Energie besparen
gaat niet vanzelf
Evaluatie energiebesparingsbeleid
voor de gebouwde omgeving
Beleidsstudie

Energie besparen gaat niet vanzelf
Evaluatie energiebesparingsbeleid voor
de gebouwde omgeving
Kees Vringer
Manon van Middelkoop
Nico Hoogervorst

Energie besparen gaat niet vanzelf. Evaluatie energie­
besparingsbeleid voor de gebouwde omgeving
PBL (Planbureau voor de Leefomgeving)
Den Haag, 2014
PBL-publicatienummer: 1452
Eindverantwoordelijkheid
PBL
Contact
kees.vringer@pbl.nl
Auteurs
Kees Vringer, Manon van Middelkoop, Nico Hoogervorst
Met dank aan
Anke van Hal (Nyenrode Business Universiteit),
Rob Aalbers (CPB), Casper Tigchelaar, Marijke Menkveld
en Jeffry Sipma (ECN), Edwin Marquart (RVO),

Jasper van den Munckhof (Energiesprong),
David van der Woude en Jos van Dalen (ministerie van
BZK), Joke Huisman (Dialogos), Frank Dietz,
Ruud van den Wijngaart, Sonja Kruitwagen,
Dorien Manting, Gusta Renes, Eric Drissen,
Herman Vollebergh, Peter Janssen, Frank van Dam en
Frans Schilder (allen PBL) en alle anderen voor hun
waardevolle input en commentaar op eerdere versies van
dit rapport. Tevens dank aan het ministerie van BZK voor
het financieel mogelijk maken van de twee enquêtes en
de diepte-interviews.
Redactie figuren
Beeldredactie PBL
Eindredactie en productie
Uitgeverij PBL
Opmaak
Textcetera, Den Haag

U kunt de publicatie downloaden via de website www.pbl.nl.
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Vringer, K., M. van Middelkoop &
N. Hoogervorst (2014), Energie besparen gaat niet vanzelf. Evaluatie energiebesparingsbeleid voor de gebouwde omgeving,
Den Haag: PBL (Planbureau voor de Leefomgeving).
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale instituut voor strategische beleidsanalyses op het gebied van milieu,
natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de kwaliteit van de politiek-bestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen,
analyses en evaluaties waarbij een integrale benadering vooropstaat. Het PBL is voor alles beleidsgericht. Het verricht zijn onderzoek gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en altijd wetenschappelijk gefundeerd.

Inhoud
BEVINDINGEN
Hoofdconclusies

6

Energie besparen gaat niet vanzelf 8
Aanleiding en aanpak van deze evaluatie 8
Doelen voor 2020 9
Nieuwbouw ligt op koers 15
Utiliteitsgebouwen: gebrekkige naleving regels 15
Koopwoningen: te zwakke stimulansen 16
Huurwoningen: verhuurders trekken eigen plan 17
Generieke aanbevelingen voor beleidsverbeteringen 19
VERDIEPING
1
Evaluatie beleid energiebesparing gebouwde omgeving 24
1.1	Energie besparen gaat niet vanzelf 24
1.2	Doel van de evaluatie 24
1.3	Afbakening 24
1.4	Aanpak 25
2
De beleidsdoelen 28
2.1	Beleidsdoelen energiebesparing gebouwde omgeving 29
2.2	Ontwikkeling van de CO2-emissie 30
2.3	Ontwikkeling van het energiegebruik 30
2.4	Aanscherping EPC-eis nieuwbouw 32
2.5	Energie-Index huurwoningen 32
2.6	Aantal gebouwen met twee labelstappen verbeteren 33
2.7	Bijdragen deelconvenanten aan doelstelling Koepelconvenant 34
3
De beleidsinstrumenten 38
3.1	Wat doet beleid? 38
3.2	Het Plan van Aanpak Energiebesparing gebouwde omgeving van BZK
3.3	Waarom een instrumentenmix? 40
3.4	Belangrijkste instrumenten in de instrumentenmix 40
3.5	De instrumentenmix en de doelgroepen 43
4
Beleid in de praktijk 46
4.1	Werkelijke effecten energiebesparende maatregelen 47
4.2	Woningen 48
4.3	Utiliteit 62
4.4	Bouwsector 67
5

Referenties

72

Bijlage 1: Beschouwing belangrijkste instrumenten
Bijlage 2: Enquête resultaten bewoners

126

80

39

BEVINDINGEN

NEGNIDNIVEB

﻿
Hoofdconclusies

Energiebesparing in de gebouwde omgeving gaat niet vanzelf.
Daarom wordt sinds de energiecrises van de jaren zeventig al
beleid gevoerd voor energiebesparing, ook in de gebouwde
omgeving. Op verzoek van het ministerie van BZK heeft het
PBL het beleid geëvalueerd zoals beschreven in het Plan van
Aanpak Energiebesparing Gebouwde Omgeving (BZK 2011).
Deze evaluatie is gebaseerd op documentanalyse, enquêtes onder
eigenaren en huurders van woningen en utiliteitsgebouwen en
interviews met koepelorganisaties, intermediairs en verhuurders.
BZK wil van deze evaluatie leren hoe ze het beleid effectiever en
efficiënter kan maken om de bestaande doelen te bereiken.
In de gebouwde omgeving wordt al veel energie
bespaard. Het jaarlijkse finale energiegebruik daalt
tussen 2008 en 2020 naar verwachting met 82 petajoule
naar 521 petajoule. Die daling gaat volgens de Nationale
Energieverkenning alleen nog niet snel genoeg om het
doel voor 2020 tijdig te halen; maximaal 507 petajoule.
De CO2-uitstoot die met dat energiegebruik samenhangt
daalt naar verwachting tot 24,7 megaton in 2020, terwijl
het kabinet heeft bepaald dat die dan maximaal
22,5 megaton mag zijn. Vooral de besparing op aardgas
voor verwarming van bestaande gebouwen gaat
langzamer dan verwacht, ook na uitvoering van de
afspraken in het Energieakkoord uit 2013. Zeker gezien de
ambitie van het Energieakkoord om in 2050 een energie­
neutrale gebouwde omgeving te hebben, zullen er extra
inspanningen verricht moeten worden. Dit maakt het
logisch de afspraken van het Koepelconvenant, waaraan
in 2012 de minister van BZK en acht vastgoedorganisaties
zich committeerden, te herzien – conform de in dat
convenant afgesproken procedure. Het lijkt niet
verstandig hiermee tot 2016 te wachten, zoals in het
Energieakkoord is afgesproken.
De nieuwbouwsector ligt op koers met het bouwen van
steeds energiezuiniger gebouwen. Bouwbedrijven
kunnen voldoen aan de per 1 januari 2015 aan te scherpen
EPC-norm, mede doordat ze worden geholpen met
onderzoek, kennisoverdracht en innovatieexperimenten. De combinatie van steeds strengere
normen en ondersteunende instrumenten werkt hier
6

| Energie besparen gaat niet vanzelf

goed en zou mogelijk ook voor de bestaande bouw
kunnen werken. Omdat het nieuwbouwvolume gering is
ten opzichte van het aantal bestaande gebouwen, is de
bijdrage in 2020 aan het besparingsdoel voor de hele
sector beperkt tot 3 petajoule. Het is dus in de bestaande
gebouwen waar de energiebesparing trager verloopt dan
gewenst, ondanks de vele goede initiatieven die zijn
ontwikkeld.
Om de gestelde doelen met meer zekerheid te kunnen
halen moet het tempo van energiebesparing in bestaan­
de gebouwen omhoog. Dat kan op verschillende
manieren. Zowel voor de nieuwbouw als de bestaande
bouw geldt dat continuïteit en voorspelbaarheid van
beleid de effectiviteit van beleid vergroot, vooral omdat
de voorbereiding van investeringsbeslissingen veel tijd
vergt. Ook moet worden beseft dat aanpassen van
bestaande gebouwen emotioneel beladen is. Financiële
overwegingen zijn wel belangrijk maar niet altijd
doorslaggevend. Het beleid kan aan effectiviteit winnen
door niet alleen rekening te houden met financiële
motieven, maar ook met gedragsprocessen, zoals het
overschatten van risico’s, het zichzelf vergelijken met
anderen, en het opzien tegen de rompslomp van een
verbouwing.
Bij utiliteitsgebouwen (kantoren, winkels, scholen,
zorginstellingen en ziekenhuizen) is wel aandacht voor
energiebesparing, maar nog onvoldoende. De regels voor
energiebesparing in de Wet Milieubeheer worden
– bewust en onbewust – op grote schaal genegeerd.
Dat komt enerzijds door een gebrekkige handhaving, en
anderzijds doordat energiebesparing bij organisaties een
van de vele prioriteiten is. Ook hebben veel organisaties
een gebrek aan kennis over de toepasbaarheid en
kosteneffectiviteit van energiebesparende maatregelen.
Hier kan energiebesparing vooral worden gestimuleerd
door een betere handhaving van de Wet Milieubeheer,
maar ook door organisaties bewust te maken van
besparingsmogelijkheden en een betrouwbaar
maatwerkadvies voor hen op te stellen. In het Energie­
akkoord zijn al afspraken gemaakt over betere

﻿
handhaving. De daarin voorgestelde Energie Prestatie
Keuring kan daarbij helpen, mits die niet te vrijblijvend
wordt ingevuld. Fiscale stimulering van energiebesparing,
bijvoorbeeld door verhoging van de energiebelasting
voor grootverbruikers in de utiliteitssector, zal ervoor
zorgen dat meer maatregelen binnen vijf jaar zijn terug
te verdienen.
Bij koopwoningen vordert de energiebesparing gestaag.
Eigenaren-bewoners verbeteren de woning in kleine
stapjes. De beleidsimpulsen zijn te zwak om voldoende
eigenaren te bewegen tot het nemen van meer
energiebesparende maatregelen tegelijkertijd.
Het Energie­akkoord voorziet in de ontwikkeling van
gunstige financieringsvoorwaarden en meer voorlichting.
Het is de vraag of die voldoende zijn om het huidige
energiebesparingstempo te versnellen.
Om de beleidsdoelen te halen, liggen dwingender
beleidsmaatregelen voor de hand. Uit de gehouden
enquêtes blijkt dat de helft van de ondervraagde
woningeigenaren vindt dat de overheid een stap verder
mag gaan dan nu en vóór regels is om bestaande
woningen energiezuiniger te maken. Het invoeren van
normen botst echter tegelijkertijd met de wens van
eigenaren-bewoners om juist zelf te beslissen wanneer
en hoe zij aan energiebesparing doen. Een alternatieve
beleidsoptie is bestaande woning- en energiegerelateerde belastingen te differentiëren op basis van
het energielabel, zonder de gemiddelde belastingdruk te
verhogen. Bewoners behouden daarbij hun autonomie en
kunnen zelf beslissen of ze wel of geen energie­
besparende maatregelen nemen. Wel moet zorgvuldig
worden gezocht naar een vormgeving die voor betrokken
partijen acceptabel is. Zo’n differentiatie moet onderdeel
zijn van de brede belastingherziening die het kabinet nu
voorbereidt.
Bij huurwoningen willen corporaties wel energie­
besparende maatregelen nemen, maar zij zien hun
financieringsruimte en het meekrijgen van huurders als

grote belemmeringen. Corporaties onderschrijven wel
het doel van het Convenant energiebesparing huursector
maar bepalen zelf in welke mate zij daar aan bijdragen.
Opname van het energielabel in het woningwaarderings­
systeem (WWS) heeft het voor verhuurders aantrek­
kelijker gemaakt om te investeren in energiebesparende
maatregelen. Mede daardoor zal de gemiddelde EnergieIndex van huurwoningen tot 2020 fors dalen. De EnergieIndex geeft aan hoe energiezuinig een woning is; hoe
lager de index, hoe energiezuiniger. In het Convenant is
een Index van 1,25 als doel gesteld voor 2020. Met het
huidige tempo waarin de corporaties energiebesparende
maatregelen nemen, wordt dat doel niet gehaald.
Om huurwoningen sneller energiezuiniger te maken lijkt
het raadzaam dat bijvoorbeeld gemeenten bindende
afspraken maken met individuele corporaties (in plaats
van met hun koepelorganisaties) over de te behalen
doelen. De corporaties kunnen proberen de weerstand bij
huurders weg te nemen door een klantgerichte bena­
dering, betere voorlichting en geloofwaardige garanties
dat de woonlasten inclusief energiekosten niet stijgen
door de energiebesparende maatregelen.
Particuliere verhuurders tonen weinig animo voor
energiebesparing en nemen weinig maatregelen.
Om deze groep in beweging te krijgen kunnen, net als
voor de koopsector, dwingender beleidsinstrumenten
worden ontwikkeld.
Tot slot moet worden opgemerkt dat het huidige energie­
besparingsbeleid kwetsbaar is voor dalingen van de prijs
die eindgebruikers voor gas en elektriciteit moeten
betalen. De financiële voordelen van energiebesparende
maatregelen nemen namelijk af als de energieprijs
(inclusief belastingen) daalt. Bedrijven en particulieren
zullen dan minder snel geneigd zijn maatregelen te
nemen. Omdat voor kleinverbruikers de energiebelasting
(vóór btw) circa 50 procent van de eindgebruikersprijs
bepaalt, is deze een belangrijke basis voor het huidige
energiebesparingsbeleid voor de gebouwde omgeving.

Bevindingen |

7

﻿
Energie besparen gaat
niet vanzelf

Aanleiding en aanpak van deze
evaluatie
De Rijksoverheid stimuleert energiebesparing in de
gebouwde omgeving om verschillende redenen. In de
eerste plaats helpt energiebesparing de uitstoot van CO2
te reduceren, één van de belangrijkste broeikasgassen die
klimaatverandering veroorzaakt. En in de tweede plaats
vermindert energiebesparing de afhankelijkheid van
buitenlandse energieleveranciers.
Een zekere mate van energiebesparing ontstaat doordat
burgers en bedrijven daar private voordelen aan
ontlenen, zoals beheersing van stookkosten en hoger
wooncomfort. De CO2-reductie die daarmee wordt
bereikt is echter onvoldoende om de nationale reductie­
opgave te realiseren. Daarom heeft het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) beleid
ontwikkeld om energiebesparing in gebouwen te
stimuleren.
In dit rapport evalueren we het rijksbeleid voor energie­
besparing in de gebouwde omgeving, zoals dat is
beschreven in het Plan van Aanpak Energiebesparing
Gebouwde Omgeving (BZK 2011). Dat Plan geeft een
overzicht van alle relevante beleidsinstrumenten die in
2010 werden ingezet, plus instrumenten die in de periode
2010-2014 verder ontwikkeld zouden worden. Het Plan
houdt ook rekening met beleidsinstrumenten waarvoor
naast BZK ook andere ministeries verantwoordelijk zijn,
zoals de Wet Milieubeheer (van IenM) en de energie­
belasting (van Financiën). De verwachte effecten van het
Energieakkoord uit 2013 zijn in deze evaluatie mee­
genomen op basis van de Nationale Energie­verkenning
(NEV). Daar waar van toepassing wordt aanvullend beleid
als gevolg van het Energieakkoord wel besproken, maar
we hebben geen analyse gemaakt van de werking van
nieuwe beleidsinstrumenten die het Energieakkoord
toevoegt aan het beleidspakket.

8

| Energie besparen gaat niet vanzelf

Het PBL evalueert dit rijksbeleid op verzoek van het
ministerie van BZK. Het ministerie wil van de evaluatie
leren hoe het beleid investeringen in energiebesparing
effectiever en efficiënter kan stimuleren. Tevens wil BZK
de evaluatie gebruiken om invulling te geven aan de
onafhankelijke periodieke beleidsdoorlichting die het
ministerie op verzoek van het ministerie van Financiën
elke vier jaar moet uitvoeren.
Evaluatiemethode afgestemd op verkrijgbare data
Het PBL heeft geprobeerd de evaluatiemethode af te
stemmen op de vormeisen van een beleidsdoorlichting.
Die is primair gericht op het vaststellen van de effec­
tiviteit en de efficiëntie van het gevoerde beleid,
bij voorkeur voor afzonderlijke instrumenten. Door
een gebrek aan gegevens was het niet mogelijk de
effectiviteit en efficiëntie van het beleid als geheel of van
afzonderlijke beleidsinstrumenten te kwantificeren.
Het effect van afzonderlijke beleidsinstrumenten bleek
niet vast te stellen, omdat de instrumenten tegelijkertijd
zijn ingezet en met elkaar interacteren. Dat betekent dat
ook de efficiëntie (quotiënt van effect en geleverde
beleidsinspanning) niet kan worden gekwantificeerd.
Er zijn wel ex post-studies van de afzonderlijke
instrumen­ten aanwezig maar die zijn onbruikbaar voor de
effect­bepaling; ze sluiten niet aan bij de huidige context.
Om het effect van het beleidspakket als geheel te kunnen
bepalen zijn referentiescenario’s nodig waarin de effecten
van beleid niet zijn meegenomen. Het bleek ondoenlijk
om plausibele referentiescenario’s zonder beleid te
construeren door de grote verschillen tussen looptijden
van instrumenten. Belangrijke instrumenten zoals de
energiebelasting zijn namelijk al decennia van kracht,
maar andere instrumenten zijn recenter ingezet
(convenanten) of tussentijds herhaaldelijk aangepast
(subsidieregelingen). Een tweede beperking is dat
bestaande ex ante-evaluatiestudies van derden (de
Referentieraming uit 2010 en de NEV) slechts partiële
inzichten leverden in de vooraf geraamde effecten van
het beleidspakket uit het Plan van aanpak, omdat de
beschouwde beleidspakketten niet overeenkomen.

﻿
Evaluatie gericht op doelbereik en werking van
instrumenten
Door het gebrek aan data is het effect en de efficiëntie
van het energiebesparingsbeleid dus niet te bepalen.
Maar dat betekent niet dat een zinvolle beleidsevaluatie
onmogelijk is. Wat hebben we gedaan bij deze evaluatie?
Als eerste is onderzocht in welke mate de afgesproken
doelen worden gehaald. Dat geeft een indicatie van de
effectiviteit van het beleid, maar maakt niet duidelijk in
welke mate het beleid bijdraagt aan dit doelbereik.
Dat kan namelijk ook door andere factoren worden
beïnvloed, zoals economische ontwikkelingen.
Vervolgens hebben we de beperkte beschikbaarheid van
data op twee manieren ondervangen. Ten eerste is het
gevoerde beleid getoetst aan inzichten uit de relevante
wetenschappelijke literatuur. Voor de belangrijkste
ingezette beleidsinstrumenten is de werking, de
effectiviteit en de efficiëntie beschreven. Daarnaast
hebben we ook gekeken naar de resterende criteria van
‘good governance’, te weten transparantie, verant­
woording, consensusgerichtheid en responsiviteit.
Ten tweede is informatie verzameld in gesprekken met
beleidsambtenaren, 30 interviews met vertegen­
woordigers van koepelorganisaties, verhuurders en
bouw- en installatiebedrijven, en via enquêtes onder
ruim 2200 bewoners van huur- en koopwoningen en
onder 1000 gebouwbeheerders in de utiliteitssector.
Deze informatie is gebruikt om te begrijpen hoe actoren
in de verschillende deelsegmenten van de gebouwde
omgeving reageren op het gevoerde beleid.

Doelen voor 2020
Het hoofddoel van het beleid voor energiebesparing in
de gebouwde omgeving is het realiseren van 20 procent
reductie in CO2-uitstoot tussen 1990 en 2020. Dit is
onderdeel van de doelstelling om de nationale CO2uitstoot in die periode met 20 procent te verlagen, die
in lijn ligt met de Europese doelstelling. Dit reductiedoel
is door het kabinet vertaald in een toegestaan uitstoot­
niveau van maximaal 22,5 megaton CO2 in 2020.
Omdat de CO2-uitstoot van de gebouwde omgeving
volledig afkomstig is uit verbranding van fossiele
energiedragers, is energiebesparing een belangrijk
middel om het CO2-doel te halen (naast omschakeling
van fossiele naar niet-fossiele energiebronnen). In het
Koepelconvenant energiebesparing gebouwde omgeving
(2012) is ervoor gekozen het CO2-doel te vertalen in een
absoluut doel voor energiegebruik, omdat dat beter
hanteerbaar is. In overleg met de sector is afgesproken
het totale energiegebruik in 2020 te reduceren tot
507 petajoule. Deze twee doelen (maximaal 22,5 megaton
CO2 en maximaal 507 petajoule energie in 2020) gelden
als hoofddoelen van het energiebeleid voor de gebouwde

omgeving. Om de hoofddoelen te kunnen halen, is in drie
deelconvenanten een aantal belangrijke afgeleide doelen
geformuleerd:
– Het gestandaardiseerde energiegebruik van alle
nieuwe woningen en utiliteitsgebouwen wordt per
1 januari 2015 met 50 procent verlaagd ten opzichte
van 2007 (aanscherping EPC-norm).
– Aedes, de landelijke vereniging voor woningcorporaties, beoogt in 2020 de gemiddelde Energie-Index (EI)
van corporatiewoningen naar gemiddeld maximaal
1,25 te brengen, wat overeenkomt met label B.
– Vastgoedbelang, de vereniging voor private verhuurders, beoogt in 2020 voor 80 procent van de woningvoorraad van haar leden label C te realiseren.
– Partijen van het Meer met Minder-convenant uit 2008
streven ernaar tot 2020 jaarlijks het energielabel van
300.000 woningen met minimaal twee stappen te
verbeteren.
Naast deze doelen uit de convenanten gelden
verplichtingen die uit andere afspraken voortvloeien:
– Gebouwen moeten vanaf 2008 een energielabel
hebben wanneer ze gebouwd, verkocht of verhuurd
worden. Deze verplichting vloeit voort uit de
EPBD-richtlijn van de Europese Unie en moet
worden omgezet in Nederlandse wetgeving.
– Bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan
25.000 kubieke meter gas of 50.000 kilowattuur
elektriciteit gebruiken, worden door de Wet
Milieubeheer verplicht om energiebesparende
maatregelen te nemen die zich binnen vijf jaar
terugverdienen.

Hoofddoelen worden waarschijnlijk niet gehaald
Doelen voor energiegebruik en CO2-uitstoot
waarschijnlijk niet gehaald
Uit de meest recente evaluatie van het totale nationale
energiebeleid – de Nationale Energieverkenning 2014
(NEV) – blijkt dat het energiegebruik en de bijbehorende
CO2-uitstoot in 2020 waarschijnlijk niet gedaald zullen
zijn tot het beoogde niveau. Zelfs bij uitvoering van
al het voorgenomen beleid (inclusief de convenanten
voor de gebouwde omgeving en afspraken uit het
Energieakkoord) wordt de CO2-uitstoot uit de gebouwde
omgeving in 2020 in de NEV geraamd op 24,7 megaton.
Dat is 2,2 megaton oftewel 10 procent boven het doel
voor 2020. Het doel van 22,5 megaton ligt nog net binnen
de onzekerheidsbandbreedte van de raming. Het finale
energiegebruik in de gebouwde omgeving in 2020
wordt geraamd op 521 petajoule. Dat is 14 petajoule,
oftewel bijna 3 procent boven het doel voor 2020. Het
doel ligt wel binnen de onzekerheidsbandbreedte van
de raming. Het tekort van 14 petajoule lijkt klein maar
is toch relevant, niet alleen gezien de moeite die het
kost om alsnog 14 petajoule te besparen, maar vooral
Bevindingen |

9

﻿
Figuur 1
Gebouwgebonden energiegebruik
PJ
800

Ramingen volgens Nationale Energieverkenning 2014
Aardgas
Elektriciteit
Warmte

600

Opbrengst PV
Totaal
Koepelconvenant

400

Uitgangspunt
Convenantsdoel
Onzekerheid in aardgasverbruik

200

pbl.nl

0

2008

2010

2012

2014

2016

2018

2020

Bron: NEV 2014; ECN 2012

gezien de ambitie uit het Energieakkoord om in 2050
een energieneutrale gebouwde omgeving te hebben
gerealiseerd.
Op grond van deze cijfers kan geconcludeerd worden dat
de hoofddoelen waarschijnlijk niet worden gehaald.
Ramingen voor 2020 zijn echter geen voorspellingen.
De NEV van 2014 geeft aan dat het gasverbruik in de
gebouwde omgeving wel eens 10 procent hoger of lager
zou kunnen zijn dan de raming. Dat komt neer op een
marge van plus of min 40 petajoule. Dat betekent dat het
energiedoel binnen de onzekerheidsmarge van de raming
valt en dat niet is uitgesloten dat het energiedoel gehaald
wordt. Het is echter de vraag of de convenantpartners
zich aan het toeval willen overgeven of dat ze de kans op
tijdig doelbereik willen vergroten. De bewuste keuze in
het Koepelconvenant voor een absoluut doel van
maximaal 507 petajoule in 2020 impliceert dat de
convenantpartijen zichzelf verantwoordelijk hebben
gemaakt voor het opvangen van de risico’s van onvoor­
ziene gebeurtenissen. Een nadere beschouwing van de
invulling van de reductieopgave vanaf 2008 kan hier
extra licht op werpen.
Beleidseffect kleiner dan vooraf gedacht
Toen het Koepelconvenant in 2012 werd gesloten,
tekenden de partijen voor een reductie van het
energiegebruik tussen 2008 en 2020 van 617 petajoule
naar 507 petajoule; dat is een energiebesparing
10 | Energie besparen gaat niet vanzelf

van 110 petajoule. Die keuze was gebaseerd op de
Referentieramingen 2010 waarin ECN en PBL het te
verwachten effect hadden berekend van uitvoering
van het voorgenomen beleid zoals dat in 2010 was
vastgesteld in het programma Schoon en Zuinig, inclusief
het oude Meer met Minder-programma dat 12 petajoule
besparing zou opleveren. Sindsdien is het beleid op
onderdelen aangescherpt, onder andere met het
vernieuwde Meer met Minder-convenant (MmM) en met
maatregelen in het Energieakkoord van 2013. Dat zou
de kans moeten vergroten de reductie van 110 petajoule
te realiseren. Volgens de meest recente ramingen daalt
het energiegebruik tussen 2008 en 2020 echter met
82 petajoule, namelijk van 603 naar 521 petajoule.
Er hebben zich twee ontwikkelingen voorgedaan die de
opgave voor energiebesparing verminderen, maar die
niet aan de afgesproken inspanningen van convenant­
partijen kunnen worden toegeschreven. Ten eerste is de
schatting van het energiegebruik in de gebouwde
omgeving in 2008 op statistische gronden met 14 peta­
joule verlaagd. Ten tweede is de installatie van zonne­
panelen veel sneller toegenomen dan verwacht,
waardoor het gebouwgebonden energiegebruik in 2020
(volgens de definitie van het Koepelconvenant) circa
20 petajoule lager uitvalt. Hoewel opwekken van
zonnestroom geen energiebesparing is, mag het toch in
mindering worden gebracht op het finale energiegebruik
in de gebouwde omgeving. Dat sluit aan bij het lange­

﻿
termijn­doel van een energieneutrale gebouwde
omgeving en stimuleert de opwekking van
hernieuwbare energie.
Deze onverwacht grote aftrekpost is voornamelijk te
danken aan een onverwacht snelle prijsdaling van
zonnecellen als gevolg van stimuleringsprogramma’s in
Duitsland en productie-uitbreiding in China. In de context
van de reeds bestaande energiebelasting en de
salderingsregeling voor zelf opgewekte stroom, zorgde
de prijsdaling voor een sterke groei van de verkoop van
zonnepanelen. Van de oorspronkelijke reductieopgave
van 110 petajoule is dus een derde deel (34 petajoule)
gerealiseerd door factoren die niet kunnen worden
toegeschreven aan de inspanningen van de
convenantpartijen.
De lagere reductieopgave gaat gepaard met een
tegenvallende reductie van het gasverbruik (zie figuur 1).
Met name door toename van het gasverbruik van de
dienstensector in de periode 2008-2012, blijft de
verwachte daling tot dusverre achter bij de afspraak.
Dit komt volgens de NEV vooral doordat geen aanpak
voor energiebesparing voor de utiliteit is ontwikkeld,
zoals wel was afgesproken in het Meer met Minderconvenant van 2008.
Beleidseffect is bovendien onzeker
De Nationale Energieverkenning geeft een grote marge
aan in het verwachte gasgebruik in 2020 (plusminus
40 petajoule). Dat duidt erop dat de verwachte reductie
van het energiegebruik onzeker is. Deze onzekerheid
wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door
onduidelijkheden over de uitwerking van de afspraken
van het Energieakkoord. Natuurlijk is het gasverbruik
niet alleen afhankelijk van de effectiviteit van beleid;
ook inkomensgroei, gasprijzen en tal van andere
factoren zijn daarop van invloed. Het neutraliseren
van de onzekerheden die deze factoren veroorzaken,
is echter onderdeel van het Koepelconvenant,
waarin de convenantpartijen zich bewust hebben
gecommitteerd aan de absolute doelstelling van
maximaal 507 petajoule in 2020. Het is daarom niet
conform de afspraken in het convenant om zich te
beroepen op onvoorziene ontwikkelingen. Sterker nog,
convenantpartijen hebben zich verplicht tot nieuw
overleg over de gemaakte afspraken wanneer duidelijk
wordt dat de doelen hoogstwaarschijnlijk niet worden
gehaald. Sommigen beschouwen het Energieakkoord
van 2013, waar alle partijen van het Koepelconvenant
aan deelnamen, als het nakomen van deze afspraak.
In dat akkoord is afgesproken in 2016 te evalueren
of de afgesproken maatregelen voldoende zijn. Op
grond van de beschikbare informatie concludeert de
Nationale Energieverkenning nu al dat die maatregelen
waarschijnlijk onvoldoende zijn.

Afgeleide doelen in bestaande bouw buiten bereik
Deze paragraaf geeft een kort overzicht van de mate
waarin de afgesproken doelen naar verwachting worden
gehaald. In volgende paragrafen wordt nader ingegaan
op de manier waarop het gevoerde beleid van invloed is
geweest op het gedrag van verschillende doelgroepen in
de gebouwde omgeving.
Nieuwbouwsector bouwt volgens aangescherpte
EPC-normen
De eisen aan de energieprestatie van alle nieuwe
woningen en utiliteitsgebouwen wordt sinds 1996
stapsgewijs aangescherpt. Per 1 januari 2015 wordt
de energieprestatiecoëfficiënt (EPC) voor woningen
verlaagd van 0,6 naar 0,4. Een nieuwbouwwoning uit
2015 gebruikt dan 50 procent minder energie dan in 2007.
Tot nu toe slaagt de bouwsector erin gebouwen op te
leveren die aan de geldende normen voldoen. Gezien
de ondersteuning van de bouwsector met onderzoek,
kennisoverdracht en experimenten en gezien de kosten­
effectiviteit van de maatregelen die nodig zijn om aan
de steeds strengere EPC-norm te kunnen voldoen,
wordt alom verwacht dat de aanscherping van 2015 zal
worden nageleefd. Hoewel de EPC-normering voor de
lange termijn zeer belangrijk is om het energiegebruik
in de gebouwde omgeving te reduceren, levert deze
op de kortere termijn een beperkte bijdrage, door het
kleine aandeel nieuwbouw in de totale bouwvoorraad.
De aanscherping van de EPC-normering in 2015 levert in
2020 een energiebesparing op van 3 petajoule.
Realisatie twee labelstappen bij woningen stagneert
Het doel van het Meer met Minder-convenant om jaarlijks
300.000 woningen zo te isoleren dat het energielabel
met twee stappen verbetert, is (nog) niet gehaald. Tussen
2009 en 2012 schommelde het aantal tussen 200.000 en
250.000 woningen per jaar en vertoonde geen stijgende
trend. Er is wél een stijgende lijn zichtbaar in het aantal
woningen waarvan het energielabel met één stap werd
verbeterd; dat groeide van bijna 600.000 per jaar in 2008
naar ruim 970.000 in 2012.
Tempo van energiebesparing corporatiewoningen
verloopt trager dan gewenst
Corporatiekoepel Aedes beoogt in 2020 de gemiddelde
Energie-Index (EI) van de woningvoorraad van
haar leden naar maximaal 1,25 te brengen (dat
komt overeen met een gemiddeld energielabel B).
Corporaties onderschrijven het doel van het Convenant
energiebesparing huursector als een richtinggevende
‘stip op de horizon’. Maar zij voelen zich individueel niet
gebonden aan het doel en bepalen zelf in welke mate hun
corporatie daaraan bijdraagt. Bij voortgang in het huidige
tempo wordt het doel niet tijdig bereikt.

Bevindingen | 11

﻿
In private verhuur lijkt energiebesparing bijzaak
Vastgoedbelang (de koepelorganisatie van private
verhuurders) beoogt dat in 2020 80 procent van de
woningvoorraad van haar leden minimaal label C
heeft. Tussen 2010 en 2014 bleef het aantal genomen
maatregelen in deze huurwoningen beduidend achter
bij maatregelen door corporaties en woningeigenaren.
Het PBL heeft geen indicaties kunnen vinden dat de
particuliere verhuurders actief streven dit doel tijdig
te halen.
Energielabel wordt in 2015 ingevoerd
De wettelijke verplichting (vanaf 2008) om bij verkoop en
verhuur een energielabel te overleggen, werd gebrekkig
nageleefd, onder andere door het ontbreken van
sancties. 85 procent van de verkochte woningen heeft
geen label. Inmiddels is in het Energieakkoord vastgelegd
dat elke woningeigenaar in 2015 gratis een voorlopig label
krijgt dat relatief eenvoudig door de eigenaar zelf kan
worden omgezet in een definitief label. Hiermee wordt
(zeven jaar later dan gepland) aan de EU-verplichting
voldaan.
Utiliteitssector ontloopt verplichte energiebesparende
maatregelen
Bedrijven en instellingen die jaarlijks meer dan
25.000 kubieke meter gas of 50.000 kilowattuur
elektriciteit gebruiken, zijn volgens de Wet Milieubeheer
verplicht om energiebesparende maatregelen te
nemen die zich binnen vijf jaar terugverdienen. Veel
gebouwbeheerders weten niet of hun pand onder deze
verplichting valt en velen leven de verplichting niet na.
Veel gemeenten treden niet handhavend op wegens
gebrek aan kennis en capaciteit.

Beleid voor energiebesparing verenigt private met
collectieve belangen
De impliciete beleidstheorie voor energiebesparing
De overheid heeft geen expliciete beschrijving
beschikbaar van de beleidstheorie die gehanteerd is bij de
selectie van beleidsinstrumenten om energiebesparing in
de gebouwde omgeving te stimuleren. Het is echter wel
mogelijk om uit de ingezette beleidsinstrumenten een
impliciete beleidstheorie af te leiden.
Het beleid voor energiebesparing richt zich hoofdzakelijk
op het stimuleren van investeringen in energetische
verbetering van gebouwen, installaties en apparaten.
Energiebesparing door aanpassing van routinematig
gedrag (deuren sluiten, trui aan in plaats van thermostaat
omhoog, alleen ruimtes verwarmen wanneer die gebruikt
worden) krijgt in het beleid nauwelijks aandacht. Het is
gissen naar de oorzaak van deze keuze. Beïnvloeding van
dagelijks gedrag wordt gauw geframed als beperken van
individuele keuzevrijheid en daar zijn politici vaak
12 | Energie besparen gaat niet vanzelf

huiverig voor. Ook is het moeilijk hier politiek mee te
scoren omdat de effecten zich moeilijk objectief laten
vaststellen. Een potentieel belangrijke bron van
energiebesparing blijft hierdoor onbenut. Maar het
vraagt wel een diepe motivatie (die bij een kleine groep
mensen aanwezig is) of sterke stimulansen (die in het
energiedomein vaak politiek omstreden zijn) om dagelijks
gedrag blijvend te veranderen.
In het algemeen wordt bij beleidsontwikkeling
aangenomen dat eigenaren van gebouwen pas
energiebesparende investeringen doen als dat voor
henzelf aantrekkelijk is, bij voorkeur in financiële zin en
op korte termijn. Beleid kan die aantrekkelijkheid
vergroten door de private baten van die maatregelen
groter te maken dan de private kosten. Op die manier
wordt het collectieve belang van energiebesparing
(namelijk reductie van de uitstoot van broeikasgassen en
vergroting van de energievoorzieningszekerheid) in
overeenstemming gebracht met het private belang
(namelijk energievoorziening tegen lagere en beter
voorspelbare kosten). Voor een deel van de energie­
besparende maatregelen zijn de financiële kosten nu al
lager dan de baten; voor een ander deel is dat nog niet
het geval. Voor deze twee groepen maatregelen zijn
verschillende typen beleidsinstrumenten nodig om
gebouwgebruikers over te halen maatregelen
daadwerkelijk te nemen.
Op dit moment is het voor velen al financieel gunstig om
energiebesparende maatregelen te nemen, ook als
rekening gehouden wordt met reeds genomen
maatregelen. Een belangrijke oorzaak hiervan is de
energiebelasting. De energiebelasting bepaalt circa
35 procent van de aardgasprijs en 65 procent van de
elektriciteitsprijs die kleingebruikers betalen (vóór btw).
Desondanks is het financiële voordeel van energie­
besparing voor de meeste mensen onvoldoende reden
om maatregelen te nemen. Daarvoor zijn globaal vier
(groepen van) oorzaken aan te wijzen. Een eerste oorzaak
is dat de omstandigheden een investering onrendabel
maken; iemand is bijvoorbeeld van plan om binnen
enkele jaren te verhuizen. Hij kan dan zelf maar een deel
van de potentiële baten opstrijken en heeft geen garantie
dat de resterende baten worden verdisconteerd in een
hogere verkoopprijs. Ten tweede zijn mensen zich
mogelijk onvoldoende bewust van het financiële
voordeel van energiebesparende maatregelen.
Voorlichting kan dan helpen om zowel het energie­
besparingspotentieel als de kosten en effecten van
mogelijke besparingsmaatregelen in beeld te brengen, en
om beter zicht te geven op de hiervoor beschikbare
financiële stimuleringsregelingen, zoals subsidies en
verlaagde btw-tarieven. Een derde oorzaak is dat
particulieren of bedrijven de investering niet kunnen

﻿
Figuur 2
Relatie instrumentenmix en doelgroepen
Communicatieve
instrumenten

Woningen

Koepelconvenant (2012)

Eigenaren-bewoners

Convenant MmM (2008)

Huurders

Huurconvenant (2008)

Verhuurders

Lente-akkoord (2008)
Labeling gebouwen (2008)
Blok voor blok (2012)
Energiesprong (2011)

Bouwsector
Juridische
instrumenten
EPC-Normering (1996)
Wet milieubeheer (1993)
pbl.nl

Utiliteit

Financiële
instrumenten

(kantoren, scholen, winkels, …)

Eigenaren-gebruikers

Energiebelasting (1996)

Huurders

Fin. Instrumenten (1978)

Verhuurders

Labeling in WWS (2011)
Bron: PBL

financieren, bijvoorbeeld omdat ze het benodigde geld
niet kunnen lenen. Het verstrekken van leningen tegen
gunstige voorwaarden (door de overheid of een andere
partij) kan deze belemmering opheffen. Een vierde
oorzaak kan zijn dat niet-financiële kosten en baten een
rol spelen in de afweging; sommige mensen zien bij­
voorbeeld op tegen al het geregel. Dan kan het helpen
wanneer ze terecht kunnen bij een vraagbaak of
‘energieloket’ van de gemeente; iemand die helpt om een
capabele aannemer te vinden, die weet hoe financiële
stimuleringsregelingen zijn te benutten, hoe een huis
gereed moet worden gemaakt voor uitvoering van de
maatregelen, en tips kan geven om energieverspillende
gewoonten af te leren. Ook kunnen de voordelen die de
besparingsmaatregelen opleveren, worden benadrukt,
zoals verhoging van het wooncomfort, verlaging van het
risico op onverwacht stijgende energiekosten, of
voldoening over verantwoord omgaan met de
leefomgeving. Daarnaast is het ook relevant dat de
benadering van de klant aansluit bij zijn individuele
situatie en motieven. Dat alles heeft invloed op zowel de
werkelijke als de gepercipieerde niet-financiële kosten en
baten. Er bestaan al diverse beleidsinstrumenten die de
niet-financiële kosten moeten reduceren, zoals het Meer
met Minder-programma, Blok voor blok de Energie­
sprong. De niet-financiële baten, zoals extra woon­
comfort en de behoefte onafhankelijker te zijn van

externe energieleveranciers, zouden meer aandacht in
het beleid kunnen krijgen.
Energiebesparende maatregelen die de gebouweigenaar
of -gebruiker nu nog meer kosten dan ze opleveren,
kunnen door de overheid (al dan niet tijdelijk) goedkoper
en/of aantrekkelijker worden gemaakt. Kostenreducties
worden gerealiseerd middels subsidies (bijvoorbeeld op
isolatieglas) en belastingfaciliteiten (Vamil, MIA en
verlaging van het btw-tarief voor isolatiewerkzaam­
heden). Het faciliteren van pilot- en demo-projecten en
het aanjagen van marktontwikkeling dragen bij aan een
verlaging van de productiekosten van energiebesparende
technieken op termijn en verlagen dus indirect de kosten
voor actoren die energiebesparende maatregelen nemen.
Opbrengstverhogingen voor verhuurders zijn gerealiseerd
door aanpassing van het woningwaarderingsstelsel
(WWS); huiseigenaren met zonnepanelen profiteren van
de salderingsregeling voor zelf opgewekte stroom.
Mochten kostenreductie en opbrengstverhoging toch
nog onvoldoende energiebesparing opleveren, dan kan
de overheid actoren verplichten bepaalde maatregelen te
nemen. Deze optie is nog niet opgenomen in het
energiebeleid voor de gebouwde omgeving.
Deze impliciete beleidstheorie heeft voor de verschil­
lende deelsectoren van de gebouwde omgeving
Bevindingen | 13

﻿
(nieuwbouw, bestaande koopwoningen, huurwoningen
en utiliteitsgebouwen) een verschillende uitwerking
gekregen in meer of minder verschillende pakketten
beleidsinstrumenten. Die pakketten zijn te beschouwen
als het resultaat van onderhandelingen per deelsector
tussen beleidmakers, vertegenwoordigers van betrokken
actoren en politieke partijen. Het is niet duidelijk of
beleidmakers zich bewust zijn van de opgetreden
verschillen in beleidspakketten, en of die verschillen
bijdragen aan de effectiviteit en efficiëntie van het beleid
of daar juist afbreuk aan doen.

Wat kan het energiebeleid leren van
wetenschappelijke disciplines?
Om te beoordelen of de impliciet gehanteerde uitgangs­
punten van het beleid en de daarop gebaseerde
beleidsinstrumenten adequaat zijn voor het bereiken
van de gestelde doelen, kunnen we ze toetsen aan
gangbare wetenschappelijke inzichten over goed beleid.
Er is geen wetenschappelijke consensus over wat goed
beleid is, onder andere omdat verschillende disciplines
verschillende criteria belangrijk vinden.
Economen adviseren vaak om per doel één beleidsins­
trument in te zetten, zo mogelijk een instrument dat
markten efficiënter laat functioneren. Zo adviseren
economen vaak een emissieheffing in te stellen om
milieuvervuiling tegen te gaan. Om energiegebruik te
beperken lijkt een energieheffing een logisch instrument;
hoe hoger de heffing, hoe groter het energiebesparende
effect. Een heffing stuit in de praktijk vaak op bezwaren
van partijen wier gevestigde belangen worden geschaad,
zoals – in dit geval – energiegebruikers die meer voor
energie moeten gaan betalen zolang ze geen energie­
besparende maatregelen nemen. Dan ontstaat vaak de
politieke behoefte om deze negatieve gevolgen te
corrigeren. Daarvoor zijn dan weer extra beleids­
instrumenten nodig. Dat maakt de economenbenadering (één instrument voor één doel) in de
praktijk minder bruikbaar.
Bestuurskundigen beoordelen beleid doorgaans op een
brede set criteria, waaronder transparantie, onpartijdig­
heid en rechtszekerheid. Zij propageren vaak een pakket
van informerende, stimulerende en sanctionerende
instrumenten in te zetten. De informerende instrumenten
zijn bedoeld om actoren bewust te maken van een
collectief probleem en om ze bekend te maken met
mogelijke oplossingen. Stimulerende instrumenten zijn
bedoeld om actoren in beweging te krijgen om
oplossingen te ontwikkelen en toe te passen. Na verloop
van tijd kunnen sanctionerende instrumenten worden
gebruikt om achterblijvers aan te sporen of zelfs te
dwingen hun schadelijke gedrag te beëindigen.

14 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Een energieheffing kan zowel informerend, stimulerend
als sanctionerend werken, afhankelijk van de hoogte van
de heffing en de financiële positie van de actor die ermee
wordt geconfronteerd. Maar omdat actoren niet alleen op
prijzen (inclusief heffingen) reageren en omdat prijzen om
politieke redenen zelden op een niveau kunnen worden
gebracht dat nodig is om het collectieve probleem op te
lossen, ligt het voor de hand beleid te ontwikkelen met
een samenhangend pakket van diverse typen
beleidsinstrumenten.
Gezien deze visie is het verstandig dat het huidige beleid
voor energiebesparing in de gebouwde omgeving een
divers pakket instrumenten inzet. De samenhang zou op
onderdelen nog wel verbeterd kunnen worden. Zo valt
het bijvoorbeeld op dat de afgesloten convenanten geen
sancties bevatten op het niet nakomen van de afspraken.
In de utiliteitssector ontbreekt een goede controle en
handhaving op naleving van wettelijke verplichtingen en
wordt weinig gebruik gemaakt van informerende
instrumenten. Bij koop- en huurwoningen wordt
nauwelijks gebruik gemaakt van meer dwingende,
juridische instrumenten (zie figuur 2).
Psychologen zien gedrag, en dus ook de beslissing om te
investeren in energiebesparende maatregelen, als het
resultaat van een interactie tussen motieven, context en
gedragsprocessen. Elk van deze drie factoren kan door
overheidsbeleid worden beïnvloed. Er is nog veel
onderzoek nodig om te bepalen welke factoren het best
beïnvloed kunnen worden om gedrag te veranderen.
Dat moet bovendien van geval tot geval worden
onderzocht. Het huidige beleid (zoals beschreven in de
vorige paragraaf) haakt vooral aan bij het motief
financieel voordeel door een context te scheppen waarin
investeringen zich terugverdienen. Het aanpassen van de
woning is een emotioneel beladen activiteit waarbij de
individuele context en andere motieven een rol spelen,
zoals het inkomen, de mening van de buren of de wens
het milieu te beschermen. Uit onze enquête onder
particuliere woningeigenaren blijkt dat comfort een
belangrijk motief is. In de voorlichting over energie­
besparing zou daar meer nadruk op gelegd kunnen
worden.
Naast motieven en context zijn gedragsprocessen van
invloed, zoals het willen vermijden van risico, het zich
vergelijken met mensen uit de omgeving of ‘verlies­
aversie’. Het beleid besteedt nog weinig expliciete
aandacht aan gedragsprocessen. Het verdient
aanbeveling gedragsprocessen bewuster te benutten in
het beleid, bijvoorbeeld door gebruik te maken van
bonus-malus-regelingen (sluit aan bij verliesaversie),
of door actief informatie aan te bieden over het
energiegebruik in vergelijking tot dat van anderen.

﻿
Nieuwbouw ligt op koers
In de bouwsector zijn financiële motieven dominant.
Bedrijven willen zo goedkoop mogelijk gebouwen
van een goede kwaliteit afleveren. Normen voor de
energetische kwaliteit van gebouwen (zoals de EPC) zijn
acceptabel zolang de kosten van maatregelen die nodig
zijn om aan een norm te voldoen, opwegen tegen de
energiebesparing die dat oplevert.
Sinds 1996 is de EPC-norm voor nieuwe gebouwen
stapsgewijs aangescherpt. Op 1 januari 2015 volgt een
nieuwe aanscherping met 50 procent. De EPC-norm wordt
in de gemeentelijke omgevingsvergunning vastgelegd en
bouwers houden zich aan deze normering. De kosten­
effectiviteit van de maatregelen die genomen moeten
worden om aan de EPC-normering te kunnen voldoen, is
voor een belangrijk deel afhankelijk van de energie­
belasting. De energiebelasting bepaald circa 35 procent
van de aardgasprijs en 65 procent van de elektriciteits­
prijs die kleingebruikers betalen (vóór btw). Zo bezien
draagt de energiebelasting dus bij aan de legitimering
van de EPC-aanscherping.
In het Lenteakkoord uit 2008 is afgesproken dat de
innovatie in de nieuwbouwsector wordt ondersteund
met onderzoek naar de kosten en baten van nieuwbouw
onder de aangescherpte EPC-normering, met kennis­
overdracht en met innovatie-experimenten
(kennisoverdracht- en stimuleringsprogramma Lenteakkoord en de IAGO-programma’s Energiesprong,
Excellente gebieden en Gebieden naar EnergieNeutraal
(GEN)). Deze steun helpt bouwbedrijven om aan de
aangescherpte normen te voldoen en heeft weerstanden
die in het verleden tegen EPC-aanscherping bestonden
weggenomen.
De energiebesparende maatregelen om aan de EPC-norm
te voldoen zijn tot op heden kosteneffectief geweest voor
de gebouwgebruiker. Het draagvlak is groot. Algemeen
wordt verwacht dat de sector kan voldoen aan de EPCaanscherping die vanaf 2015 ingaat.
Het is de bedoeling om de EPC-norm eind 2020 verder aan
te scherpen, liefst naar 0,0. Als de energieprijs (inclusief
belastingen) niet verder stijgt en als kostprijsverlagende
innovatie uitblijft, is het mogelijk dat strengere EPCnormering niet meer kosteneffectief is voor gebouw­
gebruikers. Het is dus van belang om kostprijsverlagende
innovaties te blijven stimuleren. Uit ander onderzoek
blijkt dat normering een sterkere stimulans tot innovatie
is dan verhoging van de prijzen (Noailly 2010). Maar voor
het daadwerkelijk toepassen van nieuwe energie­
besparende technieken blijft kosteneffectiviteit een
belangrijk motief.
Gezien het succes in de nieuwbouwsector van de
gecombineerde inzet van strenge normen met effectief

toezicht en innovatie-ondersteunende stimulansen is het
verstandig te onderzoeken hoe deze combinatie ook in
andere deelsectoren van de gebouwde omgeving kan
worden vormgegeven.

Utiliteitsgebouwen: gebrekkige
naleving regels
De utiliteitssector (kantoren, winkels, ziekenhuizen,
zorginstellingen en scholen) neemt ongeveer een derde
van het energiegebruik in de gebouwde omgeving
voor zijn rekening. De sector is zeer heterogeen, met
grote verschillen in grootte en eigendomsverhouding
van gebouwen en in doelstellingen en beslisstructuren
van organisaties. De overwegingen voor het nemen
van energiebesparende maatregelen lopen dan
ook sterk uiteen. Naast financiële motieven om aan
energiebesparing te doen, spelen ook milieu, comfort
en gezondheid een belangrijke rol. Energiebesparende
maatregelen worden vaak ingepast in generieke
renovatieplannen. Ook het krijgen van ‘een goed gevoel’
is van belang. De helft voelt zich gestimuleerd actie te
ondernemen, voornamelijk vanuit de eigen organisatie.
Vertegenwoordigers van de utiliteitssector vinden dat de
sector voldoende aan energiebesparing doet. De helft
van de utiliteitsector voelt zich vooral door de eigen
organisatie gestimuleerd energiebesparende
maatregelen te nemen. Ook druk vanuit de samenleving
wordt als een stimulans ervaren om aan energie­
besparing te doen. Huurders van utiliteitsgebouwen
geven aan dat de rol van de verhuurders actiever mag
zijn. Daarbij is de rol van brancheorganisaties en de
bouw- en installatiesector beperkt. Als grootste
belemmering wordt gebrek aan financierings­
mogelijkheden genoemd en gebrek aan kennis over
welke energiebesparende maatregelen aantrekkelijk zijn
voor de eigen organisatie.
Als het beleid organisaties met financiële middelen wil
stimuleren energiebesparende maatregelen te nemen,
dan gaat de voorkeur in de utiliteitssector uit naar
voorspelbare regelingen waarvan het beschikbare budget
niet onverwacht uitgeput kan raken. Voor het stimuleren
van minder kosteneffectieve investeringen in de
utiliteitssector zijn fiscale regelingen de aangewezen
route. Ex post-onderzoek laat namelijk zien dat fiscale
regelingen zoals MIA en de Vamil op efficiënte wijze
bijdragen aan investeringen in niet gangbare
bedrijfsmiddelen. Het nadeel is echter dat organisaties
die niet belastingplichtig zijn of die verlies maken geen
gebruik kunnen maken van deze regelingen, omdat ze
aftrek geven op af te dragen belastingen. Daarom denkt
dit deel van de sector het meest geholpen te zijn met
Bevindingen | 15

﻿
subsidies, al beseft het dat de overheid dit instrument
wil afbouwen.
Voor de utiliteitssector is vooral het Activiteitenbesluit
van de Wet Milieubeheer relevant, dat organisaties die
veel energie gebruiken verplicht om alle
energiebesparende maatregelen te nemen die zich
binnen vijf jaar terugverdienen. De energiebelasting en
diverse fiscale regelingen en subsidies zorgen ervoor dat
de terugverdientijd van energiebesparende maatregelen
korter wordt zodat meer maatregelen zich binnen vijf jaar
terugverdienen. Het Activiteitenbesluit is echter weinig
effectief omdat veel gemeenten de wet niet of nauwelijks
handhaven door gebrek aan capaciteit en kennis. Veel
organisaties in de utiliteitssector negeren deze
verplichting, of zijn daar niet mee bekend. Dat betekent
dat rendabele energiebesparende maatregelen vaak niet
worden genomen. Aangezien deze sector bijna een derde
van het energiegebruik in de gebouwde omgeving voor
zijn rekening neemt, blijft hier dus een groot
besparingspotentieel onbenut.
De utiliteitssector geeft aan behoefte te hebben aan
betrouwbaar maatwerkadvies. Hiermee kan de
kennisachterstand bij bedrijven en instellingen worden
aangepakt. Een combinatie van een aantrekkelijk en
betrouwbaar maatwerkadvies met goede handhaving
van de bestaande Wet Milieubeheer kan voor de
utiliteitssector acceptabel beleid en veel energie­
besparing opleveren.
In het Energieakkoord is afgesproken een pilot te starten
met een Energie Prestatie Keuring (EPK) van utiliteits­
gebouwen. Die kan een effectief middel zijn om te
voorzien in betere handhaving, mits het niet te
vrijblijvend wordt ingevuld.

Koopwoningen: te zwakke
stimulansen
Koopwoningen verbruiken ongeveer 40 procent van
het gebouwgebonden finale energiegebruik in de
gebouwde omgeving. Eigenaren-bewoners voelen
een sterke autonomie bij beslissingen over hun eigen
woning. Het verlagen van de energierekening is voor
eigenaren-bewoners het belangrijkste motief om energie
te besparen, of ze nu energiebesparende maatregelen
nemen of niet. Daarnaast vinden ze ‘een goed gevoel’,
milieu en comfort belangrijk. De eigenaren-bewoners
die al energiebesparende maatregelen hebben
genomen, vinden comfort duidelijk belangrijker dan
andere motieven. Meer zekerheid over het kunnen
terugverdienen van de investering is voor de meeste
mensen een belangrijke randvoorwaarde, evenals de
terugverdientijd en de financierbaarheid. Eigenarenbewoners kijken voor informatie over energiebesparing
16 | Energie besparen gaat niet vanzelf

in eerste instantie naar de voor hen bekende bouwen installatiebedrijven en naar onafhankelijke
consumentenorganisaties. Dat betekent dat het Meer
met Minder-convenant in beginsel een goede keuze
heeft gemaakt door huiseigenaren via de bouwsector te
benaderen.
Door de economische crisis van 2008 zijn de huizen­
prijzen fors gedaald en kampen veel eigenaren met een
restschuld, met name jonge gezinnen. Tegelijkertijd
dringt de overheid aan op versneld afbouwen van
hypotheekleningen. Beide ontwikkelingen verkleinen de
financiële ruimte voor huishoudens om te investeren in
energiebesparende maatregelen.
De overheid heeft energiebesparing bij koopwoningen
vooral gestimuleerd met informerende en financieel
stimulerende middelen. De enige verplichting die
huiseigenaren is opgelegd (energielabel bij verkoop)
wordt eenvoudig ontlopen. Veel verschillende financiële
stimulansen (subsidies en belastingvoordelen) waren
kortstondig van kracht. In de koopsector zijn veel
energiebesparende maatregelen genomen. Meestal een
maatregel per keer en niet – zoals Meer met Minder en
Blok voor blok beoogden – met twee of meer
maatregelen tegelijk. Deze ingezette instrumenten waren
blijkbaar ontoereikend om het beoogde tempo van
energiebesparing te bereiken. In het leertraject Blok voor
blok is gekeken of en hoe het aanbieden van een
standaardaanpak voor energiebesparing door consortia
kan bijdragen aan het activeren van de vraag naar en
verlaging van de kosten van energiebesparende
maatregelen. In de koopsector sloeg een
standaardaanpak niet aan omdat bewoners vragen om
maatwerk.
Het energielabel heeft potentie
Met de bouw- en energiesector was in 2008 het Meer
met Minder-convenant afgesloten om energiebesparing
te promoten. De convenantpartners hebben de toegang
tot informatie en kennis voor huiseigenaren vergroot
met een informatieve website, de overheid heeft
maatwerkadvies gesubsidieerd en de verplichting gesteld
om bij verkoop van een woning een energielabel te
overleggen. Die plicht wordt meestal met instemming
van kopers ontlopen. Woningeigenaren zijn nog niet
overtuigd van het nut van een energielabel. Eigenaren
van energieverspillende woningen hebben geen belang
bij een label omdat dat de waarde van hun huis zal
verlagen. Er was politiek onvoldoende draagvlak om
sancties te verbinden aan het niet nakomen van deze
verplichting. Wel vergoedde het programma Meer met
Minder de kosten van een label op voorwaarde dat
huiseigenaren energiebesparende maatregelen namen.
In het kader van het Energieakkoord is besloten alle

﻿
Figuur 3
Houding van eigenaren-bewoners ten opzichte van overheidsbeleid, 2014
Sterk voor
De overheid mag helpen

Enigszins voor
Neutraal
Enigszins tegen

De overheid mag regels
stellen voor nieuwbouw

Sterk tegen
Niet ingevuld

De overheid mag regels
stellen voor bestaande bouw
De overheid mag
energielabels verplichten
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

woningen begin 2015 gratis een voorlopig label toe te
kennen op basis van beschikbare gegevens. Dat kan
huiseigenaren meer bewust maken van het feit dat
hun woning een energetische kwaliteit heeft, wat een
noodzakelijke doch niet voldoende voorwaarde is om
over te gaan tot energiebesparing. Het energielabel heeft
de potentie een symbool te worden van woningkwaliteit
net zoals de calorie dat is voor voedingswaarde.
Koppeling van het energielabel aan andere instrumenten
kan de effectiviteit van beleid vergroten.
Kansen voor meer dwingende instrumenten voor
woningeigenaren
Woningeigenaren geven brede steun aan het gevoerde
beleid, behalve aan het verplichte energielabel
(zie figuur 3). Als aanvulling op het lopende beleid
vindt de helft van de woningeigenaren regels voor
het energiezuiniger maken van de bestaande bouw
aanvaardbaar. Mogelijk beseft niet iedereen wat
dergelijke regels voor gevolgen kunnen hebben
(bijvoorbeeld dat zij als gevolg van normering zelf
maatregelen moeten gaan nemen), maar het kan ook
zijn dat ze dit zien als een logische volgende stap. Deze
uitkomst biedt het beleid in elk geval ruimte om meer te
gaan werken met instrumenten die de eigenaar-bewoner
sterker aanzetten tot verbetering van de energetische
kwaliteit van hun woning.
Toch doet de overheid er verstandig aan rekening te
houden met weerstand die dwingender beleid mogelijk
oproept, want alle doelgroepen willen liever zelf beslissen
of en wanneer ze energiebesparende maatregelen
toepassen. Dit vraagt om een goede legitimatie, heldere
doelen en een lange tijdshorizon, zodat de doelgroepen
de tijd krijgen zich aan te passen. Daarom is nader

onderzoek zinvol naar mogelijke vorm, draagvlak en
legitimiteit, waaronder de kosten en technische
mogelijkheden.
Het ligt voor de hand de mate van dwang te baseren
op het energielabel omdat dat, net als bij de EPC, de
investeerder vrij laat in de keuze van de exacte
maatregelen. Mogelijk is differentiatie van bestaande
woning- en energie-gerelateerde belastingen op basis
van het energielabel een effectieve beleidsoptie.
Eventuele invoering en aanscherping van een dergelijk
instrument zal, zoals nu reeds succesvol gebeurt voor de
EPC-normering in de nieuwbouw, moeten plaatsvinden in
een continu proces van afstemming met alle
betrokkenen. Zo’n differentiatie zou ook onderdeel
kunnen zijn van de brede belastingherziening die het
kabinet nu voorbereidt.

