratiestromen uit.
» We houden de volgende defensielocaties open: het Complex
Brasserskade in Den Haag, het
munitiecomplex in Alphen, de
Korporaal van Oudheusdenkazerne
in Hilversum, de Joost Dourleinkazerne op Texel, Kamp Nieuw
Milligen in Uddel en de Koningin
Wilhelminakazerne in Ossendrecht.
We onderzoeken bovendien nog
enkele andere locaties.

Manieren
» Samen met het ministerie van J&V
herijken we de civiel-militaire
samenwerking. Met andere veiligheidspartners wordt een zo dekkend
mogelijk overzicht opgesteld van
relevante civiele en militaire
capaciteiten voor nationale crisisbeheersing en de ondersteuning
bij rampenbestrijding.
» Ook brengen we samen met het
ministerie van J&V en betrokken
bedrijven in kaart welke bijstand
in geval van nood nodig is ter bescherming van de vitale infrastructuur en
voor de digitale veiligheid.
» We verbeteren de coördinatie en
aansturing op het gebied van Host
Nation Support. Samen met het
ministerie van J&V en de veiligheidsregio’s onderzoeken we op welke
manier een nieuw civiel-militair
samenwerkingsverband hieraan kan
bijdragen. In geval onze bondgenoten
via Nederland hun eenheden en
spullen zouden moeten transporteren,
is het van belang dat wij ze kunnen
steunen en beveiligen.
» We gaan ons inzetten voor eenvoudiger grensoverschrijdend
transport van militaire capaciteiten
binnen Europa (Military mobility).
» We richten een conflictpreventieeenheid op als coördinator van de
buitenlandse defensie-inspanningen
op dit gebied en als aanspreekpunt
voor partners in binnen- en
buitenland.
» We versterken onze voortrekkersrol
op het gebied van internationale
samenwerking door nog intensiever
samen te werken met onze
strategische partners.
» We vergroten het aantal internationale
militaire functies om een bijdrage te
kunnen leveren aan de uitbreiding

van de NAVO-commandostructuur.
» We hebben samen met een aantal
strategische partners zeven verwervingsprojecten onder PESCO
gebracht. Het gaat om projecten op
het gebied van logistiek, medische
capaciteiten, maritieme mijnenbestrijding, cyber en
radiocommunicatie.
» We werken actief mee aan het
EU-planningsproces, de Coordinated
Annual Review on Defence (CARD),
om kansen op samenwerking en
gezamenlijke capaciteitenontwikkeling
eerder te identificeren en erop in
te spelen.
» Als het Defensie ontwikkelingsprogramma van het Europese
Defensiefonds operationeel is, willen
we aan verschillende projecten gaan
deelnemen.
» We maken ons sterk voor een meer
open Europese defensiemarkt met
een gelijk speelveld.
» Bij aanbestedingstrajecten interpreteren we artikel 346 VWEU ruimhartig en laten zo tevens het nationaal
veiligheidsbelang meewegen.
» Wat verwerving betreft, gaan we
voor de uitgangspunten ‘snel, tenzij’
en ‘van de plank, tenzij’. Dit geldt
uiteraard bij bewezen goede opties
(‘proven technology’).
» Waar mogelijk laten we de verwerving van niet-defensiespecifieke
spullen en dienstverlening over aan
externe partijen.

» We actualiseren dit jaar de Defensie
Industrie Strategie, die uiteen zal
zetten hoe we met het ministerie van
EZK innovaties gaan aanjagen in het
kader van het Topsectorenbeleid en
een basis zal bieden voor versterking
van de samenwerking met het
bedrijfsleven.
» We stellen dit jaar een innovatiestrategie op. Om onze innovatie
te versnellen en versterken gaan
we op zoek naar nieuwe partners,
waaronder startups en vernieuwende
samenwerkingsvormen, zoals fieldlabs,
waar ideeën worden ontwikkeld,
getest en geïmplementeerd.
» We investeren in kennisopbouw
op het gebied van cyber, informatiegestuurd optreden, slagkracht in
het land-, zee- en luchtdomein en
nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie, robotica, 3Dprinting en bio- en nanotechnologie.
» We nemen voor kennisopbouw,
defensiespecifiek onderzoek,
technologieontwikkeling en innovatie
een vaste bandbreedte in het
investeringsplan op.
» We houden interne regels en
processen tegen het licht.
» We beleggen meer bevoegdheden
op het gebied van inzet, personeel,
materieel en financiën bij
commandanten en eenheden.
Dit vraagt om andere werkrelaties.

