Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

33 606

Parlementaire enquête Woningcorporaties

Nr. 12

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 20 november 2014
De vaste commissie voor Wonen en Rijksdienst heeft een aantal vragen
voorgelegd aan de parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties
over de brief van 30 oktober 2014 inzake het parlementaire onderzoeksrapport «Ver van huis» van de Parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties (Kamerstuk 33 606, nrs. 3–10).
De parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties heeft deze
vragen beantwoord bij brief van 20 november 2014. Vragen en
antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Geurts
De griffier van de commissie,
Van der Leeden

kst-33606-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

1

Hierbij bieden wij u de antwoorden aan op de vragen die door de
algemene commissie voor Wonen en Rijksdienst zijn gesteld bij brief van
12 november 2014 over het rapport van de parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties (Kamerstuk 33 606, nrs. 3–10).
De parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties hecht er aan om
te benadrukken dat zij de gestelde feitelijke vragen heeft beantwoord op
basis van de resultaten van haar onderzoek en in lijn met de conclusie en
aanbevelingen die zij op basis daarvan heeft geformuleerd in haar rapport
«Ver van huis». Vragen die zich buiten de reikwijdte van het onderzoek
en/of de conclusies en aanbevelingen van de enquêtecommissie bevinden
zijn zo goed mogelijk in lijn met het rapport van een antwoord voorzien.
De algemene commissie voor Wonen en Rijksdienst heeft vragen gesteld
over het hoofdrapport en over het deelrapport Vestia. Hieronder beantwoordt de enquêtecommissie eerst de vragen over het hoofdrapport,
daarna de vragen over het deelrapport Vestia (vraagnummers 3, 4, 119 t/m
124, 126, 127, 128, 131, 132, 134).
Vragen en antwoorden
Vragen en antwoorden over het hoofdrapport
1
De enquêtecommissie komt tot een berekening dat de totale schade ruim
3 miljard euro is als de onderzochte incidenten bij elkaar worden
opgeteld. Welke risico’s of kosten zijn bij de onderzochte incidenten niet
meegenomen? Met andere woorden, hoeveel kan de uiteindelijke
financiële schade bedragen?
De in de vraag genoemde totaalsom van de schade vormt een optelsom
van de op dit moment bekende bedragen in de door de enquêtecommissie onderzochte casussen. Mogelijke schade bij niet onderzochte
incidenten zijn niet in dit bedrag opgenomen, evenals de schade die
gemeenten hebben geleden. Zo heeft de heer Norder, voormalig
wethouder van de gemeente Den Haag, in het openbaar verhoor verklaard
dat het Vestia-debacle de gemeente tientallen miljoenen euro’s heeft
gekost. Daarnaast benadrukt de enquêtecommissie dat zij in hoofdstuk 3
van haar hoofdrapport niet alleen ingaat op de directe schade van Vestia
en de onderzochte casussen, maar ook op de weglek van maatschappelijk
vermogen in de hele sector als gevolg van het hoge risicoprofiel. Hier zijn
weliswaar geen exacte bedragen over bekend, maar hoogleraar Van der
Schaar schat in zijn openbaar verhoor deze «forse afboekingen en
verliesintering op het non-profitvermogen» op 500 miljoen tot 1 miljard
euro per jaar (pagina 76). Hoogleraar Conijn stelt in zijn openbaar verhoor
dat stil vermogen de neiging heeft in stilte te verdwijnen en wijst de
enquêtecommissie op een studie waarin is vastgesteld dat «bij de groep
niet-efficiënte corporaties 9,4 miljard aan maatschappelijk bestemd
vermogen is weggelekt in de periode 2008–2010» (pagina 78).
Het bedrag van ruim 3 miljard euro dat direct gerelateerd is aan de
onderzochte casussen moet gezien worden als de ondergrens. Dit bedrag
is bij de presentatie van het rapport genoemd om aan te geven hoe groot
de schade is, alleen al als gevolg van de door de enquêtecommissie
onderzochte corporaties.
Veruit het grootste deel hiervan betreft het Vestia-debacle. De totale
bekende schade bij Vestia bedraagt op dit moment naar schatting 2,7
miljard euro. Hierbij opgeteld komen onder andere: de sanering bij WSG
voor een bedrag van 118 miljoen euro, de verliespost bij Servatius van 67
miljoen euro, het verlies bij Rentree van 16 miljoen euro en het verlies bij
Woonbron van 227 miljoen euro. Dit betreft de minimale schade tot nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

2

toe. Mogelijke toekomstige kosten zijn hier niet in meegenomen. Zo
hebben de Minister en het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV)
bijvoorbeeld bij Vestia aangegeven niet uit te kunnen sluiten dat een
tweede saneringsronde nodig is, die – afhankelijk van de renteontwikkeling in de toekomst – volgens het CFV nog honderden miljoenen euro’s
kan bedragen (zie hiervoor het antwoord op vraag 32).
2
De enquêtecommissie noemt een verondersteld rentevoordeel van 800
miljoen euro. Kan dit onderbouwd worden? En kan de enquêtecommissie
uitleggen hoe dit zich verhoudt tot de door woningcorporaties
opgebrachte verhuurderheffing?
Het bedrag van maximaal 800 miljoen euro is primair gebaseerd op een
inschatting van het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW). In het
jaarverslag 2012 stelt zij het jaarlijkse rentevoordeel van de WSW-borging
op 500 miljoen euro tot 800 miljoen euro. Dit bedrag wordt niet expliciet
onderbouwd. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) stelt in
2012 in het rapport «Herstel van vertrouwen» dat bij een rentevoordeel
van 1 procentpunt het jaarlijkse rentevoordeel ongeveer 860 miljoen euro
bedraagt, te weten 1 procent van de door het WSW geborgde schuld van
(op dat moment) 86 miljard euro. In het rapport «De balans verstoord»
(februari 2013), dat in opdracht van Aedes is opgesteld, wordt het
maximale voordeel op hetzelfde niveau geschat. Dit echter met een grote
bandbreedte, namelijk 30 tot 100 basispunten (NB 100 basispunten is 1
procentpunt).
De verhuurderheffing betreft een groter bedrag dan het veronderstelde
rentevoordeel van de WSW-borging. Over 2014 wordt in de Rijksbegroting
een inkomst van 0,76 miljard euro geraamd, oplopend tot een bedrag van
1,7 miljard euro in 2017; waarvan circa 1,4 miljard euro voor rekening van
woningcorporaties komt.
De enquêtecommissie merkt op dat het rentevoordeel uit hoofde van de
borging en de opbrengst van de verhuurderheffing geheel verschillende
zaken zijn.
5
Erkent de enquêtecommissie dat er sprake is van een beperkt aantal
woningcorporaties die zijn afgeweken van hun kerntaak in vergelijking
met de totale woningcorporatiesector? Zo ja, zijn de strenge aanbevelingen die gelden voor de gehele sector dan terecht?
In het antwoord op vraag 1 is aangegeven dat door het hoge risicoprofiel
in de hele sector, er veel maatschappelijk bestemd vermogen is
weggelekt. Daarnaast is de directe schade van de door de enquêtecommissie onderzochte casussen alleen al ruim 3 miljard euro. Wat de
incidenten betreft erkent de enquêtecommissie in haar hoofdrapport (op
pagina 15) dat het overgrote deel van de corporaties prima lijkt te
functioneren en er nog geen problemen naar voren zijn gekomen. Dit is
voor een belangrijk deel te danken aan de professionaliteit en het goede
gedrag van veel bestuurders. Maar, zo voegt de enquêtecommissie daar
aan toe: van goed gedrag en moreel kompas alleen zou een stelsel niet
afhankelijk moeten zijn. Als gevolg van het onprofessionele gedrag van
bestuurders die buiten hun kerntaken zijn getreden is grote financiële
schade ontstaan. Deze is ten koste gegaan van huurders en woningzoekenden. Het gedrag van sommige corporaties die alleen met saneringssteun gered konden worden is bovendien direct ten koste gegaan van de
financiële positie van de vele «goedwillende woningcorporaties». Om die
reden komt de enquêtecommissie met aanbevelingen die moeten
voorkomen dat corporaties afwijken van de kerntaken. De enquêtecommissie ziet dat niet als «strenge aanbevelingen» en heeft de indruk, onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

3

meer uit de eerste reacties van de sector zelf op het rapport, dat de
aanbevelingen ook niet als streng of onrechtvaardig worden beschouwd.
Ze voorkomen immers dat de goeden onder de kwaden leiden. Daarnaast
zijn de aanbevelingen niet uitsluitend gebaseerd en gericht op incidenten,
maar op tekortkomingen in de doelmatigheid, doeltreffend, controleerbaarheid en legitimiteit van het gehele stelsel.
6
Kan de enquêtecommissie een heldere en concrete omschrijving geven
van de taak van woningcorporaties op het punt van maatschappelijk
vastgoed, leefbaarheid en het terrein wonen en zorg?
De enquêtecommissie beveelt aan om de taken van woningcorporaties
wettelijk te begrenzen tot de klassieke kerntaak: het zorgen voor de
huisvesting van mensen die daar niet zelfstandig toe in staat zijn. Hiertoe
behoort ook het tot stand brengen van huisvesting voor ouderen,
gehandicapten en personen die zorg of begeleiding behoeven.
De enquêtecommissie beveelt aan dat corporaties zich uitsluitend bezig
moeten houden met als Diensten van Algemeen Economisch Belang
(DAEB) gekenmerkte activiteiten uit de Tijdelijke regeling diensten van
algemeen economisch belang toegelaten instellingen volkshuisvesting
van 3 november 2010. Hierbij geldt voor de enquêtecommissie: niet-DAEB
is niet doen.
De enquêtecommissie beveelt vanuit het oogpunt van taak- en risicobeperking aan de lijst met toegestaan maatschappelijk vastgoed verder te
beperken: de huisvesting van scholen ziet de enquêtecommissie bijvoorbeeld niet als taak van een woningcorporatie.
Voor maatschappelijk vastgoed en activiteiten ten behoeve van
leefbaarheid geldt dat deze kleinschalig, van beperkte financiële omvang
en direct gebonden zijn aan het woningbezit van de corporatie. Deze
activiteiten mogen enkel worden uitgevoerd na een aantoonbare lokale
behoefte. Deze leefbaarheidsuitgaven dienen te worden vastgelegd in
prestatieafspraken tussen corporatie en gemeente. De Minister stelt
hiervoor de kaders en de grenzen vast.
Met deze aanbevelingen beoogt de enquêtecommissie dat grenzen aan
het taakgebied van woningcorporaties voor het eerst sinds de verzelfstandiging scherp worden getrokken zodat voor alle betrokken partijen
duidelijk is wat hun speelveld is. Het scheppen van deze duidelijkheid kan
gevolgen hebben voor beleidswensen die tot op heden impliciet of
expliciet op het bordje van corporaties terecht zijn gekomen. Dit vereist
het maken van politieke keuzes (zie onder meer het antwoord op de
vragen 74, 75, 78, 142 en 151). De enquêtecommissie stelt vast dat de
politiek daarbij aan voldoende knoppen kan draaien. Europese regelgeving biedt ruimte om de begrenzing van de doelgroep te veranderen,
de inkomens- en liberalisatiegrens kunnen periodiek aangepast en zo
nodig regionaal gedifferentieerd worden en publieke belangen in het
woondomein kunnen desgewenst met uiteenlopende beleidsinstrumenten
(huurbeleid, fiscale maatregelen, subsidies) worden geborgd.
Samenvattend beveelt de enquêtecommissie aan om het speelveld voor
corporaties duidelijk te begrenzen en kaders te stellen, maar de keuzes
daarbinnen over te laten aan de partijen die lokaal als beste deze
afweging kunnen maken: de huurders, de corporatie en de gemeente. Aan
de Minister en de Tweede Kamer de taak om de grenzen van het speelveld
zo duidelijk mogelijk te stellen. De enquêtecommissie heeft in haar
aanbevelingen hiervoor de hoofdlijnen en duidelijke denkrichtingen
geschetst. De verdere praktische en gedetailleerdere uitwerking van deze
aanbevelingen is uiteindelijk aan de Minister in samenspraak met het
parlement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

4

7
De enquêtecommissie heeft bij de opstelling van haar rapport gekeken
naar vormgeving van het stelsel van andere maatschappelijke sectoren,
zoals de zorg en het onderwijs. Welke conclusies heeft de enquêtecommissie hieruit getrokken en hoe is dit verwerkt in het rapport?
De enquêtecommissie heeft een zogenaamde omgevingsanalyse uit laten
voeren waarin het stelsel van woningcorporatiestelsel is vergeleken met
de sectoren onderwijs en zorg. Deze omgevingsanalyse is opgenomen in
het deelrapport omgevingsanalyses. Ondanks de grote verschillen tussen
deze sectoren blijkt uit deze omgevingsanalyse dat sprake is van
vergelijkbare ontwikkelingen. In het hoofdrapport wijst de enquêtecommissie er bijvoorbeeld op dat het concept van bedrijfsmatig werken en de
trend van schaalvergroting in al deze sectoren opgeld heeft gedaan. Ook
in de sectoren onderwijs en zorg is sprake geweest van de omvorming
van maatschappelijke organisaties naar stichtingen, concernvorming en
de invoering van een raad van bestuur en raad van toezicht bestuursmodel. De enquêtecommissie constateert in haar hoofdrapport dat er
helaas vergelijkbare incidenten plaats hebben gevonden in deze sectoren,
die ook samenhangen met ontspoorde bestuurders en tekortschietend
intern en extern toezicht, en dat in deze sectoren eveneens discussies over
beloningen en doelmatigheid worden gevoerd. De enquêtecommissie
trekt de conclusie dat de incidenten en problemen in de corporatiesector
derhalve niet uniek en in zekere zin vergelijkbaar zijn met die in de andere
sectoren. De financiële schade van de incidenten is echter in de corporatiesector wel aanmerkelijk hoger.
De enquêtecommissie haalt in haar rapport de Commissie Behoorlijk
Bestuur aan als het gaat om de benadering van problemen in de
semipublieke sectoren. Die stelt dat wanbestuur en fraude streng
optreden tegen de schuldigen vereist. Maar in die gevallen waarin
incidenten en onaanvaardbare uitkomsten het gevolg zijn van weeffouten
of tekortkomingen in een stelsel, moeten juist deze tekortkomingen scherp
worden geanalyseerd. De enquêtecommissie onderschrijft die benadering
en heeft deze tekortkomingen in het stelsel van woningcorporaties
geanalyseerd.
8
Heeft de enquêtecommissie geïnventariseerd wat de gevolgen zijn voor
de bouwsector als woningcorporaties nog uitsluitend activiteiten van
Diensten van algemeen economisch belang (DAEB) mogen verrichten?
Nee. De enquêtecommissie heeft – conform de opdracht van de Tweede
Kamer – zowel het corporatiestelsel, als incidenten die daarbinnen konden
plaatsvinden, onderzocht. Op basis daarvan doet de enquêtecommissie
aanbevelingen om het stelsel robuust te maken. Mogelijke indirecte
gevolgen en mogelijke positieve of negatieve neveneffecten heeft de
enquêtecommissie niet kunnen onderzoeken binnen de tijd en het
mandaat dat haar gegeven was. Zoals de enquêtecommissie in haar
rapport aangeeft zijn de aanbevelingen op hoofdlijnen geformuleerd en
geven zij een duidelijke richting aan voor de benodigde veranderingen in
de ordening en governance van de sector. De verdere praktische en
gedetailleerdere uitwerking van deze aanbevelingen is uiteindelijk aan de
Minister in samenspraak met het parlement.
9
Wat vindt de enquêtecommissie van de veranderingen die de laatste jaren
zijn ingezet in de corporatiesector en welke tekortkomingen ziet de
enquêtecommissie daarbij?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

5

De enquêtecommissie constateert dat de sector is begonnen met een
kritische zelfreflectie («De balans verstoord»), voorstellen doet voor het
aanscherpen van het toezicht («Toezicht met bite») en een begin maakt
met het herstellen van het maatschappelijke vertrouwen («De balans
hersteld»). De enquêtecommissie duidt deze initiatieven positief en hoopt
dat het niet alleen bij woorden blijft. Er is nog een lange weg te gaan, en
the proof of the pudding is in the eating.
10
Vindt de enquêtecommissie dat zelfregulering geen heilzame weg meer is
voor de corporatiewereld? Hoe beziet zij de situatie dat de governancecode nog steeds geldt en er bijvoorbeeld regelmatig benchmarks en
visitaties worden gedaan? Heeft de enquêtecommissie overwogen om
aan te bevelen dat er een wettelijke infrastructuur komt, een systeemwet,
die de zelfregulering disciplineert?
De enquêtecommissie concludeert dat de disciplinerende werking van
zelfregulering louter op basis van vrijwilligheid en vertrouwen onvoldoende is gebleken om alle corporaties bij de maatschappelijke les te
houden. Zelfregulering als centraal uitgangspunt voor de ordening en
sturing van de corporatiesector acht de enquêtecommissie dan ook te
beperkt. Zij meent dat aanscherping van de regels en versterking van het
toezicht daarop gewenst is.
Dat neemt niet weg dat bestaande of nieuwe instrumenten van zelfregulering, zoals de governancecode, benchmarks en visitaties die gericht zijn
op het verbeteren van het functioneren en presteren van woningcorporaties nuttig en gewenst zijn. Deze instrumenten zullen naar de mening
van de enquêtecommissie onderdeel moeten vormen van de interne
governance binnen corporaties en zo mogelijk ook van het publieke
toezicht op de sector. Daarvoor is het volgens de enquêtecommissie wel
nodig dat de vrijblijvendheid van deze instrumenten verdwijnt (nalevingsverplichting sector breed) en de kwaliteit geborgd is (beoordeling en
vaststelling Minister). De enquêtecommissie beveelt aan om de governancecode in ieder geval uit te breiden met richtlijnen voor behoorlijk
bestuur, integriteit en gedrag.
11
Vindt de enquêtecommissie de balans tussen het gebrek aan
systeemeisen en de toename van toezicht in balans? Op basis waarvan is
de veronderstelling dat dat beter gaat werken dan de huidige situatie in
het licht van juist deze aanbeveling?
De enquêtecommissie constateert op basis van het enquêteonderzoek een
aantal ernstige tekortkomingen in het woningcorporatiestelsel. Om deze
tekortkomingen zo veel mogelijk weg te nemen en het stelsel robuust te
maken doet zij verschillende aanbevelingen die liggen op het terrein van
het stellen van grenzen, het versterken van de governance, het beteugelen
van geld en het verbeteren van gedrag. Concreet beveelt de enquêtecommissie aan dat de wettelijke regels voor de taken en organisatiestructuur
van corporaties worden aangescherpt, een aantal perverse prikkels in het
borgingsstelsel worden weggenomen en dat de benodigde gedrags- en
cultuurverandering binnen de sector plaats gaat vinden. Volgens de
enquêtecommissie worden daarmee de grenzen van het stelsel en de
eisen aan de spelers scherper en duidelijker. De enquêtecommissie
beveelt in het verlengde daarvan aan om nu wel goed toe te zien op de
bewaking van deze grenzen en naleving van deze eisen. De voorstellen
van de enquêtecommissie voor het versterken van het interne toezicht,
het externe overheidstoezicht en het systeem van checks and balances op
lokaal niveau strekken daartoe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

6

12
De enquêtecommissie gaat nergens in haar rapport in op de verhuurderheffing, terwijl die grote gevolgen heeft voor de huurders (hogere huren
en minder investeringen en onderhoud). Is dat een bewuste keuze? Dit
ook in het licht van recente opmerkingen van de heer Priemus dat er
eenmalig circa 3 miljard euro aan maatschappelijk vermogen bestemd
voor volkshuisvestelijke doelen is weggelekt door onder meer het Vestia
debacle, maar via de verhuurderheffing jaarlijks 2 miljard euro weglekt.
Hoe beoordeelt de enquêtecommissie dat?
De enquêtecommissie besteedt in haar rapport wel aandacht aan de
verhuurderheffing (onder meer in het deelrapport Politieke besluitvorming) maar uitsluitend in beschrijvende zin. De verhuurderheffing en
periode waarin deze tot stand is gekomen, vallen namelijk buiten de
onderzoeksperiode die de enquêtecommissie in haar plan van aanpak aan
de Tweede Kamer heeft gepresenteerd. De inhoudelijke analyse en
beoordeling van de enquêtecommissie van de politieke besluitvorming
rond het stelsel richt zich op de periode die aanvangt met de verzelfstandiging van corporaties en eindigt bij het besluit van de Tweede Kamer tot
instelling van een enquêtecommissie. De onderzoeksperiode loopt
daarmee van 1989 tot en met maart 2012.
De verhuurderheffing is het domein van de huidige algemene commissie
voor Wonen en Rijksdienst en ook onderwerp van debat binnen deze
commissie, respectievelijk binnen de huidige Tweede Kamer als geheel.
Daar ligt ook de beoordeling van de merites van de verhuurderheffing.
13
Is het wat de enquêtecommissie betreft ook onwenselijk wanneer
woningcorporaties bij herstructurering in het kader van het creëren van
gemengde woonmilieus een beperkt deel niet-DAEB oplevert? Zo ja,
welke afweging ligt daaraan ten grondslag, ook gezien de opmerkingen
daarover in de verschillende deelrapporten (omgevingsanalyses, pagina
23 en literatuurstudie, pagina 125 en pagina 127)?
De enquêtecommissie is een onderzoekscommissie die in opdracht van de
Tweede Kamer het corporatiestelsel en de incidenten daarbinnen heeft
onderzocht. De aanbevelingen die de enquêtecommissie doet zijn
gebaseerd op de onderzoeksresultaten en gericht op het robuust maken
van het stelsel. De enquêtecommissie heeft naar zijn aard, als onderzoekscommissie, geen opvattingen over de wenselijkheid van bepaalde
maatregelen. Dat vergt een politieke afweging.
Dit geldt ook voor de vraag wat de publieke belangen zijn binnen het
woonbeleid en de rol die corporaties daarbij zouden moeten spelen. De
enquêtecommissie merkt hierover op (zie pagina 179) dat ook via andere
beleidsinstrumenten (huurbeleid, fiscale maatregelen, subsidies) de
politiek desgewenst op verschillende manieren sturing kan geven aan de
huurmarkt en publieke belangen als betaalbaarheid, toegankelijkheid en
kwaliteit kan waarborgen.
Wat betreft het taakgebied beveelt de enquêtecommissie vanuit het
perspectief van robuustheid van het stelsel aan om te komen met
duidelijke grenzen en terug te gaan naar de kerntaken. De bestaande
grens tussen DAEB en niet-DAEB acht de enquêtecommissie een heldere
en werkbare grens, waarbij de enquêtecommissie aanbeveelt: niet-DAEB
is niet doen. Zie ook het antwoord op vraag 6.
14
De enquêtecommissie beveelt aan om er voor te zorgen dat woningcorporaties failliet kunnen gaan. Heeft de enquêtecommissie ook inzichtelijk
welke huurprijsstijging er voort komt uit stijgende financieringslasten als
gevolg van een dergelijke ingreep in het borgingsstelsel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

7

Wat de enquêtecommissie aanbeveelt is dat faillissement van woningcorporaties niet op voorhand al wordt uitgesloten. De enquêtecommissie
constateert namelijk in haar rapport dat banken, projectontwikkelaars en
corporatiedirecteuren zich veilig wanen als corporaties in problemen toch
altijd worden gered met geld van de sector of de achtervangers Rijk en
gemeenten. De enquêtecommissie beveelt daarom aan om bij corporaties
die eenmaal in financiële problemen zijn gekomen, ook de faillissementsoptie in ogenschouw te nemen. Bij corporaties die gesaneerd moeten
worden, krijgt de Minister een motivatieplicht om de Tweede Kamer te
informeren over alle scenario’s die zijn onderzocht en de afwegingen die
daarbij zijn gemaakt, waaronder de faillissementsoptie. In de openbare
verhoren hebben ook de huidige directeuren van het WSW en het CFV
gesteld dat faillissement voor een corporatie te allen tijde en op voorhand
uitsluiten ongewenste prikkels geeft. De enquêtecommissie verwacht dat
wanneer geldverstrekkers en corporaties zich bewust zijn van het feit dat
in zeer uitzonderlijke gevallen faillissement niet uitgesloten kan worden,
dit het risicobesef zal vergroten en de kans op incidenten zal verkleinen.
De omvang van deze besparing kan de enquêtecommissie niet becijferen.
Evenmin als de omvang van mogelijke stijgende financieringslasten.
De enquêtecommissie tekent daarbij aan dat andere aanbevelingen, zoals
het onderzoeken van een grotere rol van institutioneel beleggers, mogelijk
leiden tot gunstigere tarieven dan op dit moment worden gerealiseerd. De
heer Wilders (voormalig Agent van Financiën en huidig directeurbestuurder van het WSW) schatte tijdens zijn openbaar verhoor in dat
hiermee 50 basispunten voordeel behaald kunnen worden ten opzichte
van de sectorbanken (zie ook paragraaf 4.4 in het hoofdrapport; bladzijde
145–146).
Het uiteindelijke effect van alle voorstellen van de commissie op de
financieringslasten van de sector zal afhankelijk zijn van deze financieringsalternatieven en van de mate waarin de financiële markten deze
voorstellen per saldo als risicoverhogend of risicoverlagend beschouwen
en deze al dan niet beprijzen door middel van een lagere of hogere
renteopslag op leningen aan woningcorporaties.
15
Heeft de enquêtecommissie ook gekeken naar bijvoorbeeld de kosten,
verplichtingen en gevolgen van een mogelijk de-fuseer proces?
Nee, zie het antwoord op vraag 8. De enquêtecommissie beveelt aan om
strenge eisen te stellen aan voorgenomen fusies, waaronder een
zwaarwegend advies van de huurders. In het deelrapport Casussen gaat
de enquêtecommissie in een afzonderlijke paragraaf uitvoerig in op fusies.
Daarbij is onder meer de conclusie dat er veel motieven kunnen spelen bij
fusies, de meerwaarde vaak niet aangetoond kan worden en de Tweede
Kamer weinig zicht heeft op de toetsing van fusies. Sinds 2008 zijn alle
voorstellen voor grote fusies (24 maal) goedgekeurd door de Minister.
In het kader van aanbeveling 3, begrenzen van het werkgebied, beveelt de
enquêtecommissie aan om op termijn landelijk opererende corporaties
terug te brengen naar afzonderlijke zelfstandige eenheden. Dit is echter
niet bedoeld als het ongedaan maken van fusies, maar om te voorkomen
dat landelijk opererende corporaties «too big to fail» worden en hun
binding met de huurder en het eigen werkgebied verliezen. De enquêtecommissie bepleit geen overhaaste reorganisaties maar dat dit «op
termijn» gebeurt.
16
Heeft de enquêtecommissie gekeken naar de mogelijke sociale effecten
(op de lange termijn) van het niet meer kunnen investeren door woningcorporaties in gemengde wijken en het stevig begrenzen van leefbaarheidsactiviteiten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

8

De enquêtecommissie pleit inderdaad voor een zekere begrenzing van
leefbaarheidsactiviteiten, maar niet om corporaties het investeren in
gemengde wijken te verbieden. Investeren in gemengde wijken impliceert
ook een gemengd palet van daarbij betrokken publieke en private partijen,
waaronder woningcorporaties. De sociale effecten van de aanbevelingen
die de enquêtecommissie doet zijn niet onderzocht, zie hiervoor het
antwoord op vraag 8.
17
In één van de bijgevoegde omgevingsanalyses als bijlage van het
hoofdrapport wordt ingegaan op de situatie in het buitenland: «Nederland
heeft via de woningcorporaties in ieder geval – anders dan bijvoorbeeld
het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk – effectief weten te verhinderen dat
situaties ontstaan in de huisvesting die moeilijk terug-draaibaar zijn zoals
de langdurige verloedering van hele wijken of gebieden». Kan de
enquêtecommissie aangeven wat zij heeft gedaan met die notie en wat
voor wat de enquêtecommissie betreft de risico’s daartoe zijn wanneer
bijvoorbeeld financiering duurder wordt en het creëren van gemengde
wijken wordt bemoeilijkt? Zeker wanneer marktpartijen het laten afweten?
De enquêtecommissie stelt in haar hoofdrapport vast dat het buiten kijf
staat dat woningcorporaties in de afgelopen twintig jaar essentiële
bijdragen hebben geleverd aan de sociale volkshuisvesting in Nederland.
Zij hebben er mede aan bij gedragen dat van omvangrijke gettovorming
en verpauperde woonwijken in Nederland nagenoeg geen sprake is, in
tegenstelling tot sommige met Nederland vergelijkbare landen. Dit inzicht
is onder meer ontleend aan de in de vraag aangehaalde omgevingsanalyse. Juist vanwege de verdiensten van het Nederlandse stelsel, zou
het naar het oordeel van de enquêtecommissie robuust gemaakt moeten
worden voor onprofessioneel gedrag en moeten verkeerde prikkels
weggenomen worden. De aanbevelingen van de enquêtecommissie zijn
gericht op het voorkomen van nieuwe incidenten die miljarden euro’s
hebben gekost, alsmede het tegengaan van onbedoelde weglek van
maatschappelijk vermogen. Binnen een doelmatig en incidentvrij stelsel
kunnen corporaties ook hun bijdrage blijven leveren aan het tegengaan
van verpaupering en verloedering.
18
Hoe beoordeelt de enquêtecommissie het toezicht van de Autoriteit
Financiële Markten (AFM) op accountants?
De enquêtecommissie heeft geen oordeel over het toezicht van de AFM
op accountants. Het toezicht door de AFM op accountants is niet
onderzocht.
19
Welke partijen zouden volgens de enquêtecommissie kunnen zorgen voor
middeldure huurwoningen van bijvoorbeeld € 700 tot € 900 en het
maatschappelijk vastgoed dat woningcorporaties niet meer zouden
moeten realiseren?
De enquêtecommissie beveelt aan om te komen tot een zo helder
mogelijke begrenzing van de taken van woningcorporaties (zie ook het
antwoord op vraag 6). Woningen en maatschappelijk vastgoed dat
daarmee buiten de door de enquêtecommissie voorziene kerntaak van
corporaties valt zal ontwikkeld moeten worden door private partijen,
institutionele beleggers of – waar het maatschappelijk vastgoed betreft –
andere (semi-)publieke organisaties, zoals gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