Huurwoningen: verhuurders trekken
eigen plan
Huurwoningen verbruiken ongeveer een kwart
van het gebouwgebonden finale energiegebruik in
de gebouwde omgeving. Zeventig procent van de
huurwoningen is eigendom van woningcorporaties; de
rest is van particuliere en institutionele verhuurders.
Woningcorporaties worden vooral gedreven door het
betaalbaar en verhuurbaar houden van hun woningen.
Naast het belang van hun doelgroep is de continuïteit van
de organisatie belangrijk. Financiële overwegingen spelen
een belangrijke rol bij het nemen van energiebesparende
maatregelen. Hoewel de rendementseisen bij de
corporaties lager liggen dan bij andere verhuurders,
blijkt de financiële haalbaarheid toch de grootste
Bevindingen | 17

﻿
belemmering te vormen voor de verduurzaming van
hun woningvoorraad, gevolgd door problemen met de
financiering van die investeringen. De recent opgelegde
verhuurdersheffing heeft de financieringsmogelijkheden
duidelijk ingeperkt. Net als bij eigenaren van koop­
woningen is autonomie bij verhuurders een belangrijke
factor in het beslisproces. Zij houden geen rekening
met de doelen van het huurconvenant; die vormen
een gewaardeerde stip op de horizon, maar de eigen
bedrijfsbelangen zijn leidend. Tegelijkertijd vinden
de corporaties het frustrerend dat huurders vaak niet
meewerken aan energiebesparende maatregelen.
Huurders geven aan dat zij vaak zelf op het idee komen
om aan energiebesparing te gaan doen. Desondanks
kijken ze bovenal naar de verhuurder voor informatie en
initiatief om de woning energiezuiniger te maken.
Huurders moeten de verhuurder toestemming geven om
de woning aan te passen als dat gepaard gaat met een
huurverhoging; bij woningcomplexen moet 70 procent
van de huurders daarmee instemmen. Huurders zijn
argwanend over beloftes van corporaties dat huur­
verhogingen gecompenseerd worden door lagere
stookkosten. Zij willen er zeker van zijn dat de
voorgespiegelde besparing op stookkosten opweegt
tegen de huurverhoging als gevolg van de energie­
besparende maatregelen. Financiële motieven lijken in
het beslisproces van huurders een iets grotere rol te
spelen dan bij eigenaren-bewoners. Door de
economische crisis groeit het aantal huurders dat moeite
heeft zijn woonlasten te betalen. In 2012 was dat
opgelopen tot 13 procent; in 2002 bedroeg dit aandeel
nog 5 procent. Deze huurders zijn waarschijnlijk minder
bereid om corporaties te steunen bij huurverhogende
energiebesparende investeringsplannen.
Door huurders uitgebreider voor te lichten en geloof­
waardige garanties te geven, zal hun argwaan en hun
bijbehorende weerstand tegen energiebesparende
investeringen door de verhuurder waarschijnlijk
afnemen. Het is ook verstandig in de voorlichting aan te
sluiten bij de belevingswereld van huurders.
Koepelorganisaties zouden experimenten met
garantiestelling kunnen ondersteunen en successen
kunnen uitdragen onder hun leden.
Het beleid hanteert voor de huursector geen juridische
instrumenten. De financiële instrumenten sluiten aan bij
de financiële motieven van verhuurders. Een aantal
subsidieregelingen was echter te kort van kracht om
corporaties in de gelegenheid te stellen hun investerings­
plannen daarop af te stemmen. In het Energieakkoord
zijn twee nieuwe financiële regelingen afgesproken: een
nieuw revolverend fonds voor energiebesparing (300
miljoen) en de subsidieregeling STEP (400 miljoen).

18 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Het Convenant energiebesparing huursector heeft
energiebesparing bij corporaties op de agenda gezet.
De Blok voor blok-aanpak was vooral een organisa­
torische innovatie die aansluit bij de processen in de
huursector. Het innovatieprogramma Energiesprong
heeft concepten voor vernieuwbouw ontwikkeld die nulop-de-meter garanderen voor veelvoorkomende
woningtypen in Nederland. In de huursector vindt dit
programma zijn eerste aanknopingspunten. Corporaties
hebben in 2013 een deal Stroomversnelling gesloten voor
prototypen en verdere uitrol van nul-op-de-meterwoningen. De eerste prototypen zijn gebouwd in 2013.
Vóór 2020 worden 11.000 woningen gerenoveerd, bij
succes oplopend tot 111.000.
Het energielabel is in de huursector veel verder
doorgedrongen dan in de koopsector. Inmiddels is het
label bij veel corporaties een gewaardeerd hulpmiddel
geworden bij het beheer van de woningvoorraad. Dat is
mogelijk te danken aan de opname van het energielabel
in het woningwaarderingsstelsel (WWS), waardoor
verhuurders een financieel belang kregen bij het label.
Op basis van het nieuwe WWS kan de verhuurder een
hogere huur vragen voor woningen met een betere
energieprestatie. Dit heeft de split incentive1 tussen
huurder en verhuurders verminderd, maar niet volledig
weggenomen. De huur van zittende huurders wordt vaak
niet maximaal verhoogd om de hindermacht van
huurders te verkleinen. Woningcorporaties zijn vanuit
hun maatschappelijke opgave bereid tot op zekere
hoogte financieel onrendabele beslissingen te nemen,
maar de zorgen rondom financiering en rentabiliteit van
investeringen zijn bij deze verhuurders naar eigen zeggen
wel toegenomen in de afgelopen jaren. De investeringen
van woningcorporaties in energiebesparing resulteren in
een gestage daling van de Energie-Index van hun
woningvoorraad. Die daling gaat echter niet snel genoeg
om in 2020 het afgesproken niveau van gemiddeld
maximaal 1,25 te halen.
Dat woningcorporaties zich individueel niet voelen
gebonden aan de convenantafspraken met Aedes over
verlaging van de Energie-Index, is een ernstig risico voor
het realiseren van dat doel. Het is daarom raadzaam te
zoeken naar manieren om corporaties te committeren
aan afrekenbare doelen voor energiebesparing in hun
eigen woningvoorraad. Gemeenten zouden hierover
afspraken kunnen maken bij het vaststellen van de
gemeentelijke woonvisie. De voorgenomen wijziging van
de Woningwet biedt ook aanknopingspunten. Daarin
komt een bepaling dat corporaties jaarlijks een overzicht
van voorgenomen meerjarige werkzaamheden aan de
minister dienen te sturen. De effectiviteit van dergelijke
afspraken wordt vergroot als die gepaard gaan met
passende sancties.

﻿
Figuur 4
Aantal woningen naar aantal gelijktijdig genomen energiebesparende maatregelen
Twee of meer maatregelen

Eén maatregel
duizend woningen

800

800

600

600

400

400

200

200

0

pbl.nl

1000

–
2008

0
2009

2010

Overige woningen

2011
–

pbl.nl

duizend woningen
1000

2012

2008

2009

2010

2011

2012

Geen data

Woningcorporatiewoningen
Koopwoningen
Bron: RVO 2014

In de particuliere huursector blijft energiebesparing ver
achter. Het is zeer aannemelijk dat dit komt door
overwegingen van de verhuurder. Ondanks verschillende
pogingen van de onderzoekers hebben de betreffende
verhuurders hier niet meer zicht op willen geven. Gezien
het achterblijven van energiebesparing in particuliere
huurwoningen ligt het voor de hand voor deze doelgroep
dwingender beleidsinstrumenten te ontwikkelen,
analoog aan de voorgestelde aanpak voor de koopsector.

Generieke aanbevelingen voor
beleidsverbeteringen
Continuïteit en eenvoud van financiële stimulering
vergroten de effectiviteit
Uit de gehouden enquêtes onder huiseigenaren en
huurders en uit de gehouden interviews met corporaties
en bouwbedrijven komt steeds naar voren dat het
voor hen lastig was om aan subsidieregelingen deel
te nemen omdat die zo frequent werden veranderd.
Veel respondenten zagen af van deelname omdat ze
bang waren ‘achter het net te vissen’. Ze wilden het
risico niet lopen wel te investeren maar subsidies mis
te lopen omdat later blijkt dat het budget is uitgeput.
Uit de gehouden enquêtes blijkt dat bekendheid
met het verlaagde btw-tarief voor onder andere
isolatiediensten de kans vergroot dat mensen minimaal
één energiebesparende maatregel nemen. Voor

veel kortlopende subsidieregelingen kon dat effect
niet worden aangetoond, ondanks dat veel mensen
bekend zijn met subsidies. Het lage btw-tarief is niet
alleen de langstlopende financiële stimulans voor de
gebouwde omgeving maar vergt bovendien zeer geringe
administratieve inspanningen om te benutten. Het lijkt er
dus op dat eenvoudige en langlopende stimulansen beter
werken.
Energiebelasting doet vrij onopvallend haar werk
Het beleid voor energiebesparing ontleent een groot
deel van zijn legitimering uit het financiële voordeel
dat investeerders in energiebesparende maatregelen
kunnen behalen. Dat voordeel bestaat uit besparing
op energiekosten. Voor kleinverbruikers geldt dat
ongeveer de helft van de energiekosten wordt
bepaald door de energiebelasting. Dat betekent dat de
energiebelasting erg bepalend is voor de rentabiliteit van
energiebesparende maatregelen. Die belasting bestaat
al relatief lang maar is toch onbekend bij een grote groep
belastingplichtigen, zo bleek uit onze enquêtes. Ze krijgt
ook weinig aandacht in het energiebesparingsbeleid
van het ministerie van BZK, waarschijnlijk omdat het
een instrument is van het ministerie van Financiën.
Het instrument vormt echter de basis voor het
energiebesparingsbeleid en het zou zelfs nog verder
kunnen worden benut, bijvoorbeeld door het lage tarief
voor grootverbruikers te verhogen voor bedrijven in de
utiliteitssector, die veel energie gebruiken en ongevoelig
zijn voor internationale concurrentie.
Bevindingen | 19

﻿
Sprongen of stapjes: tweesporenbeleid lijkt zinvol
De gangbare praktijk is er een van kleine stapjes;
woningeigenaren nemen vaak één maatregel per keer en
nemen na een aantal jaren een volgende maatregel. Het
beleid heeft aangestuurd op twee of meer maatregelen
per keer maar dat kwam nauwelijks van de grond (zie
figuur 4). Het beleid kan effectiever worden door beter
aan te sluiten bij de praktijk van kleine stapjes.
Tegelijk wordt er veelbelovende voortgang geboekt bij
de ontwikkeling van nieuwe concepten voor vergaande
energiebesparing in één sprong, met name in het
innovatieprogramma Energiesprong. Er zijn nu nog
weinig mensen die zulke omvangrijke investeringen doen.
Gezien de behoefte aan vergaande energiebesparing tot
2050 is het verstandig om ook de sprongsgewijze
energiebesparing verder te ontwikkelen. Dat zou in
theorie aan marktpartijen kunnen worden overgelaten,
maar overheidssteun blijft waarschijnlijk nodig gezien de
onzekerheden in de toekomstige ontwikkeling van
benodigde technologieën en van de koopkrachtige
vraag naar energiezuinige woningen.
Wees eerlijk over werkelijke energiebesparing
Er zijn sterke aanwijzingen dat de werkelijke besparing
in praktijk gemiddeld 20 tot 50 procent lager is dan
wat modellen berekenen. Daarvoor zijn verschillende
mogelijke oorzaken: mindere bouwkwaliteit, model­
afwijkingen, of een rebound effect. Dat laatste betekent
dat gebouwgebruikers een deel van de potentiële
energiebesparing inleveren ten gunste van extra comfort.
Bij de raming van het toekomstig energiegebruik is
rekening gehouden met deze lagere besparing, maar in
de voorlichting aan huurders en potentiële investeerders
wordt dit meestal niet genoemd. Hierin schuilt een
groot risico van aantasting van het draagvlak voor
energiebesparingsbeleid. Het is daarom belangrijk
te onderzoeken wat de precieze oorzaken zijn van de
tegenvallende energiebesparing. Vervolgens zou de
overheid de verkregen inzichten moeten vertalen in
passende beleidsreacties, zoals verscherpt toezicht op
bouwkwaliteit of eerlijke voorlichting, die aangeeft dat
energiebesparing zich niet alleen uitbetaalt in financiële
voordelen maar ook in hoger wooncomfort en meer
zekerheid over toekomstige stookkosten.
Versterk onderzoek naar effecten van
beleidsinstrumenten
Bij deze evaluatie zijn we ernstig gehinderd door het
gebrek aan actuele kwantitatieve gegevens over de
effecten van afzonderlijke beleidsinstrumenten. Met dit
soort informatie zou een kwantitatieve basis beschikbaar
zijn onder aanbevelingen om de samenstelling
van het vigerende pakket beleidsmaatregelen te
optimaliseren. Een systematische afweging van effecten
20 | Energie besparen gaat niet vanzelf

en inspanningen per beleidsinstrument kon nu niet
worden gemaakt. Om dit gemis te ondervangen, is het
noodzakelijk de bestaande monitoringsinspanningen
meer te richten op het verzamelen van relevante
informatie over de toepassing van afzonderlijke
beleidsinstrumenten. Dataverzameling zou ingebakken
kunnen worden in de reguliere uitvoering van beleid.
Om effecten van instrumenten te kunnen vaststellen, is
het noodzakelijk te kunnen vergelijken tussen situaties of
gebieden waar een instrument wel en niet wordt ingezet.
Pilots kunnen zo ingericht worden dat informatie over de
effectiviteit verkregen kan worden. Dit type onderzoek is
vooral van belang bij instrumenten waar relatief veel geld
en menskracht mee is gemoeid en die vanaf het begin
van invoering kunnen worden gevolgd. Ten behoeve
van de afgesproken evaluatie van het Energieakkoord in
2016 zou het nuttig zijn effectonderzoek te doen naar:
het Energiebespaarfonds van 300 miljoen met goedkope
leningen voor energiebesparing in koopwoningen, een
even groot revolverend fonds voor sociale huurwoningen,
de subsidieregeling STEP van 400 miljoen voor
corporaties, en de uitrol van de energieprestatiekeuring
EPK in de utiliteitssector.
Vul convenanten aan met dwingender instrumenten
Convenanten passen in een lange traditie en in het
beleid van een terugtredende overheid. Ze kunnen, in
theorie, zorgen voor een gedeelde verantwoordelijkheid
onder betrokken partijen maar bieden, in de praktijk,
ook een platform voor uitoefening van hindermacht. Uit
wetenschappelijke literatuur is bekend dat convenanten
zonder sancties zelden effectief zijn. Uit deze evaluatie
blijkt dat drie van de vier onderzochte convenanten
hun eigen doelen niet gaan halen. Dat betekent dat de
overeengekomen acties en inzet van instrumenten in
die convenanten onvoldoende effectief zijn geweest.
Alleen het Lente-akkoord energiezuinige nieuwbouw
ligt op schema. Wellicht niet toevallig is dit het enige
convenant waarvan de afspraak (bouwen volgens
EPC-normen) effectief wordt gecontroleerd. De andere
drie convenanten kennen geen sancties op het niet of
onvoldoende nakomen van gemaakte afspraken.
De lopende convenanten voorzien in een herijking als de
gestelde doelen niet gehaald dreigen te worden. Uit deze
evaluatie blijkt dat dat moment nu is gekomen. Het is
raadzaam dat de overheid zo snel mogelijk met de
convenantpartners om tafel gaat om te bespreken hoe
het doel van het Koepelconvenant met grotere zekerheid
wel kan worden gehaald. Het ministerie kan tevens de
bijdragen expliciteren van de deelconvenanten aan het
Koepelconvenant en de afspraken minder vrijblijvend
maken om de kans te vergroten dat het doel wordt
gehaald. Ook zou het goed zijn na te gaan in hoeverre met
de juiste partijen afspraken zijn gemaakt. Het blijkt dat

﻿
leden van koepelorganisaties zich niet individueel
committeren aan convenantafspraken die hun
koepelorganisaties namens hen hebben gemaakt.
Daarnaast kunnen ook eigenaren-bewoners meer
betrokken worden bij meer bindende afspraken. Het lijkt
niet verstandig hiermee te wachten tot 2016 zoals in het
Energieakkoord is afgesproken.
Energielabel van passieve naar actieve informatiedrager
Onze evaluatie van energiebesparing in de huursector
heeft geleerd dat het energielabel een waardevol
hulpmiddel werd zodra verhuurders er actief mee gingen
werken. De koopsector had in theorie een soortgelijk
mechanisme in de koppeling van het label aan de
verkoop van woningen, maar dat wordt in praktijk
omzeild door gebrek aan sancties. Als gebouweigenaren
in 2015 allemaal een gratis voorlopig energielabel krijgen,
ontstaan er nieuwe mogelijkheden om energiebesparing
te stimuleren. Benut de introductie ervan daarom door
het nut van een label voor de bewoner duidelijk te maken.
Dat kan door het energielabel te koppelen aan zaken
die bewoners belangrijk vinden, zoals onafhankelijk
advies, tarieven van belastingen en heffingen,
zekerheden, sociale status. Het verdient daarnaast
aanbeveling om bewoners regelmatig ‘te herinneren’
aan hun energielabel, bijvoorbeeld door vermelding
op de jaarlijkse afrekening van de energienota of door
koppeling aan belastingen en heffingen. Het label biedt
ook aanknopingspunten voor aanvullende prikkels die
kunnen aanzetten tot het in overweging nemen van
maatregelen, zoals nudges, smilies, en benchmarks met
vergelijkbare woningen.

Noot
1

De term split incentive wordt vaak gebruikt om aan te
duiden dat de voor- en nadelen van energiebesparing bij
verschillende partijen terechtkomen: de verhuurder draait
voor de kosten op en de huurder heeft het voordeel van
lagere stookkosten. Zolang die splitsing in stand blijft, zal
de verhuurder investeringen in energiebesparing
hoogstwaarschijnlijk achterwege laten.

Overweeg dwingender instrumenten voor alle
bestaande gebouwen
Bij de analyse van de koopsector hebben we geconclu­
deerd dat die sector dwingender beleidsinstrumenten
nodig heeft om het tempo van energiebesparing verder
te verhogen. Maar eigenlijk is deze conclusie ook van
toepassing op de particuliere huursector (30 procent van
de huurwoningen) en het deel van de utiliteitssector dat
niet onder de werking van het Activiteitenbesluit valt
(een derde van het energiegebruik in de utiliteitssector).
In elk van die deelsectoren moet het tempo van
energiebesparing omhoog, gezien de doelstellingen.
Het huidige beleid dat gebruik maakt van informerende
en financieel stimulerende instrumenten krijgt dat
niet voor elkaar. Juridische instrumenten worden
in geen van deze deelsectoren ingezet. Door meer
dwingende instrumenten van juridische of financiële
aard in te zetten, kan het tempo van energiebesparing
waarschijnlijk substantieel worden verhoogd.

Bevindingen | 21

﻿

GNIPEIDREV

VERDIEPING

﻿
Bevindingen | 23

EEN
Evaluatie beleid
energiebesparing
gebouwde omgeving
Volgens klimaatwetenschappers pakt de uitstoot van
CO2 negatief uit voor het klimaat. Wereldwijd zijn er
daarom afspraken gemaakt om de CO2-emissies te
reduceren. Binnen de Europese Unie (EU), en ook in
Nederland, is het doel om in 2020 20 procent minder
broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. In deze
evaluatie kijken we naar de gebouwde omgeving.
Ook daar moet in 2020 20 procent minder CO2-uitstoot
zijn bereikt. De gebouwde omgeving is goed voor
circa 20 procent van de Nederlandse CO2-emissie, die
vooral wordt veroorzaakt door het gebruik van fossiele
brandstoffen, zoals gas. Deze sector speelt dan ook
een belangrijke rol als het gaat om het halen van de
nationale emissiereductiedoelstelling.

1.1	Energie besparen gaat niet vanzelf
De Rijksoverheid stimuleert energiebesparende
maatregelen in de gebouwde omgeving. Dat doet ze
omdat het energiegebruik niet vanzelf naar beneden
gaat. Ook niet als energiebesparende maatregelen
zichzelf binnen enkele jaren terugverdienen en eigenaarbewoners en huurders meer grip kunnen krijgen op
hun woonlasten. Zo hebben zij niet altijd invloed op de
energetische kwaliteit van het gebouw, zijn onvoldoende
geïnformeerd, missen de vakkennis om maatregelen uit
te voeren of hebben geen zin in gedoe.
Het bouwen van energiezuinige gebouwen gaat evenmin
vanzelf. Uit concurrentieoverwegingen is een individuele
bouwer niet geneigd energiezuinige gebouwen te
bouwen. De lagere energierekening van een energie­
zuinig gebouw wordt door aspirant-kopers vaak
onderschat. Zij zijn niet bereid om de hogere prijs te
betalen voor het energiezuinigere gebouw.
Daarom zette het ministerie van Binnenlandse zaken en
koninkrijksrelaties (BZK) in 2011 een mix van instru­
menten in zoals de energiebelasting en verschillende
subsidies om besparingsmaatregelen kosteneffectief te
maken, en normering van het energieverbruik voor
nieuwbouw. Deze instrumenten zijn beschreven in het
24 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Plan van Aanpak Energiebesparing Gebouwde
Omgeving (BZK 2011).
Het ministerie van BZK heeft het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) gevraagd dit CO2-emissiereductie­
beleid te evalueren om inzicht te krijgen in de
beleidseffecten en zo meer evidence based beleid te
kunnen voeren.

1.2	Doel van de evaluatie
Het ministerie van BZK wil graag weten hoe de overheid
investeringen in energiebesparende maatregelen effec­
tiever en efficiënter kan stimuleren.
Om deze kernvraag te beantwoorden stellen we de
volgende deelvragen:
– In welke mate worden de beleidsdoelen bereikt?
– Hoe is het beleid vormgegeven?
– Hoe beïnvloedt het beleid investeringsbeslissingen?
Tevens wil BZK deze evaluatie gebruiken om invulling te
geven aan de periodieke Beleidsbeoordeling 1 van het
begrotingsartikel waarin de CO2-emissiereductieopgave
voor de gebouwde omgeving is beschreven die het
ministerie elke vier jaar moet uitvoeren.

1.3	Afbakening
De evaluatie beperkt zich tot het beleid zoals in het Plan
van Aanpak Energiebesparing gebouwde omgeving
(BZK 2011) is beschreven. In het plan van aanpak worden
drie doelen genoemd;
– Via energiebesparing in de gebouwde omgeving een
bijdrage leveren aan de Europese doelstelling van
20 procent CO2-reductie in 2020.
– Energiebesparing inzetten als middel om mensen
meer grip te laten krijgen op de stijging van de
woonlasten.
– Energiebesparing als stimulans voor de bouwsector.

NEE
Figuur 1.1
Beleidsketen van energiebesparingsbeleid in gebouwde omgeving
1. Beleidsdoelen

• CO2-emissiereductie
• Maximaal energiegebruik
• Aanvullende doelen

2. Beleid

Onder andere:
• Convenanten
• Wetten
• Subsidies

Doeltreffenheid
(eﬀectiviteit)

3. Acties en beleid
intermediaire groepen

• Convenant partners (met
name koepelorganisaties)
• Bedrijven en lagere overheden

4. Energiebesparende
maatregelen

Doelmatigheid
(eﬃciëntie)

Door eigenaren en
huurders van woningen
en utiliteitsgebouwen

5. Eﬀect maatregelen/beleid

• Energiegebruik
• CO2-emissie

pbl.nl

6. Doelbereik

Bron: PBL

Uitgangspunt voor deze evaluatie is de CO2emissiedoelstelling. De evaluatie gaat niet in op
mogelijke effecten van energiebesparing op de
woonlasten van gebouwgebruikers, (werkgelegenheids)
effecten voor de bouwsector of de financieringsopgave
die samengaat met de gewenste of benodigde
investeringen. Ook is niet onderzocht in hoeverre
energiebesparing in de gebouwde omgeving effectiever
en efficiënter is dan energiebesparing in andere sectoren
zoals de industrie en de mobiliteitssector.
In september 2013 is het Energieakkoord gesloten. De
CO2-emissiedoelstelling uit het Plan van Aanpak, en een
aantal afgeleide doelen zijn in het Energieakkoord
overgenomen. Aangezien het PBL is verzocht het beleid
zoals omschreven in het Plan van Aanpak (BZK 2011) te
evalueren, is aanvullend beleid wat onderdeel uitmaakt
van het Energieakkoord niet in deze evaluatie
meegenomen. Daar waar van toepassing wordt
aanvullend beleid als gevolg van het Energieakkoord wel
besproken, maar we hebben geen analyse gemaakt van
de werking van nieuwe beleidsinstrumenten die het
Energieakkoord toevoegt aan het beleidspakket.

De verwachte effecten van het Energieakkoord uit 2013
zijn in deze evaluatie meegenomen op basis van de
Nationale Energieverkenning 2014 (NEV).

1.4	Aanpak
Gezien de aanleiding en het doel van de evaluatie
heeft het PBL ervoor gekozen een beoordelende en
een reflectieve evaluatie met elkaar te verbinden (zie
ook Teisman 2002). Dat houdt in dat we waar mogelijk
de efficiëntie en effectiviteit van het gevoerde beleid
beoordelen, maar ook de aangrijpingspunten in kaart
brengen waarmee de instrumentering effectiever en
efficiënter gemaakt kan worden. Getracht is helder
te krijgen welke obstakels aanwezig zijn waardoor
de instrumentering mogelijk niet het beoogde effect
heeft gehad, of waardoor men niet tot uitvoering van
het beleid kon overgaan. Met deze kennis kan beleid
effectiever worden gemaakt.
Met een kwantitatieve beleidsevaluatie wordt de
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleids­
instrumenten gekwantificeerd. In figuur 1.1 is in de
1 Evaluatie beleid energiebesparing gebouwde omgeving | 25

EEN
beleidsketen2 aangegeven dat de doeltreffendheid, ook
wel effectiviteit genoemd, de verhouding tussen het
beleidsdoel en het beleidseffect weergeeft. De doel­
matigheid, efficiëntie, geeft de verhouding weer tussen
de beleidsinzet en het beleidseffect. Het kwantitatief
vaststellen van de doeltreffendheid en doelmatigheid
vraagt om kwantificering van de beleidseffecten. Echter,
in de literatuur zijn geen ex post-evaluaties van instru­
menten beschikbaar die betrekking hebben op de actuele
context en/of periode, of is enkel kwalitatief van aard.
Daarbij maakt de interactie tussen de instrumenten het
lastig, zo niet onmogelijk, de effectiviteit van de
individuele instrumenten in de instrumentenmix te
bepalen (Noailly et al. 2010; Tigchelaar 2012). Ook
parlementair onderzoek komt voor de gebouwde
omgeving tot de conclusie dat het ontbreken van geschikt
onderzoek over de effecten, kosten en kosteneffectiviteit
van de gehanteerde instrumenten binnen de gebouwde
omgeving het erg lastig maakt de verschillende
instrumenten op hun effectiviteit en efficiëntie te
vergelijken (Parlementair onderzoek 2012).
Als de effectiviteit en efficiëntie van de losse instru­
menten niet te bepalen is, kan nog worden gekeken naar
het effect van het gehele beleidspakket. Om dat effect te
kunnen bepalen zijn referentiescenario’s nodig waarin de
effecten van beleid niet zijn meegenomen. Het is echter
ondoenlijk plausibele referentiescenario’s te construeren
zonder beleid doordat belangrijke instrumenten al
decennia worden ingezet, andere instrumenten
herhaaldelijk worden aangepast en weer anderen relatief
recent worden toegepast. Daarbij leveren bestaande ex
ante-evaluatiestudies (Menkveld et al. 2012 en ECN et al.
2014) slechts partiële inzichten in de vooraf geraamde
effecten van het beleidspakket uit het Plan van aanpak
omdat de beschouwde beleidspakketten niet
overeenkomen.
Wegens het ontbreken van geschikte kwantitatieve data
van de beleidseffecten heeft het Planbureau gekozen
voor een kwalitatieve evaluatie gericht op het doelbereik
en de werking van de instrumenten. Om de deelvragen te
kunnen beantwoorden bestaat de evaluatie uit drie
onderdelen:
1. Een overzicht van het doelbereik aan de hand van een
aantal belangrijke indicatoren. De belangrijkste
indicator is de totale CO2-emissie in de gebouwde
omgeving. In dit deel van de evaluatie ligt de nadruk
op de laatste schakel (nr. 6) in de beleidsketen
(zie figuur 1.1).
2. Een overzicht van belangrijke instrumenten en hun
onderlinge samenhang. Waar mogelijk wordt de
effectiviteit en efficiëntie per instrument besproken
op basis van aanwezige literatuur. Ook komen de
resterende criteria van ‘good governance’ aan de orde
zoals transparantie, consensusgerichtheid en
26 | Energie besparen gaat niet vanzelf

responsiviteit. Aangezien de instrumenten tegelijkertijd worden toegepast wordt ook de instrumentenmix
besproken in relatie tot de doelgroepen waarop de
instrumenten gericht zijn. Hier focust de evaluatie
zich vooral op de tweede schakel in de beleidsketen in
figuur 1.1.
3. Een beschrijving van hoe de doelgroepen hun
beslissing nemen wel of niet te investeren in energiebesparende maatregelen en de rol van het beleid
daarin. Dit onderdeel is gebaseerd op enquêtes en
interviews, gehouden onder de doelgroepen.
De hoofdvraag is hier of het beleid op de goede
knoppen drukt om energiebesparing te stimuleren.
De evaluatie focust in dit onderdeel op de vierde
schakel en de interacties tussen de tweede, derde en
vierde schakel in de beleidsketen, zie figuur 1.1.
In de evaluatie is het effect van de ingezette
instrumenten, schakel nr. 5, niet opgenomen wegens het
ontbreken van de nodige data voor de evaluatieperiode
(zie onder andere Tichgelaar 2012).

Noten
1

2

Een beleidsdoorlichting is een onafhankelijk onderzoek naar
de doeltreffendheid en doelmatigheid van (een
samenhangend deel van) het beleid dat valt onder een
algemene doelstelling van een beleidsartikel uit de
Rijksbegroting (RPE 2012).
Een beleidsketen is een samenhangend geheel van
geschakelde input- en outputprocessen, gericht op
voortbrenging van een product. De schakels in de keten zijn
verbonden en volgordelijk. Een beleidsketen verbindt (ook)
een netwerk van actoren. Bij elk van de schakels zijn actoren
te identificeren. Een beleidsketen kent een zekere
duurzaamheid in het netwerk. Een beleidsketen is daarmee
een bepaald type beleidsnetwerk. Zie De Bruijn en Ten
Heuvelhof (1995: 134).

TWEE
De beleidsdoelen

Ligt de energiebesparing voor de gebouwde omgeving
op koers? Het tussendoel voor 2015 wordt in elk geval
niet gehaald. Daarvoor zijn in de bestaande bouw te
weinig energiebesparende maatregelen genomen. En
bij ongewijzigd beleid zal het naar verwachting ook in
2020 niet lukken de nationale CO2-emissiedoelstelling
voor de gebouwde omgeving te halen.
Het nationale doel voor de CO2-emissie in de gebouwde
omgeving is in 2020 een emissie van maximaal
22,5 megaton CO2. Naar verwachting zal dit doel niet
gehaald worden en komt de emissie in 2020 uit op
24,7 megaton CO2. De 24,7 megaton ligt nog net binnen
de onzekerheidsbandbreedte van de raming. De natio­
nale CO2-emissiedoelstelling is de basis geweest voor de
afspraak van het Koepelconvenant energie­besparing
gebouwde omgeving (2012); een maximaal energie­
gebruik van 507 petajoule (petajoule) in het jaar 2020.
Ook deze doelstelling wordt naar verwachting niet
gehaald. Er wordt een energiegebruik van 521 petajoule
verwacht, al ligt dit binnen de onzekerheidsbandbreedte
van de raming. Dat is 14 petajoule oftewel bijna 3 procent
boven het doel voor 2020. Dat lijkt weinig, maar gezien
de moeite die het kost om 14 petajoule extra te besparen,
is dit toch een substantieel tekort, zeker gezien de
ambitie uit het Energieakkoord om in 2050 een energie­
neutrale gebouwde omgeving te bereiken. In 2008 lag
het energiegebruik op 603 petajoule.
De overheid heeft met de actoren in de gebouwde
omgeving een Koepelconvenant gesloten. Het doel van
het Koepelconvenant heeft niet enkel betrekking op de
directe CO2-emissie als gevolg van het gasgebruik in de
gebouwde omgeving, maar ook op gebouwgebonden
warmte- en elektriciteitsgebruik. Het convenantsdoel is
een absoluut doel. Voordeel ten opzichte van een relatief
doel, in termen van een procentueel te behalen hoeveel­
heid energiebesparing, is dat er geen referentie­scenario
nodig is met de bijbehorende onzekerheden en discussie­
punten. Mee- en tegenvallers moeten binnen het conve­
nant worden opgelost.
28 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Dat het doel van het Koepelconvenant misschien nog
binnen bereik ligt is mede te danken aan de niet
voorziene grote bijdrage van zonnepanelen van circa
20 petajoule. Daarnaast hebben wijzigingen in de
energiestatistiek de reductieopgave verkleind van 110
naar 96 petajoule. In 2008 werd geen 617 petajoule, maar
603 petajoule gebruikt. Tegenvaller is de beperkte
verlaging van het gasverbruik – en dus ook de daarmee
gepaard gaande directe CO2-emissie in de gebouwde
omgeving. Een deel van de verklaring van de lagere
reductie in de gasvraag kan veroorzaakt zijn doordat in de
praktijk energiebesparende maatregelen het energie­
gebruik 20-50 procent minder reduceren dan wat
verwacht mag worden op basis van modelberekeningen.
Mogelijk wordt dit veroorzaakt door een combinatie van
het rebound effect, beperkingen van de gebruikte
modellen en mindere bouwkwaliteit of slecht onderhoud
van installaties.
Naast het Koepelconvenant zijn drie deelconvenanten
afgesloten met eigen doelen die een bijdragen leveren
aan het doel van het Koepelconvenant. De hier gemaakte
afspraken kunnen worden gezien als aanvullende doelen.
– De ontwikkeling en uitvoering van het aanscherpen
van de Energie Prestatie Coöficient (EPC-normering)
per 1 januari 2015 ligt op schema en daarmee ook het
bereiken van het convenantsdoel uit het Lente-akkoord
Energiezuinige nieuwbouw (2012). De strengere EPCnormering volgens het Lente-akkoord leidt tot een
reductie van ongeveer 3 petajoule van de totale
reductieopgave van 96 petajoule. Deze bijdrage is
logischerwijs beperkt omdat nieuwbouw een klein
deel van de totale gebouwenvoorraad beslaat.
– Hoewel de Energie-Index van sociale huurwoningen
daalt, zal het tempo moeten versnellen om de in het
Convenant energiebesparing Huursector (2012) afgesproken maximale gemiddelde Energie-Index (EI) van
1,25 in 2020 te halen. De particuliere huursector blijft
achter bij de sociale huursector. In het huurconvenant
is afgesproken in 2020 een gemiddelde Energie-Index
te bereiken van 1,25, wat volgens het convenant

EEWT
–

–

overeenkomt met een besparing van 33 procent op
het gebouwgebonden energiegebruik van sociale
huurwoningen en met een reductie van 31 petajoule.
Rekening houdend met de lagere opbrengst van
energiebesparende maatregelen en de gekozen
database waarmee de EI bepaald wordt, zal bij een
EI van 1,25 geen reductie van 31 petajoule, maar een
reductie van 23 petajoule bereikt worden.
Voor de private verhuur is de afspraak gemaakt dat
Vastgoedbelang beoogt in 2020 voor 80 procent van
de woningvoorraad van haar leden label C te
realiseren.
Het verbeteren van het energielabel met twee
stappen van 300.000 bestaande woningen per jaar,
zoals afgesproken in het Convenant Meer met Minder
(2012) wordt tot nu toe niet gehaald. In de afgelopen
jaren zijn er ongeveer 200.000 woningen per jaar
twee labelstappen verbeterd. De koopsector loopt
daarbij niet achter op de sociale huursector. Genomen
maatregelen in woningen waarin twee of meer
labelstappen zijn gemaakt zullen bij een gelijkblijvende trend naar verwachting in 2020 tussen de 9 en
14 petajoule opbrengen. Echter, het jaarlijks aantal
woningen waarin maar één labelstap wordt gemaakt
groeit gestaag. Deze groep valt niet onder het
convenantsdoel van Meer met Minder maar levert
een grotere bijdrage aan de doelstelling van het
Koepelconvenant. Blijkbaar slaagt de bouwsector als
convenantpartner er nog onvoldoende in om zijn
klanten te verleiden meerdere maatregelen tegelijkertijd te nemen.

2.1	Beleidsdoelen energiebesparing
gebouwde omgeving
Het nationale CO2-beleidsdoel
In de klimaatbrief van het kabinet van juni 2011
(Klimaatbrief 2011) heeft het kabinet als doel gesteld
in 2020 maximaal 22,5 megaton CO2 in de gebouwde
omgeving te emitteren. Een groot deel van de daarvoor
nodige reductie zou volgens de referentieraming uit
2010 (Menkveld et al. 2010) worden gehaald met lopend
beleid en autonome ontwikkelingen. Bouw en sloop van
woningen en utiliteitsgebouwen hebben invloed op de
samenstelling van de gebouwenvoorraad en daarmee
op de CO2-emissie, evenals veranderingen in het gebruik
van gebouwen en energie-besparingsmaatregelen.
Onder het kabinet-Balkenende IV, vóór juni 2011,
gold een nationale CO2-emissiereductiedoelstelling
van 30 procent ten opzichte van 1990 (Menkveld et
al. 2010). In juni 2011 stelde het kabinet-Rutte I de
nationale doelstelling naar beneden bij en bracht die
in lijn met de Europese doelstelling van 20 procent

ten opzichte van 1990 (Klimaatbrief 2011). Deze
nationale emissiereductiedoelstelling is vertaald naar
taakstellingen per sector voor zover het emissies zijn
die buiten het EU ETS vallen (European Union Emissions
Trading System, het Europees handelssysteem voor
CO2 emissies).
Doel maximaal energiegebruik in de gebouwde
omgeving
Het nationale CO2-beleidsdoel is de basis geweest voor
het doel van het Koepelconvenant gebouwde omgeving
(2012), een maximaal energiegebruik van 507 petajoule
in het jaar 2020 (Tigchelaar 2012). Dit doel omvat al het
gebouwgebonden energiegebruik onder één doelstelling.
Dus niet alleen het gasgebruik in de gebouwde omgeving,
maar ook het gebouwgebonden elektriciteitsverbruik en
de warmtelevering aan woningen en de utiliteitssector 1.
Het Koepelconvenant verbindt zo impliciet het klimaat­
beleid en energiebeleid. De CO2-emissies van het gas­
gebruik vinden plaats in de gebouwde omgeving en
vallen direct onder het nationale CO2-beleidsdoel. De
CO2-emissies die zijn gedaan voor het gebouwgebonden
warmte- en elektriciteitsgebruik vinden niet plaats
in de gebouwde omgeving. Opmerkelijk is dat in het
Koepelconvenant niet meer uitgegaan wordt van een
relatieve energiebesparingsdoelstelling, zoals in de
voorlopende convenanten uit 2008. Het absolute doel
voorkomt dat er onduidelijkheid ontstaat over het wel of
niet halen van het doel. De convenantpartners vonden
een relatieve energiebesparingsdoelstelling lastig omdat
de referentie afhankelijk is van ontwikkelingen waarbij
de effecten van deze ontwikkelingen op de referentie
betwistbaar zijn.
Aanvullende doelen
Naast het Koepelconvenant zijn drie deelconvenanten
afgesloten met eigen doelen die bijdragen aan het
klimaatdoel en de doelstelling van het koepelconvenant
(zie Tigchelaar 2012). Deze doelen zijn geformuleerd in
voor de convenantpartners herkenbare maten en kunnen
worden gezien als aanvullende doelen. De belangrijkste
zijn (zie: Marquart en De Lange 2013):
– Aanscherping EPC-eis in het Lente-akkoord
Energiezuinige nieuwbouw (2012):
o Een verlaging van het gestandaardiseerde
energiegebruik 2 in de volle breedte van de
nieuwbouwproductie (woning- en utiliteitsgebouwen) met 50 procent per 1 januari 2015
(EPC van 0,6 naar 0,4).
– Energie-Index huurwoningen in het Convenant
Huursector (2012):
o Aedes en de woonbond beogen in 2020 de
gemiddelde Energie-Index (EI) voor corporatiewoningen naar maximaal 1,25 te brengen (komt
overeen met een gemiddeld label B).
2 De beleidsdoelen | 29

TWEE
Tabel 2.1
Gebouwgebonden energiegebruik, reductiedoelstelling en raming volgens de NEV inclusief voorgenomen beleid
Convenantsdoelen
2008
oud

2015

Raming NEV
2020

Totaal energiegebruik NL (petajoule)

2900

CO2-emissie gebouwde omgeving (megaton)

28.9

22.5

2008
bijgesteld

2015

2020

24.7

Energiegebruik gebouwde omgeving (petajoule)
Gas

498

415

389

500

475

435

Elektriciteit

95

98

92

83

88

83

Warmte

24

27

27

21

23

23

-5

-20

617

540

603

581

521

Aftrek PV
Totaal

-0.7
507

Bron: raming NEV (ECN et al. 2014); convenantsdoelen, ECN (Tigchelaar 2012)

o

–

Vastgoedbelang (private verhuurders) beoogt in
2020 voor 80 procent van de woningvoorraad van
haar leden label C te realiseren.
Aantal gebouwen twee labelstappen verbeterd in het Meer
met Minder-convenant (2012):
o Tussen 2013 en 2020 worden jaarlijks 300.000
bestaande woningen en andere gebouwen
minimaal twee klassen in het energielabel
verbeterd. Het betreft in die 7 jaar in totaal dus
2,4 miljoen woningen en gebouwen. Hieronder
vallen ook huurwoningen, waarmee de doelen
van het Meer met Minder-convenant en het
Convenant Huursector elkaar overlappen.

2.2	Ontwikkeling van de CO2-emissie
Volgens de Nationale EnergieVerkenning (NEV) zal in
2020 de CO2-emissie in de gebouwde omgeving naar
verwachting 10 procent hoger liggen, 24,7 megaton, dan
de als doel gestelde maximale 22,5 megaton CO2-emissie
(ECN et al. 2014). Hoewel de 22,5 megaton nog net binnen
de onzekerheidsbandbreedte van de raming ligt.

2.3	Ontwikkeling van het
energiegebruik
De doelstelling van het Koepelconvenant om in 2020
in de gebouwde omgeving maximaal 507 petajoule3
te gebruiken wordt naar verwachting niet gehaald.
Volgens het voorgenomen beleidsscenario4 van de NEV
(ECN et al. 2014), inclusief een groot deel van de uit het
Energieakkoord voortvloeiende aanscherpingen, daalt
het gebouwgebonden energiegebruik van 603 naar
30 | Energie besparen gaat niet vanzelf

521 petajoule in 2020, nog binnen de onzekerheids­
bandbreedte van de raming. Dat is geen daling van
110 petajoule waarvan tijdens de onderhandelingen
van het Koepelconvenant werd uitgegaan, maar van
82 petajoule. Het beleidseffect is daarmee kleiner dan
vooraf gedacht.
De 521 petajoule ligt 14 petajoule oftewel bijna 3 procent
boven het doel voor 2020. ECN en PBL geven aan dat het
gasverbruik in de gebouwde omgeving wel eens 10 pro­
cent hoger of lager zou kunnen uitkomen dan geraamd.
Dat komt neer op een marge van plus of min 40 petajoule
(ECN et al. 2014).
Mee- en tegenvallers
Het Koepelconvenant gebouwde omgeving (2012)
ging uit van een energieverbruik van 617 petajoule
in 2008. Dat betekent dat het energiegebruik in
2020 in absolute termen 110 petajoule lager zou
moeten liggen dan in 2008. Door wijzigingen in de
energiestatistiek en een verbeterd referentiebeeld
van de utiliteitsbouw is het totale gebouwgebonden
energiegebruik in 2008 gewijzigd en is door de NEV nu
vastgesteld op 603 petajoule (ECN et al. 2014). In het
Koepelconvenant wordt niet uitgegaan van een relatieve
energiebesparingsdoelstelling. Dat betekent een lagere
reductieopgave voor de convenantpartners; 96 petajoule
ten opzichte van 2008 in plaats van 110 petajoule5.
Dat het doel van het Koepelconvenant misschien nog wel
gehaald wordt met voorgenomen beleid is niet alleen
mede te danken aan de lagere reductieopgave. PV-zon zal
naar verwachting een flinke bijdrage gaan leveren wat
nauwelijks voorzien was bij het afsluiten va het Koepel­
convenant in 2012. Op basis van nieuwe inschattingen
(ECN et al. 2013) kan de elektriciteitsproductie door
zonnepanelen in 2020 oplopen tot 20 petajoule6 en levert
daarmee een relevante bijdrage aan het doel van het

EEWT
Figuur 2.1
CO2-emissie van gebouwde omgeving
Mton
40

Realisatie
Raming op basis van voorgenomen beleid
Onzekerheidsbandbreedte

30

Convenantsdoel
20

0

pbl.nl

10

1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

Bron: Nationale Energieverkenning 2014

Figuur 2.2
Gebouwgebonden energiegebruik
PJ
800

Ramingen volgens Nationale Energieverkenning 2014
Aardgas
Elektriciteit
Warmte

600

Opbrengst PV
Totaal
Koepelconvenant

400

Uitgangspunt
Convenantsdoel
Onzekerheid in aardgasverbruik

200

pbl.nl

0

2008

2010

2012

2014

2016

2018

2020

Bron: NEV 2014; ECN 2012

Koepelconvenant. Ten tijde van het afsluiten van het
Koepelconvenant was de geschatte opbrengst van PV
relatief klein: 0,7 petajoule. Afhankelijk van de definitie
van ‘finaal energiegebruik’ wordt eigen productie van
elektriciteit achter de meter, door bijvoorbeeld zonne­
panelen (PV), wel of niet afgetrokken van het finale
energiegebruik. Hoewel de convenanttekst en Tigchelaar
(2012) geen duidelijkheid geven over de te hanteren
definitie, wordt volgens de toelichting bij het

Koepelconvenant de opbrengst van PV afgetrokken van
het finale gebouwgebonden energiegebruik, ongeacht of
de zelf opgewekte elektriciteit gebruikt wordt voor het
gebouwgebonden energieverbruik.
Naast deze twee meevallers valt de verlaging van het
gasverbruik – en dus ook de daarmee gepaard gaande
directe CO2-emissie in de gebouwde omgeving – tegen.
Met name door toename van het gasverbruik van de
2 De beleidsdoelen | 31

TWEE
dienstensector in de periode 2008-2012 blijft de
verwachte daling tot dusver achter bij de afspraak.
Dit komt volgens de NEV vooral doordat geen aanpak
voor energiebesparing voor de utiliteit is ontwikkeld,
zoals wel was afgesproken in het Meer met Minderconvenant van 2008.
Werkelijke opbrengst energiebesparende maatregelen
kleiner dan volgens modelberekeningen
In de praktijk reduceren energiebesparende maatregelen
het energiegebruik aanzienlijk minder dan wat op basis
van de energetische kwaliteit van woningen verwacht
mag worden (zie paragraaf 4.1). In de modelberekeningen
van Menkveld et al. (2010) die de basis vormden voor
de bepaling van het beleidsdoel van 22,5 megaton
CO2 in 2020, is impliciet rekening gehouden met deze
minderopbrengst van energiebesparende maatregelen.
Dit is gedaan door het berekende gasverbruik te fitten op
het werkelijke gasverbruik zoals bepaald door het CBS7.
Maar de minder opbrengst kan ook andere effecten
hebben. Zo waarschuwen Majcen et al. (2013a) niet enkel
voor het kleinere energiereductiepotentieel maar ook op
langere terugverdientijden. Als gebouweigenaren en
gebouwgebruikers zich bewust worden van de langere
terugverdientijden kan dit uiteindelijk doorwerken in een
kleiner draagvlak voor het energiebesparingsbeleid.
De monitor energiebesparing gebouwde omgeving
RVO maakt jaarlijks de ‘Monitor energiebesparing
gebouwde omgeving’ in opdracht van het ministerie
van BZK. (Marquart en De Lange 2013). De monitor geeft
geen volledig beeld van de in het Koepelconvenant
afgesproken energiegebruiksreductie. Marquart en
De Lange (2013) presenteren de in 2012 gerealiseerde
energiebesparing. Dit staat niet gelijk aan de reductie van
het energiegebruik8, dat ook rekening houdt met effecten
als gevolg van nieuwbouw, sloop en structuur effecten9.
Het heeft meerwaarde in de monitor de gerealiseerde
energiebesparende maatregelen te rapporteren in
combinatie met de daarmee behaalde energiebesparing
en in de toekomst wellicht ook de reductie-effecten van
bijvoorbeeld sloop. Daarmee wordt de vergelijkbaarheid
tussen ex ante-berekeningen en de ex post-monitoring
bevorderd.

2.4	Aanscherping EPC-eis nieuwbouw
De ontwikkeling en uitvoering van een scherpere EPCeis ligt op schema en daarmee ook het bereiken van het
convenantsdoel uit het Lente-akkoord Energiezuinige
nieuwbouw (2012) om het gestandaardiseerde energie­
gebruik in de volle breedte van de nieuwbouwproductie
(woning- en utiliteitsgebouwen) te reduceren met
50 procent per 1 januari 2015 ten opzichte van 2007.
32 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Nuiten et al. (2013) concluderen dat de aanscherping van
de EPC naar 0,4 per 1-1-2015 haalbaar is met robuuste
energiebesparende maatregelen, en zonder dat die leidt
tot hogere woonlasten.
EPC-normering in de praktijk
Hoewel veel bouwwerken achteraf gezien niet
exact voldoen aan de beschrijving van de genomen
energiebesparende maatregelen volgens de bouw­
vergunning, wijkt de uiteindelijke energetische kwaliteit
van de opgeleverde woningen nauwelijks af van de
vereiste EPC-normering. In 2012 voldeden alle door
Marquart en De Lange (2013) onderzochte vergunningen
aan de gestelde EPC-normering 10. Bovendien voldeden
circa 10 procent van de onderzochte afgegeven
vergunningen aan een lagere EPC dan de maximaal
gestelde EPC. Daarnaast heeft Nuiten (2013) voor
31 woningen gekeken naar de effecten van afwijkingen
in de bouw op de EPC-waarde. Zij vonden dat de EPC
waarvoor de vergunning werd afgegeven redelijk tot
goed overeenkomt met de daadwerkelijke oplevering,
ondanks dat op nagenoeg alle getoetste onderdelen
en bij alle bezochte woningen (kleine) afwijkingen zijn
gevonden tussen berekening en praktijk. Onderzoek
van BK Bouwfysica (2014) onder een grotere groep van
165 woningen bevestigt dit beeld.
Uit onderzoek van de Inspectie voor de Leefomgeving en
Transport (ILT) (2010) kan een ander beeld ontstaan.
Zo bleek uit haar onderzoek dat bij een vijfde van de
onderzochte projecten het dubbelglas niet aan de eisen
voldeed en bij een vijfde ook de cv-ketel niet aan de eisen
voldeed. Dit ILT-onderzoek maakt echter niet duidelijk
wat de invloed is van deze afwijkingen op de
EPC-waarde11.

2.5	Energie-Index huurwoningen
Het tempo waarin de Energie-Index kleiner wordt,
moet omhoog om de doelstelling voor 2020 van het
Huurconvenant te halen: een gemiddelde Energie-Index
(EI) van 1,25 voor sociale huurwoningen. De energetische
kwaliteit van de particuliere huursector loopt achter op
die van de koopsector en sociale huursector.
In het herijkte Huurconvenant (2012) wordt voor de
woningvoorraad van woningcorporaties12 in 2020 een
gemiddelde Energie-Index beoogd van maximaal 1,25.
Dat komt overeen met een gemiddeld energielabel B en
een besparing op het gebouwgebonden energiegebruik
van bestaande corporatiewoningen van 33 procent tussen
2008 en 2020 (convenant huursector 2012). Voor private
verhuurders die lid zijn van Vastgoedbelang is afgespro­
ken dat in 2020 80 procent van hun woningbestand label
C of beter heeft.

EEWT
Figuur 2.3
Energie-index van huurwoningen
Energie-index
2,5

Bron
WoON

2,0

NBWO
AEDES

1,5
Extrapolatie
1,0

Convenantsdoel

0,0

pbl.nl

0,5

2006

2008

2010

2012

2014

2016

2018

2020

2022

Bron: WoON; NBWO; AEDES

Verloop Energie-Index
In het Convenant Huursector (2012) is afgesproken dat
de monitoring van het convenant gebaseerd wordt op
de SHAERE-database van AEDES. AEDES maakt gebruik
van een eigen databestand en meldt een EnergieIndex voor de sociale woningbouw van 1,78 voor 2011
en 1,73 voor 2012. De Energie-Index voor de sociale
woningbouw ligt volgens Tigchelaar en Leidelmeijer
(2013) hoger. Zij zien dat de Energie-Index van sociale
huurwoningen tussen 2006 en 2012 is verbeterd van
2,09 naar 1,8613. Berekeningen van NBWO14 – die het
energielabelbestand heeft gebruikt waarin alle gelabelde
huurwoningen zijn opgenomen – laten een daling voor
de gehele woningvoorraad zien van 1,90 in 2008 naar
1,77 in 2012 (Marquart en De Lange 2013). Figuur 2.3
geeft de genoemde cijfers grafisch weer, inclusief het
convenantsdoel voor 2020.
Daling Energie-Index niet afhankelijk van databron,
absolute hoogte wel
In figuur 2.3 is te zien dat de verschillende databronnen
een vergelijkbare dalende trend laten zien van de
Energie-Index. De absolute hoogte van de Energie-Index
verschilt echter. Marquart15 heeft nader gekeken naar
deze verschillen. Volgens hem kan het verschil tussen
WoOn en NBWO twee oorzaken hebben: 1. Er zijn twijfels
rond de representativiteit van de energielabeldatabase
waarop NBWO zich baseert. 2. Er zijn twijfels rond de
vaststelling van de Energie-Index van de woningen in het
WoOn-bestand. Op basis van de aanwezige gegevens
kan niet worden gezegd welke databron een beter beeld
van de EI geeft. Zowel Marquart en De Lange (2013) als
Tigchelaar en Leidelmeijer (2013) concluderen dat het
tempo van de verbetering te laag ligt om de doelstelling
voor 2020 van het huurconvenant (een Energie-Index

van 1,25) te halen. Tigchelaar en Leidelmeijer (2013)
merken tevens op dat de energetische kwaliteit van
de particuliere huursector, circa 30 procent van alle
huurwoningen, achter loopt bij die van de koop- en
sociale huursector (Energie-Index: 2,13) en dat daar veel
laaghangend fruit te vinden is.

2.6	Aantal gebouwen met twee
labelstappen verbeteren
In acht jaar tijd, van 2012 tot 2020, zullen 2,4 miljoen
woningen en gebouwen twee labelstappen moeten
zijn verbeterd. Dit komt neer op 300.000 woningen en
gebouwen per jaar zoals is afgesproken in het herijkte
convenant Meer met Minder (2012). Tot nu toe worden
200.000 woningen per jaar bereikt. Of uiteindelijk
de 2,4 miljoen woningen in 2020 bereikt worden is
twijfelachtig. Immers, veel laaghangend fruit is al geplukt
door het langlopende Nationaal Isolatieprogramma (NIP)
uit 1978, dat een vergelijkbare doelstelling had (Entrop
en Brouwers 2007). En de economische crisis stimuleert
mensen niet te verhuizen of te investeren. Er is tussen
2008 en 2012 wél een stijgende trend te zien in het
aantal woningen waarin minimaal één maatregel16 is
genomen. (Marquart en De Lange 2013). Blijkbaar slaagt
de bouwsector als convenantpartner er nog onvoldoende
in om haar klanten te verleiden meerdere maatregelen
tegelijkertijd te nemen.
Marquart en De Lange (2013) melden op basis van GFKintomart-onderzoek dat er tussen 2010 en 2012 in circa
200.000 gebouwen per jaar minimaal twee substantiële
gebouwgebonden energiebesparende maatregelen zijn
2 De beleidsdoelen | 33

TWEE
Figuur 2.4
Aantal woningen naar aantal gelijktijdig genomen energiebesparende maatregelen
Twee of meer maatregelen

Eén maatregel
duizend woningen

800

800

600

600

400

400

200

200

0

pbl.nl

1000

–
2008

0
2009

2010

2011

Overige woningen

–

pbl.nl

duizend woningen
1000

2012

2008

2009

2010

2011

2012

Geen data

Woningcorporatiewoningen
Koopwoningen
Bron: RVO 2014

genomen – vergelijkbaar met twee labelstappen,
waarvan circa twee derde in koopwoningen, en een derde
in huurwoningen. Zowel koopwoningen als huur­
woningen vallen onder de doelstelling van 300.000
woningen per jaar. Bij een marktaandeel van circa 40
procent huurwoningen neemt de huursector ongeveer
een derde van de 200.000 bereikte woningen voor haar
rekening (Marquart en De Lange 2013). Daarmee17 lijkt het
er niet op dat er in de huursector meer energie­
besparende maatregelen worden genomen dan in de
koopsector (bestaande woningen). Dit ondanks dat voor
de huursector een apart convenant is afgesloten dat
eveneens betrekking heeft op bestaande huurwoningen.

2.7	Bijdragen deelconvenanten aan
doelstelling Koepelconvenant
Circa 40 procent van de reductieopgave van 96
petajoule voor 2020 lijkt binnen de doelen van de
deelconvenanten te gaan vallen. Voor het Lenteakkoord geldt dat de aanscherping van de EPC in 2015
3 petajoule oplevert. De reductie van de Energie-Index
van corporatiewoningen levert circa 23 petajoule op bij
het bereiken van een Energie-Index van 1,25 volgens de
AEDES-database. En woningen waarin meer dan één
maatregel is genomen, en die dus binnen de doelstelling
van het Meer met Minder-convenant vallen, leveren
ongeveer 12 petajoule op. Er wordt daarbovenop 26
34 | Energie besparen gaat niet vanzelf

petajoule bespaard als gevolg van energiebesparende
maatregelen in woningen waar één maatregel
tegelijkertijd wordt genomen. Daarbij is aangenomen
dat het besparingstempo van 2012 daarna niet verder
zal stijgen. Het aantal woningen waarin één maatregel
is genomen is echter gestegen van 600.000 woningen in
2008 naar 900.000 woningen in 2012. Deze voorzichtig
geschatte 26 petajoule valt buiten het convenant Meer
met Minder, maar draagt wel bij aan het doel van het
Koepelconvenant.
Bijdrage Aanscherping EPC-norm aan doelstelling
Koepelconvenant
De bijdrage van de strengere EPC-normering aan
de doelstelling van het Koepelconvenant is beperkt
omdat nieuwbouw een klein deel van de totale
gebouwenvoorraad uitmaakt. Volgens Menkveld et
al. (2010) zou voor woningen alleen de voorgenomen
aanscherpingen tussen 2010 en 2020 van de EPCnormering een bijdrage van 3 petajoule reductie leveren,
oftewel 3 procent van de totale reductieopgave van
96 petajoule.
Bijdrage verlaging Energie-Index sociale huurwoningen
aan doelstelling Koepelconvenant
In het huurconvenant is afgesproken in 2020 een
gemiddelde Energie-Index (EI) te bereiken van 1,25.
Volgens het huurconvenant komt dat overeen met een
besparing van 33 procent op het gebouwgebonden
energiegebruik van sociale huurwoningen. Om 33 procent

EEWT
besparing te bereiken is volgens Tigchelaar (2012) een
reductie van het gebouwgebonden energiegebruik van
sociale huurwoningen nodig van ongeveer 31 petajoule,
voor een deel te bereiken door de sloop en verkoop
van woningen. Om 31 petajoule reductie te halen moet
volgens Tigchelaar (2012) de gemiddelde Energie-Index
van 1,99 in 2008 afnemen naar 1,52 (op basis van WOoNdata). Als de huidige afname van de EI hetzelfde tempo
aanhoudt tot 2020, komt de EI dicht in de buurt van deze
1,52. Maar Tigchelaar (2012) heeft bij de bepaling van
de EI van 1,52 geen rekening gehouden met de 20-50
procent lagere opbrengst van besparingsmaatregelen
(zie paragraaf 4.1). Om toch een reductie van 31 petajoule
te halen is een EI nodig van 1,05 tot 1,4018 op het niveau
van de WoOn-database.
In het Convenant Huursector (2012) is echter afgesproken
dat de monitoring van het convenant gebaseerd wordt op
de AEDES-database. De EI volgens AEDES ligt 0,1319
punten lager dan de EI volgens WoOn. Bij het bereiken
van een EI 1,25 volgens AEDES zal het energieverbruik niet
met 31 petajoule, maar met 23 petajoule afnemen,
oftewel 24 procent van de totale reductieopgave van
96 petajoule. Een reductie van 31 petajoule wordt pas
bereikt bij een EI van 1,10 (0,92 tot 1,27) volgens de
database van AEDES.
Bijdrage van het Meer met Minder-convenant aan de
doelstelling van het Koepelconvenant
Modelberekeningen van het ECN20 tonen aan dat een
verbetering van twee labelstappen leidt tot 25 procent
energiebesparing. Als 2,4 miljoen woningen, 300.000
woningen over de periode van 8 jaar, twee labelstappen
worden verbeterd met een gemiddelde energiebesparing
van 25 procent, betekent dit een totale energiebesparing
van 27 petajoule21. Ermee rekening houdend dat
energiebesparende maatregelen 20-50 procent minder
opbrengen dan de modelberekeningen suggereren (zie
paragraaf 4.1), zal de werkelijke energiebesparing 14-22
petajoule bedragen. Als tot 2020 jaarlijks niet 300.000
maar 200.000 woningen een verbetering van twee
labelstappen doorlopen zal het energiegebruik voor
bestaande woningen tussen 2008 en 2020 met gemiddeld
12 (9-14) petajoule afnemen, oftewel 12 procent van de
totale reductieopgave van 96 petajoule.
Volgens Marquart en De Lange (2013) zijn er in 2012 in
woningen totaal 1,3 miljoen maatregelen genomen,
waarvan circa 900.000 energiebesparende maatregelen
met een geschatte opbrengst van gemiddeld
2,2 petajoule (1,7 – 2,7) per jaar buiten het convenantsdoel
vallen. Als tussen 2008 en 2020 gemiddeld 2,2 petajoule
bespaard zou worden, levert dit in 2020 ruim 26 petajoule
op. Hoewel deze energiebesparing niet bijdraagt aan het
doel van het Meer met Minder-convenant, draagt ze wel
bij aan die van het Koepelconvenant.