» In samenwerking met het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat
(EZK) en het bedrijfsleven willen we
vaker de eerste klant van een bedrijf
zijn (launching customer), om zo
innovatie aan te jagen en bedrijven
een goede kans te geven op de markt.

25

Bijlage III

De financiën
In mln. euro’s

2018

2019

2020

2021

Struct.

Oorspronkelijk uitgavenbudget

8.784

8.822

8.828

8.687

8.596

Intensivering, waarvan voor:

910

1.210

1.410

1.510

1.510

• Ondersteuning krijgsmacht

254

301

350

400

400

• Investeringen in modernisering krijgsmacht (zie tabel hieronder)

475

725

775

825

825

• Uitbreiding van slagkracht, cyber en werkgeverschap*, waarvan:

113

246

263

275

275

» Uitbreiding (organisatie) slagkracht

6

15

20

27

27

» Cyber

12

16

20

20

36

» Werkgeverschap en bedrijfsveiligheid

102

209

211

211

211

» Nationale en internationale samenwerking

5

10

16

17

17

•

Intensivering Kustwacht Caribisch Gebied

10

10

10

10

10

•

Overheveling budget Kustwacht Caribisch Gebied**

48

37

36

36

36

Nieuw uitgavenbudget

9.741

10.069

10.274

10.232

10.142

Percentage van het BBP***

1,29%

1,29%

1,30%

1,28%

1,25%

* Gedurende de eerste drie jaar wijken de reeksen ‘Ondersteuning krijgsmacht’ en ‘Uitbreiding slagkracht, cyber en werkgeverschap’ incidenteel iets af
van de reeksen in het regeerakkoord (in verband met ingroei): samen tellen de reeksen op tot het juiste totaal.
** Ook is structureel ongeveer € 5 miljoen aan ontvangsten overgeheveld.
*** Percentages ten tijde van het opstellen van deze nota.

Ondersteuning krijgsmacht en Kustwacht Caribisch
Gebied

Met de twee nota’s van wijziging bij de begroting 20182 is de
intensivering betreffende de ondersteuning van de krijgsmacht al grotendeels aan de defensiebegroting toegevoegd.
In de Voorjaarsnota wordt het restant toegelicht. Ook is het
budget van de Kustwacht overgeheveld van de begroting van
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
naar die van Defensie.

Investeringen in modernisering krijgsmacht
In onderstaande tabel zijn, cumulatief, de investeringen in
de modernisering van de krijgsmacht te vinden (reeks in het
regeerakkoord) over de jaren 2018 tot en met 2033. In bijlage IV
is het investeringsprogramma te vinden met alle vervangingsen vernieuwingsinvesteringen (boven de 25 miljoen euro)
voor de komende vijftien jaar.

In mln. euro’s
Investeringen Zeestrijdkrachten

6.374

Investeringen Landstrijdkrachten

2.025

Investeringen Luchtstrijdkrachten

1.074

Kleinere projecten, defensiebreed

337

Voorzien in infrastructuur

752

Voorzien in ICT

1.794

Kennis en innovatie / wetenschappelijk onderzoek

345

Totaal

12.700

De middelen voor de maatregelen uit deze Defensienota worden, op basis van een bestedingsplan, aan de defensiebegroting toegevoegd.
2 De eerste nota van wijziging betreft de besluiten voor de versterking van de ondersteuning (Kamerstuk 34 775, nr. 25, 17 november 2017).
De tweede nota van wijziging betreft de overdracht van Kustwacht Caribisch gebied (Kamerstuk 34 775, nr. 64, 15 december 2017).

26

27

250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen

Vervanging Maritime Counter Mines (MCM) Capaciteit

Verwerving Combat Support Ship (CSS)

Verwerving & Integratie Evolved Sea Sparrow Missile (ESSM) Block 2

Vervanging All Terrain Vehicle (ATV)

Vervanging Standard Missile 2 Block IIIA (SM2-IIIA)

Vervanging Zr. Ms. Rotterdam (LPD-1)

Vervanging Zr. Ms. Johan de Witt (LPD-2)

Midlife Update (MLU) Luchtverdedigings- en Commando Fregatten (LCF)

Vervanging Kanons Luchtverdedigings- en Commando Fregatten (LCF)

Vervanging MK46 Lightweight Torpedo

Verwerving Torpedo Defensiesysteem (vlootbreed)

Vervanging Harpoon Missile (surface-to-surface missile)