9

20
Hoe kijkt de enquêtecommissie naar de mogelijkheid om het toezicht op
het WSW in een meer financiële omgeving te beleggen? Bijvoorbeeld bij
de De Nederlandsche Bank (DNB)?
De enquêtecommissie beveelt aan dat de Minister toezicht gaat houden
op het functioneren van het WSW. Uit het enquêteonderzoek blijkt dat het
functioneren van het WSW essentieel is voor het functioneren van het
hele stelsel en dat bij dat functioneren van het WSW in het verleden
kritische kanttekeningen kunnen worden geplaatst. Volgens de enquêtecommissie rechtvaardigt dit de instelling van publiekrechtelijk toezicht op
het WSW. De noodzaak voor dit toezicht is des te meer evident in het licht
van de aanbeveling van de enquêtecommissie om de saneringstaak aan
het WSW te mandateren. Hiermee gaat het WSW immers een wettelijke
taak uitvoeren.
Het toezicht van de Minister op het WSW zou zich naar de mening van de
enquêtecommissie moeten richten op het algemene functioneren van het
WSW in het borgingsstelsel en bij sanering, en dient zich niet te mengen
in individuele gevallen van borging. De Minister zou bij ernstig disfunctioneren van het WSW de bevoegdheden moeten hebben om passende
sancties te treffen. Zo kan hij invulling geven aan zijn ministeriële
verantwoordelijkheid voor het functioneren van het hele stelsel. De
enquêtecommissie ziet geen directe meerwaarde voor het neerleggen van
het toezicht op het WSW bij DNB (of de AFM).
De enquêtecommissie beveelt daarnaast aan om de rol van de achtervangers (het Rijk en de gemeenten) in de governance van het WSW te
versterken. De achtervangers dienen op basis van de met het WSW
gesloten privaatrechtelijke overeenkomsten een grotere stem te krijgen in
het WSW-beleid. Van belang is dat Rijk en gemeenten deze rol actief
invullen, iets wat in het verleden niet altijd het geval is geweest.
21
Hoe staat de enquêtecommissie tegenover de optie om een uitzondering
te maken voor niet DAEB-activiteiten, wanneer het een zeer beperkt deel
van de activiteiten van een bedrijf uitmaakt, bijvoorbeeld minder dan 5
procent of 10 procent?
De enquêtecommissie stelt in haar onderzoek vast dat de politiek sinds de
verzelfstandiging van woningcorporaties bewust gekozen heeft voor een
ruime taakopvatting en invulling. Grenzen zijn ruim gesteld, niet altijd
consequent gehandhaafd en per saldo verruimd. Dit heeft geleid tot
onduidelijkheid en incidenten mogelijk gemaakt. De enquêtecommissie
bepleit om die reden zeer helder te zijn in het stellen van grenzen en
beveelt aan dat corporaties zich uitsluitend bezig moeten houden met als
DAEB gekenmerkte activiteiten uit de Tijdelijke regeling diensten van
algemeen economisch belang toegelaten instellingen volkshuisvesting
van 3 november 2010. Hierbij geldt voor de enquêtecommissie: niet-DAEB
is niet doen. Uitzonderingen maken betekent – ongeacht de omvang – dat
er weer grijze gebieden ontstaan, de administratieve lasten (van administratief en/of juridische scheiding) zullen stijgen en het toezicht wordt
bemoeilijkt.
22
Hoe verhoudt wat de enquêtecommissie betreft de aanbeveling van
instemmingsrecht voor belanghebbenden (waaronder huurders) zich tot
de bestuursverantwoordelijkheid?
De door de enquêtecommissie aanbevolen versterking van de positie van
de huurder beoogt de maatschappelijke legitimiteit van corporaties te
versterken en de interne governance van corporaties te verbeteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

10

Interne tegenspraak en weerwerk van huurders en hun organisaties
kunnen een bijdrage leveren aan het op het goede spoor en het rechte
pad blijven van bestuurders. Hiervoor is het nodig dat huurders een
belangrijke rol kunnen spelen bij besluiten over fusies, het aangaan van
verbindingen, de benoeming van bestuurders en de opstelling van
prestatieafspraken. Dat laat de eindverantwoordelijkheid van de
bestuurders voor goed bestuur van de corporatie onverlet. Zij moeten
echter voor de belangrijkste, vaak strategische, afwegingen naar het
oordeel van de enquêtecommissie meer rekening houden met de
inzichten en overwegingen van hun primaire doelgroep: de huurders.
23
Wat zou er wat de enquêtecommissie betreft moeten gebeuren wanneer
huurdersvertegenwoordigers en gemeente het niet eens zijn over het te
voeren beleid?
De enquêtecommissie beveelt aan om prestatieafspraken tussen
corporaties en gemeenten verplicht te stellen. Huurders(-organisaties)
moeten bij het maken van deze afspraken expliciet betrokken worden; zij
zouden hierin een gekwalificeerd adviesrecht moeten hebben. De Minister
dient als arbiter op te treden wanneer gemeenten en corporaties er niet
uitkomen of gemaakte afspraken niet nakomen. Ook de huurdersorganisatie zal een beroep kunnen doen op de arbiter, als naar haar mening ten
onrechte niet is geluisterd naar haar advies. Naar het idee van de
enquêtecommissie dient de Minister zich ook in zijn algemeenheid
periodiek een oordeel te vormen over het proces van totstandkoming van
de prestatieafspraken, waaronder de betrokkenheid van de huurders.
24
Welke aanbevelingen heeft de enquêtecommissie aan de politiek? De
enquêtecommissie maakt ook hen verwijten, maar heeft geen concrete
aanbevelingen aan het adres van bijvoorbeeld de Kamer.
De aanbevelingen van de enquêtecommissie richten zich voor een groot
deel op de politiek. Als medewetgever is de Tweede Kamer aan zet om via
wet- en regelgeving voor een belangrijk deel invulling te geven aan deze
aanbevelingen. Daarnaast wijst de enquêtecommissie in haar hoofdrapport op het feit dat de politiek in weerwil van incidenten en signalen
geen betekenisvolle correcties heeft aangebracht in het corporatiestelsel.
De enquêtecommissie wijt dit aan het tot op zekere hoogte naïeve, bij
vlagen zelfs dogmatische politieke vertrouwen in zelfregulering en aan
politiek opportunisme. De enquêtecommissie acht hier politieke herbezinning en kritische parlementaire reflectie op zijn plaats.
25
Wat adviseert de enquêtecommissie ten aanzien van de zittingstermijn
van een bestuurder, wanneer bijvoorbeeld huurders aangeven graag door
te willen met een bestuurder, bijvoorbeeld via een (indirecte) huurdersraadpleging?
De enquêtecommissie beveelt aan om de zittingsduur van commissarissen tot twee keer vier jaar te beperken en de aanstellingsduur van een
bestuurder tot acht jaar. Op deze manier wordt de kans kleiner dat de
belangen van commissarissen en bestuurders op een ongezonde manier
met elkaar of de organisatie verweven raken. De enquêtecommissie ziet
geen aanleiding om van deze aanbeveling af te wijken als de huurders een
langere aanstellingstermijn wenselijk achten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

11

26
Is het een bewuste keuze dat de enquêtecommissie nergens in haar
rapport in gaat op de verhuurderheffing?
In het rapport wordt wel ingegaan op de verhuurderheffing, echter alleen
in beschrijvende zin omdat de verhuurderheffing geen onderdeel uitmaakt
van de onderzoeksopdracht van de enquêtecommissie. Zie ook het
antwoord op vraag 12.
27
Waarom schrijft de voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie dat
huurders meestal geen invloed hebben? In welke gevallen wel en welke
gevallen niet?
De enquêtecommissie geeft in box 6.4 op pagina 184 een overzicht van
het verplichte overleg tussen huurders en verhuurders op basis van de
Wet op het overleg huurders verhuurder (Overlegwet). Op basis van de
Overlegwet hebben huurders, die verenigd moeten zijn in huurdersorganisaties, bij belangrijke strategische beslissingen op zijn best adviesrecht.
Alleen als het gaat om de servicekosten heeft een huurdersorganisatie
instemmingsrecht. De door de enquêtecommissie aanbevolen versterking
van de positie van de huurder beoogt de maatschappelijke legitimiteit van
corporaties te versterken en de interne governance van corporaties te
verbeteren. Zie ook het antwoord op de vragen 22, 89 en 90.
28
Is de enquêtecommissie van mening dat de invloed van huurders
uitgebreid moet worden? Zo ja, hoe?
Zie het antwoord op vraag 22.
29
Op pagina 6 wordt gesproken van grote inschattingsfouten op sleutelposities. Kunt de enquêtecommissie schematisch aangeven welke inschattingsfouten hier worden bedoeld?
In de door de enquêtecommissie onderzochte casussen blijkt dat de
directeur-bestuurder vaak een te machtige positie innam binnen de
corporatie en dat de raad van commissarissen niet in staat was om als
een volwaardige tegenkracht te functioneren tegen een dominante,
ambitieuze bestuurder. De gevolgen daarvan zijn doorgeslagen ambities
en zonnekoninggedrag, resulterend in megalomane projecten, speculatieve vastgoed- en grondtransacties, creatief boekhouden, zelfverrijking of
zelfs frauduleus handelen.
De financiële toezichthouder op de corporatiesector, het CFV, heeft
onvoldoende zicht gehad op de risicovolle financiële producten die zich
opstapelden bij Vestia. Het CFV gaat daarmee voorbij aan zijn eigenstandige verantwoordelijkheid voor het veiligstellen van de financiële
continuïteit van individuele corporaties, met enorme financiële gevolgen
voor Vestia en de sector.
Het WSW faciliteert het gebruik van complexe derivaten, die Vestia
uiteindelijk fataal worden, en voorziet deze financiële producten ten
onrechte van goedkeuring. Het WSW onderschat daarbij te lang de
liquiditeitsrisico’s van deze producten, terwijl het management van deze
risico’s juist de kerntaak van het WSW als «hoeder van de borg» betreft.
Naast de financiële toezichthouder en de borgsteller blijken ook de
controlerend accountants niet altijd de rol te spelen die van hen wordt
verwacht. In de Vestia-casus onderkenden de accountants bijvoorbeeld de
financiële risico’s van derivatenportefeuilles onvoldoende. Zij gaven mede
daardoor te weinig signalen aan de interne en externe toezichthouders en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

12

andere belanghebbenden. In de andere casussen speelde de accountant
in waarschuwende sfeer geen of nauwelijks een rol van betekenis.
De enquêtecommissie constateert dat een groot aantal binnenlandse en
buitenlandse banken het gebruik van complexe derivaten bij corporaties
actief en soms agressief promootten. Daarbij waren commerciële
overwegingen (winst voor de bank) in veel gevallen een belangrijkere
drijfveer dan het klantbelang (corporaties indekken tegen renterisico’s).
De uitvoering van het zogenoemde volkshuisvestelijk toezicht komt vrij
snel na de verzelfstandiging van de corporaties in de jaren negentig onder
de directe verantwoordelijkheid van de Minister, als onderdeel van de
departementale organisatie. Dit is het toezicht op het rechtmatig handelen
van corporaties, op de governance (goed bestuur), op de integriteit van de
bestuurders en op de volkshuisvestelijke prestaties. De enquêtecommissie
constateert dat de invulling van het volkshuisvestelijk toezicht in zijn
verschillende aspecten de afgelopen jaren onder de maat is geweest.
De enquêtecommissie constateert ten slotte dat de wetgever (parlement
en regering), nadat zij eind jaren negentig de woningcorporaties organisatorisch en financieel verzelfstandigd heeft, lange tijd – en de facto tot op
de dag van vandaag – geen betekenisvolle correcties aanbrengt in de
ordening van de corporatiesector. De fundamentele uitgangspunten van
de verzelfstandigingsoperatie uit de jaren negentig stonden jarenlang
nauwelijks ter discussie, net zo min als de vraag of de verwachtingen over
de werking van het stelsel wel uitkwamen. De enquêtecommissie wijt het
gebrek aan effectieve bijsturing en herbezinning aan enerzijds het tot op
zekere hoogte naïeve, bij vlagen zelfs dogmatische vertrouwen van
verschillende politieke meerderheden in zelfregulering als centraal
sturingsprincipe voor de corporatiesector. Met name in de jaren
2002–2007 is hiervan sprake. De enquêtecommissie constateert anderzijds
dat het steeds urgenter wordende vraagstuk van bijsturing en (her)ordening van de sector in deze periode ondergeschikt wordt gemaakt aan
andere beleidsprioriteiten.
30
Waarom schrijft de enquêtecommissie over «naar schatting» 2,7 miljard
euro schade bij Vestia? Welke bedragen zijn een schatting en welke
bedragen zijn onbekend?
Het bedrag van 2,7 miljard euro bestaat uit twee delen en is geen
schatting, maar een afgerond bedrag van inmiddels bekende kosten. Ten
eerste gaat het om de directe kosten van de afkoop van de derivatenportefeuille (in juni 2012) van 2 miljard euro. Dit bedrag is ook aan de Tweede
Kamer gemeld. Ten tweede gaat het om kosten die in het kader van de
sanering in de loop van 2012 gemaakt zijn. In de jaarrekening van Vestia
over 2012, die in december 2013 is gedeponeerd, staat hierover: «Begin
2012 is een deel van de derivaten met een negatieve marktwaarde
«doorgezakt» in bestaande leningen als gevolg waarvan de reële waarde
van de leningen met € 632 miljoen werd verhoogd.» De jaarrekening over
2012 vermeldt daarnaast «overige afkoopkosten» van 49 miljoen euro.
Deze kostenposten zijn opgeteld 681 miljoen euro. Afgerond gaat het om
een totaalbedrag van 2,7 miljard euro.
31
Wat kan in het zwartste scenario de uiteindelijke schade bij Vestia zijn
volgens de enquêtecommissie?
De Zwitserse bank Credit Suisse heeft als enige bank de overeenkomst
tussen Vestia en de banken, de zogenaamde termsheet, niet ondertekend.
Zij wenst dat Vestia een bedrag van circa 83 miljoen euro betaalt en heeft
in Engeland een zaak aangespannen tegen Vestia. De Londense rechtbank
heeft geoordeeld dat Vestia aan Credit Suisse schade moet vergoeden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

13

Het schadebedrag moet later worden vastgesteld via arbitrage. Vestia
verwacht 70 miljoen euro te moeten betalen.
Verder heeft Vestia schade geleden door extra rentekosten voor leningen
die Vestia heeft moeten afsluiten om te voldoen aan de bijstortverplichtingen, zoals de 1,6 miljard euro die het WSW geborgd heeft in september
2011 en januari 2012. Daarnaast heeft Vestia aanvullende schade
opgelopen in de vorm van bijvoorbeeld juridische kosten en kosten voor
onderzoek, maar ook kosten voor het herstructureren van de organisatie.
Deze kosten zijn niet eenvoudig te kwantificeren.
Door de afwikkeling van de derivatenportefeuille heeft Vestia veel
leningen moeten aangaan en is de ontwikkeling van de rente erg
bepalend voor de uiteindelijke kosten die gemaakt moeten worden. Op
21 augustus 2014 heeft de Minister de Tweede Kamer hierover geïnformeerd (Kamerstuk 29 453, nr. 351) en aangegeven dat het CFV niet kan
uitsluiten dat voor de periode 2018–2021 een tweede steuntoekenning
noodzakelijk is. In de door de Minister bijgevoegde brief van het CFV staat
dat bij een rentestand van 4% een tweede saneringsbijdrage in 2021
mogelijk niet nodig is, maar bij een scenario van een rentestand van 3%
wellicht een saneringsbijdrage van circa 686 miljoen euro nodig is.
Andere scenario’s zijn niet gegeven en ook niet bij de enquêtecommissie
bekend, maar verondersteld mag worden dat bij verdere rentedaling de
kosten in de toekomst verder zullen oplopen. Om hier goed zicht op te
krijgen en op het in de vraag genoemde «zwartste scenario» zouden deze
vragen aan de regering gesteld kunnen worden.
32
Hoe hoog zijn de huurverhogingen geweest voor Vestia-huurders sinds
2012 en wat is het verschil met het landelijke gemiddelde?
De enquêtecommissie heeft de huurverhogingen van Vestia niet specifiek
in kaart gebracht of vergeleken met andere corporaties of gemiddelden,
anders dan dat in algemene zin vastgesteld kan worden dat de huren bij
Vestia bovengemiddeld zijn gestegen. In het verbeterplan van Vestia is het
verhogen van huren bij mutatie (dus als een woning leeg komt) een van
de maatregelen die Vestia treft om er weer financieel bovenop te komen.
33
Wat zijn de verliezen geweest op het gebied van grondspeculaties,
inclusief WSG, en bij hoeveel woningcorporaties heeft dit gespeeld?
Hoeveel woningcorporaties hebben nu nog last van grondaankopen die in
het verleden mochten?
In het sectorbeeld 2013 van het CFV staat dat corporaties in de
voorgaande vier jaren ruim 800 miljoen euro op grondposities hebben
afgeboekt. Dit is inclusief WSG. Het nieuwe sectorbeeld verschijnt medio
november 2014. Indien de grondposities juist gewaardeerd zijn, vormt dit
de best mogelijke schatting van de gerealiseerde verliezen. Het is echter
niet bekend of corporaties ondanks de afboekingen in de afgelopen jaren
nog steeds grondposities tegen een te hoge waarde in de boeken hebben
staan.
De enquêtecommissie tekent hierbij aan dat dit bedrag niet zonder meer
als «grondspeculatie» gekwalificeerd kan worden. Feit is dat niet alle
grondaankopen die in het verleden door corporaties gedaan zijn, destijds
ook waren toegestaan. Corporaties hebben soms grondaankopen gedaan
op locaties die niet binnen een termijn van tien jaar ontwikkeld zouden
worden (de regel vanaf 2006), onder andere op locaties waar restricties
voor woningbouw golden. Deze locaties zijn op dit moment over het
algemeen nog niet ontwikkeld. Woningcorporaties hebben echter ook
grondaankopen gedaan die wel binnen de regels vielen, maar die
desondanks in waarde afgeboekt moeten worden omdat ze binnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

14

afzienbare tijd niet meer ontwikkeld gaan worden. Bijvoorbeeld omdat de
bestemmingswijziging niet gerealiseerd is, de locatie bij nader inzien
minder geschikt is voor woningbouw of omdat er minder vraag naar
woningen is dan verondersteld, mede als gevolg van de crisis. Hoeveel
corporaties nog «last hebben» van grondaankopen uit het verleden is niet
bekend.
In de jaarverslagen van WSG over 2010 tot en met 2013 staat dat WSG
voor een totaalbedrag van ongeveer 80 miljoen euro heeft afgeboekt op
grondposities en projecten. Het saneringsplan voor WSG is nog niet
afgerond en loopt tot 2018. De exacte omvang van het verlies is dus nog
niet bekend. Er is voorzien dat de corporatie in totaal een bedrag van
117,7 miljoen euro aan saneringssteun krijgt. Hierna is WSG geschikt voor
overname door een andere corporatie, indien dit niet lukt sluit het CFV
een tweede saneringsronde niet uit.
34
De enquêtecommissie stelt dat van actieve monitoring van prestaties van
woningcorporaties te weinig sprake is en er geen duidelijke prestatie
indicatoren waren. Op welk publiek belang werd feitelijk toegezien? Was
dit publiek belang volgens de enquêtecommissie eenduidig geformuleerd?
De enquêtecommissie constateert dat toezicht op de doeltreffendheid, dat
wil zeggen de volkshuisvestelijke prestaties, niet goed mogelijk was
omdat er geen duidelijke normen waren om deze tegen af te zetten. Het
definiëren van de beoogde prestaties en de daarmee te borgen lokale
publieke belangen is in de huidige opzet een afweging van corporaties
zelf, al dan niet in overleg met de gemeente, en al dan niet vast te leggen
in vrijwillige prestatieafspraken. Hiermee is dus onduidelijk wat
doeltreffend en doelmatig functioneren in de corporatiesector precies
inhoudt en is monitoring of toezicht daarop niet goed mogelijk en vond de
facto ook niet plaats. Het toezicht van de overheid beperkt zich tot het
toezicht op de rechtmatigheid (de naleving van wet- en regelgeving) en
het financieel toezicht (borging van de financiële continuïteit).
35
De enquêtecommissie stelt in haar rapport dat in veel casussen de politiek
op lokaal niveau onvoldoende heeft ingegrepen. In hoeverre verhoudt
deze conclusie zich tot de aanbeveling om het volkshuisvestelijk toezicht
te verplaatsen richting gemeenten?
De enquêtecommissie stelt niet dat de politiek op lokaal niveau onvoldoende heeft ingegrepen. De lokale politiek (college en gemeenteraad)
ontbeert formele bevoegdheden om corporaties aan te spreken of in te
grijpen. De enquêtecommissie constateert wel dat lokale bestuurders en
politici woningcorporaties hebben aangemoedigd om werk te maken van
hun «bredere» maatschappelijke opdracht op het terrein van leefbaarheid.
Onder het volkshuisvestelijk toezicht wordt verstaan het toezicht op het
rechtmatig handelen van corporaties, op de governance (goed bestuur),
op de integriteit van de bestuurders en op de volkshuisvestelijke
prestaties van corporaties. De enquêtecommissie beveelt aan om het
toezicht op de financiën, het rechtmatig handelen en de governance en
integriteit integraal te laten uitoefenen door een onafhankelijke Woonautoriteit. Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat financiële
problemen bij woningcorporaties meestal samenhangen met problemen
in de governance binnen de corporatie, met integriteitschendingen,
onrechtmatigheden en meestal een combinatie daarvan zijn
De enquêtecommissie beveelt daarnaast aan de rol van gemeenten in het
stelsel te versterken. De doeltreffendheid, transparantie en legitimiteit van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

15

de sector zijn erbij gebaat wanneer op lokaal niveau maatwerkafspraken
worden gemaakt over wat de volkshuisvestelijke prestaties van een
corporatie zullen zijn. Dit vereist een woonvisie van de kant van de
gemeente en inzicht in het beleid en de investeringsmogelijkheden van de
kant van de corporatie. Op deze punten sluit de enquêtecommissie aan bij
de betreffende aanbevelingen van de commissie-Dekker. De enquêtecommissie beveelt daarnaast aan dat ook het maken van prestatieafspraken
verplicht wordt gesteld. Het toezien op de realisatie van de volkshuisvestelijke prestaties komt daarmee op het lokale niveau te liggen: de
gemeente en de corporatie zullen moeten nagaan of de lokale afspraken
zijn nagekomen. De Minister zal zich naar de mening van de enquêtecommissie wel periodiek op stelselniveau een oordeel moeten vormen over de
«Staat van de volkshuisvesting» en of het systeem van lokale prestatieafspraken naar tevredenheid werkt.
36
Zijn de verwachtingen rondom de bruteringsoperatie uitgekomen, daarbij
rekening houdend met de volkshuisvestelijke prestaties van woningcorporaties in de afgelopen jaren?
In 1995 vond de financiële verzelfstandiging van de corporaties via de
zogenaamde brutering (het wegstrepen van de langjarige subsidieverplichtingen van de overheid tegen de aflossingsverplichtingen van de
corporaties) plaats. De politiek ging ervan uit dat corporaties zich als
sociaal ondernemers «sober en doelmatig» zouden richten op het
vervullen van hun kerntaak en maximaal zouden presteren op de
prestatievelden zoals vastgelegd in het Besluit beheer sociale-huursector
(BBSH). Tevens was de verwachting dat de gemeenten en corporaties via
prestatieafspraken tot doeltreffende en doelmatige sociale huisvesting
zouden komen. Om antwoord te geven op de vraag of beoogde prestaties
en effecten worden gerealiseerd, zijn heldere doelen en normen vereist.
Voor het formuleren van doelen is bij de brutering bewust gekozen voor
een zekere vrijheid voor de sector. Er zijn uitsluitend prestatievelden
geformuleerd, waarbinnen corporaties zelf tot invulling en prioritering
moeten komen. Op lokaal niveau kunnen hierover zogenaamde prestatieafspraken worden gemaakt tussen corporaties en gemeenten. In de
praktijk gebeurt dat in het merendeel van de gemeenten niet en zijn
prestatieafspraken vaak in beperkte mate resultaatgericht. De enquêtecommissie vindt de uitspraak in het parlementair onderzoek uit 2005
(RIGO-rapport, Conijn) nog steeds actueel dat «een beoordeling van
woningcorporaties op effectiviteit niet goed mogelijk [is]. De ministeriële
verantwoordelijkheid kan daardoor niet goed worden ingevuld.»
De enquêtecommissie constateert dat door het ontbreken van heldere
doelen en normen en door de vrijblijvendheid van prestatieafspraken
tussen gemeenten en corporaties het in de praktijk onmogelijk is om de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het functioneren van woningcorporaties vast te stellen. Onduidelijk is namelijk welke prestaties tegen
welke normen moeten worden beoordeeld.
37
Concludeert de enquêtecommissie dat het bij de bruteringsoperatie vooral
heeft geschort aan te weinig checks-and-balances?
Ja, er is bij de brutering te weinig aandacht geweest voor voldoende
checks-and-balances (wederzijdse controle en evenwicht). Zo is er in de
interne governance van corporaties sprake van te weinig tegenkracht en
weerwerk. De raad van commissarissen is als interne toezichthouder de
belangrijkste tegenkracht tegenover de bestuurder(s), maar de enquêtecommissie constateert dat een «derde» machtsfactor, zoals in het
bedrijfsleven de aandeelhouders, ontbreekt. De enquêtecommissie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

16

beveelt dan ook aan om de positie van huurders te versterken. Ook in de
externe governance (de omgeving van corporaties) zijn de tegenkrachten
onvoldoende. De prestatieafspraken met gemeenten zijn te vrijblijvend, de
financieel toezichthouder had te weinig bevoegdheden, de ministers
hielden onvolledig en reactief toezicht en het WSW maakte zijn risico
mitigerende rol onvoldoende waar.
38
Waarom pleit de enquêtecommissie niet voor een ander stelsel of een
grotere stelselwijziging, aangezien de enquêtecommissie twijfelt aan de
legitimiteit en controleerbaarheid?
De enquêtecommissie heeft naar drie andere varianten voor het stelsel
gekeken. Op basis hiervan komt de enquêtecommissie tot de conclusie
dat volledige afschaffing van het huidige corporatiestelsel en onteigening
van het maatschappelijk vermogen juridisch mogelijk is, maar ook dat dit
op korte termijn niet realistisch is (vanwege te verwachten juridische
procedures) en tevens substantiële kosten met zich meebrengt (gedeeltelijke compensatie voor de onteigening). Dit betekent niet dat het nadenken
over een fundamenteel ander stelsel moet stoppen en de enquêtecommissie beveelt dan ook aan om een wettelijke basis te scheppen om de
komende jaren te kunnen experimenteren met andere (rechts)vormen
binnen of buiten het stelsel (aanbeveling 18). Overigens leiden de
aanbevelingen van de enquêtecommissie, wanneer zij in samenhang
worden overgenomen, tot een omvangrijke stelselwijziging, waarbij de
enquêtecommissie van oordeel is dat de gesignaleerde tekortkomingen
aanzienlijk kunnen worden weggenomen.
39
Kan de enquêtecommissie uitleggen wat zij bedoelt met het «in twijfel
trekken van de controleerbaarheid en legitimiteit van het stelsel», alsmede
de doeltreffendheid en doelmatigheid van de corporatiesector?
De enquêtecommissie constateert dat door het ontbreken van heldere
doelen en normen het niet mogelijk is een antwoord te geven op de vraag
of de beoogde prestaties en effecten in de sector worden bereikt. De
controleerbaarheid is daarmee problematisch, het inzicht in de doeltreffendheid en doelmatigheid van de sector is daarmee beperkt en weglek
van maatschappelijk vermogen is mogelijk. In combinatie met incidenten
leidt dit gebrek aan transparantie en controleerbaarheid er toe dat het
draagvlak en daarmee de legitimiteit van het stelsel onder druk is komen
te staan.
40
Wat is het oordeel van de enquêtecommissie over het verleggen van het
afleggen van verantwoording aan leden van woningcorporaties naar
verantwoording afleggen aan een raad van commissarissen in de huidige
corporatiestructuur?
De enquêtecommissie is van oordeel dat met het overgaan van de
verenigingsvorm naar de stichtingsvorm van corporaties de maatschappelijke legitimiteit van woningcorporaties is verminderd. De door de
enquêtecommissie aanbevolen versterking van de positie van de huurder
beoogt dan ook de maatschappelijke legitimiteit van corporaties te
vergroten en de interne governance van corporaties te verbeteren (zie
aanbeveling 7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

17

41
Kan er van een groot deel van de onderzochte misstanden worden gesteld
dat woningcorporaties deze projecten veelal vanuit goede bedoelingen
zijn aangegaan, maar dat hierbij naïviteit een grote rol speelt?
De enquêtecommissie heeft bij de onderzochte misstanden een groot
aantal uiteenlopende redenen, motieven en gedragingen waargenomen
die tot incidenten hebben geleid. Naast naïviteit heeft de enquêtecommissie onder meer zonnekoninggedrag, zelfoverschatting, «Sinterklaas
spelen» met maatschappelijk vermogen en – helaas ook – zelfverrijking als
drijfveren aangetroffen. De enquêtecommissie stelt daarbij wel vast dat bij
de onderzochte casussen een groot aantal projecten aanvankelijk wel
vanuit volkshuisvestelijke motieven zijn gestart. Echter, door te weinig
grenzen, een gebrekkige governance en beschikbaarheid van geld sloegen
bestuurders vaak door of liepen projecten uit de hand. Hierbij speelt
meestal een complex van factoren die per casus verschillen. In veel
gevallen is inderdaad naïviteit bij de bestuurder en/of de raad van
commissarissen één van de oorzaken dat zaken uit de hand liepen.
42
In hoeverre speelt naïviteit bij corporatiebestuurders een rol bij de
onderzochte misstanden?
De enquêtecommissie ziet te weinig grenzen, een gebrekkige governance
en de beschikbaarheid van geld als stelsel specifieke factoren die gedrag
mogelijk hebben gemaakt dat heeft geleid tot missstanden. Naïviteit, in de
vorm van een ongezond geloof in eigen kunnen of het project, is bij een
aantal bestuurders één van de gedragskenmerken die is aangetroffen.
Maar dit is nooit de enige oorzaak van het ontstaan van misstanden (zie
ook het antwoord op vraag 41).
43
In hoeverre speelt misbruik van woningcorporaties door derde partijen,
zoals bijvoorbeeld gemeenten en banken, een rol bij de onderzochte
misstanden?
De enquêtecommissie is in de casussen die zij heeft onderzocht gestuit op
partijen die profijt hadden van de vrijheid en de ruime financiële mogelijkheden die veel corporaties doorgaans hadden. Zo is de enquêtecommissie
in haar rapport kritisch over de rol van een aantal gemeenten en banken.
Gemeenten hebben baat bij ruim geformuleerde prestatievelden en
ambitieus ondernemende en vermogende corporaties. Daarmee zijn
corporaties vaak uitvoerder geworden van op lokaal politiek niveau
gewenste grote investeringen, bijvoorbeeld de verdiepte kruising in de
Rivierenwijk door Rentree in Deventer en de Campus met kantoren en
sporthal door Servatius in Maastricht.
Het oordeel van de enquêtecommissie over de derivatenbanken in de
Vestia-casus verschilt per bank. Met name de buitenlandse derivatenbanken kregen van het WSW zo veel «comfort» dat ze geen enkele
belemmering voelden om derivaten aan Vestia te verkopen. In het
deelrapport Vestia beschrijft de enquêtecommissie de handelwijze van
Deutsche Bank. Deutsche Bank heeft zich verzekerd van schriftelijke
bewijzen die haar handelen juridisch rechtvaardigen, maar verkocht veel
niet passende producten, handelde naar het oordeel van de enquêtecommissie puur uit eigenbelang en ging daarmee dus voorbij aan het
klantbelang van Vestia. De enquêtecommissie beoordeelt het handelen
van de betrokken derivatenbanken als immoreel en verwerpelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