Noten
1

2

3

4

5

6

Gebouwgebonden energiegebruik omvat al het
energiegebruik dat nodig is voor verlichting,
ruimteverwarming en koeling, ventilatie en de bereiding
van warm water en tapwater (Tigchelaar 2012). Het gebruik
van elektrische apparaten valt hierbuiten.
Dit is het jaarlijkse energiegebruik voor een woning,
berekend op basis van een standaard gedragspatroon en
woningbezetting.
In de convenanttekst wordt geen definitie van dit
gebouwgebonden energiegebruik gegeven. Wel wordt door
Tigchelaar (2012) gerekend met het finale energiegebruik,
evenals in de toelichting bij het Koepelconvenant. Deze
toelichting is door BZK geschreven ten behoeve van de
convenantpartners en op de site van RVO te downloaden.
De toelichting en het rapport zijn gebruikt bij de
totstandkoming van het convenant, waarmee het voor de
hand ligt dat het in het convenant afgesproken maximale
energiegebruik, het finale gebouwgebonden energiegebruik
betreft. Het finale energiegebruik is alle energie die een
eindgebruiker ontvangt. Het primaire energiegebruik omvat
daarnaast ook alle energie die nodig is om de energie bij de
eindgebruiker te krijgen. Er is voor gekozen om het doel van
het koepelconvenant als finaal energiegebruik te definiëren
en niet als primair energiegebruik, om te voorkomen dat
emissies van de energiesector, vallend onder de ETS,
worden verplaatst naar de gebouwde omgeving (Tigchelaar
2012). Nadeel van deze keuze is dat als het energiegebruik
binnen de gebouwde omgeving verschuift van gas naar
elektriciteit, netto een hogere CO2-emissie plaatsvindt
omdat (in de huidige situatie) voor 1 petajoule elektriciteit
circa 2,5 petajoule aan gas/kolen nodig is, met de daarbij
behorende CO2-emissie. Naarmate de elektriciteitssector
meer duurzame bronnen inzet, wordt de bijbehorende
CO2‑emissie echter lager. Deze CO2-emissie valt onder het
emissieplafond van het ETS.
De Nationale Energieverkenning (ECN et al. 2014) gaat in de
doorgerekende variant ‘voorgenomen beleid’ uit van
openbare voornemens voor maatregelen die begin mei 2014
concreet genoeg waren om in de berekeningen te
verwerken. Veel afspraken uit het Energieakkoord zijn
opgenomen in de variant voorgenomen beleid.
Ter vergelijking: In de Refentieraming gebouwde omgeving
uit 2010 (Menkveld et al., 2010) is voor de ex anteberekeningen uitgegaan van een reductie van 12 petajoule
als gevolg van het toenmalige programma Meer met
Minder, gericht op de vermindering van het gasverbruik
in de bestaande koop- en huurwoningen (Menkveld et al.
2010).
Volgens het CBS (CBS 2013) is de productie van zonneenergie toegenomen van 60 miljoen kilowattuur in 2010
naar 100 miljoen kilowattuur in 2011 en 236 miljoen
kilowattuur in 2012. Dat komt voor 2012 overeen met circa
0,85 petajoule aan finaal elektriciteitsverbruik. ECN et al.
2 De beleidsdoelen | 35

TWEE
7

8

9

10

11

12

13
14
15
16
17
18

(2013) melden dat het in 2020 om circa 3 tot 6 procent van de
Nederlandse elektriciteitsproductie kan gaan, wat ongeveer
10-20 petajoule (finaal) aan elektriciteit oplevert (gebaseerd
op een opgesteld vermogen van 4-8 gigaWattpiek).
Zie Menkveld et al. (2010) en Tigchelaar (23-9-2013): Notitie
Besparing en werkgelegenheid in bestaande gebouwen in
2012 voor monitor energiebesparing Agentschap NL.
Energiebesparing wordt gegeven ten opzichte van een
referentiegebruik zonder besparing en is daarmee relatief.
Als in woningen een bepaalde energiebesparing wordt
behaald kan het zijn dat het totale energiegebruik niet
reduceert maar toeneemt omdat er meer woningen zijn
bijgebouwd. Reductie van energiegebruik houdt in dat het
energiegebruik in absolute zin lager wordt.
In de referentieramingen (Menkveld et al., 2010) is voor
woningen berekend dat het netto effect van nieuwbouw,
sloop en structuur effecten 15-20 procent van de netto
reductie kan zijn.
Dat betekent niet dat vanaf de genoemde data gelijk alle
opgeleverde gebouwen voldoen aan de scherpere
normering. Zo melden Marquart en de Lange (2013) dat in
2011 voor een kleine helft van de vergunningen een hogere
EPC waarde (0,8) geldt omdat deze vergunningen al in 2010
waren afgegeven.
Daarnaast verwijst ‘Het Energiebureau’ (2013) naar een
rapport van de inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)
uit 2011 waarin is geconstateerd dat 40 procent van de
onderzochte bouwwerken niet voldeed aan de eisen van de
EPC berekening. In welke mate dit invloed heeft op de
uiteindelijke energieprestatie wordt niet vermeldt en ook
het betreffende rapport van de ILT is niet traceerbaar. Ook
niet door het Energiebureau zelf. Mail dd. 5-6-2014 en
mondelinge mededeling dd.11-6-2014 M. van Dooren, Het
Energiebureau.
Corporaties bezitten ruim 70 procent van alle huur­
woningen, de rest van de huurwoningen is in handen van
private verhuurders.
Als basis hiervoor zijn de WoOn Energie-enquêtes uit 2006
en 2012 gebruikt.
Nederlands Bureau Waardebepaling Onroerende zaken.
Mondelinge mededeling Edwin Marquart, RVO,
dd. 2 april 2014.
Aangenomen wordt dat één genomen maatregel ongeveer
gelijk staat aan één labelstap.
En op basis van analyses verderop in deze evaluatie.
In de bestaande bouw moet 24 petajoule reductie behaald
worden. Om deze reductie te behalen moet de EI met 0,47
worden verlaagd (1,99-1,52) (Tigchelaar 2012). In de praktijk

wordt 50-80 procent van de theoretische besparing bereikt.
Dat betekent dat de EI met 0,13 - 0,47 verder moet worden
verlaagd om 24 petajoule reductie te kunnen bereiken.
19 In 2012.
20 Mail Casper Tigchelaar (ECN) 25-6-2014 en mondelinge
mededeling 26-6-2014.

36 | Energie besparen gaat niet vanzelf

21 Volgens Tigchelaar (2012) werd in 2008 314 petajoule aan
fossiele brandstoffen gebruikt in woningen. Als in 7 miljoen
woningen 314 petajoule wordt gebruikt is 108 petajoule
nodig voor 2,4 miljoen woningen. 25 procent van
107 petajoule is 27 PJ.

DRIE
De beleidsinstrumenten

Hoe stimuleer je individuen en bedrijven energie te
besparen? De overheid zet daarvoor een mix van
financiële, juridische en communicatieve instrumenten
in, vooral gericht op het bevorderen van de ener­
getische kwaliteit van gebouwen. In grote lijnen is
het beleid logisch vormgegeven en is de inzet van een
instrumentenmix gerechtvaardigd.

en denk- en gedragsprocessen; iemand kan bijvoorbeeld
denken dat zijn toekomstige energiekosten wel mee
zullen vallen, en besluit daarop zijn huis niet te isoleren.
(zie ook Tiemeijer 2011 en RLI 2014). De overheid probeert
met beleidsinstrumenten het energiebesparingsgedrag
van een eigenaar of huurder te beïnvloeden. Zie figuur 3.1
voor een schematische weergave.

De overheid probeert met beleidsinstrumenten
energiebesparingsgedrag te beïnvloeden. Dat doet zij
door een mix van drie typen instrumenten in te zetten:
– Financiële instrumenten om het rendement van
investeringen in energiebesparende maatregelen te
verhogen;
– Juridische instrumenten om energiebesparende
maatregelen verplicht te stellen;
– Communicatieve instrumenten die informeren,
samenwerking versterken en innovatie stimuleren.

Motieven
De eigenaar of huurder kan uiteenlopende motieven
hebben om wel of geen energiebesparende maatregelen
te treffen. Wat vindt een beslisser belangrijk en wat
kunnen energiebesparende maatregelen daaraan
bijdragen? Het gaat daarbij om zaken als comfort,
zekerheid, financiële overwegingen, maar ook veiligheid,
emoties en milieu.

Alle doelgroepen hebben te maken met twee of meer
typen instrumenten. Daarmee kunnen de zwakke
aspecten van het ene instrument worden gecompenseerd
met de sterke aspecten van het andere instrument.
Zo kan een energiebelasting en een verplichting tot
labeling een goede combinatie zijn. De energiebelasting
zorgt ervoor dat de energiebesparende maatregelen
sneller financieel rendabel zijn terwijl labeling de markt
transparanter maakt en voorziet in ontbrekende
informatie bij huurders, eigenaren en kopers. Opvallend
is dat de communicatieve instrumenten bijna niet gericht
zijn op huurders, eigenaren en kopers van utiliteits­
gebouwen, en de juridische instrumenten niet gericht zijn
op huurders, eigenaren en kopers van woningen.

3.1	Wat doet beleid?
Of individuen en bedrijven energie besparen hangt af van
motieven als comfort, veiligheid of milieu, de context,
zoals de mening van buren of kenmerken van de woning,

38 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Fysieke en sociale context
Naast motieven wordt het besluit van de eigenaar of
huurder beïnvloed door de fysieke en sociale context.
Onder de fysieke context vallen onder andere de
kenmerken van de woning zoals eigendomsverhouding,
woonoppervlak, bouwjaar, energieprestatie, woningtype
en zaken als financiële reserves, inkomen, aanbod
van leveranciers, samenstelling van het huishouden,
woonduur en kennis. Bij de sociale context gaat het om
bijvoorbeeld om de mening van buren, familie en andere
bekenden.
Gedragsprocessen
Hoewel de ‘Homo Economicus’, rationeel en calculerend,
veelal impliciet figureert bij het ontwerpen van
beleid (Bouma en Dietz 2013), is duidelijk dat er ook
gedragsprocessen spelen die leiden tot een ander gedrag
dan als we enkel uitgaan van de Homo Economicus.
Bijvoorbeeld omdat individuen wellicht minder
wilskrachtig zijn dan zij zouden willen, bang zijn voor
verlies, toekomstige kosten onderschatten, of opzien
tegen de rompslomp van een verbouwing. Genomen
besluiten blijken daardoor niet altijd rationeel te zijn.

EIRD
Figuur 3.1
Gedragsmodel voor gebouwgebruikers en/of gebouweigenaren in gebouwde omgeving
Motieven (voorkeuren,
overtuigingen, waarden)
Onder andere:
• Veiligheid
• Emoties
• Comfort
• Financieel
• Milieu

Context
Beleid

Onder andere:
• Inkomen
• Gezinsgrootte
• Gebouweigenschappen
• Marktaanbod
• Gedrag/mening anderen

Gebouwgebruikers
en/of gebouweigenaren

Gedrag

• Wel/niet nemen
maatregel
• Wel/geen gedragsaanpassing

Onder andere:
• Verliesaversie
• Ankerpunt
• Onderschatten
besparingen toekomst

pbl.nl

Gedragsprocessen

Bron: PBL

Beleid
De overheid probeert de keuzes van eigenaren en huur­
ders te beïnvloeden. Zij doet dit met beleidsinstrumenten
die meestal gericht zijn op de fysieke context. Bijvoor­
beeld door de energieprijs te verhogen, investeringen
goedkoper te maken met subsidies. Het beleid kan
ook de intentie hebben motieven of sociale normen te
beïnvloeden. Denk bijvoorbeeld aan draaggolfcampagnes
als ‘Een beter milieu begint bij jezelf’. Of ze kan inspelen
op gedragsprocessen, bijvoorbeeld door ervoor te zorgen
dat de gewenste keuze standaard wordt aangeboden en
bewust een beslissing genomen moet worden om ervan
af te wijken.

3.2	Het Plan van Aanpak
Energiebesparing gebouwde
omgeving van BZK
Het Plan van Aanpak Energiebesparing gebouwde
omgeving (BZK 2011) beschrijft de beleidsinstrumenten
en andere acties om het gedrag van eigenaren en
huurders in de gebouwde omgeving te beïnvloeden om
energiebesparing te stimuleren1. Het plan van aanpak
maakt onderscheid tussen het beïnvloeden van dagelijks
gedrag en het bevorderen van de energetische kwaliteit
van gebouwen.

Beïnvloeden dagelijks gedrag en bevorderen
energetische kwaliteit gebouwen
De overheid wil het dagelijks gedrag van mensen
beïnvloeden door de invoering van slimme meters te
bevorderen, een handleiding over de implementatie
van gedragsverandering te financieren voor corporaties
en gemeenten, onderzoek te laten uitvoeren naar nietfiscale prijsprikkels, en energievriendelijke ontwerpen te
stimuleren (BZK 2011). Opvallend is dat de instrumenten
niet gericht zijn op de beïnvloeding van het dagelijks
gedrag.
De ingezette instrumenten richten zich er vooral op de
energetische kwaliteit van gebouwen te verhogen door
investeringen in energiebesparende maatregelen te
stimuleren. Hoewel dit uiteraard ook gedragsbeïn­
vloeding betreft, gaat het hier niet om de beïnvloeding
van dagelijks gedrag. Net als in de meeste omringende
landen (OECD 2007), zet de overheid daartoe drie typen
instrumenten in:
– Financiële instrumenten waarmee het financiële
rendement van de investeringen wordt verhoogd
(‘de wortel’). BZK wil dat doen met onder andere
subsidies, kredieten, en fiscale faciliteiten.
– Juridische instrumenten waarmee actoren direct of
indirect worden verplicht energiebesparende
maat­regelen te nemen (‘de stok’). BZK wil door eisen
aan isolatie te stellen conform EU-regelingen (EPDB),

3 De beleidsinstrumenten | 39

DRIE
–

labeling verplicht stellen, het WWS aanpassen en de
EPC-normering aanscherpen.
Communicatieve instrumenten die zich richten op het
vergroten van de consensus, het bewerkstelligen/
verstevigen van samenwerking en voorzien in
informatie over de energetische kwaliteit van
gebouwen (‘de preek’). BZK wil samenwerken met
relevante partijen, convenanten afsluiten, het goede
voorbeeld geven zoals overheidsgebouwen labelen
en vooruitlopen op nieuwe EPC-normering voor
rijksgebouwen en de informatievoorziening verbeteren, waaronder steun aan Milieucentraal en
monitoring van het eigen beleid.

3.3	Waarom een instrumentenmix?
Volgens de theorie is het onder ideale omstandigheden
economisch inefficiënt en kostbaar om meerdere
instrumenten in te zetten om hetzelfde doel te bereiken
en zou één enkel beleidsinstrument, zoals bijvoorbeeld
een belasting, kunnen volstaan (zie Tinbergen 1967 en
Johnstone 2003). In de praktijk is de situatie meestal
niet ideaal. Volgens Bennear en Stavins (2006) geldt
dan ook voor veel situaties dat de inzet van meerdere
instrumenten gerechtvaardigd is op economische grond.
Bijvoorbeeld wanneer politieke beperkingen (gebrek
aan steun van stakeholders) of meerdere vormen van
marktfalen niet met één instrument kunnen worden
aangepakt.
Inzet instrumentenmix hier gerechtvaardigd
Gezien het beleidsprobleem is de inzet van een
instrumentenmix gerechtvaardigd. Er zijn meerdere
vormen van marktfalen aanwezig. In de gebouwde
omgeving worden latere opbrengsten van investeringen
in energiebesparende maatregelen door de eigenaar
onderschat. Daardoor worden veel energiebesparende
maatregelen die zich in een korte termijn terugverdienen
toch niet genomen. Hiervoor zijn verschillende
oorzaken bekend, zoals het ontbreken van kennis
of financieringsmogelijkheden. Ook onderschatten
aspirant-kopers de toekomstige energiekosten van
het pand dat zij op het oog hebben. Bij de aankoop
wordt de energetische kwaliteit vaak niet of nauwelijks
verdisconteerd in de betaalde prijs. Daarnaast komen
de voordelen van een lagere energierekening niet
bij een investerende verhuurder terecht en komen
de collectieve nadelen van het gebruik van fossiele
energiebronnen, zoals internationale politieke
instabiliteit of klimaatverandering, niet direct voor
rekening van de energiegebruiker. Om de genoemde
vormen van marktfalen te voorkomen zou de energieprijs
door middel van een heffing zeer hoog gemaakt kunnen
worden. Dit stuit echter op politieke weerstanden.
40 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Instrumenten kunnen elkaar versterken
Theoretisch gezien kunnen de instrumenten in de mix
elkaar versterken (OECD 2007; Johnstone 2003; Murphy
et al. 2012a). Volgens Van der Doelen (1998) moet
de instrumentenmix een ‘give- and-take-strategie’
omvatten om de zwakke punten van de toegepaste
instrumenten te compenseren met het inzetten van
andere instrumenten2. Zo kan een energiebelasting
en een verplichting tot labeling een goede combinatie
zijn. De energiebelasting zorgt ervoor dat de energie­
besparende maatregelen sneller financieel rendabel zijn,
terwijl labeling de markt transparanter maakt en voorziet
in ontbrekende informatie bij gebruikers en kopers over
de energetische kwaliteit van het gebouw (OECD 2007).
Geen garantie op hogere effectiviteit of efficiëntie
Er is weinig empirisch bewijs beschikbaar dat de in de
praktijk toegepaste instrumentenmixen efficiënter
zijn dan de inzet van één instrument. Zo concludeert
Braathen (2005) op basis van literatuuronderzoek dat
als de overheid telkens middels een convenant probeert
oplossingen te bieden, de effectiviteit van andere
tegelijkertijd ingezette instrumenten kan afnemen.
Bedrijven nemen een afwachtende houding aan.
Braathen (2005) vindt echter ook dat de interactie tussen
belastingen en subsidies sterk is en dat convenanten in
combinatie met regelgeving de flexibiliteit vergroot van
hoe men kan voldoen aan de gestelde doelen. Daarmee
wordt ook de efficiëntie van de instrumentering groter.

3.4	Belangrijkste instrumenten in de
instrumentenmix
Om de kern van toegepaste instrumentenmix te
beschrijven zijn, in overleg met BZK, acht belangrijke
instrumenten gekozen die het beleid karakteriseren.
Dit zijn uit de groep Financiële instrumenten (‘de wortel’):
1. De (regulerende) energiebelasting (REB of EB)3
2. Overige financiële instrumenten zoals subsidies en
fiscale instrumenten
3. De aanpassing van het Woningwaarderingsstelsel
(WWS)
uit de groep Juridische instrumenten (‘de stok’):
4. De aanscherping van de Energieprestatiecoëfficiënt
(EPC)
5. De Wet milieubeheer (Wmb)4
en uit de groep Communicatieve instrumenten (‘de preek’):
6. Het Koepelconvenant en de drie deelconvenanten
energiebesparing gebouwde omgeving
7. Het energielabel voor gebouwen
8. De innovatie- en stimuleringsprogramma’s, waaronder de Energiesprong en de tijdelijke regeling Blok
voor blok

EIRD
Veel van deze instrumenten worden al langer gehanteerd,
zoals convenanten (sinds 1992), de EPC-normering (sinds
1996), subsidies (sinds 1978), Energiebelasting (sinds
1996) en de Wet milieubeheer (sinds 1993), al zijn ze wel,
soms meerdere malen, aan de nieuwe omstandigheden
aangepast. Anderen zijn relatief kort geleden aan de
beleidsmix toegevoegd zoals labeling van gebouwen
(2008) en labeling in het Woningwaarderingsstelsel
(WWS) (2011).
In dit hoofdstuk worden de acht instrumenten/
instrumentgroepen kort beschreven, op basis van de
uitgebreide beschouwing van deze instrumenten die te
vinden is in bijlage 1. Daar wordt per instrument een
beschrijving gegeven en worden de theoretische werking
en interacties met andere beleidsinstrumenten
behandeld. Tot slot wordt het instrument beschouwd op
een aantal evaluatiecriteria. Leroy en Bruyninckx (2006)
melden dat in beleidsevaluaties effectiviteit en efficiëntie
meestal als enige evaluatiecriteria worden opgenomen,
wat aansluit bij een traditionele beleidsopvatting: een
doelrationele regelkring voor probleemoplossing,
uitgaande van rationele actoren. Leroy en Bruyninckx
pleiten echter voor een aanvulling met juridische criteria
(denk aan rechtszekerheid, betrouwbaarheid) en politieke
criteria (denk aan bijvoorbeeld transparantie, participatie
en controleerbaarheid) die overlap vertonen met de
principes van ‘good governance’5. Aanvulling met deze
criteria maakt de evaluatie rijker omdat mogelijke
tegenstrijdigheden van maatregelen, tussen bijvoorbeeld
efficiëntie en rechtszekerheid duidelijk worden. Daarom
worden bij de beschouwing van de acht instrumenten
naast effectiviteit en efficiëntie ook andere good
governance-principes betrokken. Wij beschouwen,
geïnspireerd op de good governance-principes en een
operationalisatie volgens ESCAP6, de instrumenten op de
volgende aspecten:
– Doeltreffendheid en doelmatigheid: deze aspecten
overeen komen met de klassieke evaluatiecriteria van
effectiviteit (draagt het instrument bij aan het
bereiken van het beleidsdoel? Oftewel: In welke mate
werkt het instrument?) en efficiëntie (staan de kosten
in verhouding tot de opbrengsten, of dragen andere
maatregelen voor minder geld bij aan het te bereiken
doel?). Deze twee aspecten zijn veelal direct gekoppeld aan een expliciet beleids- of instrumentdoel
(bijvoorbeeld het bereiken van energiebesparing of
CO2-emissie reductie) of een afgeleide daarvan zoals
aantallen woningen, labelsprongen of leningen. Voor
de laatste gevallen is er nog een vertaling nodig om
de doeltreffendheid en doelmatigheid van een
instrument te kunnen bepalen.
Er zijn nog drie ondersteunende aspecten in de
beschouwing meegenomen voor zover deze van

toepassing zijn. Deze aspecten zijn niet direct gerelateerd
aan het doel van het beleid, maar zijn ondersteunend
voor de doeltreffendheid en doelmatigheid:
– Transparantie, rechtszekerheid en vormgeving: hierbij
gaat het om de vraag of de procedures en processen
om beleid te ontwikkelen en uit te voeren open,
helder, verifieerbaar en voorspelbaar zijn. Ook de
vraag of het instrument ‘onpartijdig en open’ is voor
iedereen valt hieronder, en of de procedures mensen
voldoende rechtszekerheid bieden. Tot slot wordt
bekeken of de instrumenten vrijblijvend zijn, of juist
verplichtend en hoe (het gebrek aan) handhaving de
werking van een instrument beïnvloedt.
– Consensus gerichtheid en responsiviteit: bij deze
aspecten wordt de mate waarin het beleid zich op de
samenleving richt bekeken. Het gaat daarbij om
vragen als: Komt het beleid of een instrument in
samenspraak met de betrokken partijen tot stand?
Speelt het instrument in op de vragen en behoeften
die gevoeld worden? Is er ruimte om het instrument
aan te passen indien betrokkenen aangeven dat het
dan beter zou werken?
– Een eerlijke verdeling van de lusten en lasten:
Er wordt besproken of de effecten van het instrument
door betrokken partijen als eerlijk worden gezien.
Zijn er ‘verliezers’ en ‘winnaars’ en wordt dat
acceptabel gevonden?
In bijlage 1 wordt per instrument een korte vooruitblik
gegeven, waarbij het instrument in het kader van huidige
en toekomstige ontwikkelingen wordt beschouwd.

3.4.1	De (regulerende) energiebelasting
(REB of EB)
De energiebelasting (EB), die sinds 1996 wordt geheven,
bepaalt 40-50 procent van de energieprijs voor klein­
verbruikers. Ondanks de relatief lage prijselasticiteit is
de energiebelasting een belangrijk fundament onder
het energiebesparingsbeleid in de gebouwde omgeving.
De energiebelasting zorgt voor een prijsverhoging van
energie waardoor investeringen in energiebesparende
maatregelen eerder financieel renderen. Zonder de EB
zijn veel energiebesparende maatregelen niet terug te
verdienen door de investeerder, is de EPC-normering voor
de nieuwbouw niet meer kosteneffectief voor kopers
en kunnen de investeringen voor innovatieve concepten
van ‘nul-op-de-meter’-woningen nooit worden
terugverdiend. Daarnaast voorziet de energiebelasting
jaarlijks de schatkist met een substantiële bijdrage van
een kleine 4 miljard euro (2012). De vrijstelling voor de
EB (en btw en transportkosten) bij teruglevering van
elektriciteit stimuleert de opwekking van duurzame
energie; vooral zonnepanelen op woningen. Zie voor
een uitgebreide beschrijving bijlage 1.

3 De beleidsinstrumenten | 41

DRIE
3.4.2	Overige financiële instrumenten
Subsidie is sinds 1978 een veelgebruikt instrument
in het energiebesparingsbeleid voor de gebouwde
omgeving. Sommige regelingen hebben een decennium
gelopen, andere slechts enkele maanden. Tussen 2010
en 2014 liepen verschillende kortlopende regelingen
waaronder subsidie voor maatwerkadvies, labelsprongen
(Rijkspremieregeling Meer met Minder), duurzame
warmte, isolatieglas en zonnepanelen. Rond 2013 is
gebroken met de historie en zijn subsidieregelingen
afgebouwd. De nadruk komt meer te liggen bij
laagrentende leningen uit revolverende fondsen.
Goedkopere leningen die makkelijker worden verleend
maken het mogelijk maatregelen te nemen zonder dat
het eigen vermogen aangesproken wordt, waarbij de
maandelijkse lasten van de lening direct afgewogen
kunnen worden tegen de maandelijkse besparing
op de energierekening. Daarnaast zijn verschillende
fiscale regelingen ingezet, waarmee belastingkortingen
investeringen in energiebesparende maatregelen
stimuleert. Voorbeeld is het lage btw-tarief voor
isolatiediensten.
In theorie stimuleren subsidies, leningen en fiscale
voordelen investeringen doordat zij de investering
goedkoper maken voor de investeerder. De vraag naar
energiebesparende maatregelen zal groter worden en
leerprocessen en schaalvoordelen zullen de kosten
verlagen. Dit versnelt weer de verspreiding (markt­
introductie of -verbreding) van nieuwe (innovatieve)
energiebesparende maatregelen of producten. Daarnaast
kunnen particulieren en bedrijven met financiële
instrumenten worden geattendeerd op (nieuwe)
energiebesparingsmogelijkheden en de zoekkosten
beperken. Daarnaast wordt er altijd subsidie verstrekt
aan een groep die toch al van plan was om energie­
besparende maatregelen uit te voeren. Deze freeriders
verlagen de effectiviteit van de subsidie. Er is weinig
bekend over de effectiviteit van de toegepaste regelingen
in de gebouwde omgeving. Zie voor een uitgebreide
beschrijving bijlage 1.

3.4.3	Aanpassing van het
Woningwaarderingsstelsel (WWS)
Verhuurders hebben financieel geen baat bij het
verbeteren van de energieprestatie van woningen als
een energiezuinige woning niet meer huur oplevert.
Huurders profiteren wel van energiebesparende
maatregelen doordat de energierekening daalt. Deze split
incentive is voor verhuurders lange tijd een belangrijke
barrière geweest hun woningbezit energiezuinig te
maken. Om de split incentive te verkleinen is het
Woningwaarderingsstelsel (WWS) in 2011 aangepast
met een overgangsregeling tot januari 2014.

42 | Energie besparen gaat niet vanzelf

De overheid reguleert met het Woningwaarderingsstelsel
de maximale huur van woningen. Met dit puntenstelsel
wordt de huur op basis van woningkenmerken,
energieprestatie en de locatie van de woning vastgesteld.
Het aantal punten voor de energetische kwaliteit is
opnieuw verdeeld en afhankelijk gemaakt van het
energielabel. Op deze wijze komt een deel van de
besparing op de energierekening bij de investeerder
terecht. Zie voor een uitgebreide beschrijving bijlage 1.

3.4.4	De Energieprestatiecoëfficiënt (EPC)
Begin jaren negentig is de Energieprestatiecoëfficiënt
(EPC) ontwikkeld om te komen tot een energiezuinig
ontwerp van gebouwen. Die kwam in plaats van de
normering van losse energiebesparende maatregelen.
De EPC is met tussenpozen van enkele jaren steeds
verder aangescherpt en zal in 2020 uiteindelijk leiden
tot bijna energieneutrale nieuwbouwwoningen met een
EPC van bijna nul. De overheid kondigt steeds ruim van
tevoren aan wanneer en hoeveel de EPC-norm wordt
aangescherpt. Daardoor kan de markt zich voorbereiden
op deze aanscherping. Het convenant Lente-akkoord
(2012) helpt de bouwsector bij deze voorbereiding door
onder andere te voorzien in onderzoek naar de kosten
en baten van nieuwbouw onder de aangescherpte
EPC-norm, vergroting van het draagvlak onder de
eindgebruiker, kennisoverdracht en experimenten met
innovaties.
De EPC-normering is ingevoerd wegens het ontbreken
van marktvraag naar efficiënte gebouwen. Kopers tellen
veelal de investering veel zwaarder mee in hun beslissing
dan de toekomstige gebruikskosten. Ook als energie­
besparende maatregelen zichzelf in vrij korte tijd
terugverdienen. Zie voor een uitgebreide beschrijving
bijlage 1.

3.4.5	De Wet milieubeheer (Wmb)
Bedrijven hebben volgens het activiteitenbesluit van de
Wet milieubeheer (Wmb) de algemene plicht om zuinig
om te gaan met energie. Sinds 1993 moeten bedrijven
investeren in energiebesparende technieken als de
terugverdientijd korter is dan vijf jaar. Voor beleggers en
bedrijven lijkt het ook rationeel te zijn om maatregelen
met een beperkte terugverdientijd mogelijk te maken.
In de praktijk ontbreekt het aan kennis en handhaving,
waardoor veel bedrijven niet voldoen aan de Wet
milieubeheer.
In het Nationaal Energieakkoord is overeengekomen om
de uitvoeringen en de handhaving van de Wmb te
intensiveren, mogelijk met een verplichte EPK (Energie
Prestatie Keuring) – analoog aan de APK voor auto’s –
voor utiliteitsgebouwen en uitvoering door Regionale
Uitvoeringsdiensten. Zie voor een uitgebreide
beschrijving bijlage 1.

EIRD
3.4.6	Het energielabel voor gebouwen
Sinds 1 januari 2008 is, mede als gevolg van Europese
wetgeving, een energielabel verplicht bij de bouw,
verkoop of verhuur van woningen en utiliteitsgebouwen.
Hoewel het verplicht is om een label te overhandigen
op transactiemomenten, is er geen sanctie bij het niet
kunnen tonen van het label.
Labeling en maatwerkadvies voorzien (toekomstige)
eigenaren van informatie over mogelijke energie­
besparende maatregelen en legt daarmee in theorie de
kiem voor de bewustwording, nodig voor het nemen van
energiebesparende maatregelen. Daarnaast verkleint het
energielabel de kennisasymmetrie op de vastgoedmarkt
door de kennisachterstand van (potentiële) kopers en
huurders te verminderen. Er is aangetoond dat woningen
van een energetisch goede kwaliteit sneller en tegen een
hogere prijs worden verkocht (Brounen en Kok 2011).
Maar in veel gevallen denkt de verkoper geen belang te
hebben bij het energielabel: de verkoper ontleent zelf
geen direct nut aan de kennis en een matig energielabel is
geen reclame.
In het Nationaal Energieakkoord is afgesproken om alle
woningen die nog geen officieel energielabel hebben, te
voorzien van een voorlopig energielabel, gebaseerd op
bekende gegevens zoals bouwjaar en woningtype. Zie
voor een uitgebreide beschrijving bijlage 1.

3.4.7	Het Koepelconvenant en de drie
deelconvenanten energiebesparing
gebouwde omgeving
Vanaf 1992 maken overheid en bedrijfsleven afspraken
over verbetering van de energie-efficiëntie in de
gebouwde omgeving. Convenanten passen in het beeld
van een terugtredende en meer faciliterende overheid.
De convenantspartijen hebben in een Koepelconvenant
afgesproken dat het energiegebruik in de gebouwde
omgeving in 2020 niet de 507 petajoule mag overstijgen.
Naast een Koepelconvenant zijn drie deelconvenanten
afgesloten7:
– Meer met Minder, convenant energiebesparing in
bestaande woningen en gebouwen;
– Lente-akkoord energiezuinige nieuwbouw;
– het Convenant energiebesparing huursector.
Voor alle convenanten geldt dat iedere convenantspartij
zonder directe gevolgen uit het convenant kan stappen.
Volgens de theorie zorgen convenanten voor een
gedeelde verantwoordelijkheid omdat in overleg
afspraken met de stakeholders gemaakt worden.
Er kunnen betere oplossingen voor het probleem worden
ontwikkeld en actoren zullen eerder meewerken dan
wanneer de overheid het van bovenaf regelt. Hoewel
convenanten in theorie kunnen werken, staat de
doeltreffendheid en doelmatigheid zwaar ter discussie,

zeker als het convenant een vrijblijvend karakter heeft.
Zie voor een uitgebreide beschrijving bijlage 1.

3.4.8	Innovatieprogramma Energiesprong en de
tijdelijke regeling blok voor blok
Het kabinet wilde weten of, en onder welke voorwaarden,
een marktaanpak leidt tot een grootschalige aanpak van
energiebesparing (BZK 2011). Volgens de theorie komt
de markt zowel aan de vraag als aan de aanbodkant niet
vanzelf tot (betaalbare) oplossingen, omdat de kosten
en risico’s voor individuele bedrijven en consumenten
te groot zijn. Daarom ondersteunt de Rijksoverheid
innovatie- en leer- of pilotprogramma’s.
Het innovatieprogramma ‘Energiesprong’ heeft vanaf
2010 de ontwikkeling van zeer energiezuinige woningen
op gang gebracht. Anno 2014 liggen er diverse concepten
voor woningen, een ‘deal’ voor 2020 om 11.000 (en bij
succes oplopend tot 111.000) sociale huurwoningen te
vernieuwbouwen tot nul-op-de-meter-woningen, een
deal met de intentie om dat ook te doen voor
100.000 koopwoningen en enkele aanzetten voor
de utiliteits­sector.
Binnen het pilotprogramma ‘blok voor blok’ zijn tussen
2012 en 2014 de marktontwikkelingen versneld door ruim
tien consortia te ondersteunen met procesgeld. Het
programma ligt in de lijn van het convenant Meer met
Minder omdat ook hier het doel per woning lag op het
maken van minimaal twee labelsprongen. De uitdaging
lag hierbij vooral bij de markt van particuliere
woningeigenaren. De aanname was dat door een
seriematige aanpak de kosten zouden dalen en
woningeigenaren daarmee voldoende verleid zouden
worden om hun woning energiezuiniger te maken.
Deze aanname bleek voor de koopsector niet op te gaan,
en de consortia van marktpartijen hebben gezocht naar
andere aanpakken. Zie voor een uitgebreide beschrijving
bijlage 1.

3.5	De instrumentenmix en de
doelgroepen
In figuur 3.2 is voor de acht belangrijkste instrumenten/
instrumentgroepen weergegeven hoe zij zich tot elkaar
en de doelgroepen8 verhouden. Opvallend is dat de
communicatieve instrumenten bijna niet gericht zijn op
de doelgroepen in de utiliteitssector. En juridische, meer
dwingende instrumenten zijn niet op de doelgroepen in
de woningsector gericht.
Nieuwbouw
Met de ingezette instrumentenmix rond de nieuwbouw
tracht de overheid met regelgeving de bouwers te

3 De beleidsinstrumenten | 43

DRIE
Figuur 3.2
Relatie instrumentenmix en doelgroepen
Communicatieve
instrumenten

Woningen

Koepelconvenant (2012)

Eigenaren-bewoners

Convenant MmM (2008)

Huurders

Huurconvenant (2008)

Verhuurders

Lente-akkoord (2008)
Labeling gebouwen (2008)
Blok voor blok (2012)
Energiesprong (2011)

Bouwsector
Juridische
instrumenten
EPC-Normering (1996)
Wet milieubeheer (1993)
pbl.nl

Utiliteit

Financiële
instrumenten

(kantoren, scholen, winkels, …)

Eigenaren-gebruikers

Energiebelasting (1996)

Huurders

Fin. Instrumenten (1978)

Verhuurders

Labeling in WWS (2011)
Bron: PBL

dwingen voor de gebouwgebruiker kosteneffectieve
energiebesparende maatregelen te treffen, waarbij zij als
convenantspartij worden geholpen om aan de strengere
EPC-normering te voldoen. Ook stimuleert de overheid
innovatie.
De bouwsector heeft aan de ene kant te maken met de
wettelijke aanscherping van de EPC en aan de andere kant
met het Lente-akkoord. Daarnaast wordt het innovatie­
programma Energiesprong door de overheid financieel
gesteund. Het programma probeert met de bouwsector
en andere marktpartijen te komen tot vernieuwbouw­
concepten voor bijna energieneutrale gebouwen.
Utiliteit
Met de ingezette instrumentenmix voor de utiliteit tracht
de overheid:
– de terugverdientijd van energiebesparende maatregelen aantrekkelijker te maken,
– de markt transparanter te maken, en
– grotere energiegebruikers te verplichten energie­
besparende maatregelen te treffen die voor hen
kosteneffectief zijn.
De financieel stimulerende instrumenten voor de
doelgroepen rond woningen zijn ook op de utiliteit
gericht, al ligt de energiebelasting voor grotere
energiegebruikers aanzienlijk lager dan voor
44 | Energie besparen gaat niet vanzelf

kleinverbruikers en kunnen bedrijven in tegenstelling tot
eigenaar-bewoners gebruik maken van fiscale regelingen
zoals de EIA. Er zijn geen convenantafspraken met de
utiliteitssector gemaakt. Wel heeft deze sector te maken
met de Wet milieubeheer (Wmb) die voorschrijft dat
energiebesparende maatregelen genomen moeten
worden als de terugverdientijd korter is dan vijf jaar.
Woningen
Met de ingezette instrumentenmix rond woningen tracht
de overheid:
– de terugverdientijd van energiebesparende maatregelen aantrekkelijker te maken,
– verhuurders en aanbieders deelgenoot te maken van
het beleidsprobleem,
– het aanbod te verbeteren,
– de split incentive voor de huursector weg te
nemen, en
– de markt transparanter te maken.
De doelgroepen worden financieel gestimuleerd met
subsidieregelingen. Huurders en eigenaar-bewoners
hebben vooral te maken met de energiebelasting,
waardoor investeringen in energiebesparende
maatregelen zichzelf sneller terugverdienen.
Eigenaar-bewoners hebben daarbij te maken met
subsidies én de verplichting de woning te laten labelen

EIRD
bij verkoop. Er staat geen sanctie op het negeren van deze
verplichting. Het convenant Meer met Minder gericht op
woning eigenaren, maar zij zijn niet door een convenant­
partij vertegenwoordigd. Al heeft de vereniging Eigen
Huis als vertegenwoordiger van de eigenaar-bewoners
wel deelgenomen aan de convenantbesprekingen. Het
convenant Meer met Minder is gesloten met de
bouwsector die de energiebesparende maatregelen moet
verkopen aan de eigenaar-bewoners. De convenants­
partijen hebben afgesproken woningeigenaren te
stimuleren meerdere energiebesparende maatregelen te
treffen.
Verhuurders hebben naast subsidies en fiscaal stimu­
lerende instrumenten te maken met het Convenant
Huursector en aanpassingen van het WWS wat de splitincentive moet verkleinen. Labeling is daarvoor verplicht
gesteld. Verhuurders zijn daarbij afhankelijk van hun
zittende huurders omdat die toestemming moeten geven
voor het uitvoeren van de energiebesparende
maatregelen en in moeten stemmen met de daarmee
gepaard gaande huurverhogingen.

Noten
1

2
3

4
5

6

7
8

Naast energiebesparing behelst het plan van aanpak ook
twee andere doelen. Mensen meer greep te laten krijgen op
hun woonlasten en het stimuleren van de bouwsector.
Deze evaluatie gaat op deze twee doelen niet in.
De context waarin een instrument wordt ingezet bepaalt de
sterke en zwakke punten van een instrument.
Hoewel de Energiebelasting niet expliciet onderdeel
uitmaakt van het beleidspakket van BZK zal deze wel
worden besproken. Dit omdat de Energiebelasting effect
heeft op de rentabiliteit van energiebesparende
maatregelen. De belasting interacteert dus direct met veel
andere instrumenten waarmee de overheid energie­
besparing in de gebouwde omgeving wil stimuleren.
De Wet milieubeheer valt onder het ministerie van IenM.
De principes van good governance omvatten: 1. Rechtszeker,
2. Consensus gericht, 3. Participatief, 4. Onpartijdig en open,
5. Transparant, 6. Publiek verantwoordelijk, 7. Vraaggericht,
8. Effectief en efficiënt.
Escap heeft de good governance-principes
geoperationaliseerd voor landen (zie http://www.unescap.
org/pdd/prs/ProjectActivities/Ongoing/gg/governance.asp).
Zie ook hoofdstuk 2
De doelgroepen zijn de huurders, eigenaren, verhuurders en
bouwers die daadwerkelijk de beslissing nemen
energiebesparende maatregelen te nemen.

3 De beleidsinstrumenten | 45

VIER
Beleid in de praktijk

Hoe beïnvloedt het beleid de investeringsbeslissingen
in de praktijk? Hoe beslissen partijen over het wel
of niet nemen van energiebesparende maatregelen?
En wat is de invloed van beleid op die beslissing?
Energiegebruikers willen graag zelf op het idee
komen energie te gaan besparen. Dat moet financieel
wel uit kunnen. De energiebelasting helpt hen daar
bij, vaak ongemerkt. In de nieuwbouw doen de
beleidsinstrumenten hun werk goed, het beleidsdoel
wordt gehaald. Voor de bestaande utiliteitsgebouwen
en bestaande woningen is dat niet het geval.
De invloed van de convenanten is zeer beperkt,
hoewel de stip op de horizon die met behulp van de
convenanten is gezet, richting geeft en stimuleert.
Voor bewoners, verhuurders en de utiliteitssector is een
hoge mate van zelfbeschikking belangrijk. Velen hebben
het idee dat zij zelf op het idee zijn gekomen energie­
besparende maatregelen te nemen. Verhuurders ervaren
de doelen van het huurconvenant als een gewaardeerde
stip op de horizon maar bepalen uiteindelijk zelf welke
doelen bij hun organisatie passen en in welk tempo ze
daar op af koersen. Organisaties in de utiliteitssector
zeggen zich vooral gestimuleerd te voelen van binnenuit
door medewerkers of onderdelen binnen de eigen
organisatie, maar hier speelt ook de overheid een
belangrijke stimulerende rol.
Rendement, terugverdientijd, financierbaarheid en
zekerheid daarover zijn belangrijke voorwaarden om te
komen tot investeringen. Opvallend is dat woningen in de
meeste gevallen niet in één keer maar in kleinere stapjes
energiezuiniger worden gemaakt. Dit geldt zowel voor
koop- als huurwoningen. Verhuurders zien, naast
financierings- en rendementsoverwegingen, huurders als
een tegenwerkende kracht. Bij huurders spelen financiële
overwegingen vaker een rol dan bij eigenaren-bewoners.
Zij melden dat vooral een actieve verhuurder en zeker­
heden helpen om hun woningen energiezuiniger te
maken. Maar er is ook een grote groep waaronder
energiebesparing niet leeft; zij zijn niet bekend met het
energielabel en de rol daarvan in de bepaling van de huur.

46 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Opvallend is dat de energiebelasting haar werk vrij
onopvallend doet. Velen hebben niet door dat zij de
belasting moeten betalen. Toch lijkt de belasting nog
steeds voldoende gelegitimeerd te zijn, gezien het
maatschappelijk debat rond deze belasting. Ook andere
financiële stimulering wordt op prijs gesteld maar een
korte looptijd en het buiten de doelgroep vallen worden
door verhuurders en utiliteitsbedrijven niet op prijs
gesteld. Ze zeggen meer baat te hebben bij stabiele
regelingen. De literatuur geeft ook aan dat stabiele
regelingen beter hun werk doen.
De corporaties hebben het energielabel geïntegreerd in
hun bedrijfsproces, maar bij eigenaar-bewoners en de
utiliteitssector leeft het label nog niet zo. Velen kennen
hun label niet. Het label heeft wel potentie aangezien
velen de energetische kwaliteit van hun eigen woning of
gebouw te positief inschatten, en voor de geïnteres­
seerden levert het energielabel houvast.
In de nieuwbouw levert de combinatie van meer dwing­
ende juridische instrumenten (EPC-normering) met
communicatieve instrumenten (uit het Lente-akkoord)
het gewenste resultaat op. De Energiebelasting geeft een
belangrijke legitimatie voor het verder aanscherpen van
de EPC-normering; het zorgt ervoor dat de kosten van
extra maatregelen kunnen worden terugverdiend.
In de utiliteitssector werkt de combinatie van juridische
dwang en financiële stimulering onvoldoende. Een betere
handhaving van de Wet Milieubeheer en meer kennis bij
bedrijven over energiebesparingsmogelijkheden kan
leiden tot een versnelling van het energiebesparings­
tempo. Utiliteitsbedrijven geven aan dat een betrouw­
baar – door de overheid gegeven – energiebesparings­
advies gewenst is.
Voor woningen werkt de combinatie van de ingezette
communicatieve instrumenten en financiële stimulering
onvoldoende. Het energiebesparingstempo ligt te laag
om de beleidsdoelen in 2020 te halen. We hebben geen
aanwijzingen gevonden dat bewoners en verhuurders
zich via de bouwsector gestimuleerd voelen door het
convenant Meer met Minder. Het aantal energie­
besparende maatregelen dat in één jaar wordt genomen
stijgt wel, maar het is onduidelijk in welke mate het

REIV
convenant hieraan bijdraagt. Het beoogde doel van het
convenant Meer met Minder, een stijging van het aantal
woningen waarbij twee of meer labelstappen worden
genomen, wordt niet gehaald. De afspraken met de
convenantpartner AEDES worden door de corporaties
niet als bindend ervaren. De door het convenant gezette
stip op horizon is voor hen wel belangrijk.
Er is geen zicht op de rol die het convenant speelt voor de
particuliere verhuurders.
Aanpassingen in het Woningwaarderingsstelsel hebben
verhuurders meer mogelijkheden gegeven om de kosten
voor energiebesparende maatregelen terug te verdienen
door huurverhoging. Het lukt echter niet altijd om de
kosten van energiebesparende maatregelen volledig te
compenseren.
De kennis- en innovatieprogramma’s ‘blok voor blok’ en
‘Energiesprong’ hebben hun invloed op alle doelgroepen.
Zowel de weg van verbetering in stapjes (blok voor blok,
Meer met Minder) als die voor de totale aanpak in één
keer (zeer energiezuinige nieuwbouw vallend onder
diverse IAGO-programma’s waaronder Energiesprong en
diepgaande renovatie van bestaande bouw (innovatie­
programma Energiesprong) zijn tussen 2010 en 2014 door
het beleid ondersteund. Vooral de ontwikkelingen voor
diepgaande renovatie is opmerkelijk, al is het nog te
vroeg om te concluderen dat deze beweging zich ook kan
bestendigen. Het is raadzaam naast het ontwikkelen van
kennis over de beide wegen de bevindingen uit te
wisselen, zodat hetzelfde wiel niet opnieuw wordt
uitgevonden. Daarnaast moet gekeken worden welke
aanpak het beste past bij welk deel van de
gebouwen­­voorraad.

4.1	Werkelijke effecten
energiebesparende maatregelen
Individuele voorkeuren en gewoonten bepalen in hoge
mate het energiegebruik (zie bijvoorbeeld Berben
en Oomen 2013) en ook de kostenefficiëntie van
energiebesparende maatregelen voor een individueel

huishouden (Tigchelaar et al. 2011). Lang niet iedereen
is financieel goed af met een maatregel die gemiddeld
genomen wel kosteneffectief is. En het energielabel is een
indicator voor de energetische kwaliteit van woningen,
maar dat zegt nog niks over het daadwerkelijke
energiegebruik van de bewoners.
In de praktijk reduceren energiebesparende maatregelen
het energiegebruik minder dan wat op basis van de
energetische kwaliteit van woningen verwacht mag
worden. Uit Menkveld et al. (2012a, 2012b) en Tigchelaar
(2010) is af te leiden dat in de praktijk de werkelijke reductie
van het energiegebruik 20 tot 50 procent lager ligt.
Zo wordt in woningen van slechte energetische kwaliteit
veel minder energie gebruikt dan in woningen met een
goede energetische kwaliteit. Dit is onder andere
geconstateerd door Majcen et al. 2013a,b,c; Tigchelaar
2010; Menkveld et al. 2012b; van Middelkoop 2014; Aydin et
al. 2013; Bosch 2011; Laurent et al. 2013; Visscher et al. 2012).
Voor de mindere opbrengst van energiebesparende
maatregelen worden verschillende redenen aangevoerd:
– Mindere bouwkwaliteit of verkeerd onderhoud
Bijvoorbeeld slecht uitgevoerde isolatie of slecht
afgestelde HR-ketels. Zo schetst Kempton (2013) de
problemen met het onderhoud van installaties die
gebaseerd zijn op nieuwe technieken in de Engelse
sociale huursector.
– Rebound effect
Energiezuinig stookgedrag komt vaker voor in
woningen van lagere energetische kwaliteit
(Tigchelaar et al. 2011). Ook Guerra Santín (2010) geeft
dit aan. Bewoners van nieuwere, beter geïsoleerde
woningen houden hogere binnentemperaturen aan
en verwarmen meer ruimten. De investering in
energiebesparende maatregelen wordt dus niet enkel
omgezet in een lager energiegebruik, maar ook in een
hoger wooncomfort.
– Model- en datatechnische oorzaken
Bij oudere woningen zijn energiebesparende
maatregelen niet altijd zichtbaar, zoals spouwmuurisolatie, waardoor de energetische kwaliteit te laag
wordt ingeschat. De modellen om de energieprestatie
van de woning te berekenen worden nog regelmatig
aangepast aan nieuwe inzichten.

De enquêtes onder de utiliteitssector, uitgevoerd door Panteia (zie Hoevenagel 2014) en bewoners van
woningen (Veldkamp 2014) en de interviews onder corporaties, de bouwsector en koepelorganisaties
(Hendriksen et al. 2014) zijn er op gericht een beeld te krijgen van hoe het rijksbeleid concrete beslissingen
van huurders en eigenaren beïnvloedt (zie figuur 3.1). De doelgroepen zijn bevraagd op de fysieke en sociale
context waaronder zij hun besluiten hebben genomen, op hun motieven en hun gedrag. Daarnaast zijn vragen
gesteld over hun kennis en ervaringen met beleid en welke kansen zij zien voor verbetering. In de enquête
voor eigenaar-bewoners en huurders van woningen is ook gevraagd welke energiebesparende maatregelen ze
hebben genomen.

4 Beleid in de praktijk | 47

VIER
Hoe groot de bijdrage is van de genoemde oorzaak is niet
bekend en vraagt nader onderzoek. Als de oorzaken
bekend zijn en de grootteorde is vastgesteld kan het
beleid beter inspelen op het fenomeen.

4.2	Woningen
Deze paragraaf beschrijft hoe bewoners en verhuurders
van woningen in de praktijk tot de beslissing komen om
energiebesparende maatregelen te nemen (of niet), en
welke invloed beleidsinstrumenten daarop hebben. De
analyse is gebaseerd op een uitgebreide beschouwing
van de (relevante) beleidsinstrumenten (bijlage 1), een
analyse van een survey onder eigenaren-bewoners en
huurders (bijlage 2) en interviews met verhuurders door
het bureau Mixed Methods (Hendriksen et al. 2014).

Eventuele andere bronnen worden expliciet vermeld met
literatuurverwijzingen.

4.2.1	Vooral huurders buiten de corporatiesector
melden weinig maatregelen
Tussen 2010 en 2014 zijn er volgens de verzamelde
gegevens (zie de tekstkaders) in de koopsector vaker
en iets verdergaande maatregelen genomen dan in de
huursector. Dit is grotendeels, maar niet geheel, toe
te schrijven aan het achterblijven van maatregelen in
huurwoningen buiten de corporatiesector (zie bijlage 2).
In deze huurwoningen werd er in vergelijking met zowel
koop- als corporatiewoningen veel minder vaak een
maatregel genomen. Bovendien bleef in huurwoningen
buiten de corporatiesector waarin maatregelen werden
genomen óók de ‘benutte’ ruimte achter ten opzichte
van die van koop- en corporatiewoningen waar minimaal

Enquête onder circa 2500 eigenaren-bewoners en huurders
Bewoners van woningen zijn in te delen in eigenaren-bewoners en huurders. Om meer zicht te krijgen op hun
energiebesparingsgedrag, motivatie en context waaronder zij besluiten energie te besparen (zie figuur 3.1), zijn
voor deze evaluatie alle circa 4800 respondenten van het WoON Energieonderzoek 2012 herbenaderd met een
schriftelijke of online vragenlijst. Het veldwerk is door Veldkamp (2014) uitgevoerd in opdracht van BZK, onder
inhoudelijke begeleiding van het PBL; de respons bedroeg 2533 respondenten.
Uit de koppeling van deze respondenten aan de WoON Energie 2012-database blijkt dat er in de respons
sprake was van een sterke ondervertegenwoordiging van niet-westerse allochtonen (4 ten opzichte 9 procent
in de totale gewogen WoON Energie-populatie) en een oververtegenwoordiging van 55-plussers (50 in plaats
van 41 procent) ,respondenten met zonnepanelen (2,5 in plaats van 1,9 procent) en respondenten die denken
goed op de hoogte te zijn van hun eigen energiegebruik (63 tegenover 52 procent). Dit laatste duidt op een
oververtegenwoordiging van respondenten met interesse in energie en energiebesparing, wat vaker voorkomt
in dit soort surveys (Murphy 2012). Dit betekent dat de aantallen en aandelen eneriebesparende maatregelen in
de analyses overschat worden; in welke mate dat gebeurd is kon niet worden vastgesteld. Enkele respondenten
zijn uitgesloten van de analyses omdat zij tussen WoON Energie 2012 en de herbenadering zijn verhuisd of op te
veel vragen geen antwoord gaven. Dit resulteert uiteindelijk in een bruikbare respons van 2267 respondenten.
Zie voor meer informatie bijlage 2.

Analyse van het beslisproces van bewoners
Met een bi- en multivariate analyse van de verkregen data is het beslisproces van bewoners geanalyseerd.
Er is vastgesteld welke factoren voor eigenaren-bewoners en huurders van invloed waren op de keuze om
tussen 2010 en 2014 wel of geen energiebesparende maatregelen te nemen, én er is gekeken naar de ‘benutte
ruimte’. De ‘ruimte’ wordt bepaald door welke van negen besparingsmaatregelen in 2010 nog genomen kunnen
worden. De benutte ruimte wordt bepaald door de maatregelen die tussen 2010 en 2014 zijn uitgevoerd. De
negen maatregelen worden daarbij gewogen naar de primaire energiebesparing die ze gemiddeld opleveren
– een tochtstrip in een appartement levert minder op dan spouwmuurisolatie in een vrijstaande woning. Een
uitgebreide beschrijving is te vinden in bijlage 2.
Het in bijlage 2 beschreven beslisproces wordt in dit hoofdstuk gebruikt als basis voor de confrontatie tussen het
beslisproces van bewoners en het (relevante) instrumentarium van de Rijksoverheid, dat beschreven is in bijlage
1. Tenzij anders vermeld zijn de cijfers in de paragrafen over eigenaren-bewoners en huurders gebaseerd op de
beschreven database. Elke paragraaf voor een doelgroep begint met een samenvatting van de belangrijkste
bevindingen en conclusies, gevolgd door een verdieping per instrument.

48 | Energie besparen gaat niet vanzelf

REIV
Figuur 4.1
Aantal uitgevoerde substantiële maatregelen in koopwoningen, 2010 – 2014
% van woningen
100

Aantal uitgevoerde maatregelen
5 of meer

80

4
3
2

60

1
0

40

0

pbl.nl

20

0

1

2

3

4

5

6 of meer

Potentieel aan maatregelen in 2010
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

één maatregel werd genomen. In koopwoningen zijn iets
vaker maatregelen genomen dan in corporatiewoningen.
Deze verschillen zijn vermoedelijk toe te schrijven aan
verschillen in de woningvoorraad en bewonerspopulatie,
aangezien deze groepen in regressieanalyses (waarin is
gecorrigeerd voor bewoners- en woningkenmerken) niet
betekenisvol van elkaar verschillen. In woningen waarin
minimaal één maatregel werd genomen verschilde de
benutte besparingsruimte, gecontroleerd voor overige
factoren, in beide sectoren ook niet van elkaar.