Vervanging Goalkeeper (Close-in Weapon System)

Vervanging Middelzwaar Landingsvaartuig (LCVP)

Vervanging Zr. Ms. Mercuur & Hydrografische Opname Vaartuigen (HOVs)

Midlife Update (MLU) Oceangoing Patrol Vessel (OPV)

Midlife Update (MLU) Zr. Ms. Karel Doorman (Joint Support Ship, JSS)

Vervanging MK48 Heavyweight Torpedo

Vervanging Zwaar Landingsvaartuig (LCU)

Midlife Update (MLU) Hydrografische Opname Vaartuigen (HOVs)

Midlife Update (MLU) Zr. Ms. Johan de Witt (LPD-2)

Aanvulling Standard Missile 2 Block IIIA (SM2-IIIA)

Deelname ontwikkeling Standard Missile 2 Block IIIC (SM2-IIIC)

Vervanging Self-Propelled Variable Depth Sonar (SPVDS)

Vervanging Fast Raiding, Interception and Special Forces Craft (FRISC)

Vervanging Marine Opleidings Vaartuig (MOV Van Kinsbergen)

Vervanging Havenduikvaartuigen

Vervanging Zr. Ms. Pelikaan (Ondersteuningsschip Caribisch gebied)

Vervanging Low Frequency Acoustic Sonar (LFAS)
1000-2500 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen

Vervanging Fennek

Midlife Update (MLU) CV90

Midlife Update (MLU) Fennek

Vervanging Wissellaadsysteem

Vervanging Medium en Short Range Anti-Tank (MRAT/SRAT)

Vervanging Pantserhouwitzer (PzH)

Verwerving C-RAM/Class 1 UAV Detectiecapaciteit

Vervanging Onderstel Brugleggende Tanks

Verwerving Defensie Operationeel Kleding Systeem (DOKS)

Verwerving Very Short Range Air Defence (VSHORAD)

Vervanging Amarok

Land

1000-2500 miljoen

> 2,5 miljard

Vervanging Multipurpose Fregat (MFF)

> 2,5 miljard

Vervanging Luchtverdedigings- en Commando Fregatten (LCF) (incl. studies)

Projectbehoefte

Vervanging Onderzeebootcapaciteit (OZBT)

Maritiem

Omschrijving Project

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

*

D-brief

Instroom

Instroom

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

Instroom

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

B-brief

2018

Het investeringsprogramma

Bijlage IV

A-brief

Instroom

A-brief

B-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

B/D-brief

B-brief

B-brief

B-brief

B/D-brief

A-brief

B-brief

B/D-brief

D-brief

B-brief

2019

Instroom

B-brief

B-brief

D-brief

B-brief

A-brief

B-brief

A-brief

D-brief

A-brief

D-brief

Instroom

D-brief

D-brief

D-brief

Instroom

B/D-brief
B-brief

Instroom

D-brief

A-brief

B-brief

B-brief

Instroom

B-brief

A-brief

D-brief

2021

B/D-brief

Instroom

A-brief

A-brief

D-brief

D-brief

D-brief

Instroom

Instroom

D-brief

D-brief

2020

B-brief

Instroom

Instroom

Instroom

A-brief

B/D-brief

Instroom

A-brief

B-brief

D-brief

D-brief

D-brief

Instroom

Instroom

2022

D-brief

B-brief

D-brief

Instroom

Instroom

A-brief

A-brief

B-brief

2023

Instroom

D-brief

B/D-brief

Instroom

A-brief

B-brief

Instroom

Instroom

Instroom

Instroom

2024

Instroom

A-brief

A-brief

Instroom

A-brief

D-brief

Instroom

A-brief

B-brief

B-brief

D-brief

2025

B-brief

Instroom

D-brief

D-brief

2026

A-brief

B-brief

Instroom
D-brief

Instroom

Instroom

2030

Instroom

A-brief

Instroom

Instroom

2029

B/D-brief

D-brief

D-brief

Instroom

D-brief

2028

B/D-brief

Instroom

B-brief

B-brief

Instroom

2027

Instroom

B-brief

Instroom

Instroom

2031

D-brief

Instroom

2032

Instroom

Instroom

2033

28

100-250 miljoen

Midlife Update (MLU) Boxer

25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen

Verwerving Area Access Denial

Vervanging CBRN Fuchs (Detectie, Identificatie en Monitoring)

Midlife Update (MLU) Pantserhouwitzer (PzH)