18

44
Zou een uniforme governancecode voor de sector verplicht moeten
worden gesteld?
De enquêtecommissie is van mening dat een governancecode een nuttige
bijdrage kan leveren aan de benodigde verbeteringen in het functioneren
van woningcorporaties. Een governancecode kan een belangrijk
onderdeel vormen van de interne governance binnen corporaties en zo
mogelijk ook van het publieke toezicht op de sector. Daarvoor is het
volgens de enquêtecommissie inderdaad nodig dat de vrijblijvendheid
van de bestaande governancecode verdwijnt (nalevingsverplichting sector
breed) en de kwaliteit geborgd is (beoordeling en vaststelling Minister).
De enquêtecommissie beveelt aan om de governancecode in ieder geval
uit te breiden met richtlijnen voor behoorlijk bestuur, integriteit en gedrag.
45
In hoeverre heeft de verandering van rechtsvorm (verenigingen naar
stichtingen) van woningcorporaties geleid tot de misstanden in de sector?
De verandering van rechtsvorm heeft naar het oordeel van de enquêtecommissie niet direct geleid tot misstanden in de sector, maar is wel
onderdeel van de voedingsbodem waardoor bestuurders, die de weelde
van de vrijheid niet konden dragen, konden ontsporen. Raden van
commissarissen bleken vaak niet professioneel, deskundig en kritisch
genoeg. Rekrutering vond regelmatig plaats via de vrienden- en kennissenkring van de bestuurders, waarbij het zorgen voor diversiteit in de
samenstelling van ondergeschikt belang was. In de door de enquêtecommissie onderzochte casussen treedt de raad van commissarissen in bijna
alle gevallen te laat – of in het geheel niet – corrigerend op. Bovendien is
in enkele gevallen sprake van onvoldoende onafhankelijkheid of belangenverstrengeling. De enquêtecommissie constateert dat bij de
omvorming naar een stichting en het overzetten van het bestuursmodel
uit het bedrijfsleven naar de corporatiesector een derde macht ontbreekt.
In het geval van het bedrijfsleven is dat de aandeelhouder, een derde
macht die de bestuurder scherp houdt omdat ze falend bestuur kan
«afstraffen». Deze tegenkracht ontbreekt in de interne governancestructuur van de corporaties. In zowel opzet als invulling is de
huidige corporate governance in de corporatiesector naar het oordeel van
de enquêtecommissie onvoldragen.
46
De enquêtecommissie stelt dat de bestemmingsplicht van het vermogen
van woningcorporaties heeft geleid tot het oprekken van de grenzen van
het stelsel. Kan de enquêtecommissie dit nader toelichten?
De enquêtecommissie heeft onderzoek gedaan naar de ontwikkelingen
van het corporatiestelsel sinds de verzelfstandiging en vastgesteld dat
dankzij gunstige conjuncturele ontwikkelingen, zoals dalende rente en
stijgende huizenprijzen, het vermogen van de corporaties tot aan de
kredietcrisis is gegroeid. De bestemmingsplicht dwingt corporaties er toe
deze vermogenstoename aan te wenden binnen het volkshuisvestelijk
domein. Dit heeft er toe geleid dat het volkshuisvestelijk domein is
opgerekt om de gegroeide vermogens toch zinvol aan te wenden. Dit uitte
zich onder meer in de introductie van nieuwe en vaag omlijnde prestatievelden als «leefbaarheid» en «wonen en zorg».
47
Welke politieke besluitvorming ligt ten grondslag aan het ruimhartig
omgaan met de borging van het WSW, zoals bij bijvoorbeeld WSG is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

19

gebeurd? Op welke manier heeft de Kamer hier een stem in gehad of
kunnen hebben?
De Minister heeft in zijn rol als achtervanger een privaatrechtelijke
overeenkomst met het WSW gesloten op basis waarvan hij de
mogelijkheid heeft twee maal per jaar overleg te voeren met het bestuur
van het WSW over onder meer het borgingsbeleid. Bij majeure wijzigingen kan de Minister de Kamer informeren. Het toekennen van borging
aan corporaties, zoals het in de vraag genoemde voorbeeld van WSG, is
in beginsel een verantwoordelijkheid van het WSW zelf. De enquêtecommissie heeft in het onderzoek naar casussen gezien dat bij individuele
gevallen waar problemen zijn of dreigen er wel overleg en afstemming
plaatsvindt tussen WSW, CFV en Minister(ie).
Per 1 juli 2007 is het beleid van het WSW voor het verlenen van
borgstelling gewijzigd. Het WSW stapt vanaf die datum over van
projectfinanciering (borging van lening per project) naar bedrijfsfinanciering (borgingsruimte voor drie jaar op basis van verwachte
kasstromen). De Tweede Kamer is daar op dat moment niet bij betrokken,
maar circa anderhalf jaar na de invoering van deze wijziging worden wel
schriftelijke vragen gesteld. De Minister antwoordt dat het nieuwe beleid
van het WSW in afstemming met woningcorporaties, Rijk en gemeenten
tot stand is gekomen en dat de nieuwe methodiek een betere grip op de
financiële positie van corporaties geeft (zie ook het antwoord op vraag
50). De enquêtecommissie heeft vastgesteld dat dit anders heeft
uitgepakt. Door de praktische invulling van dit nieuwe beleid, bleef de
bestedingscontrole grotendeels achterwege. Bij Vestia en WSG heeft dit
geleid tot gebruik van door het WSW geborgde financiering voor niet
toegestane investeringen, respectievelijk een onverantwoord grote
leningenportefeuille.
48
Is de enquêtecommissie van mening dat er ook te weinig zelfreflectie is
(geweest) bij politieke woordvoerders, partijen en/of bewindspersonen?
De enquêtecommissie constateert dat het toenemende aantal incidenten
en indicaties van tekortkomingen in de opzet en werking van het stelsel de
afgelopen twintig jaar niet of nauwelijks tot een heroverweging van deze
opzet of aanpassingen in de wet- en regelgeving heeft geleid. Dit valt de
verantwoordelijke bewindspersonen politiek te verwijten en in het
verlengde daarvan ook de parlementaire meerderheden die hen daarin
steunden. Hier acht de enquêtecommissie politieke herbezinning en een
kritische parlementaire zelfreflectie op zijn plaats, waarbij geldt: wie de
schoen past,3 trekke hem aan. Een debat tussen Tweede Kamer en
regering over de politieke conclusies van de parlementaire enquête naar
de woningcorporaties past naar de mening van de enquêtecommissie
goed in een kritische parlementaire zelfreflectie.
49
Waarom kon een raad van commissarissen niet voldoende tegengas
bieden aan bestuurders in situaties waarin zij wel de risico’s van ondernomen activiteiten erkenden?
De door de enquêtecommissie aangetroffen oorzaken van het onvoldoende tegengas bieden door de raad van commissarissen zijn divers. In
veel gevallen is de raad van commissarissen (te) passief en reactief. Ook
komt het voor dat de raad van commissarissen onvoldoende specifieke
deskundig is op bepaalde aspecten. Noodzakelijke professionalisering
komt vaak maar moeizaam op gang. Een te ruim bestuursmandaat staat
een scherpe toetsing op investeringsbesluiten in de weg. In andere
gevallen vormen een lange zittingsduur of verwevenheid van de raad van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

20

commissarissen met de bestuurder de aanleiding voor een minder
kritische houding.
50
Welke politieke besluitvorming ligt ten grondslag aan het loslaten van de
bestedingscontrole en het overstappen naar projectfinanciering?
Op 1 juli 2007 is het beleid van het WSW voor het verlenen van
borgstelling gewijzigd. In tegenstelling tot wat in de vraag wordt gesteld,
stapt het WSW vanaf die datum juist af van projectfinanciering (borging
van lening per project) en gaat over op bedrijfsfinanciering (borgingsruimte voor drie jaar op basis van verwachte kasstromen). Er heeft over
de beleidswijziging van de borgstelling in 2007 geen overleg plaatsgevonden met de Tweede Kamer. Op 3 december 2008 hebben de leden Van
Bochove (CDA-fractie) en Depla (PvdA-fractie) aan de Minister schriftelijke
vragen gesteld over het moment van inwerkingtreding en wat de
aanleiding en de reden voor de beleidswijziging was. De Minister
antwoordde de Kamer: «Het beleid van het WSW is in afstemming met de
risicodragers van het WSW, dat wil zeggen de woningcorporaties, Rijk en
gemeenten tot stand gekomen. Daarbij is een goede balans tussen risico’s
en investeringsmogelijkheden het uitgangspunt geweest, waarbij er
ruimte is gebleven voor maatwerk. De nieuwe methodiek werkt qua
resultaat gemiddeld neutraal uit, maar geeft een betere grip op de
financiële positie van corporaties. Het borgen via het WSW – met
achtervang van de overheid – waarborgt, ook in turbulente tijden op de
woning- en kapitaalmarkt, dat financiering beschikbaar blijft.» Verder
overleg of politieke besluitvorming over het WSW heeft niet plaats
gevonden. De politiek heeft nauwelijks tot geen gebruik gemaakt van de
mogelijkheden die zij had het WSW aan te spreken. In het voorwoord van
het hoofdrapport constateert de voorzitter van de enquêtecommissie dan
ook: «Een diepgaand onderzoek naar een dergelijk groot stelsel levert
verrassende observaties op. Zo blijkt uit ons rapport dat het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW), ondanks zijn cruciale rol, nauwelijks
onderwerp van discussie is geweest.»
51
Had het WSW een bepaalde verantwoordelijkheid met betrekking tot het
toezicht?
Het WSW is formeel geen publiekrechtelijke toezichthouder, maar vervult
wel een toezichthoudende functie in het borgingsstelsel en voert
toezichthoudende werkzaamheden uit: informatie verzamelen, beoordelen
en op basis daarvan interveniëren (wel of geen borging afgeven/omvang
van de borging vaststellen). Het WSW toetst of een corporatie voldoende
kredietwaardig is om leningen op een bedrijfseconomisch verantwoorde
wijze aan te kunnen gaan. Zij doet dit om de borgstellers (andere
corporaties) en de achtervangers (Rijk en gemeenten als garantstellers) te
beschermen.
52
Het toezicht bij het opstellen en het nakomen van prestatieafspraken
wordt gevormd door het zogenoemde «piepsysteem». De enquêtecommissie beoordeelt dit systeem als een wassen neus. Pleit de enquêtecommissie voor een afschaffing van het «piepsysteem»?
Ja. De enquêtecommissie beveelt aan om prestatieafspraken tussen
corporaties en gemeenten verplicht te stellen, waarbij de Minister als
arbiter optreedt als deze partijen er niet uitkomen. De Minister is
verantwoordelijk voor de werking van het systeem van prestatieafspraken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

21

en moet daar op toezien. Hij is niet verantwoordelijk voor de inhoud van
de prestatieafspraken.
53
Stelt de enquêtecommissie dat de Kamer jaarlijks gebrekkig wordt
geïnformeerd over de volkshuisvestelijke prestaties van de sector? Zo ja,
was de huidige Minister voor Wonen en Rijksdienst al die tijd bekend met
de hiaten in het volkshuisvestelijk toezicht en kan daardoor gesteld
worden dat de huidige Minister de Kamer nalatig heeft geïnformeerd?
De enquêtecommissie concludeert dat het volkshuisvestelijk toezicht (op
de rechtmatigheid, governance, integriteit en prestaties) door de jaren
heen te beperkt en onvolledig is geweest. Van een volwaardig inzicht in en
gedegen oordeel over de gezamenlijke volkshuisvestelijke prestaties van
de woningcorporaties is geen sprake geweest. Het gevolg hiervan is dat
de informatie aan de Tweede Kamer dus ook beperkt is geweest.
De enquêtecommissie constateert dat de huidige Minister voor Wonen en
Rijksdienst via aanhangige wet- en regelgeving het volkshuisvestelijk
toezicht aan wil passen. De enquêtecommissie heeft geen oordeel over
deze wet- en regelgeving, maar doet op basis van haar onderzoek wel een
aantal aanbevelingen voor het hervormen van het volkshuisvestelijk
toezicht. De enquêtecommissie heeft geen oordeel over de informatieverschaffing van de huidige Minister aan de Tweede Kamer, omdat zij die niet
heeft onderzocht.
54
Kan de enquêtecommissie een overzicht verschaffen van de gebruikte
jurisprudentie en juridische adviezen zoals benoemd op pagina 28?
De enquêtecommissie heeft met name gebruik gemaakt van de jurisprudentie over woningcorporatie De Veste, het advies van de Raad van State
bij het wetsvoorstel Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting en de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens over artikel 1 Eerste Protocol bij het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens. Daarnaast is op basis van deze beschikbare
informatie advies gevraagd aan de advocaat van de enquêtecommissie.
55
Aan welke studies refereert de enquêtecommissie wanneer zijn verwijst
naar de bestaande juridische adviezen?
Zie het antwoord op vraag 54.
56
Aan welke studies refereert de enquêtecommissie op pagina 28 van het
hoofdrapport? «De enquêtecommissie analyseerde de beschikbare
literatuur, jurisprudentie en gevorderde stukken van onder meer de
Minister voor Wonen en Rijksdienst op dit punt. De enquêtecommissie
heeft hierdoor een goed inzicht in de bestaande juridische adviezen en
won vervolgens op dit punt advies in bij haar advocaat. De enquêtecommissie komt op basis hiervan tot de conclusie dat volledige afschaffing
van het huidige corporatiestelsel en onteigening van het maatschappelijk
vermogen juridisch mogelijk is, maar ook dat dit op korte termijn niet
realistisch is (vanwege te verwachten juridische procedures) en tevens
substantiële kosten met zich meebrengt (gedeeltelijke compensatie voor
de onteigening).»
Zie het antwoord op vraag 54.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

22

57
Is de enquêtecommissie van mening dat ook een «cultuurverandering» in
de Kamer nodig is, bijvoorbeeld om politiek opportunisme tegen te gaan?
In zoverre is naar de mening van de enquêtecommissie een politieke
cultuuromslag nodig, dat de politiek na decennia van afzijdigheid van het
corporatiestelsel en vertrouwen op zelfregulering, nu durft door te pakken,
heldere keuzes durft te maken en die voortvarend in wet- en regelgeving
durft vast te leggen (zie ook het antwoord op vraag 62).
58
Een van de uitkomsten van het rapport is dat woningcorporaties elkaar
niet aanspraken op hun gedrag. Hoe kan dit in de toekomst voorkomen
worden en welke aanbeveling in het rapport ziet hier op toe?
De enquêtecommissie acht een cultuurverandering een noodzakelijke
randvoorwaarde voor het slagen van veel andere aanbevelingen. Om die
reden is dit ook aanbeveling nummer 1 van de enquêtecommissie. De
enquêtecommissie meent dat cultuurverandering, waaronder het elkaar
aanspreken op gedrag, primair vanuit de sector moet komen. De
enquêtecommissie stelt vast dat Aedes hier een begin mee heeft gemaakt
(zie ook het antwoord op vraag 9). Ook het platform van grote corporaties
«De Vernieuwde Stad», stelt in haar reactie op het enquêterapport dat zij
deze aanbeveling volledig onderschrijft en men in eigen kring elkaar al
aanspreekt. De enquêtecommissie beveelt dan ook aan dat de Minister
deze initiatieven ondersteunt, maar ook monitort en de Kamer informeert
over gedragsveranderingen in de sector. Waar mogelijk kunnen gedragsregels nog worden aangevuld en aangescherpt in bestaande codes.
59
Wat verstaat de enquêtecommissie onder het begrip «collegiale toetsing»
en hoe wordt dit in de praktijk vormgegeven?
De enquêtecommissie verstaat onder collegiale toetsing dat corporaties
elkaar onderling scherp houden door ervaringen uit te wisselen, maar ook
kritisch naar elkaars werkwijze en organisatie te kijken. De enquêtecommissie heeft in haar onderzoek verschillende voorbeelden aangetroffen
van corporaties die elkaar zagen als concurrent en soms ondoelmatig
tegen elkaar gingen opbieden bij grondaankopen of voor andere
corporaties bruikbare informatie niet deelden. De enquêtecommissie
beoogt een cultuuromslag die er toe leidt dat corporaties elkaar nog meer
gaan opzoeken, samenwerking aangaan, ervaringen uitwisselen en elkaar
kritisch beoordelen. Daar hoort ook het elkaar aanspreken op misstanden
en verkeerd gedrag bij (zie het antwoord op vraag 58).
60
In het rapport wordt vooral ingegaan op een cultuurverandering bij
woningcorporaties. Moet deze cultuurverandering ook niet plaatsvinden
bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, WSW,
CFV, gemeenten, financiële instellingen, etc., zodat ook voor andere
partijen duidelijk wordt wat de maatschappelijke taak van een woningcorporatie is?
De enquêtecommissie stelt in haar rapport niet alleen dat de cultuur
binnen de corporatiesector moet veranderen, maar óók dat dit een
koerswijziging in het denken over de sector vereist. Het startpunt van deze
koerswijziging is een andere visie op wat corporaties in essentie zijn en
waar ze voor staan: minder denken vanuit privaat ondernemerschap en
meer vanuit maatschappelijke dienstbaarheid. Het gaat om het besef dat
corporaties geen normale ondernemingen zijn, maar maatschappelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

23

dienstverleners die in afstemming met huurder, gemeente en Rijk zorgen
voor een transparante, effectieve en doelmatige aanwending van hun
maatschappelijk vermogen. Centrale begrippen die daarbij horen zijn
dienstverlening, servicegerichtheid, risicoaversie, financiële discipline,
soberheid en transparantie, in plaats van risico’s nemen, topbeloningen,
elkaar beconcurreren, megafusies aangaan, bv’s oprichten en Sinterklaas
spelen met maatschappelijk geld. Daarmee is naar de mening van de
enquêtecommissie duidelijk neergezet wat de maatschappelijke taak is
van de corporatie en is voor ministerie, WSW, CFV, gemeenten, financiële
instellingen ook duidelijk hoe zij zich ten opzichte van corporaties zouden
moeten opstellen.
61
Hoe kunnen we criteria als behoorlijk bestuur, integriteit en gedrag in de
praktijk toetsen?
Toetsing van behoorlijk bestuur, integriteit en gedrag kan aan de hand van
de normen die daarvoor in wet- en regelgeving en in codes zijn
vastgelegd. De concreetheid en toetsbaarheid kan daarbij verschillen. Zo
biedt bijvoorbeeld het Wetboek van Strafrecht en daar van afgeleide
jurisprudentie duidelijke normen voor integriteit. Voor gedrag kan dit in
gedragscodes zijn vastgelegd.
62
In hoeverre meent de enquêtecommissie dat de politiek met de door haar
voorgestelde wijzigingen van wet- en regelgeving kan volstaan? In
hoeverre is ook in de politiek een cultuuromslag nodig zonder welke een
succesvolle aanpak van de geschetste problemen onvoldoende van de
grond komt?
Naar de mening van de enquêtecommissie zou de politiek in beginsel
kunnen volstaan met het overnemen van de voorgestelde wijzigingen van
de enquêtecommissie in wet- en regelgeving. Dan zou sinds de verzelfstandiging voor het eerst in twintig jaar wetgeving tot stand komen die
grenzen stelt aan het stelsel, de governance versterkt, geld beteugelt en
gedrag verbetert. In zoverre is daar ook een politieke cultuuromslag voor
nodig dat de politiek na decennia van afzijdigheid van het corporatiestelsel en vertrouwen op zelfregulering, nu durft door te pakken, heldere
keuzes durft te maken en die voortvarend in wet- en regelgeving durft vast
te leggen.
63
Hoe oordeelt de enquêtecommissie over politieke afwegingen om forse
heffingen op te leggen, zoals de verhuurderheffing?
In de vraagstelling wordt terecht gesteld dat het opleggen van een
verhuurderheffing een politieke afweging is. De enquêtecommissie is een
onderzoekscommissie en doet geen uitspraken over de politieke wenselijkheid van de verhuurderheffing. Zie hiervoor ook het antwoord op de
vragen 12 en 13.
64
In hoeverre verschilt de DAEB-grens van de DAEB-grens in de
voornemens van het huidige kabinet? Waar zitten de verschillen?
De begrenzing van DAEB wordt allereerst gevonden in de afbakening van
de doelgroep. De enquêtecommissie constateert dat de begrenzing van de
doelgroep kan plaatsvinden door periodieke vaststelling van de hoogte
van de inkomensgrens en huurliberalisatiegrens door kabinet en Tweede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

24

Kamer. De enquêtecommissie is van mening dat regionale of lokale
differentiatie van de hoogte van deze grenzen overwogen dient te worden.
Een tweede grens wordt gevonden in de lijst met toegestaan maatschappelijk vastgoed. De enquêtecommissie beveelt aan de huidige lijst verder
te beperken. Zo ziet zij het bijvoorbeeld niet als taak voor woningcorporaties om scholen te bouwen of te exploiteren. Daarnaast meent de
enquêtecommissie dat maatschappelijk vastgoed ten behoeve van
leefbaarheid altijd kleinschalig dient te zijn en directe betrekking dient te
hebben op het woningbezit van een corporatie in een wijk.
De enquêtecommissie stelt vast dat het kabinet in de novelle eveneens
voorstelt om tot verdere afbakening te komen en dat hiertoe bepaald
maatschappelijk vastgoed dat nu tot DAEB wordt gerekend tot niet-DAEB
wil verklaren. Hierbij wordt door het kabinet onder meer aan scholen
gedacht en ruimten voor niet op de buurt of wijk gericht maatschappelijk
werk of welzijnswerk door stichtingen of verenigingen.
De enquêtecommissie beveelt aan om het speelveld voor corporaties
duidelijk te begrenzen tot DAEB. De exacte afbakening van dit begrip –
bijvoorbeeld ten aanzien van de categorieën maatschappelijk vastgoed –
is aan de Minister en de Tweede Kamer gezamenlijk.
65
Vallen activiteiten in het kader van gemengde wijken en leefbaarheid
onder DAEB-activiteiten volgens de interpretatie van de enquêtecommissie?
Activiteiten in het kader van gemengde wijken en leefbaarheid kunnen
wat de enquêtecommissie betreft tot de taken van woningcorporaties
gerekend worden zolang dit DAEB-activiteiten zijn die gericht zijn op het
huisvesten van mensen die daar niet zelfstandig toe in staat zijn, of het de
ontwikkeling en exploitatie betreft van toegestaan maatschappelijk
vastgoed uit de Tijdelijke regeling diensten van algemeen economisch
belang toegelaten instellingen volkshuisvesting van 3 november 2010.
Ook activiteiten ten behoeve van leefbaarheid kunnen wat de enquêtecommissie betreft als DAEB-activiteit uitgevoerd worden zolang deze
kleinschalig en van beperkte financiële omvang zijn, direct gebonden zijn
aan het woningbezit van de corporatie en voorzien in een aantoonbare
lokale behoefte die is vastgelegd in prestatieafspraken tussen corporatie
en gemeente. De Minister stelt hiervoor de kaders en de grenzen vast.
66
Hoe oordeelt de enquêtecommissie over de mogelijkheid om een
uitzondering te maken voor niet-DAEB-activiteiten wanneer het een zeer
beperkt deel van de activiteiten van een bedrijf uitmaakt, bijvoorbeeld 5
procent of 10 procent van alle activiteiten?
Zie het antwoord op vraag 21.
67
Waarom kiest de enquêtecommissie ervoor om de Minister voor Wonen
en Rijksdienst landelijke normen vast te laten stellen voor leefbaarheid en
niet de Kamer of de gemeente(raad)?
In het algemeen geldt dat aanbevelingen die de enquêtecommissie doet
om iets bij de Minister neer te leggen niet opgevat moet worden als
pleidooi dat de Tweede Kamer er dan geen bemoeienis mee heeft.
Integendeel. De Tweede Kamer controleert de regering. Om die reden
beveelt de enquêtecommissie ook aan dat de Tweede Kamer systematischer en meer integraal jaarlijks achteraf geïnformeerd wordt over alle
relevante ontwikkelingen binnen het stelsel. Betrokkenheid van de Tweede
Kamer vooraf kan plaatsvinden in het kader van vaststelling van wet- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

25

regelgeving. De Tweede Kamer kan zelf bepalen welke betrokkenheid en
invloed zij wenst bij de begrenzing van de sector; in dit geval de normen
rond leefbaarheidsuitgaven. De betrokkenheid van de gemeenteraad bij
de concrete invulling van leefbaarheidsuitgaven is in de aanbevelingen 5
en 6 van de enquêtecommissie vormgegeven. Corporaties en gemeenten
maken prestatieafspraken. Leefbaarheidsuitgaven zijn daar een onderdeel
van.
68
In hoeverre stelt de enquêtecommissie «flexibele» inkomens- en
liberalisatiegrenzen voor? Hoe werkbaar is het als deze bijvoorbeeld
jaarlijks of tweejaarlijks kunnen veranderen?
De enquêtecommissie beoogt niet dat inkomensgrenzen voortdurend
worden aangepast, maar wil tot uitdrukking brengen dat de politiek –
Minister en parlement – desgewenst de hoogte er van kunnen aanpassen.
Op die manier is het mogelijk om de omvang van de doelgroep te
vergroten of te beperken. Zoals voor vele terreinen, geldt ook hier dat
frequente en majeure wijzigingen de werkbaarheid negatief beïnvloeden.
Op pagina 39 van het hoofdrapport heeft de enquêtecommissie om die
reden ook aangegeven dat zodra wet- en regelgeving is geïmplementeerd
het stelsel de kans moet krijgen zich te bewijzen, waarbij «een zekere
bestuurlijke rust» voor het stelsel van belang wordt geacht.
69
Binnen welke marge dient de differentiatie van de inkomens- en liberalisatiegrenzen te vallen? Hoe zal dit in de praktijk uitwerken?
De enquêtecommissie stelt in haar rapport om de mogelijkheid tot
differentiëren in overweging te nemen. De Brusselse regelgeving biedt die
mogelijkheid. De differentiatie moet dan voldoen aan de eisen van het
DAEB-vrijstellingsbesluit. Dat betekent dat een maatregel tijdelijk dient te
zijn en slechts voor een bepaalde termijn. De maatregel moet het
marktfalen dat zij wil compenseren onderbouwen. En er dient een
scheiding te zijn tussen DAEB en niet-DAEB-activiteiten. Daarnaast biedt
de beschikking van de Europese Commissie van 15 december 2009 de
mogelijkheid om de toewijzingsnorm regionaal te differentiëren zolang
nationaal maar de met de Europese Commissie afgesproken toewijzingsnorm wordt gehaald.
De reden om differentiatie te overwegen is dat landelijke uniforme
normen in bepaalde gevallen wellicht rigide kunnen uitwerken op de
woningmarkt waarbinnen de regionale verschillen groot zijn. De situatie in
een dunbevolkte krimpregio is anders dan in bijvoorbeeld stedelijke
gebieden. Hoe dit in de praktijk zal uitwerken heeft de enquêtecommissie
niet onderzocht (zie ook het antwoord op vraag 8). Dit zal bovendien ook
sterk afhankelijk zijn van de wijze waarop eventuele normdifferentiatie
vorm wordt gegeven.
70
Erkent de enquêtecommissie dat niet-DAEB-activiteiten veelal zijn bedoeld
ter versterking van de DAEB-activiteiten?
De enquêtecommissie stelt vast dat bouwen en beheren van huurwoningen voor mensen met een lager inkomen de kerntaak en -competentie
van een woningcorporatie is. Uit onder meer de onderzochte casussen
blijkt dat niet-DAEB-activiteiten risicovol kunnen zijn, vaak ook verliesgevend en dat corporaties hiervoor niet altijd zijn toegerust. De Algemene
Rekenkamer constateert, in haar dit jaar verschenen rapport naar het
volkshuisvestelijk toezicht, dat de verbindingen van woningcorporaties
gezamenlijk sinds 2007 verliesgevend zijn geweest, met verliezen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

26

oplopend tot een totaal van 1,2 miljard euro in 2012. Niet-DAEBactiviteiten kunnen DAEB-taken ondersteunen, maar dus ook ondermijnen. De enquêtecommissie stelt maatregelen voor die moeten
voorkomen dat de kerntaken van een corporatie in de toekomst in het
gedrang kunnen komen door de uitvoering van niet kerntaken. Om die
reden beveelt de enquêtecommissie aan: niet-DAEB is niet doen.
71
In het rapport spreekt de enquêtecommissie over nevenactiviteiten alsof
deze activiteiten uitsluitend commercieel zijn bedoeld. Hoe komt de
enquêtecommissie bij deze opvatting? Veronderstelt de enquêtecommissie dat niet-DAEB-activiteiten uitsluitend zijn bedoeld als commerciële
activiteiten?
De enquêtecommissie beveelt aan om de taken van woningcorporaties
wettelijk te begrenzen tot wat als de klassieke kerntaak wordt beschouwd:
het zorgen voor de huisvesting van mensen die daar niet zelfstandig toe in
staat zijn. Alleen diensten van algemeen economisch belang (DAEB) ziet
de enquêtecommissie als taak van een woningcorporatie.
Nevenactiviteiten zijn gedefinieerd in regelgeving van het ministerie uit
2001 (MG-circulaire 2001–26) en uit 1999 (MG-circulaire 1999–23) als
activiteiten die afwijken van de uitvoering van de limitatief in het BBSH
opgesomde kerntaken. Dit kunnen commerciële, maar ook maatschappelijke activiteiten zijn. Het maakt daarom in de opvatting van de enquêtecommissie niet zozeer uit vanuit welke intentie corporaties nevenactiviteiten ondernemen, dit zijn niet-DAEB-activiteiten. Vanuit de optiek van
het stellen van duidelijke grenzen, verminderen van risico’s en aansluiten
bij de kerntaak stelt de enquêtecommissie: niet-DAEB is niet doen.
Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat de criteria voor het
goedkeuren van nevenactiviteiten in de loop van de jaren zijn opgerekt.
Aan corporaties werd beleidsmatig in toenemende mate de rol van het
bevorderen van leefbaarheid toebedacht. Daardoor werd in het toezicht de
definitie van «maatschappelijk vastgoed» verbreed en de eis van
koppeling met het eigen woningbezit stilzwijgend losgelaten. Hierdoor
ontstond een vorm van «levend toezicht», waarbij onder druk van
politieke wenselijkheid, de omvang en de reikwijdte van de nevenactiviteiten een grote vlucht kunnen nemen. Bij de door de enquêtecommissie
onderzochte casussen is het een aantal keer misgegaan met activiteiten
die tevens een commercieel karakter hadden en de betreffende corporaties de bijbehorende risico’s niet onder controle hadden, of kregen. De
ss Rotterdam van Woonbron en de Campus Maastricht van Servatius zijn
hiervan duidelijke voorbeelden.
72
In het rapport wordt aanbevolen om een maximum bedrag te overwegen
voor leefbaarheidswerkzaamheden. Kan de enquêtecommissie hier dieper
op ingaan? Zijn er bijvoorbeeld gedifferentieerde bedragen mogelijk voor
woningcorporaties die actief zijn in verschillende gebieden of juist een
uniform bedrag, geldig voor elke woningcorporatie?
De enquêtecommissie beveelt aan om op lokaal niveau te besluiten over
leefbaarheid. De Minister neemt dus geen besluiten over leefbaarheidsprojecten, maar stelt wel duidelijke kaders op over wat wel en niet onder
leefbaarheid valt. Op hoofdlijnen beveelt de enquêtecommissie daarbij de
volgende kaders aan: (1) uitgaven onder de noemer leefbaarheid hebben
aantoonbaar een relatie met de lokale sociale volkshuisvesting; (2) zijn
direct gebonden aan het woningbezit van de corporatie en (3) voorzien in
een aantoonbare lokale behoefte die wordt vastgelegd in prestatieafspraken. Daarnaast kan de Minister grenzen stellen aan de omvang van
projecten in het kader van leefbaarheid, om te waarborgen dat dit type