4.2.2	Eigenaren-bewoners
Belangrijke motieven van eigenaren-bewoners om
energiebesparende maatregelen te nemen zijn het
verlagen van de energienota, ‘een goed gevoel’,
milieu en comfort. Echter, alleen het motief comfort
blijkt onderscheidend voor het wel of niet nemen
van energiebesparende maatregelen. Met andere
woorden, woningeigenaren vinden milieu en financiële
aspecten belangrijk, maar eigenaren die hier meer
waarde aan hechten hebben, gecontroleerd voor andere
omstandigheden, tussen 2010 en 2014 niet of nauwelijks
meer energiebesparende maatregelen genomen.
De rol van (gebrek aan) financieringsmogelijkheden in het
beslisproces is nog onduidelijk. De specifiek voor
energiebesparing beschikbare leningen waren in de
periode 2010-2014 beperkt en zijn bovendien niet
uitputtend gebruikt door woning-eigenaren. Het is niet
duidelijk waarom. Uit de beschikbare beschouwingen
hierover is alleen bekend dat de inzet van financierings­
mogelijkheden in combinatie met andere instrumenten
(actieve benadering, goed marktaanbod) de vraag kan
doen toenemen. Er is geen onderzoek bekend dat

aangeeft hoe de vraag naar financiering van energie­
besparende maatregelen zich de komende jaren zal
ontwikkelen en of de recent gelanceerde Energie­
bespaarlening daarmee voorziet in een behoefte1.
De analyses van het beslisproces laten zien dat mensen
hun woning in stapjes energiezuiniger maken. Hoe ouder
de bewoners en hoe langer de woonduur des te minder
maatregelen worden er genomen. Een redelijk goed
geïsoleerde woning is geen reden om af te zien van
verdere maatregelen2, zie ook figuur 4.13. Voor het nemen
van maatregelen lijken kennis, interesse en competentie
doorslaggevend. Kennis van regelingen, het kunnen of
durven inschatten van het eigen energielabel en de
informatiebehoefte hangen nauw samen.
Eigenaren-bewoners hechten sterk aan het idee dat zij
zelf tot de beslissing komen om energiebesparende
maatregelen te nemen, al zijn zij zich bewust van een
stimulerende sociale omgeving en van prikkels zoals
subsidies en informatie van bedrijven en overheden.
De ingezette beleidsinstrumenten tussen 2010 en 2014,
die een grote mate van vrijblijvendheid voor de woning­
eigenaren kennen, sluiten daar bij aan. Eigenarenbewoners wijzen een verplicht energielabel af. Maar er
bestaat wel ruimte voor regels; woningeigenaren
stemmen in groten getale in met het bestaande beleid
voor nieuwbouwwoningen en de helft zegt zelfs open te
staan voor (nog niet bestaande) regels voor bestaande
woningen.
Uit de analyse van het beslisproces blijkt dat beïnvloeding
van eigenaar-bewoners via de sociale omgeving (en
maatschappelijke normen) mogelijk is, maar deze
4 Beleid in de praktijk | 49

VIER
Figuur 4.2
Stimulansen voor energiebesparing volgens eigenaren-bewoners, 2014

Meer zekerheid over het terugverdienen
Een persoonlijk advies
Meer informatie over mogelijkheden
Een betrouwbaar persoon die alles regelt
Een lagere rente op leningen
Het indicatief energielabel
Ervaringen van bekenden
Eenvoudiger een lening krijgen
Een hogere energieprijs
Samen met buurtbewoners zoeken
naar besparingsmogelijkheden

pbl.nl

0

10

20

30

40

50

60

% van respondenten (maximaal 3 keuzes)
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

evaluatie heeft niet vastgesteld in hoeverre het beleid
invloed heeft gehad op die sociale context. Aanbiedingen
van bekende4 bouw- en installatiebedrijven gingen
tussen 2010 en 2014 samen met meer maatregelen.
Dit kan een indicatie zijn dat het convenant Meer met
Minder de eigenaar-bewoner bereikt. Maar gezien het
beperkte doelbereik van dit convenant (hoofdstuk 2)
worden eigenaren-bewoners maar in beperkte mate
verleid tot het nemen van meerdere labelstappen
tegelijk, zoals ook figuur 4.1 laat zien dat woning­
eigenaren vooral in kleine stapjes naar ‘de finish’ gaan.
Toch is de bouwsector wel de goede ingang, omdat
eigenaren-bewoners zich veelal richten tot de bouw- en
installatiesector voor advies en informatie (op de voet
gevolgd door meer onafhankelijke informatie van
consumentenorganisaties). Wij zien geen positieve
effecten van aanbiedingen van onbekende bouw- en
installatiebedrijven op het nemen van energiebesparende
maatregelen. Dit geeft aan dat ‘koude’ acquisitie een weg
van lange adem is: ‘koude’ contacten moeten eerst
‘warm’ worden voordat woningeigenaren overgaan tot
het nemen van maatregelen.
Huishoudens met een officieel energielabel nemen niet
vaker of verdergaande maatregelen dan huishoudens die
met behulp van internet of zonder assistentie een
schatting van hun energielabel durven te geven. De grote
uitdaging ligt in het bereiken van de grote groep die echt
geen enkele inschatting kan of durft te maken van het
energielabel van de eigen woning. Deze groep neemt
significant minder energiebesparende maatregelen.
Het is de vraag of het verstrekken van een (voorlopig)
energielabel aan deze bewoners gepaard zal gaan met
een toename van energiebesparende maatregelen als er
niet aanvullend acties worden ingezet om de interesse
50 | Energie besparen gaat niet vanzelf

voor, en kennis van energie en energiebesparing te
voeden. Het voorlopig label kan wel bijdragen aan het
bijstellen van het iets te optimistische beeld dat
eigenaren met interesse voor energie veelal hebben van
hun woning. Deze bijstelling is in sommige gevallen ook
nodig bij eigenaren die reeds een officieel energielabel
hebben. Ook bij hen is het dus zaak om hen vaker te
‘herinneren’ aan het daadwerkelijke energielabel van
hun woning
De energiebelasting functioneert redelijk onzichtbaar:
veel bewoners zijn zich niet bewust van het feit dat zij
deze belasting betalen, maar de hogere energieprijs zorgt
er wel voor dat woningeigenaren hun energienota verder
kunnen verlagen met energiebesparende maatregelen.
Investeringskostenverlagende beleidsinstrumenten
(zoals de btw-verlaging voor isolatiediensten sinds 2009)
lijken ook bij te dragen aan het maken van de keuze om
meer energiebesparende maatregelen te nemen, vooral
naarmate deze regelingen langer lopen. Voor de kort­
lopende subsidies zijn in onze analyses geen aanwijzingen
gevonden van stimulerende effecten buiten de subsidie­
ontvangers om. Het ontvangen van subsidie gaat wel
samen met het vaker en verdergaand nemen van
energiebesparende maatregelen.
In het navolgende wordt per instrument ingegaan op de
bevindingen waar bovenstaande conclusies op
gebaseerd zijn.
Energiebelasting doet zijn werk redelijk onzichtbaar
De bekendheid met de energiebelasting is beperkt. Uit de
dataverzameling blijkt dat 60 procent van de eigenarenbewoners de belasting kent en 36 procent denkt er
zelf mee te maken te hebben. Dit is vermoedelijk een

REIV
overschatting, omdat bewoners met een interesse in
energie oververtegenwoordigd zijn in de dataverzameling
(zie kader Enquête onder circa 2500 eigenaren-bewoners
en huurders).
Hoewel financiële motieven niet onderscheidend zijn
voor het nemen van energiebesparende maatregelen
tussen 2010 en 2014, is het verlagen van de energienota
wel het belangrijkste motief voor eigenaren-bewoners
om wel of niet aan energiebesparing te doen. Daarbij
worden energiebesparende maatregelen gemiddeld niet
als (te) duur ervaren. Bekend zijn met de energiebelasting
gaat niet samen met het nemen van meer energie­
besparende maatregelen. Dat hoeft echter geen
belemmering te zijn voor de prikkel die uitgaat van deze
belasting omdat bewoners de energieprijs, inclusief
belastingen, als geheel ervaren en afwegen tegen de
kosten van maatregelen. Het is niet aannemelijk dat
ideële en comfort-motieven en technologische
ontwikkelingen voldoende zijn om in de bestaande
woningvoorraad, waarvoor geen normen gelden, zonder
de prijsverhogende energiebelasting veel maatregelen te
ontlokken.
Subsidies en andere kostenverlagende maatregelen
moeten langer lopen
Er is weinig bekend over de effecten en/of kosten van
de in de gebouwde omgeving ingezette financiële
instrumenten (zie bijlage 5). Vaak is alleen bekend
hoeveel gebruik gemaakt is van een regeling, maar niet
in welke mate de regeling voor de stimulering heeft
gezorgd. Uit de instrumentbeschrijvingen blijkt dat de
financiële instrumenten in het algemeen transparant en
voorspelbaar zijn toegepast. Over sommige subsidies
ontstond onzekerheid omdat het budget gelimiteerd was
en niet altijd duidelijk was of aanvragen nog binnen het
budget gehonoreerd konden worden. Dit ondermijnde
het vertrouwen in nationale subsidies.
Uit de analyses is bekend dat bij 18 procent van de
bewoners die energiebesparende maatregelen hebben
genomen tussen 2010 en 2014, de beschikbaarheid van
subsidies een rol speelde. Ook laat de eigen analyse zien
dat ontvangers van subsidie vaker en verdergaande
maatregelen nemen dan huishoudens die geen subsidie
hebben ontvangen. Een relatief korte looptijd hoeft geen
belemmering te zijn voor een grote bekendheid: de
subsidieregeling voor zonnepanelen uit 2012-2013 geniet
meer bekendheid dan de btw-verlaging voor
isolatiediensten die al vanaf 2009 bestaat. Hoewel de
attenderingsfunctie van kortlopende subsidies kan
bijdragen aan de informatievoorziening, vergelijkbaar
met een actieprijs in de supermarkt, blijkt uit de
dataverzameling dat juist bekendheid met de langer
lopende btw-verlaging voor isolatie, samengaat met het

vaker nemen van energiebesparende maatregelen (indien
gecontroleerd is voor het ontvangen van subsidies). Voor
kennis van de subsidie op zonnepanelen, daarentegen,
is er een negatieve relatie met de mate waarin bewoners
tussen 2010 en 2014 de energiebesparingsruimte in hun
woning benutten. Dit is in lijn met de conclusie van
Noailly et al. (2010) dat een stabiele inzet van
instrumenten eerder aanzet tot investeringen.
Vraag naar financieringsmogelijkheden onduidelijk
Er is beperkt gebruik gemaakt van het Energiebesparings­
krediet dat tussen 2009 en 2011 beschikbaar was door
garantstelling door de Rijksoverheid. Langer lopende
lokale en provinciale duurzaamheidsleningen laten een
toenemend gebruik zien, vooral bij actieve benadering
van woningeigenaren. Maar het gebruik ervan staat nog
steeds niet in verhouding tot de beschikbare 300 miljoen
euro voor de Energiebespaarlening uit het recent
opgerichte revolverend Nationaal Energiebespaarfonds5.
Er zijn geen ex ante-studies bekend die aangeven hoe
groot de vraag is naar financieringsmogelijkheden voor
energiebesparende maatregelen. Uit eigen analyses blijkt
dat 22 procent van de eigenaren-bewoners denkt dat een
lagere rente op een lening hen zou helpen om hun
woning energiezuiniger te maken (figuur 4.2); het
eenvoudiger kunnen krijgen van een lening werd door
11 procent van de eigenaren-bewoners genoemd.
Financieringsmogelijkheden zijn daarmee van kleiner
belang dan de zekerheid over het kunnen terugverdienen
van de investering en persoonlijk advies, die door bijna
de helft, respectievelijk 35 procent van de eigenarenbewoners worden genoemd (figuur 4.2). De voorwaarden
van de nieuwe Energiebespaarlening zijn voor eigenarenbewoners gunstiger dan de voorlopers (lagere rente,
aftrekbaar). Een punt van zorg is dat ruim 890.000
eigenaren-bewoners een potentiële restschuld hebben
(peildatum 2012; De Groot et al. 2014); zij hebben al meer
geleend dan hun woning waard is en kunnen hierdoor
moeilijk(er) geld bijlenen.
Energielabel: informatie leidt niet automatisch tot
interesse en kennis
De directe energiebesparing die aan het energielabel
toegeschreven kan worden is volgens het onderzoek
van Murphy (2014) in de koopsector beperkt. Wel
lijkt het energielabel als ‘intermediair’ instrument
ondersteunend te werken aan andere instrumenten
zoals convenantafspraken en subsidies. Gezien het grote
aandeel woningen dat nog zonder label van eigenaar
verandert (85 procent; TiasNimbas 2014), maken
kopers weinig of geen gebruik van de mogelijkheid een
energielabel af te dwingen. Kennelijk zien potentiële
woningkopers weinig meerwaarde in deze vorm van
markttransparantie. Volgens Murphy et al. (2012) heeft 7
4 Beleid in de praktijk | 51

VIER
Figuur 4.3
Correctheid van energielabelschatting door bewoners naar eigendomssituatie en genomen maatregelen, 2014
Bewoner heeft geen idee welk label
% van woningen
100

80

60

40

0

pbl.nl

20

Eén of meer
maatregelen
genomen

Geen
maatregel
genomen

Eén of meer
maatregelen
genomen

Koopwoningen

Geen
maatregel
genomen

Totaal

Huurwoningen

Bewoner heeft label ingeschat
% van woningen
100

80

60

40

0

pbl.nl

20

Eén of meer
maatregelen
genomen

Geen
maatregel
genomen

Eén of meer
maatregelen
genomen

Koopwoningen
Onderschatting (te pessimistisch)

Huurwoningen
Overschatting (te optimistisch)

Drie of meer labels

Eén label

Twee labels

Twee labels

Eén label

Drie of meer labels

Correcte inschatting
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

52 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Geen
maatregel
genomen

Totaal

REIV
Figuur 4.4
Correctheid van energielabelinschatting door bewoners naar bron van labelschatting, 2014
% van woningen
100

Onderschatting (te pessimistisch)
Drie of meer labels

80

Twee labels
Eén label

60
Correcte inschatting
40

Overschatting (te optimistisch)
Eén label

20

Drie of meer labels

pbl.nl

0

Twee labels

Oﬃcieel
label
beschikbaar

Schatting
met behulp van
internet

Eigen
schatting

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

procent van de woningkopers het energielabel gebruikt
bij de prijsonderhandelingen; slechts 28 procent vond dat
het energielabel nuttige informatie gaf voor het nemen
van maatregelen. Murphy et al. (2012) vonden ook geen
statistisch significant effect van de beschikbaarheid van
een energielabel bij verkoop op de energiebesparende
maatregelen die vervolgens werden genomen.
Monitoring door TiasNimbas (2014) laat zien dat
woningen met een groen energielabel meer opbrengen
en sneller verkocht worden dan woningen met gele,
oranje of rode energielabels.
Onze dataverzameling laat zien dat eigenaren-bewoners
met een officieel energielabel tussen 2010 en 2014 niet
meer of verdergaande maatregelen namen dan bewoners
die hun energielabel zelf ‘durven’ in te schatten of dit met
behulp van een internetsite hebben gedaan. Alleen de
grote groep eigenaren – het gaat om bijna de helft
(zie grijze staaf in figuur 4.36) – die echt geen enkel idee
heeft van hun energielabel, heeft tussen 2010 en 2014
beduidend minder maatregelen genomen. Bewoners met
een officieel label kunnen wel iets beter aangeven welk
energielabel hun woning heeft (figuur 4.47). Maar de
verschillen zijn beperkt, vooral met bewoners die met
behulp van internet een labelschatting hebben gemaakt.
Dat geeft aan dat interesse, kennis en het nemen van
maatregelen dicht bij elkaar liggen en dat niet het hebben
van een energielabel aanzet tot het nemen van
maatregelen, maar het hebben van interesse voor of kennis van
de energieprestatie van de woning.
De meeste woningeigenaren hebben eerder een te
rooskleurig dan een te negatief beeld van de energie­
prestatie van hun woning; ook zij die een officieel label

hebben (figuren 4.3 en 4.4). Het voorlopig label kan dus
bijdragen aan een realistischer beeld van de eigen woning
en van de resterende energetische verbeter­mogelijk­
heden. De grootste uitdaging (en potentiële winst) ligt bij
het prikkelen van de grote groep eigenaren-bewoners
(ruim 50 procent, zie figuur 4.3) die op dit moment nog
geen enkel beeld heeft van de energieprestatie van zijn
woning, omdat die groep achterblijft bij het nemen van
energiebesparende maatregelen.
Convenanten: bouwsector is goede ingang bij
woningeigenaren, maar prikkelt onvoldoende
De overheid probeert bij stakeholders het draagvlak
voor beleid te vergroten door convenanten met ze af te
sluiten. Bij het convenant Meer met Minder is getracht de
eigenaren-bewoners te betrekken door Vereniging Eigen
Huis (VEH) als convenantpartner mee te nemen. Deze
laatste heeft het convenant uiteindelijk niet getekend.
De VEH heeft ook geweigerd het Energieakkoord van de
SER te tekenen omdat zij zich niet willen committeren aan
de resultaatsverplichting die in 2016 bij de evaluatie kan
leiden tot verdergaande maatregelen. Dit betekent dat
eigenaren-bewoners alleen indirect – via intermediairs
en via bouw- en installatiebedrijven – als consument
met de werking van het Meer met Minder-convenant
in aanraking zijn gekomen. Initiatieven uit de
bouwsector werden ondersteund door kortlopende
subsidies (rijkspremieregeling Meer met Minder en
maatwerkadvies) en door iets langer lopende innovatieen pilotprogramma’s zoals Energiesprong en Blok voor
blok. Daarnaast worden isolatiemaatregelen vanaf
2009 gestimuleerd met een lager btw-tarief, één van de
crisismaatregelen om de bouwsector te steunen.

4 Beleid in de praktijk | 53

VIER
Figuur 4.5
Gewenste informatiebronnen voor energiebesparing volgens eigenaren-bewoners, 2014
Aantal genomen maatregelen,
2010 – 2014

Consumentenorganisatie
Installateur of aannemer

Geen maatregelen

Energiemaatschappij

Minimaal één maatregel

Energieadviseur
Buren, familie en vrienden
Gemeente
VvE, bewonersvereniging
Geen van deze
MilieuCentraal
AgentschapNL
Makelaar
pbl.nl

0

10

20

30

40

50

% van respondenten (maximaal 3 keuzes)
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Figuur 4.6
Houding van eigenaren-bewoners ten opzichte van overheidsbeleid, 2014
Sterk voor
De overheid mag helpen

Enigszins voor
Neutraal
Enigszins tegen

De overheid mag regels
stellen voor nieuwbouw

Sterk tegen
Niet ingevuld

De overheid mag regels
stellen voor bestaande bouw
De overheid mag
energielabels verplichten
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Gemiddeld herinneren eigenaren-bewoners die minimaal
één maatregel hebben genomen zich dat zij een
aanbieding hebben ontvangen van één (van maximaal
zeven) partij(en); voor woningeigenaren die geen
maatregelen hebben genomen is dit 20 procent lager
(0,8 aanbiedingen). Uit de data-analyse blijkt verder dat
contacten met bouw- en installatiebedrijven waar de
eigenaar mee bekend is, samengaan met het nemen van
(meer) energiebesparende maatregelen. Daarnaast
herinneren eigenaren-bewoners zich informatie van
energiebedrijven, gemeenten en onbekende bouw- en
installatiebedrijven, maar dit blijkt in een multivariate
analyse niet onderscheidend voor het nemen van
energiebesparende maatregelen8. Gevraagd naar
welke informatiebronnen eigenaren-bewoners zouden
54 | Energie besparen gaat niet vanzelf

raadplegen als zij energiebesparende maatregelen
zouden willen nemen, staan bouw- en installatie­
bedrijven bovenaan, vooral bij eigenaren die tussen 2010
en 2014 minimaal één maatregel hebben genomen (figuur
4.5). Kennelijk hebben woningeigenaren die maatregelen
hebben genomen, vertrouwen in de bouw- en
installatiebedrijven die hen al eerder van dienst waren.
Daarnaast bestaat er ook behoefte aan informatie van
meer onafhankelijke partijen zoals consumenten­
organisaties; 45 procent van de woningeigenaren
noemen deze bron (figuur 4.5). Energiemaatschappijen,
bekenden, energieadviseurs en de gemeente worden ook
nog door een kwart tot een derde van de woning­
eigenaren genoemd als informatiebronnen.

REIV
Figuur 4.7
Stimulansen voor energiebesparing volgens huurders, 2014

Een verhuurder die meewerkt
Meer zekerheid dat besparing
groter is dan huurverhoging
Meer informatie over mogelijkheden
Een betrouwbaar persoon die alles regelt
Een persoonlijk advies
Het energielabel voor mijn woning
Samen met andere huurders zoeken
naar besparingsmogelijkheden
Ervaringen van bekenden
Een hogere energieprijs
pbl.nl

0

10

20

30

40

50

60

% van respondenten (maximaal 3 keuzes)
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Ruim draagvlak voor nieuwbouwnormen en redelijk
draagvlak voor regels bestaande bouw
Ruim 85 procent van de woningeigenaren stemt in
met strengere regels voor nieuwbouwwoningen en
55 procent is er mee bekend dat er ook daadwerkelijk
strengere normen voor de nieuwbouw gelden.
De bekendheid met en het draagvlak voor de afspraken
over aanscherping van de EPC in het Lente-akkoord is
onder woningeigenaren dus redelijk tot groot te noemen.
Het is daarnaast opvallend dat de helft van de eigenaren
aangeeft enigszins of helemaal voor de stelling te zijn
dat de overheid regels mag stellen, zodat bestaande
woningen en gebouwen energiezuinig worden gemaakt
(figuur 4.6). Dit lijkt in tegenstelling met de opstelling
van de VEH, die zeer terughoudend is als het gaat om
verplichtingen. Dit lijkt ook in tegenspraak met het
gebrek aan acceptatie van het verplichte energielabel.
Deze cijfers geven aan dat er wel ruimte is voor regels
in de bestaande bouw, maar dat er nader onderzoek
nodig is hoe deze zo ingevuld kunnen worden dat er ook
daadwerkelijk draagvlak voor zal zijn.

4.2.3	Huurders
Kostenverlaging, een goed gevoel en het milieu zijn
voor huurders de belangrijkste motieven om aan
energiebesparing te doen, maar deze motieven zijn in een
multivariate analyse niet onderscheidend voor huurders
waarbij wel of geen maatregelen zijn genomen. Huurders
noemen een actieve energiebesparende verhuurder en
zekerheid dat energiebesparing meer opbrengt dan de
bijbehorende huurverhoging kost de belangrijkste zaken
die zouden helpen bij het energiezuiniger maken van hun
woning (figuur 4.7). Uit de analyse van het beslisproces
(bijlage 6) blijkt dat huurders die meer waarde hechten
aan de terugverdientijd, meer energiebesparingsruimte

hebben benut tussen 2010 en 2014. Mogelijk stemmen
deze huurders eerder dan andere huurders in met
maatregelen door de verhuurder.
De aanwezigheid van kennis9 en zien dat mensen in de
sociale omgeving maatregelen nemen gaan samen met
een grotere kans dat er in de huurwoning maatregelen
zijn genomen. Of dit laatste (mensen in de sociale
omgeving) een indicatie is voor invloed van de sociale
omgeving of dat het komt doordat huurwoningen vaker
complexgewijs aangepakt worden, is niet uit de analyses
op te maken.
Huurders stemmen vaker dan eigenaren-bewoners in
met verplichtingen zoals het energielabel en regels voor
bestaande woningen. Een mogelijke verklaring hiervoor
is dat deze verplichtingen vooral op het bordje van de
verhuurder liggen. Het huurconvenant stuurt daar op aan.
Toch geeft slechts 18 procent van de huurders waar
tussen 2010 en 2014 maatregelen genomen zijn, aan dat
het initiatief daarvoor (mede) vanuit de verhuurder
kwam. Dit geeft enerzijds aan dat huurders wel kleinere
maatregelen nemen, maar vermoedelijk ook dat zij hun
eigen inbreng overschatten. Als zij gevraagd worden wat
zou helpen, kijken huurders in eerste instantie naar hun
verhuurder om hun woning energiezuiniger te maken of
voor informatie daarover (figuur 4.7 en 4.8). Dit geeft aan
dat de verhuurder de belangrijkste partij is als het gaat
het nemen van maatregelen (en dat de door het huur­
convenant gekozen ingang dus goed is), maar dat het
belangrijk is om de huurders op de juiste manier daarbij
te betrekken, omdat dit anders op weerstand stuit.
De grote invloed van de verhuurder blijkt ook uit de
opvallende verschillen tussen de maatregelen die zijn
4 Beleid in de praktijk | 55

VIER
Figuur 4.8
Gewenste informatiebronnen voor energiebesparing volgens huurders, 2014
Aantal genomen maatregelen,
2010 – 2014

Verhuurder
Energiemaatschappij
Consumentenorganisatie
Energieadviseur
Gemeente
Buren, familie en vrienden
Geen van deze
Installateur of aannemer
MilieuCentraal
VvE, bewonersvereniging
AgentschapNL
Makelaar

Geen maatregelen
Minimaal één maatregel

pbl.nl

0

10

20

30

40

50

60

% van respondenten (maximaal 3 keuzes)
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

genomen door/bij huurders van corporaties en andere
verhuurders. Bij deze laatste groep worden minder vaak
en minder vergaande energiebesparende maatregelen
genomen. Aangezien deze verschillen overeind blijven in
een mulitivariate analyse waarin gecontroleerd wordt
voor kenmerken van de huurders en de woningen, is het
aannemelijk dat dit toe schrijven is aan de invloed van de
verhuurder (zie paragraaf 4.2.1 en bijlage 2).

pessimistischer dan eigenaren-bewoners, zowel bij de
inschatting van het eigen energielabel, als in antwoord
op de vraag in welke mate de woning geïsoleerd is. Dit,
terwijl het aantal maatregelen dat (anno 2014) nog
genomen zou kunnen worden nagenoeg gelijk is voor
beide woningmarktsegmenten10. Huurders lijken
daarmee een realistischer beeld te hebben van de
energetische kwaliteit van hun woning.

Net als bij woningeigenaren doet de energiebelasting vrij
onopvallend zijn werk in het beslisproces van huurders.
Bij huurders lijkt het gewicht van de hogere energieprijs
(en daarmee samenhangend de kortere terugverdien­
tijden) groter, omdat de gevoeligheid voor de financiële
gevolgen groter is dan bij eigenaren-bewoners. Bij
economische tegenslag lopen huurders eerder dan
eigenaren-bewoners betalingsrisico’s omdat zij vaak
minder te besteden hebben, en daarmee ook de minste
ruimte om een stijging in de woonlasten op te vangen.
Het aandeel huurders met een betaalrisico is in tien jaar
tijd opgelopen van 5 procent naar ongeveer 13 procent in
2012; ter vergelijking: bij eigenaren-bewoners was dat
anno 2012 een kleine 3 procent (De Groot et al. 2014).
Verhuurders lijken hier rekening mee te houden door,
in elk geval bij zittende huurders, niet de maximale
huurverhoging die het WWS toestaat door te berekenen.
Bijna 65 procent van de huurders heeft geen idee van het
energielabel van de eigen woning. Dit is opvallend
aangezien huurwoningen vaak wel gelabeld zijn en een
officieel energielabel verplicht is ter vaststelling van het
aantal WWS-punten waarop de maximale huur is
gebaseerd. Deze onbekendheid is groter onder huurders
waarbij geen energiebesparende maatregelen zijn
genomen. Daar waar huurders wel een schatting geven
van de energieprestatie van hun woning, zijn zij daarbij

Hoe huurders denken over het Woningwaarderingsstelsel
(WWS; het ‘huurpuntensysteem’) en huurverhogingen
ten gevolge van energiebesparende maatregelen is uit de
verzamelde gegevens niet op te maken. Wel laat de
analyse zien dat minder dan 40 procent van de huurders
weet dat de huur mede afhankelijk is van het energielabel
van hun woning.

56 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Hierna volgt weer een beschrijving per instrument.
Energiebelasting doet ook bij huurders vrij onopvallend
zijn werk
Net als voor woningeigenaren draagt dit instrument
bij aan het nemen (of voor huurders vaak: accepteren)
van energiebesparende maatregelen in huurwoningen
omdat deze de terugverdientijd verkort. Huurders lijken
zich echter niet erg bewust van dit mechanisme: uit de
dataverzameling blijkt dat 45 procent van de huurders de
energiebelasting kent en iets meer dan 1 op de 5 huurders
denkt er zelf mee te maken te hebben. En gevraagd
naar wat zou helpen om de woning energiezuiniger
te maken, is een hogere energieprijs bijna het laatste
waar huurders (en eigenaren-bewoners) aan denken
(figuren 4.6 en 4.2). Financiële prikkels lijken bij huurders
iets sterker dan bij woningeigenaren: huurders die
meer (dan andere huurders) waarde hechten aan de

REIV
Figuur 4.9
Houding van huurders ten opzichte van overheidsbeleid, 2014
Sterk voor
De overheid mag helpen

Enigszins voor
Neutraal
Enigszins tegen

De overheid mag regels
stellen voor nieuwbouw

Sterk tegen
Niet ingevuld

De overheid mag regels
stellen voor bestaande bouw
De overheid mag
energielabels verplichten
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

terugverdientijd, benutten tussen 2010 en 2014 meer
energiebesparingsruimte.
Energielabel: veel onbekendheid met bestaan en met de
rol ervan in het WWS
Huurders stemmen vaker in met een verplicht
energielabel voor gebouwen dan eigenaren-bewoners11.
Uit de dataverzameling blijkt echter ook dat minder dan
vier op de tien huurders weet dat de maximale hoogte
van de huur afhankelijk is van het energielabel. Daarbij
komt dat huurders vaak geen idee hebben van het
energielabel van hun woning. Maar liefst 65 procent van
de huurders durft niet te zeggen welk energielabel de
eigen woning heeft (figuur 4.3)12. De onbekendheid met
het eigen energielabel is onder huurders hoger dan onder
woningeigenaren, terwijl huurwoningen beduidend
vaker voorzien zijn van een officieel energielabel dan
koopwoningen. Mogelijk wordt het label niet naar
huurders gecommuniceerd of onthouden huurders
deze informatie niet. Doordat het energielabel en de
opname daarvan in het WWS maar beperkte bekendheid
genieten, is het moeilijk om conclusies te trekken over
het draagvlak voor de wijze waarop het energielabel in
het WWS is opgenomen.
Convenanten: huurders stemmen vaker dan eigenarenbewoners in met (verdergaande) regelgeving
Huurders staan positiever dan woningeigenaren
tegenover regels voor de bestaande bouw als het gaat
om energiebesparende maatregelen (vergelijk figuur
4.6 en figuur 4.9), vooral als er in de afgelopen jaren
energiebesparende maatregelen in hun woning zijn
genomen. Huurders hebben alleen indirect te maken
met het huurconvenant: enerzijds doordat zij via de

Woonbond vertegenwoordigd zijn in het proces en
anderzijds doordat hun verhuurder mogelijk eerder of
meer energiebesparende maatregelen neemt. Uit de
multivariate analyse blijkt dat een aanbod van een
verhuurder tussen 2010 en 2014 geen verband heeft met
het aantal genomen maatregelen.
Uit zowel de bi- als de multivariate analyse blijkt dat de
kans dat er tussen 2010 en 2014 minimaal één energie­
besparende maatregel is genomen, groter is bij
corporatiewoningen dan bij woningen van andere
verhuurders (zie ook paragraaf 4.2.1).
Ook in huursector verbetering in stapjes
Net als bij eigenaren-bewoners vond tussen 2010 en 2014
ook in de huursector energiebesparing in stapjes plaats;
er wordt zelden meer dan één maatregel tegelijkertijd
genomen. Naarmate er meer maatregelen mogelijk
waren, was de kans groter dat er minimaal één maatregel
werd genomen (zie ook figuur 4.1013). Opvallend is dat in
huurwoningen uit de jaren tachtig minder vaak en minder
vergaande maatregelen zijn getroffen. Dit kan duiden
op bepaalde strategische keuzes bij de verhuurders in
onderhouds- en renovatieplanning.
Normen nieuwbouw geaccepteerd bij huurders
Meer dan acht op de tien huurders is enigszins of
helemaal voor regels voor energiezuinigere nieuwbouw.
Iets meer dan vier op de tien huurders is er ook mee
bekend dat er normen gelden voor nieuwbouwwoningen.
Het beleid voor nieuwbouwwoningen uit het Lenteakkoord heeft onder huurders dus geen grote
bekendheid, maar krijgt wel de steun van het
leeuwendeel van de huurders.

4 Beleid in de praktijk | 57

VIER
Figuur 4.10
Aantal uitgevoerde substantiële maatregelen in huurwoningen, 2010 – 2014
% van woningen
100

Aantal uitgevoerde maatregelen
5 of meer

80

4
3
2

60

1
0

40

0

pbl.nl

20

0

1

2

3

4

5

6 of meer

Potentieel aan maatregelen in 2010
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

4.2.4	Verhuurders
Het voornaamste motief voor verhuurders om bezig
te zijn met energiebesparende maatregelen is om het
wonen betaalbaar te houden. Uit de interviews (zie
kader op p. 59) concluderen Hendriksen et al. (2014)
dat woningcorporaties een grote verantwoordelijkheid
voelen voor hun huurders, een groep mensen die
grotendeels afhankelijk is van sociale huurwoningen.
Kwantitatief onderzoek onder ruim honderd corporatie­
bestuurders door Van Zundert (2014) bevestigt dit
hoofdmotief van corporaties. Deze sociale betrokkenheid
uit zich volgens Mixed Methods in een voortdurende
stroom van nieuwe ideeën, ook op het gebied van
energiebesparende maatregelen. Betaalbaarheid is
overigens niet alleen een sociaal motief, maar ver­
tegenwoordigt evenzeer het economisch belang van
woningcorporaties: investeringen in energiebesparing
kunnen ervoor zorgen dat de woningvoorraad gezond
is en dat woningen in de toekomst niet onverhuurbaar
worden.
Woningcorporaties vinden het daarbij principieel juist dat
huurders meebetalen aan de investering in energie­
besparing omdat zij daardoor lagere energielasten krijgen
en bovendien een gezonder woonklimaat en verbeterd
wooncomfort. Veel corporaties denken dat energie­
besparing steeds belangrijker wordt in de toekomst, en
alle door Mixed Methods geïnterviewde corporaties
hebben een medewerker in dienst die gespecialiseerd is
op het gebied van energie. De enquête van Van Zundert
(2014) geeft aan dat duurzaamheid voor corporaties niet
behoort tot de belangrijkste thema’s voor de komende
twaalf maanden; bij slechts 5 procent van de corporaties­
bestuurders staat dit onderwerp in de top 3 (uit een lijst
58 | Energie besparen gaat niet vanzelf

van 18 mogelijkheden). Institutionele en financiële
thema’s als de herziening van de woningwet (Novelle),
heffingen, kostenbeheersing en de politieke discussie
over de woningmarkt worden veel belangrijker gevonden.
In de interviews uiten de woningcorporaties een aantal
frustratiepunten bij het realiseren van hun voornemens
en ambities ten aanzien van energiebesparing. Het
energie­label is bij de geïnterviewde verhuurders volledig
geland en onderdeel geworden van het denken over de
woningvoorraad; dit wordt ook bevestigd in onderzoek
van Nieboer et al. (2013a). De opname van het energie­
label in het WWS is een stap in de goede richting
geweest, maar de split incentive is daardoor niet helemaal
verdwenen. Bovendien wordt deze verbetering
overschaduwd door financiële en sociale frustraties.
Financieel is dat de verhuurdersheffing, die de finan­
cierings­ruimte voor energiebesparende maatregelen
beperkt (er moeten keuzes gemaakt worden tussen
verschillende doelen) en via boven-inflatoire huur­
verhogingen ook leidt tot hogere woonlasten bij de
huurders. De koepelorganisaties zien de verhuurders­
heffing en de huurtoeslag generiek als overheidsbeleid
dat sterke invloed heeft op investeringen in energie­
besparende maatregelen14. Subsidies ter ondersteuning
van investeringen (inclusief de tijdelijke uitbreiding van
de Energie-investeringsaftrek (EIA)) worden gebruikt als
ze er zijn, maar over het algemeen zijn de corporaties er
niet erg positief over: de regelingen uit de afgelopen
periode hebben hooguit plannen die er al lagen beloond,
maar niet veel nieuwe initiatieven ontlokt. Het stimuleren
van energiebesparende maatregelen door verhuurders is
meer gebaat bij stabiele en aantrekkelijke financierings­

REIV
mogelijkheden (lage rentes op leningen, rendement
via huurverhogingen).
Sociaal zit de frustratie in het gebrek aan medewerking
van huurders. Huurders ‘willen niets’ en vertrouwen de
corporatie niet als het gaat om de link tussen energie­
besparende maatregelen en huurverhoging. Een aantal
woningcorporaties geeft daarbij aan dat er onvoldoende
wordt gecommuniceerd, waarbij sommige vinden dat dat
niet een taak is van woningcorporaties maar van
gemeen­ten. Corporaties waar huurders vaker meewerken
kenmerken zich door een specialist op energiegebied die
een-op-een met de bewoners in gesprek gaat en een
aanbod op maat doet. Daar hoort een offerte bij met een
huurverhoging die in balans is met de daling van de
energiekosten en een garantie van lagere energiekosten
(als die niet gehaald worden betaalt de corporatie het
verschil bij). Dit is een zeer arbeidsintensief proces. Van
Zundert (2014) vermeldt bijvoorbeeld dat in de praktijk
wordt uitgegaan van zes benodigde ‘keukentafel’gesprekken per huishouden.
Op het gebied van convenanten tekent zich een
opvallende tweedeling af tussen de koepel(s) die het
belangrijk vinden om ‘aan tafel te zitten’ en ‘er bij te zijn’,
en de corporaties die zich niet vertegenwoordigd voelen
door hun koepel Aedes. De koepelorganisatie werkt goed
als het gaat om het verspreiden van kennis en informatie,
dáár zijn corporaties lid voor. Maar de corporaties voelen
zich niet gebonden aan het convenantsdoel van gemid­
deld label B in 2020. Dat is slechts een – gewaardeerde –
stip op de horizon. Het algemeen gevoel is dan ook dat
dit doel niet gehaald gaat worden.
Hierna worden per instrument de observaties voor
verhuurders en hun koepel(s) uitgewerkt.

Energielabel geland bij woningcorporaties
Labelen van woningen is voor corporaties aantrekkelijk
omdat het een informatiebron is voor het strategisch
voorraadbeheer, zoals ook Brunsting et al. (2013)
constateren. Kwantitatief onderzoek van Nieboer
et al. (2013a) laat zien dat het operationaliseren van
energiedoelstellingen in termen van een gemiddeld of
minimaal energielabel relatief populair is.
Nieboer et al. (2013a) stellen de verplichting van het
energielabel bij verhuur voor als de kiem voor alles wat
daarna kwam, al speelden ook commerciële en sociale
overwegingen (waaronder het milieu) een rol. Gruis en
Van Hal (2013) zijn iets minder stelling over de uitwerking
van het energielabel15, maar geven wel aan dat het inzicht
gaf in de energetische kwaliteit van de woningvoorraad
en dat de vergelijking tussen verschillende corporaties
(‘meten is tenslotte weten’) bij diverse sociale
verhuurders een schrikreactie teweegbracht.
Van de ruim 7 miljoen woningen in Nederland hadden
2,5 miljoen woningen op 1 april 2014 een energielabel.
De gelabelde woningen zijn hoofdzakelijk corporatie­
woningen: ruim 4 op de 5 gelabelde woningen is in het
bezit van een woningcorporatie (Van Marwijk en Vranken
2013). Minimaal 3 op de 4 corporatiewoningen heeft een
energielabel: op een totaal van 2,4 miljoen (Aedes 2014)
hadden volgens Van Marwijk en Vranken (2013)
1,8 miljoen corporatiewoningen op 1 januari 2013 een
energielabel. Voor de particuliere huursector, waar
ongeveer 100.000 (Van Marwijk en Vranken 2013)
woningen op een totaal van ongeveer 500.000 (IVBN
2011) tot 650.000 (BZK 2013b: 7) een energielabel heeft,
ligt dit aandeel veel lager. Bij Vastgoedbelang, de
vereniging van vooral kleinere particuliere verhuurders,
zou naar schatting een kleine 20 procent van het bezit
gelabeld zijn (bron: persoonlijke mededeling van Astrid

Interviews met verhuurders en hun koepels
Onderzoeksbureau Mixed Methods heeft in opdracht van het ministerie van BZK en onder inhoudelijke
begeleiding van het PBL interviews gehouden met tien woningcorporaties, één studentenhuisvester
(lid van Aedes), één particuliere verhuurder en de koepelorganisaties Aedes (corrporaties) en Vastgoedbelang
(particuliere verhuurders). De interviews waren onderdeel van een grotere opdracht, en de analyses van de
interviews via een rapportage (Hendriksen et al. 2014) zijn gedeeld met de opdrachtgever en de inhoudelijk
begeleiders.
Het is niet mogelijk gebleken om voldoende vertegenwoordigers van de particuliere en institutionele
verhuurders te interviewen over hun ambities, drijfveren en belangen bij energiebesparingsbeleid. Ondanks
herhaalde pogingen daartoe bleken er slechts twee particuliere verhuurders bereid om mee te werken aan een
interview van één uur; één daarvan was als studentenhuisverster bovendien lid van het AEDES-netwerk en is
daarom in de analyse voor woningcorporaties meegenomen. De analyse van verhuurders van bureau Mixed
Methods heeft alleen betrekking op woningcorporaties en hun koepel AEDES. Gebruik van aanvullende bronnen
over particuliere verhuurders (en in sommige gevallen ook woningcorporaties) worden expliciet vermeld.

4 Beleid in de praktijk | 59

VIER
Hendriksen (Mixed Methods) op basis van het interview
met Vastgoedbelang). Volgens de IVBN (2011), die de
grotere institutionele verhuurders vertegenwoordigt, zou
meer dan 90 procent van het woningbezit van IVNBleden een energielabel hebben.
Energielabels in het WWS: een stapje in de goede richting
Uit de interviews van Mixed Methods (Hendriksen
et al. 2014) valt niet op te maken of de opname van
het energielabel in het WWS de split incentive16 voor
verhuurders voldoende is teruggebracht. Volgens ex
ante-berekeningen van Tigchelaar (2011) verkleint
het nieuwe WWS de split incentive voor verhuurders,
maar verdwijnt deze niet helemaal17. Tigchelaar (2011)
concludeert op basis van ex ante-berekeningen dat
de progressieve toekenning van punten voor een
energielabel (het puntenaantal loopt sneller op bij
groenere labels) het voor verhuurders aantrekkelijker
maakt om meer maatregelen te nemen. De auteur
geeft daarbij aan dat woningcorporaties, gezien hun
maatschappelijke doelstellingen, bereid zullen zijn
om het beperkte verlies op investeringen te nemen.
Tigchelaar (2011) gaat daarbij niet in op particuliere
verhuurders. Het is echter niet waarschijnlijk dat
particuliere verhuurders en institutionele beleggers
in woningen hiertoe ook bereid zijn. Zij hanteren
andere uitgangspunten en accepteren geen (vrijwillige)
verlaging van rendement. Bovendien gaat Tigchelaar
(2011) uit van het gereduceerde rentetarief waartegen
woningcorporaties (door borging) geld kunnen lenen.
Dit rentevoordeel geldt niet voor andere verhuurders
(en investeringen van woningcorporaties in woningen in
het niet-DAEB-bezit), waardoor de onrendabele top op
investeringen voor hen groter is.
Bovendien ziet de wereld er voor woningcorporaties
inmiddels ook anders uit, waarbij met name de
verhuurdersheffing en de haperende verkoop van
woningen genoemd worden als rem op investeringen
door corporaties in de energieprestatie van hun
voorraad. Van Zundert (2014) laat op basis van een
enquête zien dat de economische haalbaarheid en het
rendement van investeringen volgens directeurbestuurders van corporaties de grootste belemmering
vormt op verduurzaming van de voorraad, gevolgd door
de financierbaarheid van de investeringen. Dat eerste
aspect heeft betrekking op de mate waarin investeringen
terugverdiend kunnen worden uit hogere opbrengsten
zoals huren (en eventueel verkoop). Aanvullende
interviews door Van Zundert (2014) bij 7 deskundigen in
en rondom de corporatiesector maken duidelijk dat de
aanpassing van WWS een goede eerste aanzet is
geweest, maar dat de huur vaak onvoldoende verhoogd
kan worden om het rendement van de investering op het
doelrendement van corporaties (vaak 5,25 procent) te
60 | Energie besparen gaat niet vanzelf

krijgen18. Niet alleen de extra huurruimte die ontstaat
door extra punten is onvoldoende, maar ook het feit dat
veel corporaties niet de maximaal toegestane
huur(verhoging) kunnen of willen vragen en het
verkrijgen van toestemming van (70 procent van de)
huurders zijn daar debet aan. Eén van de plafonds voor
sociale verhuurders is bijvoorbeeld de liberalisatiegrens,
waarboven een woning niet meer tot de sociale voorraad
hoort en het recht op huurtoeslag voor huurders vervalt.
Maar ook andere grenzen binnen het huurtoeslagsysteem
maken dat de huurverhoging voor sommige huurders niet
meer gedeeltelijk gecompenseerd wordt met een hogere
toeslag, waardoor hogere woonlasten (en een grotere
kans op een negatieve reactie van huurders) dreigen.
De uitweg die Van Zundert (2014) hiervoor noemt is het
mogelijk maken van het incasseren van de voormalige
energierekening van de huurder door de verhuurder.
Deze verandering in de regelgeving wordt nu voorbereid
voor nul-op-de-meter-renovaties.
‘’t Is altijd wat’ met subsidies
Uit de interviews is op te maken dat bij woning­
corporaties en hun koepel AEDES subsidies niet veel
positieve reacties opleveren. Sommige geïnterviewde
corporaties zijn er zelfs in principe tegen (maar maken er,
als het zo uitkomt, wel gebruik van om geen dief van de
eigen portemonnee te zijn). Andere genoteerde klachten
komen er vaak op neer dat subsidies niet aansluiten bij
de eigen bedrijfsvoering. Dat kan komen doordat een
corporatie voor de troepen uit loopt (‘Wij steken onze
nek uit maar innovaties gaan voor de subsidies uit’),
kleine in plaats van grote stappen maakt (‘… subsidies zijn
er alleen voor plannen met zulke grote labelsprongen …’),
of nog niet zo ver was (‘… als ze beschikbaar komen moet
je je plannen al klaar hebben en dan zie je dat de grote
corporaties de pot al hebben leeggehaald’).
Verhuurders hadden ook weinig baat bij de tijdelijke
uitbreiding van de Energie-investeringsaftrek (EIA) voor
verhuurders in 2009 en 2010. De evaluatie van Koning en
Mulder (2012) leert dat slechts 22 van de beschikbare
277,5 miljoen euro is benut doordat het bijstellen van
investeringsplannen bij verhuurders langer duurde dan de
regeling liep. Met name kortlopende regelingen hebben
een hoog risico op free riders19, zonder dat het de
gewenste investeringen uitlokt bij beslissers die
aanvankelijk andere plannen hadden.
De nieuwe subsidieregeling voor verhuurders STEP stelt
in totaal 400 miljoen euro beschikbaar voor sociale
huurwoningen (van corporaties en andere verhuurders)
waarbij minimaal drie labelstappen (tot minimaal label B)
gemaakt worden. Gezien de reacties van corporaties op
eerdere subsidiemogelijkheden is het effect hiervan
onzeker, al zullen zij er zeker gebruik van maken als dat

REIV
kan. In de opzet en monitoring van STEP lijkt een aantal
lessen uit bestaande regelingen meegenomen te zijn. Er is
om te beginnen een nulmeting verricht die bekijkt wat de
huidige business as usual is (Tigchelaar 2014). Hierdoor zou
het mogelijk zijn om te monitoren wat de subsidie­
regeling aan extra labelsprongen uitlokt. Het is een
verbetering dat dit nu vooraf bekeken wordt en ex
durante gemonitord gaat worden. Hier is echter niet op
voorhand te voorspellen in hoeverre verhuurders reeds
geplande of ‘autonome’ labelsprongen anders over de
voorraad gaan verdelen om in aanmerking te komen voor
de subsidie, bijvoorbeeld: 100 woningen vier stappen in
plaats van 200 woningen twee stappen. Ook is niet
duidelijk of de subsidieregeling lang genoeg beschikbaar
is om corporaties de tijd te geven om hun plannen in de
gewenste richting bij te sturen. En tot slot is het de vraag
of de gekozen constructie met voorfinanciering voor de
verhuurders een belemmering is. Financierbaarheid is
volgens Van Zundert (2014) namelijk een van de grotere
obstakels voor verhuurders.
Koepel: convenanten als ontmoetings- en leerplek
Het convenant voor de huursector combineert
volgens Van Hal et al. (2012) de belangen van de
woningcorporaties (verbetering woningvoorraad)
met die van huurders (lagere energierekening) en de
Nationale overheid (CO2-reductie). Het convenant
resulteerde in verschillende initiatieven, waaronder
de Woonlastenwaarborg, een contract tussen huurder
en verhuurder waarbij overeengekomen wordt dat (op
complexniveau) de woonlasten (voor huur + energie) niet
zullen stijgen na investeringen in de energieprestatie van
de woning. Het is niet bekend hoe vaak deze garantie in
de praktijk wordt afgegeven (of hoe vaak huurders zich er
op moeten beroepen).
De koepel(s) zien de convenanten als een
‘ontmoetingsplek’. Naast het kunnen onderhandelen met
de overheid vinden de koepels het belangrijk om ‘erbij te
zijn’ en te ‘zorgen dat je aan tafel zit’, aldus de rapportage
van Hendriksen et al. (2014). Sommige koepelorganisaties
vinden de convenanten zwakke overeenkomsten omdat
de afspraken te vrijblijvend zijn; andere koepel­
organisaties vinden die vrijblijvendheid juist een
voorwaarde om het energiebeleid vorm te geven.
Vereniging Eigen Huis neemt hier een aparte positie in
omdat zij de convenanten niet heeft ondertekend. De
ontmoetingen vinden volgens Mixed Methods vooral
plaats binnen de eigen groep van koepels. Van Hal et al.
(2012) stellen dat er geen directe bewijzen zijn van
positieve effecten van de drie convenanten, maar wel dat
zij hebben bijgedragen aan de samenwerking tussen en
het leervermogen van de betrokken actoren.

Institutionele frustratie: corporaties voelen zich niet
vertegenwoordigd, noch gebonden en richten zich meer
op gemeenten
Er bestaat volgens de stakeholderanalyse op basis van
de interviews (Hendriksen et al. 2014) een kloof tussen
de onderhandelaars van AEDES en de corporaties. Die
komt tot uiting doordat de corporaties zich weinig
gelegen laten liggen aan de convenanten die worden
afgesloten door de koepels. Woningcorporaties
voelen zich niet verplicht om hun woningbestand
naar label B te upgraden, alleen als het uitkomt. Ze
doen wat hen het beste lijkt, voor de huurders of de
eigen voorraad. Een belangrijke reden om lid te zijn
van de koepelorganisatie is de informatievoorziening
over energiebesparende maatregelen. Geen van de
geïnterviewde corporaties noemt lobbyen als reden
om lid te zijn. De informatieoverdracht is eenzijdig van
de koepelorganisatie richting de woningcorporaties.
De perceptie is dat een individuele corporatie geen
invloed kan uitoefenen bij Aedes. Den Haag is ver weg
en er wordt meer gekeken op gemeentelijk niveau wat
de mogelijkheden zijn. De frustratie over de Aedeshandtekening onder de verhuurdersheffing draagt bij
aan dit gevoel.
Corporaties: convenant als stip op de horizon
In schijnbare tegenstelling met bovenstaande
bevindingen stellen Nieboer et al. (2013a) dat het
convenant Energiebesparing Corporatiesector uit
2008 grote invloed heeft gehad op de beleidsdoelen
van individuele corporaties. De auteurs vergeleken
de ambities van corporaties in 2009 en 2012 en
concluderen dat er eerder een aanscherping dan
een afzwakking van ambities heeft plaatsgevonden.
Dit wordt deels toegeschreven aan het feit dat het
energiebesparingsbeleid in 2009, kort na het convenant
uit 2008, nog volop in ontwikkeling was.
In de interviews van Mixed Methods wordt de schijnbare
tegenstelling tussen ‘er niets van aantrekken’ en ‘grote
invloed op beleidsdoelen van corporaties’ nader
verklaard. Convenanten worden door de geïnterviewde
corporaties vooral gezien als stip op de horizon, een
gewaardeerde gemeenschappelijke ambitie die over het
algemeen wordt onderschreven. Maar als het economisch
klimaat tegenzit wordt met evenveel pragmatisme het
streven voor de eigen organisatie bijgesteld.
Praktijkgeluiden: ‘we gaan gemiddeld label B niet halen’
De geïnterviewde corporaties geven aan dat zij in
hun omgeving zien dat veel corporaties het gewenste
‘gemiddeld label B’ niet gaan halen. De kwalitatieve
vragenlijst van Van Zundert (2014) bevestigt dit
met de constatering dat maar liefst 85 procent
van de corporaties denkt dat op sectorniveau de
4 Beleid in de praktijk | 61

VIER
Enquête onder 1000 gebouwbeheerders in de utiliteitssector
De utiliteitssector is in te delen in vijf deelsectoren; ziekenhuizen, instellingen voor verpleging en verzorging,
onderwijsinstellingen, winkels en kantoren. Om meer zicht te krijgen op het energiebesparingsgedrag, de
motivatie en de context waaronder deze groep actoren besluiten energie te besparen (zie figuur 3.1), zijn voor
deze evaluatie duizend gebouwbeheerders van utiliteitsgebouwen telefonisch benaderd met een vragenlijst.
De gebouwbeheerders zijn grotendeels afkomstig uit het Ubouw-panel. Het veldwerk is door Panteia uitgevoerd
in opdracht van BZK, onder inhoudelijke begeleiding van het PBL. Zie voor meer informatie Hoevenagel (2014).

investering achterblijven. En ook Nieboer et al.
(2013b) geven aan dat de ambities van corporaties
vermoedelijk niet voldoende zijn om de nationale en
Europese afspraken voor 2020 te halen. Bovendien
verwachten de onderzoekers voor de toekomst niet
veel verbetering omdat de investeringsruimte, naast
duidelijke exploitatievoornemens de belangrijkste
stimulerende factor voor de realisering van het
energiebesparingsbeleid van corporaties, door
ontwikkelingen onder druk staat (zie ook Van Zundert
2014). Nieboer et al. (2013a) verwijzen hierbij nog naar de
voorgenomen afschaffing van het puntenstelsel van het
Woningwaarderingsstelsel (en daarmee de afschaffing
van een extra beloning voor een groener energielabel,
voor zover dat niet tot uitdrukking komt in de WOZwaarde). Dit voornemen is inmiddels verlaten, maar
corporaties hebben nu te maken met een verkleining van
de investeringscapaciteit door de verhuurdersheffing en
de beperking van hun werkterrein tot de kerntaken.

4.3	Utiliteit
De utiliteitssector vindt dat hij zelf voldoende aan
energiebesparing doet. Naar eigen zeggen zijn
in het overgrote deel van de utiliteitsgebouwen
energiebesparende maatregelen genomen. Naast
financiële redenen om energiebesparende maatregelen
te nemen, spelen ook milieu, comfort, gezondheid,
renovatieplannen en de staat van het gebouw een
rol. En men krijgt ‘er een goed gevoel van’. Grootste
belemmering is het gebrek aan financiering.
Daarbij is energiebesparing vooral een zaak van de
gebouwgebruiker en niet van de verhuurder. Echter, de
helft van de huurders geeft aan meer energiebesparende
maatregelen te verwachten van hun verhuurder en een
substantieel deel is bereid hiervoor meer huur te betalen.
De helft van de instellingen en bedrijven voelt zich
gestimuleerd energiebesparende maatregelen te nemen,
vooral vanuit de eigen organisatie. Voor deze groep
speelt de overheid een positieve rol. Wetgeving, het
energielabel, de energieprijs en druk vanuit de
maatschappij worden eerder als stimulerend dan als
belemmerend ervaren. De rol van de brancheorganisaties
62 | Energie besparen gaat niet vanzelf

en bouw- en installatiesector is beperkt. Eén op de vijf
instellingen en bedrijven voelt zich belemmerd
energiebesparende maatregelen te nemen; vooral door
anderen en wijst daarbij naar gemeente en Rijksoverheid.
Een flink deel van de utiliteitssector is onbekend met de
relevante overheidsregelingen. En wie er wel mee bekend
is, schat dat de effecten op energiebesparing klein zijn.
Toch kan men zich goed vinden in het lopende
overheidsbeleid zoals helpen energie te besparen en
normering voor nieuwbouw.
– De energiebelasting is een belangrijk onderdeel van
het instrumentarium. Net als bij woningen doet de
energiebelasting ook hier zijn werk vrij onzichtbaar.
Lang niet iedereen is op de hoogte van het bestaan
van de energiebelasting, maar de te betalen energieprijs is één van de meest stimulerende overwegingen
om energiebesparende maatregelen te nemen.
– De utiliteitssector voelt zich erg geholpen met
subsidieregelingen. Deze moeten dan wel betrouwbaar zijn, in de zin dat men er zeker van wil zijn dat de
subsidiepot niet leeg is op het moment van aanvraag.
Fiscale regelingen ondervangen dat probleem veelal,
maar worden door anderen weer als ongeschikt
ervaren omdat bedrijven en instellingen die geen
belasting betalen (wat in de utiliteitssector relatief
vaak het geval is) geen belasting kunnen aftrekken en
dus geen voordeel van de regeling ervaren.
– Het energielabel speelt tot nu toe een ondergeschikte
rol binnen de utiliteitssector. Het label van het eigen
gebouw is bij slechts 6 procent van de gebouwbeheerders bekend. Daarbij wordt een verplichting van
het energielabel door een grote groep niet acceptabel
gevonden.
– Een flinke groep bedrijven en instellingen die naar
eigen zeggen onder de Wet milieubeheer valt, houdt
zich niet aan de bepalingen die hen verplicht energiebesparende maatregelen te nemen die zichtzelf
binnen vijf jaar terugverdienen. Daarbij kon een
kwart van alle gebouwbeheerders niet eens aangeven
of hun bedrijf of instelling wel of niet onder de
wet valt.
Tot slot moet genoemd worden dat regels voor
bestaande bouw door de gebouwbeheerders als

REIV
Figuur 4.11
Energiebesparende maatregelen in utiliteitsgebouwen volgens beheerders, 2014
Nee, niet aanwezig

Dubbelglas

Ja, voor 2010 genomen

HR-ketel

Ja, na 2010 genomen

Isolatie

Ja, weet niet wanneer
Weet niet

Zuinige verlichting
PV of collectoren
Warmte-krachtkoppeling
Warmte-koudeopslag
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van gebouwen
Bron: Panteia 2014; bewerking PBL

Figuur 4.12
Motieven voor energiebesparing in utiliteitsgebouwen volgens beheerders, 2014

Energierekening
Milieu
Gezondheid
Feel good
Comfort
Terugverdientijd
Zichtbaarheid
Technische snufjes
Rompslomp
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Panteia 2014; bewerking PBL

aanvaardbaar overheidsbeleid worden gezien. Daarbij
geven de beheerders aan dat het beste middel om hen
te helpen energie te besparen is als de overheid als
onafhankelijke partij de utiliteit zou voorzien van een
betrouwbaar persoonlijk maatwerkadvies.

4.3.1	Utiliteitssector vindt dat hij voldoende aan
energiebesparing doet
Circa 85 procent van de gebouwbeheerders in de
utiliteitssector beoordeelt de wijze waarop hun bedrijf/
instelling omgaat met energiebesparing als voldoende,
met een gemiddelde van 6,6. Daarbij gaf een derde
aan dat de effecten van genomen energiebesparende
maatregelen op de energierekening en binnenklimaat
groot tot tamelijk groot zijn. Aanzienlijk minder

gebouwbeheerders (minder dan 10 procent) gaf aan dat
dit ook geldt voor de waarde van het gebouw en voor de
klantenbinding.
Het overgrote deel van de utiliteitsgebouwen is volgens
de gebouwbeheerders voorzien van isolatie (circa 80
procent), dubbelglas (meer dan 80 procent), HR-ketel en
zuinige verlichting (circa 70 procent).
Warmtekrachtkoppeling (WKK), warmte-koudeopslag
(WKO) en het gebruik van zonne-energie lopen daar sterk
op achter. Ziekenhuizen lopen voor als het gaat om
warmtekrachtkoppeling en warmte-koudeopslag en
samen met verpleeg- en verzorgingsinstellingen lopen zij
voor met het aanbrengen van isolatie en dubbelglas. Bij
winkels en onderwijsinstellingen ontbreekt het vaakst
4 Beleid in de praktijk | 63

VIER
Figuur 4.13
Stimulering en belemmering bij genomen maatregelen in utiliteitsgebouwen volgens beheerders, 2014
Sterk gestimuleerd

Energieprijs

Gestimuleerd

Aanbod maatregelen

Zwak gestimuleerd

Staat van het gebouw

Neutraal

Subsidies en ﬁscale regelingen

Zwak belemmerd
Belemmerd

Beleid hoofdkantoor

Sterk belemmerd

Druk maatschappij
Wetgeving
Hoogte van investeringen
Energielabel
0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Panteia 2014; bewerking PBL

isolatie en dubbelglas en bij onderwijsinstellingen en
kantoren ontbreekt zuinige verlichting. Onder de recenter
genomen energiebesparende maatregelen wordt
energiezuinige verlichting wel vaker genoemd.
Het initiatief voor energiebesparende maatregelen komt
volgens driekwart van alle gebouwbeheerders vanuit de
eigen instelling. Twee derde van de bedrijven met een
eigen pand overwegen binnen de komende vijf jaar
energiebesparende maatregelen te nemen.

4.3.2	Wel of geen energie besparen?
Het krachtenveld
De belangrijkste motieven om energiebesparende
maatregelen te nemen zijn het verlagen van de
energierekening, verhoging van comfort, het kunnen
terugverdienen van de investering, gezondheid, milieu
en het geven van een goed gevoel. Zichtbaar maken dat
het bedrijf aan energiebesparing doet, interesse voor
technische snufjes en de rompslomp rond het nemen van
de maatregelen worden in veel mindere mate genoemd.
Een kleine helft van de gebouwbeheerders zegt dat het
bedrijf door bepaalde personen of instanties wordt
gestimuleerd energiebesparende maatregelen te nemen.
Driekwart van deze groep die zich gestimuleerd voelt gaf
aan dat deze stimulans vanuit het bedrijf zelf afkomstig is
en een derde noemt de overheid. Slechts 14 procent van
de bedrijven meldt dat het zich gestimuleerd voelt door
de branchorganisatie of installateur en aannemer. De
verhuurders wordt door 3 procent van deze groep
genoemd. Een kleine 20 procent van de bedrijven voelt
zich juist belemmerd om energiebesparende maatregelen
te nemen. Zij wijzen vooral naar de gemeente of Rijks­
overheid als belemmerende factor (70 procent van deze
64 | Energie besparen gaat niet vanzelf

groep), gevolgd door personen in de eigen instelling
(17 procent) en de verhuurder (15 procent).
In figuur 4.13 is te zien hoe de gebouwbeheerders zich
gestimuleerd of juist belemmerd hebben gevoeld door
verschillende aspecten bij het nemen van
energiebesparende maatregelen. Duidelijk is dat de
hoogte van de te maken investeringen een belangrijke
belemmerende factor vormt. Maar voor alle andere
aspecten zoals de staat van het gebouw, het beleid van
het hoofdkantoor, de energieprijs en diverse
beleidsinstrumenten waaronder het energielabel en
wetgeving, geldt dat deze eerder stimulerend dan
belemmerend worden gevonden.
Energiebesparing is vooral zaak van de gebouwgebruiker.
Hoewel de meerderheid van de gebouwbeheerders van
huurpanden meldt dat hun verhuurder20 positief tegen­
over energiebesparing staat, verwachten zij niet dat deze
overweegt energiebesparende maategelen te nemen.
Energiebesparing is daarbij meestal nooit of slechts
zelden een onderwerp van gesprek tussen huurder en
verhuurder. Ruim een derde van de gebouwbeheerders
van een huurpand vindt dat hun verhuurder voldoende
heeft gedaan om het gebouw energiezuiniger te maken
en een dikke helft vindt dat juist niet. Een kleine
40 procent van deze groep, dus ruim een vijfde van alle
huurders, geeft aan dat zij misschien tot zeker bereid zijn
om een hogere huur te betalen om energiebesparing
mogelijk te maken.

4.3.3	Hoe wil de utiliteitssector geholpen worden?
De gebouwbeheerders kunnen zich vinden in het
lopende beleid van de overheid door bedrijven te
helpen energie te besparen en door de normering voor
nieuwbouw. Zij zeggen zich ook te kunnen vinden in

REIV
Figuur 4.14
Houding van utiliteitsgebouwbeheerders ten opzichte van overheidsbeleid, 2014
Sterk mee eens
De overheid mag helpen

Mee eens
Enigszins mee eens
Neutraal

De overheid mag regels
stellen voor nieuwbouw

Enigszins mee oneens
Mee oneens

De overheid mag regels
stellen voor bestaande bouw

Sterk mee oneens
Weet niet

De overheid mag
energielabels verplichten
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Panteia 2014; bewerking PBL

regels voor bestaande bouw, al hebben ze hier wat
sneller moeite mee21. Voor een aanzienlijke groep is er
duidelijk weerstand aanwezig voor een verplichting van
een energielabel voor alle gebouwen. De oorzaak van
de weerstand is niet bekend. Het is mogelijk dat deze
verplichting de meeste weerstand oproept omdat deze
vrij concreet is en al deels in de uitvoering zit, maar het is
ook mogelijk dat men niet de toegevoegde waarde van
labeling ziet.
Op een open vraag noemt 30 procent van de gebouw­
beheers subsidie als hét middel om hen te helpen
energiebesparende maatregelen te nemen22. Een grotere
betrouwbaarheid van de subsidieregelingen is daarbij
gewenst. Betrouwbaar in de zin dat ze er zeker van willen
zijn dat de subsidiepot niet leeg is op het moment van
aanvraag. Fiscale regelingen ondervangen dat veelal,
maar worden door anderen weer als onbetrouwbaar
ervaren omdat bedrijven en instellingen die geen
belasting betalen, waaronder onderwijsinstellingen en
stichtingen, ook geen belasting kunnen aftrekken. Een
derde van de gebouwbeheerders geeft aan vooral
behoefte te hebben aan toegankelijke informatie; zowel
aan algemene informatie over toe te passen maatregelen
als informatie over financiële regelingen als subsidies.
Opvallend is de grote vraag naar een onafhankelijk
persoonlijk maatwerkadvies, het liefst actief
aangeboden, door de overheid. Energieleveranciers en
installateurs worden minder vertrouwd omdat zij een
belang kunnen hebben in het wel of niet uitvoeren van
energiebesparende maatregelen. In mindere mate
(2-4 procent van de gebouwbeheerders) wordt genoemd:
heldere en strengere regels die ook gehandhaafd worden;
makkelijker financiering; het verlagen van het financiële
risico; verlagen van de terugverdientijd; verhoging van de

bewustwording; meer aandacht voor het betrekken van
de verhuurder; minder rompslomp; eenvoudige
regelgeving en begrijpelijke informatie. Dik 15 procent
van de respondenten wist niet aan te geven hoe zij het
beste geholpen wilden worden.