Vervanging Vouwbrug

Vervanging Trekker/Oplegger Combinaties (Tropco´s 400 en 650 KN)

Midlife Update (MLU) Bushmaster

Defensie Brede Vervanging Wielberging

Verwerving CBRN: COLPRO (Collective Protection) Command & Control Installations

Verwerving CBRN: COLPRO Medical Installations

Levensduurverlenging Zwaar Bergingsvoertuig

Vervanging Licht Indirect Vurend Wapensysteem

Vervanging en Midlife Update (MLU) SQUIRE

Midlife Update (MLU) Army Ground Based Air Defence System (AGBADS)

Vervanging Special Forces Voertuigen

Midlife Update (MLU) Very Short Range Air Defence (VSHORAD)

250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
250-1000 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen

Vervanging en Modernisering (V&M) Chinook

Verwerving Multi Role Tanker Transport (MRTT)

Apache Remanufacture

Vervanging C-130

Verwerving Medium Altitude Long Endurance Unmanned Aerial Vehicle (MALE UAV)

Block Upgrade NH90

Vervanging PC-7

Verwerving Tactische Lucht-Grond Bewapening F-35

Multi-Ship, Multi-Type (MSMT) Helicoptersimulator

Instandhoudingsprogramma C-130

Verwerving Strategische Lucht-Grond Bewapening F-35

Verwerving Piloting Forward Looking Infra-Red (PFLIR) NH-90

Vervanging Gulfstream

100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
100-250 miljoen
25-100 miljoen
25-100 miljoen

Vervanging Gevechtsuitrusting

Vervanging Klein Kaliber Wapens (KKW)

Verwerving Defensie Bewaking- en Beveiligingsssysteem (DBBS)

Vervanging Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)

Operationele Infra en Geneeskundige Verbruiksgoederen

Defensiebrede Vervanging Handgedragen Warmtebeeldkijker

25-100 miljoen p/j

Wetenschappelijk Onderzoek

Totaal investeringsbudget

Projecten < 25 miljoen
Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

2.877

Structureel

Structureel

Structureel

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

B-brief

D-brief

A/D-brief
A/D-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

2.803

2.716

Instroom

Instroom

B/D-brief

Instroom

B-brief

A-brief

A-brief

B-brief

B-brief

D-brief

A-brief

A-brief

Instroom

Instroom

B-brief

B-brief

B-brief

B-brief

B-brief

2.608

Instroom

B/D-brief

2.557

Instroom

A-brief

D-brief

Instroom

Instroom

B-brief

A-brief

Instroom

Instroom

D-brief

Instroom

Instroom

Instroom

Instroom

Instroom

Instroom

B-brief

D-brief

D-brief

Instroom

D-brief

B-brief

D-brief

D-brief

D-brief

D-brief

D-brief

Instroom

B-brief

D-brief

B-brief

Instroom

Instroom

B/D-brief

D-brief

D-brief

Instroom

B/D-brief

A-brief

A-brief

B-brief

D-brief

Instroom

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

A-brief

B-brief

B-brief

B/D-brief

*Voornemen tot mandatering

0 - 25 miljoen

100-250 miljoen p/j

IT

Overige investeringsbudgetten

100-250 miljoen p/j

Infrastructuur

Structurele investeringsbudgetten

250-1000 miljoen

Aanvullen Munitievoorraden

Defensiebreed

> 2,5 miljard

Verwerving F-35

Lucht

25-100 miljoen

Levensduurverlenging Geïnstrumenteerde oefen- en trainingscapaciteit voor
grondgebonden eenheden

Vervanging Geïnstrumenteerde oefen- en trainingscapaciteit voor grondgebonden 100-250 miljoen
eenheden

100-250 miljoen

Vervanging Bushmaster

2.636

Instroom

D-brief

A-brief

Instroom

2.651

B-brief

Instroom

Instroom

B-brief

B-brief

A-brief

Instroom

2.670

A-brief

D-brief

Instroom

D-brief

A-brief

B-brief

B-brief

A-brief

A-brief

2.671

D-brief

Instroom

Instroom

D-brief

D-brief

A-brief

2.693

Instroom

A-brief

B-brief

Instroom

Instroom

B-brief

B-brief

2.689

A-brief

D-brief

B-brief

D-brief

D-brief

2.681

B-brief

B-brief

Instroom

D-brief

Instroom

Instroom

2.681

D-brief

D-brief

Instroom

2.672

Instroom

Instroom

Instroom

2.674

2.674

29