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

27

projecten per definitie kleinschalig zijn en blijven. In de concrete
uitwerking van deze begrenzingen is het denkbaar dat gedifferentieerde
bedragen tot stand komen, bijvoorbeeld door te kiezen voor een bepaald
percentage van het investeringsbudget met een bepaald maximum.
Daarnaast is denkbaar dat het maximum ook afhankelijk gesteld wordt
van specifieke lokale omstandigheden en behoeften in een bepaald
woningmarktgebied.
73
De enquêtecommissie pleit voor regionale of lokale differentiatie van de
hoogte van de doelgroep. Kan de enquêtecommissie uitleggen hoe zij dit
in de praktijk voor zich ziet en welke criteria hiervoor ten grondslag
liggen?
De enquêtecommissie beveelt aan om de mogelijkheid tot differentiatie
van deze normen te overwegen. De wenselijkheid daarvan is een politieke
keuze. Die zal ook bepalend zijn voor de concrete vormgeving (zie ook het
antwoord op vraag 69). Een criterium voor differentiatie is dat de
doelgroep waarvoor de sociale woningvoorraad open staat iets meer
afhankelijk wordt gemaakt van de specifieke lokale situatie, in plaats van
gebaseerd wordt op één norm die is afgeleid van het gemiddelde voor de
gehele woningmarkt.
74
De enquêtecommissie beveelt aan om bestaande niet-DAEB-activiteiten
verantwoord af te bouwen. Realiseert de enquêtecommissie zich dat voor
een groot deel van het niet-DAEB geen interesse zal zijn? Bijvoorbeeld een
winkel die is opgericht om het voorzieningenniveau in een dorp op peil te
houden; de markt heeft dan al eerder aangetoond dat hiervoor geen
interesse is. Hoe dient er met zo’n situatie te worden omgegaan?
In het antwoord op vraag 6 gaat de enquêtecommissie in op haar
overwegingen om duidelijke grenzen te stellen. In het antwoord op vraag
13 geeft de enquêtecommissie aan dat er ook andere beleidsinstrumenten
zijn, bijvoorbeeld fiscale maatregelen of subsidies, om beleidsdoelen te
realiseren. Het is een politieke keuze of en hoe beleid voor instandhouding
van voorzieningen wordt gevoerd. Vervolgens is de vraag of dat als
kerntaak van corporaties wordt gezien of dat dit ook langs een andere weg
georganiseerd kan worden. Een keuze om deze taak bij de corporatie te
leggen is echter niet wat de enquêtecommissie aanbeveelt.
75
Door een beperking van het werkgebied tot alleen DAEB-activiteiten
ontstaat er een eenzijdige woningvoorraad. Vooral voor krimpgebieden
kan dit nadelige gevolgen hebben, omdat marktpartijen in deze gebieden
niet zullen investeren. Realiseert de enquêtecommissie zich de gevolgen
van een eenzijdige woningvoorraad en de nadelen hiervan voor
krimpgebieden?
In het antwoord op vraag 6 gaat de enquêtecommissie in op haar
overwegingen om duidelijke grenzen te stellen. In het antwoord op vraag
13 geeft de enquêtecommissie aan dat er ook andere beleidsinstrumenten
zijn, bijvoorbeeld fiscale maatregelen of subsidies, om beleidsdoelen te
realiseren. Het is een politieke keuze of en hoe beleid voor woningdifferentiatie wordt gevoerd. Vervolgens is de vraag of dat als kerntaak van
corporaties wordt gezien of ook langs andere weg georganiseerd kan
worden. Een keuze om deze taak bij de corporatie te leggen is echter niet
wat de enquêtecommissie aanbeveelt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

28

76
Kan een beperking tot alleen DAEB-activiteiten leiden tot belemmering
van de doorstroming en daarmee het in stand houden van scheefwonen?
Kan de enquêtecommissie in haar antwoord hierop speciaal rekening
houden met situaties van krimpgebieden?
Naar de relatie tussen de aanbevelingen van de enquêtecommissie tot het
stellen van duidelijke grenzen en scheefwonen heeft de enquêtecommissie geen onderzoek gedaan. Zie ook het antwoord op vraag 8.
77
Is de enquêtecommissie van mening dat de scheiding tussen DAEB en
niet-DAEB in de novelle Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting voldoet aan uw aanbeveling «terug naar de kerntaak»?
De enquêtecommissie stelt vast dat ook in de novelle grenzen worden
gesteld door activiteiten van corporatie te verdelen in DAEB en niet-DAEB
en deze nader te definiëren en in te kaderen. Deze gedachte komt overeen
met de aanbevelingen van de enquêtecommissie op het punt van het
stellen van grenzen. Een verschil is echter dat de enquêtecommissie
aanbeveelt: niet-DAEB is niet doen, terwijl de novelle uitgaat van het
maken van een juridische of administratieve scheiding tussen deze beide
categorieën van activiteiten.
78
Is het onwenselijk dat woningcorporaties in het kader van herstructurering
en het bevorderen van sociaaleconomisch gemengde wijken een beperkt
deel aan niet-DAEB investeringen verricht?
In het antwoord op vraag 6 gaat de enquêtecommissie in op haar
overwegingen om duidelijke grenzen te stellen. In het antwoord op vraag
13 geeft de enquêtecommissie aan dat er ook andere beleidsinstrumenten
zijn, bijvoorbeeld fiscale maatregelen of subsidies, om beleidsdoelen te
realiseren. Het is een politieke keuze of en hoe beleid ter bevordering van
sociaaleconomisch gemengde wijken wordt gevoerd. Vervolgens is de
vraag of dat als kerntaak van corporaties wordt gezien of ook langs andere
weg georganiseerd kan worden. Een keuze om deze taak bij de corporatie
te leggen is echter niet wat de enquêtecommissie aanbeveelt.
79
Is de beperking van het takenpakket met betrekking tot leefbaarheid enkel
een principiële keuze of berust dit voorstel ook op een onderbouwde
inschatting of onderzoek van de enquêtecommissie dat deze beperking
niet tot onaanvaardbare sociale problemen zal leiden? Op welke wijze is
de constatering meegewogen dat het Nederlandse systeem langdurige
verloedering van wijken heeft weten te voorkomen?
De enquêtecommissie beveelt niet aan om het takenpakket voor
leefbaarheid zonder meer te beperken, maar om er duidelijke kaders voor
te formuleren. In het antwoord op vraag 72 wordt hier op ingegaan. Wat
de enquêtecommissie in de toekomst beoogt te voorkomen is dat
projecten en initiatieven in het kader van leefbaarheid tot financiële
problemen leiden en de kerntaken van de corporatie in gevaar brengen.
Daarnaast roept bijvoorbeeld de casus van het stoomschip Rotterdam de
principiële vraag op of leefbaarheidsuitgaven betaald zouden moeten
worden door de huurders van een corporatie of door de gemeenschap.
Om die reden wordt aanbevolen leefbaarheidsuitgaven duidelijk in te
kaderen en de Minister maximumgrenzen te laten stellen. Bij vaststelling
van de hoogte van die grenzen kan de politieke afweging worden gemaakt
wat het gewenste niveau van leefbaarheidsuitgaven zou moeten zijn. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

29

effecten hiervan heeft de enquêtecommissie niet onderzocht. Zie hiervoor
het antwoord op vraag 8.
80
Welke partijen kunnen en zullen volgens de enquêtecommissie de taak om
middeldure huurwoningen te bouwen van woningcorporaties
overnemen? In hoeverre kan in alle regio’s verondersteld worden dat
andere partijen dan woningcorporaties in middeldure woningen en
maatschappelijk vastgoed zullen voorzien?
Zie het antwoord op vraag 19.
81
Heeft de enquêtecommissie de kosten, verplichtingen en gevolgen van
het opknippen van grote woningcorporaties in kleinere eenheden
onderzocht en wat waren de bevindingen?
Nee, zie de antwoorden op de vragen 8 en 15.
82
Waarom zou de regering niet aanspreekbaar kunnen zijn op de gang van
zaken bij een individuele woningcorporatie, als beslissingen of handelen
van die woningcorporatie het gehele systeem van woningcorporaties
onder druk zetten? Is met die passage de Minister voor Wonen en
Rijksdienst nog wel verantwoordelijk voor het bewaken van het stelsel?
De enquêtecommissie beveelt voor de rolverdeling in het stelsel aan dat
de Minister centrale kaders stelt (regels), een toezichtkader opstelt en
ontwikkelingen in de sector monitort (zie aanbeveling 5). In de visie van
de enquêtecommissie zou de Minister niet aanspreekbaar moeten zijn op
de volkshuisvestelijke prestaties van individuele corporaties. Afspraken
over die prestaties worden op lokaal niveau gemaakt via verplichte
prestatieafspraken tussen gemeenten en corporaties. De Minister is
aanspreekbaar op dit stelsel van prestatieafspraken (komen ze tot stand
en is de kwaliteit geborgd).
De Minister is naar de mening van de enquêtecommissie wel degelijk
aanspreekbaar op zijn optreden bij corporaties die, op basis van signalen
van bijvoorbeeld de Woonautoriteit, ernstig disfunctioneren. Immers, de
Minister heeft de bevoegdheid om commissarissen te ontslaan en neemt
het besluit tot sanering van corporaties. De Minister is uiteindelijk
verantwoordelijk voor het functioneren van het stelsel van woningcorporaties.
83
De enquêtecommissie wil een werkgebied koppelen aan een woningmarktgebied. Hoe dient een woningmarktgebied tot stand te komen en
welke eisen gelden hiervoor?
Een woningmarktgebied kan beschouwd worden als het gebied
waarbinnen de overgrote meerderheid van de verhuizingen plaatsvindt,
uitgezonderd verhuizingen om specifieke redenen zoals vanwege werk of
studie. Het gaat om een regionale markt, groter dan een enkele gemeente.
De bepaling van de grens van een woningmarktgebied heeft naar zijn aard
een enigszins arbitrair karakter. Het is aan de Minister, in samenspraak
met de sector, om tot een concrete uitwerking te komen. Hierbij kan
voortgeborduurd worden op bestaande indelingen zoals van het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) of de Nederlandse Vereniging voor
Makelaars (NVM).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

30

84
Veronderstelt de enquêtecommissie een relatie tussen de grootte van een
woningcorporatie en het klantcontact met de huurder?
Ja. Schaalvergroting gaat vaak gepaard met een grotere fysieke en
gevoelsmatige afstand tussen huurder en verhuurder. Dit kan in de
praktijk onder andere ondervangen worden door een organisatiemodel
met lokaal opererende gedeconcentreerde eenheden («klein binnen
groot»).
De enquêtecommissie constateert echter dat er in de corporatiesector veel
fusies zijn geweest, waarbij soms ook persoonlijke motieven en «groei als
doel op zich» de argumenten waren. Het resultaat is steeds grotere
corporaties die verder van hun huurders afstaan, een machtsblok richting
gemeente en Rijk vormen en «too big to fail» kunnen worden. Daarnaast
is er geen overtuigend empirisch bewijs dat schaalvergroting in de
corporatiesector altijd tot aantoonbare kostenvoordelen leidt. De
enquêtecommissie pleit ervoor dat voorgenomen fusies grondig
gemotiveerd worden en instemming van de Minister vereisen. Om het
aspect van het klantcontact ook mee te laten wegen bij voornemens tot
fusie, beveelt de enquêtecommissie aan om huurders bij fusievoorstellen
een zwaarwegend adviesrecht te geven, waarvan de Minister alleen
gemotiveerd kan afwijken.
85
De enquêtecommissie gaat niet op in op de rol van de sector bij het
totstandkomen van de governance. Kan de enquêtecommissie de rol van
sector verduidelijken?
Zie het antwoord op vraag 10.
86
Kan de enquêtecommissie alle punten aangeven die worden behandeld in
het rapport «Staat van de volkshuisvesting»?
De enquêtecommissie ziet de «Staat van de volkshuisvesting» als een
logische aanvulling op de bestaande «Staat van de woningmarkt», die de
Minister onlangs voor het eerst aan de Kamer heeft gestuurd. In de «Staat
van de volkshuisvesting» worden de belangrijkste ontwikkelingen in de
corporatiesector geschetst. In het hoofdrapport noemt de enquêtecommissie de volgende ontwikkelingen waarop in de «Staat van de volkshuisvesting» in ieder geval in zou moeten worden gegaan: het cultuurveranderingsproces in de sector, de ontwikkeling van de financiën en de risico’s,
de kwaliteit en kwantiteit van de sociale huurvoorraad, het systeem van
prestatieafspraken, ontwikkelingen in schaalgrootte, integriteit in de
sector en beloningen. Dit is echter geen uitputtende opsomming en het is
vanzelfsprekend aan de Tweede Kamer om aan te geven over welke
onderwerpen zij (nog meer) systematisch geïnformeerd wil worden in de
«Staat van de volkshuisvesting».
87
De enquêtecommissie adviseert de rol van huurders te versterken.
Waarom kiest de enquêtecommissie ervoor de verantwoordelijkheid bij de
Minister voor Wonen en Rijksdienst te leggen en niet bij woningcorporaties en huurders zelf? Hoe krijgt de afweging tussen belangen van
zittende huurders en nieuwe toetreders vorm? Hoe vindt inspraak plaats
als de gemeente zich inmiddels jegens het Rijk heeft verbonden om
bepaalde doelgroepen te plaatsen? Ligt het niet meer voor de hand dat
zittende huurders een plaats in de raad van commissarissen krijgen, met
de bijbehorende informatie en zeggenschap?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

31

De enquêtecommissie beveelt aan om de huurder een stevigere positie te
geven in het stelsel omdat dit enerzijds de maatschappelijke legitimiteit
van het stelsel vergroot. Anderzijds wordt hiermee meer tegenkracht
georganiseerd binnen een corporatie. De positie van de huurder(sorganisatie) in het stelsel is geregeld in de Wet op het overleg huurders
verhuurder (Overlegwet). De enquêtecommissie beveelt aan om de positie
van de huurdersorganisatie ook in de wet te versterken; dat is een
verantwoordelijkheid van de Minister en het parlement.
De afweging tussen belangen van zittende huurders en nieuwe toetreders
zal plaatsvinden in het samenspel tussen de corporaties, gemeente,
huurders en eventuele andere belanghebbenden bij het maken van de
verplicht te stellen prestatieafspraken. Bij eventuele problemen bij de
totstandkoming daarvan zal de Minister als arbiter optreden. Ook de
beleidsmatige wensen en eventuele verplichtingen (zoals het huisvesten
van doelgroepen) maken onderdeel uit van dat samenspel.
De enquêtecommissie kiest er voor om de positie van de huurders direct
te versterken via het versterken van de positie van de huurdersorganisatie. In samenhang met de andere aanbevelingen van de enquêtecommissie, die ook gericht zijn op het verbeteren van het volkshuisvestelijk
presteren van corporaties, maken die het stelsel robuust en gerichter op
de kerntaak. Waar het zwaartepunt van de raad van commissarissen ligt
bij controle van de financiën en de bedrijfsvoering van de corporatie, zal
het zwaartepunt van de huurdersorganisatie liggen bij de totstandkoming
en beoordeling van de volkshuisvestelijke aspecten van het corporatiebeleid. Het ligt naar het oordeel van de enquêtecommissie in de rede dat
de door de huurdersorganisatie voorgedragen leden van de raad van
commissarissen (de zogenaamde huurderscommissarissen) de portefeuilles beheren die samenhangen met volkshuisvesting en prestatieafspraken.
88
Door wie of welke instantie(s) zou arbitrage uitgevoerd moeten worden
als prestatieafspraken niet nagekomen worden?
In de optiek van de enquêtecommissie zou de rol van de Minister moeten
zijn om de opzet van het systeem van prestatieafspraken wettelijk
mogelijk te maken en vervolgens toe te zien op de werking daarvan. De
Minister dient als arbiter op te treden als partijen er niet uit komen of
gemaakte afspraken niet nakomen. Over dit proces informeert de Minister
de Tweede Kamer in de «Staat van de volkshuisvesting» (zie aanbeveling
7).
89
Kan de enquêtecommissie alle besluiten opnoemen waarbij huurdersorganisaties adviesrecht hebben?
Op dit moment hebben huurderorganisaties op basis van de Wet op het
overleg huurders verhuurder een adviesrecht op verschillende onderdelen
van het beleid van een corporatie (zie artikel 3, lid 2 van deze wet voor al
deze punten). De onderdelen hebben onder meer betrekking op het
slopen, renoveren, verwerven, vervreemden en bezwaren van woongelegenheden; een voorstel tot een fusie als bedoeld in de artikelen 312 en
313 van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek; het beleid inzake de
leefbaarheid in de buurten en wijken waar de betrokken woongelegenheden of wooncomplexen zijn gelegen, alsmede inzake herstructurering
van die buurten of wijken; en de beoogde inhoud van prestatieafspraken
tussen de verhuurder en één of meerdere gemeenten in geval van
onderhandelingen over zulke prestatieafspraken. Corporaties maken
daarnaast, op basis van artikel 5b van de Wet op het overleg huurders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

32

verhuurder, vaak nog specifieke afspraken met hun huurdersorganisatie(s)
over het adviesrecht.
90
Kan de enquêtecommissie alle besluiten opnoemen waarbij huurdersorganisaties instemmingsrecht hebben?
Op basis van artikel 5a van de Wet op het overleg huurders verhuurder
hebben huurdersorganisaties op dit moment alleen instemmingsrecht bij
een voornemen tot wijziging in het gevoerde beleid ten aanzien van de
vaststelling van servicekosten (zie ook box 6.4 van het hoofdrapport van
de enquêtecommissie).
91
Kan de enquêtecommissie concreter beschrijven hoe het volkshuisvestelijk toezicht in de praktijk wordt vormgegeven?
Onder het volkshuisvestelijk toezicht wordt momenteel verstaan het
toezicht op het rechtmatig handelen van corporaties, op de governance
(goed bestuur), op de integriteit van de bestuurders en op de volkshuisvestelijke prestaties van corporaties. Dit toezicht wordt onder de directe
verantwoordelijkheid van de Minister uitgeoefend. Het volkshuisvestelijk
toezicht behelst daarmee dus niet het financieel toezicht op de woningcorporaties. De verantwoordelijkheid voor het volkshuisvestelijk toezicht ligt
bij de Minister. De Minister heeft twee van de drie kernelementen van
financieel toezicht aan het CFV gemandateerd: informatievergaring en
oordeelsvorming. De Minister heeft het sanctie-instrumentarium
(aanwijzingsbevoegdheid) niet gemandateerd aan het CFV en draagt daar
dus wel de directe verantwoordelijkheid voor.
De enquêtecommissie beveelt aan om het toezicht op de financiën, het
rechtmatig handelen en de governance en integriteit integraal te laten
uitoefenen door een onafhankelijke Woonautoriteit en die als zelfstandig
bestuursorgaan te organiseren. Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat financiële problemen bij woningcorporaties meestal
samenhangen met problemen in de governance binnen de corporatie,
met integriteitschendingen, onrechtmatigheden en meestal een combinatie daarvan zijn. Het ligt daarom ook voor de hand om in het externe
toezicht op de corporaties deze toezichtsaspecten te combineren. Dat is
effectiever en efficiënter dan het opsplitsen over verschillende organisaties. Juist aan zo’n integrale benadering heeft het de afgelopen jaren bij
verschillende incidenten ontbroken. Dit integrale toezicht op de woningcorporaties moet naar de mening van de enquêtecommissie worden
neergelegd bij een onafhankelijk gepositioneerde publieke toezichthouder:
onafhankelijk gepositioneerd van de sector én onafhankelijk gepositioneerd binnen de rijksdienst. Met name aan een scheiding tussen het
rechtmatigheidstoezicht en het beleid heeft het de afgelopen twintig jaar
ontbroken, waardoor «beleidsmatig opportunisme» onpartijdig toezicht in
de weg stond. Dat moet in de toekomst worden voorkomen: politiek en
beleid stellen de regels, het toezicht houdt onafhankelijk en onpartijdig
toezicht.
De enquêtecommissie beveelt een versterking aan van de rol van
gemeenten in het stelsel. De doeltreffendheid, transparantie en legitimiteit
van de sector zijn erbij gebaat wanneer op lokaal niveau maatwerkafspraken worden gemaakt over wat de volkshuisvestelijke prestaties van
een corporatie zullen zijn. Dit vereist een woonvisie van de kant van de
gemeente en inzicht in het beleid en de investeringsmogelijkheden van de
kant van de corporatie. Op deze punten sluit de enquêtecommissie aan bij
de betreffende aanbevelingen van de commissie-Dekker. De enquêtecommissie beveelt daarnaast aan dat ook het maken van prestatieafspraken
verplicht wordt gesteld. Het toezicht op de volkshuisvestelijke prestaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

33

komt daarmee op het lokale niveau te liggen: de gemeente en de
corporatie zullen moeten nagaan of de lokale afspraken zijn nagekomen.
De Minister zal zich naar de mening van de Minister wel periodiek op
stelselniveau een oordeel moeten vormen over de «Staat van de
volkshuisvesting» en of het systeem van lokale prestatieafspraken naar
tevredenheid werkt.
92
Vindt de enquêtecommissie dat vigerende huurdersorganisaties een
volwaardige partner kunnen zijn van woningcorporaties en gemeenten?
Daarbij vooral gelet op aanwezige kennis, de samenstelling (merendeel
ouderen) en het eigen belang van huurderorganisaties?
De door de enquêtecommissie aanbevolen versterking van de positie van
de huurder beoogt de maatschappelijke legitimiteit van corporaties te
versterken en de interne governance van corporaties te verbeteren.
Interne tegenspraak en weerwerk van huurders en hun organisaties
kunnen een bijdrage leveren aan het op het goede spoor en het rechte
pad blijven van bestuurders. De enquêtecommissie is van mening dat
huurdersorganisaties een volwaardige partner zouden moeten zijn. Dat is
de verantwoordelijkheid van de huurdersorganisaties zelf, maar ook van
de corporaties zelf. Zij moeten huurdersorganisaties daarin begeleiden en
faciliteren. Daarnaast beveelt de enquêtecommissie aan dat de Minister
waarborgt dat de huurdersorganisaties de (financiële) middelen en
mogelijkheden krijgen om zich goed en professioneel te organiseren, naar
analogie van ondernemingsraden.
93
Kan de enquêtecommissie nader uiteen zetten op welke manier zij het
functioneren en de taken en bevoegdheden van huurdersverenigingen het
liefste ziet? Op welke punten zouden deze huurdersverenigingen allemaal
instemmingsrecht moeten krijgen? En op welke manier wordt het
insider/outsider probleem (bijvoorbeeld het tegengaan van woningbouw
voor nieuwe bewoners om huren voor huidige bewoners laag te houden)
voorkomen?
De enquêtecommissie beveelt aan om de rol van de huurdersorganisatie
in de wet te versterken. Zij krijgen bij een aantal besluiten een gekwalificeerd adviesrecht of instemmingsrecht, zoals bij fusies, bij het aangaan
van verbindingen en grote eenmalige investeringen of projecten en bij de
benoeming van bestuurders. De reikwijdte en zwaarte daarvan moeten
nader worden bepaald. Bij de vaststelling van de prestatieafspraken en bij
de beoordeling van de volkshuisvestelijke prestaties krijgt de huurdersorganisatie een actieve rol en een gekwalificeerd adviesrecht. Gekwalificeerd adviesrecht betekent dat een advies moet worden overgenomen,
tenzij het onaanvaardbare gevolgen heeft. De enquêtecommissie beoogt
dat de huurdersorganisatie niet alleen nauw betrokken is bij de totstandkoming van prestatieafspraken vooraf, maar ook bij de beoordeling van
de geleverde volkshuisvestelijke prestaties achteraf. Waar het zwaartepunt
van de raad van commissarissen ligt bij controle van de financiën en de
bedrijfsvoering van de corporatie, zal het zwaartepunt van de huurdersorganisatie liggen bij de totstandkoming en beoordeling van de volkshuisvestelijke aspecten van het corporatiebeleid. Het ligt in de rede dat de
door de huurdersorganisatie voorgedragen leden van de raad van
commissarissen (de zogenaamde huurderscommissarissen) de portefeuilles beheren die samenhangen met volkshuisvesting en prestatieafspraken. Om huurdersbetrokkenheid breder te faciliteren moet het
mogelijk worden om besluiten rechtstreeks aan de huurders voor te
leggen door middel van een huurdersraadpleging. Waar in de verenigingsstructuur belangrijke besluiten de instemming behoeven van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

34

leden(vergadering), hebben huurders binnen een stichting niet de
mogelijkheid zich rechtstreeks uit te spreken over wezenlijke besluiten die
hen raken. Een huurdersraadpleging kan daarin voorzien.
Het pakket van samenhangende aanbevelingen dat de enquêtecommissie
doet zorgt voor een robuust systeem van checks-and-balances rondom
corporaties. Huurdersorganisaties zullen niet het alleenrecht hebben op
het beleid van een corporatie, maar zullen verschillende andere krachten
en belangen naast zich vinden. En uiteindelijk zal de Minister als arbiter
fungeren wanneer prestatieafspraken niet tot stand komen. Het insider/
outsider probleem zal zich dan lastig kunnen voordoen dan wel voldoende
weerwerk tegenover zich vinden.
94
Het externe toezicht moet volgens de enquêtecommissie worden belegd
bij een Woonautoriteit, die op afstand moet worden gepositioneerd van
de Minister. Wat is het voordeel van een zelfstandig bestuursorgaan als
vervolgens de ministeriële verantwoordelijkheid onverkort van toepassing
is? Geeft een positionering als agentschap, gecombineerd met gedelegeerde bevoegdheden, niet dezelfde onafhankelijkheid, maar met lagere
kosten?
Om de onafhankelijkheid van de Woonautoriteit en daarmee een
onpartijdige en professionele uitvoering van het toezicht op de woningcorporaties te borgen, beveelt de enquêtecommissie aan om de Woonautoriteit de status van zelfstandig bestuursorgaan (zbo) te geven. Een
zelfstandig bestuursorgaan is een bestuursorgaan van de centrale
overheid dat met openbaar gezag is omkleed en niet hiërarchisch
ondergeschikt is aan de Minister. Door de zbo-status kan de Woonautoriteit, buiten de ambtelijke hiërarchie van het departement, onafhankelijk
toezicht uitoefenen en wordt de invloed van «beleidsmatig opportunisme»
beperkt. Uiteindelijk is de Minister wel verantwoordelijk voor het
algemene functioneren van een zbo, en kan bij taakverzuim ingrijpen,
maar hij kan zich niet bemoeien met de directe uitvoering van de
toebedeelde toezichtstaken.
Naar het oordeel van de enquêtecommissie geldt voor het toezicht op de
woningcorporaties onverminderd het eerste instellingsmotief van de
Kaderwet zelfstandige bestuursorganen: «Er is behoefte aan een
onafhankelijke oordeelsvorming op grond van specifieke deskundigheid.»
Daarnaast is het voor het uitoefenen van de beoogde bevoegdheden van
de Woonautoriteit, waaronder aanwijzingen en sancties, nodig dat de
Woonautoriteit met «openbaar gezag wordt omkleed».
De vormgeving van de Woonautoriteit als agentschap acht de enquêtecommissie onwenselijk omdat een agentschap onder de directe hiërarchie
valt van de Minister en onmogelijk omdat een agentschap niet met
openbaar gezag kan worden omkleed. De hoogte van de uitvoeringskosten van het toezicht hoeft volgens de enquêtecommissie niet afhankelijk te zijn van de organisatievorm (agentschap of zbo); er moeten
voldoende middelen beschikbaar zijn voor effectief en efficiënt toezicht op
de woningcorporaties.
95
Hoe ziet de enquêtecommissie de verhouding tussen enerzijds een
Woonautoriteit met verregaande zelfstandigheid en anderzijds een
Minister die gaat over het ontslag van commissarissen? Zou deze
bevoegdheid niet moeten toekomen aan de nieuwe toezichthouder?
De Woonautoriteit zal voldoende krachtige bevoegdheden en instrumenten moeten hebben voor alle elementen van toezicht houden:
informatieverzameling, oordeelsvorming en interveniëren. Daarbij hoort
een eigenstandig recht op informatievergaring en een sanctie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

35

instrumentarium, zoals de mogelijkheid om een aanwijzing te geven of
een boete op te leggen. De zwaarste sancties, zoals het ontslag van
commissarissen of het intrekken van de status van toegelaten instelling,
moeten naar de mening van de enquêtecommissie bij de Minister blijven
liggen. Dit past bij de ministeriële eindverantwoordelijk van de Minister
voor het stelsel en de daarin toegelaten instellingen.
96
Kan de enquêtecommissie het gehele sanctie-instrumentarium opnoemen
van de Woonautoriteit?
Zie het antwoord op vraag 95.
97
In het rapport wordt het toezicht op woningcorporaties verdeeld over
verschillende partijen. Kan de enquêtecommissie alle taken en verantwoordelijkheden van de verschillende partijen opsommen en daarbij met
name ingaan op de rol van de Minister?
Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat financiële
problemen bij woningcorporaties meestal samenhangen met problemen
in de governance binnen de corporatie, met integriteitschendingen,
onrechtmatigheden en meestal een combinatie daarvan zijn. De enquêtecommissie beveelt daarom aan om deze toezichtsaspecten te combineren
en het integrale toezicht hierop neer te leggen bij de, als onafhankelijk
gepositioneerde toezichthouder, Woonautoriteit.
De doeltreffendheid, transparantie en legitimiteit van de sector zijn er
volgens de enquêtecommissie bij gebaat wanneer op lokaal niveau
maatwerkafspraken worden gemaakt over wat de volkshuisvestelijke
prestaties van een corporatie zullen zijn. De enquêtecommissie beveelt
aan dat het maken van prestatieafspraken tussen gemeenten en corporaties verplicht wordt gesteld. De beoordeling van de volkshuisvestelijke
prestaties komt daarmee op het lokale niveau te liggen: de gemeente en
de corporatie zullen moeten nagaan of deze lokale afspraken zijn
nagekomen.
De enquêtecommissie beveelt voor de rolverdeling in het stelsel aan dat
de Minister centrale kaders stelt (regels), een toezichtkader opstelt en
ontwikkelingen in de sector monitort (zie aanbeveling 5). In de visie van
de enquêtecommissie is de Minister niet aanspreekbaar op de volkshuisvestelijke prestaties van individuele corporaties. De Minister is
aanspreekbaar op het stelsel van prestatieafspraken (komen ze tot stand
en is de kwaliteit geborgd). Daar moet de Minister op toezien. En de
Minister is naar de mening van de enquêtecommissie wel degelijk
aanspreekbaar op zijn optreden bij corporaties die, op basis van signalen
van bijvoorbeeld de Woonautoriteit, ernstig disfunctioneren. Immers, de
Minister heeft de bevoegdheid om commissarissen te ontslaan en neemt
het besluit tot sanering van corporaties. De Minister is uiteindelijk
verantwoordelijk voor het functioneren van het stelsel van woningcorporaties.
98
Kan de enquêtecommissie aangeven hoe de samenwerking en informatieuitwisseling tussen de verschillende toezichtspartijen in het rapport wordt
geborgd?
De enquêtecommissie meent dat door een integratie van het financieel
toezicht met het toezicht op rechtmatigheid, de governance en de
integriteit in een Woonautoriteit een deel van de problemen rond de
informatievoorziening zal worden weggenomen. De enquêtecommissie
beveelt aan om de Woonautoriteit voldoende krachtige bevoegdheden te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