4.3.4	Instrumentarium voor de utiliteitssector
In figuur 4.15 is te zien dat de utiliteit voornamelijk
te maken heeft met de energiebelasting, financiële
instrumenten, labeling van gebouwen en de Wet
milieubeheer. Deze regelingen zijn echter niet algemeen
bekend bij de gebouwbeheerders. Subsidieregelingen
en de energiebelasting zijn het best bekend. Voor de
energiebelasting is dit percentage opvallend laag omdat
iedereen ermee te maken heeft, hoewel de energieprijs
voor middelgrote en grote gebruikers23 lager ligt. Hoewel
niet iedereen met subsidieregelingen te maken heeft,
is de bekendheid van dit instrument even groot. De
VAMIL- en MIA-regeling zijn bij slechts 10 procent van de
gebouwbeheerders bekend.24
Gebouwbeheerders in de utiliteitssector schatten dat de
belangrijkste overheidsregelingen om energie te bespa­ren
niet effectief zijn. Een overgrote de meerderheid
(ongeveer 70 procent) van de gebouwbeheerders die
bekend is met een regeling, denkt dat de regeling niet
heeft bijgedragen aan het nemen van energiebesparende
maatregelen in vergelijkbare gebouwen25. En van de groep
die te kennen heeft gegeven de energiebelasting of het
energielabel te kennen én wel denkt dat deze veel hebben
bijgedragen aan het nemen van energie­besparende
maatregelen in vergelijkbare gebouwen, meent driekwart
dat de maatregelen in het eigen gebouw ook zonder deze
regelingen zouden zijn genomen. Voor de MIA, VAMIL en
subsidies ligt dit aandeel overigens op een derde.
4 Beleid in de praktijk | 65

VIER
Figuur 4.15
Bekendheid van utiliteitsgebouwbeheerders met overheidsregelingen, 2014
Mee bekend

VAMIL-regeling

Wel eens van gehoord
Niet mee bekend

MIA-regeling
Verplichting energielabel
Strenge(re) normen nieuwbouw
Energiebelasting
Subsidies energiebesparing
pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Panteia 2014; bewerking PBL

Figuur 4.16
Genomen maatregelen met terugverdientijd van maximaal 5 jaar volgens gebouwbeheerders,
naar wel of niet vallen onder wet milieubeheer (Wmb), 2014

Ja, zeker alle maatregelen
genomen

Instelling vallend
onder Wmb

Ja, waarschijnlijk alle
maatregelen genomen
Nee, waarschijnlijk niet alle
maatregelen genomen

Instelling niet
vallend onder Wmb

Nee, zeker niet alle
maatregelen genomen
Weet niet

Weet niet

pbl.nl

0

20

40

60

80

100

% van respondenten
Bron: Panteia 2014; bewerking PBL

Minder dan 10 procent van de respondenten meldt dat
hun gebouw voorzien was van een energielabel, en
6 procent wist ook van welk label. Aan de gebouw­
beheerders van gebouwen zonder label of waarvan de
aanwezigheid van een label onbekend is, is gevraagd een
schatting te maken. Ruim 80 procent durft een
inschatting te maken. De verdeling over de ingeschatte
labelsoorten verschilt weinig tussen de utiliteitssectoren.
Het energielabel zou voor beleggers in vastgoed
interessant kunnen zijn omdat kantoren met een groen
label meer opbrengen dan vergelijkbare kantoren met
een rood label (Baas 2013).

66 | Energie besparen gaat niet vanzelf

De Wet milieubeheer (Wmb) verplicht instellingen en
bedrijven die meer dan 25.000 kubieke meter aardgas of
50.000 kilowattuur elektriciteit gebruiken, energie­
besparende maatregelen te nemen met een
terugverdientijd die kleiner is dan vijf jaar. De energie­
belasting zorgt er door haar prijsverhogende werking
voor dat veel meer besparingsmaatregelen onder deze
verplichting vallen. Uit figuur 4.16 is af te lezen dat lang
niet alle bedrijven en instellingen zich, bewust of
onbewust, houden aan deze verplichting. Een derde van
de instellingen die naar eigen zeggen vallen onder de Wet
milieubeheer26 geeft aan dat zij niet of waarschijnlijk niet
alle maatregelen hebben genomen met een terug­
verdien­tijd van minder dan vijf jaar. Daarbij kon een

REIV
Tenzij anders vermeld is de informatie over bouw- en installatiebedrijven en de koepels voor de bouw- en
ontwikkelsector gebaseerd op interviews die door bureau Mixed Methods zijn gehouden (Hendriksen et al.
2014). Mixed Methods voerde een stakeholderanalyse uit op basis van gesprekken met vertegenwoordigers
van de koepels die betrokken zijn bij het Meer met Minder-convenant (Bouwend Nederland, Uneto VNI
en Essent als vertegenwoordiger van Energie Nederland) en tien intermediairs – grote en kleine bedrijven
die als maatwerkadviseur, aannemer of installateur daadwerkelijk bij opdrachtgevers aan de slag zijn om
energiebesparende maatregelen te adviseren en aan te brengen. Daarnaast is voor deze paragraaf gebruik
gemaakt van informatie en bronnen uit de instrumentenbeschrijvingen in bijlage 1, met name over voor de
convenanten, de EPC-normering en de innovatieprogramma’s blok voor blok en Energiesprong.

kwart van de gebouwbeheerders niet aangeven of de
instelling valt onder de Wet milieubeheer.
Van alle gebouwbeheerders in onze enquête geeft een
kleine 60 procent aan energiebesparende maatregelen
die zichzelf binnen vijf jaar terugverdienen niet te hebben
genomen. Dit aandeel is aanmerkelijk groter onder de
groep die naar eigen zeggen niet onder de Wet
milieubeheer valt, of dat niet weet. Dit verschil kan
worden veroorzaakt omdat enkel grotere energie­
gebruikers vallen onder de Wet milieubeheer, maar kan
ook worden veroorzaakt door de verplichting. Het niet
benutten van het technisch potentieel leidt volgens
Bakker et al. (2013) tot een jaarlijkse verliespost van
563 miljoen euro. Voor veel beursgenoteerde bedrijven
geldt echter dat de in de wet vastgelegde maximale
terugverdientijd van vijf jaar niet aansluit bij hun
rentabiliteitseisen waarbij uitgegaan wordt van een
terugverdientijd van drie jaar (Bakker 2013). Het
Parlementair Onderzoek (2012) concludeert dat de
effectiviteit van de Wet milieubeheer voor de sector
Gebouwde omgeving relatief laag is – minder dan
1 megaton CO2-reductie per jaar – met een onbekende
kosteneffectiviteit omdat de handhavingskosten
onbekend zijn (Parlementair Onderzoek 2012: 61).

4.4	Bouwsector
De koepelorganisaties in de Bouwsector zien energie­
besparing als een kans voor hun achterban. De geïnter­
viewde bouw- en installatiebedrijven zien het als een
niche om zich in te specialiseren en profileren.
Economische duurzaamheid (het voortbestaan van het
bedrijf) is daarbij belangrijker dan ‘snel rijk worden’ en de
bouwondernemers hebben eerder een hekel aan
verspilling dan dat zij een sterk milieubewustzijn hebben.
Dat zien zij ook terug bij hun klanten: die zijn vaak, maar
niet altijd, op zoek naar een goede prijs-kwaliteit­
verhouding en niet per se de goedkoopste aanbieding.
Ook bij klanten speelt milieu een rol, maar dit is zelden
het hoofdmotief. De geïnterviewde bouwbedrijven
vinden dat zij maatwerk moeten leveren en proberen in

een gesprek erachter te komen waar een klant behoefte
aan heeft. Daarbij merkt de bouwondernemer dat de
klant openstaat voor argumenten, en niet alleen
economische.
Opvallend is de grote sociale betrokkenheid van de
geïnterviewde bouwondernemers. Zij willen ‘goed bezig
zijn’ en tonen zich begaan met toekomstige generaties.
Ook ervaren zij het soms als oneerlijk dat mensen met
geld en een hogere opleiding makkelijker toegang
hebben tot energiebesparende maatregelen en de
bijbehorende subsidies en leningen dan mensen die het
minder hebben. De sociale betrokkenheid uit zich ook in
het feit dat sommige geïnterviewde ondernemers buiten
het werk om betrokken zijn bij duurzaamheidsprojecten,
die uiteraard ook werk op kunnen leveren. Dit zijn
vermoedelijk uitspraken van voorlopers binnen de sector,
want zowel in de interviews door Mixed Methods als in de
bevindingen van blok voor blok (RVO 2014b) wordt keer
op keer geconstateerd dat veel bouwondernemers nog te
weinig naar buiten treden om actief opdrachten te
werven. Zij wachten tot de spreekwoordelijke
telefoon gaat.
Convenant heeft meerwaarde bij nieuwbouw, maar het is
al een tijdje stil rond Meer met Minder
In de nieuwbouw wordt de verbetering van de
energieprestatie van woningen afgedwongen via
normering, en gehandhaafd via de gemeentelijke
omgevingsvergunning (voorheen de bouwvergunning).
Een belangrijke rol van het Lente-akkoord (voor de
nieuwbouwconvenant) ligt op het gebied van informatieuitwisseling tussen de convenantpartners zodat de
markt niet wordt overvallen door nieuwe regelgeving.
Daarnaast speelt het convenant, via het gelijknamige
door het Rijk gesubsidieerde Kennisoverdracht- en
stimuleringsprogramma, een belangrijke rol in de
kennisdeling binnen de bouwsector zodat er steeds
energiezuinigere gebouwen tegen lagere prijzen
ontwikkeld worden, zie http://www.lente-akkoord.nl/.
Aan die kennisuitwisseling dragen ook andere door de
Rijksoverheid gesubsidieerde kennisprogramma’s bij:
Excellente Gebieden, Gebieden EnergieNeutraal (GEN) en
4 Beleid in de praktijk | 67

VIER
Energiesprong, alle voortkomend uit de Innovatieagenda
Energie voor de Gebouwde Omgeving (IAGO) uit 2009.
Deze combinatie van duidelijke en voortschrijdende
normstelling, onderlinge afstemming en gestimuleerde
kennisontwikkeling wordt door de betrokkenen als
positief ervaren.
Bij het Meer met Minder-convenant ontbreekt de stok
achter de deur. Het convenant kent een kwantitatieve
doelstelling, 300.000 gebouwen per jaar minimaal twee
labelstappen verbeteren, en verder beloven de
convenant­partners dat zij ‘faciliteren door een gemeen­
schappelijke aanpak gericht op ontwikkeling van een
structurele markt voor energiereductie in gebouwen’.
Dit is concreet gemaakt met een uitvoeringsorganisatie
die training en ondersteuning biedt voor aangesloten
bouwondernemers en een gezamenlijke website voor
(potentiële) klanten. De Rijksoverheid ondersteunde
Meer met Minder met diverse subsidies voor
eindgebruikers. Meer met Minder werkte aanvankelijk
goed volgens de geïnterviewde bouwondernemers,
vooral vanwege de informatievoorziening en de website
voor klanten. Ook voelen zij zich gesteund door
convenanten omdat deze bevestigen dat duurzame
ontwikkeling in de bouw geen tijdelijke trend is. Maar zij
geven aan dat zij al een tijdje niets meer gehoord hebben
van Meer met Minder. Opvallend is dat de koepel­
organisaties die de bouwondernemers vertegen­
woordigen Meer met Minder als mislukt bestempelen.
Er zijn in hun ogen te veel compromissen gesloten en
vooral het bestuurlijk onvermogen om een grootschalig
Nationaal Energieprogramma van de grond te krijgen
wordt als de belangrijkste reden genoemd.
Een sexy en zeker product gewenst
Volgens de geïnterviewde bouwondernemers zou een
beter imago helpen om het gedrag van (potentiële)
klanten positief te beïnvloeden. Als voorbeeld wordt
vaak het ‘sexy imago’ van zonnepanelen genoemd.
De ondernemers zijn zich ook bewust van hun eigen
imago en sommigen hebben daarom zonnepanelen
op hun dak. De geïnterviewde ondernemers merken
dat klanten vaak op zoek zijn naar zekerheden27.
Terugverdientijd is een regelmatig terugkerend
onderwerp in de klantgesprekken. De bouwondernemer
kan daar maar gedeeltelijk aan tegemoet komen omdat
hij geen garanties kan of wil geven. Of er daadwerkelijk
energie bespaard wordt hangt af van het gedrag van
gebouwgebruikers, en die ligt volgens de geïnterviewde
intermediairs buiten hun invloedssfeer.
Deze combinatie van een gewild product (een aantrek­
kelijk gebouw) en het bieden van zekerheden is de inzet
geweest van het innovatieprogramma Energiesprong bij
het uitdagen van de markt om tot zeer energiezuinige
68 | Energie besparen gaat niet vanzelf

gebouwen te komen. Marktpartijen kunnen gebouwen
met deze garanties ontwikkelen doordat zij alle relevante
gebouwonderdelen fundamenteel en in een keten van
intensief samenwerkende partijen kunnen aanpakken.
Voldoende schaalgrootte is daarbij voor de marktpartijen
belangrijk omdat investeren in de benodigde innovaties
anders niet loont. Ook woningcorporaties kunnen
huurders garanties aanbieden via de woonlasten­
waarborg die samen met de Woonbond is ontwikkeld.
Het is niet duidelijk of dit ook op grote schaal is gebeurd.
Het risico bij deze garantie ligt bij de woningcorporatie
die, in het geval de besparingen tegenvallen, dit moet
zien te op te lossen of verhalen op de bouwondernemers
die de maatregelen aanbrachten. Dit vraagt ook om
goede inschattingen en mogelijk ook garanties vanuit de
bouwsector die verder gaan dan wettelijke product­
garanties. Binnen de markt van ‘losse’ energie­
besparende maatregelen is het bieden van dergelijke
garanties nog niet gebruikelijk, al zijn er wel aanzetten
toe (BouwGarant, Bouwtransparant). De geïnterviewde
bouwondernemers vragen met het oog op het imago van
de hele sector om verplichte (eind)controle en
handhaving, zodat de sector bevrijd kan worden van
‘cowboys’ die voor weinig geld (isolatie)klussen uitvoeren
en wiens enige kwaliteit is dat zij ‘een trekhaak aan hun
auto hebben zitten’.
Labelen: vooralsnog geen stimulans
Binnen Meer met Minder is, vergelijkbaar met het
voorlopig energielabel dat begin 2015 gelanceerd
wordt, gewerkt met woningdossiers. Daarmee konden
woningeigenaren, na registratie, een idee krijgen van het
label van hun woning, als opstapje naar de aanbieding
van mogelijke verbeteringen. Zo ontstond voor de
aangesloten Meer met Minder-bedrijven een database
van geïnteresseerde woningeigenaren. Begin 2014
lanceerde Meer met Minder ook de Energielabelatlas
(www.energielabelatlas.nl) dat een landelijk dekkend
beeld geeft van de bekende officiële energielabels en
woningdossiers en dat woningeigenaren opnieuw moest
prikkelen om een woningdossier aan te maken. In het
blok voor blok-project 033Energie in Amersfoort is voor
diverse straten in een referentiewoning het energielabel
en mogelijke maatregelenpakketten vastgesteld ter
inspiratie van andere bewoners (http://033energie.nl/
projecten/referentiewoning/).
Volgens de geïnterviewde bouwondernemers geeft het
energielabel geen belemmering, maar ging er in de
afgelopen jaren ook geen stimulans van uit. Daarbij moet
aangemerkt worden dat niet bekend is hoe de
woningdossiers en de energielabelatlas hebben
gefunctioneerd. Geen van de geïnterviewde bouw­
ondernemers heeft hier uitspraken over gedaan waaruit
dit af te leiden zou zijn. De bouwondernemers denken

REIV
wel dat een betrouwbaar en eenduidig systeem werk zou
kunnen opleveren.
Haat-liefderelatie met subsidies
Subsidies en andere financiële prikkels werken volgens
de meeste geïnterviewde ondernemers stimulerend bij
klanten. Klanten kloppen naar aanleiding van beschikbare
subsidies bij de ondernemers aan, en deze kunnen
zich opwerken als hulp bij het subsidietraject. Het is
belangrijk dat het aanvragen van een subsidie eenvoudig
is en de voorwaarden duidelijk en betrouwbaar, anders
werkt een subsidie belemmerend. Een subsidie werkt
niet alleen stimulerend voor klanten, maar ook voor de
ondernemers. Met name de subsidie voor zonnepanelen
wordt genoemd als aanleiding voor ondernemers om
‘subsidie gestuurd’ te werk te gaan.
Toch zijn er ook veel reserves als het gaat om subsidies.
De geïnterviewde bouwondernemers geven aan dat
subsidies in de gebouwde omgeving wel nuttig kunnen
zijn, maar vragen zich af of dit middel wel ‘juist’ is in
tijden van bezuinigingen. Ook worden zorgen geuit dat
subsidies vooral de beter gesitueerden bereiken, en dat
juist deze groepen de financiële steun niet nodig hebben
bij het nemen van maatregelen. Bij het programma
Energiesprong is een deel van de subsidiegelden
gaandeweg het programma omgezet in programma­
gelden. Subsidies waren in het begin een goed middel om
bekendheid te geven aan het programma en de
nagestreefde doelen. Maar voor het prikkelen van de
markt werd het uiteindelijk effectiever bevonden om
vanuit het programma marktinitiatieven uit te vragen en
begeleiden.
Gevraagd naar wat echt zou helpen geven bouw­
ondernemers aan vooral behoefte te hebben aan een
duurzaam betrouwbaar energiebeleid, dat niet steeds
aan veranderingen onderhevig is. Liever rust in de tent,
dan steeds losse regelingen.
Kennis- en innovatieprogramma’s
De aanpak met standaardpakketten in blok voor
blok-pilotprojecten sloot beter aan bij de werkwijze
in de huursector, dan bij eigenaren-bewoners omdat
verhuurders vaak te maken hebben met grotere
hoeveelheden vergelijkbare woningen en een planmatige
aanpak daarvan. Voor de koopsector sloeg de aanpak
met standaardpakketen per blok niet aan omdat
iedere bewoner zijn eigen wensenpakket en dynamiek
(financiële ruimte, timing) heeft. Dit sluit aan bij onze
observatie dat de autonomie van woningeigenaren
een heel belangrijke rol speelt (zie analyses bijlage 2).
Dit blijkt volgens Brunsting et al. (2013) ook uit
gedrags- en doelgroepenonderzoek van derden. De
gesubsidieerde consortia zijn op zoek gegaan naar

andere wegen en in de bevindingen van RVO (2014b)
wordt geconcludeerd dat vooral het samenbrengen van
gelijkgestemde buurtgenoten meer op lijkt te leveren.
Maar doorgaans lijkt het verleiden van eigenarenbewoners door marktpartijen (te) arbeidsintensief om
voor hen winstgevend te zijn. De blok voor blok-aanpak is
inmiddels van het Rijk overgedragen naar de gemeenten
en de VNG en wordt de komende jaren nog actief
ondersteund met ambassadeurs en het platform
http://www.energieplein20.nl/.
Het innovatieprogramma Energiesprong heeft de weg
voorbereid voor nul-op-de-meter-renovaties. Voor de
huursector is er bijvoorbeeld in 2013 een bindende deal
om voor 2020 11.000 (bij succes oplopend tot 111.000)
corporatiewoningen aan te pakken. Gezien de noodzaak
tot versnelling van de energiebesparing in de huursector
is dit een veelbelovende weg voor woningcorporaties,
omdat de woonlasten voor huurders daardoor
stabiliseren en de levensduur van de woningen verlengd
wordt. Voorwaarde is wel dat de kostprijs van de ingreep
daalt zoals verwacht en diverse andere risico’s vermeden
worden. Eind oktober 2014 is daarnaast de
Stroomversnelling Koop gelanceerd, waarbij gestreefd
wordt naar 100.000 nul-op-de-meter-koopwoningen
voor 2020. Voor de utiliteit wordt binnen het programma
de aandacht verlegd van gebouweigenaren naar
gebouwgebruikers. Dit sluit aan bij de bevinding van deze
evaluatie dat in de utiliteit de gebouwgebruikers
vermoedelijk de beste ingang zijn (dit in tegenstelling tot
de woningmarkt, waar in de huursector de verhuurder de
juiste ingang lijkt).
De resultaten van deze deals en programma­verander­ingen
zijn nog te vers om er al duidelijke conclusies aan te
verbinden; er bestaan nu alleen nog prototypes voor veel
voorkomende woningtypen en meer (huur) of minder
(koop) verplichtende afspraken om de genoemde
aantallen te gaan halen. Voorlopig is de weg van de kleine
stapjes zoals die wordt bewandeld in de meeste blok voor
blok-projecten en Meer met Minder dus nog niet
afgesloten. Daarbij is het belangrijk dat er ook meer
uitwisseling tussen beide wegen komt zodat de gefaseerde
en de sprong-in-een-keer-weg naar een energieneutrale
(woon)omgeving beter op elkaar afgestemd raken. Twee
vragen zijn daarbij belangrijk: Wat kunnen de wegen van
elkaar leren? En waar en wanneer lopen de verschillende
wegen parallel, kruisen elkaar of kunnen samengevoegd
worden? Dit laatste heeft zowel betrekking op ontwik­
kelingen in de tijd als binnen de gebouwenvoorraad
(wanneer zou welk gebouwtype het beste met welke
aanpak energie-efficiënter gemaakt kunnen worden?)
zodat het halen van energie­besparingsdoelen én de
betaalbaarheid van energie en -besparende maatregelen
voor eindgebruikers zo veel mogelijk samenvallen.
4 Beleid in de praktijk | 69

VIER
Noten
1

Daarnaast is het de vraag of gemeenten en provincies hun
bestaande duurzaamheidsleningen continueren nu er een
door de Rijksoverheid en marktpartijen gevuld fonds is
waaruit bewoners kunnen lenen.
2 In de analyses is bij cv-ketels uitgegaan van een levensduur
van 15 jaar; daarna is er opnieuw sprake van ‘ruimte’ voor
deze maatregel. Ongeveer 38 procent van de grotere
maatregelen tussen 2010 en 2014 betreft een nieuwe
cv-ketel. Bij een onbekend deel daarvan gaat het om
vervanging van een oude (HR- of VR-) cv-ketel waardoor de
energiebesparing van deze investering dus lager is dan bij
vervanging van een andere verwarmingsinstallatie.
3 In tegenstelling tot de analyses in bijlage 6 zijn de kleinere
maatregelen (tochtstrippen, douchekop) buiten
beschouwing gelaten; het gaat om de 7 substantiële
maatregelen: isolatie (muur, vloer, dak, glas), zonneboiler,
PV en cv.
4 De vraag was ”Van welke van de volgende bedrijven of
organisaties heeft u weleens een aanbieding gehad om
energie-besparingsmaatregelen te nemen?” (meer
antwoorden mogelijk). De antwoordcategorie was ”Een mij
bekende installateur, aannemer of bouwonderneming”.
5 Via het Energiebesparingskrediet werd in 2,5 jaar tijd ruim 12
miljoen euro geleend en jaarlijks leent SVn via lokale en
provinciale duurzaamheidsleningen ongeveer 9 miljoen
euro uit. Deze laatste leningen zijn echter niet landsdekkend
beschikbaar en het bedrag vertoonde de laatste jaren een
stijgende lijn (zie bijlage 1).
6 In deze figuur zijn geen respondenten opgenomen die in
2012 of 2013 maatregelen namen, nadat het label voor
WoOn energie in 2012 was vastgesteld.
7 In deze figuur zijn geen respondenten opgenomen die in
2012 of 2013 maatregelen namen of respondenten die
aangaven echt geen idee te hebben van het energielabel van
hun woning.
8 Mogelijk wel bij veranderingen in het dagelijks
energiegedrag en aankopen zoals energiezuinige verlichting
en apparaten, maar dat is niet onderzocht.
9 Concreet in de analyses: het aantal regelingen dat men kent;
of men een inschatting van het energielabel kan of wil
geven; goed op de hoogte zijn van de mogelijkheden;
beschikbaarheid van een maatwerkadvies
10 Alleen bij de relatief kleinere groep particuliere huurders
kunnen nog meer maatregelen getroffen worden.
11 Van de huurders is 50 procent van de huishoudens enigszins
of helemaal voor de stelling dat de overheid

13 In tegenstelling tot de analyses in bijlage 6 zijn in deze figuur
kleinere maatregelen (tochtstrippen, douchekop) buiten
beschouwing gelaten; het gaat om de zeven substantiële
maatregelen: isolatie (muur, vloer, dak, glas), zonneboiler,
PV en cv.
14 De meningen over de invloed van dit beleid zijn volgens
Mixed Methods verdeeld: de verhuurdersheffing werkt
volgens sommigen remmend, huurtoeslagen worden soms
gezien als noodzakelijk kwaad om wonen betaalbaar te
houden (of enkel als inefficiënte manier om geld rond te
pompen).
15 Zij schrijven de toegenomen belangstelling ook toe aan de
verwachting dat de energetische kwaliteit een grotere rol
gaat spelen in de woningwaarde, het toenemend gevoel van
urgentie voor de uitputting van grondstoffen en
klimaatverandering en het besef dat energie een steeds
groter deel van de woonlasten zal bepalen.
16 Deze term verwijst naar de tegengestelde belangen tussen
verhuurders (die de kosten van energiebesparende
maatregelen betalen) en de huurders (die de voordelen van
een lagere energierekening opstrijken).
17 In Tigchelaar (2011) wordt overigens niet duidelijk hoe groot
de split incentive was onder het oude puntenstelsel, waarin
ook al punten voor installaties en isolatie opgenomen
waren, en dus in hoeverre het nieuwe WWS een verbetering
is. Wel wordt duidelijk dat door de progressieve
puntentoekenning bij labelsprongen de spit incentive
kleiner is naarmate er meer labelsprongen gemaakt worden.
18 Met het voorstel voor het aanpassing van het WWS dat eind
2014 is gepresenteerd verandert het aantal punten per
energielabel niet. Wel wordt de huurruimte per huurpunt
verhoogt (door afschaffing van de schaarstepunten) en stijgt
dus de huurruimte per labelsprong. Dit draagt bij aan een
verdere verkleining van de split incentive.
19 Free riders zijn actoren die profiteren van regelingen die niet
voor hen bedoeld zijn. In dit geval: subsidie incasseren voor
investeringen die zonder subsidie ook gedaan zouden zijn.
20 Een kleine helft van de gebouwbeheerders geeft aan dat zijn
bedrijf of instelling het gebouw huurt.
21 De vraag die aan de gebouwbeheerders is gesteld luidt: ‘De
overheid mag regels stellen zodat nieuwe/bestaande
gebouwen energiezuinig worden gebouwd/gemaakt’.
22 Op basis van de open vraag ‘Op welke manier wilt u
geholpen worden energiebesparende maatregelen te
nemen?’
23 Dit wordt mede veroorzaakt door de degressieve

gebouweigenaren mag verplichten tot een energielabel; bij
eigenaren-bewoners is dat 20 procent.
12 Bij huurders waarbij geen maatregelen zijn genomen tussen
2010 en 2014 is dit aandeel hoger (67 procent) dan bij
huurders waar wel minimaal één maatregel is genomen (58
procent).

tariefstelling van de energiebelasting Bedrijven die meer
dan 10.000 kWh elektriciteit of > 170.000 kubieke meter
aardgas gebruiken betalen een aanzienlijk lagere tarief.
24 Het energielabel, de energiebelasting en normering voor
nieuwbouw zijn meer dan gemiddeld bekend bij
ziekenhuizen. De VAMIL en MIA zijn het best bekend bij
ziekenhuizen en kantoren.

70 | Energie besparen gaat niet vanzelf

REIV
25 De exacte vraag was: ‘In welke mate heeft deze regeling
bijgedragen aan het nemen van energiebesparende
maatregelen in gebouwen zoals die van u?’
26 NB: Uit de data valt niet af te leiden in hoeverre de
gebouwbeheerders ten onrechte denken wel of niet onder
de verplichting te vallen om de energiebesparende
maatregelen te nemen volgens de Wet milieubeheer.
27 Een recent onderzoek van PostResearch (2014) in opdracht
van brancheorganisatie Uneto-VNI laat overigens zien dat
klanten van de installatiebranche in eerste instantie positief
reageren op garanties op de energiebesparing, maar dat zij
bij nader inzien ook bedenkingen opwerpen (invloed eigen
gedrag en externe factoren zoals het weer; benodigde
monitoring en daarmee verlies van privacy). Garanties
moeten geloofwaardig zijn en kunnen alleen gegeven
worden onder uitsluiting van niet beïnvloedbare factoren,
aldus de conclusie van deze studie.

4 Beleid in de praktijk | 71

Referenties
Adjei, A., L. Hamilton en M. Roys (2011) Deliverable
5.2 A Study of Homeowners’ Energy Efficiency
Improvements and the Impact of the Energy
Performance Certificate Appendix B–G. Online
publicatie: http://www.ideal-epbd.eu/download/
homeowners_questionnaire_wa.pdf (geciteerd in
Murphy et al. 2012).
Aedes (2011) Energielabels in woningwaarderingsstelsel.
Internetpublicatie: http://www.aedesnet.nl/binaries/
downloads/dossier-huur-en-verhuur/energielabels-inwws-maart-2011.pdf.
Aedes (2014) Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE
2013. Den Haag: Aedes.
AgentschapNL (2013) MIA en Vamil Jaarverslag 2012.
Milieu-investeringsaftrek / Willekeurige afschrijving milieuinvesteringen. Zwolle: AgentschapNL
Algemene Rekenkamer (2011a) Energiebesparing: ambities en
resultaten. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
Algemene rekenkamer (2011b) Rapport bij het Jaarverslag
2010. Wonen, Wijken en Integratie (XVIII). Den Haag:
Algemene Rekenkamer.
Algemene Rekenkamer (2013) Bezuinigingen op
uitvoeringsorganisaties. Den Haag: Algemene
Rekenkamer.
Antonides, G. en M. Handgraaf (2013) Gedragseconomie
in natuur- en milieubeleid. ESB Dossier
Gedragseconomie voor milieubeleid, 98(4672S)
8 november 2013, 10-20.
Aydin, E. D. Brounen & N. Kok (2013) Energy Labels in the
Housing Market: Matching Predictions and Realizations.
Internetpresentatie: http://library.eres.org/
eres2013/-presentationupload/88.pdf, dd. 5 juli 2013,
geraadpleegd 11 november 2013.
Baas, L. (2013) The incorporation of sustainability into the real
estate investement portfolio. Does sustainability influence the
financial performance of office builidings in the Netherlands?
Afstudeer scriptie Real Estate Management, TU Delft,
faculteit Architectuur.
Bakker, J., J. Remmers en R. Verstappen (2013)
Energiebesparing in Nederlandse kantoren bij beursgenoteerde
bedrijven. Utrecht: Vereniging van Beleggers voor
Duurzame Ontwikkeling VBDO, in opdracht van
Agentschap NL.
Bennear, L. S. en R. N. Stavins (2006) Second-best theory
and the use of multiple policy Instruments. Environmental
Resource Econonomy (2007) 37:111–129.

72 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Berben, J. en R. Oomen (2013) Verschil tussen werkelijk en
berekend energiegebruik. EPC-berekening moet energetische
eisen Bouwbesluit toetsen. VV+ April 2013
Berkhout, Peter H.G., Ada Ferrer-i-cabonell, Jos C.
Muskens (2004) The ex post impact of an energy tax
on household energy demand. Energy Economics 26
pp.297‑317.
Blijie, B., R.J. van Til en M. Vijncke (2009) Effecten van
aanpassing van de energetische punten in het WWS.
Delft: ABF Research, uitgevoerd in opdracht van het
Ministerie van VROM.
BK Bouwfysica (2014) Onderzoek EPC-waarden in nieuwbouw.
BK Bouwfysica, projectnummer 133322, in opdracht
van RVO.
Boot, P.A. (2008), Het werkprogramma “Schoon en
Zuinig”. Tijdschrift voor Openbare Financiën. TvOF, jaargang
2008, nummer 3, Stichting Wim Drees Stichting voor
Openbare Financiën, 82-90.
Bosch, M. (2011) Werkelijk vs. theoretisch energiegebruik
 en de financiële gevolgen voor bewoners en corporaties.
Afstudeeronderzoek Saxion Hogescholen, i.o.v.
Stichting Pioneering.
Bosman, R.A., N.E. Muller (2012) Knelpunten in de
energiebelasting. Weekblad fiscaal recht, 6947
29 maart 2012.
Boonekamp, Piet G.M (2007) Price elasticities, policy
measures and actual developments in household energy
consumption – A bottom up analysis for the Netherlands.
Energy Economics 29 (2007) 133–157.
Bouma, J en F. Dietz (2013) Het belang van gedragseconomie
in milieubeleid. ESB Dossier Gedragseconomie voor
milieubeleid, 98(4672S) 8 november 2013, 21-25.
Braathen, N.A. (2005) Environmental agreements used in
combination with other policy instruments. In: E. Croci (ed.).
The handbook of environmental voluntary agreements
(pp. 335-364). Den Haag: Springer.
Brounen, D. en N. Kok (2010) Het Energielabel op
Koopwoningmarkt. De laatste stand van zaken.
Brounen, D., N. Kok (2011) On the economics of energy labels in
the housing market. Journal of Environmental Economics
and Management. 62 (2011) pp. 166-179.
Bruijn, J.A. de, en E.F. ten Heuvelhof,
Netwerkmanagement, Lemma, Utrecht, 1995.
Brunsting, S., M. Uyeterlinde, C. Tigchelaar, M. Pol,
S. Breukers, R. Mourick, J. Backhous, T. Mathijsen
(2013) Effectief beleid voor duurzaam gedrag: Een
thematische vergelijking. Studie voor de Raad voor de

Leefomgeving en Infrastructuur (RLI). Petten: ECN en
DuneWorks.
Buck, A. de, M.C.M. Koot, C. Leguijt & L.M.L. Wielders
(2007). Energiebesparingsonderzoeken bij meldingsplichtige
bedrijven. Delft: CE Delft.
Buck, A. de, C. Leguijt, L. Wielders, C. Tigchelaar,
M. Menkveld, C. de Laat, W. Rovers en W.P.J. de Neve
(2011) Energiebesparingspotentieel onder de Wet milieubeheer.
Delft: CE Delft, ECN en DCMR.
BvB (2011) Regeling van minister van Binnenlandse
zaken en koningsrijksrelaties. Van 6 juni 2011, nr 20112000229429 (Tijdelijke regeling Blok voor Blok).
BZK (2011) Plan van Aanpak Energiebesparing Gebouwde
Omgeving (EGO). Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Februari 2011.
BZK (2013) Circulaire. Huurprijsbeleid voor de periode 1 juli
2013 tot en met 30 juni 2014. Den Haag: Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, DG Bouwen
en Wonen.
BZK (2013b) Cijfers over Wonen en Bouwen 2013.
Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.
CBS (2013) Hernieuwbare energie in Nederland 2012.
Centraal bureau voor de statistiek. Den Haag/Heerlen
2013.
CBS, PBL, Wageningen UR (2008) Fiscale
faciliteiten op milieugebied, 1991-2007 (indicator
0361, versie 08, 14 november 2008).
ww.compendiumvoordeleefomgeving.nl. CBS,
Den Haag; Planbureau voor de Leefomgeving,
Den Haag/Bilthoven en Wageningen UR, Wageningen.
CBS, PBL, Wageningen UR (2014) Opbrengst van
belastingen op een milieugrondslag, 1987-2012
(indicator 0359, versie 11, 7 januari 2014). www.
compendiumvoordeleefomgeving.nl. CBS, Den
Haag; Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag/
Bilthoven en Wageningen UR, Wageningen.
CBS, PBL, Wageningen UR (2014b) Energielabels van
woningen, 2007 - 2013 (indicator 0556, versie 04, 30 april
2014). www.compendiumvoordeleefomgeving.nl.
CBS, Den Haag; Planbureau voor de Leefomgeving,
Den Haag/Bilthoven en Wageningen UR, Wageningen,
geraadpleegd op 13 juni 2014.
Clocquet, Ragna, Rik Maaijen, Wim Maassen (2013) EPC
aanscherpingsmethodiek woningbouw en utiliteitsbouw.
Royal HaskoningDHV, Rotterdam, mei 2013.
Convenant Huursector (2012) Convenant energiebesparing
huursector. 2012.
Convenant Meer met Minder (2012) Meer met Minder,
convenant energiebesparing bestaande woningen en
gebouwen. 2012.
Corèl, A. (2014) De hete aardappel van het wonen.
Analyse verkiezingsprogramma’s. Achtergrondartikel over
de betaalbaarheid van het wonen, behorende bij de analyses
van de verkiezingsprogramma’s. Den Haag: Platform31,

internetartikel: http://www.platform31.nl/nieuws/dehete-aardappel-van-het-wonen#.UxWP7dA67Cg ,
geraadpleegd op 4 maart 2014.
Court, Thijs de la (2012) Regulerende Energiebelasting?
20 december 2012.
Daniëls, B.W. & Elzenga et al. (2010) Aanvullende
beleidsopties Schoon en Zuinig. Petten/Den Haag: ECN/
PBL, Rapportnummer ECN-E–10-015.
Daniëls, B.W. et al. (2010) Referentieraming energie en
emissies 2010–2020. ECN-E--10–004/PBL-500161001.
Petten/Bilthoven: ECN/PBL.
Diggelen, L. van (2009) Het energielabel gelabeld. Onderzoek
naar het investeringsgedrag in energie­besparende maatregelen
naar aanleiding van het energielabel. Masterthesis,
Radboud Universiteit Nijmegen.
Doelen, F.C.J. van der (1998) The ‘‘give-and-take’’ packaging
of policy instruments: optimising legitimacy and effectiveness.
In: Bemelmans-Videc, M.L., et al. (Eds.), Carrots, Sticks
& Sermons: Policy Instruments and their Evaluation.
Transaction Publishers, New Brunswick, pp. 129–146.
Dril, A.W.N. van, Daniëls, B.W., Gerdes, J., Kroon,
P., Lensink, S.M., Menkveld, M., Seebregts, A.J.,
Tigchelaar, C., Uyterlinde, M.A., Vethman, P., Wakker,
A., Wetzels, W., Elzenga, H.E., Geurs, K., Hoen, A., Peek,
K. en Schijndel, M. van (2009) Verkenning Schoon en
Zuinig. Effecten op energiebesparing, hernieuwbare energie en
uitstoot van broeikasgassen. Petten/Den Haag: ECN/PBL.
Dijke, L. van (2014) Maak de stroomversnelling
mee, geachte heer Priemus! Tijdschrift voor de
Volkshuisvesting, nummer 3, juni 2014, 36.
Dijkgraaf, E., J.M. de Jong, M. Spijkerman, O. Tanis (2009)
Effectiviteit convenanten energiebeleid. Erasmus
Univeristeit, SEOR, Oktober 2009.
ECN, PBL, CBS en RVO.nl (2014) Nationale
EnergieVerkenning 2014. Energie Centrum Nederland
(ECN), Planbureau voor de Leefomgeving (PBL),
Centraal bureau voor de statistiek (CBS) en Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland (RVO). Oktober 2014.
ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland
(2013) Energie trends 2013. Vier gevolgen van de groei van
hernieuwbaar voor het energiesysteem. ECN, Petten.
Ecorys (2011) EIA evaluatie 2006-2011. Ecorys
Elzenga, H., C. Tigchelaar, M. Menkveld & S. Lensink (2013)
Notitie. Verkenning mogelijke klimaatmaatregelen Lokale
Klimaatagenda: CO2-reductie, werkgelegenheid, kosten voor
de overheid en woonlasten. Den Haag/Petten: PBL/ECN.
Energiesprong (2011) Meerjarenplan Energiesprong
Update 2011. Rotterdam: Stuurgroep Experimenten
Volkshuisvesting (SEV).
Energiesprong (2014) Rapportage Energiesprong
2013: van Pionieren naar Dealmaking. Den Haag:
Energiesprong/Platform31.
Entrop, A.G. en H.J.H. Brouwers (2007) Het
Nationaal Isolatie Programma als voorloper van het
energiebesparingsplan “Meer met Minder” voor de bestaande
Referenties | 73

bouw. IGS conferentie, 28 september 2007. Universiteit
Twente, afdeling Bouw/Infra, Enschede.
Gerdes, J., P.G.M. Boonekamp (2012) Energiebesparing in
Nederland 2000-2010. ECN-E--12-061. ECN, december
2012.
Glachant, M. (2007) Non-binding voluntary agreements.
Journal of Environmental Economics and Management
54: 32–48.
Gopal, K. (2013) Modernisering van het
woningwaarderingsstelsel. Vereenvoudiging via de WOZwaarde. Delft: ABF Research, uitgevoerd in opdracht van
het Ministerie van BZK.
Groep, J.W. van den (2013a) ‘Het plaatje dat Priemus
schetst in zijn artikel klopt niet’. Renda, online
discussie, 11 november 2013; http://renda.nl/kwestiestroomversnelling/kwestie-stroomversnelling/hetplaatje-dat-priemus-schetst-in-zijn-artikel.360755.
lynkx, geraadpleegd op 25 juli 2014.
Groep, J.W. van den (2013b) ‘De toekomst zal het gelijk
bepalen’. Renda, online discussie, 19 november 2013;
http://renda.nl/kwestie-stroomversnelling/kwestiestroomversnelling/de-toekomst-zal-het-gelijkbepalen.363934.lynkx, geraadpleegd op 25 juli 2014.
Groot, M.I., L.M.L. Wielders, F.J. Rooijers, H. Hoiting, P.
Engel Sotomayor Valenzuela en I. van der Es (2009)
Energieprestatie-eisen bestaande woningen. Verkenning van
economische en juridische haalbaarheid. Delft: CE Delft
i.s.m. W/E Adviseurs en Oranjewoud.
Grootenboer, A., M. Koning, R. Saitua, M. Vrolijk, M.
Zuidema (2013) SER Energieakkoord. Macro-economische
doorwerking. Rotterdam: Stichting Economisch Instituut
voor de Bouw EIB.
Groot, C. de, F. Schilder & F. Daalhuizen (2014)
Kwetsbaarheid van regionale woningmarkten. Financiële
risico’s van huishoudens en hun toegang tot de woningmarkt.
Den Haag: PBL.
Gruis, V. en A. van Hal (2013) Toezicht op duurzaamheid.
Utrecht: Vereniging van Toezichthouders in
Woningcorporaties (VTW).
Guerra Santín, O. (2010) Actual energy consumption in
dwellings. The effect of energy performance regulations and
occupant behavior. IOS Press, Delft University.
Guerrra-Santin, O. en L. Itard (2012) The effect of energy
performance regulations on energy consumption. Energy
Efficiency (2012) 5:269-282.
Hal, A. van, N. Nieboer en B. Dulski (2012) The
Netherlands. Unsettled times for energy efficiency. In:
N. Nieboer, S. Tsenkova, V. Gruis en A. van Hal (reds),
Energy Efficiciency in Housing Management. Policies
and practice in eleven countries. London/New York,
Routledge, pp. 78-96.
Hendriksen, A., H. Toonen en E. Heijmans (2014)
Energiebesparingsbeleid Ministerie van BZK.
Een kwalitatieve schets van ambities, drijfveren
en belangen bijeengebracht via interviews
74 | Energie besparen gaat niet vanzelf

met koepelorganisaties, woningcorporaties en
intermediairs. Wageningen: Mixed Methods, iov
Ministerie van BZK.
Heekeren, E.V. van en Th. van Bellegem (2012) Evaluatie
MIA en VAMIL 2005-2010. Ex-post evaluatie. Den Haag:
Heekeren & Frima Management Consultants B.V. in
opdracht van het Ministerie van IenM.
Het energiebureau (2013) Advies verbetering naleving
energieprestatie nieuwbouw November. Het
Energiebureau 2013.
Hoevenagel, Ruud (2014) Veldwerkverantwoording,
Evaluatie CO2-emissie reductiebeleid. Panteia,
Zoetermeer mei 2014.
Hoevenagel, R. (2013) Energiebesparingsmonitor gebouwde
omgeving: Ubouwpanel. Resultaten van de tiende meting
(2012). Zoetermeer: Panteia.
Huurcommissie (2011) Beleid huurverhoging na
woningverbetering. Den Haag: Huurcommissie.
ING (2014) Energiebesparing in bestaand vastgoed.
Energiezuinige gebouwen worden de norm door wensen
vastgoedgebruikers en regelgeving overheid. Amsterdam:
ING Bank N.V.
Infomil (ongedateerd), Uniforme leidraad energiebesparing.
Internethandboek: http://www.infomil.nl/
onderwerpen/duurzame/energie/uniforme-leidraad/
(en onderliggende pagina’s), geraadpleegd op 18 maart
2014.
ILT (2010) Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels Verslag
uitgevoerde activiteiten 2010. VROM inspectie. Den Haag,
13 december 2010.
ILT (2012) Jaarverslag 2011 Inspectie verkeer en waterstaat
en VROM inspectie. Den Haag: Inspectie Leefomgeving
en Transport.
ILT (2013a) Jaarverslag 2012 Inspectie Leefomgeving
en Transport. Den Haag: Inspectie Leefomgeving en
Transport.
ILT (2013b) Herhalingsonderzoek betrouwbaarheid
energielabels bij utiliteitsbouw. Den Haag: Inspectie
Leefomgeving en Transport/ Water, Bodem en
Bouwen.
Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie
(2009) Innovatieagenda Energie – Gebouwde
Omgeving. Uitzicht op energieneutrale nieuwbouw
een duurzame bestaande bouw. Den Haag: Wonen,
Wijken en Intregratie; Ministerie van Volkshuisvesting
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
IVBN (2011) IVBN Visie op de huurwoningmarkt –
september 2011. Internetpublicatie: http://www.ivbn.
nl/viewer/file.aspx?FileInfoID=342, geraadpleegd op
26 mei 2014.
Jansen, P. (2013) Massaal plukken van laag hangend
fruit tikt veel harder aan. Renda, online discussie,
25 november 2013 http://renda.nl/stroomversnellingop-renda-nl/kwestie-stroomversnelling/massaal-

plukken-van-laaghangend-fruit-tikt-veel.364864.lynkx
, geraadpleegd op 25 juli 2014.
Johnstone, N. (2003) Efficient and Effective Use of Tradeable
Permits in Combination with other Policy Instruments. OECD,
Paris, France
Joosen S., M. Harmelink & K. Blok (2004) Evaluatie van het
klimaatbeleid in de gebouwde omgeving 1995 – 2002. Ecofys,
Utrecht.
Kallbekken, Steffen, Stephan Kroll, Todd. L. Cherry (2011)
Do you like Pigou, or do you not understand him? Tax aversion
and revenue recycling in the lab. Journal of Environmental
Economics Management 62 (2011) 53-64.
Kempton, J. (2013) Low-Zero Carbon Techonology:
Implementation and Maintenance in the English Social
Housing Sector. Paper presented at the 25th ENHR
Conference, 19-22 June, Tarragona, Spain, Working
Group 11.
Klaassens, E., S. de Boer en J. Lenstra (2013) Evaluatie
MIA/Vamil Onderdeel effectiviteit. Rotterdam: Ecorys, in
opdracht van het Ministerie van IenM.
Klimaatbrief (2011) Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar
2020. Brief van de staatssecretaris voor infrastructuur
en milieu, 8 juni 2011
Koepelconvenant (2012) Koepelconvenant energiebesparing
gebouwde omgeving. 2012.
Koning, M. en M. Mulder (2012) Evaluatie stimuleringspakket
woningbouw. Rotterdam: Economisch Instituut voor de
Bouw EIB.
Laurent, M.H., B. Allibe, T. Oreszczyn, I. Hamilton, C.
Tigchelaar en R. Galvin (2013) Back to reality: How domestic
energy efficiency policies in four European countries can
be improved by using empirical data instead of normative
calculations. ECEEE Summer Study Proceedings, 20572070.
Lente-akkoord (2012) Lente-akkoord Energiezuinige
nieuwbouw. 2012
Leguit, C., M.B.J. Blom, B.L. Schepers, G.E.A Warringa
(2012) Niet-fiscale prijsprikkels. Onderzoek naar het
energiebesparingseffect van gedifferentieerde energieprijzen.
CE, Delft, februari 2012.
Leroy, P. en H. Bruyninckx (2006) Hoofdstuk 1
Beleidsevaluatie en milieubeleid. In: A. Crabbé, J. Gysen
en P. Leroy (red) Vademecum Milieubeleidsevaluatie.
Brugge: Uitgeverij Vanden Broele, 13-53.
Lijesen, Mark, Machiel Mulder en Martin Vromans (2001)
Fiscale vergroening en energie II, Economische effecten van
verhoging en verbreding van de Regulerende Energiebelasting,
CPB Document No 006, juli 2001.
Luijkx, T. (2010) Aanpassing WWS: kleine huurwoningen
kunnen met energiemaatregelen naar vrije sector. Gat in de
markt? NUL20, nr. 49, maart 2010.
Lyon, T.P & J.W. Maxwell (2007) Environmental Public
Voluntary Programs Reconsidered. The policy Studies
Journal, Vol.35, No.4, 207.

Majcen, D., L.C.M. Itard en H. Visscher (2013a) Theoretical
vs. actual energy consumption of labelled dwellings in the
Netherlands: Discrepancies and policy implications. Energy
Policy 54 (2013) 125–136.
Majcen, D., L.C.M. Itard & H. Visscher (2013b) Actual and
theoretical gas consumption in Dutch dwellings: What causes
the differences? Energy Policy 61(2013) 460–471.
Majcen, D., L.C.M. Itard & H. Visscher (2013c) Energielabels
en werkelijk energiegebruik. Bijna 200.000 woningen
vergeleken. TVVL Magazine, 01 2013, 4-9.
Majoor, G. en A. de Buck (2010) Energie in
vergunningverlening en handhaving. Uitvoering Gelijkwaardig
Alternatief door gemeenten. Den Haag/Delft: VROMinspectie & CE Delft.
Marquart, Edwin en Rik de Lange (2013) Monitor
energiebesparing gebouwde omgeving 2012. Versienummer
2013-3, oktober 2013
Marwijk, R. van en M. Vranken (2013) Rapport
eigendomssituatie energielabels. Kadaster, Directie
Landregistratie en Geografie, in opdracht van
AgentschapNL.
Meer met Minder (2012) Lokale kansrijke aanpakken, Facts en
Figures. Zoetermeer: MeerMetMinder.
Menkveld, M. (ed.) (2007) Beoordeling werkprogramma
Schoon en Zuinig. Effecten op energiebesparing,
hernieuwbare energie en uitstoot van broeikasgassen.
ECN-E--07–067. Petten: Energieonderzoek Centrum
Nederland i.s.m. Milieu- en Natuurplanbureau.
Menkveld, M. en K. Leidelmeijer (2010) Evaluatie EPCaanscherping woningen. ECN-RIGO, April 2010.
Menkveld, M., J.M Sipma, C. Tigchelaar, P. Vethman, C.H.
Volkers (2010) Referentieraming energie en emissies 20102020 Gebouwde Omgeving, achtergrondrapportage. Petten:
ECN.
Menkveld, M., K. Leidelmeijer, P. Vethman, E. Cozijnsen
(2012a) Besparingsgetallen energiebesparende maatregelen
op basis van werkelijke verbruiksgegevens. ECN/Rigo, mei
2012.
Menkveld, M., J. Sipma, E. Cozijnsen, K. Leidelmeijer
(2012b) Reële EPC. Een methode voor de beoordeling van de
energieprestatie van nieuwbouwwoningen in de praktijk. ECN,
December 2012.
Middelkoop, M. van (2014) Energiebesparing: voor wie
loont dat? Onderzoek naar de betaalbaarheid van energie en
energiebesparing voor huishoudens. PBL, Den Haag.
Milieucentraal (2014) http://www.milieucentraal.nl/
media/besparing/energiebesparing.html, internetsite
geraadpleegd op 11 april 2014.
Murphy, L. en F. Meijer (2011) Waking a sleeping giant:
Policy tools to improve the energy performance of the existing
housing stock in the Netherlands. ECEEE 2011 Summer Study:
Energy efficiency first: the foundation of a low carbon society,
Belambra Presqu’île de Giens, France, 6-11 June, 2011.
Murphy, L. (2012) Improving the Energy Performance of the
Existing Private Housing Stock: The Role of Policy Instruments.
Referenties | 75

Results from a survey of homeowners in the Netherlands.
Delft: OTB Research Institute for the Built Environment,
Technische Universiteit Delft.
Murphy, L., F.M. Meijer en H.J. Visscher (2012a)
A qualitative evaluation of policy instruments used to improve
energy performance of existing private dwellings in the
Netherlands. Energy Policy, Energy Policy 45 pp.459-468.
Murphy, L. (2014) The influence of the Energy
Performance Certificate: The Dutch case. Energy Policy
67(2014)C, 664-672.
Nationale Ombudsman (2013) Rapport over een klacht van de
Associatie van Energie Prestatie Adviseurs te Ridderkerk over
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
te Den Haag. Den Haag: Nationale Ombudsman, 28
februari 2013, rapportnummer: 2013/014.
Netwerk Conceptueel Bouwen (2013) Conceptueel bouwen in
de praktijk. Netwerk Conceptueel Bouwen, Nuenen.
Newell, R.G. and J. Siikamäki (2013) Nudging Energy
Efficiency Behavior. The Role of Information Labels.
Discussion Paper, RFF DP 13-17, Washington: Resources
for the Future.
Nieboer, N. A. Straub en H. Visser (2013a) Kleine stappen
naar energiezuinige voorraad. Renda, nr. 1, 2013, 30-35.
Nieboer, N. A. Straub en H. Visser (2013b) Small steps
forward on the path of energy efficiency. Unpublished
Paper for ENHR 2013 – workshop 11, Tarragona, Spanje,
19-22 juni 2013.
Noailly, Joëlle (2010) Improving the energy efficiency
of buildings: The impact of environmental policy on
technological innovation CPB Discussion Paper, No 137
January 2010
Noailly, Joëlle, Svetlana Bratakova, Rusian Lukach (2010)
Home green Home – A case study of inducing energy-efficient
innovations in the Dutch building sector. CPB document no.
198, January 2010.
Noailly, J. en S. Batrakova (2010) Stimulating energyefficient innovations in the Dutch building sector:
Empirical evidence from patent counts and policy
lessons. Energy Policy, volume 38, Issue 12, December
2010, Pages 7803–7817
Nuiten, P.W.G., H. Hoiting, C.L.M. Leenaerts, G.J.
Donze en T.M.P. Wind (2013) Aanscherpingsstudie EPC
woningbouw en utiliteitsbouw 2015. W/E adviseurs en
Arcadis, december 2013.
Nuiten, P.W.G. (2013) EPC-technieken in werkelijkheid.
Vergelijking goedgekeurde bouwaanvragen en opgeleverde
woningen. W/E adviseurs, mei 2013.
OECD (2007) Instrument mixes for environmental policy. Paris,
France.
Parlementair onderzoek (2012) Kosten en effecten klimaaten energiebeleid Vergaderjaar 2012-2013, 22 193, nr.3.
December 2012.
PBL en ECN (2011) Effect van voorgenomen beleid voor verlaging
van de broeikasemissies van de niet-ETS-sectoren (briefrapport). Den Haag/Petten: PBL en ECN.
76 | Energie besparen gaat niet vanzelf

PBL en ECN (2013) Het Energieakkoord: wat gaat het
betekenen? Inschatting van de gemaakte afspraken.
Den Haag/Petten: PBL/ECN.
PostResearch (2014) Kwalitatief OnderzoekGarantie op
Energieverbruik. Onderzoek in opdracht van Uneto-VNI.
Presentatie 4 september 2014.
Prendergas, E. en R. Jeths (2010) Bepaling aantal
utiliteitsgebouwen in Nederland. Resultaten voor
2009. Driebergen/Delft/Tilburg: Mobius i.o.v. Agent
schap NL.
Priemus, H. (2013) Vijf verbeterpunten voor de
Stroomversnelling. Renda, nummer 4, 2013.
Priemus, H. (2014) Nul-op-de-meter.
Woonlastenbesparing of reclamestunt? Tijdschrift voor
de Volkshuisvesting, nummer 3, juni 2014, 30-35.
PwC (2012) Nationaal Fonds Energiebesparing.
Haalbaarheidsstudie. Eindrapport Finale versie
20‑12‑2012.
Ring, Irene, Christoph Schröter-Schlaack, David N.
Barton, Rui Santos, Peter May (2011) Recommendations
for assessing instruments in policy mixes for biodiversity and
ecosystem governance. Technical Brief no. 5.
Rijksoverheid (2006) Regeling energieprestatie
gebouwen. Den Haag: Regeling van de
Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer van 21 december 2006,
nr. DJZ 2006339319, Directie Juridische Zaken,
Afdeling Wetgeving, tot vaststelling van nadere
voorschriften voor de energieprestatie van
gebouwen (Regeling energieprestatie gebouwen).
http://wetten.overheid.nl/BWBR0020921/Bijlage1/
geldigheidsdatum_29-10-2014 (geraadpleegd 29
oktober 2014
Rijksoverheid (2012a) Puntensysteem huurwoning.
Internetpublicatie: http://www.rijksoverheid.
nl/onderwerpen/huurwoning/puntensysteemhuurwoning. Geraadpleegd: 13 februari 2012.
Rijksoverheid (2012b) Puntensysteem en energielabel.
Internetpublicatie: http://www.rijksoverheid.
nl/onderwerpen/huurwoning/puntensysteemhuurwoning/puntensysteem-en-energielabel ,
geraadpleegd op 10 januari 2014.
Rijksoverheid (2012c) Factsheets 56 green deals.
Beschrijving 56 green deals die op 14 juni 2012 zijn
afgesloten. http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/
documenten-en-publicaties/rapporten/2012/06/14/
factsheets-56-green-deals/56greendealfactsheetsv1.
pdf, geraadpleegd op 27-01-2014
Rijksoverheid (2013) Voortgangsrapportage Green Deals 2013.
Den Haag: Rijksoverheid.
Van Rijsbergen, O. (2013) Woonlastenbeleid en concrete
aanpak energieprojecten. Presentatie 5 juni 2013,
Woonbond Kennis en Adviescentrum, online versie:
http://builddesk.nl/wp-content/uploads/2012/06/

Woonlastenbeleid-en-concrete-aanpakenergieprojecten.pdf, geraadpleegd op 5 maart 2014.
RLI (2014) Doen en Laten. Effectiever milieubeleid door
mensenkennis. Raad voor de Leefomgeving en
infrastructuur, Den Haag, 2014
Ruijs, A. en H. Vollebergh (2013) Lessons from 15 years of
experience with the Dutch tax allowance for energy investments
for firms. PBL Working Paper 13, Den Haag: PBL.
RPE (2006) Regeling periodiek evaluatieonderzoek en
beleidsinformatie 2006. Staatscourant 28 april 2006,
nr. 83 / pag. 14
RVO (2014a) MIA\Vamil 2014. Brochure en Milieulijst. Zwolle:
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Afdeling
MIA\Vamil.
RVO (2014b) Blok voor Blok: de bevindingen. Grootschalige
energiebesparing in de bestaande woningbouw.
Den Haag: Rijksdienst Voor Ondernemen Nederland.
Schramade, K. (2012) Kunduz verstoort zonnepanelenmarkt.
Internetartikel: http://www.ftm.nl/exclusive/kunduzverstoort-zonnepanelenmarkt/ , geraadpleegd op
16 mei 2014.
RVO (2014c) Monitor energiebesparing gebouwde omgeving
2013. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, in
opdracht van het ministerie van binnenlandse zaken en
koninkrijksrelaties, november 2014
Schneider, Hans, en Ria Jharap (2010) Signed, Sealed,
Delivered? Evaluatie van drie convenanten in de gebouwde
omgeving: Meer met Minder, Lente-Akkoord, Energiebesparing
Corporatiesector. Builddesk Benelux BV, Delft, 2010.
Segerson, K & T.K. Miceli (1998) Voluntary environmental
agreements: good or bad news for environmental
protection? Journal of environmental economics and
management 36: 109-130.
SER (2013) Energieakkoord voor duurzame
energie. Den Haag: Sociaal Economische Raad,
6 september 2013.
Spaar het klimaat (2010) De vrijblijvendheid voorbij. Op weg
naar een structurele markt voor energiebesparing in de
bestaande bouw. Utrecht: Spaar het klimaat.
Spaar het klimaat (2012), Brief aan de voorzitter van de
Vaste Kamercommissie Financiën. Internetpublicatie:
http://www.spaarhetklimaat.nl/documents/briefshk.
pdf, geraadpleegd 22 januari 2014
Staatsblad (2011) Besluit van 29 augustus 2011 tot
wijziging van het Besluit huurprijzen woonruimte
(aanpassing woningwaarderingsstelsel in verband
met aanwijzing schaarstegebieden). Staatsblad van het
Koninkrijk der Nederlanden, 407.
Staatscourant (2014) STAATSCOURANT Officiële uitgave
van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 3661
12 februari 2014.
Studiecommissie Belastingstelsel (2012) Continuïteit en
Vernieuwing, Een visie op het belastingstelsel. 2012.
Suurs, R., G. Mulder, M. Willems, M. van de Lindt en
R. Weterings (2011) Reflectieve Doelbereik Monitor

IAGO. Nulmeting mei 2011. Delft: TNO 2013 R11899 iov
Ministerie van BZK.
Suurs, R., J. Donker, G. Mulder en M. Willems (2013)
Energiesprong Monitor (2011-2012). Delft: TNO 2013
R11899 iov Ministerie van BZK.
SVn (ongedateerd), diverse webpagina’s:
– http://www.svn.nl/FinancieleRegelingen/Paginas/DL/
Duurzaamheidslening-gemeenten.aspx, EN
– http://www.svn.nl/OverSVn/Paginas/Organisatie/
Geschiedenis.aspx EN
– http://www.youtube.com/watch?v=6VAzCO-oH9I,
geraadpleegd op 27 januari 2014.
TiasNimbas (2014) http://www.tias.edu/dossiers/detail/
wat-is-het-effect-van-het-energielabel-op-dewoningmarkt en http://knowledge.tiasnimbas.edu/
waardering-voor-groen-woninglabel-groeit en http://
www.tias.edu/kennisgebieden/detail/vastgoed/detail/
hogere-verkoopprijs-woning-door-energielabel,
geraadpleegd op 15 mei 2014.
Tiemeijer, W.L. (2011) Hoe mensen keuzes maken.
De psychologie van het beslissen. Amsterdam University
Press, 2011
Tigchelaar C. (2010) Variatietool. Powerpoint presentatie.
Petten, 26 juni 2012.
Tigchelaar, C. (2011) Do energy efficiency investments lead to
lower household expenditure? Detailed analyses of the Dutch
energy efficiency potential in ‘real’ households. Conference
paper presented at InCluESEV workshop “Towards a
transatlantic dialogue on energy efficiency, energy
poverty and fairness in climate policy”.
Tigchelaar, C., M. Menkveld en B. Daniëls (2011) Obligations
in the existing housing stock: Who pays the bill? In: ECEEE 2011
SUMMER STUDY, Energy efficiency first : The foundation of a
low-carbon society.
Tigchelaar, C. (2012) Achtergrondrapport bij herijking
Convenanten energiebesparing gebouwde omgeving. Energie
Centrum Nederland (ECN), Petten. Oktober 2012.
Tigchelaar, C. en K. Leidelmeijer (2013) Energiebesparing:
Een samenspel van woning en bewoner – Analyse van de
module Energie WoON 2012. Petten/Amsterdam: ECN en
Rigo, in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
Tigchelaar, C. en M. Menkveld (2013) Achtergronddocument
bij doorrekening SER Energieakkoord - sector Gebouwde
omgeving. ECN-E--13-045, Petten: ECN.
Tigchelaar, C. (2014) Nulmeting subsidieregeling voor
verhuurders. Petten: ECN in opdracht van het ministerie
van BZK.
Tinbergen, J. (1967) Economic policy, principles and design.
Contributions to economic analysis. Amsterdam: NorthHolland Pub., 1967.
Tweede Kamer (1995) Wijziging van de Wet belastingen
op milieugrondslag in verband met de invoering van een
regulerende energiebelasting. Tweede kamer der staten
generaal, 1995.
Referenties | 77

Tweede Kamer (2009a) Nr. 19 AMENDEMENT VAN HET LID
OMTZIGT C.S., 31 301 Fiscaal stimuleringspakket en
overige fiscale maatregelen, ontvangen 27 mei 2009.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 301, nr. 19.
Tweede Kamer (2009b) Vaststelling van de begrotingsstaten
van de begroting Wonen, Wijken en Integratie (XVIII) voor het
jaar 2010. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32
123 hoofdstuk XVIII, nr. 2 MEMORIE VAN TOELICHTING.
Tweede Kamer (2009c) Vaststelling begroting Wonen, Wijken
en Integratie (XVIII) voor het jaar 2010. 32123 XVIII 7 Verslag
houdende een lijst van vragen en antwoorden.
Tweede kamer (2010) Wijziging van de Uitvoeringswet
huurprijzen woonruimte (wettelijke grondslag
verschillende waardering energieprestaties
huurwoningen) Nr. 8 NOTA NAAR AANLEIDING VAN
HET VERSLAG, Ontvangen 20 mei 2010. Online:
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32302-8.
pdf, geraadpleegd op 5 maart 2014.
Tweede Kamer (2010a) Kamerbrief 30 196 Duurzame
ontwikkeling en beleid Nr. 124 BRIEF VAN DE MINISTER
VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES.
23 december 2010.
Tweede Kamer (2011) Brief van de Minister van EL&I aan
de voorzitter van de Tweede Kamer, betreffende de Subsidie
duurzame warmte voor bestaande woningen, 4 juli 2011.
Tweede Kamer (2012) kamerbrief “Subsidie op zonnepanelen”,
6 juni 2012.
Tweede Kamer (2013) Beantwoording-kamervragen-overde-uitvoering-van-de-subsidieregeling-voor-zonnepanelen,
29 augustus 2013.
Tweede Kamer (2013a) Kamerbrief van minister Blok (Wonen
en Rijksdienst) aan de Tweede Kamer over de modernisering
van het woningwaarderingsstelsel, Kenmerk 20130000543047 , 13 september 2013.
Tweede Kamer (2013b) Kamerbrief ‘Maatregelen
energiebesparing gebouwde omgeving’ (kenmerk 20130000722096) 29 november 2013.
Tweede Kamer (2013c) Kamerbrief ‘Toezeggingen en moties
bouwregelgeving, energiebesparing en brandveiligheid’
(kenmerk 2013-0000291800).
Tweede Kamer (2014) Voorgang aantal rijksacties
Energieakkoord voor energiebesparing woningen.
Brief van minister van Wonen en Rijksdienst
aan voorzitter van de Tweede kamer, kenmerk:
2014‑0000294571, dd. 20 juni 2014.
VBO (2013) Prof. dr. Dirk Brounen: “Regeren is vooruitzien;
ook voor de makelaar!” Vastgoed Adviseur, jaargang 27,
nummer 6, december 2013 ,6-9.
Veer, J. van der, T. van der Hagen, F. Pentinga en B. de
Vries (2011) Energie in Beweging. Advies Topsector Energie.