36

geven, waaronder het recht op informatie die zij nodig acht voor de
uitvoering van goed toezicht.
Voor wat betreft de benodigde informatie-uitwisseling tussen de
Woonautoriteit en het WSW zullen goede afspraken moeten worden
gemaakt. De enquêtecommissie heeft de indruk dat de afspraken die het
huidige CFV heeft gemaakt met het WSW al in de juiste richting gaan.
De Minister en de Woonautoriteit zullen ook goede afspraken moeten
maken over de samenwerking en informatie-uitwisseling vanuit hun
verschillende verantwoordelijkheden en bevoegdheden.
Een apart punt van aandacht is de uitwisseling van informatie tussen de
interne toezichthouders en de externe toezichthouder, de Woonautoriteit.
Deze twee soorten van toezicht kunnen elkaar versterken, maar opereren
wel vanuit een andere verantwoordelijkheid en taakopdracht. Dit vereist
nadere bestudering. De enquêtecommissie beveelt in dit verband aan de
raad van commissarissen te verplichten de managementletter van de
accountant ook door te geleiden naar de Woonautoriteit.
99
Wat vindt de enquêtecommissie van een one-tier board bij woningcorporaties ter versterking van de legitimatie richting huurders?
De enquêtecommissie constateert in haar onderzoek dat een two-tier
model niet altijd tot een behoorlijk bestuur leidt. Het interne toezicht was
op cruciale momenten vaak niet kritisch genoeg, niet onafhankelijk
genoeg, niet deskundig genoeg, niet voldoende betrokken/geïnformeerd
of te goed van vertrouwen. Een mogelijk alternatief voor dit model is het
in opmars zijnde Angelsaksische one-tier model. Er is geen wetenschappelijk bewijs dat de ene bestuursstructuur op langere termijn betere
resultaten oplevert dan de andere. In de literatuur wordt als voordeel van
een one-tiermodel de grotere invloed op het gehele bestuur door
aandeelhouders en/of overige belanghebbenden gezien. In die zin zou het
one-tier model kunnen leiden tot meer betrokkenheid van de huurders en
daarmee een versterking van de legitimiteit kunnen bewerkstellingen. Dit
heeft de enquêtecommissie echter niet onderzocht en kan daarom geen
uitspraak doen over de wenselijkheid van de invoering van dit model. De
enquêtecommissie doet wel de aanbeveling om een wettelijke basis te
scheppen om de komende jaren te kunnen experimenteren met andere
(rechts)vormen binnen of buiten het stelsel, zoals huurderscoöperaties of
de introductie van een vorm van aandeelhouderschap en private
medefinanciering. In dit kader kan het one-tier model aan de orde zijn.
100
Is de enquêtecommissie van mening dat de manier waarop het toezicht in
de novelle Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting wordt
geregeld voldoet aan uw aanbeveling over onafhankelijk en geïntegreerd
extern toezicht?
Nee. De enquêtecommissie beveelt aan dat het toezicht (financieel,
rechtmatigheids-, governance- en integriteitstoezicht) op woningcorporaties geïntegreerd dient te worden in één onafhankelijke Woonautoriteit
met zbo-status. In de novelle stelt het kabinet voor om het volkshuisvestelijk toezicht en het financieel toezicht gescheiden van elkaar te houden
en te organiseren als ministeriële dienst. Organisatorisch zullen beide
toezichtsdiensten gescheiden blijven, maar wel samenwerken. De
zbo-status voor het toezicht acht het kabinet niet nodig en niet wenselijk.
101
Kan de enquêtecommissie nader uiteenzetten welke positie, taken en
bevoegdheden de Woonautoriteit volgens de enquêtecommissie allemaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

37

zou moeten krijgen, en op welke manier deze Woonautoriteit onafhankelijk en daadkrachtig zou kunnen optreden?
Zie de antwoorden op vraag 94 en 95.
102
Welke relatie moeten de door de enquêtecommissie aanbevolen
Woonautoriteit en het WSW met elkaar hebben?
In de optiek van de enquêtecommissie moeten het WSW en de Woonautoriteit elk vanuit hun eigen verantwoordelijkheid en bevoegdheden zoveel
mogelijk samenwerken om het stelsel van woningcorporaties zo
doelmatig en doeltreffend te laten functioneren. Dit vereist een coöperatievere verhouding dan in het verleden en goede sluitende afspraken over
taakafbakening en informatie-uitwisseling. De enquêtecommissie bepleit
geen hiërarchische relatie tussen beide organisaties.
103
Hoe kijkt de enquêtecommissie aan tegen toezicht op het WSW door
DNB?
Zie het antwoord op vraag 20.
104
Wanneer is er volgens de enquêtecommissie sprake van een «grote»
woningcorporatie, waarvoor een tweehoofdige leiding als eis kan worden
gesteld?
De enquêtecommissie stelt vast dat de directeur-bestuurder in de
corporatiesector een machtige positie heeft en soms een te machtige
positie verwerft. Om die reden beveelt de enquêtecommissie aan om
meer aandacht te besteden aan de kwaliteit van bestuurders en
waarborgen in te bouwen tegen ongewenste alleenheerschappij.
Aanbevolen wordt om regels te stellen aan de mogelijkheid om te
volstaan met een eenhoofdige leiding voor woningcorporaties. Voor
kleinere corporaties kan eenhoofdige leiding een doelmatig model zijn.
Voor corporaties van enige omvang en/of corporaties met een hoog
risicoprofiel zou, vanuit het perspectief van checks-and-balances en
professionalisering van het bestuur, juist een meerhoofdige leiding het
uitgangspunt moeten zijn. De enquêtecommissie geeft hiermee een
duidelijke richting aan, de uitwerking hiervan is aan de Minister in
samenspraak met het parlement.
105
Hoe beoordeelt de enquêtecommissie het toezicht van de AFM op
accountants?
Zie het antwoord op vraag 18.
106
Ziet de enquêtecommissie ruimte voor afwijking van de maximale
zittingstermijn van bestuurders wanneer huurders dat op prijs stellen?
Zie het antwoord op vraag 25.
107
Welke uitgangspunten hanteert de enquêtecommissie bij haar stelling dat
woningcorporaties failliet moeten kunnen gaan, bijvoorbeeld als het gaat
om bescherming van huurders tegen huurprijsverhogingen die dientengevolge kunnen ontstaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

38

De aanbeveling om van faillissement een reële optie te maken bij
corporaties die in de financiële problemen komen is ingegeven door de
wens om het risico van moral hazard te beperken. De optie van faillissement staat niet op zich maar maakt deel uit van een pakket samenhangende maatregelen gericht op het verkleinen van de kans op herhaling
van de onderzochte financiële debacles. Zo bezien wordt ook de huurder
beter beschermd. Een aantal onderzochte casussen laat namelijk zien dat
huurverhogingen onvermijdelijk zijn bij financiële problemen. In bijvoorbeeld de Vestia-casus zijn de huurprijzen bovengemiddeld gestegen,
terwijl de corporatie niet failliet is gegaan.
108
Waarom heeft de enquêtecommissie ervoor gekozen om de rol van
institutionele beleggers te onderzoeken? Welke beleggers zouden een
«goed voorbeeld» kunnen zijn?
In de jaren tachtig waren institutionele beleggers veruit de belangrijkste
financier van de corporatiesector. In 1985 werd nog 60 procent van de
financiering van de sector door institutionele beleggers verzorgd en tien
jaar later is hun rol vrijwel nihil (zie ook figuur 4.1 op bladzijde 144 van het
hoofdrapport). Institutionele beleggers hebben behoefte aan langjarige
vaste rendementen en zijn om die reden een voor de hand liggende
partner voor de financiering van de sector. Met het (opnieuw) vergroten
van hun rol wordt de afhankelijkheid van de sectorbanken verkleind.
De enquêtecommissie doet de aanbeveling om actief te onderzoeken of
ook andere financieringsmogelijkheden voor de corporatiesector mogelijk
zijn en onder welke voorwaarden, met name door institutionele beleggers.
Ook de huidige directeur van het WSW, de heer Wilders, heeft in zijn
openbaar verhoor aangegeven dat alternatieve financieringsvormen,
waaronder institutionele beleggers, mogelijk voordelen op kunnen
leveren voor de sector (zie pagina 145 en 146 van het hoofdrapport). De
enquêtecommissie heeft geen nader onderzoek gedaan naar de
geschiktheid van individuele beleggers of specifieke categorieën
institutionele beleggers.
109
Achtervangers van het WSW moeten een grotere stem hebben in de
vorming van het WSW-beleid. Kan de enquêtecommissie hierop concreter
ingaan? Dient het beleid samen te worden opgesteld?
De enquêtecommissie wenst vooral een grotere rol van de achtervangers
in de governance van het WSW. De achtervangers moeten hun eigen
belangen beter bewaken, door een grotere stem te krijgen in de raad van
commissarissen van het WSW. De overeenkomsten die het Rijk en de
VNG met het WSW hebben, bieden deze partijen voldoende mogelijkheden om hun invloed uit te oefenen. De enquêtecommissie roept het
kabinet, de Tweede Kamer en de VNG op om deze rol actiever te
vervullen.
De enquêtecommissie vindt het niet van belang dat de achtervangers zich
tot in detail bemoeien met het WSW-beleid, maar neemt waar dat de
doelstelling van het WSW (het bevorderen dat toegelaten instellingen
tegen zo laag mogelijke kosten geld kunnen lenen) niet per se het belang
van de achtervangers dient. Zij zullen dat zelf moeten bewaken en
moeten, wat de enquêtecommissie betreft, vooral vanuit dat perspectief
naar het WSW-beleid kijken.
110
Wat is reden dat zaken met betrekking tot het vervolgen personen
vanwege fraude en zelfverrijking lang en moeizaam verlopen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

39

De Minister van Veiligheid en Justitie heeft op vordering van de enquêtecommissie de volgende oorzaken hiervoor aangegeven: de complexiteit
van de vaststelling van het strafbare feit, de toerekening aan de verdachte
en de benodigde gespecialiseerde inzet van opsporing, vervolging en
zittende magistratuur. Ten slotte is bij fraudezaken sprake van meer dan
gemiddelde tegenspraak van verdachten.
111
Hoe zien de experimenten met andere sturingsmechanismen eruit? Kan
de enquêtecommissie daar meer uitgebreidere voorbeelden van noemen?
De enquêtecommissie beveelt aan om een wettelijke basis te scheppen
om de komende jaren ook te kunnen experimenteren met andere
(rechts)vormen binnen of buiten het huidige stelsel. Of er ook daadwerkelijk experimenten zullen komen, hangt daarbij af van initiatieven die
vanuit de sector zelf of vanuit de politiek genomen zullen worden.
Voorbeelden waar aan gedacht kan worden zijn de huurderscoöperaties of
de introductie van een vorm van aandeelhouderschap en private
medefinanciering. Een ander voorbeeld van directe betrokkenheid van de
woonconsument, waarbij helemaal geen instituties nodig zijn, betreft
particulier opdrachtgeverschap. De tijdelijke commissie Huizenprijzen
bepleit experimenteren op dit terrein in haar rapport. Een voorbeeld hoe
meer private betrokkenheid bij de bouw en exploitatie van sociale
huurwoningen georganiseerd kan worden, is te vinden in het advies van
de raad van deskundigen van het Forum for Housing and Living dat in
maart 2011 is aangeboden aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Daarnaast kunnen voorbeelden uit het buitenland ook
ter inspiratie dienen voor mogelijke experimenten. In het hoofdrapport
(pagina 199) en in de omgevingsanalyse 3 «Woningcorporaties in
internationaal perspectief» zijn hiervan voorbeelden opgenomen.
112
Leidt het experimenteren van alternatieven voor het woningcorporatiestelsel niet tot een verhoogd risico?
Naar het oordeel van de enquêtecommissie is het vooral een risico
wanneer hetzij het huidige model zalig wordt verklaard en het denken
over alternatieven stopt, hetzij wanneer het huidige stelsel rigoureus
wordt afgeschaft. Juist om die reden bepleit de enquêtecommissie
experimenten mogelijk te maken. De enquêtecommissie realiseert zich dat
een zeker risico inherent is aan experimenteren. Maar een voordeel van
de experimentele status is daarentegen dat dit mogelijkheden biedt om
mogelijke risico’s op voorhand te begrenzen. Een experiment kan met
minder problemen tussentijds gestopt worden dan een stelselwijziging.
113
Welke partij toetst de voorstellen met betrekking tot alternatieven van het
woningcorporatiestelsel en wie houdt hier toezicht op?
De Minister is verantwoordelijk voor het stelsel en daarmee ook de
eerstverantwoordelijke voor het organiseren, begeleiden en monitoren
van experimenten gericht op aanpassing of verdere verbetering van het
stelsel. Het ligt in de rede dat de Minister dit doet met mede-inschakeling
van de Woonautoriteit en in samenspraak met de voor het betreffende
experiment relevante belanghebbenden. In de wet- en regelgeving kan
worden vastgelegd wat de gewenste betrokkenheid van de Tweede Kamer
is bij experimenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

40

114
Hoe verhoudt de aanbeveling tot het experimenteren met alternatieven
voor het woningcorporatiestelsel zich ten opzichte van de aanbevelingen
voor het juist meer beperken van het woningcorporatiestelsel?
De aanbevelingen van de enquêtecommissie zijn gericht op het stellen
van grenzen, versterking van de governance, beteugeling van geld en
verbetering van gedrag. Hiertoe vloeit onder meer de aanbeveling voort
om terug te gaan naar de kerntaken. Dit alles is gericht op het robuust
maken van het bestaande stelsel. De enquêtecommissie stelt in haar
rapport echter ook vast dat dit niet gezien moet worden als pleidooi om
het corporatiemodel nu permanent zaligmakend te verklaren. De
enquêtecommissie heeft ook geconstateerd dat er, buiten de woningcorporatie, alternatieve organisatievormen en sturingsarrangementen zijn
voor het voorzien in sociale huisvesting. Naar de mening van de enquêtecommissie moet het denken over die alternatieven niet stil blijven staan.
Om die reden komt de enquêtecommissie tot de aanbeveling om
experimenteren met alternatieven voor woningcorporaties mogelijk te
maken.
115
Is de enquêtecommissie van mening dat enkele derivatenbanken het
klantbelang hebben geschaad?
Ja. De enquêtecommissie constateert dat een groot aantal binnenlandse
en buitenlandse banken het gebruik van complexe derivaten bij corporaties actief en soms agressief promootten. Daarbij waren commerciële
overwegingen (winst voor de bank) in veel gevallen een belangrijkere
drijfveer dan het klantbelang. Veel van de producten die de banken
hebben verkocht, zijn niet passend voor een woningcorporatie en hebben
niets te maken met het primaire doel, het verminderen van renterisico’s.
Het adagium «de klant centraal» staat op dit vlak in de praktijk vaak ver
van het handelen van banken af.
116
In hoeverre was het financieel risicovolle besluit van demissionair
Minister Spies om de derivaten van Vestia af te kopen een kabinetsbesluit,
of was het enkel een ministersbesluit?
Dit was een kabinetsbesluit. De Minister heeft van het kabinet het
mandaat gekregen om te handelen.
117
Heeft de enquêtecommissie verschillen in de kennispositie van de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties omtrent Vestia
kunnen constateren in de periode dat Minister Donner aftrad en Minister
Spies aantrad? Oftewel, wat is er in die enkele dagen tussen het aftreden
van Donner en het vertrouwelijk informeren van de woordvoerders wonen
van de Tweede Kamer door Spies, veranderd qua kennisniveau over
Vestia bij de Minister?
De clausules in de derivatencontracten die het ingrijpen door de Minister
onmogelijk maken worden bekend op 13 december 2011. Op 14 december
2011 stuurt Vestia een brief aan de Minister waarin wordt bevestigd wat
de dag ervoor al mondeling is gesteld door de heer Staal. Op
16 december 2011 volgt Minister Spies Minister Donner op. Op
16 december verstrekt Vestia de derivatencontracten aan de Minister.
Enkele dagen later blijkt uit juridische analyse in opdracht van het
ministerie dat de contracten inderdaad toezichtbelemmerende clausules
bevatten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

41

Op 23 december 2011 volgt het telefoontje van Minister Spies aan de
woordvoerders «wonen» van de Tweede Kamer.
118
Zonder de verruiming van vijf naar tien jaar voor een woningbouwbestemming op ruwe bouwgrond en met een strikte handhaving waren de
verliezen op grondposities bij Rentree en WSG minder geweest. Hoeveel
geld heeft dit gescheeld volgens de enquêtecommissie (eventueel bij
benadering)?
Een een-op-eenrelatie tussen verliezen op grond en de verruiming van de
regels van vijf naar tien jaar is niet te leggen; ook niet bij benadering. Om
dit te doen zou per perceel een inschatting gemaakt moeten worden.
In het geval van Rentree gaat het vooral om de grondpositie Schalkhaar.
In de jaarrekening 2008 van Rentree is 16,4 miljoen euro afgewaardeerd
op grondposities, waarvan 11 miljoen euro op de grondpositie
Schalkhaar. In het geval van WSG heeft ook afwaardering op (onder
andere) grondposities plaatsgevonden. In de jaarverslagen van WSG over
2010 tot en met 2013 staat dat WSG voor een totaalbedrag van ongeveer
80 miljoen euro heeft afgeboekt op grondposities en projecten. Het
saneringsplan voor WSG is nog niet afgerond en loopt tot 2018. De exacte
omvang van het verlies is dus nog niet bekend. Er is voorzien dat de
corporatie in totaal een bedrag van 117,7 miljoen euro aan saneringssteun
krijgt. Hierna zou WSG geschikt moeten zijn voor overname door een
andere corporatie. Indien dit niet lukt sluit het CFV een tweede saneringsronde niet uit.
125
De enquêtecommissie stelt dat er geen eenduidige maatstaf is om de
wenselijke omvang van een woningcorporatie vast te stellen en wil een
grens stellen aan verdere fusies. Zouden bestaande fusiecorporaties ook
moeten worden gesplitst? Of wordt op pagina 180 gedoeld op geleidelijke
verkoop van het bezit?
De enquêtecommissie beveelt aan dat landelijke corporaties op termijn
teruggebracht zouden moeten worden naar afzonderlijke zelfstandige
eenheden die in één woningmarktgebied opereren. Met dit uitgangspunt
wordt de kans kleiner dat er corporaties ontstaan die «too big to fail»
worden en – zoals bijna met Vestia gebeurde – het hele stelsel te gronde
kunnen richten. In het geval dat bovenlokaal niveau een aantoonbare
meerwaarde heeft, kan de Minister daarvoor toestemming geven.
Gedacht kan worden aan een corporatie met een speciale doelgroep of
type woning, bijvoorbeeld zorg- of studentenwoningen. Zie ook het
antwoord op vraag 15.
Er wordt op bladzijde 180 van het hoofdrapport niet gedoeld op de
geleidelijke verkoop van bezit. De enquêtecommissie beperkt zich tot
aanbevelingen op hoofdlijnen om te komen tot een robuust corporatiestelsel. De schaal moet afhankelijk zijn van de lokale omstandigheden en
behoeften.
129
Kan de enquêtecommissie aangeven van welke orde van grootte de totale
verliezen op commerciële investeringen zijn geweest, dus inclusief de
verliezen die bijvoorbeeld via het eigen vermogen of de lopende
exploitatie zijn weggepoetst?
De enquêtecommissie heeft geen onderzoek gedaan naar de aard en de
omvang van de verliezen bij alle corporaties. In de door de enquêtecommissie onderzochte corporaties is wel gekeken naar gemaakte verliezen,
echter zonder daarbij specifiek een toerekening te maken naar «commer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

42

ciële investeringen». Een begrip dat overigens op verschillende manieren
gedefinieerd kan worden. Voor de 15 door de enquêtecommissie
onderzochte casussen is de financiële schade circa een half miljard euro.
Met uitzondering van WSG en SGBB zijn deze verliezen zelf door de
betreffende corporaties opgevangen. De saneringssteun die is toegekend
aan WSG en SGBB, gaat uiteindelijk ook weer ten koste van het eigen
vermogen en de lopende exploitatie van alle corporaties in Nederland die
deze steun moeten opbrengen via een heffing. De financiële schade bij
Vestia ten gevolge van speculatie met rentederivaten is 2,7 miljard euro.
Bovendien is het nog niet bekend of de schade bij Vestia hiertoe beperkt
blijft, omdat het saneringsplan nog niet is afgewikkeld. Voor zowel Vestia
als WSG sluit het CFV de noodzaak van een tweede saneringsronde niet
uit.
130
In hoeverre speelt de tijdsgeest een rol bij de misstanden in corporatiesector?
De enquêtecommissie constateert dat tijdens de verzelfstandiging van de
corporaties in de jaren negentig en in het daarop volgende decennium er
een groot vertrouwen was in zelfsturing en zelfregulering door
«maatschappelijke ondernemingen» in de semipublieke sector. Dit
vertrouwen viel niet toevallig samen met het kabinetsbeleid gericht op het
bevorderen van marktwerking, deregulering, decentralisatie en administratieve lastenreductie. Volgens de enquêtecommissie heeft dit er toe
geleid dat woningcorporaties veel vrijheid hebben gekregen en werden
aangemoedigd (maatschappelijk) te ondernemen. Daarnaast is de
overheid, ook als toezichthouder, door dit vertrouwen en het beleid steeds
bewust op afstand gebleven van de sector. Naar het oordeel van de
enquêtecommissie hebben de corporaties te veel vrijheid gekregen en
heeft de overheid te lang aan de zijlijn gestaan en – in weerwil van
toenemende incidenten en signalen van structurele problemen – geen
noemenswaardige correcties doorgevoerd. Dat neemt niet weg dat de
enquêtecommissie van oordeel is dat de verantwoordelijkheid voor de
debacles in de sector in de eerste plaats ligt bij de bestuurders en
commissarissen van de betreffende corporaties.
133
De enquêtecommissie heeft in haar rapport voor de misstanden in de
sector verschillende schuldigen aangewezen. Opvallend genoeg wordt
een partij daarbij niet genoemd, terwijl deze partij wel de nodige kritiek
krijgt: de gemeente. In het rapport wordt verondersteld dat gemeenten de
woningcorporatie zagen als een pinautomaat. In hoeverre hebben
gemeenten bijgedragen aan de misstanden in de sector en waarom wordt
«de gemeente» niet aangehaald als verantwoordelijke voor de
misstanden?
De gemeente wordt in het hoofdrapport en in de deelrapporten wel
degelijk in kritische zin genoemd. De enquêtecommissie beschrijft dat in
een aantal casussen de gemeente een drijvende is kracht geweest. Bij de
Rentree-casus geeft de gemeente de regie op de uitvoering van infrastructuur uit handen aan de corporatie. Het campusproject van Servatius
wordt gestimuleerd door de gemeente en de universiteit. De renovatie
van de ss Rotterdam is ook een wens van de gemeente, gelet op de
belangrijke cultuurhistorische waarde die het schip voor de stad
Rotterdam heeft en het positieve effect dat het als culturele trekpleister
heeft op de ontwikkeling van de wijk Katendrecht. Ook signaleert de
enquêtecommissie dat gemeenten in een aantal gevallen corporaties zien
als «pinautomaat» en druk uitoefenen op de ambtenaren van het
ministerie om goedkeuring te krijgen voor bepaalde activiteiten in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

43

gemeente. De gemeente kan immers een belang hebben als een corporatie leefbaarheidsinvesteringen voor haar rekening neemt.
Bij dit alles dient bedacht te worden dat de gemeenten binnen het stelsel
weliswaar een belangrijke speler zijn, maar al sinds 1998 geen formele
bevoegdheden hebben richting de corporaties en om die reden geen
directe verantwoordelijkheid dragen binnen het stelsel. In de afgelopen
twintig jaar is in de politieke besluitvorming de relatie gemeentencorporaties meerdere malen aan de orde geweest. Sinds het toezicht op
corporaties in 1998 is overgegaan van gemeenten naar het CFV hebben
gemeenten geen verantwoordelijkheid meer voor het financiële toezicht
op corporaties. In de jaren daarna is door achtereenvolgende kabinetten
en de Tweede Kamer de onduidelijkheid over de verwachtingen over en
weer tussen gemeenten en corporaties onderkend, maar niet veranderd.
Alhoewel de VNG al in 2005 de vaste commissie voor VROM van de
Tweede Kamer en de Minister waarschuwt dat gemeenten te weinig
instrumenten hebben om niet-willende corporaties tot prestaties te
dwingen, is de relatie in de afgelopen vijftien jaar hetzelfde gebleven. Het
is vooral de wetgever aan te rekenen dat de vrijblijvendheid tussen
gemeenten en corporaties in de afgelopen jaren is blijven bestaan.
135
Wie dient de governancecode uit te breiden, de sector of de politiek?
Een governancecode kan een belangrijk onderdeel vormen van de interne
governance binnen corporaties en zo mogelijk ook van het publieke
toezicht op de sector. Daarvoor is het volgens de enquêtecommissie nodig
dat de vrijblijvendheid van de bestaande governancecode verdwijnt
(nalevingsverplichting sector breed) en de kwaliteit geborgd is (beoordeling en vaststelling Minister). De enquêtecommissie beveelt aan om de
governancecode in ieder geval uit te breiden met richtlijnen voor
behoorlijk bestuur, integriteit en gedrag. De sector kan hiertoe voorstellen
formuleren en de code aanpassen, maar naar de mening van de enquêtecommissie dient de Minister vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid over
de inhoud van de code een oordeel te geven alvorens deze bindend te
verklaren.
136
Aan welke eisen dient de kerntaakafbakening van de toegelaten instellingen te voldoen om minimaal te voldoen aan de eisen die de Europese
Commissie stelt aan een DAEB? Is een inkomensgrens de enige optie voor
een dergelijke kerntaakafbakening?
De definitie van DAEB-taken is opgesteld om te voldoen aan de artikelen
106 en 107 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie,
waarmee wordt voorkomen dat ondernemingen of steunmaatregelen van
staten de mededinging verstoren. Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat de Europese Commissie voor het voldoen aan de
minimumvereisten van de DAEB-definitie toetst aan de zogenaamde
Altmark-criteria. Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat in
het verleden door het kabinet ook andere grenzen ter kerntaakafbakening
zijn voorgesteld aan de Europese Commissie maar dat uiteindelijk, voor
zowel de Europese Commissie als voor Nederland, een inkomensgrens dé
manier bleek om marktverstoring te objectiveren.
137
Kan de politiek de grens van leefbaarheid vaststellen of is dit in zekere zin
lokaal maatwerk?
Zie het antwoord op de vragen 67 en 72.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

44

138
Zijn de aanbevelingen rondom het uitsluitend realiseren van
DAEB-woningen geen rem op de verbeteringen van de kwaliteit van
DAEB-woningen?
In het algemeen verwacht de enquêtecommissie dat haar aanbevelingen
gericht op het terugkeren van corporaties naar hun kerntaak – het
bouwen, beheren en exploiteren van huurwoningen – juist de kwaliteit
van de huurwoningen ten goede zal komen. Beperking tot de kerntaak
leidt tot meer focus en dus meer aandacht voor kwaliteit van de
«core-business».
139
Leidt de aanbeveling tot het uitsluitend realiseren van DAEB-woningen
niet tot oneerlijke concurrentie met marktpartijen? Bestuurders zullen de
huur van DAEB-woningen expres onder de € 700 houden om zo de
verkoop van DAEB-woningen te voorkomen. De prijs-kwaliteitsverhouding
kan op deze manier leiden tot oneerlijke concurrentie.
De enquêtecommissie heeft deze mogelijke effecten niet onderzocht (zie
ook het antwoord op vraag 8). De enquêtecommissie stelt vast dat haar
aanbevelingen oneerlijke concurrentie in het «niet-DAEB-segment» in
ieder geval voorkomen. Of het effect dat in de vraag wordt genoemd ten
aanzien van DAEB-woningen zal optreden, is onder meer afhankelijk van
de wisselwerking tussen de operationalisering van Europese regelgeving
in de (Tijdelijke) regeling diensten van algemeen economisch belang en
de invulling van het gereguleerde huurprijsbeleid (via het woningwaarderingsstelsel en de jaarlijkse huurverhoging). De enquêtecommissie kan
niet voorspellen hoe dit alles uitwerkt op het beleid van individuele
corporaties. Wel stelt de enquêtecommissie vast dat er voldoende
politieke instrumenten zijn om het woonbeleid vorm te geven en
veronderstelde ongewenste gedragseffecten te voorkomen.
140
Dienen de werkzaamheden rondom de terreinen «leefbaarheid» en
«maatschappelijk vastgoed» niet lokaal te worden bepaald? Zo ja, waarom
ligt het eindoordeel hierbij niet bij de volkshuisvestelijk toezichthouder in
plaats van een centraal kader dat geldt voor iedere woningcorporatie?
De concrete werkzaamheden in het kader van leefbaarheid en maatschappelijk vastgoed dienen op lokaal niveau via prestatieafspraken te worden
bepaald, maar de rijksoverheid stelt daarvoor de beleidskaders op. De
Minister neemt geen besluiten over leefbaarheidsprojecten. Wel stelt de
Minister duidelijke kaders op over wat wel en niet onder leefbaarheid valt.
De enquêtecommissie beveelt aan dat uitgaven onder de noemer
leefbaarheid aantoonbaar een relatie met de lokale sociale volkshuisvesting moeten hebben. Leefbaarheidsactiviteiten moeten direct
gebonden zijn aan het woningbezit van de corporatie en afhankelijk zijn
van de aantoonbare lokale behoefte. Daarnaast kan de Minister grenzen
stellen aan de omvang van projecten in het kader van leefbaarheid, om te
waarborgen dat dit type projecten per definitie kleinschalig zijn en blijven.
De door de enquêtecommissie aanbevolen onafhankelijke integrale
toezichthouder, de Woonautoriteit, houdt toezicht op de rechtmatigheid
van de activiteiten van woningcorporaties. Dat behelst ook de uitgaven en
activiteiten in het kader van leefbaarheid en maatschappelijk vastgoed.
141
Overweegt de enquêtecommissie een bredere definitie voor activiteiten
met betrekking tot DAEB nu dat niet-DAEB-activiteiten niet meer mogen
worden uitgevoerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