78 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Veldkamp (2014) Evaluatie energiebesparing woningbouw.
Gegevensverzameling onder particulieren in opdracht van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Amsterdam: Veldkamp, projectnummer V6104.
Visscher, H., D. Majcen en L. Itard (2012) Effectiveness of
energy performance certification for the existing housing
stock. RICS COBRA 2012, Las Vegas, Nevada USA,
10‑13 September 2012.
Vollebergh (2007) Impact of environmental policy instruments
on technological change. Joint Meetings of Tax and
Environment Experts. OECD, 7 Feb. 2007.
Vollebergh, Herman (red), Eric Drissen, Hans Eerens,
Gerben Geilenkirchen (2014) Milieubelastingen en
Groene Groei Deel II. Evaluatie van belastingen op energie in
Nederland vanuit milieuperspectief. Planbureau voor de
Leefomgeving, Den Haag, Juni 2014
VROM (2007) Nieuwe energie voor het klimaat.
Werkprogramma Schoon en Zuinig. VROM 7421/
september 2007.
VROM (2009) Controle zichtbaarheid energielabels bij publieke
gebouwen. Den Haag: Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
VROM-Inspectie (2009) Rapportage Gebruik en
betrouwbaarheid energielabels bij woningen. Den Haag:
VROM-Inspectie, Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
VROM-Inspectie (2011) Derde onderzoek naar de
betrouwbaarheid van energielabels bij woningen. Den Haag:
VROM-Inspectie, Ministerie van Infrastructuur en
Milieu.
Wildt, R. de, P. Berkhout (2013) Woningwaardering
vereenvoudigd Actualisatie en varianten. Amsterdam: RIGO
Research en Advies BV.
Wijngaart, R. van den, R. Folkert en M. van Middelkoop
(2014a) Op weg naar een klimaatneutrale woningvoorraad
in 2050. Investeringsopties voor een kosteneffectieve
energievoorziening. Den Haag: PBL Planbureau voor de
Leefomgeving.
Wijngaart, R. van den, R. Folkert en M. van Middelkoop
(2014b) Op weg naar een klimaatneutrale woningvoorraad
in 2050. Investeringsopties voor een kosteneffectieve
energievoorziening. Achtergronden en uitgebreide resultaten.
Den Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
WK2020 (2013a) Factsheet 5.2 Labelen van
corporatiewoningen. Internetpublicatie, geraadpleegd op
17 maart 2014.
WK2020 (2013b) Factsheet 5.3 Landelijke monitor
energiebesparing corporatiewoningen. Internetpublicatie,
geraadpleegd op 17 maart 2014.
WoON Energie 2012 (Ministerie van BZK 2013) aangevuld
met Veldkamp (2014).

Woonbond (2011) Energielabel onderdeel van
het woningwaarderingsstelsel. Amsterdam:
Woonbond. Internetbrochure, zie: www.
bespaarenergiemetdewoonbond.nl.
Zundert, K.M. van (2014) Verduurzaming van de
bestaande corporatievoorraad. Een analyse van de
voortgang en belemmeringen op weg naar gemiddeld
label B in 2020. Masterthesis, Master of Science in Real
Estate, Amsterdam School of Real Estate. http://www.
vastgoedkennis.nl/docs/MSRE/14/Van%20Zundert.pdf

Referenties | 79

Bijlage 1: Beschouwing
belangrijkste instrumenten
In deze bijlage worden de acht belangrijkste instrumenten
op hoofdlijnen beschouwd. Voor een volledige evaluatie
op instrument niveau ontbreken de nodige gegevens.
Beschikbare literatuur waarin instrumenten worden
geëvalueerd heeft niet altijd betrekking op de actuele
context en/of periode, of is enkel kwalitatief van aard.
Daarbij maakt de interactie tussen de instrumenten het
lastig, zo niet onmogelijk, de effectiviteit van de individuele
instrumenten in de instrumentenmix te bepalen (Noailly et
al. 2010) (Tigchelaar 2012). Ook het parlementair onderzoek
(2012) komt voor de gebouwde omgeving tot de conclusie
dat het ontbreken van geschikt onderzoek over de
effecten, kosten en kosteneffectiviteit van de gehanteerde
instrumenten binnen de gebouwde omgeving het erg lastig
maakt de verschillende instrumenten op hun effectiviteit
en efficiëntie te vergelijken (Parlementair onderzoek 2012).
Nadere beschouwing per instrument
Voor alle acht instrumenten is in de bijlage per instrument
eerst een beschrijving gegeven waarin het doel van het
instrument, de inwerkingtreding, looptijd, doelgroepen,
uitvoerders, inzet van middelen en activiteiten worden
beschreven. Vervolgens wordt de theoretische werking
van het instrument behandeld waarin de impliciete en
expliciete veronderstellingen over werking instrument
worden omschreven aan de hand van veronderstelde
oorzaak-gevolg relaties. Ook worden interacties met
andere beleidsinstrumenten besproken. Tot slot wordt het
instrument beschouwd op een aantal aspecten.
Beschouwing instrumenten op aspecten
Leroy en Bruyninckx (2006) melden dat in beleidsevaluaties
effectiviteit en efficiëntie meestal als enige evaluatie
criteria worden opgenomen, wat aansluit bij een
traditionele beleidsopvatting: een doelrationele
regelkring voor probleemoplossing, uitgaande van
rationele actoren. Leroy en Bruyninckx echter pleiten
voor een aanvulling met juridische criteria (denk aan
rechtszekerheid, betrouwbaarheid) en politieke criteria
(denk aan bijvoorbeeld transparantie, participatie en
controleerbaarheid) welke overlap vertonen met de
principes van ‘good governance’1. Aanvulling met deze
criteria maakt de evaluatie rijker omdat mogelijke
tegenstrijdigheden van maatregelen, tussen bijvoorbeeld
efficiëntie en rechtszekerheid. Daarom worden bij de
beschouwing van de acht instrumenten naast effectiviteit
en efficiëntie ook andere good governance principes
80 | Energie besparen gaat niet vanzelf

betrokken. Wij beschouwen, geïnspireerd op de Good
Governance principes en een operationalisatie volgens
ESCAP2, de instrumenten op de volgende aspecten:
– Doeltreffendheid en doelmatigheid, welke overeen
komen met de klassieke evaluatiecriteria van effectiviteit (draagt het instrument bij aan het bereiken van het
beleidsdoel? Oftewel: In welke mate werkt het instrument?) en efficiëntie (staan de kosten in verhouding tot
de opbrengsten, of dragen andere maatregelen voor
minder geld bij aan het te bereiken doel?). Deze twee
aspecten zijn veelal direct gekoppeld aan een expliciet
beleids- of instrumentdoel (bijvoorbeeld het bereiken
van energiebesparing of CO2-emissie reductie) of een
afgeleide daarvan zoals aantallen woningen, labelsprongen of leningen. Voor de laatste gevallen is er nog
een vertaling nodig om de doeltreffendheid en
doelmatigheid van een instrument te kunnen bepalen.
Er zijn nog drie ondersteunende aspecten in de
beschouwing meegenomen voor zover deze van toepassing
zijn. Deze aspecten zijn niet direct gerelateerd aan het doel
van het beleid, maar zijn ondersteunend voor de
doeltreffendheid en doelmatigheid:
– Transparantie, rechtszekerheid en vormgeving: hierbij
gaat het om de vraag of de procedures en processen om
beleid te ontwikkelen en uit te voeren open, helder,
verifieerbaar en voorspelbaar zijn. Ook de vraag of het
instrument ‘onpartijdig en open’ is voor iedereen valt
hieronder, en of de procedures mensen voldoende
rechtszekerheid bieden. Tot slot wordt bekeken of de
instrumenten vrijblijvend zijn, of juist verplichtend en
hoe (het gebrek aan) handhaving de werking van een
instrument beïnvloedt.
– Consensus gerichtheid en responsiviteit: bij deze
aspecten wordt de mate waarin het beleid zich op de
samenleving richt bekeken. Het gaat daarbij om vragen
als: Komt het beleid of een instrument in samenspraak
met de betrokken partijen tot stand? Speelt het
instrument in op de vragen en behoeften die gevoeld
worden? Is er ruimte om het instrument aan te passen
indien betrokkenen aangeven dat het dan beter zou
werken?
– Een eerlijke verdeling van de lusten en lasten: Er wordt
besproken of de effecten van het instrument door
betrokken partijen als eerlijk worden gezien. Zijn er
‘verliezers’ en ‘winnaars’ en wordt dat acceptabel
gevonden?

Vervolgens wordt per instrument een korte vooruitblik
gegeven waarbij het instrument in het kader van huidige
en toekomstige ontwikkelingen wordt beschouwd.

B1.1	De (regulerende)
energiebelasting (REB of EB)
Beschrijving instrument
In 1996 is de Regulerende Energie Belasting (REB)
ingevoerd, met als doel het bevorderen van
energiebesparing en het reduceren van de CO2-emissie.
De REB gold tot 2004 voor huishoudens en kleine- en
middelgrote bedrijven. Na 2004 is de REB omgedoopt
tot de Energie belasting (EB), om tot uitdrukking te
brengen dat de belasting niet alleen een regulerende
functie, maar ook een budgettaire functie heeft. Echter,
daarbij is door de wetgever aangegeven dat de belasting
ook in de toekomst een regulerend karakter houdt
(Bosman en Muller 2012). Sindsdien geldt de heffing
ook voor grote bedrijven (Noaille et al. 2010). Hoewel de
verantwoordelijkheid van de EB niet bij het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ligt maar
bij het ministerie van Financiën, wordt deze hier wel
besproken aangezien de EB interacteert met alle andere
instrumenten die gericht zijn op het stimuleren van
energiebesparing in de gebouwde omgeving.
De eindgebruiker betaalt belasting over de hoeveelheid
elektriciteit3 en aardgas4 die wordt afgenomen.
De energieleverancier int deze belasting en draagt deze af
aan de belastingdienst. Bij de invoering van de
energiebelasting was het instrument zo vormgegeven dat
de opbrengst volledig teruggesluisd werd naar de
eindgebruikers door een verlaging van de loon- en
inkomstenbelasting voor particulieren en door
aanpassingen in verschillende belastingen en vrij­
stellingen voor bedrijven, zoals de zelfstandigenaftrek en
de vennootschapsbelasting. Het doel van deze terug­
sluizing was om de heffing te compenseren zodat de
collectieve lastendruk niet toe zou nemen. Vanaf 2000 is
de volledige terugsluizing losgelaten en zijn uit de
opbrengsten van de heffing ook subsidies voor
energiebesparing gefinancierd, zoals de Energie Premie
Regeling (EPR) en de Energie InvesteringsAftrek (EIA)
(Joosen et al 2004). In 1996 leverde de energiebelasting
400 miljoen euro op (Vollebergh et al. 2014) wat steeg
naar bijna 4 miljard euro in 2012 (CBS et al. 2014), ruim 20
procent van de opbrengst van alle milieubelastingen
(Vollebergh et al. 2014).
De energiebelasting is voor het initiële energieverbruik
het hoogst en neemt af als het verbruik boven een
bepaalde grens komt. De degressieve tariefstelling van
de energiebelasting is voortgekomen uit vrees voor
aantasting van de concurrentiepositie van

grootverbruikers (Vollebergh et al. 2014). Echter, de
meeste gas- en elektriciteitsgebruikers in de gebouwde
omgeving hebben alleen te maken met het hoogste tarief
wat geldt voor het initiële verbruik tot 10.000 kWh
elektriciteit en 170.000 kubieke meter aardgas5. Voor
elektriciteit bedroeg tussen 2009 en 2013 het hoogste
tarief ongeveer 11 tot 12 cent per kWh (exclusief btw).
Voor aardgas steeg dit tarief in deze periode van 16 cent
per kubieke meter naar 19 cent per kubieke meter 6.
In figuur B.1 is de gemiddelde energieprijs inclusief
belastingen weergegeven.
Om de lage inkomensgroepen te ontzien gold in de
beginjaren van de heffing een heffingsvrije voet van 800
kWh en 800 kubieke meter. Vanaf januari 2001 wordt in
de plaats van de heffingsvrije voet een vast bedrag in
mindering gebracht op de elektriciteitsrekening omdat na
verloop van tijd een steeds groter deel van de verbruikers
onder deze norm ging vallen (Vollebergh et al. 2014). Deze
compensatie is met name substantieel voor klein­
verbruikers en tast het beoogde effect van de belasting
niet aan. In 2013 bedroeg deze zogeheten heffingskorting
318,62 euro per jaar (excl. btw)7 per elektriciteits­
aansluiting met een verblijfsfunctie8. Vollebergh et al.
(2014) merken op dat de tariefstelling voor klein­
verbruikers in Nederland tot de hoogste in de wereld
behoort. De geschiedenis van de energiebelasting is
uitgebreider besproken in Vollebergh et al. (2014).
Theorie werking instrument
De energiebelasting was in eerste instantie bedoeld
om verbruikers een financiële prikkel te geven om het
energieverbruik te verlagen, waardoor ook de met
het energieverbruik samenhangende emissies zouden
afnemen (regulerende werking van de belasting).
Mensen zijn prijsgevoelig en zullen proberen hun
kosten te verlagen. De energiebelasting verhoogt
de prijs, waardoor mensen geprikkeld worden om
hun energieverbruik te verlagen omdat het voor
de eindgebruiker voordeliger wordt het gedrag aan
te passen en investeringen te doen om energie te
besparen (Murphy et al. 2012a; Vollebergh 2014).
Op korte termijn kunnen mensen hun dagelijks
gedrag aanpassen om minder energie te gebruiken
(good housekeeping, zoals de thermostaat een
graadje lager zetten of niet onnodig lichten laten
branden). Op langere termijn zijn er twee effecten te
verwachten: i) energieverbruikers gaan investeren in
besparingsmaatregelen, zoals zuinigere apparaten en
isolatiemaatregelen, en ii) de energieaanbieders reageren
door te innoveren in de productiemethoden en in het
aanbod. De mate waarin deze effecten optreden, wordt
weergegeven door de korte termijn prijselasticiteit
voor veranderingen in de energievraag door good
housekeeping en de lange termijn prijselasticiteit voor
veranderingen in de energievraag door aanpassing
Bijlagen | 81

Figuur B.1
Opbouw van energieprijs en aandeel belastingen
Opbouw van aardgasprijs

Opbouw van elektriciteitsprijs

cent / m3

Aandeel belastingen

cent / kWh

80

40

60

30

40

20

% van eindgebruikersprijs
50

40

30

20

1990 1995 2000 2005 2010 2015

0

1990 1995 2000 2005 2010 2015

pbl.nl

0

10
pbl.nl

0

10
pbl.nl

20

1990 1995 2000 2005 2010 2015

BTW en overige belastingen

Elektriciteit

Energiebelasting

Aardgas

Prijs exclusief belastingen

van het investeringsgedrag. Door de degressieve
tariefstelling van de energiebelasting is de prikkel voor
grootverbruikers (in het algemeen grotere bedrijven)
kleiner dan voor kleinverbruikers, ook al zijn hun
prijselasticiteiten hoger.
Naast deze regulerende werking zorgen belastingen ook
voor het internaliseren van de maatschappelijke kosten
van de milieuschade veroorzaakt door het energie­
verbruik. Volgens de economische theorie kan de
maatschappelijke schade die door externe effecten
waarvoor er geen markt bestaat, in de prijs van een
product worden geïnternaliseerd door een belasting op
dat product te heffen die gelijk is aan de marginale
maatschappelijke schade. Dit wordt ook wel een
Pigouviaanse heffing genoemd waarbij de hoogte van de
heffing de marginale maatschappelijke kosten van de
veroorzaakte vervuiling reflecteert. Voor het klein­
verbruik van elektriciteit en aardgas geldt echter dat de
energiebelasting hoger is dan de Pigouviaanse heffing,
die de hoogte van de marginale maatschappelijke
milieuschade van het elektriciteits- en gasverbruik
weergeeft (Vollebergh et al. 2014).
Tot slot heeft een belasting, dus ook de energiebelasting,
een budgettair effect en leidt het tot hogere inkomsten
voor de schatkist. De hoogten van de belastingen om een
bepaalde hoeveelheid belastinginkomsten te genereren,
zijn optimaal als die zo min mogelijk de beslissingen van
huishoudens en bedrijven beïnvloeden. Dat betekent dat
de belasting laag moet zijn op producten met een hoge
82 | Energie besparen gaat niet vanzelf

prijselasticiteit en hoog op producten met lage
prijselasticiteit. Vanuit dit zogenaamde Ramseyperspectief is het te verklaren waarom grootverbruikers
een lagere energiebelasting betalen dan huishoudens,
omdat de prijselasticiteit voor energieverbruik voor
grootverbruikers hoger is dan voor huishoudens en nietenergie-intensieve bedrijven. Het kan wellicht ook
verklaren waarom de energiebelasting voor huishoudens
hoger is dan vanuit het Pigouviaanse perspectief nodig
zou zijn, omdat de prijselasticiteit van elektriciteit en
aardgas voor huishoudens lager is dan de prijselasticiteit
van veel andere producten, waardoor het vanuit Ramseyperspectief optimaal is om elektriciteit en aardgas
zwaarder te belasten.
Interactie andere instrumenten
Omdat de energiebelasting de terugverdientijd van
energiebesparende maatregelen verkort, maakt zij het
nemen van energiebesparende maatregelen voor de
eindgebruiker financieel aantrekkelijker. Ook hebben
financiële stimulansen voor technologische ontwikkeling
veelal een sterker effect als ze worden ingezet in
combinatie met marktconforme instrumenten, zoals een
belasting (Vollebergh 2007). Daardoor is het aannemelijk
dat de energiebelasting een positieve invloed heeft
op de effectiviteit van andere beleidsinstrumenten
waarmee eveneens beoogd wordt energiebesparende
maatregelen in de gebouwde omgeving te bevorderen
zoals subsidies, normering en verbetering van de
informatievoorziening. Zo wordt bijvoorbeeld de
rentabiliteit voor de eindgebruiker van maatregelen om

aan de EPC-normering voor nieuwbouwwoningen te
voldoen positief beïnvloed door de energiebelasting.
Omgekeerd zullen andere beleidsinstrumenten tot
gevolg hebben dat het effect van een energiebelasting
zal afnemen als deze tegelijkertijd wordt ingezet met
andere beleidsinstrumenten. Boonekamp (2007) toont op
basis van modelberekeningen aan dat de prijselasticiteit
30-40 procent kan dalen bij het inzetten van meerdere
beleidsinstrumenten.
Naast de REB zijn er nog een paar andere instrumenten
geweest die direct invloed hadden op de energieprijs.
Bij de invoering van de REB was dat de MAP-toeslag,
welke is afgeschaft in januari 2001. Ook gold er nog een
brandstoffenheffing welke vanaf januari 2004 is
samengevoegd met de Energiebelasting. Deze heffingen
waren echter relatief laag ten opzichte van de energie­
belasting. Dit is voorlopig ook het geval met de in 2013
ingevoerde opslag ter financiering van de SDE+ op de
belasting voor elektriciteit en aardgas. De opbrengst van
deze extra heffing wordt gebruikt om investeringen in
duurzame energie te stimuleren. Voor kleinverbruikers
bedraagt deze heffing in 2013 0,0011 euro per kWh
elektriciteit en 0,002 euro per kubieke meter aardgas9,
circa honderd maal lager dan de EB. Tot 2016 zal de
Opslag Duurzame Energie (ODE) relatief laag blijven.
Hoewel de wet de hoogte van de heffing vanaf 2016 niet
specificeert10 zal opslag na 2016 snel moeten oplopen om
na 2020 tussen de 3 en 4 miljard euro te kunnen
opbrengen (zie het Regeerakkoord Rutte II). Ter
vergelijking: De opbrengt van de energiebelasting
bedraagt op dit moment ongeveer 4 miljard. De lasten
van de ODE zouden 50/50 verdeeld worden over het
bedrijfsleven en particulieren volgens het regeerakkoord
van het kabinet-Rutte I. Als de ODE tarieven op dezelfde
manier worden verdeeld als de huidige energiebelasting
zou in 2020 de totaal te betalen belasting (inclusief de
energiebelasting) ongeveer 50 procent hoger liggen. Voor
kleinverbruikers zal het betekenen dat door de heffing de
gasprijs tussen 2014 en 2020 jaarlijks gemiddeld met
ongeveer 3 procent toeneemt en de elektriciteitsprijs met
ongeveer 4 procent.
Daarbij moet nog opgemerkt worden dat met de
vrijstelling van de EB voor eigen opwekking in combinatie
met het toestaan van ‘saldering achter de meter’ de
opwekking van duurzame energie achter de meter wordt
gestimuleerd. Het gaat hier om een vrijstelling van de
energiebelasting (én btw én transportkosten) voor
elektriciteit opgewekt met zonnepanelen op eigen dak of
met micro wkk. Het deel dat niet direct zelf wordt
gebruikt moet door de energiemaatschappijen in
mindering worden gebracht op de van het net afgenomen
elektriciteit. De energiebelasting, btw en leveringskosten
hoeven dus enkel betaald te worden over de netto
afgenomen elektriciteit. Daarmee hoeft dus ook niet

betaald te worden voor de kosten van leveringszekerheid
van elektriciteit.
Tot slot geldt per 1 januari 2014 een verlaagd tarief voor
lokaal opgewekte elektriciteit waarbij leden van
coöperaties en Verenigingen van Eigenaren in aan­
merking komen voor een belastingkorting van 7,5 cent
per kWh op de gezamenlijk opgewekte hernieuwbare
energie.
Nadere beschouwing
Hieronder wordt de Energiebelasting beoordeeld op
doeltreffendheid en doelmatigheid, transparantie
en verantwoording en consensusgerichtheid en
responsiviteit. Hierbij wordt vooral ingegaan op het
regulerende karakter van de Energiebelasting. Tot
slot wordt een korte vooruitblik gegeven waarbij het
instrument in het kader van huidige en toekomstige
ontwikkelingen wordt beschouwd.
Doeltreffendheid en doelmatigheid
Joosen et al. (2004) heeft de energiebelasting uitgebreid
ex post geëvalueerd voor de periode 1996-2004 op effect
(doeltreffendheid) en kosteneffectiviteit (doelmatigheid).
Ook hebben Berkhout et al. (2004) de energiebelasting
ex post geëvalueerd. Na 2004 zijn er geen uitgebreide
evaluaties meer uitgevoerd (Parlementair onderzoek
2012).
Doeltreffendheid
Berkhout et al. (2004) concluderen dat de energie­
belasting tussen 1996 en 1999 heeft geleid tot een
reductie in het energieverbruik van huishoudens van
4,4 procent per jaar voor aardgas en 8 procent per jaar
voor elektriciteit. Joosen et al. (2004) schatten het effect
van de REB voor huishoudens tussen 1995 en 200211
op een besparing van 8 tot 24 PJ aardgas, waardoor
de CO2-emissie met 0,5 tot 1,4 megaton afneemt,
terwijl de besparing op primair 12 energieverbruik voor
elektriciteit 5 tot 15 PJ is,, waardoor de CO2-emissie met
0,4 tot 1,1 megaton afneemt13. In totaal heeft de REB in
de woningbouw in 2002 een reductie opgeleverd van
0,8 tot 2,4 megaton CO2 (13 tot 40 PJ) (Joosen et al. 2004).
Dit beeld wordt in buitenlandse evaluaties van CO2 en
energiebelasting bevestigd (Parlementair onderzoek
2012).
De in de literatuur gevonden prijselasticiteiten verschillen
omdat ze sterk afhankelijk zijn van de doelgroep en
tijdperiode. Wel is duidelijk dat de prijselasticiteit voor
huishoudelijk gas- en elektriciteitsverbruik laag is (Joosen
et al. 2004). Berkhout et al. (2004) vonden voor gas een
korte termijn prijselasticiteit voor elektriciteit van -0,57 14
en voor gas van -0,28. Joosen et al. (2004) merken op dat
de door Berkhout et al. (2004) gevonden prijselastici­
teiten aan de hoge kant liggen in vergelijking met
Bijlagen | 83

waarden uit andere literatuur en komen eerder uit op een
korte termijn15 prijselasticiteit voor gas van -0,1 en voor
elektriciteit van -0,15. Voor de lange termijn liggen de
waarden wat hoger; respectievelijk -0,2 en -0,25.
Berkhout et al. (2004) merken daarbij op dat het
huishoudelijk gasverbruik sterker afhankelijk is van
andere variabelen dan de prijs. Dit suggereert dat ook
andere instrumenten gebruikt kunnen worden om het
huishoudelijk gasverbruik te drukken. Ondanks de lage
prijselasticiteit is het effect van de EB toch aanmerkelijk
omdat de belasting effect heeft op het totale energie­
verbruik (behoudens dan vrijstellingen en zeer lage
tarieven voor grootverbruikers) en omdat de REB een
flink aandeel van de energieprijs vormt. Vollebergh et al.
(2014) laten zien dat 33 procent van de eindgebruikersprijs
(vóór btw) wordt verklaard door de hoogte van de
energiebelasting. Dit percentage ligt voor groot­
verbruikers rond 5 procent16.
Vollebergh (2007) concludeert op basis van een
uitgebreide literatuurstudie dat milieubeleid in het
algemeen invloed heeft op de richting van technologische
ontwikkeling, waarbij strengere regulering correleert met
hogere bestedingen aan R&D. Noailly (2010) concludeert
op basis van haar internationaal vergelijkende studie dat
een verhoging van de energieprijs geen effect lijkt te
hebben gehad op technische innovaties. Dit in
tegenstelling tot het verhogen van efficiëntienormen
voor gebouwen (Noailly 2010).
Naast het regulerende karakter van de energiebelasting
kan de te betalen belasting ook gezien worden als een
vergoeding van de schade die het gebruik van elektriciteit
en aardgas met zich meebrengen. Volgens Vollebergh et
al. (2014) ligt de kleinverbruikersheffing beduidend hoger
dan de marginale schade die wordt veroorzaakt.
Doelmatigheid
Milieubelastingen zijn in vergelijking met regulering
en subsidies vaak efficiënter, omdat zij flexibiliteit
aan vervuilers geven in de keuze welke methoden
worden gebruikt om het milieuvervuilend handelen
te verminderen. Bovendien hoeft de overheid geen
keuzes te maken welke technologie de beste is,
dat doet de markt zelf. Ook gaan belastingen in de
regel gepaard met lagere administratieve lasten
(Studiecommissie belastingstelsel 2012). Dit geldt ook
voor de energiebelasting waarvan de uitvoering beperkte
administratieve kosten met zich mee brengt voor de
belastingdienst17 en de energiebedrijven (Joosen et al.
2004). Voor de overheid levert de REB voornamelijk geld
op, volgens het CBS in 2012 een kleine 4 miljard euro18.
Het parlementair onderzoek (2012) meldt dat de nationale
kosteneffectiviteit19 van de energiebelasting niet ex post
84 | Energie besparen gaat niet vanzelf

is geëvalueerd. Wel worden in ex ante-studies bedragen
tussen de -342 en +452 euro per ton CO2 genoemd,
afhankelijk van energiedrager (gas of elektriciteit) en
doelgroep (huishoudens of Handel, Diensten en Overheid
(HDO)). Ook de kosteneffectiviteit voor eindverbruikers
heeft een grote bandbreedte van -500 tot +275 euro per
ton CO2. De energiebelasting is gunstig vanuit overheids­
perspectief; want ex post wordt geschat dat de opbrengst
voor de schatkist zo’n 300 tot 4.000 euro per ton CO2 is
(Parlementair onderzoek 2012). Gezien de lage
prijselasticiteit van het energieverbruik is het voor de
schatkist efficiënt energiegebruik te belasten.
Transparantie en verantwoording
De energiebelasting wordt al sinds 1996 geheven
en maakt sindsdien een substantieel deel uit van de
energieprijs die vooral de kleinverbruikers betalen. Er
zijn geen signalen dat de overheid de energiebelasting
wil verlagen of afschaffen. Belastingplichtigen houden
bij het aangaan van investeringen en het berekenen
van terugverdientijden er dan ook rekening mee
dat de energiebelasting wordt gecontinueerd. Door
verschillende partijen in het veld die eindgebruikers
adviseren over energiebesparende maatregelen, wordt
verwacht dat de energieprijs bovengemiddeld zal
stijgen. Er wordt al snel uitgegaan van een stijging van
4 tot 5 procent per jaar tot 2020 (zie bijvoorbeeld www.
Milieucentraal.nl). Bij de verwachting dat de energieprijs
flink zal gaan stijgen wordt vooral verwezen naar de
stijging van de energieprijs voor kleinverbruikers in de
afgelopen jaren, welke harder is gestegen dan de rest van
het levensonderhoud. Deze stijging was mede het gevolg
van de invoering en verhoging van de REB. Zoals al eerder
is opgemerkt zal na 2016 de ODE mogelijk leiden tot een
verhoging van de energieprijs voor kleinverbruikers met
jaarlijks gemiddeld 3 tot 4 procent tussen 2014 en 2020.
Echter, door een dalende kolenprijs en een flinke groei
van het gebruik van hernieuwbare energiebronnen kan
de elektriciteitsprijs vóór belastingen in de toekomst ook
dalen, waardoor de prijs ná belastingen minder hard zal
stijgen of zelfs zal dalen.
Door sommige leveranciers wordt op de energierekening
de energiebelasting en de bijbehorende belasting­
vermindering voor elke elektriciteitsaansluiting
aangegeven, waarmee zichtbaar is wat aan belasting
moet worden betaald. De vervuiler betaald is één van de
kernbegrippen waarmee de energiebelasting wordt
gelegitimeerd.
Consensusgerichtheid en responsiviteit
De energiebelasting is niet een instrument wat breed
ter discussie staat. De legitimatie is in het verleden sterk
ondersteund door de volledige terugsluizing van de
belastinginkomsten naar de betalende groepen, wat ten

goede is gekomen aan het draagvlak. Echter, ondanks het
feit dat het leeuwendeel van het geïnde belastingbedrag
wordt teruggesluisd via de loon- of inkomstenbelasting,
ziet een aantal mensen de energiebelasting als een
middel om de staatskas te vullen en schuift het ‘de
vervuiler betaalt’ principe naar de achtergrond (Murphy
et al. 2012a).
Verdeling van de lasten
Bij de invoering van de regulerende energiebelasting
in 1996 is rekening gehouden met de verdeling van
de lusten en lasten voor minder- en meer financieel
draagkrachtige energieverbruikers door op de eerste
800 kWh elektriciteit en 800 kubieke meter gas geen
belasting te heffen. De afgelopen jaren wordt met
de lagere inkomensgroepen rekening gehouden
door met de belastingvermindering voor iedere
elektriciteitsaansluiting een vast bedrag in mindering te
brengen op de energierekening.
De lagere tarieven die voor grootverbruikers gelden,
ingevoerd om hun concurrentiepositie niet (teveel) aan te
tasten, heeft als bijwerking dat de kleinverbruikers
relatief zwaar worden aangeslagen. Door sommigen
wordt dit als oneerlijk ervaren.
Vooruitblik
Ondanks de relatief lage prijselasticiteit 20 is de
energiebelasting een belangrijk fundament onder het
energiebesparingsbeleid in de gebouwde omgeving.
Zonder deze belasting blijven de energieprijzen
dusdanig laag dat verdergaande energiebesparende
maatregelen al snel niet meer rendabel zullen zijn voor
de gebouwgebruikers die de energierekening moeten
betalen. Daardoor zullen de maatregelen niet genomen
worden. Ook heeft de overheid dan geen of minder
ruimte om de EPC-normering voor de nieuwbouw aan te
scherpen zonder dat dit kosteneffectief is voor de kopers
van de nieuw gebouwde woningen en utiliteitsgebouwen.
Daarnaast is de energiebelasting een substantiële
inkomstenbron voor de schatkist.
Mensen die nu investeren in energiebesparende
maatregelen houden rekening met het voortbestaan van
de belasting op lange(re) termijn. Er zijn partijen die een
verdere verhoging van de energieprijs verwachten gezien
het verloop van de netto energieprijs in het verleden. Het
huidige beleid voorziet in indexering van de energie­
belasting en de Opslag Duurzame Energie (ODE) bovenop
de energiebelasting. De ODE maakt daarmee
energiebesparende maatregelen aantrekkelijker,
waarmee het beleidsdoel van 22,5 megaton CO2-emissie
in 2020 voor de gebouwde omgeving en de daarvan
afgeleide doelen, o.a. een maximaal energieverbruik van
517 PJ in 2020, eerder wordt gehaald. Volgens het

Parlementair Onderzoek (2012) kan een verhoging van de
belastingtarieven voor kleine en middelgrote gebruikers
leiden tot een reductie van enkele megatonnen
CO2‑emissie per jaar, waarbij de gestegen energielasten
via andere belastingen (vennootschapsbelasting of EIA)
worden gecompenseerd. Echter, volgens de
Studiecommissie Belastingstelsel (2012) liggen de
effecten van een belastingverhoging lager omdat
elektriciteitscentrales en grootgebruikers van aardgas
vallen onder het emissieplafond van ETS. Hierdoor geeft
een verlaging van CO2-emissies in Nederland anderen de
gelegenheid om meer CO2 uit te stoten. Voor
kleinverbruikers die niet onder de ETS vallen zou een
verhoging van 3,5 eurocent per kubieke meter aardgas
leiden tot een reductie van 1 tot 2 PJ en 0,1 megaton
CO2-emissie.
De algemene aversie tegen belastingen (Kallbekken et al.
2011) in combinatie met het verlies aan draagvlak als
gevolg van het deels niet meer terugsluizen van de
belastingopbrengsten waardoor de lastendruk toeneemt,
kan ook leiden tot een (verdere) aantasting van het
draagvlak. Kallbekken et al. (2011) vonden dat meer
informatie over de reden waarom de belasting geheven
wordt, de belastingaversie niet verkleint. Maar het is niet
ondenkbaar dat meer informatie de belasting wel
effectiever kan maken. De aversie kan worden verkleind
door de heffing niet als een ‘belasting’ te framen. Een
eventuele verhoging van de EB vraagt dan ook om een
degelijk ontwerp om het draagvlak te behouden,
onderhouden of te verbeteren, waarbij rekening
gehouden zal moeten worden met de lage(re)
inkomensgroepen en de verenigbaarheid van de doelen
waarvoor de belasting wordt geheven (internaliseren
milieuschade, inkomsten schatkist en regulering).
Zoals eerder opgemerkt wordt momenteel met de
salderingregeling in de elektriciteiswet en de Wet
belastingen op milieugrondslag de opwekking van
duurzame energie gestimuleerd. Deze regeling raakt nu
vooral zonnepanelen op woningen. Minister Kamp (EZ)
geeft aan dat in 2017 de salderingsregeling wordt
heroverwogen op haar houdbaarheid21. Na 2017 is dus
onduidelijk of en in hoeverre de salderingsregeling wordt
aangepast. Dit brengt onzekerheid voor particulieren
mee die overwegen een PV installatie aan te schaffen.
De huidige terugverdientijd van een PV installatie
bedraagt voor particulieren ongeveer 10 jaar.
Een onderzoek van het CE in opdracht van het ministerie
van BZK (zie Leguit 2012) naar niet-fiscale prijsprikkels
concludeerde dat van de onderzochte mogelijkheden een
progressieve energieprijs het effectiefst is, maar dat dit
een aanzienlijke lastenverzwaring inhoudt voor lage
inkomensgroepen. Bovendien is een progressieve
Bijlagen | 85

prijsstelling strijdig met de vrije markt en past niet bij de
gebruikelijke degressieve prijsstructuren in de markt
(Leguit et al., (2012))22. Een progressieve prijsstelling zal er
naar verwachting niet vanzelf komen, zodat de overheid
op één of andere manier toch een dwingende rol in zal
moeten spelen waardoor het al snel een verkapte heffing
wordt en/of leidt tot complexe regelgeving. Dat laatste
wil de overheid juist voorkomen. Het lijkt eenvoudiger de
degressieve structuur aan te pakken door de belasting­
tarieven voor grootverbruikers verhogen of de
kleinverbruikersschijf op te knippen waardoor een
progressieve prijsstructuur wordt bewerkstelligt.
Bij beslissing over dit soort opties vindt altijd een
afweging plaats tussen energiebesparing enerzijds en
gevolgen voor de koopkracht van huishoudens en de
concurrentiepositie van het bedrijfsleven anderzijds.

B1.2 Overige financiële instrumenten
B1.2.1

Inleiding

Subsidies zijn traditioneel een veelgebruikt instrument
in het energiebesparingsbeleid. Eén van de oudste
regelingen waarmee energiebesparing in de gebouwde
omgeving financieel gestimuleerd werd is het Nationaal
Isolatieprogramma (NIP). Hoewel het NIP zijn doel van
2,5 miljoen woningen niet heeft bereikt, zijn er tussen
1978 en 1987 1,8 miljoen woningen voor gemiddeld
3000 gulden geïsoleerd, waarvan ongeveer 30 procent
werd gesubsidieerd. In de jaren ’80 en ’90 van de
vorige eeuw hebben er veel (>20) subsidieregelingen
gelopen, vaak met een vrij korte looptijd (Noailly et
al. 2010). Halverwege de jaren ’90 verminderde het
aantal gelijktijdig lopende regelingen en werd de
looptijd per regeling langer. Belangrijke regelingen
uit deze periode zijn het MilieuActiePlan (MAP) en de
EnergiePremieRegeling (EPR). Vanuit het MAP zijn tussen
1991 en 2000 subsidies verstrekt voor energiebesparende
maatregelen en adviezen in de woning- en utiliteitssector.
Daarna werd de EPR van kracht met energiepremies
via het energiedistributiebedrijf voor energiezuinige
apparaten en duurzame energievoorzieningen zoals
zonneboilers en PV-panelen.
In 2007 verschijnt het programma Schoon & Zuinig.
Dit heeft als doel om vóór 2012 de energieprestatie van
500.000 bestaande woningen en andere gebouwen te
verbeteren. Hiervoor worden onder andere subsidie­
regelingen voor maatwerkadvies, isolatieglas en
duurzame energie (warmtepompen, HRe-ketel,
zonneboilers, pv) en de Rijkspremie Meer met Minder in
het leven geroepen. In het convenant Meer met Minder
dat het Rijk (ministeries vanVROM, WWI en EZ) in 2008
sloot met vertegenwoordigers van de bouw-, installatieen energiesector (zie ook bij beschrijving convenanten)
werd naast de genoemde subsidies ook gesproken over
86 | Energie besparen gaat niet vanzelf

het ontwikkelen van een markt voor financierings­
mogelijkheden en een verruiming van bestaande
regelingen voor investering in energiebesparing bij
bedrijfspanden (EnergieInvesteringsaftrek (EIA) en
MilieuInvesteringsAftrek (MIA))23.
Het Plan van Aanpak Energiebesparing Gebouwde
Omgeving kondigt een breuk aan met deze historie en
geeft aan dat de inzet van subsidies in de periode 20112014 afgebouwd zal worden. Slechts een beperkt aantal
lopende regelingen zou nog korte tijd doorlopen. Zo zou
een geleidelijke overgang ontstaan van een periode met
relatief veel rijks steun in de vorm van subsidieregelingen
en belastingvoordelen, naar een periode waarin de markt
zich zonder financiële steun van het Rijk verder zal
moeten ontwikkelen, aldus het Ministerie van BZK
(2011: 8).
Het Plan van Aanpak noemt drie subsidieregelingen
(maatwerkadvies, rijkspremieregeling Meer met Minder
en isolatieglas), twee fiscale stimulansen (de tijdelijke
uitbreiding van de Energie-investeringsaftrek EIA voor
verhuurders en een verlaagd btw-tarief voor isolerende
maatregelen) en een garantstelling voor het Energie­
besparingskrediet voor laagrentende leningen24. In de
loop van evaluatieperiode 2010-2013 kwamen daar nog
enkele regelingen bij. Zo leidde het begrotingsakkoord
2013 (ook bekend als Kunduz- of Lente-akkoord) onder
andere tot de verhoging van het hoge btw-tarief (21 i.p.v.
19 procent), een verhoging van de energiebelasting voor
aardgas en een subsidieregeling voor zonnepanelen in de
jaren 2012 en 2013. Daarnaast kondigde het Woning­
markt­akkoord van februari 2013 een investeringsfonds
aan van 150 miljoen euro voor energiebesparende
maatregelen in de gebouwde omgeving voor verhuurders
en eigen woningbezitters. De markt zou dit moeten
verviervoudigen tot een fonds dat voor 600 miljoen euro
aan lening kan verstrekken voor energiebesparende
maatregelen25. Tot slot werd een groot deel van de
genoemde maatregelen bevestigd, gedetailleerd of
aangevuld in het Nationaal Energieakkoord dat in
september 2013 werd ondertekend door ongeveer
40 partijen (SER 2013). Voor de gebouwde omgeving
speelt het al eerder genoemde revolverend fonds voor
laagrentende leningen voor particulieren en verhuurders
hierin een prominente rol. Ook is er een subsidiebedrag
van 400 miljoen euro gereserveerd voor verhuurders van
sociale huurwoningen26.
De belangrijkste financieel stimulerende regelingen
worden hierna in drie blokken beschreven: subsidies,
financieringsmogelijkheden en fiscale stimulansen.

B1.2.2 Beschrijving instrument: subsidies
Een subsidie (van Latijn subsidium: ondersteuning, hulp,
bijstand) is volgens de Van Dale een financiële steun

van de overheid aan een particuliere activiteit voor
het uitvoeren van een bepaalde activiteit waarvan
het economische belang niet direct voor de hand
ligt. Als het economisch belang van een te starten
activiteit wel voor de hand ligt, spreekt men meestal
van investeringspremie. In de praktijk worden beide
begrippen gebruikt. In de periode 2010-2013 waren er
5 belangrijke subsidies of premies voor investeringen
in energiebesparing in de gebouwde omgeving. Deze
worden hieronder beschreven.
Subsidieregeling maatwerkadvies (2009-2010)
Woningeigenaren die een Maatwerkadvies Energie­
besparing afnamen in de periode tussen 1-7-2009 en
31-12-2010 van een gecertificeerde adviseur, kwamen
eenmalig in aanmerking voor een subsidie van maximaal
200 euro. Voor een Maatwerkadvies Energiebesparing
(voorheen Energieprestatie Advies of EPA genoemd)
gaat een adviseur bij de particuliere woningeigenaar
langs om de energiebesparingsmogelijkheden te
inventariseren. Hij rapporteert de kosten, opbrengsten
en terugverdientijden van mogelijke maatregelen die
energie besparen, meer wooncomfort opleveren en het
binnenklimaat van de woning verbeteren.
Rijkspremieregeling Meer Met Minder (2010-2011)
De Rijkspremieregeling Meer met Minder gaf particuliere
woningeigenaren de mogelijkheid subsidie te ontvangen
als zij hun woning zo aanpasten dat de woning met één
of meer labelsprongen werd verbeterd. Een adviseur
kwam aan huis om te kijken welke maatregelen genomen
kunnen worden. Vervolgens kozen mensen zelf hoe ze
de besparingen inrichtten. Na een paar maanden keek
de adviseur of de bewoner inderdaad maatregelen
heeft genomen. Eén labelsprong, in theorie een 20
procent energie-efficiëntere woning, leverde daarbij een
premie op van € 300 en twee labelsprongen (30 procent
efficiëntie winst) leverde een premie op van € 750.
Voorwaarden waren dat de genomen maatregelen
gebaseerd waren op het geleverde maatwerkadvies
en dat de werkzaamheden uitgevoerd waren door een
bij MmM aangesloten aannemer of installateur. Bijna
17.000 woningeigenaren hebben in de periode van
2010 tot eind 2011 gebruik gemaakt van de regeling.
Op 29 december 2011 sloot de mogelijkheid tot het
reserveren van de rijkspremieregeling, maar er zijn in
2012 ook nog subsidies uitbetaald.
Subsidieregeling Duurzame warmte (2008-2010)
Tussen 10 september 2008 en 1 december 2010 konden
particuliere woningeigenaren en woningbouwcorporaties
een subsidie krijgen voor duurzame warmte-installaties.
Oorspronkelijk zou de regeling doorlopen tot en met 2011.
Het ging om zonneboilers, warmtepompen en microwarmtekrachtketels (micro-WKK). De subsidie bedroeg

voor zonneboilers eenmalig 200 euro per GJ opbrengst
per jaar en 4000 euro voor mikro-WKK installaties
(die destijds ongeveer 10.000 euro kostten).
De subsidieregeling werd aangekondigd in het
Werkprogramma Schoon en Zuinig (2007: 26), en
ondersteunde het plan Meer met Minder. Er was een
budget van 66 miljoen euro voor de periode van 20082011, met als doel om in circa 70.000 bestaande woningen
de installatie van zonneboilers, warmtepompen en
micro-wwk’s te stimuleren27. Naast de kwantitatieve
doelen wordt in het Werkprogramma Schoon en Zuinig
aangegeven dat het streven was om de markt voor
zonneboilers, warmtepompen en micro-WKK op gang te
brengen, zodat deze uiteindelijk zonder subsidies
kostenefficiënt zouden worden voor eindgebruikers. In
2007 ging het Werkprogramma er van uit dat zonne­
boilers met een tijdelijke subsidieregeling door
leereffecten en schaalvoordelen daarvoor 4 jaar nodig
zullen hebben en warmtepompen 8 jaar. Begin 2011 werd
besloten de Subsidieregeling Duurzame Warmte
voortijdig te staken (Tweede Kamer 2011) omdat deze
leereffecten uitbleven.
Subsidie isolatieglas woningen (2009-2010)
In de periode tussen oktober 2009 en december 2010
was het mogelijk om subsidie voor isolatieglas te
krijgen voor woningen die vóór 1995 zijn gebouwd.
Minimaal moest 5 m² glas geplaatst worden van HR+ of
HR++ kwaliteit (isolatiewaarde van. maximaal 1,60 W/
m2K). De subsidie bestond uit 20 procent van de kosten
(€ 35 per m2 HR+ en HR++ glas), waaraan een bovengrens
van € 1100 inclusief btw was gesteld. Om de subsidie
te verkrijgen moest eerst een waardebon aangevraagd
worden bij Agentschap NL, die vervolgens bij de
glaszetter kon worden ingeleverd. De regeling werkte
met terugwerkende kracht tot 1 juli 2009. Sommige
gemeenten hebben na afloop van deze periode een
gemeentelijke subsidie ingesteld.
Subsidie zonnepanelen (2012-2013)
In het Lenteakkoord over de rijksbegroting voor 2013
werd een onderzoek aangekondigd naar een lager btwtarief voor zonnepanelen. In de uiteindelijke uitwerking
heeft dit de vorm gekregen van een subsidieregeling
waarbij particulieren een tegemoetkoming konden
aanvragen voor 15 procent van het aankoopbedrag van
een zon-PV installatie van minimaal 0,6 kWp (grofweg 3
panelen), met een maximum van 3500 Wp (ca 15 panelen)
en 650 euro. Met 3500 Wp kan een gemiddeld
huishouden volgens de toenmalig Minister van EL&I ruim
in de eigen elektriciteitsbehoefte zou kunnen voorzien28.
Arbeidskosten kwamen niet in aanmerking voor subsidie.
Het beschikbare budget was € 22 mln voor 2012 en

Bijlagen | 87

€ 30 mln voor 2013, inclusief uitvoeringskosten (Tweede
Kamer 2012).
De regeling is opengegaan op 2 juli 2012. Begin december
was het budget voor 2012 op, en sloot de regeling tijdelijk.
In 2013 ging de regeling weer open en op 7/8 augustus
2013 was het budget van in totaal € 50.882.000,- uitgeput.

B1.2.3	Beschrijving instrument:
financieringsmogelijkheden
Anno 2009 bestonden er, afgezien van enkele groene,
klimaat- of duurzame hypotheekvormen voor
woningen met een zeer goede energieprestatie, weinig
mogelijkheden voor huiseigenaren om goedkoop
en eenvoudig geld te lenen ter financiering van
investeringen in energiebesparende maatregelen.
Daarom bevatte in het crisispakket uit 2009
(ter stimulering van de bouwsector) een garantieregeling
voor energiebesparingskredieten (Koning en Mulder
2012). In januari 2014 werd de Energiebespaarlening
geïntroduceerd, gebaseerd op het Nationaal
Energieakkoord (SER 2013).
Garantie EnergieBeparingsKrediet (2009-2011)
Tussen 1 juli 2009 en 31 december 2011 was het als
kredietverstrekker mogelijk om de Rijksoverheid
garant te laten staan voor aangevraagde leningen
onder het Energiebesparingskrediet (EBK). Het
doel van deze regeling was het bevorderen van
energiebesparende voorzieningen bij bestaande
koopwoningen en werkgelegenheid in de bouwsector
(Koning en Mulder 2012). De garantstelling werd aan
de kredietverstrekker afgegeven door de stichting
Waarborgfonds Eigen Woningen (WEW). Door deze
garantstelling zouden banken één procent rentekorting
kunnen geven op leningen met een maximale looptijd
van 15 jaar. In combinatie met andere regelingen zoals
Groenprojecten29, kon de rente nog verder omlaag.
Voorbeelden van energiebesparende maatregelen
waarvoor woningeigenaren krediet konden aanvragen
waren isolatie, warmteterugwinning, PV-systemen en
HR-ketels. Er is uiteindelijk maar zeer beperkt gebruik
gemaakt van deze kredietvorm.
Nationaal Energiebespaarfonds t.b.v. Energiebespaarlening
(Nationaal Energieakkoord)
In het Nationaal energieakkoord (SER 2013) is afgesproken
dat het Rijk 75 miljoen reserveert voor een revolverend
fonds voor leningen aan particuliere woningeigenaren. De
markt moest dit bedrag verviervoudigen tot 300 miljoen.
Rabobank en ASN Bank zijn uiteindelijk als co-financiers
betrokken bij het Nationaal Energiebespaarfonds. Door
het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse
gemeenten (SVn) wordt vanuit dit fonds vanaf 21 januari
2014 de Energiebespaarlening (www.ikinvesteerslim.
88 | Energie besparen gaat niet vanzelf

nl) aangeboden. Er is 300 miljoen euro beschikbaar
(revolverend) voor Energiebespaarleningen. Er kunnen
leningen van € 2.500 tot € 25.000 worden afgesloten,
waarvan de looptijd varieert van 7 jaar voor leningen tot
€ 5.000 tot 10 jaar voor leningen vanaf € 5.000. De rente
op de lening is, net als de hyptheekrente, aftrekbaar.
Het rentepercentage voor leningen met een looptijd
van 7 jaar is 3,4 procent en 3,8 procent voor leningen
met een looptijd van 10 jaar. Dit is beduidend minder
dan de rentepercentages waar het Nationaal Fonds
Energiesparing (NFEB)30 van uit ging, en ligt meer in de
lijn van de gemeentelijke en provinciale leningen die via
SVn lopen. Bovendien is de rente, net als hypotheekrente,
aftrekbaar bij de inkomstenbelasting.
Het fonds verstrekt leningen voor 14 energiebesparende
maatregelen. Hier zitten, in tegenstelling tot het NFEBfonds, óók maatregelen in die zich niet in 10 jaar
terugverdienen zoals zonneboilers, HRe-ketels en microWKK, terwijl aan de andere kant de meest gangbare
energiebesparende maatregel, namelijk HR-ketels, ook
gefinancierd kunnen worden met deze lening. Betaling
van rente en aflossing vindt plaats via de bank (en niet via
de energienota, waar het NFEB en het Energieakkoord
van uitgingen). Er gelden kredietwaardigheidseisen,
waarbij de lening wordt bekeken in relatie tot het
inkomen en de andere leningen en verplichtingen van de
aanvrager. Naast dit fonds voor particuliere eigenaren
komt er een vergelijkbaar fonds voor sociale verhuurders
waar wederom 75 miljoen vanuit de Rijksoverheid en 225
vanuit de markt ingestopt worden.

B1.2.4	Beschrijving instrument: fiscale regelingen
Fiscale regelingen geven een subsidie op investeringen
in energiebesparing via de belastingregels. In de periode
2010-2013 konden consumenten en ondernemers
fiscaal gunstig energiebesparende maatregelen
nemen door verlaagde btw-tarieven op bepaalde
producten en diensten en via extra aftrekposten op
de fiscale winst waardoor er minder inkomsten- of
vennootschapsbelasting betaald hoeft te worden.
Verlaagd btw-tarief isolerende maatregelen (crisispakket)
(2009-nu)
In het crisispakket uit 2009 werd een (structureel)
verlaagd btw-tarief afgesproken voor ‘op energie­
besparing gerichte isolatiewerkzaamheden’ aan
woningen die minimaal twee jaar bewoond zijn. In plaats
van het hoge tarief van (destijds) 19 procent, hoeven
aannemers sindsdien nog maar 6 procent btw te rekenen
voor isolatiediensten. De btw-verlaging was al van
toepassing voor schilderen, stukadoren, behangen en
schoonmaken in de woning. Voorwaarde voor het lagere
btw-tarief op isolatiediensten is dat de warmteweerstand
(Rc-waarde) van de wanden, vloeren en daken ten

minste voldoet aan de eisen van het Bouwbesluit. Indien
materialen minder dan 50 procent van de isolatiedienst
uitmaakten, vielen deze tot 1 januari 2014 ook onder het
lage btw-tarief; per 1-1-2014 is deze uitzondering komen
te vervallen en valt materiaal weer onder het hoge btwtarief. Ook werkzaamheden die te ver afstaan van de
isolatiewerkzaamheden vallen onder het hoge tarief.
De arbeidskosten voor het plaatsen van isolatieglas
vallen wel onder het lage tarief, evenals de kosten die
rechtstreeks aan de isolatie zijn toe te rekenen, zoals de
huur van apparatuur en voorrijkosten.
Tijdelijke uitbreiding EIA (MmM en crisispakket)
(2009-2010)
In het crisispakket uit 2009 werd de Energie Investerings­
Aftrek (EIA)31 tijdelijk uitgebreid voor de bestaande
voorraad van bedrijfsmatige verhuurders, zoals
woningcorporaties en commerciële verhuurders.
De maatregel gold vanaf 1 juni 2009, en voor 2009
en 2010 was bijna 280 miljoen euro beschikbaar 32.
Voorwaarde was dat het energielabel van een woning
na de renovatie minimaal twee stappen verbeterd
was of minimaal op label B kreeg. Dankzij de EIA kon
tot 44 procent van de investeringskosten worden
afgetrokken van de fiscale winst. Het directe financiële
voordeel bedraagt daarmee ongeveer 11 procent van de
investeringskosten. Per huurwoning kon een bedrag van
maximaal EUR 15.000 worden gemeld.
Volgens de evaluatie van het stimuleringspakket
woningbouw van Koning en Mulder (2012) is naar
schatting voor 16.000 huurwoningen van de EIA gebruik
gemaakt, met een totaal investeringsbedrag van
€ 200 miljoen33. Met een fiscaal voordeel van 11 procent
oftewel € 22 miljoen is het beschikbare budget van
€ 277,5 miljoen tussen 1 juni 2009 en 30 november 2010
nauwelijks benut, en het verwachte aantal van
100.000 woningen dat minimaal twee labelstappen zou
maken niet gehaald. Het niet bestede budget voor de EIA
is ingezet voor (het eerste half jaar van) de verlaging van
de btw op isolatiediensten (Koning en Mulder 2012).
MIA/Vamil (utiliteit)
Ondernemers kunnen fiscaal voordelig investeren
in milieuvriendelijke technieken met de Milieu
Investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving
milieu-investeringen (Vamil), twee regelingen fiscale
regelingen van de ministeries van Infrastructuur &
Milieu en Financiën. Met de MIA kunnen ondernemers
bovenop de gebruikelijke afschrijving tot 36 procent
van de investeringskosten aftrekken van de fiscale
winst. Met de Vamil kan een ondernemer bovendien
zelf bepalen wanneer deze investeringskosten worden
afgeschreven. Dit levert de ondernemer een liquiditeiten rentevoordeel op, waardoor deze regeling erg populair

is geworden (CBS, PBL en Wageningen UR 2008). Met
deze fiscale instrumenten worden investeringen in
bedrijfsmiddelen gestimuleerd die niet-gangbaar zijn,
maar wel belangrijk bij de bescherming van het milieu.
Hierdoor wordt de marktintroductie van deze middelen
ondersteund.
De MIA en Vamil zijn twee verschillende regelingen, maar
worden vaak gecombineerd34. Zij maken gebruik van
dezelfde lijst van milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen
(Milieulijst milieu-investeringsaftrek en willekeurige
afschrijving milieu-investeringen, kortweg Milieulijst).
Bij de keuze van deze bedrijfsmiddelen wordt waar
mogelijk aangesloten bij de Green Deals35 en zo’n 95
procent van de investeringen waarvoor ondernemers
MIA\Vamil hebben aangevraagd, zijn gedaan in de
thema’s die het (eerste) kabinet-Rutte heeft aangewezen
voor Groene Groei (percentage voor 2012; AgentschapNL
2013). MIA en Vamil zijn veel breder dan energie­
besparing. Ze stimuleren bijvoorbeeld ook efficiënt
grondstofgebruik, het verduurzamen van voedsel­
systemen en water- en landgebruik en emissiereductie
van fijn stof (zie bijvoorbeeld Milieulijst 2014; RVO 2014a).
Voor de gebouwde omgeving (utiliteit) zijn voor 2014 de
verschillende bedrijfsmiddelen opgenomen die relevant
zijn voor energiebesparing (RVO 2014a): de bouw en
renovatie van (zeer) duurzame utiliteitsgebouwen
(volgens diverse standaarden zoals de maatlat Groen
Financiering, BREEAM-NL, GPR Gebouw 4.2, LEED BD+C,
Slimbouwen Keurmerk), zonne-energiesystemen in
combinatie met vervanging van asbesthoudende daken,
goten of gevels, vegetatiedaken, gevelbegroeiings­
systemen en lichtvervuilingbeperkende (energiezuinige)
buitenverlichting.