45

Nee. In het antwoord op vraag 6 heeft de enquêtecommissie uiteengezet
waarom zij kiest voor een heldere begrenzing van kerntaken. De enquêtecommissie beveelt vanuit het oogpunt van taak- en risicobeperking aan
om ten aanzien van het maatschappelijk vastgoed de volgens EU-normen
toegestane lijst met DAEB-activiteiten te beperken in plaats van te
verbreden. Deze lijst met categorieën van gebouwen met een maatschappelijke gebruiksbestemming is namelijk opgesteld vanuit het perspectief
van staatssteun en niet vanuit de optiek van taakbegrenzing of risicobeheersing. Juist vanuit die optiek beveelt de enquêtecommissie aan om de
DAEB-lijst van maatschappelijk vastgoed op een aantal punten verder te
begrenzen. Zo ziet de enquêtecommissie de bouw en het beheer van
basisscholen, vmbo/mbo-scholen, vwo-scholen en schoolgebouwen voor
speciaal onderwijs niet als kerntaak voor een corporatie.
142
Aanbeveling 2 behelst het advies om geen commerciële nevenactiviteiten
meer door woningcorporaties toe te laten en investeringen in leefbaarheid
en grond te beperken. Acht de enquêtecommissie dat wenselijk voor alle
gemeenten of is nuancering mogelijk voor krimpgebieden of andere
gebieden waar commerciële partijen niet willen investeren? Hoe verhoudt
zich dat met beleid ten aanzien van krimp en leefbaarheid van kleine
kernen?
In het antwoord op vraag 6 gaat de enquêtecommissie in op haar
overwegingen om duidelijke grenzen te stellen zonder uitzonderingsbepalingen. In het antwoord op vraag 13 geeft de enquêtecommissie aan dat er
ook andere beleidsinstrumenten zijn, zoals fiscale maatregelen of
subsidies, om beleidsdoelen te realiseren. Het is met andere woorden een
politieke keuze of en hoe beleid voor krimpgebieden wordt gevoerd.
Vervolgens is de vraag of dat als kerntaak van corporaties wordt gezien of
ook langs andere weg georganiseerd kan worden. Een keuze die ook
gemaakt kan worden is om het bij wijze van uitzondering aan bepaalde
corporaties toe te staan. Dit is echter niet wat de enquêtecommissie
aanbeveelt.
143
Hoe ziet de enquêtecommissie een verbod op niet-DAEB als dat als
consequentie heeft dat woningcorporaties geen woningen meer kunnen
liberaliseren?
De DAEB-grens voor woningen is in de Tijdelijke regeling diensten van
algemeen economisch belang gelijkgesteld aan de liberalisatiegrens. De
liberalisatiegrens ligt dit jaar op € 699,48 en is recent door de Minister per
1 januari 2015 op € 710,68 vastgesteld. Het kabinet is voornemens om per
2016 de liberalisatiegrens voor drie jaar op dit bedrag te bevriezen. Welke
woningen in aanmerking komen voor liberalisering is (mede) afhankelijk
van de invulling van het Woningwaarderingsstelsel. Het kabinet streeft
ernaar per 1 juli 2015 een nieuw Woningwaarderingsstelsel in te voeren,
waarin de WOZ-waarde is meegenomen. Het is uiteindelijk aan de Tweede
Kamer welke invulling van de (Tijdelijke) regeling diensten van algemeen
economisch belang, de liberalisatiegrens en het Woningwaarderingsstelsel zij het meest wenselijk acht. De concrete invulling van deze
voorziene maatregelen zal bepalen in welke mate corporaties nog
woningen kunnen liberaliseren.
144
Klopt het dat de niet-DAEB-activiteitenlijst zoals de enquêtecommissie die
hanteert uitgebreider is dan die het huidige kabinet wil hanteren volgens
de novelle Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting?
Waarin zitten de verschillen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

46

Zie het antwoord op vraag 64.
145
Welke financiële gevolgen heeft het afstoten van niet-DAEB voor
woningcorporaties waar het kasstromen en meerjarige solvabiliteit
betreft, immers de niet-DAEB kasstromen per woning zijn over het
algemeen een stuk hoger dan de DAEB-kasstromen?
De financiële gevolgen van heeft het afstoten van niet-DAEB zijn niet door
de enquêtecommissie onderzocht. Zie ook het antwoord op vraag 8.
In opdracht van de Minister van Wonen en Rijksdienst heeft Ortec Finance
onderzoek gedaan naar de financiële gevolgen van de splitsing DAEB
niet-DAEB. Dit rapport laat zien wat (onder bepaalde aannames) het effect
van de splitsing op de solvabiliteit van corporaties is. De Tweede Kamer
heeft deze studie op 30 juni 2014 ontvangen. Ook het CFV heeft in brieven
van 4 maart 2014 en 15 september 2014 berekeningen over niet-DAEB
opgenomen.
146
Op welke termijn denkt de enquêtecommissie dat het niet-DAEB-bezit
zonder financiële schokken kan worden afgestoten?
De enquêtecommissie stelt in haar rapport dat niet-DAEB-activiteiten
moeten worden afgebouwd en dat de wijze waarop en het tempo waarin
dit gebeurt, zodanig moet zijn dat geen verlies of weglek van maatschappelijk vermogen optreedt. De enquêtecommissie heeft geen nader
onderzoek gedaan naar de concrete invulling van dit uitgangspunt (zie ook
het antwoord op vraag 6). Om verlies of weglek te voorkomen is het en
masse en op korte termijn afstoten van niet-DAEB niet wenselijk omdat
dan marktverstoring door overaanbod zou ontstaan. De enquêtecommissie meent dat de afstoting van niet-gemengde complexen (dus
volledig niet-DAEB) en van bedrijfsonroerend goed direct ter hand
genomen kan worden. Hiervoor is in beginsel een markt en objecten
kunnen in het geheel worden verkocht. Bij afstoting van gemengde
complexen kan een langere termijn voor het proces van geleidelijke
afstoting gehanteerd worden omdat in die gevallen verkoop per woning
naar verwachting het beste verkoopresultaat oplevert.
147
Beschouwt de enquêtecommissie potentieel te liberaliseren woningen ook
als niet-DAEB?
Nee. Zo lang een woning niet geliberaliseerd is valt deze onder de
definitie van DAEB.
148
Is de enquêtecommissie van mening dat de voorgenomen scheiding
tussen DAEB en niet-DAEB zoals aangegeven in de novelle Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting per se noodzakelijk is
om te voldoen aan de Europese dienstenrichtlijn?
Een inhoudelijke beoordeling van de novelle maakt geen onderdeel uit
van het onderzoek van de enquêtecommissie. De enquêtecommissie
constateert dat de genoemde definitie van DAEB-taken is opgesteld om te
voldoen aan de artikelen 106 en 107 van het Verdrag betreffende de
werking van de Europese Unie. Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat de Europese Commissie gedurende de gehele behandeling van het staatssteundossier heeft aangedrongen op een scheiding
tussen DAEB en niet-DAEB-activiteiten van woningcorporaties. Het
hanteren van de DAEB-definitie en het begrenzen van corporatieactivi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

47

teiten tot DAEB zorgt voor een heldere begrenzing van de taken van
corporaties en voorkomt volgens de enquêtecommissie bovendien
mogelijke discussies met Brussel over oneerlijke concurrentie en
ongeoorloofde staatssteun.
149
Is de voorgenomen scheiding volgens de enquêtecommissie niet per se
noodzakelijk indien een toegelaten instelling binnen een bepaalde periode
alle niet-DAEB afstoot?
Ja. Indien een corporatie eventuele bestaande niet-DAEB-activiteiten
afstoot is scheiding tussen DAEB en niet-DAEB daarmee als vanzelf niet
meer nodig.
150
Is de enquêtecommissie van mening dat de voorgenomen scheiding
tussen DAEB en niet-DAEB zoals aangegeven in de novelle Herzieningswet toegelaten instellingen volkshuisvesting niet noodzakelijk is als
het percentage niet-DAEB op het gehele balanstotaal minder dan vijf
procent is?
De enquêtecommissie beveelt aan dat niet-DAEB-activiteiten moeten
worden afgebouwd en dat de wijze waarop en het tempo waarin dit
gebeurt, zodanig moet zijn dat geen verlies of weglek van maatschappelijk
vermogen optreedt. In de optiek van de enquêtecommissie is er dus geen
sprake van een scheiding tussen DAEB en niet-DAEB, maar van het
afbouwen van niet-DAEB. Dat betekent in de ogen van de enquêtecommissie dus ook geen 5 procent niet-DAEB.
151
Welke mogelijkheden ziet de enquêtecommissie om eenzijdige (nieuwbouw)wijken te voorkomen als er alleen maar DAEB is toegestaan bij
herstructurering van wijken zoals Rotterdam-Zuid door toegelaten
instellingen waar marktpartijen geen brood zien in de realisatie van
niet-DAEB in dergelijke wijken?
Zie het antwoord op vraag 78. Daarnaast gaat de enquêtecommissie in het
antwoord op vraag 6 in op haar overwegingen om duidelijke grenzen te
stellen en in het antwoord op vraag 8 dat de enquêtecommissie niet
buiten haar mandaat onderzoek heeft gedaan naar gevolgen van
potentiële beleidsveranderingen. In het antwoord op vraag 13 geeft de
enquêtecommissie aan dat er ook andere beleidsinstrumenten zijn, zoals
fiscale maatregelen of subsidies, om beleidsdoelen te realiseren.
152
Wat zijn volgens de enquêtecommissie de gevolgen van een einde aan
niet-DAEB bij toegelaten instellingen voor hun vennootschapsbelastingplicht?
Voor woningcorporaties is in 2008 de vrijstelling voor vennootschapsbelasting voor niet-commerciële activiteiten opgeheven. Hierdoor zijn alle
activiteiten van woningcorporaties belastingplichtig. Onder de vigerende
belastingregels zal daarom het einde aan niet-DAEB-activiteiten door
woningcorporaties geen gevolgen hebben voor de afdrachtplicht voor
woningcorporaties voor DAEB-activiteiten. In het onderzoek van de
enquêtecommissie is overigens gebleken dat de opbrengsten uit hoofde
van de vennootschapsbelasting van woningcorporaties zeer beperkt zijn
en vele malen lager dan ten tijde van de invoering ervan werd ingeschat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

48

153
Als een onafhankelijke markttoets voor het niet-DAEB gedeelte van een
wijkontwikkeling uitwijst dat geen enkele marktpartij bereid is om het
stedenbouwkundig en maatschappelijk gezien gewenste niet-DAEB
gedeelte te realiseren, betekent dit dan niet automatisch dat het –
gebaseerd op Europese mededingingswetgeving – als DAEB gezien mag
worden en daarmee gebouwd mag worden via de borgstelling van het
WSW? Graag een toelichting hierop.
In het antwoord op vraag 6 is uiteengezet waarom de enquêtecommissie
aanbeveelt een duidelijk onderscheid te maken tussen DAEB en
niet-DAEB. De laatste categorie zou wat de enquêtecommissie betreft niet
tot de taak van de corporatie behoren. De enquêtecommissie beveelt
daarmee ook geen modellen aan die het mogelijk maken om zaken die als
niet-DAEB worden gekwalificeerd alsnog tot DAEB te bestempelen en
onder de borging van het WSW te brengen.
154
De DAEB-lijst die hier wordt gepresenteerd gaat verder dan de
DAEB-activiteiten die volgens de novelle Herzieningswet toegelaten
instellingen volkshuisvesting worden toegestaan. Bovendien zou de
gemeente moeten bepalen wat onder leefbaarheid wordt verstaan. Ziet de
enquêtecommissie een risico dat alsnog kosten door de gemeente
worden afgewenteld op de woningcorporaties?
De enquêtecommissie stelt niet voor dat uitsluitend gemeenten bepalen
wat er onder leefbaarheid wordt verstaan. De enquêtecommissie beveelt
aan om leefbaarheid duidelijk te begrenzen en kaders te stellen, maar de
keuzes daarbinnen over te laten aan de partijen die lokaal als beste deze
afweging kunnen maken: de huurders, de corporatie en de gemeente.
Daarom meent de enquêtecommissie dat activiteiten ten behoeve van
leefbaarheid kleinschalig, van beperkte financiële omvang en direct
gebonden moeten zijn aan het woningbezit van de corporatie. Deze
activiteiten mogen enkel worden uitgevoerd na een aantoonbare lokale
behoefte. Deze leefbaarheidsuitgaven dienen te worden vastgelegd in
prestatieafspraken tussen corporatie en gemeente, met een belangrijke
stem van de huurder. De Minister stelt hiervoor de kaders en de grenzen
vast. De enquêtecommissie meent dat door de rol van de verschillende
partijen er voldoende checks and balances zijn om te voorkomen dat –
zoals in het onderzoek van de enquêtecommissie inderdaad is vastgesteld
– kosten van gemeenten worden afgewenteld op corporaties. Als extra
waarborgen stelt de enquêtecommissie daarom ook bindende arbitrage
door de Minister en geïntegreerd toezicht door de Woonautoriteit voor.
155
Welke marktpartijen zouden volgens de enquêtecommissie kunnen zorgen
voor huurwoningen met een huurprijs tussen de € 700 en € 900 en het
maatschappelijk vastgoed dat woningcorporaties niet meer zouden
moeten realiseren?
Zie het antwoord op vraag 19.
156
Kan de enquêtecommissie concreet aangeven welke werkzaamheden
vallen onder de term «kleinschalige culturele activiteiten»?
In de lijst van box 6.2 op pagina 178 staan de huidige als DAEB toegestane
categorieën van maatschappelijk vastgoed uit de Tijdelijke Regeling
diensten van algemeen economisch belang toegelaten instellingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

49

volkshuisvesting van 10 november 2010. Eén van deze categorieën is:
«kleinschalige culturele activiteiten».
De enquêtecommissie heeft geen eigen definitie van deze activiteiten,
maar sluit aan bij de invulling die in het veld ten behoeve van Corpodata
wordt gehanteerd. Onder kleinschalige culturele activiteiten wordt ten
behoeve van de Prospectieve informatie (dPi) van Corpodata van het
WSW, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en het
CFV begrepen: monumenten, muziekscholen, theaters, kulturhusen,
ateliers (woonwerkgebouwen voor kunstenaars), ontmoetingscentra (voor
kunstenaars), buurtwerkplaatsen, musea, multifunctionele gebouwen en
kinderboerderijen. Voor al deze activiteiten geldt dat ze kleinschalig
moeten zijn.
157
Wat betekent het niet meer mogen verrichten van niet-DAEB-activiteiten
voor de financierbaarheid van de DAEB-activiteiten. Vloeien de inkomsten
van niet-DAEB-activiteiten voor een belangrijk deel naar de bouw van
sociale huurwoningen?
De enquêtecommissie is van mening dat bestaande niet-DAEB-activiteiten
moeten worden afgebouwd. De wijze waarop en het tempo waarin dit
gebeurt, moeten zodanig zijn dat geen verlies of weglek van maatschappelijk vermogen optreedt. Dit impliceert dat de opbrengsten van deze
afbouw van niet-DAEB-activiteiten ten goede komen aan de corporatie en
daarmee aan de DAEB-activiteiten. Het financieren van DAEB-activiteiten
uit niet-DAEB-activiteiten is niet meer mogelijk omdat de enquêtecommissie aanbeveelt deze af te bouwen. De enquêtecommissie heeft niet
onderzocht of eventuele inkomsten uit niet-DAEB worden ingezet voor
DAEB. Wel is de enquêtecommissie in haar onderzoek gestuit op
voorbeelden waar niet-DAEB-activiteiten ten koste zijn gegaan van de
DAEB-activiteiten, of soms zelfs geleid hebben tot gedwongen verkoop
van sociale huurwoningen. Zie ook het antwoord op vraag 70.
158
In hoeverre speelt de overweging mee dat bij het alleen toestaan van
DAEB-activiteiten een minder complex stelsel ontstaat (zie: geen discussie
met Brussel en geen lasten voor juridische splitsing c.q. administratieve
scheiding)?
De primaire overweging van de enquêtecommissie om een helder
scheiding te maken tussen DAEB en niet-DAEB is dat hiermee voor het
eerst sinds de verzelfstandiging heldere grenzen worden geboden en de
kans op incidenten en weglek van maatschappelijk vermogen wordt
verkleind. De enquêtecommissie ziet het als een bijkomend voordeel dat
daarmee ook mogelijke discussies over oneerlijke concurrentie worden
vermeden en kosten en administratieve lasten van een juridische of
administratieve splitsing worden voorkomen. De enquêtecommissie
merkt op dat ook het CFV de splitsing DAEB / niet-DAEB als een complexe
en risicovolle operatie beschrijft en dat in het rapport Wonen 6.0 zes
hoogleraren de overlevingskans van een niet-DAEB tak als gering
inschatten, vanwege de hoge financieringslasten. Bij de enquêtecommissie weegt zeker mee dat de corporatiesector bovenal gebaat is bij een
heldere taakafbakening wat ook ten goede komt aan de kwaliteit van het
toezicht, waardoor een robuust stelsel mogelijk wordt.
159
Indien een woonvisie bepaalt dat er sociale woningbouw gerealiseerd
moet worden, en de betreffende grond in eigendom is van een ontwikkelaar, hoe denkt de enquêtecommissie dat de ontwikkeling van sociale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

50

huur toch afgedwongen kan worden door de gemeente, ondanks het recht
op zelfrealisatie dat iedere grondeigenaar heeft?
De enquêtecommissie pleit voor verscherping van de regels voor
toegelaten instellingen voor het verwerven van grond. De Wet ruimtelijke
ordening (WRO), die per 1 juli 2008 in werking is getreden, geeft de
gemeente de mogelijkheid om grond te bestemmen voor sociale
(huur)woningen. De afdwingbaarheid is daarbij de verantwoordelijkheid
van de gemeente, door middel van planvorming in combinatie met een
actief of faciliterend grondbeleid. De enquêtecommissie heeft niet
onderzocht of het instrumentarium van gemeenten voldoende is op dit
punt. De enquêtecommissie acht het echter niet wenselijk dat eventuele
knelpunten op dit punt worden opgelost door toegelaten instellingen dan
maar risicovolle grondposities in te laten nemen. Indien er knelpunten
gesignaleerd worden waardoor de bouw van sociale huurwoningen
achter blijft bij wat in de woonvisie is afgesproken, dan is het aan de
gemeenten om deze knelpunten op te lossen.
160
Dient het bevoegd gezag extra instrumentarium te krijgen om sociale
woningbouwontwikkeling op grondposities van marktpartijen mogelijk te
maken? Zo ja, welke?
Zie het antwoord op vraag 159.
161
Aan welk tempo van afbouw van niet-DAEB-activiteiten denkt de
enquêtecommissie?
Zie het antwoord op vraag 146.
162
Welke praktische consequenties zijn er op dit moment wanneer wordt
besloten dat woningcorporaties alleen nog maar grond mogen kopen als
er een bestemmingsplan is vastgesteld of de woonfunctie wordt benoemd
in een woonvisie van een gemeente? Hoe stelt de enquêtecommissie zich
een overgang voor?
De enquêtecommissie heeft dit niet onderzocht. De enquêtecommissie
pleit voor verscherping van de regels voor toegelaten instellingen voor
het verwerven van grond en ziet de afdwingbaarheid van het bestemmen
voor sociale huisvesting als de verantwoordelijkheid van de gemeente. De
enquêtecommissie acht het niet wenselijk dat eventuele knelpunten
worden opgelost door toegelaten instellingen toe te staan om risicovolle
grondposities in te nemen.
163
Op welke manier kan defusie van een toegelaten instelling worden
gerealiseerd zonder ongeoorloofd in het eigendomsrecht of de zelfbeschikking van de toegelaten instelling te treden? Aan wat voor schaalniveau van gedefuseerde toegelaten instellingen denkt de enquêtecommissie?
In artikel 70, vierde lid, van de Woningwet is geregeld dat per algemene
maatregel van bestuur nadere voorschriften worden gegeven omtrent de
toelating. In deze nieuwe toelatingsvoorschriften zou bijvoorbeeld
geregeld kunnen worden dat woningcorporaties slechts in het woningmarktgebied waartoe zij zijn toegelaten nieuw bezit mogen verwerven.
Hoewel, onder verwijzing naar het antwoord op vraag 8, de technische
uitwerking van defusie niet is onderzocht, kan de enquêtecommissie zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

51

voorstellen dat er een overgangsregeling komt voor bezit dat zich buiten
het voorgestelde woningmarktgebied van de corporatie bevindt. Het
gewenste maximale schaalniveau is daarmee beperkt tot dat van één
woningmarktgebied. Schaalgrootte laat zich daardoor niet vastleggen in
een landelijke uniforme grens, omdat de schaal afhankelijk is van lokale
omstandigheden en behoeften en gemaximeerd is tot een woningmarktgebied. Op deze wijze zullen corporaties ontstaan die lokaal verankerd zijn
en binding met de huurder hebben. Dit komt ook de beheersbaarheid ten
goede.
164
Op welke termijn zou defusie via wetgeving gerealiseerd kunnen worden?
Kan de enquêtecommissie aangeven hoe zo’n defusie praktisch vormgegeven moet worden?
Zie het antwoord op de vragen 15 en 125.
165
Op welke wijze kunnen landelijke woningcorporaties «omgeschaald»
worden naar kleinere woningcorporaties die in woningmarktgebieden
werken?
Zie het antwoord op de vragen 15 en 125.
166
Waarom kiest de enquêtecommissie voor de versteviging van de positie
van huurders bij fusie voor een zwaarwegend adviesrecht en niet voor
instemmingsrecht?
De enquêtecommissie beveelt aan om huurders bij een aantal besluiten
een gekwalificeerd adviesrecht of instemmingsrecht te geven, zoals bij
fusies, bij het aangaan van verbindingen en grote eenmalige investeringen of projecten en bij de benoeming van bestuurders. De enquêtecommissie stelt daarbij dat de reikwijdte en zwaarte daarvan nader
moeten worden bepaald en doet daar in haar hoofdrapport dan ook geen
uitspraken over. Gekwalificeerd adviesrecht betekent dat een advies moet
worden overgenomen, tenzij het onaanvaardbare gevolgen heeft.
167
Op welke manier wordt bij groot landelijk opererende woningcorporaties
bepaald in welk woningmarktgebied zij werkzaam mogen zijn?
De enquêtecommissie beveelt aan het werkgebied woningcorporaties te
begrenzen tot een woningmarktgebied. Woningcorporaties die daar niet
aan voldoen zullen een keuze moeten maken en op termijn hier naar toe
moeten werken. Voor grote landelijke corporaties kan defuseren daarvoor
nodig zijn.
168
Dient het overige bezit van een woningcorporatie die na instelling van een
woningmarktgebied buiten hun kerngebied valt, verplicht te worden
afgestoten?
Alhoewel de technische regeling van defusie niet is onderzocht (zie ook
het antwoord op vraag 8), kan de enquêtecommissie zich voorstellen dat
er een overgangsregeling komt voor bezit dat zich buiten het voorgestelde
woningmarktgebied van de corporatie bevindt. Zie ook het antwoord op
vraag 163.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

52

169
Hoe moeten we volgens de enquêtecommissie omgaan met woningcorporaties die beperkt van omvang zijn, maar nu reeds in twee woningmarktgebieden actief zijn?
Zie het170
antwoord op vraag 167.
Door de toestemming voor het al of niet fuseren bij de Minister te leggen,
kan een fusieplan onderwerp van politiek debat worden. Beoogt de
enquêtecommissie dat ook?
Ook onder de huidige regelgeving, artikel 10b van het BBSH, is het al de
Minister die moet instemmen met fusies. De procedures en vereisten
hiervoor zijn verder vastgelegd in MG-circulaire 2002–18. In het
deelrapport Casussen gaat de enquêtecommissie hier in een afzonderlijke
paragraaf (paragraaf 8.4) nader op in. Daarbij is onder meer de conclusie
dat er veel motieven kunnen spelen bij fusies, de meerwaarde vaak niet
aangetoond kan worden en de Tweede Kamer weinig zicht heeft op de
toetsing van fusies. Sinds 2008 zijn alle voorstellen voor grote fusies (24
maal) goedgekeurd door de Minister. Om die reden beveelt de enquêtecommissie aan dat de Minister jaarlijks in de «Staat van de volkshuisvesting» aandacht besteedt aan het onderwerp fusies. Vanwege de lokale
verankering van woningcorporaties meent de enquêtecommissie dat
gemeenten en huurders een betekenisvolle stem dienen te hebben in
fusievoornemens van woningcorporaties.
171
Bij het tot stand komen van prestatieafspraken hebben de gemeente, de
woningcorporatie en de huurders een rol. Dient dit tripartite overleg ook
plaats te vinden bij de totstandkoming van de woonvisie en het
woningcorporatiebeleid?
De enquêtecommissie doet geen aanbevelingen voor de wijze waarop de
gemeentelijke woonvisie tot stand moet komen, dat is aan de gemeente
zelf. Wel onderschrijft de enquêtecommissie de aanbevelingen van de
commissie-Dekker (zie pagina 182 van het hoofdrapport) die een
gemeentelijke woonvisie verplicht stelt. Daarnaast beveelt de enquêtecommissie aan om prestatieafspraken tussen gemeenten en corporaties
verplicht te stellen.
De door de enquêtecommissie aanbevolen versterking van de positie van
de huurder beoogt de maatschappelijke legitimiteit van corporaties te
vergroten en de interne governance van corporaties te verbeteren.
Hiervoor is het nodig dat huurders een belangrijke rol kunnen spelen bij
besluiten over fusies, het aangaan van verbindingen, de benoeming van
bestuurders en de opstelling van prestatieafspraken. Dat laat de
eindverantwoordelijkheid van de bestuurders voor goed bestuur van de
corporatie onverlet. Zij moeten echter voor de belangrijkste, vaak
strategische, afwegingen naar het oordeel van de enquêtecommissie
meer rekening houden met de inzichten en overwegingen van hun
primaire doelgroep: de huurders.
172
Heeft de enquêtecommissie overwogen dat juist in verschillende veel
genoemde ontsporingen van woningcorporaties (ss Rotterdam en
Rentree), woningcorporaties vaak op verzoek van de gemeente een
«royale taakopvatting» kozen? Ziet de enquêtecommissie het risico dat
gemeenten vanwege andere dan volkshuisvestelijke belangen het gesprek
met woningcorporaties onzuiver in gaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

53

Inderdaad hebben gemeenten in verschillende gevallen corporaties actief
aangemoedigd om werk te maken van een brede taakopvatting, met name
op het terrein van de leefbaarheid (zie ook de antwoorden op de vragen
43 en 133). Deze aanmoedigingen aan corporaties om ambitie en lef te
tonen en de steun voor concrete ambitieuze projecten zijn, is in het licht
van de ontstane problemen bij de onderzochte corporaties, op zijn zachtst
gezegd nu behoorlijk gênant. De enquêtecommissie beveelt aan dat er
verplichte prestatieafspraken worden gemaakt tussen gemeenten en
corporaties, waarbij de huurders een zwaar adviesrecht krijgen en waarbij
de Minister indien nodig optreedt als arbiter. Dat er bij de totstandkoming
van prestatieafspraken verschillende belangen op tafel liggen is evident.
Het volkshuisvestelijk belang zal daarbij ook geborgd worden door de
striktere regelgeving over wat wel en niet kan en het toezicht daarop door
de Woonautoriteit.
173
Dient de totstandkoming van prestatieafspraken tussen gemeenten en
woningcorporaties op een gelijkwaardig niveau plaats te vinden? Zo ja,
heeft iedere partij gelijke bevoegdheden?
Ja. Het gaat om afspraken tussen twee partijen, de gemeente en de
corporatie, die geen van beiden doorzettingsmacht hebben. De Minister
zal fungeren als arbiter als de partijen er niet uitkomen.
174
Hoe wordt er inzicht verkregen in de totale volkshuisvestelijke prestaties
van de sector?
Dit gebeurt op basis van gegevens die alle corporaties aanleveren aan
Corpodata. Via Corpodata vragen het WSW, het Ministerie van BZK en het
CFV gezamenlijk financiële en volkshuisvestelijke gegevens van corporaties op. Op twee momenten per jaar moeten gegevens aangeleverd
worden: voor 1 februari de prospectieve informatie (dPi) en voor 1 juli de
verantwoordingsinformatie (dVi). Dit samenwerkingsverband draagt zorg
voor de ontvangst van de data en juiste verspreiding aan de partners. Op
basis van gegevens uit Corpodata laat de Minister sinds 2013 de volkshuisvestelijke prestaties beschrijven, analoog aan de rapportage daarover
van het CFV over het jaar 2011. De eerste rapportage, in 2013 uitgevoerd
door Compaenen over verslagjaar 2012, is gebaseerd op onderzoek met
behulp van de bestanden met de Verantwoordingsinformatie (dVi), die
door Corpodata is samengesteld. Indien nodig kunnen deze bestanden
aangevuld worden met parameters die noodzakelijk zijn om figuren of
tijdreeksen te kunnen voortzetten.
175
De beoordeling van de volkshuisvestelijke prestaties van individuele
woningcorporaties ligt op lokaal niveau: bij de gemeenteraad, de
huurders en andere belanghebbenden. Kan de enquêtecommissie
toelichten wie de groep «andere belanghebbenden» kunnen zijn?
De enquêtecommissie vindt het van belang dat naast de gemeenten en de
huurders, andere partijen een rol hebben bij wat corporaties doen. Hierbij
valt te denken aan maatschappelijke organisaties, politie en welzijnswerk.
Het betrekken van andere belanghebbenden kan volgens de enquêtecommissie een belangrijke bijdrage leveren aan het vergroten van de
maatschappelijke legitimiteit van woningcorporaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

54

176
Verschillende partijen beoordelen de volkshuisvestelijke prestaties van
woningcorporaties. Hoe wordt geborgd dat deze beoordeling op een
goede manier tot stand komt?
De gemeente(-raad), de corporaties en de huurders(organisatie) zullen elk
moeten beoordelen of de gemaakte afspraken zijn gerealiseerd. Naar de
mening van de enquêtecommissie zal de Minister op sectorniveau in kaart
moeten brengen of prestatieafspraken tot stand komen en aan de Tweede
Kamer op macroniveau informatie verstrekken over de gerealiseerde
volkshuisvestelijke prestaties in de jaarlijkse «Staat van de volkshuisvesting».
177
De enquêtecommissie pleit ervoor dat beleid en toezicht onafhankelijk van
elkaar gepositioneerd dient te zijn. In hoeverre blijft deze bepaling
overeind bij de verplaatsing van het volkshuisvestelijk toezicht onder
gemeenten en huurdersorganisaties? Gemeenten en huurdersorganisaties
maken beleid in de vorm van prestatieafspraken, maar zijn daarnaast ook
verantwoordelijk voor het volkshuisvestelijk toezicht.
De enquêtecommissie beveelt niet aan dat het volkshuisvestelijk toezicht
verplaatst wordt naar gemeenten of huurdersorganisaties. De enquêtecommissie beveelt aan om prestatieafspraken tussen gemeenten en
corporaties te verplichten, waarbij de huurders een zwaarwegende stem
krijgen. De beoordeling van de resultaten van deze prestatieafspraken ligt
bij de corporaties zelf, de gemeente(-raad) en de huurders(organisaties).
De Minister kan indien nodig optreden als arbiter als op lokaal niveau
prestatieafspraken niet tot stand komen.
De enquêtecommissie beveelt aan het financieel toezicht en het toezicht
op de rechtmatigheid, governance en integriteit neer te leggen bij een
onafhankelijke Woonautoriteit.
178
Wordt het tot stand komen van besluiten niet bemoeilijkt door de
tussenkomst van verschillende soorten partijen als de raden van
commissarissen, externe toezichthouders, gemeenten en huurders?
De aanbevelingen van de enquêtecommissie zorgen voor een stelsel van
checks-and-balances door het spreiden en versterken van bevoegdheden
en verantwoordelijkheden binnen corporaties en binnen het stelsel. De
enquêtecommissie is er van overtuigd dat besluiten hierdoor juist
zorgvuldiger tot stand komen en het belang van de volkshuisvesting
centraler komt te staan. De aanbevelingen van de enquêtecommissie zijn
bewust gericht op het inperken van ongeremde vormen van ondernemerschap, maar goede bestuurders zullen ongetwijfeld met voldoende
daadkracht hun maatschappelijke taak vorm kunnen blijven geven.
179
Belangrijke besluiten zijn onderhevig aan een serie overlegmomenten:
huurdersraadplegingen en prestatieafspraken met de gemeenten. Het
behelzen vaak bedrijfseconomische kwesties die ook met eigen commissarissen van woningcorporaties en de externe toezichthouders moeten
worden afgestemd. Hoe beoordeelt de enquêtecommissie het feit dat de
vele verschillende partijen heel andere belangen hebben en dat die
werkwijze een effectieve en efficiënte werkwijze in de weg zal staan?
Zie het antwoord op vraag 178.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

55

180
Hoe rijmt de enquêtecommissie de bevindingen van het Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL) over een zich ontspannende woningmarkt over
twintig jaar, terwijl het CBS voorspelt dat Nederland in 2040 ruim 1,1
miljoen meer inwoners en bijna 1 miljoen meer huishoudens zal hebben
dan nu?
Dit heeft de enquêtecommissie niet onderzocht. In algemene zin kan een
groei van het aantal huishoudens en een ontspannende woningmarkt
samengaan indien er voldoende woningen beschikbaar komen en
gebouwd worden om de voorspelde groei te accommoderen. De toename
van het aantal huishoudens in de voorspelling van het CBS betreft met
name eenpersoonshuishoudens. Het gaat hierbij om een landelijk beeld
en dit beeld wordt door het CBS niet gedifferentieerd naar regio’s. De
regionale bevolkingsprognose wordt door het PBL opgesteld, overigens in
samenwerking met het CBS. Er zit geen verschil tussen de cijfers van het
PBL en het CBS. Regionaal gedifferentieerd laat de prognose grote
verschillen zien in de ontwikkeling van het aantal huishoudens en de
samenstelling van de huishoudens. De regionale prognoses zijn van
belang voor de woningmarkt en de sociale huursector.
181
Hoe dient de objectiviteit van huurdersorganisaties gewaarborgd te
worden (algemeen belang boven individueel belang)?
Het pakket van samenhangende aanbevelingen die de enquêtecommissie
doet zorgt voor een robuust systeem van checks-and-balances rondom
corporaties. Huurdersorganisaties zullen niet het alleenrecht hebben op
het bepalen van het beleid van een corporatie, maar zullen verschillende
andere krachten en belangen naast of tegenover zich vinden. En uiteindelijk zal de Minister als arbiter fungeren wanneer prestatieafspraken niet
tot stand komen.
182
Waarom heeft de enquêtecommissie ervoor gekozen om bij het maken
van prestatieafspraken huurdersorganisaties een adviesrecht te geven en
geen instemmingsrecht?
De enquêtecommissie beveelt aan om de rol van de huurdersorganisatie
te versterken. Bij de vaststelling van de prestatieafspraken en bij de
beoordeling van de volkshuisvestelijke prestaties krijgt de huurdersorganisatie een actieve rol en een gekwalificeerd adviesrecht. Gekwalificeerd
adviesrecht betekent dat een advies moet worden overgenomen, tenzij
het onaanvaardbare gevolgen heeft. De enquêtecommissie beoogt dat de
huurdersorganisatie niet alleen nauw betrokken is bij de totstandkoming
van prestatieafspraken vooraf, maar ook bij de beoordeling van de
geleverde volkshuisvestelijke prestaties achteraf. De enquêtecommissie
acht deze opzet voldoende robuust voor het tot stand komen van de
maatschappelijke gewenste prestaties.
183
Is de enquêtecommissie van mening dat de Wet op het overleg huurders
verhuurder (Overlegwet) dient te worden aangescherpt, zodat huurders
daadwerkelijk meer inspraak en invloed krijgen?
Ja. De positie van de huurder(sorganisatie) in het stelsel is geregeld in de
Wet op het overleg huurders verhuurder (Overlegwet). De enquêtecommissie beveelt aan om de positie van de huurdersorganisatie in de wet te
versterken (zie ook het antwoord op vraag 87).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

56

184
Hoe denkt de enquêtecommissie de belangen van potentiële sociale
huurders, die niet per se gelijk zijn aan die van zittende huurders, te
kunnen versterken?
De enquêtecommissie is van mening dat de belangen van potentiële
huurders op het netvlies van alle betrokkenen in de sociale huisvesting
zouden moeten staan, van de corporatie, van de gemeente en van de
huurdersorganisatie. Het pakket van samenhangende aanbevelingen die
de enquêtecommissie doet zorgt voor een robuust systeem van checksand-balances rondom corporaties en de inbreng van allerhande belangen.
Zo zullen huurdersorganisaties niet het alleenrecht hebben op het beleid
van een corporatie, maar zullen verschillende andere krachten en
belangen naast zich vinden. Het insider/outsider probleem zal zich dan
lastig kunnen voordoen dan wel voldoende weerwerk tegenover zich
vinden.
185
Wat bedoelt de enquêtecommissie met «onaanvaardbare gevolgen»
inzake het gekwalificeerd adviesrecht?
De enquêtecommissie kan geen eenduidige definitie geven van «onaanvaardbare gevolgen», dit verschilt van situatie tot situatie. Bij een
gekwalificeerd advies rust er een zware motivatieplicht bij de corporatie
om van dat advies af te wijken. Naar de mening van de enquêtecommissie
zou de Minister in geval van geschillen als arbiter ingeroepen kunnen
worden.
186
Behandelt de Minister, als arbiter, ook gevallen wanneer huurdersorganisaties zich buitenspel voelen gezet bij de totstandkoming van
prestatieafspraken?
Ja.
187
Een Woonautoriteit houdt onafhankelijk en geïntegreerd extern toezicht en
kan sanctioneren. De enquêtecommissie spreekt over «beleidsmatig
opportunisme» (de ongewenste vermenging van beleid en toezicht), maar
adviseert tegelijkertijd (in aanbeveling 5) dat de Minister jaarlijks in de
«Staat van de volkshuisvesting» relevante gegevens presenteert. Kan de
enquêtecommissie deze aanbeveling toelichten?
De «Staat van de volkshuisvesting» is geen toezichtsinstrument, maar een
verantwoordingsinstrument. De Minister verantwoordt zich hierin over
zijn verantwoordelijkheid voor het corporatiestelsel als geheel. In de
«Staat van de volkshuisvesting» worden de belangrijkste ontwikkelingen
in de corporatiesector geschetst.
188
Welke mogelijkheden ziet de enquêtecommissie om het kostenniveau van
toegelaten instellingen structureel naar beneden te brengen zonder dat dit
gevolgen heeft voor onderhoud en ontwikkeling van de sociale voorraad?
Ziet de enquêtecommissie hierin een rol voor de Woonautoriteit?
Besparingen zijn naar de mening van de commissie met name mogelijk
door terugdringing van de bedrijfslasten. In de literatuurstudie die de
enquêtecommissie heeft laten uitvoeren wordt namelijk geconstateerd dat
deze de laatste jaren sterk zijn gestegen. De bedrijfslasten bestaan uit
personeelskosten, huisvestingskosten, bestuurskosten en algemene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

57

kosten. In 2001 bedroegen deze lasten circa € 800 per woning per jaar en
in 2012 zijn deze gestegen tot bijna € 1.300 per woning; een stijging van
60 procent. De enquêtecommissie ziet beperking van het activiteitenpalet
tot de kerntaken en het terugdringen van de bedrijfslasten als
mogelijkheid het kostenniveau structureel naar beneden te brengen,
zonder dat dit ten koste hoeft te gaan van onderhoud en ontwikkeling van
de sociale voorraad. De enquêtecommissie verwijst in dit verband in haar
rapport naar het laatste sectorbeeld van het CFV waarin staat: «Onder
meer BZK en Aedes zetten in op een reële daling van de netto bedrijfslasten. In de cijfers over 2012 is daarin enige beweging zichtbaar. De
aangeleverde kasstroomprognoses laten beter zien dat ook de corporaties
aansturen op een verlaging van de netto bedrijfslasten. Of dit streven
daadwerkelijk wordt gerealiseerd, zal moeten blijken. In het verleden zijn
de in prognoses voorspelde besparingen vaak niet gerealiseerd. Verschil
met het beeld in voorgaande jaren is wel dat de financiële druk bij
corporaties nu veel groter is. Dit heeft ertoe geleid dat corporaties op een
vrij grote schaal reorganisaties hebben ingezet of gaan inzetten. Hierbij is
veelal ook sprake van een herdefiniëring van de taakopvatting, bijvoorbeeld terugtrekken op de kerntaken: verhuur DAEB-bezit.» De door de CFV
gesignaleerde trend van terugtrekken op de kerntaken (verhuur van
DAEB-bezit) en de in gang gezette trend van kostenbesparing is in lijn met
de aanbevelingen van de enquêtecommissie. Dit leidt tot een groter
kostenbewustzijn bij corporaties en herdefiniëring van hun taakopvatting.
De Woonautoriteit kan een rol spelen bij het transparant maken en in kaart
brengen van de kostenontwikkelingen in de sector. In de literatuurstudie
wordt namelijk ook geconstateerd: «De bedrijfslasten van corporaties zijn
onderling en in relatie tot beleggers slecht tot niet vergelijkbaar». De
Woonautoriteit kan, zoals in het verleden door het CFV ook is gedaan,
ondoelmatigheden in de bedrijfsvoering signaleren en agenderen.
189
Hoe verhoudt de positie van het WSW zich tot de Woonautoriteit?
In de optiek van de enquêtecommissie moeten het WSW en de Woonautoriteit in goede samenwerking elk vanuit hun eigen verantwoordelijkheid
en bevoegdheden werken aan een doeltreffend en doelmatig stelsel van
sociale huisvesting. Dit vereist een meer coöperatieve verhouding dan in
het verleden en goede sluitende afspraken over taakafbakening en
informatie uitwisseling. De enquêtecommissie bepleit geen hiërarchische
relatie tussen beide organisaties. De enquêtecommissie beveelt aan dat
het WSW onder publiekrechtelijk toezicht van de Minister komt. De
Minister heeft deze rol vanuit zijn verantwoordelijkheid voor en
aanspreekbaarheid op het functioneren van het hele stelsel.
190
Met hoeveel fte moet het CFV worden uitgebreid om goed te kunnen
functioneren en omgevormd te kunnen worden tot Woonautoriteit?
De enquêtecommissie beveelt aan om een onafhankelijke Woonautoriteit
te belasten met het toezicht op de corporatiesector. Door het integreren
van het financieel toezicht met het toezicht op de rechtmatigheid, de
governance en de integriteit bij een Woonautoriteit, zal het aantal fte dat
nu nog is versnipperd over deze toezichtterreinen bijeen worden gebracht.
Het aantal fte dat nodig is voor een goede uitoefening van het toezicht
hangt af van de precieze opzet en vormgeving van dat toezicht zoals dat
zal moeten uitgewerkt in een toezichtkader. De enquêtecommissie kan
geen uitspraken doen over het aantal (extra) fte dat daar mee gemoeid is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

58

191
Deelt de enquêtecommissie de mening van de Rijksuniversiteit Groningen
dat er zeker 1 miljard euro structureel kan worden bespaard op overhead
indien alle toegelaten instellingen net zo zuinig zouden werken als de
meest zuinige toegelaten instellingen? Zo nee, hoeveel denkt de enquêtecommissie dat er wel structureel bespaard kan worden op overhead door
toegelaten instellingen?
De enquêtecommissie constateert dat doelmatigheid van de corporatiesector een zwakke schakel is en dat besparingen mogelijk zijn (zie ook het
antwoord op vraag 188). In uiteenlopende studies, waaronder die van de
Rijksuniversiteit Groningen, wordt het gebrek aan inzicht in de doelmatigheid en mogelijkheden tot besparingen in de corporatiesector uiteen
gezet. Een aantal wordt ook in het rapport van de enquêtecommissie en in
de literatuurstudie aangehaald, waaronder dit onderzoek van Veenstra en
anderen. In de literatuurstudie staat onder meer: «Door Dreimüller et al.
wordt geconcludeerd dat aanzienlijke efficiëntie-winsten te behalen zijn in
de corporatiesector als de uitvoerende werkzaamheden worden uitbesteed. Zij pleiten daarmee voor de regiecorporatie. ({) Uitbesteding van de
activiteiten leidt tot een structurele verlaging van de bedrijfskosten met
behoud van kwaliteit. Een vergelijkbare conclusie werd eerder door
Priemus getrokken. Meer marktwerking (door concurrentie met marktpartijen en uitbesteding van diensten) binnen het publieke raamwerk kan de
efficiëntie van corporaties stimuleren. Veenstra et al. stellen dat de
veelgehoorde bezwaren om doelmatigheid te kunnen meten (namelijk het
ontbreken van een scherpe afbakening van het takenpakket en het
ontbreken van een kostentoerekening aan functies) geen onoverkomelijke
bezwaren vormen. Een kwantitatieve vergelijking op efficiëntie van
corporaties onderling is volgens hem wel mogelijk. Zijn conclusie is dat er
grote verschillen zijn in de doelmatigheid van corporaties onderling.
Wanneer alle corporaties net zo doelmatig zouden functioneren als de
meest efficiënte corporaties, bedraagt de jaarlijkse besparing circa € 1
miljard. Tevens concludeert hij, op basis van een analyse van historische
data, dat in de periode van 2002 tot 2010 geen efficiëntieverbeteringen zijn
te constateren.»
In het licht van haar eigen onderzoek heeft de enquêtecommissie geen
aanleiding de conclusies van de Groningse onderzoekers in twijfel te
trekken. Door het gebrek aan controleerbaarheid (zie paragraaf 3.4.3 van
het hoofdrapport) is een exact bedrag van mogelijke besparingen lastig te
geven. Dit is ook niet door de enquêtecommissie onderzocht.
192
Is de raad van commissarissen volgens de enquêtecommissie verplicht
om noodzakelijke informatie te verstrekken richting de toezichthouders?
Zo ja, kunnen zij daarbij ook worden gestraft vanwege nalatigheid?
De relatie tussen de interne toezichthouders en de externe toezichthouders is een ingewikkelde. Beiden spelen een belangrijke rol in de het
realiseren van goed bestuur en het doelmatig en doeltreffend functioneren van de corporatie, maar wel vanuit een eigenstandige verantwoordelijkheid. De enquêtecommissie beveelt aan de raad van commissarissen
te verplichten de managementletter van de accountant door te geleiden
naar de Woonautoriteit. De enquêtecommissie doet verder geen
uitspraken over de verplichte informatieverstrekking van commissarissen
in de richting van toezichthouders, maar acht een nadere verkenning van
de relatie tussen beide soorten toezicht gewenst.
193
Heeft de enquêtecommissie een beeld op basis waarvan de Woonautoriteit de deskundigheid van personen kan beoordelen? Alleen op basis van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

59

een cv? Als een instantie een uitspraak zou moeten doen over de
geschiktheid van een kandidaat dan moet dat een gefundeerd oordeel zijn.
Is, als het toch fout gaat, degene die aan de voorkant positief adviseerde
medeverantwoordelijk?
De enquêtecommissie beveelt aan om te voorzien in een zogenaamde
geschiktheidstoets (ook wel: fit and proper-test) voor nieuwe commissarissen. Deze geschiktheidstoets wordt uitgevoerd door de Woonautoriteit,
waarbij een positief oordeel van de Woonautoriteit voor benoeming is
vereist. De geschiktheidstoets voor commissarissen kan worden ingevuld
naar analogie van de geschiktheidstoets voor commissarissen in de
financiële sector. De uitvoerder van de geschiktheidstoets is
aanspreekbaar op de zorgvuldigheid en validiteit van de daarbij gevolgde
procedures, niet op het uiteindelijke functioneren van individuele
commissarissen in concrete situaties.
194
Hoeveel woningcorporaties maken momenteel gebruik van
kostprijshedge-accounting?
Er zijn bij de enquêtecommissie geen actuele cijfers bekend. In 2012
constateerde het CFV in hun derivatenonderzoek dat «veel corporaties»
kostprijshedge-accounting toepassen, dat wil zeggen veel van de
corporaties die derivaten bezitten.
195
De enquêtecommissie geeft aan dat doelmatigheid en doeltreffendheid
niet zijn te berekenen vanwege de versnipperende informatievoorzieningen. De aanbevelingen rondom het toezicht in het rapport van de
enquêtecommissie zorgen er ook voor dat het toezicht bij verschillende
instanties wordt belegd. Hoe waarborgt de enquêtecommissie de kwaliteit
van de informatievoorziening?
De enquêtecommissie beveelt juist aan het financieel toezicht, het
rechtmatigheidstoezicht en het toezicht op de governance en integriteit te
combineren en het integrale toezicht hierop neer te leggen bij één
onafhankelijk gepositioneerde toezichthouder, de Woonautoriteit. De
informatievoorziening op die aspecten is daarmee beter geborgd. Voor
wat betreft de benodigde informatie uitwisseling tussen de Woonautoriteit
en het WSW zullen goede afspraken moeten worden gemaakt. De
enquêtecommissie heeft de indruk dat de afspraken die het huidige CFV
heeft gemaakt met het WSW al in de juiste richting gaan. De Minister en
de Woonautoriteit zullen ook goede afspraken moeten maken over de
samenwerking en informatie uitwisseling vanuit hun verschillende
verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Een apart punt van aandacht is
de uitwisseling van informatie tussen de interne toezichthouders en de
externe toezichthouder, de Woonautoriteit. Deze twee soorten van toezicht
kunnen elkaar versterken, maar opereren wel vanuit een andere verantwoordelijkheid en taakopdracht (zie ook het antwoord op vraag 192).
196
Strookt dit met de andere initiatieven die momenteel lopen om de taak
van accountants sterker vorm te geven?
De aanbevelingen van de enquêtecommissie met betrekking tot de rol van
accountant zijn er op gericht om hun rol in het geheel van een effectief en
sluitend toezicht op woningcorporaties te versterken. Dit strookt met
recente initiatieven van de Minister van Financiën om, ook meer in het
algemeen, in wetgeving het accountantsvak te versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

60

De werkzaamheden van de accountant zijn primair gericht op de controle
van de jaarrekening en het vroegtijdig signaleren en rapporteren over
(dreigende) risico’s bij een corporatie. Dit versterkt de informatie richting
toezichthouders. De enquêtecommissie ondersteunt ook de initiatieven
van de AFM om de taak van de accountants sterker vorm te geven.
Zowel de interne als externe toezichthouders moeten kunnen vertrouwen
op de getrouwheid van de gepresenteerde cijfers. De voorgestelde
maatregelen zijn er op gericht op de kwaliteit van de controle te
versterken en de betrokkenheid van de toezichthouders bij de controle te
verbeteren. Dit heeft een indirect effect op de kwaliteit van de informatievoorziening: een betere controle geeft een getrouwer beeld en eerder
informatie over potentiële risico’s.
De enquêtecommissie legt de nadruk op een grotere betrokkenheid van
de raad van commissarissen bij de controlewerkzaamheden door de
accountant en de informatie in de managementletter. Dit moet minder een
«papieren» exercitie zijn en meer in dienst staan van het toezicht op de
organisatie en de bestuurder. In wisselwerking met de accountant kan
besloten worden tot aanvullend onderzoek, waarbij er een scheiding van
controlediensten en andere (advies)werkzaamheden geldt.
Daarnaast beveelt de enquêtecommissie aan dat de managementletter
ook aan de Woonautoriteit wordt gezonden. Dit faciliteert de Woonautoriteit in de toezichthoudende rol op individuele corporaties, maar kan ook
een hulpmiddel zijn bij het vroegtijdig signaleren van potentiële sectorbrede risico’s.
197
De enquêtecommissie uit kritiek op de beoordeling van de huidige
visitaties bij woningcorporaties. Kan de enquêtecommissie de kritiek
onderbouwen en verbeteringen aangeven?
De enquêtecommissie zet vraagtekens bij de huidige waarde van visitaties
als toetsingsinstrument, onder andere omdat uit een evaluatie blijkt dat
geen enkele corporatie een onvoldoende scoort. Uit die evaluatie blijkt
ook dat corporaties onbehagen voelen over de vrijblijvendheid van de
follow-up van een visitatie. De enquêtecommissie ziet visitaties vooral als
een leerinstrument, gericht op het analyseren en verbeteren van diverse
aspecten van een organisatie.
De enquêtecommissie beveelt aan om visitaties verplicht te stellen en de
follow-up van visitaties onderdeel te maken van het toezicht. Door de
Woonautoriteit toezicht te laten houden op het accreditatiestelsel en ze
mee te laten kijken naar wat er met de resultaten wordt gedaan, meent de
enquêtecommissie dat de vrijblijvendheid van dit instrument wordt
verkleind en de effectiviteit en bruikbaarheid ervan worden vergroot.
198
Klopt het dat het volkshuisvestelijk toezicht volgens de enquêtecommissie
verdeeld gaat worden over vijf partijen: De Woonautoriteit, de Minister, de
huurders, de gemeenten en het WSW? Kan de enquêtecommissie
aangeven hoe zij een taakverdeling tussen deze instanties ziet en hoe met
botsende standpunten omgegaan moet worden?
Nee, dat is niet het geval. Onder het volkshuisvestelijk toezicht wordt
verstaan het toezicht op het rechtmatig handelen van corporaties, op de
governance (goed bestuur), op de integriteit van de bestuurders en op de
volkshuisvestelijke prestaties van corporaties.
De enquêtecommissie beveelt aan om het toezicht op de financiën, het
rechtmatig handelen en de governance en integriteit integraal te laten
uitoefenen door een onafhankelijke Woonautoriteit. Uit het onderzoek van
de enquêtecommissie blijkt dat financiële problemen bij woningcorporaties meestal samenhangen met problemen in de governance binnen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

61

corporatie, met integriteitschendingen, onrechtmatigheden en meestal
een combinatie daarvan zijn. Het ligt daarom ook voor de hand om in het
externe toezicht op de corporaties deze toezichtsaspecten te combineren.
Dat is effectiever en efficiënter dan het opsplitsen over verschillende
organisaties en juist aan zo’n integrale benadering heeft het de afgelopen
jaren bij verschillende incidenten ontbroken.
De Woonautoriteit zal voldoende krachtige bevoegdheden en instrumenten moeten hebben voor alle elementen van toezicht houden:
informatieverzameling, oordeelsvorming en interveniëren. Daarbij hoort
een eigenstandig recht op informatievergaring en een sanctieinstrumentarium, zoals de mogelijkheid om een aanwijzing te geven of
een boete op te leggen. De zwaarste sancties, zoals vervangen van
bestuursleden of commissarissen of het intrekken van de status van
toegelaten instelling, moeten naar de mening van de enquêtecommissie
bij de Minister blijven liggen. Dit past bij de ministeriële eindverantwoordelijk van de Minister voor het stelsel en de daarin toegelaten instellingen
en vormen geen onderdeel van het toezicht van de Woonautoriteit.
De enquêtecommissie beveelt daarnaast een versterking aan van de rol
van gemeenten in het stelsel. De doeltreffendheid, transparantie en
legitimiteit van de sector zijn erbij gebaat wanneer op lokaal niveau
maatwerkafspraken worden gemaakt over wat de volkshuisvestelijke
prestaties van een corporatie zullen zijn. De enquêtecommissie beveelt
aan dat het maken van prestatieafspraken verplicht wordt gesteld. De
beoordeling van de volkshuisvestelijke prestaties komt daarmee op het
lokale niveau te liggen: de gemeente en de corporatie zullen moeten
nagaan of de lokale afspraken zijn nagekomen. De Minister zal zich naar
de mening van de enquêtecommissie wel periodiek op stelselniveau een
oordeel moeten vormen over de «Staat van de volkshuisvesting» en of het
systeem van lokale prestatieafspraken naar tevredenheid werkt en tot de
gewenste maatschappelijke uitkomsten leidt.
199
Vergroot een dergelijke veelheid aan instanties die een deel van het
toezicht op woningcorporaties als taak hebben of krijgen, de transparantie?
Nee, van een versplintering van het toezicht is juist geen sprake. De
enquêtecommissie beveelt juist een integrale toezichthouder aan. Zie het
antwoord op vraag 197.
200
Kan de enquêtecommissie toelichten in welke mate zij voorstander is van
een volledige standaardisatie van de kostentoerekening en de verslaglegging door toegelaten instellingen?
De enquêtecommissie beveelt aan dat er wettelijke eisen worden gesteld
aan uniformiteit en transparantie van de jaarrekening, de jaarverslaglegging en het volkshuisvestelijk verslag. Deze stukken moeten onderling
vergelijkbaar, transparant en eenvoudig te monitoren zijn voor huurders,
gemeenten en andere belanghebbenden.
De enquêtecommissie constateert in paragraaf 3.4 van het hoofdrapport
dat in de corporatiesector wel gegevens worden verzameld, maar dat
niettemin het inzicht in de doelmatigheid en doeltreffendheid van
individuele corporaties en van de sector als geheel niet groot is. De
oorzaak daarvan is mede gelegen in de vrijheidsgraden die de wet- en
regelgeving op dit punt bieden, het gebrek aan uniformiteit en de
versnipperde informatieverzameling. De enquêtecommissie is er zo bezien
groot voorstander van dat kostentoerekening en verslaglegging/-geving in
de toekomst wel wordt gestandaardiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

62

201
Kan de enquêtecommissie kwantificeren welke gevolgen voor de kosten
van financiering de invoering van a) een eigen risico voor banken en b)
mogelijkheid van een faillissement van een toegelaten instelling, heeft?
De enquêtecommissie heeft – conform de opdracht van de Tweede Kamer
– zowel het corporatiestelsel, als incidenten die daarbinnen konden
plaatsvinden, onderzocht. Op basis daarvan doet de enquêtecommissie
aanbevelingen om het stelsel robuust te maken. Mogelijke indirecte
gevolgen en mogelijke positieve of negatieve neveneffecten heeft de
enquêtecommissie niet kunnen onderzoeken binnen de tijd en het
mandaat dat haar gegeven was. In het antwoord op vraag 2 is uiteengezet
dat het becijferen van het totale rentevoordeel van het borgingsstelsel al
een lastige zaak is, waarbij verschillende partijen op verschillende
bedragen uitkomen, vaak met grote bandbreedtes.
Ten aanzien van het effect op de financieringskosten van het introduceren
van een eigen risico voor banken stelt de enquêtecommissie in haar
hoofdrapport: «De commissie realiseert zich dat risico’s die daardoor
worden verschoven, ook geprijsd zullen worden. Het grote rentevoordeel
dat de corporatiesector nu geniet, omdat alle risico’s bij de sector en
publieke achtervangers liggen, zal daarbij kleiner worden. Hier staat
tegenover dat er een extra tegenkracht wordt georganiseerd die onverantwoorde investeringen en financiële debacles kan voorkomen, debacles die
in de vorm van imagoschade en saneringsheffingen een hoge prijs
hebben.»
Ten aanzien van het effect op de financieringskosten van het introduceren
van de faillissementsoptie verwacht de enquêtecommissie dat wanneer
geldvertrekkers en corporaties zich bewust zijn van het feit dat in zeer
uitzonderlijke gevallen faillissement niet uitgesloten kan worden, dit het
risicobesef zal vergroten en de kans op incidenten zal verkleinen. De
omvang van deze besparing kan de enquêtecommissie niet becijferen.
Evenmin als de omvang van mogelijke stijgende financieringslasten. Dat
laatste zal afhankelijk zijn van de mate waarin de financiële markten de
maatregelen die de enquêtecommissie voorstelt per saldo als risicoverhogend of risicoverlagend zullen beschouwen en deze al dan niet
beprijzen door middel van een lagere of hogere renteopslag op leningen
aan woningcorporaties (zie ook het antwoord op vraag 14). De commissie
verwacht dat een eventuele per saldo stijging van financieringslasten zal
opwegen tegen de omvang van mogelijke schades die kunnen ontstaan
als verkeerde prikkels in het borgingsstelsel blijven bestaan.
202
Kan de enquêtecommissie kwantificeren hoeveel rentevoordeel de sector
sinds de brutering heeft genoten, omdat er geen eigen risico voor banken
en faillissementen van toegelaten instellingen mogelijk zijn en kan de
enquêtecommissie dat afzetten tegen het totaal aan saneringssteun dat in
die periode is afgedragen door de sector?
Nee. Het becijferen van het jaarlijkse rentevoordeel van het borgingsstelsel is een lastige zaak, waarbij verschillende partijen op verschillende
bedragen uitkomen. Zo schat bijvoorbeeld het WSW dit voordeel op 500
tot 800 miljoen euro; gaat de VNG uit van ongeveer 860 miljoen euro (1
procent van de door het WSW geborgde schuld van 86 miljard euro) en
gaat Aedes in «De balans verstoord» uit van 30 tot 100 basispunten
(hetgeen bij een schuld van 86 miljard euro een bedrag tussen 258 en 860
miljoen euro per jaar zou betekenen). Zie ook het antwoord op vraag 2.
Behalve dat een eenduidige inschatting van het jaarlijks voordeel in
basispunten een grote bandbreedte kent, is ook de omvang van de schuld
een variabele. Ten tijde van de brutering in 1995 bedroeg de omvang van
de geborgde leningen van het WSW enkele miljarden euro’s, tegen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

63

woordig gaat het om bijna 90 miljard euro. Wanneer de aanname wordt
gedaan dat de schuld van de corporaties de afgelopen twintig jaar
gemiddeld 50 miljard euro bedroeg en wanneer voor het jaarlijks
rentevoordeel de bandbreedte van 30 tot 100 basispunten wordt gehanteerd, zou het totale rentevoordeel over een periode van twintig jaar
tussen de 3 en 10 miljard euro uitkomen.
Het totaal van de steunbesluiten die het CFV (sinds 1991) heeft genomen
bedraagt ruim 1,2 miljard euro. Meer dan de helft van dit bedrag was voor
de sanering van Vestia. Dit laatste bedrag zou naar het oordeel van de
commissie overigens niet afgezet moeten worden tegen het totale
rentevoordeel van het borgingsstelsel, maar tegenover het mogelijk
gederfde rentevoordeel van de aanbevelingen van de commissie. Hoewel
deze niet exact te becijferen zijn, verwacht de commissie dat deze minder
groot zijn dan de geleden schades door saneringen en geleden verliezen
de afgelopen 20 jaar als gevolg van een te gemakkelijk toegang tot
geleend geld zonder adequate risicotoetsing. Maar ook dat deze minder
groot zullen zijn dan de mogelijke toekomstige schades en verliezen
wanneer verkeerde prikkels in het borgingsstelsel niet zouden worden
weggenomen.
203
Waarom kiest de enquêtecommissie voor het instellen van meer financiële
prikkels in het borgingsstelsel waarbij risico’s horen in tegenstelling tot
het bewerkstelligen van meer solidariteit en samenwerking onderling,
waarbij ook verantwoording naar elkaar hoort en daarmee het tegengaan
van onverantwoord gedrag hoort?
De enquêtecommissie kiest voor beide wegen. Gedrag verbeteren is
cruciaal om de corporatiesector in de toekomst te vrijwaren van nog meer
incidenten. Dit vereist allereerst een cultuur waarin laakbaar gedrag niet
wordt getolereerd en mensen elkaar aanspreken. De eerste aanbeveling
van de enquêtecommissie richt zich op het verbeteren van gedrag en
cultuur binnen de sector. Daarnaast heeft het betrekkelijk eenvoudig
beschikbaar zijn van geld het risico van moral hazard in zich. Banken,
projectontwikkelaars en corporatiedirecteuren wanen zich veilig als
corporaties in problemen toch altijd worden gered met geld van de sector
of de achtervangers. Met het introduceren van gerichte financiële prikkels
en het wegnemen van perverse prikkels in het borgingsstelsel wil de
enquêtecommissie het risico van moral hazard sterk verminderen.
204
Wat betekenen de maatregelen om woningcorporaties failliet te kunnen
laten gaan en het introduceren van eigen risico, voor geldverstrekking bij
de borgingsvoorziening voor de financierbaarheid van het stelsel?
Zie het antwoord op de vragen 14 en 201.
205
Met het introduceren van het eigen risico bij geldverstrekkers hoopt de
enquêtecommissie dat onverantwoorde investeringen en financiële
debacles worden voorkomen. In een eerdere aanbeveling verplicht de
enquêtecommissie woningcorporaties tot het verrichten van uitsluitend
DAEB-activiteiten. Hierdoor worden risico’s al voorkomen, waarom dan
toch deze maatregel?
De aanbevelingen van de enquêtecommissie die gericht zijn op het
introduceren van de juiste prikkels in het stelsel, zijn niet alleen gericht op
het voorkomen van financiële debacles zoals de enquêtecommissie die
heeft onderzocht, maar ook op verbetering van het stelsel als geheel en de
reguliere bedrijfsvoering. Ook met het bouwen, onderhouden en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