B1.2.5	Theorie werking instrument
Subsidies, leningen en fiscale voordelen verlagen
de kostprijs en daarmee de terugverdientijd van
energiebesparende maatregelen. Subsidies, btwverlagingen en investeringsfaciliteiten verlagen de
kostprijs van investeringen direct, terwijl leningen de
financiering van de investering mogelijk maken (bij
groepen met beperkte toegang tot krediet) of goedkoper
maken (lagere rente).
Daarbij kunnen subsidies ook (nieuwe) energie­
besparingsmogelijkheden voor huishoudens en
organisaties in de schijnwerpers zetten en de zoekkosten
voor huishoudens en organisaties beperken. Het
parlementair onderzoek (2012: 19) naar de kosten en
effecten van het klimaat- en energiebeleid spreekt in dit
verband van een ‘attentie-effect’ van subsidies. Bij de
subsidies op maatwerkadvies treedt dit zelfs expliciet op
de voorgrond omdat het advies over energiebesparings­
mogelijkheden goedkoper maakt.
Bijlagen | 89

Doordat financiële instrumenten de vraag stimuleren kan
de markt zich door leerprocessen en schaalvoordelen
ontwikkelen en het product uiteindelijk voor de
eindgebruiker kosteneffectief worden. Prijsverlagende
instrumenten versnellen daarmee de verspreiding
(marktintroductie of -verbreding) van nieuwe
(innovatieve) energiebesparende maatregelen of
producten (zie ook RVO 2014a; Ruijs en Vollebergh 2013).
Voor producten die nog niet gangbaar zijn moet er soms
aan de kant van de leveranciers, installateurs etc.
geïnvesteerd worden in kennis, materiaal etc. om aan de
aangewakkerde vraag te kunnen voldoen. Als nieuwe,
nog niet gangbare, producten kunnen rekenen op
voldoende (langdurigere) ondersteuning, verlaagt dit de
risico’s voor ondernemers en zullen zij eerder investeren
in de ontwikkeling van nieuwe technologieën. Met een
flexibele productlijst en fiscale voordelen draagt de EIA
volgens Ruijs en Vollebergh (2013) bij aan innovatie; de
financiële ondersteuning hoeft daarbij niet eens heel
groot te zijn, de productlijst heeft ook een signaalfunctie
en verlaagt de zoekkosten voor (potentiële) inves­
teerders. Het is aannemelijk dat het verlagen van de
(financiële) drempels voor producten op de Milieulijst van
MIA/Vamil een vergelijkbaar effect heeft, waardoor
voorgenomen investeringen milieuvriendelijker worden
en er dus een markt ontstaat voor milieuvriendelijkere
innovaties (zie ook: van Heekeren en van Bellegem 2012;
Klaassens et al. 2013). Evenzo zijn er leerprocessen nodig
bij de afnemers van de producten (de subsidieaanvragers/
ontvangers), omdat zij geconfronteerd worden met een
relatief nieuw product dat perspectieven biedt, en
waarvan het even duurt voordat in het de eigen
producten (woning, utiliteitsgebouw) en werkprocessen
is opgenomen (bv. zonneboilers of mikro-WKK bij
corporaties).
Ook btw-verlagingen maken investeren in de
maatregelen waarvoor ze worden afgekondigd
aantrekkelijker. In tegenstelling tot subsidies is er echter
geen plafond of budget gesteld dat uitgeput kan raken.
Voor de investeerder zijn btw-verlagingen dus zekerder.
Zowel subsidies als btw-verlagingen zijn ook ingezet ter
stimulering van de bouwsector, zoals in het crisispakket
en het lenteakkoord voor de rijksbegroting van 2013. Het
is de vraag wat in dit geval de hoofd- en wat de
nevendoelstelling is. De btw-verlagingen op arbeids­
kosten maakt arbeidsintensieve maatregelen
aantrekkelijker, waardoor de werkgelegenheid in de
bouw en installatiesector extra kan profiteren.

90 | Energie besparen gaat niet vanzelf

B1.2.6	Interacties met andere
beleidsinstrumenten
Nagenoeg alle besproken instrumenten interacteren
met de energiebelasting, omdat deze belasting
zorgt voor een hogere energieprijs, waardoor de
terugverdientijden korter zijn, en investeren eerder loont.
Daarnaast bestaat er nog een directe relatie tussen de
btw-verlaging en de energiebelasting doordat de btwverlaging op isolatiediensten binnen de rijksbegroting
financieel gedekt werd door vanaf 1 januari 2010 de
energiebelasting op aardgas te verhogen (Tweede Kamer
2009a). Ook de stimulering van zonnepanelen hangt op
een bijzondere manier samen met de energiebelasting
(en de btw) doordat eigenaren de toezegging hebben dat
zij de aan het net geleverde elektriciteit volledig mogen
salderen met de elektriciteit die zij op andere momenten
aan het net onttrekken. De facto ontvangen zij daarmee
een vergoeding op de door hen terug geleverde
elektriciteit die gelijk is aan de stroomprijs, vermeerderd
met energiebelasting, transportkosten en btw.
Binnen de financiële instrumenten hebben de subsidies
op EnergiePrestatieAdvies (EPA) zoals de Rijkspremie
Meer met Minder, een bijzondere attentiefunctie. Zij
richtten zich op het vergroten van de kennis van consu­
menten en het onder de aandacht brengen van de
maatregelen die specifiek voor hen geschikt zouden zijn.
Aanvullende subsidies op de aanbevolen maatregelen
(zoals die op isolatieglas en duurzame warmte) kunnen
vervolgens het daadwerkelijk nemen van deze
maatregelen verder stimuleren. Ook goedkope leningen
zoals het EnergieBeparingsKrediet (en de recente
Energiebespaarlening) kunnen het daadwerkelijk nemen
van geadviseerde of gesubsidieerde maatregelen
ondersteunen. Mulder en Koning (2012) geven echter aan
dat krediet in de praktijk nog weinig bijdraagt aan
energiebesparing, omdat er tot nu toe maar beperkt
gebruik van is gemaakt. SVn (ongedateerd ) benadrukt
het belang van de gecombineerde inzet van regelingen en
communicatie. Zij schrijft de toename van het aantal
duurzaamheidskredieten in 2012 bijvoorbeeld toe aan het
feit dat gemeenten ‘effectiever communiceren’ en
aannemers deur-aan-deur gaan voor offertes, in
combinatie met de financieringsmogelijkheden via de
gemeente.
In de Meer met Minder aanpak (convenant, rijkspremie­
regeling) was het bieden van een totaalpakket (advies
over mogelijkheden, subsidies, aannemers en
installateurs) uitdrukkelijk het doel. Meer met Minder
speelt ook in op de plaatsing van ‘slimme’ elektriciteitsen gasmeters in alle woningen en gebouwen. Hiermee
kunnen marktpartijen consumenten inzicht geven in hun
eigen verbruik en op basis hiervan toegesneden
energieadviezen verstrekken voor zuiniger energie­
verbruik. Tot slot had de subsidieregeling MmM een

directe relatie met het energielabel, omdat de premie
afhankelijk was van het aantal labelsprongen.
Subsidies en andere kostenverlagende instrumenten
ondersteunen ook de verplichtingen of toezeggingen die
in convenanten overeengekomen worden. De initiatief­
nemers voor het MmM-plan zullen bijvoorbeeld van het
kabinet een aantal beleidsmaatregelen eisen als tegen­
prestatie, schrijft Menkveld (2007: 29). Soms zijn daarbij
de convenantpartners de doelgroep voor de subsidie
(huursector), maar het kan ook zijn dat de eindconsument
de premie kan opstrijken, waardoor convenantpartners
(bouw- en installatiesector) ondersteund worden in het
behalen van de gestelde doelen.

B1.2.7

Nadere beschouwing

Deze paragraaf geeft op hoofdlijnen een overzicht van
de bestaande ex ante- en ex post-evaluaties voor de
doeltreffendheid en doelmatigheid van de instrumenten,
aangevuld met een bespreking van de transparantie
& verantwoording, en consensusgerichtheid. Tot slot
wordt nog een korte vooruitblik gegeven waarbij de
instrumenten worden beschouwd in het licht van huidige
en toekomstige ontwikkelingen.
Doeltreffend en doelmatig
Doeltreffendheid
In tabel B.1 zijn de gegevens over de verschillende
besproken financiële instrumenten bijeengebracht
(ex‑post, tenzij anders vermeld).
Parlementair onderzoek (2012) vermeldt dat er zeer
weinig bekend is over de effecten en/of kosten van de
verschillende subsidieregelingen. Het overzicht in
bovenstaande tabellen bevestigt dit. Van de krediet­
verlening is zo weinig gebruik gemaakt, dat het effect
daarvan niet verder is onderzocht in de ex post-evaluatie
(Koning en Mulder 2012). Na sluiting van de subsidie­
regelingen voor zonnepanelen en duurzame warmte gaf
de minister van EZ aan geen meerwaarde te zien in een
ex post-evaluatie omdat het kabinet geen plannen heeft
om een vervolg te geven aan deze regelingen (Tweede
Kamer 2013).
De ex post-evaluatie van het crisispakket uit 2009 merkt
op dat de subsidie voor isolatieglas voor de consument
een unieke regeling was omdat zij direct met de
Rijksoverheid te maken kreeg, en niet via een
intermediair. Het is een heel zichtbare regeling geweest,
die de consument goed wist te vinden en gebruiken
(Koning en Mulder 2012: 70-71). De ex post-evaluatie
concludeert verder dat het budget van de regeling
aansloot bij de behoefte: pas begin 2012, vlak voor het
einde van de regeling, was het beschikbare budget van
€ 45 miljoen uitgeput (Koning en Mulder 2012). Het

werken met vouchers (en termijnen voor indiening)
maakte het mogelijk om het budget van nietgedeclareerde vouchers opnieuw in te zetten door de
uitgifte van nieuwe vouchers waardoor een bijna
maximale inzet van middelen is bereikt. Toch is in de
praktijk minder m2 isolatieglas geplaatst dan waarvoor de
voucher was aangevraagd (of is de voucher niet
gedeclareerd; Koning en Mulder 2012).
Van de fiscale maatregelen zijn ook maar weinig ex anteen ex post-evaluaties bekend. De structurele verlaging
van het btw-tarief op isolatiediensten zou naar schatting
leiden tot 25 miljoen euro minder btw-inkomsten per jaar
(Tweede Kamer 2009a); in de begroting Wonen, Wijken
en Integratie (XVIII) voor het jaar 2010 wordt voor 2009
een bedrag van 15 miljoen euro genoemd, en voor de
jaren 2010 en 2011 wordt elk 30 miljoen euro genoemd
(Tweede Kamer 2009b:60). Stichting Spaar het Klimaat
(2012), een club van leveranciers van bouw- en
isolatiematerialen, geeft aan dat de btw-verlaging tot een
significante toename van de na-isolatie heeft geleid,
maar dit zou niet meer dan 2,5 miljoen euro btw-derving
per jaar met zich meebrengen. De maatregel is niet
meegenomen in de ex post-evaluatie van het crisispakket
uit 2009 (Koning en Mulder 2012), waar deze regeling
onderdeel van was. Deze omissie wordt in evaluatie­
rapport niet gemotiveerd. Navraag bij het ministerie van
Financiën (via Christiaan de Jong, februari/maart 2014)
heeft niet geleid tot bronnen die de daadwerkelijke btwderving becijferen of zicht geven op de effectiviteit en
efficiëntie van de maatregel.
Voor de Tijdelijke uitbreiding EIA was een bedrag van
277,5 miljoen euro beschikbaar (Koning en Mulder 2012).
Daarnaast valt uit de Memorie van toelichting op de
begroting Wonen, Wijken en Integratie voor het jaar 2010
op te maken dat rekening gehouden werd met een
toename van de aanspraak op de huurtoeslag van
4 miljoen euro in 2010, oplopend naar 16 miljoen euro per
jaar in 2014 door de huurverhogingen die verhuurders na
de energiebesparende maatregelen zouden doorvoeren
(Tweede Kamer 2009b: 30).
De MIA en de Vamil zijn in het verleden wel ex post
geëvalueerd. Van Heekeren en Van Bellegem (2012)
concluderen dat de regelingen in de periode 2005-2010
zijn ingezet conform de beleidsdoelstelling op de drie
criteria marktpositie, marktbelemmering en milieu­
belang. De auteurs stellen dat de regelingen bijdragen
aan het stimuleren van investeringen in niet gangbare
(innovatieve) milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen, met
name in het MKB; zeventig procent van de investerings­
meldingen is afkomstig van de zeer kleine bedrijven.
De directe investeringen in de bouwsector zijn beperkt
(54 miljoen euro), maar de realisatie van de investeringen,
Bijlagen | 91

92 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Onbekend

16.000 woningen (doel was: 100.000)
200 mln investering, w.v. 25 procent additioneel

Tussen 2005 en 2010: budgeten 101157 mln euro per
jaar; fiscale derving 73-175 mln euro per jaar; 58.000
investeringsmeldingen voor in totaal 8,5 mld aan
investeringen tussen 2005 en 2010; hoog aandeel
additionele investeringen (9 procent free riders);
niet bekend hoeveel daarvan betrekking heeft op
de gebouwde omgeving; budgeten en geclaimde
bedragen lopen sterk uiteen tussen 2010 en 2013

Tijdelijke uitbreiding EIA
(2009-2010)

MIA/Vamil
(structureel;)

22 mln fiscaal voordeel
(er was 277,5 mln beschikbaar)

Dril et al. (2009)
Tweede Kamer (2011)

Meer Met Minder (2012)
Murphy et al. (2012)

Menkveld (2007)
AgentschapNL (2010)
Bonekamp
(pers. comm. 8-5-2013)

Bronnen

Opbrengst/doelbereik

Geen ex ante-evaluatie bekend

beperkt

Opbrengst/doelbereik

315 GWh opwekking per jaar
(niet bekend hoeveel daarvan
additioneel)

78 mln extra bouwproductie
(w.v. 25 procent additioneel)

ex post-evaluatie
2005‑2010: Van Heekeren
en Van Bellegem (2012)
Klaassens et al. (2013)
Jaarverslagen MIA/Vamil

Koning en Mulder (2012)

Spaar het Klimaat (2012)
Tweede Kamer (2009a,b)

Bronnen

Koning en Mulder (2012)

Bronnen

Website RVO37
Algemene Rekenkamer
(2013)

Besparing: 9,2 tot 9,4 m3 gas p.j.
Koning en Mulder (2012)
(additioneel) = 0,30 PJ p.j.
Bonekamp
36 mln extra bouwproductie
(pers. comm. 8-5-2013)
€ 43,50 lastendaling per woning per jaar

Ex-ante: 0,45 PJ bij 53.000
zonneboilers,
4340 warmtepompen en 9500
micro‑wkk
Ex post: niet bekend

Niet bekend; onduidelijk of genoemde
label-sprongen door de premie zijn
beïnvloed

Niet bekend; ex ante-evaluatie van
Schoon en Zuinig pakket bevat geen
uitspraken over individuele regelingen

Opbrengst/doelbereik

Ex-ante: 25-30 mln btw derving per jaar
onbekend
Ex post (volgens sector): 2,5 mln derving per
jaar; geen officiële gegevens bekend

Kosten (€)

Aantal maatregelen

Kosten (€)

Lage btw isolatie
(1 juli 2009-heden)

Aantal maatregelen

Krediet

52,0 mln w.v.
50,9 mln subsidie
1 à 1,1 mln uitv.

Fiscale regelingen

90.000 huishoudens met gemiddeld 6 à 9 panelen36

Zonnepanelen
(2012-2013)

38,7 mln
2,4 mln uitv.
(budget: 45 mln)

75 mln van Rijk + 225 van markt voor
particulieren; Idem voor verhuurders

82.007 subsidies
1,1 mln m2 glas w.v.
0,4 mln additioneel

Isolatieglas
(2009-2010)

40 mln?
(budget: 66 mln)

Nog te recent

27.000 woningen
(doel was 70.000)

Duurzame warmte
(2008-2010)

11 mln (71 procent budget) w.v.
10,7 mln premies
0,26 uitv.
PM uitv. MMM

Energiebespaar-lening
(2014 e.v.)

16.592 premies
166.000 labelsprongen, w.v. 143.000 voldeed aan
MMM-criteria

Rijkspremie MvM
(2010-2012)

11,5 mln w.v.
10,8 mln subsidie
0,7 mln uitv.

Kosten (€)

Nihil, ging om garantiestelling

50.008 adviezen, w.v. 2/3 tot maatregelen leidde

maatwerkadvies
(2009-2010)

Energiebesparings-krediet 12,4 mln kredieten (1,5 mln beschikbare
(2009-2010)
garantiebedrag van 31,5 mln benut)

Aantal maatregelen

Subsidies

Tabel B.1

met in totaal 57.937 investeringsmeldingen en een totaal
gemeld investeringsbedrag van 8.537 miljoen euro over
de evaluatieperiode, wordt voor een belangrijk deel
geleverd door de bouwsector. Het is niet mogelijk om aan
te geven welke bijdrage de regelingen MIA en Vamil
leveren aan de energiebesparingsdoelstellingen voor de
gebouwde omgeving; de regelingen zijn veel breder en de
evaluaties op dit punt niet specifiek. In een aanvullende
evaluatie hebben Klaassens et al. (2013) op basis van een
enquête onder ondernemers die in 2009 en 2010 gebruik
maakten van de regelingen vastgesteld dat 9 procent van
de ondernemers op hetzelfde moment naar eigen zeggen
dezelfde investering in een milieu- of diervriendelijk
bedrijfsmiddel zou hebben gedaan als de regeling er niet
was geweest (‘freeriders’ of ‘dead weight loss’). Als dit
percentage wordt afgezet tegen het bedrag dat de
overheid derft aan belastinginkomsten (“budgettaire
derving”) over de periode 2005-2010 is in deze periode
ruim € 64 miljoen besteed aan free riders. De investeer­
ders die zeggen zonder de regelingen dezelfde investering
op een later moment hadden gedaan (13 procent) zijn
geen free riders, maar het is wel aannemelijk dat het
effect per geïnvesteerde euro in deze groep lager ligt.
Voor de ondernemers die gebruik hebben gemaakt van
de regelingen is en blijft volgens Klaassens et al. (2013) het
‘financiële plaatje’ het belangrijkste element van de
investeringsbeslissing, gevolgd door aspecten van MVO,
duurzaamheid en diervriendelijkheid.
Een meer algemene constatering is dat instrumenten,
behoudens enkele ex ante- en ex post-evaluaties, vaak
alleen bekeken worden op de aantallen genomen
maatregelen. Het doel van het instrument en het beleid,
namelijk energiebesparing, verdwijnt daarmee naar de
achtergrond. En als er al uitspraken gedaan worden over
de (additioneel) bespaarde (of opgewekte) energie die
door het instrument is bereikt, wordt bovendien
uitgegaan van theoretische opbrengsten. Of de
theoretische opbrengst van de genomen maatregelen
daadwerkelijk wordt gerealiseerd en welke typen
huishoudens gebruik maken van deze instrumenten is
niet of nauwelijks bekend.
Doelmatigheid
Bestaande ex post-evaluaties gaan alleen in op de kosten
en opbrengsten per maatregel en geven geen directe
vergelijking tussen maatregelen. Doordat er maar voor
een beperkt aantal regelingen een (beperkte) ex postanalyse bekend is, is het appels met peren vergelijken,
in een fruitschaal die bovendien maar half gevuld is.
Er worden soms wel meer kwalitatieve opmerkingen
gemaakt over de doelmatigheid van een instrument of
regeling.

Er zijn kritische kanttekeningen geplaatst bij subsidie­
regeling voor zonnepanelen omdat deze de markt zou
verstoren (zie bijvoorbeeld: Schramade 2012; Tweede
Kamer 2013). Consumenten zouden de aankoop van
zonnepanelen uitstellen tot het moment van de regeling,
terwijl de markt voor zonnepanelen volgens de sector zelf
al goed functioneerde. Er was echter geen Kamer­
meerder­heid voor een alternatieve aanwending van het
gereserveerde bedrag, waarna de regeling conform het
Lenteakkoord is uitgevoerd (Tweede Kamer 2013).
Noailly et al. (2010) laten zien dat een stabiele inzet van
instrumenten bedrijven eerder aanzet tot het investeren
in innovatie dan een kortdurende inzet van instrumenten.
Zij hebben bewezen dat de energiebelasting en de EIA
eerder leiden tot innovaties dan subsidieregelingen. Ruijs
en Vollebergh (2013) trekken vergelijkbare conslusies. De
Algemene Rekenkamer (2011a: 52) geeft daarbij aan dat
de lijst met maatregelen die in aanmerking komen voor
Energie Investeringsaftrek (EIA), voor bedrijven ook een
informatiebron zijn voor energiebesparings­mogelijk­
heden. De evaluatie van de MIA en Vamil tussen 2005 en
2010 door Van Heekeren en Van Bellegem (2012) bevestigt
dit. De auteurs voegen daar aan toe dat de uitvoering van
deze regelingen in vergelijking met andere instrumenten
relatief zeer lage kosten met zich meebrengt en daarmee
efficiënt is. Verdere verlaging van uitvoeringskosten zou
kunnen leiden tot een toename van financiële risico’s.
De uitvoering is door een goed opgezet controlesysteem
bovendien effectief, met weinig onbedoeld gebruik van
de middelen.
De tijdelijke uitbreiding van de EIA voor verhuurders
toont het resultaat van een kortdurende inzet van de
regeling; doordat het bijstellen van investeringsplannen
bij verhuurders langer duurt dan dat de regeling liep,
heeft de tijdelijke uitbreiding maar weinig additionele
investeringen tot stand gebracht (Koning en Mulder 2012).
Mede hierdoor was het ‘free rider’-effect omvangrijk;
corporaties geven aan dat 75 procent van de inves­
teringen onder deze regeling anders ook zouden zijn
uitgevoerd. Bovendien geven alle verhuurders aan een
deel van de investering door te rekenen in hogere huren.
Bij driekwart van de woningen onder de EIA gebeurt dit al
aan zittende huurders, bij een kwart alleen aan
toekomstige huurders. Koning en Mulder (2012: 72)
merken op dat hier uiteraard de lagere lasten voor de
energierekening tegen overstaan.
Entrop en Brouwers (2007) merken ex ante op dat de
300.000 woningen die met het programma “Meer met
Minder” bereikt moeten worden niet behoren tot het
laaghangend fruit en suggereren dat veel kantoor­
gebouwen een mogelijk makkelijker prooi zijn om de
door het beleid gewenste energiebesparing te bereiken.
Bijlagen | 93

Recent concludeert ook ING (2014: 7) dat de focus van de
overheid op energiebesparing in de woningmarkt een
goede eerste stap is. “maar in commercieel vastgoed zijn
in een kleiner aantal gebouwen veel grote(re) stappen te
maken”. Het energiegebruik in bij elkaar 180.000
kantoren en winkels staat volgens ING (2014) gelijk aan
het verbruik van ruim 1,5 miljoen huishoudens.

Daarnaast zijn er medio 2013 schriftelijke Kamervragen
gesteld naar aanleiding van berichten in de media over de
fraudegevoeligheid van de subsidieregeling zonne­
panelen. Het zou voor aanvragers eenvoudig zijn om het
geld te ontvangen, zonder daadwerkelijk de panelen te
plaatsen. Dit is door het minister van EZ echter
tegengesproken (Tweede Kamer 2013).

Van de instrumenten die de financieringsmogelijkheden
van energiebesparende maatregelen bevorderen is maar
zeer beperkt gebruik gemaakt. Maar doordat de
maatregel de Rijksoverheid ook nagenoeg niets heeft
gekost, is enig bereikt effect wel (voor de overheid)
goedkoop en dus doelmatig geweest.

De besproken instrument waren allen ‘onpartijdig en
open’. Dit wil niet zeggen dat alle regelingen voor
iedereen open stonden, maar wel dat vooraf duidelijk
was wie tot de doelgroep behoorde.

Transparantie en verantwoording
Alle financiële maatregelen in de periode 2010-2013
waren vrijblijvend. Dit wil zeggen dat niemand door de
regelingen verplicht werd tot bepaalde handelingen. Voor
zover bekend zijn voor alle besproken instrumenten de
procedures en processen om beleid te ontwikkelen en
uit te voeren open, helder, verifieerbaar en voorspelbaar
geweest. Alleen bij subsidies bestond voor sommige
regelingen onzekerheid doordat zij volgens het op=op
principe werken. De spelregels zijn vooraf duidelijk,
maar rond sluitingsdata of als het budget sneller
uitgeput is dan verwacht geeft dit onduidelijkheden
en teleurgestelde aanvragers. Volgens Murphy et al.
(2012a) wordt het vertrouwen in nationale subsidies
ondermijnd door het onverwacht terugtrekken of aflopen
van een subsidie als het gereserveerde budget voor de
betreffende subsidie is bereikt.
In twee gevallen waren er onvolkomenheden in de
periode 2010-2013. Ten eerste stelde de Nationale
Ombudsman (2013) een klager in het gelijk, die claimde
dat hij bij de subsidieregeling maatwerkadvies financieel
benadeeld was doordat het budget snel uitgeput raakte
vanaf het moment dat er collectieve claims mogelijk
werden. Via die collectieve claims konden intermediairs
een adressenbestand aanleveren waar maatwerk­
adviezen reeds waren uitgevoerd of nog stonden
gepland, terwijl voordien alleen individuele woning­
eigenaren pas na het voldoen van de factuur voor het
advies subsidie kon aanvragen.
Ten tweede werd begin 2011 besloten de Subsidieregeling
Duurzame Warmte voortijdig te staken (Tweede Kamer
2011). Pas op 17 februari 2011 werd op de site van
Agentschap NL aangegeven dat er mogelijk voor 2011
geen budget meer was voor deze subsidieregeling.
Om het gat tussen 1 januari en 17 februari te dichten, is
uiteindelijk nog wel subsidie verleend aan investeerders
die aan konden tonen dat zij uiterlijk 17 februari 2011
onomkeerbare verplichtingen waren aangegaan.
94 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Tot slot was de verantwoording voor de financiële
maatregelen in de periode 2010-2013 zeer wisselend. Het
overzicht van evaluaties laat zien dat maatregelen niet
structureel vooraf of achteraf zijn doorgerekend op
verwachte en gerealiseerde effecten. In combinatie met
het kortlopende karakter van veel subsidies is de
conclusie dat veel instrumenten verdwijnen, ook voordat
empirisch vastgesteld kan worden wat hun effect is
geweest. Daardoor wordt geen bijdrage geleverd aan de
kennis van de werkzaamheid van een dergelijk
instrument (zie ook Murphy 2012a). In het geval van de
subsidie Duurzame Warmte werd de tussentijdse
beëindiging beargumenteerd met het uitblijven van
voldoende leereffecten. In de ex ante-evaluatie was
echter al aangegeven dat de regeling dat effect ook niet
zou kunnen bereiken.
Consensus gerichtheid en responsiviteit
Nagenoeg alle regelingen zijn tot stand gekomen in
overleg met betrokken partijen uit de samenleving.
Uitzondering daarop was de subsidieregelingen voor
zonnepanelen die voortkwam uit het Lente-akkoord
voor de begroting van 2013. Deze regeling was onderdeel
van het pakket tegemoetkomingen van het kabinet aan
drie oppositiepartijen, in ruil voor steun aan andere
maatregelen waarmee de rijksbegroting voor 2013 kon
voldoen aan de Europese begrotingseisen.
De Subsidieregeling Maatwerkadvies kwam uit het
Werkprogramma Schoon en Zuinig waarin het kabinet
zoveel mogelijk sectorale voorstellen om bij te dragen
aan kabinetsdoelen had verwerkt38. De Rijkspremie­
regeling Meer met Minder en de subsidieregeling
Duurzame warmte waren ook onderdeel van dit
werkprogramma, en komen terug in afspraken die het
Rijk heeft gemaakt met de (markt)partijen achter Meer
met Minder. De premieregeling MmM ondersteunde de
bouw- en installatiesector door woningeigenaren die één
of twee labelstappen maakten te belonen, hetgeen bij
kon dragen aan het doel van de MmM-deelnemers
jaarlijks het energielabel van 300.000 gebouwen te
verbeteren. De beslissing van de minister van EL&I om de

subsidieregeling Duurzame warmte, bedoeld om
zonneboilers, warmtepompen en mikro-WKK in
woningen te stimuleren, was waarschijnlijk het gevolg
van een tussentijdse koerswijziging die mede was
ingegeven door het advies van de Topsector Economie
(Van der Veer et al. 2011). Grootschalige duurzame
warmte werd vanaf 2012 toegevoegd als subsidiabele
categorie in de SDE+ (Tweede Kamer 2011), die zich richt
op bedrijven en (non-profit) instellingen, de doelgroep
van het ministerie van EZ. Dit kan gezien worden als een
vorm van responsiviteit, maar daarmee vervielen de
subsidiemogelijkheden voor andere doelgroepen,
namelijk de woningeigenaren waar het ministerie van
VROM (en later BZK) zich meer op richt.
De subsidieregeling voor isolatieglas, de goedkopere
financiering via de garantiestelling voor het energie­
beparingskrediet (EBK) en de tijdelijke verruiming van de
EIA waren onderdeel van het crisispakket voor de
bouwsector uit 2009 dat tot stand kwam in overleg met
stakeholders. Uit de ex post-evaluatie van het EIB
(Koning en Mulder 2012) kan evenwel worden opgemaakt
dat, ondanks dit overleg met stakeholders, de vorm­
geving van het EBK en de tijdelijke verruiming van de EIA
niet aansloten bij praktijk. De verruiming van de EIA sloot
niet aan op de werkprocessen bij verhuurders, waardoor
er weinig gebruik van werd gemaakt en vooral
investeringen zijn gefinancierd die toch al op de rol
stonden. Bij de EBK was de lening in veel gevallen niet
aantrekkelijker dan andere financieringsmogelijkheden
voor woningeigenaren, met name via de hypotheek.
Daarnaast waren banken, ook met garantie, niet
geïnteresseerd in de minder kredietwaardige klanten
voor wie er geen andere financieringsmogelijkheden
waren. Tot slot vermeld de ex post-evaluatie van Koning
en Mulder (2012) dat het Rijk terughoudend was met het
te sterk promoten van de regeling, omdat de garantie­
bestelling zou kunnen botsten met de doelstelling om
concurrentieverhoudingen in de markt zo min mogelijk te
verstoren.
De subsidie voor isolatieglas was prettig voor consu­
menten, maar het hoge aandeel freeriders (ongeveer
twee derde) doet vermoeden dat de vraag naar
isolatieglas vanuit de samenleving ook zonder subsidie
wel bestond. Glaszetters hadden bovendien moeite met
de administratieve lasten die het vouchersysteem voor
hen meebracht (Koning en Mulder 2012). Daar stond
natuurlijk wel extra werk voor hen tegenover. Kortom,
de vraag rijst op het kabinet bij de selectie van deze
maatregelen voor het crisispakket met de juiste
stakeholders aan tafel heeft gezeten (consumenten,
banken, verhuurders, glaszetters).

De MIA en Vamil zijn binnen bedrijven organisaties
bekende regelingen. De regelingen zijn zowel langlopend
als flexibel. Dat laatste komt doordat de lijst van
milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen met fiscaal voordeel
jaarlijks wordt bijgesteld, waarbij zo veel mogelijk wordt
aangesloten bij ander kabinetsbeleid. Vermoedelijk werkt
deze lijst, bovendien als gids voor welke energie­
besparings­mogelijkheden veelbelovend zijn, zoals de
Algemene Rekenkamer (2012a: 52) aangeeft voor de lijst
met maatregelen die in aanmerking komen voor de
Energie Investeringsaftrek (EIA). Het belang van deze
regelingen voor het EGO-beleid is echter onduidelijk
omdat in de evaluaties niet aangeven wordt wat de
omvang van de bijdrage aan energiebesparing in de
gebouwde omgeving is.
Vooruitblik
Van alle regelingen die in de periode 2010-2013 lopen
er nog een paar. Voor de utiliteit zijn dat de MIA/
Vamil en voor particulieren is dat de permanente btwverlaging voor isolatiediensten (waarschijnlijk tot juli
2015 vergezeld van de tijdelijke btw-verlaging voor
onderhouds- en herstelwerkzaamheden). Er lopen
momenteel geen subsidieregelingen van het rijk. In
bepaalde provincies en gemeenten zijn er nog wel enkele
subsidieregelingen voor particuliere huiseigenaren
beschikbaar. Het belangrijkste financiële instrument
ter ondersteuning van particuliere eigenaren voor de
komende jaren is de Energiebespaarlening.
De recente Energiebespaarlening voorziet waarschijnlijk
beter in de vraag naar goedkoop krediet dan de voorloper
(EBK), omdat de rentekorting groter is (3 in plaats van
1 procentpunt) en de betaalde rente net als bij hypo­
theken aftrekbaar in box 1 van de inkomstenbelasting.
Hierdoor kan de Energiebespaarlening de concurrentie
met hypothecaire financiering beter aan. Aan de andere
kant kost deze maatregel de rijkoverheid daadwerkelijk
geld (er is 75 miljoen in een revolverend fonds voor
particulieren gestopt en er volgt nog 75 miljoen voor een
fonds voor sociale verhuurders), terwijl voor de garantie­
stelling bij voor de EBK alleen een reservering op de
begroting nodig was van 10 procent van de uitstaande
leningen.
De belangrijkste vraag is of deze financieringsregeling
voorziet in een latente vraag en of de effecten groot
genoeg zijn om de energiebesparingsdoelen te
verwezenlijken. Er is geen ex ante-evaluatie bekend die
de vraag naar krediet en de wijze waarop de Energie­
bespaarlening daarbij aansluit verkent. De marktverken­
ning voor het Nationaal Fonds Energiesparing, het privaat
initiatief dat financieel werd ondersteund met een Green
Deal (Rijksoverheid 2012c: Factsheet B-88; Rijksoverheid
2013), schat het marktpotentieel van het fonds in op
Bijlagen | 95

460.000 tot 921.000 bestaande koopwoningen. De
nationale energieconsumptie zou door de genomen
maatregelen dalen met 11 tot 21 petajoule (PJ) en de
CO2‑uitstoot kan hierdoor met 0,6 tot 1,2 megaton
afnemen (PwC 2012). Het fonds ging uit van een
rentepercentage van 6 tot 8 procent. Met een lager (en
bovendien aftrekbaar) rentepercentage zou het
marktpotentieel van de Energiebespaarlening veel hoger
moeten liggen. Een punt van zorg daarbij is echter dat een
flink aandeel van de particuliere woningeigenaren reeds
meer heeft geleend dan de waarde van de woning waarin
zij wonen; 890.000 huishouden staan, populair gezegd,
onder water (peildatum 2012; De Groot et al. 2014).
Bovendien staan zowel het gebruik van voorloper EBK
(ruim 12 miljoen in 2,5 jaar tijd) als van de vergelijkbare
gemeentelijke en provinciale duurzaamheidsleningen via
SVn (ruim 9 miljoen per jaar, maar stijgend en niet
landsdekkend) tot nu toe niet in verhouding tot de ruimte
die het Nationaal Energiebespaarfonds biedt. Ervaringen
van SVn (ongedateerd) met de gemeentelijke en provin­
ciale duurzaamheidsleningen geven wel aan dat dit soort
instrumenten beter benut wordt indien ze worden ingezet
in combinatie met een actieve benadering van
woningeigenaren (ontzorging, integraal aanbod van
maatregelen en financiering).
Voor sociale verhuurders is gekozen voor een combinatie
van goedkope leningen (revolverend fonds van 300
miljoen euro, waarvan 75 miljoen ingelegd door de
Rijksoverheid) en een subsidie van 400 miljoen euro
(STEP) gericht op renovaties waarbij grote sprongen
gemaakt worden. Bij de leningen is het de vraag of deze
voor woningcorporaties goedkoper zijn dan bijvoorbeeld
de geborgde leningen waar zij al toegang toe hebben.
Particuliere en institutionele beleggers in het sociale
huursegment (tot liberaliseringsgrens) zijn voor
financiering afhankelijk van de markt indien het eigen
vermogen niet toereikend is. Voor hen zullen leningen uit
het revolverend fonds, afhankelijk van de voorwaarden
en rentetarieven die gaan gelden, mogelijk wel rente­
voordelen bieden. Bij hen zal echter niet alleen de
financieringsvraag gelden, maar vooral ook het rende­
ment op de investering. Ofwel: de relatie tussen de
investering(skosten) en de (extra)_ huurinkomsten die
daar tegenover staan. Zie voor de overwegingen op dit
punt de instrumentbeschrijving ‘Energielabel in WWS’,

96 | Energie besparen gaat niet vanzelf

B1.3	Aanpassing van het
Woningwaarderingsstelsel
(WWS)
Beschrijving van het instrument
Hoe hoog de huur van een woning maximaal
mag zijn wordt in Nederland bepaald met het
Woningwaarderingsstelsel (WWS; Rijksoverheid
2012a). Het WWS geeft een maat voor de kwaliteit
van de woning, uitgedrukt in een aantal punten.
Het puntenaantal wordt vooral bepaald door het
woonoppervlak van de woning, maar er worden ook
punten toegekend voor het type woning en kenmerken
van de keuken, sanitaire voorzieningen, verwarming,
energieprestatie en de locatie. De som van alle punten
bepaalt hoe hoog de maximale huur mag zijn. Indien bij
zelfstandige woningen de aanvangshuur hoger is dan de
geldende liberalisatiegrens (€ 699,48 euro per maand
per 1-1-2014), valt de woning in het geliberaliseerde deel
van de woningmarkt. De verhuurder is dan vrij in het
vaststellen van de huurprijs. Meestalmogen woningen
vanaf 143 punten of meer met een geliberaliseerd
contract aangeboden worden.
In het Werkprogramma Schoon en Zuinig (VROM 2007)
kondigde het kabinet aan dat het energielabel in 2009
opgenomen zou worden in het Woningwaarderingsstelsel
WWS. De voorgenomen aanpassing was in eerste
instantie onderdeel van het Convenant Meer met Minder.
De uitgangspunten voor de aanpassing van het WWS zijn
vervolgens opgenomen in het Convenant Energie­
besparing huursector (Tweede Kamer 2010) dat het
toenmalige ministerie van VROM, Aedes en de
Woonbond in 2008 ondertekenden39. Het kabinet had
met woningcorporaties en huurdersvereniging
Woonbond afspraken gemaakt over investeringen in de
energieprestatie van huurwoningen. Door de aanpassing
van het WWS zouden verhuurders investeringen in
energiebesparende maatregelen (gedeeltelijk) terug
kunnen verdienen via een hogere huur. Voor de
gemiddelde huurder zou de besparing op de energie­
rekening opwegen tegen de extra te betalen huur
(Tigchelaar et al. 2011; Elzenga et al. 2013). Uiteindelijk is
per 1 juli 2011, met een overgangsregeling tot 1-1-2014, het
aantal punten voor de energetische kwaliteit van de
woning afhankelijk geworden van het energielabel40. Voor
zelfstandige woningen zijn de puntenaantallen per
labelklasse en de corresponderende huurruimte
weergegeven in figuur B.241.
Voor 1 juli 2011 waren er ook al punten voor energie­
maatregelen. Een privéketel in de woning leverde
bijvoorbeeld 3 punten, een privéhoogrendementsketel
5 punten. Er waren ook punten voor collectieve

Figuur B.2
Punten in het Woningwaarderingsstelsel (WWS) per energielabel
en corresponderende maximale extra huur
Energielabel

Punten in het WWS
Eengezinswoning

Corresponderende maximale extra huur

Appartement/flat

Eengezinswoning

punten

Appartement/flat

euro (prijspeil 2010)

44

40

198

180

A+

40

36

180

162

A

36

32

162

144

B

32

28

144

126

C

22

15

99

68

D

14

11

63

50

E

8

5

36

23

F

4

1

18

5

0

0

-

-

G

pbl.nl

A++

Bron: Elzenga et al. 2013

hoogrendement stookinstallaties, thermostatische
ventielen (1/4 punt per vertrek, maximaal 4 punten), het
warmwater deel van c.v.-combi’s (1 punt), doorstroom­
meters van collectieve verwarmings­installaties (1 punt)
en maximaal 15 punten voor warmte-isolatie zoals
isolatieglas (Rijksoverheid 2012a,b). Bij de overgang van
de oude naar de nieuwe waardering is het totale aantal
punten voor energiemaatregelen in de landelijke
woningvoorraad gelijk gebleven. Het aantal punten dat
op 1 juli 2011 beschikbaar was voor verwarmings­
installaties en isolatie is dus opnieuw verdeeld over de
labels A tot en met G. Na de overgang is het wel mogelijk
dat het aantal ‘energiepunten’ gaat stijgen indien de
energieprestatie van de voorraad stijgt.
Er is in het voorbereidingstraject gekeken naar diverse
varianten (Blijie et al. 2009). In een gelijkmatige variant
was het aantal punten per labelsprong steeds gelijk,
terwijl in een progressieve variant het aantal extra
punten bij labelsprongen opliep naarmate de woning
meer in de buurt van label B kwam. In beide gevallen zou
tussen de 50 en 60 procent van de woningen een lager
puntenaantal krijgen, en 40 tot 50 procent een hoger
puntenaantal dan voor de aanpassing. In het algemeen
krijgen oudere woningen minder punten, terwijl
woningen uit recente bouwperioden er op vooruit gaan.

Het omslagpunt ligt in de periode 1972-1981. Een
vergelijkbaar effect treedt op als de woningen worden
uitgesplitst naar energielabel, waarbij het omslagpunt
ligt bij label D. Het aandeel woningen dat minder punten
zou krijgen is iets groter in de progressieve variant, voor
de particuliere voorraad en bij meergezinswoningen
(Blijie et al. 2009). De uiteindelijke variant ligt het dichtst
bij de progressieve variant die door Blijie et al. (2009)
werd doorgerekend. Deze variant is volgens de
berekeningen beter in staat om investeringen te
faciliteren waarbij huurwoningen op label B gebracht
worden. De gelijkmatige variant gaat meer uit van een
verbetering met twee labelstappen.
Voor nieuwe huurders geldt kan de nieuwe punten­
berekening direct tot een huurprijs leiden die gelijk is aan
de maximale huurprijs. Voor bestaande contracten gold
een overgangsperiode tot 1 januari 2014. De overgangs­
periode gaf verhuurders de tijd om woningen aan te
pakken. Vanaf 2014 kunnen alle huurders een huur­
verlaging afdwingen indien de huur hoger is dan op grond
van de nieuwe puntentelling wettelijk is toegestaan
(Rijksoverheid 2012b; Aedes 2011; Woonbond 2011). Indien
het aantal punten volgens de nieuwe puntentelling hoger
is dan het huidige aantal kunnen zittende huurders geen
extra eenmalige huurverhoging krijgen. Dat kan alleen als
Bijlagen | 97

een verhuurder, met toestemming van de huurder(s),
investeert in woningverbetering.
Indien er geen energielabel voor een woning beschikbaar
is, wordt dit bepaald aan de hand van het bouwjaar van
de woning, waarbij woningen vanaf 1976 en ouder
automatisch label G krijgen. Een verhuurder die vermoedt
dat het energielabel een betere huurprijs oplevert dan het
bouwjaar, wordt zo geprikkeld om alsnog een energie­
label aanvragen. Met de Energiebesparingsverkenner42
kan een inschatting van het energielabel verkregen
worden. Een inschatting met behulp van deze verkenner
kan niet gebruikt worden ter bepaling van de maximale
huur, maar de verhuurder kan wel inschatten of het loont
om een label aan te vragen of om verder te investeren in
de woning.
Theorie werking instrument
Er wordt bij verhuur vaak gesproken over een
zogeheten split incentive: de investeringen in de
energieprestatie zouden grotendeels liggen op het
bordje van de verhuurders, terwijl de baten - een lagere
energierekening – aan de huurder zouden toekomen.
Hierbij wordt vaak vergeten dat woningverbetering
wettelijk kan leiden tot een extra huurverhoging. Van
een split incentive kan alleen sprake zijn indien deze
extra huurverhoging niet mogelijk is doordat het
Woningwaarderingsstelsel die huurverhoging begrenst.
Door de energieprestatie op een goede manier in het
Woningwaarderingsstelsel tot uiting te brengen, is die
begrenzing geen belemmering meer. Hierdoor staat
het Woningwaarderingsstelsel WWS in theorie verdere
investeringen in de energieprestatie van woningen niet in
de weg.
Uiteraard is de prikkel die van het instrument uitgaat
afhankelijk van de wijze waarop het energielabel
gewaardeerd wordt in het WWS, de maximale
huurprijzen die corresponderen met de huurpunten
(‘puntprijs’) en de rentabiliteits- (en andere) afwegingen
van de verhuurder. Ook de (financiële en andere)
afwegingen van de huurder spelen een rol, omdat
huurders toestemming moet geven voor woning­
verbetering die gepaard gaat met huurverhoging
(Huurcommissie 2011).
Interactie andere instrumenten
De aanpassing van het WWS heeft een aantal directe
relaties met andere instrumenten. De aanpassing van
het Woningwaarderingsstelsel WWS komt voort uit
het huurconvenant van 2008 Verder is de wijze waarop
de energieprestatie van woningen in het WWS is
opgenomen opgehangen aan het bestaande instrument
van energielabels. Dit bevordert de bekendheid met
en toepassing van energielabels, één van de andere
98 | Energie besparen gaat niet vanzelf

instrumenten van BZK-beleid. Een andere interactie
is er met de huurtoeslag. Een hogere huurprijs door
woningverbetering leidt tot meer huurtoeslag. Meer
huurtoeslag leidt tot relatief lagere woonlasten voor
de huurder. Tot slot is er, zoals bij bijna alle andere
instrumenten, interactie met de energiebelasting: de
hogere elektriciteits- en aardgasprijzen zorgen er voor dat
huurders bij energiebesparende maatregelen meer geld
besparen op hun energierekening. De energiebelasting
zorgt dus indirect voor een betere acceptatiekans van
huurverhogingen gebaseerd op het WWS.
Nadere Beschouwing
Hieronder wordt de opname van het energielabel in het
Woningwaarderingsstelsel WWS besproken in het licht
van de verschillende evaluatiecriteria. Tot slot wordt een
korte vooruitblik gegeven waarbij het instrument in het
kader van huidige en toekomstige ontwikkelingen wordt
beschouwd.
Doeltreffendheid en doelmatigheid
Doeltreffendheid
Er is één studie bekend waarin uitspraken gedaan worden
over de verwachte effecten van de aanpassing van het
WWS. Deze ex ante-studie neemt als uitgangspunt dat
woningcorporaties de helft van de in het convenant
met de huursector toegezegde 2,5 miljard euro aan
meerinvesteringen daadwerkelijk zullen investeren
in energiebesparing. Dit zou een energiebesparing
van 11 petajoule opleveren en een CO2-reductie van
0,6 megaton (Menkveld et al. 2010). Deze besparingen
worden door Elzenga et al. (2013) volledig toegeschreven
aan de verandering van het WWS, al gaat het feitelijk om
de combinatie van het huurconvenant en de aanpassing
van het WWS (die een belangrijke randvoorwaarde
is voor de investeringen uit het convenant). Geraamd
wordt verder dat de investeringen die door het WWS
mogelijk gemaakt worden 46.000 arbeidsjaren in de
bouwnijverheid opleveren (Elzenga et al. 2013). In de
beantwoording van kamervragen motiveert de minister
voor Wonen, Wijken en Integratie de stelselwijziging
door aan te geven dat deze ruimte geven voor additionele
energiebesparing van 24 petajoules (Tweede Kamer
2010). Hierbij is kennelijk uitgaan van de volledige
investering van 2,5 miljard door (sociale) verhuurders
in de energieprestatie van woningen. Voor beide
uitkomsten (11 dan wel 24 petajoules) is onduidelijk in
hoeverre er rekening gehouden is met het feit dat een
huurwoning in het oude WWS ook al punten kreeg
voor bepaalde energiebesparende maatregelen. De
aanleg van een individuele HR-ketel leverde voor 2011
bijvoorbeeld ook al 5 huurpunten, of 23 euro huurruimte
per maand op.

Elzenga et al. (2013) geven aan dat zelfs met een
gedifferentieerde maximum huurprijs het niet zeker is dat
de convenantafspraken worden gerealiseerd. In het
convenant met de corporatiesector is expliciet
opgenomen dat de uitvoering afhankelijk is van de
financiële situatie van corporaties. Deze financiële positie
wordt negatief beïnvloed door de crisis, maar ook door
beleidsmaatregelen zoals de verhuurdersheffing
(oplopend tot 1,7 miljard euro per jaar in 2017). Aan de
andere kant heeft het kabinet 400 miljoen euro subsidie
in het vooruitzicht gesteld voor sociale verhuurders die
(verregaande) investeringen doen in de energieprestatie
van hun woningen.
Er is geen ex post-onderzoek bekend naar de mate waarin
de verandering van het WWS daadwerkelijk heeft geleid
tot meer energiebesparende maatregelen. Tigchelaar en
Leidelmeijer (2013) laten zien dat de energielabels in de
huursector (zowel particulier als woningcorporaties)
tussen 2000, 2006 en 2012 zijn opgeschoven in de richting
van meer groene labels. Dit is gerealiseerd door zowel
sloop, nieuwbouw en verkoop als door woning­
investeringen. Woningen met een relatief slecht label in
de huursector worden relatief vaak gesloopt of verkocht.
Verkoop van woningen met een slecht label komt vaker
voor in de particuliere huursector, dan bij woning­
corporaties (Tigchelaar en Leidelmeijer 2013: 20). Deze
verschuivingen zijn echter niet eenduidig aan de
herziening van het WWS toe te schrijven.
Doelmatigheid
Volgens Elzenga et al. (2013) komen de investeringskosten
en de opbrengsten als gevolg van een lagere energie­
rekening voor rekening van huurders en verhuurders en
leidt dit instrument daarom niet tot extra kosten voor de
overheid. Op dit punt is dit instrument voor de overheid
dus doelmatig omdat elke mate van energiebesparing
die het nieuwe WWS (meer dan het oude WWS) levert
zonder kosten voor de overheid plaatsvindt. Echter,
indien de aanpassing van het WWS, zoals gewenst,
leidt tot investeringen en huurverhogingen (direct
na investeringen of door harmonisatie bij mutatie)
heeft een deel van de huurders recht op een hogere
huurtoeslag. Dit kan kosten voor de Rijksoverheid met
zich meebrengen. In antwoorden op kamervragen over
de WWI-begroting voor 2010 wordt aangegeven dat
de doorwerking van de afspraken uit het convenant
Energiebesparing corporatiesector naar schatting een
stijging van de huurtoeslaguitgaven van € 2 miljoen in
2009 met zich mee zal brengen, geleidelijk oplopend naar
€12,6 miljoen in 2014.” (Tweede Kamer 2009c: 16). Er zijn
geen ex post-gegevens bekend die de daadwerkelijke
stijging in de aanspraak op huurtoeslag ten gevolge van
energiebesparende maatregelen in beeld brengen.

Woningcorporaties lijken een gematigde lijn te volgen en
de ruimte die de extra punten geven niet voor de volle
100 procent te benutten. Van Rijsbergen (2013: 9) noemt
75 procent van de verwachte daling van de energie­
rekening als richtlijn, maar corporaties berekenen soms
ook veel minder dan de verwachte besparing op de
energierekening door aan zittende huurders. Hierdoor
heeft een investeringsvoorstel van de verhuurder meer
kans om geaccepteerd te worden door de huurders die
daarvoor toestemming moeten geven. De verhuurder kan
de investering ook (of vervolgens) terugverdienen door
bij mutatie in één keer te harmoniseren naar het niveau
dat maximaal is toegestaan. Nieuwe huurders krijgen
hierdoor per saldo hogere woonlasten dan zittende
huurders. Indien de woningen hierdoor geliberaliseerd
worden, wordt de gereguleerde (‘sociale’) huursector per
saldo kleiner en hebben huurders geen recht op
huurtoeslag. Deze ontwikkeling is algemener, en speelt
niet alleen op het gebied van energieprestatie.
Transparantie, verantwoording, consensusgerichtheid &
responsiviteit
De stelselwijziging van het WWS heeft een eenvoudige
en transparante vaststelling van de ‘energiepunten’
binnen het Woningwaarderingsstelsel opgeleverd. Het
gebruik van het energielabel in het WWS – dat volgens
Europese regels verplicht is bij verhuur – voorkomt dat
de energieprestatie op twee verschillende manieren
wordt gecommuniceerd en beoordeeld: via een label én
via de (beperkte) punten die hiervoor in het oude WWS
toegekend werden.
Volgens de minister voor Wonen en Rijksdienst is de
energieprestatie in het WWS opgenomen “na een
zorgvuldig traject waar de landelijke organisaties van
huurders en verhuurders intensief bij waren betrokken”
(Tweede Kamer 2013a: 4). Dit duidt op een
consensusgerichte aanpak die rekening houdt met het
werkveld (responsiviteit). Uit eerdere communicatie blijkt
evenwel dat de maatregel uitgewerkt is in overleg met
vertegenwoordigers van de huurders (Nederlandse
Woonbond) en woningcorporaties (Aedes). De
vertegenwoordigers van institutionele en particuliere
verhuurders IVBN en Vastgoed Belang, waren niet in dit
traject betrokken omdat zij (Tweede Kamer 2010: 4):
“aangaven een aanpassing van het WWS voor te staan
waarin de reeds toegekende punten voor verwarmings­
wijze en isolatie worden gehandhaafd, en extra punten
worden toegekend voor het aanwezig zijn van een
energielabel én extra punten voor het maken van een
labelsprong.” Dit ging in tegen het uitgangspunt van de
stelselwijziging, namelijk dat die als zodanig niet zou
leiden tot stijging van het landelijk maximaal huurprijs­
niveau (Tweede Kamer 2010: 4): “Hierom kon met IVBN
en Vastgoed Belang dan ook geen convenant worden
Bijlagen | 99

afgesloten terwijl dat wel kon met Aedes en de
Woonbond.”43
Bij de voorbereidingen voor de aankomende stelsel­
wijziging zijn wel alle partijen betrokken, maar het is niet
mogelijk gebleken om tot een uitwerking te komen die
door alle partijen gedragen wordt. De gekozen “...
uitwerking weerspiegelt niet een gezamenlijk gedragen
standpunt van de landelijke organisaties van huurder en
verhuurders, daarvoor lopen de standpunten teveel
uiteen. Wel wordt naar mening van het kabinet op deze
wijze recht gedaan aan de belangen van zowel huurders
als verhuurders.” (Tweede Kamer 2013a: 2). Er wordt in de
toelichting op de herziening niet ingegaan op de vraag in
hoeverre er discussie geweest over de onveranderde
opname van het energielabel in het WWS (Tweede Kamer
2013a).
Verdeling lusten en lasten
Volgens berekeningen van Tigchelaar (2011) pakt het
nieuwe WWS voor huurders positief uit: de maximale
verhoging van de huur (zie ook figuur B.2) wordt meer
dan gecompenseerd door de verwachte daling van de
energienota (behalve bij een verplichte uitfasering van
label B)44. Voor verhuurders daarentegen, is er sprake
van een onrendabele top: de investeringen worden
niet volledig gecompenseerd door de hogere huur die
zij maximaal mogen vragen aan huurders. Door de
progressieve puntentoekenning bij labelsprongen wordt
dit verschil kleiner naarmate er meer labelsprongen
gemaakt worden. Tigchelaar (2011) concludeert op
basis hiervan dat het voor verhuurders aantrekkelijker
is om meer maatregelen te nemen. De herziening
van het WWS reduceert de split incentive volgens
Tigchelaar’s berekeningen aanzienlijk, maar neemt hem
niet helemaal weg. Interviews door Van Zundert (2014)
bij 7 deskundigen in en rondom de corporatiesector
bevestigen dat de aanpassing van WWS een goede eerste
aanzet is geweest, maar dat de huur vaak onvoldoende
verhoogd kan worden om het rendement van de
investering op het doelrendement van corporaties (vaak
5,25 procent) te krijgen45. Tigchelaar (2011) geeft aan
dat woningcorporaties, gezien hun maatschappelijke
doelstellingen, bereid zullen zijn om dit beperkte verlies
op investeringen te nemen46. Het is niet waarschijnlijk
dat particuliere verhuurders en institutionele beleggers
in woningen hiertoe ook bereid zijn. Zij hanteren
andere uitgangspunten en accepteren geen (vrijwillige)
verlaging van rendement. Bovendien gaat Tigchelaar
(2011) uit van het gereduceerde rentetarief waartegen
woningcorporaties (door borging) geld kunnen lenen.
Dit rentevoordeel geldt niet voor andere verhuurders (en
investeringen van woningcorporaties in woningen in het
geliberaliseerde segment), waardoor de onrendabele top
op investeringen voor hen groter is.
100 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Er is één drempelwaarde, waarboven de extra
investeringen in elk geval in een hogere huur terug te
verdienen zijn. De extra punten voor energieprestatie
kunnen namelijk tot gevolg hebben dat een woning
aangeboden mag worden in het geliberaliseerde
segment. Volgens de oude puntentelling vielen goed
uitgeruste en afgewerkte appartementen kleiner dan
ongeveer 80 m2 vaak in de gereguleerde huursector
omdat zij minder dan 143 punten hadden. Met de nieuwe
WWS puntentelling is het mogelijk om appartementen
vanaf ongeveer 60 m2 aan te bieden in de vrije sector
indien zij een zeer zuinig label hebben (Luijkx 2010). Dan
kan de verhuurder zelf de huurprijs bepalen, uiteraard
voor zover de markt deze prijs accepteert. In sommige
gevallen kan het dan lonen om juist veel te investeren om
het energielabel van de woning te verbeteren. Er is één
beperking: bij een zittende huurder kan een gereguleerd
contract nooit veranderen in een geliberaliseerd contract.
Deze investeringsslag werkt dus alleen bij mutatie of
nieuwbouw. Bovendien vormt de liberaliseringsgrens
voor sociale verhuurders juist een extra plafond doordat
zij hun bezit beschikbaar en bereikbaar willen houden
voor lagere inkomens47. Dit beperkt het mogelijke
rendement en verkleint de economische haalbaarheid
van investeringen door sociale verhuurders.
Vooruitblik
Het is niet duidelijk of de vergroening van de labels van
huurwoningen in de afgelopen jaren toe te schrijven
zijn aan de herziening van het WWS. Indien er sprake
is geweest van een versnelling ter voorkoming van
huurbevriezing of –daling na de overgangsperiode, ligt
het in de lijn der verwachting dat die versnelling nu is
uitgewerkt. Indien de versnelling echter het gevolg was
van de positieve stimulans die uitgaat van de nieuwe
puntenverdeling, dan is er geen reden om aan te nemen
dat de versnelling staakt (anders dan om andere redenen,
zoals de verhuurdersheffing die de investeringsruimte
van verhuurders beperkt).
In het regeerakkoord VVD – PvdA ‘Bruggen slaan’
(29 oktober 2012) stond het voornemen om het
Woningwaarderingsstelsel WWS sterk te vereenvoudigen
met als grondslag 4,5 procent van de WOZ-waarde.
Omdat de energieprestatie van een woning niet of maar
beperkt is verdisconteerd in de WOZ-waarde (Tweede
Kamer 2013a), zou het moeilijker worden om een hogere
huur te vragen voor een woning met een betere
energieprestatie. Dit voornemen is (om andere redenen)
al snel na het aantreden van het kabinet verlaten, en er is
er in het Woonakkoord van 13 februari 2013 afgesproken
om een herziening van het WWS voor te bereiden waarin
de WOZ-waarde wel een rol speelt, maar minder
prominente dan aanvankelijk bedacht. In de
herzieningsdiscussie zijn diverse varianten de revue

gepasseerd, waarin ook verschillende varianten voor de
energieprestatie zijn bekeken (Gopal 2013, De Wildt en
Berkhout 2013). Zoals het er nu naar uitziet kiest het
kabinet voor een herziening van het WWS waarin de
punten voor de energieprestatie van de woning niet
veranderen ten opzichte van de herziening in 2011. Toch
verandert de huurruimte bij labelsprongen wel, doordat
de ‘puntprijs’ (de prijs per punt) wordt aangepast om de
totale maximale huursom gelijk te houden na het
vervallen van de schaarstepunten voor bepaalde
gebieden (Tweede Kamer 2013a). Dit heeft effect op de
huurruimte bij labelsprongen en de mogelijkheden van
verhuurders hun investeringen terug te verdienen.
Een ander punt voor de toekomst is dat woning­
corporaties zich terug (moeten) trekken op hun
kerngebied, het bieden van betaalbare huisvesting voor
groepen die daar niet zelfstandig in kunnen voorzien. Dit
impliceert een verschuiving naar particuliere en
institutionele beleggers (of de koopsector). Het beleid zal
zich dus in toenemende mate moeten gaan richten op de
andere verhuurders voor het behalen van energie­
besparingsdoelstellingen. De conclusie van Tigchelaar
(2011) dat het nieuwe WWS de split incentive voor
woningcorporaties waarschijnlijk voldoende verlaagt
gaat niet op voor andere verhuurders omdat die geen
onrendabele top accepteren en bovendien hogere
financieringskosten hebben. Het revolverend fonds voor
verhuurders dat in het Nationaal Energieakkoord (SER
2013) is aangekondigd kan dit laatste verschil wellicht in
de toekomst verkleinen omdat hiermee ook voor andere
verhuurders leningen met lagere rentepercentages
beschikbaar komen. En ook de hogere puntprijs die voor
de eerst volgende herziening van het WWS is aan­
gekondigd kan bijdragen aan een beter rendement op
investeringen in de energieprestatie van woningen. Aan
de andere kant wordt voor huurders de kans groter dat de
huurverhogingen de verlaging van de energienota zullen
gaan overtreffen.