64

herontwikkelen van sociale huurwoningen zijn miljarden euro’s gemoeid
en liggen risico’s op de loer. Ook daarbij kan – in het kader van voldoende
checks-and-balances - de rol van de «kritische geldverstrekker», die nu in
het stelsel afwezig is, een nuttige tegenkracht vormen ter voorkoming van
te riskante of ondoordachte investeringsbesluiten.
206
Hebben banken nu reeds niet een zorgplicht en kunnen woningcorporaties
nu reeds niet failliet gaan?
Banken hebben wat betreft het verkopen van financiële derivaten aan
corporaties te maken met de beleidsregels derivaten (5 september 2012),
waarin is opgenomen dat corporaties door banken als «niet-professionele
belegger» moeten worden beschouwd, met de daarbij behorende regels
voor de zorgplicht in het kader van de Wet op het financieel toezicht (Wft).
Voor andere producten geldt dat corporaties veelal als professionele
belegger worden gekwalificeerd. De enquêtecommissie wil dat banken het
hoge niveau van zorgplicht dat hoort bij een «niet professionele belegger»
in alle contacten met corporaties inachtnemen.
Corporaties kunnen ook nu ook al failliet gaan. Voor wat geborgde
leningen betreft lopen geldverstrekkers daarbij geen risico. Het WSW staat
immers garant voor de betaling van rente en aflossing en kan zo nodig
beschikken over het onderpand, het vastgoed van de corporatie. Omdat
de borging begrensd is tot 50 procent van de WOZ-waarde, kan de
financier erop vertrouwen dat de lening terug wordt betaald. Een
verstrekker van een ongeborgde lening loopt wel risico bij faillissement.
Dat geldt ook al in de huidige situatie, al heeft faillissement zich nog nooit
voorgedaan.
207
Deelt de enquêtecommissie de gedachte dat het voorstel om meer
prikkels in te bouwen en «Corporaties moeten failliet kunnen gaan» en
«Voor geldverstrekkers moet een eigen risico worden geïntroduceerd»,
zou betekenen dat de kern van het borgingsstelsel wordt geraakt en de
facto daarmee wordt ontmanteld? Ziet de enquêtecommissie dat als het
huidige borgstellingsstelsel wordt ontmanteld dat de volgende gevolgen
zal hebben: een daling van de staatssteun, onbekende renteverhoging
voor DAEB-investeringen en minder nieuwbouw en verduurzaming?
Zie het antwoord op de vragen 14 en 201.
208
Heeft de enquêtecommissie overwogen om juist een verdere versterking
van de onderlinge borging aan te bevelen? Dat zou op termijn de borging
als middel kunnen vervangen?
Nee. De onderlinge borging is op dit moment in de praktijk al heel sterk.
De achtervang door Rijk en gemeenten is immers nog nooit aangesproken, ook niet als gevolg van de problemen bij Vestia. De analyse van
enquêtecommissie is ook niet dat de onderlinge borg onvoldoende zou
zijn, maar dat de opzet en de invulling van de borging in de praktijk leidt
tot moral hazard. De commissie bepleit daarom versterking noch
vervanging van het principe van onderlinge borging, maar voor
versterking van het bestaande borgingsstelsel door introductie van de
juiste prikkels (faillissement, eigen risico) en het daarmee wegnemen van
perverse prikkels (moral hazard).
209
Deelt de enquêtecommissie de gedachte dat het wegraken van de
maatschappelijke legitimiteit en lokale en (sub)regionale verankering bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

65

(veelal) grotere woningcorporaties heeft gezorgd voor onherkenbaarheid?
Het is dan ook zaak om die legitimiteit en verankering te verbeteren. Is het
sleutelen aan de grootte of het werkgebied van een corporatie daartoe de
beste oplossing?
Ter versterking van de binding met de huurder, maar ook vanuit het
oogpunt van beheersbaarheid en voorkomen van te veel macht (checksand-balances) beveelt de enquêtecommissie aan om het werkgebied van
corporaties te maximeren tot woningmarktgebieden. Deze aanbevelingen
beoogt dus meerdere verbeteringen, waaronder versterking van de
binding tussen huurder en verhuurder. Dit is bovendien ook slechts één
van de mogelijkheden. Deze aanbeveling moet in samenhang bezien
worden met andere aanbevelingen die de enquêtecommissie doet om de
legitimiteit en verankering van corporaties te verbeteren. Bijvoorbeeld de
aanbeveling om een cultuuromslag te bewerkstelligen bij corporaties
(aanbeveling 1, p. 176) en om gemeenten en huurders meer invloed te
geven (aanbevelingen 6 en 7, p. 182–184).
210
Deelt de enquêtecommissie, in het verlengde daarvan, de gedachte dat de
mate waarin een corporatie in staat is om in haar werkgebied excellent die
verankering te waarborgen de grootte kan bepalen?
Ja, zie ook het antwoord op de vragen 84 en 209.
211
Kan de enquêtecommissie aangeven hoe de financieringskosten van de
sociale huursector in andere Europese landen zoals Duitsland, België,
Denemarken, Finland, Frankrijk en Groot-Brittannië zich verhouden tot die
in Nederland?
In de literatuurstudie en de omgevingsanalyse die de enquêtecommissie
heeft laten uitvoeren is Nederland vergeleken met andere Europese
landen. Hieruit blijkt dat Nederland zich onderscheidt van andere
Europese landen door een financieel zelfstandige sociale huursector, die
alleen gebruikmaakt van garanties en niet van directe subsidies. In andere
Europese landen is sprake van een mix van instrumenten. De Duitse
sociale huursector wordt bijvoorbeeld gekenmerkt door een grote
verscheidenheid aan financiers, van banken en fondsen tot coöperatieven
en institutionele verhuurders. In zowel Denemarken als Finland wordt een
groot deel van de financiering verstrekt uit door de sector opgebouwde
revolverende fondsen. In het Verenigd Koninkrijk werkt men met
objectsubsidies.
Gelet op deze verschillende instrumenten die in landen worden ingezet
voor de bekostiging van de sociale huursector is het niet mogelijk een
adequate vergelijking te maken tussen de financieringskosten in
genoemde landen en Nederland.
212
Waarom dient de Minister een verzoek tot sanering te beoordelen?
Waarom is daarbij niet gekozen voor het WSW of de Woonautoriteit?
De enquêtecommissie beveelt aan dat de Minister de wettelijke
bevoegdheid tot het opleggen van een heffing aan alle corporaties
behoudt. Dit instrument was en is ten eerste bedoeld voor verevening van
bepaalde lasten in de sector. Wanneer corporaties door bijvoorbeeld
specifieke regionale woningmarktproblemen (zoals in krimpgebieden) in
problemen komen, kan de Minister via een heffing komen tot herverdeling
van middelen: een vorm van matching of verevening op basis van
sectorbrede solidariteit. Daarnaast heeft de Minister de mogelijkheid een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

66

heffing op te leggen om individuele corporaties die anderszins in
financiële problemen verkeren, te saneren. De afweging om te saneren en
daarmee een financieel beslag te leggen op alle corporaties raakt direct
aan de borging van de publieke belangen in de sector en aan de stelselverantwoordelijk van de Minister. Vanuit dat oogpunt is de enquêtecommissie van mening dat deze bevoegdheid bij de Minister dient te liggen.
213
Klopt het dat het CFV zo nodig een saneringsheffing kan opleggen (bijv.
i.v.m. Vestia) en dat het WSW een eigen weerstandsvermogen heeft van
ongeveer 500 miljoen euro? Daarna kunnen als tweede schil de woningcorporaties worden aangesproken via een soort solidariteitsheffing en dat
daarna pas Rijk en gemeenten kunnen worden aangesproken op hun
achtervangpositie?
De in de vraag beschreven opzet van de zekerheidsstructuur klopt. Deze
structuur bij sanering bestaat op dit moment uit drie schillen. Als een
corporatie niet aan haar betalingsverplichtingen kan voldoen, kan zij een
saneringsverzoek indienen bij het CFV. Het CFV heeft maar beperkt geld
beschikbaar en zal bij een grote sanering een saneringsheffing opleggen
aan alle corporaties. In het geval van Vestia was deze in 2013 en 2014
uitzonderlijk groot, namelijk € 220 respectievelijk € 202 per zelfstandige
huurwoning. De tweede schil neemt het WSW voor haar rekening.
Daarvoor staat niet alleen het weerstandsvermogen van ongeveer een
half miljard euro ter beschikking, maar ook de obligoverplichting die
WSW-deelnemers hebben. Hiermee kan nog eens 3,2 miljard euro bij de
corporaties worden «opgehaald». Pas in de derde schil komen Rijk en
gemeenten aan bod in hun rol van achtervanger van de borging.
Overigens zijn alle saneringen tot op heden binnen de eerste schil
opgelost. Ook paragraaf 4.4.2 (pagina 141–143) van het hoofdrapport gaat
in op de voor- en nadelen van de zekerheidsstructuur en bevat een
beschrijving van de opzet.
214
Hoe beziet de enquêtecommissie de situatie dat de grootte van het
rentevoordeel niet vast staat, maar afhankelijk is van de rentestand en de
rating van het WSW?
In het antwoord op vraag 2 is aangegeven dat het geschatte rentevoordeel
uiteenlopend wordt becijferd en daarmee bandbreedtes kent. Dit komt
omdat het rentevoordeel van veel variabelen afhankelijk is, waaronder
inderdaad de rentestand en het vertrouwen van de geldmarkt in het
borgingsstelsel, dat onder meer tot uiting komt in de rating van het WSW.
215
Heeft de enquêtecommissie overwogen om bij de uitwerking van
alternatieven een marktmodel voor woningcorporaties, bijvoorbeeld in de
lijn van Wonen 4.0, voor te stellen?
Nee, dat heeft de enquêtecommissie niet overwogen. Een dergelijke
variant is daarom ook niet beschreven. De enquêtecommissie beveelt
substantiële verandering en versterking van het huidige hybride stelsel
aan, waarbij corporaties terug gaan naar hun kerntaak.
Wel is de enquêtecommissie van mening dat nadenken over een
fundamenteel ander stelsel niet mag stoppen. Niet uit te sluiten valt dat
op langere termijn publieke belangen in het volkshuisvestelijk domein ook
op een andere manier kunnen worden verwezenlijkt. Alternatieve of
aanvullende vormen naast of op het huidige corporatiemodel kunnen
misschien tot betere resultaten leiden. Zo is de overweging in Wonen 4.0
om een marktmodel voor corporaties voor te stellen ingegeven om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

67

bevoordeling van de ene sector boven de andere te voorkomen vanuit een
eigendomsneutrale benadering van de totale woningmarkt.
Verder is de enquêtecommissie van mening dat, wanneer de voorgestelde
aanpassingen in het huidige stelsel onvoldoende opleveren of niet serieus
worden opgepakt, er alternatieven voor handen moeten zijn om het stelsel
fundamenteel anders in te richten.
216
Zal de rating van het WSW omlaag gaan als het WSW onder toezicht van
de Minister wordt geplaatst?
Nee, de enquêtecommissie verwacht dat niet maar kan dat niet met
zekerheid stellen. Het WSW heeft op dit moment een zeer hoge rating die
met name gebaseerd is op het feit dat Rijk en gemeenten uiteindelijk als
achtervangers zullen optreden. Aan die situatie verandert niets. Daarnaast
mag, in het algemeen, verondersteld worden dat sterker toezicht risico’s
verkleint en daarmee het vertrouwen van de markt verhoogt. Dit zeker ook
in het licht van de vele overige samenhangende aanbevelingen van de
enquêtecommissie. Aan de andere kant zou de vrees kunnen ontstaan dat
overheidstoezicht ook ongewenste overheidsbemoeienis met de borging
impliceert en risico’s geeft op beleidsmatig opportunisme.
Het eventuele effect van de voorstellen van de commissie op de rating
van het WSW zal sterk afhankelijk zijn van het toezichtskader en de
invulling van het toezicht. Indien dit kader de onafhankelijkheid van de
toezichthouder garandeert en de rating-agencies overtuigd zijn dat er
geen beleidsmatige inmenging vanuit het toezicht bestaat, hoeft er geen
negatief effect op de rating te ontstaan. Tot slot merkt de enquêtecommissie op dat de beoordelingen door rating-agencies niet altijd even
transparant zijn en door de agencies zelf omschreven worden als
«meningen».
217
Wordt het WSW middels de aanbevelingen van de enquêtecommissie
verantwoordelijk voor de uitvoering van borgings- en saneringswerkzaamheden? Zo ja, hoe wordt gewaarborgd dat deze werkzaamheden
onafhankelijk van elkaar worden verricht?
De enquêtecommissie beveelt aan dat de Minister de uitvoering van een
saneringsproces mandateert aan het WSW. Het besluit tot sanering en de
daarbij gekozen oplossingen zullen naar het oordeel van de enquêtecommissie expliciet de verantwoordelijkheid en bevoegdheid van de Minister
moeten zijn. Signalering van problemen is primair aan de Woonautoriteit
en het WSW. Het heffen van de saneringsbijdrage kan in de ogen van de
enquêtecommissie prima geschieden door het WSW, naast haar
borgingsactiviteiten. Door de verantwoordelijkheid van de Minister voor
het besluit tot sanering en de vormgeving daarvan, zijn er geen risico’s
voor de reguliere taakuitvoering door het WSW op het terrein van de
borging.
218
Bij welke partij wordt de subsidietaak van projectsteun ondergebracht?
De subsidietaak van reguliere en bijzondere projectsteun is nu ondergebracht bij het CFV. Het uitvoeren van subsidieregelingen (of andere
uitvoeringstaken) is in de ogen van de enquêtecommissie geen taak voor
de Woonautoriteit. Eventuele toekomstige regelingen zouden door de
subsidieverstrekker, in casu de Minister, uitgevoerd moeten worden.
Vanaf 2002 is er volgens het CFV overigens slechts twee keer reguliere
projectsteun toegekend. Beide projecten zijn inmiddels afgerond. Het CFV
heeft daarnaast vanaf 2008 de bijzondere projectsteun ten behoeve van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

68

wijkenaanpak uitgevoerd. Deze bijzondere projectsteun is inmiddels
afgeschaft.
219
Bij het vervolgen van fraudezaken ben je gehouden aan te volgen
rechtsprocedures. In hoeverre kan vervolging van fraudezaken dan toch
worden versneld?
De enquêtecommissie beveelt aan dat bij de door haar voorgestelde
intensivering van de fraudeaanpak alle actoren bij het rechtsproces
worden betrokken. Een van de mogelijkheden om zaken te versnellen, met
inachtneming van de te volgen rechtsprocedures, is versterking van de
benodigde gespecialiseerde inzet van personen die zijn betrokken bij de
opsporing en vervolging alsmede van de zittende magistratuur. Het ligt
voor de hand dat hier naar wordt gekeken en de capaciteit wordt
verhoogd ten einde een daadwerkelijke versnelling van het onderzoek en
de vervolging te bewerkstelligen.
Vragen en antwoorden over het deelrapport Vestia
3
Waarom heeft de enquêtecommissie geen aangifte gedaan tegen
(oud-bestuurders van) Vestia, bestuurders of commissarissen?
Conform artikel 30 van de Wet op de parlementaire enquête 2008 is het
een enquêtecommissie niet toegestaan aangifte te doen tegen personen
op basis van informatie die op vordering van de enquêtecommissie is
verstrekt. Dit artikel regelt immers dat deze informatie niet kan worden
gebruikt in een juridische procedure dan wel tuchtrechtelijke procedure.
De enquêtecommissie heeft derhalve geen aangifte gedaan tegen
personen die waren betrokken in haar onderzoek.
4
Is aangifte doen tegen (oud-bestuurders van) Vestia een optie geweest die
is besproken door de enquêtecommissie? Wat waren de afwegingen?
Zie het antwoord op vraag 3.
119
Hoe beoordeelt de enquêtecommissie het toezicht van de AFM op
accountants en de kwaliteit van de jaarrekeningen bij woningcorporaties,
en bij Vestia in het bijzonder?
De enquêtecommissie heeft geen oordeel over het toezicht van de AFM
op accountants. Het toezicht door de AFM op accountants is niet
onderzocht.
De enquêtecommissie is wel kritisch over de werkzaamheden van de
accountants van Vestia. Voor een adequate controle van de jaarrekening
hadden zij inzicht moeten hebben in de derivatenportefeuille van Vestia
om te kunnen constateren of de regels voor opname van derivaten in de
jaarrekening correct waren toegepast. Dit inzicht was niet aanwezig. De
accountants van Vestia speelden een cruciale rol in het debacle. In een
omgeving waar niemand verstand had van derivaten zorgden zij voor
rapporten die vertelden dat alles volgens de regels plaatsvond. Een
nauwkeurige bestudering laat echter zien dat dit onterecht was. Geen van
beide accountants heeft de derivatenportefeuille voldoende beoordeeld
waar het gaat om de staat van de administratieve organisatie, de interne
controle procedures (ook van belang voor tegengaan van fraude) en de
risicobeheersing (met name liquiditeitsrisico’s).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

69

De enquêtecommissie constateert in haar feitenreconstructie in de casus
Vestia dat de AFM geen klacht bij de Accountantskamer heeft ingediend
tegen controlerend accountant Klop van Deloitte (jaarrekening 2002 t/m
2009) en dat de AFM geen hoger beroep heeft aangetekend tegen een in
de ogen van de enquêtecommissie milde straf (berisping) van de
Accountantskamer voor controlerend accountant Noorlander van KPMG
(jaarrekening 2010). De AFM maakt echter haar eigen afwegingen om al
dan niet een klacht bij de Accountantskamer in te dienen of bij een
uitspraak in hoger beroep te gaan.
De AFM is van mening dat de wettelijke controle die nu van toepassing is
bij woningcorporaties opgeschaald moet worden naar een (strengere)
controle voor organisaties van openbaar belang (OOB). Dit geeft extra
(kwaliteits)waarborgen voor een controle en meer toezicht door de AFM.
De enquêtecommissie deelt deze opvatting van de AFM, gezien de
geconstateerde misstanden bij corporaties, de belangrijke maatschappelijke taak van woningcorporaties en de grote bedragen die gemoeid zijn
met de invulling van deze taak.
De enquêtecommissie is daarnaast van mening dat accountants die
tekortschieten in hun werkzaamheden, stevig aangepakt moeten worden.
Toezicht door de AFM met de inzet van alle instrumenten die de wetgever
haar heeft gegeven, vormt in de ogen van de enquêtecommissie
onderdeel van deze stevige aanpak. De aanwijzing van woningcorporaties
als OOB is hierbij essentieel en is dan ook een van de aanbevelingen van
de commissie.
120
De enquêtecommissie stelt dat de «corporatiesector verbindingen heeft
met de onderwereld». Kan de enquêtecommissie aangeven waar die
verbindingen uit bestaan en wat de enquêtecommissie precies bedoeld
met «onderwereld»?
De enquêtecommissie stelt niet dat de corporatiesector verbindingen
heeft met de onderwereld en heeft daar ook geen aanwijzingen voor. In
het deelrapport Vestia refereert de enquêtecommissie aan een overleg uit
2010 waarbij de Belastingdienst in een gesprek met medewerkers van het
ministerie en van het CFV haar zorgen uit over verbindingen tussen de
onderwereld en de corporatiesector. Deze zorg hangt – in algemene zin –
samen met vastgoedtransacties waarbij veel geld omgaat.
121
In hoeverre heeft het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties verbindingen met de onderwereld als de corporatiesector deze had?
Kan de enquêtecommissie dit toelichten?
De enquêtecommissie is niet bekend met verbindingen tussen de
corporatiesector en de onderwereld. Datzelfde geldt voor verbindingen
tussen het ministerie en de onderwereld. Zie hiervoor ook de beantwoording van vraag 120.
122
De enquêtecommissie stelt dat Minister Donner de Kamer niet heeft
geïnformeerd over Vestia, hoewel globaal duidelijk was dat er een groot
probleem was ontstaan. Heeft de enquêtecommissie onderzocht hoe de
Minister tot dit oordeel is gekomen? Heeft de enquêtecommissie
ambtenaren, andere leden van de regering en/of de Minister-President
hierover (al dan niet vertrouwelijk) bevraagd?
De oordeelsvorming van de Minister en zijn argumenten om de Tweede
Kamer niet te informeren zijn uitgebreid aan de orde gekomen in het
openbaar verhoor met de heer Donner.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

70

Minister Donner wilde ten eerste een volledig inzicht in de omvang en de
aard van de financiële problemen. Daarnaast zag hij risico’s bij het
openbaar worden van de problemen bij Vestia, namelijk financiële schade
voor de corporatie zelf en in het verlengde daarvan mogelijk aansprakelijkheidsstelling van de overheid. Tot slot wilde Minister Donner de
Tweede Kamer pas informeren zodra hij zou weten hoe hij de problemen
ging oplossen.
Voor wat betreft de ambtelijke advisering heeft de heer Donner in het
openbaar verhoor verklaard dat hij geen advies van de DG Wonen (de
heer Frequin) in november 2011 heeft gekregen om de Kamer vertrouwelijk te informeren. Om deze verklaring te toetsen heeft de enquêtecommissie bij de (huidige) Minister een verhandeling gevorderd van de heer
Frequin over het verloop van zijn gesprek met Minister Donner op
29 november 2011. Daarbij heeft de enquêtecommissie aangegeven dat
ingegaan diende te worden op de inhoudelijke discussie en de gewisselde
argumenten voor en tegen het informeren van de Tweede Kamer. De heer
Frequin heeft aan deze vordering voldaan. Het volgende citaat uit zijn
antwoord is hierover in het rapport opgenomen: «(...) heb ik de Minister
geadviseerd de maatregelen niet openbaar te maken, maar wel de Kamer
vertrouwelijk te informeren. Minister Donner gaf in het gesprek te kennen
de Kamer op dat moment nog niet vertrouwelijk te willen en kunnen
informeren. In mijn herinnering waren voor hem de situatie bij Vestia en
daarmee de te treffen maatregel(en) nog niet voldoende helder. Ook het
risico van publiciteit speelde voor hem een belangrijke rol. Hij gaf aan
daarover eerst met het Kabinet te willen overleggen en vroeg daarvoor
om een korte vertrouwelijke gespreksnotitie die hij ter plekke kon uitdelen
(en weer terugnemen) en toelichten.» (zie deelrapport Vestia, pagina 121).
123
Wat is naar oordeel van de enquêtecommissie de rol van de MinisterPresident geweest ten tijde van het «uitbarsten» van de vulkaan Vestia?
En wat had de rol van de Minister-President moeten of kunnen zijn?
De enquêtecommissie heeft geen aanleiding gehad de rol van de
Minister-President te onderzoeken.
Het kabinet heeft de Minister van BZK het mandaat gegeven om te
handelen.
124
Heeft de enquêtecommissie een oordeel over de benoeming van de heer
Donner als lid van de Raad van State met de kennis van nu opgedaan
door de enquêtecommissie? Zo ja, hoe luidt het oordeel?
De enquêtecommissie heeft hier geen oordeel over.
126
Is de enquêtecommissie andere oplossingsrichtingen tegengekomen in
het onderzoek dan de oplossingsrichting zoals die door de toenmalige
Minister in beslotenheid met de Kamer is gedeeld?
Er is volgens de enquêtecommissie geen oplossingsrichting (of eventuele
alternatieven hiervoor) door de toenmalige Minister in beslotenheid met
de Tweede Kamer gedeeld die verder gaat dan het onschadelijk maken
van de clausules en het afbouwen van de omvang en de risico’s van de
derivatenportefeuille door Vestia. De drie oplossingsrichtingen die zijn
besproken binnen de taskforce Vestia zijn de faillissementsoptie, de
«draagkracht Vestia» optie en de optie «verlies nemen». Voor andere
alternatieven zie vraag 127.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

71

127
Zijn naar mening van de enquêtecommissie andere oplossingsrichtingen
voor de problemen van Vestia voldoende onderzocht en serieus
genomen? Kan het antwoord worden toegelicht?
De door de Minister in het leven geroepen taskforce werkt in overleg met
het CFV en het WSW aan een oplossing, waarbij ze verschillende
scenario’s doorlopen (met als namen: «faillissement», «draagkracht van
Vestia» en «verlies nemen»). In lijn met de taskforce oordeelt de enquêtecommissie dat de onderzochte alternatieve scenario’s belangrijke nadelen
hebben.
Bij een faillissement zijn de risico’s te groot. De consequenties van een
faillissement zijn niet te overzien, ook niet voor de huurders van Vestia. Bij
een faillissement zou bovendien de rijksoverheid samen met de
gemeenten borg moeten staan voor de leningen. Dit zou consequenties
voor de rijksbegroting en hiermee de belastingbetaler hebben gehad. Het
geleidelijk afbouwen naar draagkracht van Vestia duurt te lang, in de
tussentijd zouden de risico’s en de clausules blijven bestaan. Hiermee
bleef het afkopen van de derivatenportefeuille als enige serieuze
alternatief over.
Een alternatief dat tijdens de openbare verhoren naar voren kwam
(«verlies nemen») beoordeelt de enquêtecommissie als niet realistisch:
borging door de rijksoverheid van 100 procent van de negatieve marktwaarde en vervolgens de looptijd van de overeenkomsten uitzitten. Dit
was ongewenst omdat de contracten een zeer lange looptijd hadden en in
een aantal gevallen pas in de toekomst in zouden gaan. Al die tijd zou de
rijksoverheid moeten borgen. Door de ontwikkeling van de rente, die
inmiddels verder is gedaald, zou de portefeuille nu een negatieve
marktwaarde hebben gehad van om en nabij de 6 miljard euro; een
bedrag dat Vestia op geen enkele manier had kunnen dragen.
Een alternatief scenario, faillissement nadat hypotheek gevestigd is door
het WSW, lijkt nooit echt een rol te hebben gespeeld in de afweging van
opties. De zekerheden van de banken zouden dan vervallen en van
borging van de negatieve marktwaarde van de derivatenovereenkomsten
is geen sprake. Capitad benoemt deze optie tijdens de openbare verhoren
als een «extreme variant», maar twijfelt over de effecten die de uitvoering
hiervan zou hebben op het stelsel. De risico’s en gevolgen van dit scenario
zijn voor zover bekend nooit uitgewerkt, mogelijk omdat de keuze voor het
afkopen van de portefeuille al was gemaakt.
128
In hoeverre is de Kamer na het bekend worden van de Vestia-ramp
voldoende en op tijd geïnformeerd door de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties?
Na het algemeen bekend worden van de problemen bij Vestia op
30 januari 2012 stuurt de Minister van BZK op dezelfde dag een vertrouwelijke brief aan de Tweede Kamer. Een dag later vindt een besloten
algemeen overleg van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken
plaats. In dit algemeen overleg blijkt er onder de aanwezige Kamerleden
overeenstemming te zijn dat zij in het vervolg slechts in de openbaarheid
over Vestia willen debatteren. De Minister krijgt de ruimte om de
problemen bij Vestia onder controle te brengen (zie ook pagina 126 van
het deelrapport Vestia).
Op 8 maart 2012 vindt een openbaar algemeen overleg plaats, waarbij de
eerder met de Tweede Kamer gedeelde informatie niet in het debat
gebruikt mag worden omdat deze nog steeds vertrouwelijk is.
De Minister informeert de Tweede Kamer vervolgens middels openbare
brieven op deelaspecten waar dit kan. De Tweede Kamer is hiermee, in lijn
met het gewisselde tijdens het besloten algemeen overleg, niet vooraf op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

72

de hoogte gesteld van het scenario waarop werd gekoerst, niet van de
risico’s en niet van de afkoopsom.
Onderdeel van de aanpak van de Minister vormde een zogenaamde
doorzakoperatie in februari 2012. De kosten hiervan zijn op dat moment
niet gekwantificeerd en zijn geen onderdeel van de informatievoorziening
aan de Tweede Kamer door de Minister over Vestia, ook niet nadat de
portefeuille is afgekocht en de Tweede Kamer op 19 juni 2012 over de
overeenkomst wordt geïnformeerd.
131
Zal naar oordeel van de enquêtecommissie de totale financiële schade bij
Vestia verder oplopen dan de 2,7 miljard euro die nu wordt gedacht, mede
omdat uit een toelichting van het CFV deze zomer is gebleken dat de
problematiek bij Vestia nog niet is opgelost? En zo, wat is de schatting?
De schade neemt in ieder geval toe met het bedrag dat Vestia aan de
Zwitserse bank Credit Suisse moet betalen. Dat heeft als enige bank de
termsheet niet ondertekend. Zij wenst dat Vestia een bedrag van circa 83
miljoen euro betaalt en heeft in Engeland een zaak aangespannen tegen
Vestia. De Londense rechtbank heeft geoordeeld dat Vestia Credit Suisse
schade moet vergoeden. Het schadebedrag moet later worden vastgesteld
via arbitrage. Vestia verwacht 70 miljoen euro te moeten betalen. Het
saneringsbedrag zal worden verhoogd met het bedrag van de mogelijke
afkoop van de derivaten van Credit Suisse.
Daarnaast heeft het CFV aangegeven mogelijke extra saneringssteun
afhankelijk is van de ontwikkeling van de rente. Door de lange looptijden
van de leningen en de beperkte reguliere aflossingsmomenten na 2017, is
het (vervroegd) aflossen van leningen vanaf dat moment kostbaar bij een
lage rentestand. Het CFV noemt een bedrag van 686 miljoen euro als
mogelijke extra saneringssteun in het scenario van een rentestand van
3%. Zie hiervoor ook de beantwoording van vraag 31.
132
De enquêtecommissie spreekt over een toelichting van het CFV waaruit
blijkt dat de problematiek bij Vestia nog niet is opgelost. Welke toelichting
betreft dit en hoe is de Kamer hierover geïnformeerd?
De Minister voor Wonen en Rijksdienst heeft op 21 augustus 2014 een
brief aan de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 29 453, nr. 351) naar
aanleiding van het goedkeuren door het CFV van het verbeterplan van
Vestia. In de bijlage van deze brief zit een toelichting van het CFV, in de
vorm van een kopie van een brief aan Vestia. In de antwoorden op de
vragen 31 en 131 wordt op de in deze brief genoemde bedragen en
scenario’s ingegaan.
134
Acht de enquêtecommissie de derivatenrichtlijn afdoende? Zo nee, welke
verbeteringen zijn mogelijk?
De enquêtecommissie is van mening dat de beleidsregels derivaten
woningcorporaties (van 5 september 2012) afdoende zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 606, nr. 12

73