B1.4	De aanscherping van de Energie
Prestatie Coëfficiënt (EPC)
Beschrijving van het instrument
De ontwikkeling van normering van de Energie Prestatie
Coëfficiënt (EPC) vond plaats in de periode 1990-1995
(Joosen et al. 2004). Hoewel vanaf 1992 de thermische
isolatie van de gebouwschil in het bouwbesluit
werd genormeerd48, was het niet rendabel deze
isolatie eisen verder aan te scherpen en goedkopere
energiebesparingsmogelijkheden door energiezuinig
ontwerp en toepassing van energiezuinige installaties
vielen buiten het bereik van het bouwbesluit. Het was van

belang dat afzonderlijke technieken werden geïntegreerd
tot een energiezuinig concept (Joosen 2004). Dit leidde in
1996 tot invoering van de Energie Prestatie Norm (EPN)
voor nieuwbouw woningen en utiliteitsgebouwen met
als doel het energieverbruik, en zo ook de CO2-emissie,
in de gebouwde omgeving te reduceren. De norm schreef
een minimale EPC voor van 1,4 voor woningen (Noailly,
et al. 2010). In 1997 was de normering reeds breed
bekend. (Joosen et al. 2004). Met de invoering van een
integrale energieprestatie voor nieuwe gebouwen in 1996
liep Nederland in Europa voorop. In 2002 werd tot een
Europese invoering van de (integrale) energieprestatie eis
besloten waarbij de lidstaten tot 2006 de tijd kregen deze
in te voeren49.
In 1998, 2000, 2006 en 2011 is de EPC voor woningen
aangescherpt naar respectievelijk 1,2, 1,0, 0,8 en 0,6. In
2015 zal deze EPC verder aangescherpt worden naar 0,4.
Het is de bedoeling dat de EPC in 2020 uiteindelijk bijna
nul zal zijn (Nuiten et al. 2013). De EPC-normering van
utiliteitsgebouwen is afhankelijk van de gebruiksfunctie.
Theoretische werking instrument
Volgens de EPBD (Energy Performance of Buildings
Directive) zorgt het ontbreken van marktvraag naar
efficiënte gebouwen voor energie inefficiënte gebouwen
(Murphy 2012). Dat deze marktvraag ontbreekt
wordt veroorzaakt doordat kopers van gebouwen
veelal investeringen veel zwaarder laten meetellen
in hun aankoop beslissingen dan gebruikskosten.
Energiebesparende maatregelen worden daardoor
vaak niet genomen, ook al verdienen ze zichzelf in een
redelijke, of zelfs zeer korte, termijn terug. Het stellen
van efficiëntienormen door de overheid kan er voor
zorgen dat de voor de gebouwgebruiker kosteneffectieve
maatregelen worden genomen. De overheid kondigt
daartoe ruim van tevoren aan dat nieuwbouw
woningen en utiliteitsgebouwen moeten voldoen aan
een nieuwe, strengere Energie Prestatie Coëfficiënt
(EPC). Tegelijkertijd wordt de markt voorbereid op
deze nieuwe eis. Dit vindt plaats door in een convenant
(Lente-akkoord 2012) een serie afspraken te maken
waarmee de bouwwereld geholpen wordt aan de
nieuwe eis te gaan voldoen. Na invoering mogen nieuw
te bouwen gebouwen geen hogere EPC hebben dan
voorgeschreven. De bouwers zijn daarbij vrij in welke
besparingsmaatregelen zij toepassen. De gemeente
toetst het ontwerp en de bouw vindt volgens het ontwerp
plaats. Vervolgens wordt (in theorie) steekproefsgewijs
de uitvoering door het gemeentelijke bouwtoezicht
gecontroleerd50. Na de oplevering betrekt de gebruiker
het gebouw en zal minder energie hoeven te gebruiken
om hetzelfde comfort te bereiken dan bij gebouwen met
een hogere EPC. Bij een goed ontwerp vallen bovendien
de woonkosten lager uit. Echter, het uiteindelijke
jaarlijkse energiegebruik blijft afhankelijk van het gedrag
Bijlagen | 101

van de gebruiker en de correcte uitvoering van de in het
ontwerp opgenomen besparingsmaatregelen.
Interacties met andere beleidsinstrumenten
De EPC-normering interacteert direct met het convenant
‘Lenteakkoord’ waarin met de bouwsector is afgesproken
welke stappen ondernemen worden om te kunnen
gaan voldoen aan de nieuwe eis. Daarnaast zorgt de
energiebelasting ervoor dat de besparingsmaatregelen
die nodig zijn voor een verdere verlaging van de EPC
eerder kunnen worden terugverdiend. Daarnaast is de
EPC een eenvoudig en duidelijk te communiceren naar de
bouwsector en het publiek (Joosen et al. 2004). Per 1 juli
2014 geldt dat het opleverlabel voor utiliteitsgebouwen
wordt gebaseerd op de (gecontroleerde) EPC
(Staatscourant 2014). Voor woningen wordt geen directe
relatie tussen de EPC en de labeling gelegd.
Nadere Beschouwing
Hieronder worden de doeltreffendheid & doelmatigheid,
transparantie & verantwoording en consensusgerichtheid
& responsiviteit voor de EPC-normering besproken. Tot
slot wordt een korte vooruitblik gegeven waarbij het
instrument in het kader van huidige en toekomstige
ontwikkelingen wordt beschouwd.
Doeltreffendheid en doelmatigheid
Doeltreffendheid
Guerra-Santin en Itard (2012) hebben het effect van
de EPC-normering onderzocht. Zij komen tot de
conclusie dat het energiegebruik van woningen daalt
na de introductie van strengere eisen aan de EPC. Het
parlementair onderzoek (2012) concludeert dat in de
gebouwde omgeving normering van de EPC heeft geleid
tot een reductie van 0,03 tot 1,1 Mt CO2. Samen met
de Energiebelasting komt de EPC-normering in deze
studie naar voren als één van de instrumenten voor de
Gebouwde Omgeving met het grootste effect.
Opgemerkt moet worden dat Menkveld en Leidelmeijer
(2010) bij hun evaluatie van de aanscherping van de EPC
norm in 2006 gevonden hebben dat de werkelijk
behaalde energiebesparing als gevolg van een verlaging
van de EPC, zeer waarschijnlijk aanzienlijk lager ligt dan
de van tevoren berekende besparing. De aanscherping
van de EPC in 2006 zou een besparing van rond de 20
procent op moeten leveren, maar de werkelijk behaalde
besparing ligt naar alle waarschijnlijkheid rond de
8 procent (gezien de lage N (248) is het 95 procent
betrouwbaarheidsinterval vrij breed: 1-15 procent
besparing).
Menkveld et al. (2012b) hebben voor een klein aantal
nieuwbouwprojecten het theoretische normverbruik
vergeleken met het werkelijke energiegebruik. Hoewel
102 | Energie besparen gaat niet vanzelf

de resultaten indicatief zijn gezien het kleine aantal
projecten lijkt het er ook hier op dat een verlaging van de
EPC in de praktijk wel zorgt voor een lager energie­
gebruik, maar het effect kleiner is dan theoretisch mag
worden verwacht. Ook het parlementair onderzoek (2012)
komt tot de conclusie op basis van ex post-evaluaties dat
het effect van de EPC-normering achteraf vaak lager is
dan vooraf ingeschat. De oorzaak van het lagere effect
wordt gezocht in het niet goed naleven van de
maatregelen die in de EPC berekening zijn beschreven,
het niet goed aansluiten van de EPC berekening aan de
praktijk en gedragseffecten. Bijvoorbeeld: bewoners
gaan meer ruimten verwarmen of stellen een hogere
binnentemperatuur in naarmate hun woning beter is
geïsoleerd, maar ook ontstaat door betere isolatie een
hogere gemiddelde binnentemperatuur in de direct
verwarmde ruimten (verminderd effect nachtverlaging)
en in niet bewust verwarmde ruimten51. Hiermee gaat een
deel van het beoogde besparingseffect teniet (Menkveld
en Leidelmeijer 2010)52. Om een verdere reductie in het
energiegebruik te kunnen bereiken is volgens Guerra
Santin en Itard (2012) dan ook naast de aanscherping van
de EPC aanvullend beleid nodig wat gericht is op
bewonersgedrag.
Opgemerkt moet worden dat Noailly (2010) in haar
internationaal vergelijkende studie concludeert dat het
verhogen van normen voor de energie-efficiëntie van
gebouwen invloed heeft op technische innovaties
waarmee gebouwen energie efficiënter gemaakt worden.
Dit in tegenstelling tot een verhoging van de energieprijs
welke geen effect lijkt te hebben gehad op innovaties
(Noailly 2010).
Doelmatigheid
Het parlementair onderzoek (2012) meldt dat slechts één
ex post-studie een inschatting heeft gemaakt van de
kosteneffectiviteit voor de EPC-normering. In 2003 was
voor de eindgebruiker de EPC-normering in de meeste
gevallen gunstig (woningbouw: -210 tot -6, utiliteit: € -148
tot 18 per ton vermeden CO2-emissie). De negatieve
kosteneffectiviteit wordt onder andere veroorzaakt
doordat de eindgebruikers bij een lager energiegebruik
minder energiebelasting hoeven te betalen. De
kosteneffectiviteit op nationaal niveau is minder gunstig
(utiliteitsbouw: € -51 tot 39 per ton) en woningbouw
€ 51 tot 121 per ton) omdat hier vermeden/betaalde
belastingen niet meegenomen worden in de berekening.
In vergelijking met andere maatregelen vallen de kosten
van deze maatregel voor de overheid relatief laag uit
(€ 3 tot 14 per ton), al zijn deze getallen vrij onzeker.
Transparantie, rechtszekerheid en verantwoording
De normering van de EPC is breed bekend bij de
bouwsector én bij het publiek. De normering is daarbij
ook helder, wat dit instrument transparant maakt53.

De lange periode (vanaf 1996) waarover de EPCnormering al wordt toegepast in combinatie met het lang
van tevoren bekend zijn van toekomstige aanscherpingen
maakt dat het voor het veld ook duidelijk is wat komen
gaat. Samen met dat elk gebouw er aan moet en vol­
doende handhaving maakt dat het instrument ook
rechtszeker.
Tot slot is de EPC-normering voor woningen tot op heden
zo ingezet dat de woonkosten er mee worden verlaagd,
waardoor het instrument wordt gelegitimeerd voor de
gebouwgebruikers. Nuiten et al. (2013) hebben echter
berekend dat de verlaging in 2015 maar een EPC van 0,4
leidt tot een negatieve Netto Contante Waarde (NCW).
De netto woonlasten stijgen met gemiddeld 25 euro per
maand. De NCW wordt overigens positief als wordt
gerekend met een lagere rekenrente, of als wordt
uitgegaan van een stijging van de energieprijs met
5 procent per jaar.
Consensus gerichtheid en responsiviteit
De lang van tevoren vaststaande aanscherping maakt
de EPC-normering niet automatisch tot een consensus
gericht instrument. Zo is de aanscherping van de EPCeis in 2006 naar 0,8 door Menkveld en Leidelmeijer
(2010) geëvalueerd naar aanleiding van verzet door
brancheorganisaties in de bouw en vragen uit de
kamer. Uit interviews met partijen die betrokken zijn
bij de nieuwbouw van woningen bleek echter dat de
aanscherping in 2006 een geaccepteerd onderdeel
is geworden van de dagelijkse bouwpraktijk. Vanaf
2008 is het Lenteakkoord ingezet om de bouwsector
te begeleiden bij de verdere aanscherping van de
normering, waarmee de consensus gerichtheid en
responsiviteit wordt vergroot.
Naast de voorbereidingen van de aanscherping in 2015
wordt praktijkervaring opgedaan voor latere aan­
scherpingen van de EPC. Daartoe wordt in een 19-tal
geselecteerde ‘Excellente Gebieden’ in Nederland alvast
gebouwd met de scherpere eis. In het Lente-akkoord is
door de partijen afgesproken om tussentijds te evalueren
of het programma Excellente Gebieden aan de
verwachtingen voldoet wat ten goede komt aan de
consensus en responsiviteit.
Vooruitblik
Het lopende beleid stuurt aan op bijna energieneutrale
nieuwbouw in 2020. Dit is in het Nationaal Energie
Akkoord (SER 2013) opnieuw bekrachtigd. Daarmee
wordt de vanaf 1996 ingezette beleidslijn waarin de EPCeisen steeds verder wordt aangescherpt consequent
voortgezet.
Nuiten et al. (2013) hebben de effecten onderzocht van de
aanscherping van de EPC in 2015. Zij concluderen dat een
EPC van 0,4 haalbaar is met robuuste energiebesparende

maatregelen. De verlaging van de EPC voor woningen van
0,6 (uit 2011) naar 0,4 zou een verlaging van het
normgebruik van 35 procent moeten opleveren.
Ten opzichte van de EPC in 2007 ligt het normverbruik
50 procent lager. De verlaging van 50 procent geldt ook
voor utiliteitsgebouwen. Geschat wordt dat met de
aanscherping naar een EPC van 0,4 één tot 1,5 PJ aan
energiebesparing wordt gehaald in 2020 (Nuiten et al.
2013). Een verdere aanscherping van de EPC is mogelijk,
maar dan zal gebruik gemaakt moeten worden van lokale
opwekking van duurzame energie. Het effect van verdere
aanscherping kan vergroot worden met aanvullend beleid
wat gericht is op efficiënter stookgedrag.
Nuiten et al. (2013) concluderen echter wel dat de kosten
voor eigenaar-bewoners niet opwegen tegen de baten als
gebruik gemaakt wordt van de voorgeschreven
methodiek volgens Clocquet et al. (2013). De verlaging
van de EPC zou de woonlasten met 25 euro per maand
laten stijgen omdat de hypotheeklasten hoger gaan
uitvallen. Als echter met een lagere rente wordt gerekend
(3,5 procent ipv 5,5 procent), of als de energieprijs met
5 procent per jaar stijgt, worden de energiebesparende
maatregelen wel terugverdiend. Voor de utiliteit zijn de
kosten of baten voor de eindgebruiker afhankelijk van de
gebruiksfunctie van het gebouw. Het is dus mogelijk dat
de EPC aanscherping van 2015 de woonlasten zal laten
stijgen doordat de hogere prijs van nieuwbouwwoningen
de lagere energierekening niet compenseert. Nieuwbouw
wordt dan te duur bevonden ten opzichte van woningen
van oudere datum met een lagere EPC. Maar hierbij moet
de kanttekening geplaatst worden dat met vernieuwde
bouwmethodes (zoals conceptueel bouwen) de
bouwkosten dusdanig verlaagd kunnen worden dat de
meerprijs voor het energie neutraal maken van de woning
worden gecompenseerd (zie bijvoorbeeld Netwerk
Conceptueel Bouwen 2013).

B1.5 De Wet milieubeheer
Beschrijving instrument
Bedrijven hebben volgens de Wet milieubeheer
(Wmb) de algemene plicht om zuinig om te gaan
met energie. De Wmb schrijft sinds 1993 voor dat
vergunningplichtige bedrijven moeten investeren in
energiezuinige technieken, mits hiervoor financiële
ruimte bestaat (Algemene Rekenkamer 2011a). In 2007
werden de regels vereenvoudigd en versoberd en voor
circa 20.000 bedrijven verviel de verplichting om een
milieuvergunning te hebben54. Hiervoor in de plaats
kwamen algemene regels voor bedrijven die onder
de Wmb vallen, vastgelegd in het Activiteitenbesluit
milieubeheer55, of kortweg Activiteitenbesluit.
Bijlagen | 103

Kleingebruikers, met een jaarlijks gebruik van minder dan
50.000 kWh elektriciteit en minder dan 25.000 kubieke
meter aardgasequivalenten, hebben volgens dit
besluit geen wettelijke plicht om energiebesparende
maatregelen te treffen. Alleen bij overduidelijke
energieverspilling kan een toezichthouder op grond
van het Activiteitenbesluit de zorgplicht handhaven.
Middelgrote verbruikers met een jaarlijks 50.000-200.000
kWh elektriciteit en 25.000-75.000 kubieke meter
aardgasequivalenten zijn verplicht om energiebesparende
maatregelen die zich binnen 5 jaar terugverdienen te
nemen. Deze plicht geldt ook voor grootgebruikers die
jaarlijks meer dan 200.000 kWh elektriciteit en 75.000
kubieke meter aardgasequivalenten gebruiken. Het
bevoegd gezag kan bij deze laatste categorie bedrijven
bovendien een energiebesparingsonderzoek verlangen
indien aannemelijk gemaakt kan worden dat niet alle
maatregelen zijn getroffen (Infomil, ongedateerd).
Gemeenten en provincies zijn verantwoordelijk voor de
uitvoering van de Wmb en dus voor de handhaving van
de regels.
Theoretische werking instrument
De bepalingen in de Wet milieubeheer/het
Activiteitenbesluit verplichten organisaties om de
mogelijkheden voor energiebesparing te verkennen
en, indien relevant, ook daadwerkelijk maatregelen te
nemen. Indien deze verplichting effectief gehandhaafd
zou worden zouden bedrijven alle energiebesparende
maatregelen moeten nemen die binnen vijf jaar zijn
terug te verdienen (Algemene Rekenkamer 2011a).
In theorie lijkt dit voor bedrijven en organisaties ook
rationeel te zijn om te doen. Volgens AgentgschapNL
(het huidige RVO) hebben bedrijven jaarlijks een
verliespost van 563 miljoen euro omdat zij het technisch
potentieel aan energiebesparende maatregelen met een
terugverdientijd van minder dan 5 jaar niet benutten
(Bakker et al. 2013). Voor beleggers in vastgoed kan het
interessant zijn omdat kantoren met groene labels meer
huur kunnen opbrengen dan vergelijkbare kantoren met
rode labels. Baas (2013) heeft bijvoorbeeld verschillen in
de huur van 7 tot 11 procent gevonden tussen kantoren
met een groen label en vergelijkbare kantoren met rode
labels.
Interacties met andere beleidsinstrumenten
De terugverdientijd van een energiebesparende maat­
regel wordt beïnvloed door de prijs van energie. Een
lagere energieprijs verhoogd deze terugverdientijd. De
energiebelasting verhoogt de te betalen energieprijs en
verkort zo de terugverdientijd. Echter, de energieprijzen
zijn degressief, evenals de energiebelasting. Daarmee
zijn de terugverdientijden van energiebesparende
maatregelen voor de midden- en grootverbruikers langer
104 | Energie besparen gaat niet vanzelf

dan voor kleinverbruikers. Met subsidies en andere
financiële instrumenten kan de terugverdientijd van te
maken investeringen worden verkort.
Tot slot wordt de correcte uitvoering van de Wet
milieubeheer bevorderd door instrumenten die de
informatieachterstand van gebouweigenaren en –
gebruikers verkleinen. Het energielabel geeft daartoe een
eerste aanzet, maar is niet specifiek gericht op het
identificeren van maatregelen met een beperkte
terugverdientijd. Voor de Wmb heeft het Kennsicentrum
InfoMil (onderdeel van de directie RWS Leefomgeving van
Rijkswaterstaat) een belangrijke rol in het informeren van
overheden over de implementatie van milieubeleid
(De Buck et al. 2007)56. Daarnaast staat het Energie­
centrum MKB57 ondernemers bij door bijvoorbeeld hen te
stimuleren een energieonderzoek te doen.
Nadere beschouwing
Doeltreffendheid en doelmatigheid
De Wet milieubeheer is volgens Parlementair Onderzoek
(2012) in twee ex ante- en in één ex post-studie onder­
zocht. De studies zijn volgens de Algemene Rekenkamer
(2011a) niet met elkaar te vergelijken omdat ze betrekking
hebben op verschillende periodes, verschillende
segmenten en omdat de ex ante-studie de Wet
milieubeheer evalueert in samenhang met Meer Met
Minder.
De ex post-evaluatie heeft betrekking op de periode 1995
tot 2002 en laat zien dat de wet in de gebouwde
omgeving een klein effect op CO2-reducties heeft gehad
van 0,03 megaton per jaar (Joosen et al. 2004). De
doeltreffendheid van de maatregel (in deze periode) is
daarmee beperkt. Dit wordt toegeschreven aan de
beperkte handhaving van de Wet Milieubeheer voor de
gebouwde omgeving door gemeenten en provincies.
De meeste gemeenten en milieudiensten geven energie­
besparing weinig prioriteit in de uitvoering van de Wet
milieubeheer (Majoor en De Buck 2010). Gemeenten
vinden het onderwerp moeilijk en missen adequate
hulpmiddelen, waardoor zij moeite hebben met de
handhaving. Ook blijkt ook dat gemeenten zich vooral
richten op het uitvoeren van energiebesparings­
onderzoeken en minder op daadwerkelijke realisatie van
maatregelen (Majoor en De Buck 2010). Door het
ministerie van BZK wordt onderkent dat veel
energiebesparingswinst op de plank blijft liggen (BZK
2011). CE Delft en de DCMR Milieudienst Rijnmond
(De Buck 2011) hebben ex ante becijferd dat er in heel
Nederland 47 PJ (het energieverbruik van
500.000 woningen) per jaar te besparen valt als de
Wet milieubeheer volledig zouden worden uitgevoerd.
Dit potentieel omvat meer dan enkel de potentiële

energiebesparing in de gebouwde omgeving waar BZK
beleid zich op richt.
PBL en ECN (2011) schatten het totale potentieel van
intensivering van de handhaving van de Wmb voor de
gebouwde omgeving kan leiden tot een besparing van
0,6 megaton CO2. Ten tijde van deze ex ante-evaluatie
moesten de beleidsinspanningen nog verder geconcreti­
seerd worden. Bovendien is de eveneens voorgenomen
extra inzet van Meer met Minder in de utiliteitsbouw
(totaal potentieel naar schatting 0,7 megaton CO2)
grotendeels gericht op dezelfde partijen. Daarom kiezen
PBL en ECN (2011) voor een conservatieve effect­
inschatting van 0,6 megaton voor beide maatregelen.
Door de intensivering van de handhaving van de Wet
milieubeheer zoals die is overeengekomen in het
Nationaal Energieakkoord (SER 2013) wordt voor de
gebouwde omgeving een ondergrens van 3 PJ besparing
ingeschat; bij volledige handhaving zou een potentieel
van 28 PJ te realiseren zijn (PBL en ECN 2013; Tigchelaar en
Menkveld 2013).
Het Parlementair Onderzoek (2012) concludeert op basis
van ex post-onderzoek van CE Delft en IVM dat de
effectiviteit (doeltreffendheid) van de Wet milieubeheer
voor de sector Gebouwde omgeving relatief laag is –
minder dan 1 megaton CO2-reductie per jaar – terwijl de
kosteneffectiviteit (doelmatigheid) onbekend, onzeker of
niet eenduidig is omdat de handhavingskosten onbekend
zijn (Parlementair Onderzoek 2012: 61). Daniëls en Elzinga
et al. (2010) stellen dat de uitvoeringskosten van
intensieve handhaving hoog zijn.
Transparantie en verantwoording
De Buck et al. (2011) geven aan dat de Wet milieubeheer
relatief complex is. Dit maakt het er voor organisaties niet
altijd eenvoudiger op om te weten waar ze aan toe zijn.
Het overgrote deel van de utiliteitssector valt onder het
bevoegd gezag van gemeenten en het Activiteitenbesluit.
Sommige grote instellingen in de utiliteitssector, zoals
ziekenhuizen, zijn echter vergunning-plichtig. Naast
de meldingsplichtige bedrijven zijn er ook bedrijven
die onder het Activiteitenbesluit vallen, maar geen
meldingsplicht hebben. Tot slot is er een groep
bedrijven die volledig buiten de Wet milieubeheer en
het Activiteitenbesluit valt, omdat ze buiten de daarvoor
geldende criteria vallen van het Inrichtingen- en
Vergunningenbesluit (De Buck et al. 2011).
Ook gemeenten weten volgens het Plan van Aanpak
Energiebesparing Gebouwde Omgeving (BZK 2011) niet
altijd welke bedrijven onder de Wet milieubeheer vallen
en welke niet. Het ontbreekt gemeenten ook aan kennis
over energiebesparing en het potentieel in hun
bedrijvenbestand. Bovendien leiden grote verschillen in

handhaving tussen gemeenten tot ongelijkheid en
onduidelijkheid bij bedrijven: vergelijkbare bedrijven in
de ene gemeente worden in wel geconfronteerd met
eisen voor energiebesparende maatregelen, en in andere
gemeenten niet, aldus BZK (2011).
Ook bij de bedrijven is de bekendheid met de regelgeving
beperkt. Onderzoek bij utiliteitsgebouwen laat zien dat
beheerders en eigenaren van utiliteitsgebouwen in
slechts 17 procent van de gevallen op de hoogte zijn van
het Activiteitenbesluit58 (Hoevenagel 2013). Bakker et al.
(2013) laten zien dat bedrijven in hun jaarverslagen
nauwelijks melding maken van energiebesparende
maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of
minder. De verplichting tot het nemen van deze
maatregelen wel bekend is bij de 14 van de 18 bedrijven
die meededen aan een aanvullende enquête in het
onderzoek van Bakker (2013).
Consensusgerichtheid en responsiviteit
De Wet milieubeheer plukt met de verplichting tot
energiebesparende maatregelen met een relatief korte
terugverdientijd het laaghangend fruit. Uit onderzoek
onder beursgenoteerde bedrijven blijkt echter dat de
in de wet vastgelegde maximale terugverdientijd van
5 jaar niet aansluit bij de eisen die bedrijven stellen: meer
dan de helft van de ondervraagden geeft aan alleen
maatregelen te nemen die zich in 3 jaar terugverdienen
(Bakker 2013). Dit onderzoek vond plaats onder een
beperkt aantal bedrijven en het is niet duidelijk hoe breed
gedragen dit beeld is. Daarmee is bovendien de vraag
nog niet beatwoord of een wet aangepast zou moeten
worden aan de rendementseisen die bedrijven (kennelijk)
in de praktijk stellen (responsiviteit).
Een aantal belangrijke aanbevelingen van de VROMInspectie (Majoor en de Buck 2010) om gemeenten te
ondersteunen bij de handhaving van de wet Wmb is
volgens het Plan van Aanpak EGO (BZK 2011) opgepakt.
Het Plan van Aanpak kondigt aan dat in overleg met de
Ministeries van I&M en BZK, de Vereniging Nederlandse
Gemeenten en vertegenwoordigers van de betrokken
branches zou worden bekeken welke andere verbeter­
acties mogelijk zijn. Hiertoe zou een gezamenlijk plan van
aanpak worden opgesteld. De intensivering van de
handhaving die in het Plan van Aanpak werd
aangekondigd is herbevestigd in het Nationaal
Energieakkoord (SER 2013) dat door meer dan
40 organisaties is ondertekend. Deze bevestiging kan
als consensusgericht gezien worden.
Verdeling lusten en lasten
In interviews van De Buck et al. (2007 2011) komt naar
voren dat de exploitant die wordt aangesproken op zijn
zorgplicht bij energiebesparing in veel gevallen het pand
Bijlagen | 105

huurt, terwijl maatregelen aan het gebouw (verwarming,
isolatie, etc.) door de eigenaar getroffen moeten worden.
Hierdoor is overleg nodig tussen eigenaar en exploitant,
bijvoorbeeld over de financiering van de maatregelen,
waarbij de uitkomst onzeker is.
De handhaving en controle van de Wet milieubeheer is de
verantwoordelijkheid van de gemeente of de provincie.
Dit brengt kosten met zich mee die naar inschatting van
Daniëls en Elzenga et al. (2010) hoog zijn als de decentrale
overheden dit serieus willen aanpakken. De Algemene
Rekenkamer (2011a) meldt dat het opmerkelijk dat de wet
decentrale overheden de verantwoordelijkheid geeft om
in te schatten wat de financiële situatie van een bedrijf
is59. Zij beveelt de minister van Infrastructuur en Milieu
aan de wet te bezien op de verhouding tussen de kosten
en de effecten van een goede handhaving. In een reactie
op het advies van de Algemene Rekenkamer stelt de
minister van EL&I (mede namens de bewindspersonen
van BZK, Financiën en IenM) dat dit onderzoek overbodig
is, omdat uit onderzoek van ECN en PBL naar kosten­
effectieve beleidsopties60 blijkt dat investeringen met een
terugverdientijd van maximaal 5 jaar tot de meest
kosteneffectieve opties in het klimaatbeleid behoren
(Algemene Rekenkamer 2011a: 22).
Vooruitblik
In het Nationaal Energieakkoord (SER 2013) zijn de
ondertekenden partijen overeengekomen dat de Wet
milieubeheer beter uitgevoerd en gehandhaafd wordt,
onder andere met ondersteuning van concrete erkende
maatregelenlijsten en een pilot met een zogenaamd ‘EPKsysteem’ (Energie Prestatie Keuring), vergelijkbaar met
de APK-keuring voor voertuigen. Indien de pilot positief
uitpakt voor ondernemingen én overheid, wordt het EPKsysteem in 2016 ingevoerd in de sectoren waarvoor de
EPK werkt.
Voor de komende jaren is dus de intentie dat de Wet
milieubeheer beter gehandhaafd zal worden dan
voorheen waarbij de informatievoorziening voor zowel
bedrijven als handhavende partijen door de EPK verbetert
en het besparingspotentieel beter benut kan worden.
Doordat de uitvoering (groten)deels bij Regionale
Uitvoeringsdiensten komt te liggen kan er een grotere
uniformiteit in de aanpak ontstaan (gelijke monniken,
gelijke kappen). Of de kosteneffectiviteit zal verbeteren
hangt af van de kosten die de intensievere handhaving
met zich mee gaat brengen, wat de opbrengsten zijn en
hoe de kosten en opbrengsten over de verschillende
partijen verdeeld zijn. Er zijn geen inschattingen op dit
punt bekend.

106 | Energie besparen gaat niet vanzelf

B1.6 Het energielabel voor gebouwen
Beschrijving van het instrument
Het energielabel is sinds 1 januari 2008 verplicht
bij de bouw, verkoop of verhuur van woningen en
utiliteitsgebouwen. Voor gebouwen jonger dan 10 jaar
volstaat tot 1 juli 2014 voor utiliteitsgebouwen en tot 1
januari 2015 voor woningen echter de EPC-berekening.
Het energielabel is een informatie-instrument dat laat
zien hoe energiezuinig een gebouw is in vergelijking met
andere gebouwen. Het label is gebaseerd op de EnergieIndex en communiceert dit op een eenvoudige wijze
in klassen en kleuren. Daarbij geeft energielabel A++
(donkergroen) aan dat de woning of gebouw energetisch
zeer zuinig is in vergelijking met andere woningen, en
energielabel G (rood) is zeer onzuinig (zie figuur B.3).
Een energielabel kan alleen afgegeven worden door een
gecertificeerd adviseur, en is maximaal 10 jaar geldig.
Behalve de classificering van de woning, geeft het
energielabelrapport ook inzicht in het gestandaardiseerd
gebouwgebonden primaire energiegebruik61, en
standaard adviezen om het gebouw energiezuiniger
te maken. Voor het nemen van beslissingen over
energiebesparende investeringen, is dit advies echter
niet voldoende. Daarvoor kan beter een Maatwerkadvies
energiebesparing (voorheen EPA-advies) voor woningen
aangevraagd worden, deze wordt namelijk precies
toegespitst op de situatie inclusief bijbehorend gedrag. In
de Utiliteitsbouw heet dat een Energieprestatieadvies of
EPA-maatwerkadvies.
Er gelden nog enkele uitzonderingen zoals bijvoorbeeld
voor monumenten en woonboten. Het label is verder
verplicht bij utiliteitsgebouwen zoals kantoren, scholen,
horeca, sportgebouwen, winkels en ziekenhuizen. Verder
moet sinds 1 januari 2009 in gebouwen van meer dan
1000 m2, waarin een overheidsorganisatie diensten aan
het publiek verleent, het energielabel duidelijk zichtbaar
voor het publiek zijn opgehangen. Per 1 juli 2014 wordt
deze eis aangescherpt tot alle publieke gebouwen (dus
ook ziekenhuizen, scholen, winkels, supermarkten,
restaurants, schouwburgen, banken en hotels) vanaf 500
m2 waarna, waarbij het verschil is dat deze eis geldt voor
alle overheidsgebouwen met een publieksfunctie en voor
overige utiliteitsgebouwen alleen als er een energielabel
is. Deze eis wordt naar verwachting aangescherpt tot
vanaf 250 m2 62.
Hoewel het in Nederland verplicht is om een label te
overhandigen bij verkoop of nieuwe verhuur
(transactiemoment) staat er geen sanctie op het niet
kunnen overleggen van een label. Vaak wordt door beide
partijen in het koopproces overeengekomen dat een label
niet nodig is. In de huursector wordt het gebruik van
energielabels echter wel gestimuleerd doordat
energielabels opgenomen zijn in het Woning­
waarderingsstelsel (WWS; zie de instrumentbeschrijving

Figuur B.3
Relatie tussen energielabels en Energie-Index voor woningen en utiliteitsgebouwen
Energielabel

Grenswaarden Energie-Index (EI)
Energieprestatie woning

Energieprestatie utiliteitsgebouw

Kleiner of gelijk aan 0,50

A+

0,51 – 0,70

A

0,71 – 1,05

Kleiner of gelijk aan 1,05

B

1,06 – 1,30

1,06 – 1,15

C

1,31 – 1,60

1,16 – 1,30

D

1,61 – 2,00

1,31 – 1,45

E

2,01 – 2,40

1,46 -1,60

F

2,41 – 2,90

1,61 – 1,75

Groter dan 2,90

Groter dan 1,75

G

pbl.nl

A++

Bron: Regeling energieprestatie gebouwen 2006

daarvan). Bovendien is de verhuurder verplicht een
energielabel aan de huurder te geven als het huurcontract
op of na 1 januari 2008 is ingegaan.
In de koopsector was het plan om in 2013 het transport
van een woning pas mogelijk te maken wanneer er een
energielabel aan de set van verplichte documenten was
toegevoegd, maar dit wetsvoorstel heeft het in de
Tweede Kamer niet gehaald. Een aanscherping van de
EPBD-richtlijnen schrijft echter voor dat EU-lidstaten
vanaf eind 2012 verplicht worden de richtlijnen voor
energielabels stringenter te handhaven en sanctioneren.
Nederland is in 2011 in gebreke gesteld vanwege de
onvolledige toepassing van de EPBD uit 2002 en in 2012
vanwege het niet tijdig omzetten in wet- en regelgeving
van de bepalingen uit de herziene EPBD uit 2010 (Tweede
Kamer 2013c). De Europese Commissie heeft Nederland
vervolgens in juni 2013 een met redenen omkleed advies
gestuurd met het verzoek om alle bepalingen van de
richtlijn inzake de energie-efficiëntie van gebouwen in
nationaal recht om te zetten63.
Theorie werking instrument
Bewustzijn van de noodzaak tot het nemen van
energiebesparende maatregelen start met inzicht
in de energetische kwaliteit van de woning en de te
nemen maatregelen. Het energielabel speelt een
rol in het wegnemen van die informatieachterstand

(Tweede Kamer 2010a; Murphy 2014). Bovendien
draagt het energielabel bij aan het de vermindering
van de asymmetrie in kennis bij koop- of verhuur (een
verkoper/-huurder weet meer van de woning af dan de
potentiële koper of huurder). Het energielabel is een
informatie-instrument dat de abstracte indicator van
de Energie-Index (of EPC-waarde in de nieuwbouw)
op een visueel en tekstueel prikkelende wijze (letter,
stoplichtkleuren) presenteert. De Europese Commissie
kondigde het energielabel in 2009 aan als een krachtig
instrument om een vraag-gestuurde markt voor
energie-efficiënte gebouwen te creëren (Murphy 2014).
De theorie van het labelen van gebouwen gaat er van
uit dat toekomstige gebruikers waarde hechten aan
de energie efficiëntie van het gebouw. Ook kunnen de
aanbevelingen voor verbeteringen aan het gebouw
en de installaties aanzetten tot het overwegen van
energiebesparende maatregelen, en daarmee uiteindelijk
energie-efficiëntere gebouwen (VROM-inspectie 2009).
Uit theoretische experimenten blijkt dat visuele prikkels
zoals de weergave van het label met waardengeladen
kleuren (stoplicht rood-groen) een stimulerende werking
hebben op het nemen kiezen van energie-efficiëntere
apparaten (Newell en Siikamäki 2013).
Interactie andere instrumenten
De energielabels van gebouwen zijn in de loop
van de tijd steeds sterker verweven met andere
Bijlagen | 107

Figuur B.4
Energielabels voor woningen en utiliteitsgebouwen, 2012
% van gebouwen met geregistreerd energielabel
100

G
F

80

E
D

60

C
B
A

40

A+
A++

0

pbl.nl

20

Woningen

Utiliteitsgebouwen

Bron: www.senternovem.databank.nl, geraadpleegd op 13-06-2014

beleidsinstrumenten. Zo zijn sommige subsidies zijn
gekoppeld aan het maken van een aantal labelsprongen
(zie beschrijving financiële instrumenten). Ook voor
sommige groene financieringsvormen is er een verklaring
nodig over de energieprestatie van een gebouw.
Er bestaat enige overlap tussen het energielabel en een
Maatwerkadvies (voorheen EPA of Energie Prestatie
Advies), maar de instrumenten hebben hun eigen doel en
toepassing. Woningeigenaren kunnen bij een Maatwerk­
advies tegen beperkte bijbetaling ook een officieel
energielabel krijgen.
Het energielabel wordt verder gebruikt in beleidsregels of
–afspraken. In convenanten is een aantal doelen
geformuleerd in termen van aantallen woningen die
labelsprongen moeten maken (convenant Meer met
Minder) of het gemiddeld label dat een voorraad in een
bepaald jaar moet hebben (convenant huursector).
Daarnaast speelt het energielabel sinds 2011 een rol in het
bepalen van de maximale huur die een verhuurder mag
vragen (label in Woningwaarderingsstelsel WWS).
De interactie van het energielabel met de
energiebelasting is hooguit indirect: de rentabiliteit van
de maatregelen die in een energieprestatiecertificaat
worden aanbevolen is beter door het energie­
prijsverhogend effect van de energiebelasting.
Nadere Beschouwing
Hieronder wordt het instrument energielabel nader
beschouwd, gevolgd door een korte vooruitblik.
Doeltreffendheid en doelmatigheid
Doeltreffendheid
Het gaat om een quasi-vrijblijvend instrument:
energielabels zijn in een aantal gevallen verplicht, maar
108 | Energie besparen gaat niet vanzelf

niet voldoen aan deze verplichting is in sommige gevallen
sanctieloos. Bijvoorbeeld als koper en verkoper beiden
instemmen, of als de huurder een verhuurder niet om het
energielabel vraagt. Er vindt ook geen handhaving plaats
waardoor het gebruik van het label grotendeels bij de
markt ligt.
Een van de indicatoren voor de doeltreffendheid van het
energielabel is het aantal woningen en utiliteitsgebouwen
dat een energielabel heeft. Van de ruim 7 miljoen
woningen in Nederland hadden er 1 april 2014 2,5 miljoen
een energielabel. Ongeveer 20 procent van de woningen
heeft een groen label (A, A+en A++, B); de meerderheid
van de woningen heeft energielabel C (30 procent) of D
(25 procent) (CBS et al. 2014b). Er bestaat een sterke
relatie tussen het bouwjaar van de woning en het
energielabel (BZK 2013b; Tigchelaar en Leidelmeijer 2013).
De gelabelde woningen betreffen hoofdzakelijk
huurwoningen van corporaties. Ruim 4 op de 5 gelabelde
woningen is in het bezit van een woningcorporatie
(Van Marwijk en Vranken 2013). Volgens Statline
(gebaseerd op het verrijkte woningregister) waren er op
1 januari 2011 bijna 167.000 koopwoningen voorzien van
een energielabel64. Dit, op een totaal van ruim 4 miljoen
koopwoningen.
De meeste labels zijn in 2009 verstrekt; In dat jaar hebben
veel woningbouwcorporaties hun woningbestanden
laten doorlichten (CBS et al. 2014b).
Van alle utiliteitsgebouwen hadden er begin 2012 12.512
een afgemeld energielabel; ter vergelijking, anno 2009
waren er in Nederland bijna 525.000 utiliteitsgebouwen
en bijna 100.000 utiliteitsgebouwen waarin ook een
woonfunctie bekend was (Prendergas en Jeths 2010).

Vergeleken met woningen, bevinden utiliteitsgebouwen
waarvan het energielabel officieel is vastgesteld zich
meer aan de extremen van de energielabelschalen, dus
extreem zuinig of juist extreem onzuinig (zie figuur B.4).
Gezien het lage aandeel officieel gelabelde woningen is
de representativiteit van deze vergelijking echter beperkt.
Het aantal gelabelde gebouwen is niet de meest zuivere
indicator voor de doeltreffendheid van het instrument
energielabel omdat het energielabel alleen verplicht is op
transactiemomenten. Volgens TiasNimbas65 lag dat
aandeel verkochte woningen dat voorzien was van een
energielabel vlak na de invoering van de verplichte
labeling bij verkoop medio 2008 op 26 procent, maar
halveerde dit in de maanden daarna tot ongeveer
13 procent. Recent is het aandeel bij verkoop gelabelde
woningen licht opgelopen tot 15 procent. Dit markt­
aandeel is niet gelijk verdeeld door het land: het
energielabel is het populairst in de buitengebieden, en
minder populair in de grootstedelijke provincies van de
Randstad.
Het is niet bekend hoeveel huurwoningen op het moment
van verhuur zijn voorzien van een energielabel. Op basis
van verschillende bronnen is wel aannemelijk te maken
dat dit aandeel bij corporatiewoningen waarschijnlijk
hoog is aangezien minimaal 3 op de 4 corporatie­
woningen een energielabel heeft: op een totaal van 2,4
miljoen (Aedes 2014) hadden volgens Van Marwijk en
Vranken (2013) 1,8 miljoen corporatiewoningen op 1-12013) een energielabel. Voor de particuliere sector, waar
ongeveer 100.000 (Van Marwijk en Vranken 2013)
woningen op een totaal van ongeveer 500.000 (IVBN
2011) tot 650.000 (BZK 2013b: 7) een energielabel heeft,
ligt dit aandeel vermoedelijk veel lager. Volgens de
Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed,
Nederland (IVBN 2011), die de grotere institutioneel
verhuurders vertegenwoordigd, zou echter meer dan
90 procent van het woningbezit van IVNB-leden een
energielabel hebben. Bij Vastgoedbelang, een vereniging
die vooral kleinere particuliere verhuurders van woningen
en kantoren, zou naar schatting een kleine 20 procent van
het bezit gelabeld zijn (bron: persoonlijke mededeling van
Astrid Hendriksen (Mixed Methods) op basis van het
interview met Vastgoedbelang).
Murphy (2014) geeft een internationaal overzicht van ex
ante-studies die laten zien dat van een energielabel een
positief effect verwacht mag worden op het nemen van
energiebesparende maatregelen. Van Diggelen (2009)
vond echter in een Nederlands survey-onderzoek geen
stimulerend effect van een energielabel bij verkoop van
een woning (ten opzichte van de mededeling dat een
woning energie onzuinig was). Een maatwerkadvies
stimuleerde volgens dit Nederlandse onderzoek wel tot

een hogere intentie om energiebesparende maatregelen
in de woning te treffen.
Murphy et al. (2012a) citeren de resultaten van een survey
in 5 landen uit 2010 (Adjei et al. 2011) waaruit blijkt dat in
Nederland 7 procent van de woningkopers het
energielabel heeft gebruikt bij de prijsonderhandelingen;
slechts 28 procent vond dat het energielabel nuttige
informatie gaf voor het nemen van energiebesparende
maatregelen. Murphy (2014) beschouwt ook diverse
internationale ex post-studies, waaronder de grootste
Europese ex post-studie genaamd het IDEAL-EPBDproject66, en komt tot de conclusie dat het energielabel bij
woningverkoop en renovatie maar een beperkt bijdraagt
aan het daadwerkelijk nemen van energiebesparende
maatregelen. Dit komt volgens Murphy (2014) doordat
het label niet is geïntegreerd in een samenhangende mix
van instrumenten en doordat het oordeel van wat een
energie efficiënte woning is bij de woningeigenaar ligt (en
die denkt al snel dat het voor zijn woning best aardig is).
Daarbij geldt de kanttekening dat het erg moeilijk is om
oorzaak-gevolg relaties goed te ontrafelen.
Recent onderzoek van Murphy (2014) in Nederland laat
situatie zien dat van alle woningkopers waarbij een
energielabel beschikbaar was, 73 procent energie­
besparende maatregelen nam. Voor woningkopers
zonder energielabel was dit iets lager, namelijk
67 procent. Dit verschil was echter niet statistisch
significant. Huizenkopers met energielabel gaven in
vergelijking met kopers zonder label wel significant vaker
aan dat zij van plan waren om nog verdere maatregelen
te nemen. Aan de andere kant was het bedrag dat kopers
zonder energielabel in gedachten hadden om uit te geven
aan maatregelen weer significant hoger bij woning­
bezitters met label. Hoewel Murphy (2012) in een rapport
over dezelfde data aangeeft dat de representativiteit67
van de data een directe vergelijking van verschillende
groepen bemoeilijkt, concludeert Murphy (2014) op basis
van de analyses dat het energielabel in de koopsector nog
een lange weg te gaan heeft om de hoge verwachtingen
waar te maken.
In de huursector heeft het energielabel wel een stevige
positie gekregen binnen het beleid en (investerings)
gedrag van corporaties. Dit komt doordat de huurprijs via
het Woningwaarderingsstelsel WWS afhankelijk is van
het energielabel. Door het labelen is de (technische)
kennis van de voorraad toegenomen, waardoor
corporaties slecht scorende complexen gericht kunnen
verbeteren (WK2020 2013a). In convenanten zijn
afspraken gemaakt over het na te streven energie­
prestatieniveau van de voorraad, welke zijn uitgedrukt in
een energielabel. Aedes heeft daarvoor in de afgelopen
jaren een eigen monitoringsdatabase ontwikkeld:
Bijlagen | 109

SHAERE (Sociale Huur Audit en Evaluatie Resultaten
Energiebesparing). Dat is een database waarmee de
voortgang van de uitvoering het energiebesparingsbeleid in de corporatiesector, uitgedrukt in energielabels,
wordt gemeten. Halfjaarlijks vindt er een voortgangs­
rapportage aan het Ministerie van BZK plaats (WK2020
2013b).
Hoewel geen uitsluitsel gegeven kan worden over het
effect van het energielabel op het nemen van
maatregelen, wordt het label wel opgepikt in de
woningmarkt, en niet alleen in de huursector. Ook in de
koopsector kan het, voor woningen met een betere
energieprestatie, lonen om een energielabel te
presenteren bij verkoop. Volgens Brounen en Kok (2010)
geeft het energielabel in Nederland een marktsignaal af:
groenere labels resulteren gemiddeld in een hogere
verkoopprijs en kortere verkooptijd. Voor woningen met
een A, B of C label werd bijna 3 procent meer betaald dan
voor vergelijkbare minder efficiënte woningen. Het effect
van groene labels (A of B) op de verkoopprijs en –tijd van
woningen wordt sinds dit onderzoek uit 2010 in opdracht
van het ministerie van BZK elk drie maanden gemonitord
door de TiasNimbas Business School. Woningen met een
groen label brachten medio 2013 ruim 6 procent meer op
dan woningen met ander energielabel en de tijd dat zij te
koop staan is gemiddeld bijna 3 maanden korter; in het
laatste kwartaal van 2013 ligt de groene premie met 2,4
procent exact op het meerjarig gemiddelde (TiasNimbas
2014).
Doelmatigheid
Bij doelmatigheid gaat het om de relatie tussen de
kosten en de opbrengsten van een instrument. De
kosten voor het laten maken van een label liggen bij
een woning tussen de 150 en 200 euro (http://www.
energielabel.nl/woningen/). Voor verhuurders met
grote aantallen vergelijkbare woningen en leden van
VVE’s die gezamenlijk optrekken kunnen de kosten
per woning lager liggen omdat de woningen op basis
van representativiteit beoordeeld kunnen worden. De
kosten komen geheel ten laste van de gebouweigenaar
die zijn gebouw wil verhuren of verkopen. Er zijn geen
berekeningen bekend die de energie- of kostenbesparing
die gerealiseerd worden naar aanleiding van een
energielabel relateren aan de aanschafkosten voor het
label.
Voor de overheid bestaan de kosten van het instrument
uit ontwikkeling, monitoring, controle en handhaving.
Het is niet bekend hoeveel hier aan uit is gegeven.
Daarnaast bestaat de kans dat Nederland boetes
opgelegd krijgt van de Europese Commissie indien
Nederland niet voldoet aan de Europese regels die stellen
dat gebouwen bij bouw, verkoop en nieuwe verhuur
110 | Energie besparen gaat niet vanzelf

gelabeld dienen te zijn. De directe energiebesparing die
aan het energielabel toegeschreven kan worden is
volgens het onderzoek van Murphy (2014) in de
koopsector beperkt. Wel lijkt het energielabel als
‘intermediair’ instrument ondersteunend te werken aan
andere instrumenten (zie interacties met andere
instrumenten). In de huursector wordt de energie­
besparing niet aan het instrument energielabel
toegeschreven, maar aan de opname daarvan in het
Woningwaarderingsstelsel (Elzenga et al. 2013), al gaat
het feitelijk, zoals we bij de instrumentbeschrijving van
het WWS opmerken, om de combinatie van deze
stelselwijziging en de convenanten waarin dat werd
overeengekomen.
Transparantie, verantwoording, consensusgerichtheid &
responsiviteit
Energielabels zijn sinds de introductie in 2008 diverse
malen aangepast. Deze aanpassingen aan de praktijk
en de verantwoording daarvan vallen onder de
beschouwingscriteria transparantie, verantwoording en
responsiviteit. In de eerste periode speelden bijvoorbeeld
diverse problemen zoals onvoldoende gekwalificeerde
instellingen om labels af te geven en onbetrouwbare
vaststelling van het label van woningen (zie bijvoorbeeld
VROM-inspectie 2009). In 2010 zijn er daarom
aanpassingen doorgevoerd waardoor de kwaliteit is
verbeterd (Murphy et al. 2012a). Er vinden nog steeds
controles plaats. Uit het jaarverslag van de Inspectie
Leefomgeving en Transport over 2011 blijkt dat dat voor
woningen de kwaliteit is verbeterd ten opzichte van
eerdere onderzoeken is. Maar nog steeds wijkt bij ruim
10 procent van de onderzochte woningen de feitelijke
Energie-Index fors af van de index op het label (ILT 2012).
In de utiliteitsbouw is door de grote diversiteit aan
gebouwen het bepalen van een energielabel lastiger en is
de discussie over de kwaliteit van de energielabels nog
niet beslecht. Volgens de minister voor Wonen en
Rijksdienst is het systeem van kwaliteitsborging inmiddels
wel op orde, maar is dat de kwaliteit van de labels nog
niet verbeterd: “Het nauwkeurig volgen van de instructies
voor het opnemen van het energielabel blijft van
essentieel belang”, aldus de minister (Tweede Kamer
2013b). Bij een herhalingsonderzoek naar de
betrouwbaarheid van energielabels in de utliteitsbouw in
2013 bleek dat bij 15 van de gecontroleerde 47 gebouwen
een Energie-Index berekend was die meer dan 8 procent
afweek van de index van het afgegeven energielabel;
voor 10 gebouwen was een andere labelklasse berekend
(8 waar een kritieke afwijking op basis van de EnergieIndex is geconstateerd en 2 die binnen de 8 procent grens
bleven) (ILT 2013b).

Een ander punt voor energielabels in de utiliteitsbouw is
dat er voor overheidsgebouwen met een publieke functie
(een bepaald vooroppervlak) de verplichting bestaat om
het energielabel zichtbaar te tonen. In 2012 heeft de ILT
(2013a) 529 overheidsgebouwen met een publieke functie
geïnspecteerd. In 54 procent van de geïnspecteerde
gebouwen was het energielabel niet zichtbaar
opgehangen. Uit de inspecties bleek verder dat wanneer
er geen energielabel zichtbaar was opgehangen, het label
vaak wel was afgegeven, maar niet opgehangen.
Op 12 februari 2014 is de gewijzigde Regeling
Energieprestatie Gebouwen gepubliceerd in het
Staatsblad. De gewijzigde wet- en regelgeving treedt op 1
juli 2014 in werking. Met de nieuwe systematiek kunnen
de bestaande bouw en de nieuwe utiliteitsbouw goed
met elkaar worden vergeleken. Voor bestaande
utiliteitsbouw wordt het ISSO-opnameprotocol voor
bestaande bouw toegepast, en is een energielabel G tot
en met A beschikbaar (de energielabelklasse
basismethodiek). Voor nieuwbouw en vergaande
renovatie zijn de energielabelklassen B tot en met A++++
beschikbaar, waarbij het ISSO-opnameprotocol 75.1
wordt toegepast (de energielabelklasse gedetailleerde
methodiek)68.
Vooruitblik
Er zijn diverse voorstellen geweest om voor de bestaande
voorraad een minimaal energielabel te eisen, al dan
niet op mutatiemomenten. Groot et al. (2009) hebben
bijvoorbeeld de economische en juridische haalbaarheid
van een dergelijke strategie bekeken en Daniels et al.
(2010) hebben doorgerekend hoeveel energiebesparing
een verbod op de verkoop van woningen met een
energielabel G zou opleveren. In deze beleidsoptie
kunnen bovendien deze eisen steeds strenger worden
volgens een vooraf vastgesteld tijdsverloop, vergelijkbaar
met de voortschrijdende aanscherping van de EPCeis in de nieuwbouw. Hier zit echter ook een sociale
component aan, niet iedere woning/gebouweigenaar
is in staat veel in te investeren voor verkoop. Tot nu toe
zijn deze voorstellen daarom echter niet omgezet in
daadwerkelijke labeleisen voor de bestaande voorraad.
In het Nationaal Energieakkoord is afgesproken dat alle
woningen die nog geen energielabel hebben, in 2014 en
2015 een indicatief energielabel krijgen. Inmiddels heet
dit het voorlopig energielabel. Vervolgens kan de
woningeigenaar online de gegevens controleren en indien
nodig aanpassen (SER 2013: 40) : “Hiermee wordt niet
langer enkel gefocust op een transactiemoment, maar
worden ook zittende bewoners op laagdrempelige wijze
gestimuleerd. Om te voldoen aan de Europese
verplichting van de EPBD moet de woningeigenaar de
gegevens laten valideren en het energielabel registreren

op het transactiemoment.” Als het voorlopig energielabel
is aangevuld met gegevens door de woningeigenaar en
(tegen betaling) gevalideerd is door een erkende
deskundige, ontvangt de woningeigenaar een ‘definitief
energielabel’ dat gebruikt kan worden bij verkoop van de
woning.
Bij gebrek aan hard bewijs dat een energielabel (zonder
aanvullende instrumenten) aanzet tot het nemen van
energiebesparende maatregelen is het niet zeker dat dit
zal leiden tot meer investeringen in de energieprestatie
van de gebouwde omgeving. Het ministerie van BZK
geeft echter aan dat de gebruiker bij het ontwerp meer
dan voorheen centraal staat en dat het systeem
uitgebreid getest wordt. De exacte vormgeving van dit
voornemen wordt door het Rijk uitgewerkt, waarbij
belangrijk is dat de op deze wijze afgegeven labels door
Brussel geaccepteerd worden in het kader van de EPBDverplichting. Naar verwachting zal Nederland voor het
Europese Hof van Justitie gedaagd worden als de
regelgeving niet snel genotificeerd wordt.
Dit indicatief/voorlopig label en het vernieuwde energie­
label voor woningen kent voor- en tegenstanders.
Tegenstanders wijzen op het feit dat het voor
consumenten verwarrend is als er twee soorten
energielabels naast elkaar bestaan (VBO 2013).
Voorstanders zoals Vereniging Eigen Huis, daarentegen,
waarderen deze nieuwe ontwikkelingen omdat het voor
woningeigenaren een goedkoper alternatief biedt om aan
de labelverplichting te voldoen (waarbij tevens beter
gebruik gemaakt wordt van de reeds beschikbare
gegevens over woningen69). De markt had de methodiek
van het voorlopige en vernieuwde energielabel al
omarmd. Meer met Minder nam al langer een indicatief
energielabel op in het persoonlijke woningdossier dat
particuliere eigenaren konden aanmaken op http://www.
woningdossier.nl/. Daarnaast konden particulieren al via
http://www.verbeteruwhuis.nl/ van Milieucentraal (ook
RVO en Meer met Minder staat op de site vermeld) met
een aantal eenvoudige vragen een indicatie krijgen van
het energielabel van hun woning, en de beschikbare
mogelijkheden tot energiebesparing. Bouwend
Nederland, een van de organisaties achter Meer Met
Minder, heeft op 24 april 2014 bovendien de
Energielabelatlas (www.energielabelatlas.nl) gelanceerd.
Daarop is te zien welk energielabel (afgemeld, opgemaakt
via een Woningdossier of indicatief op basis van gegevens
uit registraties (oppervlakte, bouwjaar, woningtype).
Daarbij is gebruik gemaakt van de rekenregels die het Rijk
aan alle marktpartijen beschikbaar heeft gesteld.
Hiermee wordt voorkomen dat burgers verward raken
door verschillende soorten labels. Indien de regels
worden toegepast leidt dat tot hetzelfde voorlopig label
als het Rijk in januari 2015 aan ongeveer 5 miljoen
Bijlagen | 111

woningeigenaren stuurt. Het doel van Bouwend
Nederland is dat deze atlas bewoners aanzet tot het
aanmaken van een woningdossier bij Meer met Minder
en, vooral, dat zij verleid worden tot het nemen van
maatregelen. Echter, de enige manier om te voldoen aan
de wettelijke plicht is via de toekomstige web applicatie
van het Rijk. Nu al kunnen huiseigenaren het voorlopig
label van hun woning bekijken via RVO
(http://energielabel-checker.rvo.nl/)

B1.7	Het Koepelconvenant en de drie
deel convenanten
Beschrijving van het instrument
Convenanten tussen de bouw- en huursector en de
overheid om de woningvoorraad energiezuiniger te
maken worden al enige decennia ingezet. In 1992 zijn
de MeerJarenAfspraken (MJA) geïntroduceerd in het
Nederlandse energiebeleid (Joosen et al., 1992) waarin
bedrijfsleven en overheid in vrijwillige overeenkomsten
hebben afgesproken de energie efficiëntie in de
gebouwde omgeving te verbeteren (Noailly et al. 2010).
In 1998 werd voor de woningbouw het Convenant
DUurzaam BOuwen afgesloten tussen (de voorgangers
van) Aedes, Woonbond, NOVEM, EnergieNed en de
ministeries van EZ en VROM met als doel in 2001 15
procent energiebesparing te bereiken ten opzichte van
1995 door energiebesparende maatregelen te stimuleren
in bestaande en nieuwbouw (Joosen et al. 2004). In 2008
zijn, voortkomend uit het kabinetsbede programma
‘Schoon en Zuinig’, drie convenanten afgesloten met
koepelorganisaties uit de energie-, huur- en bouwsector
om energiebesparing in de Gebouwde Omgeving te
bewerkstelligen. In de evaluatie van deze convenanten
(Schneider en Jharap 2010) gaven de toen betrokken
partijen aan veel waarde te hechten aan het handhaven
van de convenanten en door te willen gaan met de
samenwerking. Een vernieuwing van de convenanten
was ook het streven van BZK (2011). Eind juni 2012
zijn de herijkte convenanten ondertekend en een
Koepelconvenant met een looptijd tot eind 2020. De drie
deel-convenanten zijn (Koepelconvenant 2012):
1) Meer met minder, convenant energiebesparing in
bestaande woningen en gebouwen;
2) het Lente-akkoord energiezuinige nieuwbouw; en
3) het Convenant energiebesparing huursector.
Het Koepelconvenant
In het Koepelconvenant is afgesproken dat de partijen
zich inzetten het energieverbruik in de gebouwde
omgeving te verlagen van 617 PJ in 2008 naar een niveau
van op zijn hoogst 507 PJ in 2020 (-18 procent in 12 jaar)
met een tussenstap van 540 PJ in 2015 (Koepelconvenant
112 | Energie besparen gaat niet vanzelf

2012). Als dit doel bereikt wordt zal in 2020 de jaarlijkse
CO2-emissie gereduceerd zijn met 1,2 megaton, waarmee
in 2020 de emissie in de gebouwde omgeving maximaal
22,5 megaton CO2 zal bedragen (Menkveld et al. 2010)
Hoewel de beleidsopgave voor BZK uitdrukkelijk niet de
CO2-emissie van de elektriciteitsproductie omvat 70, is wel
besloten om het gebouw gebonden elektriciteitsverbruik
in het convenant op te nemen. Hiermee wordt het
klimaat- en het energiebeleid met elkaar verbonden.
Omdat het gezien de beschikbare data lastig tot niet
mogelijk is om vast te stellen wat autonome emissie
reducties zijn en wat emissie reducties zijn als gevolg van
beleidsinspanningen, is bij het Koepelconvenant, in
tegenstelling tot de voorgaande convenanten, geen
besparingsdoelstelling afgesproken, maar een absolute
doelstelling voor het energieverbruik in de gebouwde
omgeving (Tigchelaar 2012). Om de convenantdoelen te
kunnen realiseren is afgesproken dat er wet- en
regelgeving, onderzoek en financiële prikkels,
experimenten, communicatie en kennisontwikkeling
worden ingezet en ontwikkelt. Hiermee worden de
convenanten direct verbonden met andere in te zetten
beleidsinstrumenten (BZK 2011).
De onderliggende convenanten
De belangrijkste afspraken uit de drie onderliggende
herijkte convenanten zijn:
1. In het herijkte convenant Lente-akkoord energiezuinige nieuwbouw (2012) tussen BZK, Bouwend
Nederland, Aedes, Neprom en de NVB is afgesproken
per 1-1-2015 het gestandaardiseerd energieverbruik
van de nieuwbouwproductie met 50 procent te
verlagen ten opzichte van het normverbruik in 2007.
Hiertoe wordt de wet aangepast met daarin de
nieuwe EPC norm van 0,4 in 2015, wordt onderzoek
verricht naar de kosten en baten van deze nieuwe
norm en zal BZK bevorderen dat overheden een
voorbeeldfunctie op zich nemen. In het
Energieakkoord (SER 2013) is het doel om vanaf 2020
bijna-energieneutraal te bouwen conform de
EPBD-richtlijn herbevestigd.
2. In het herijkte convenant Meer met Minder (2012)
tussen BZK, Bouwend Nederland, Energie-Nederland
en UNETO-VNI beogen de partijen jaarlijks 300.000
bestaande woningen en andere gebouwen minimaal
twee klassen in het energielabel te verbeteren. Dat
betekent dat tussen 2013 en 2020 2,4 miljoen
woningen moeten worden bereikt. De convenantpartners spannen zich in om investeerders te
stimuleren energiebesparende maatregelen te
nemen. Daartoe wordt samengewerkt in een Meer
met Minder actieplan waarin het ontwikkelen van een
structurele markt voor gebouw gebonden energiesparingsdiensten en -producten centraal staat.

In het Energieakkoord (SER 2013) is de doelstelling om
300.000 bestaande woningen en andere gebouwen
per jaar minimaal twee labelstappen laten maken
herbevestigd.
3. In het herijkte Convenant energiebesparing huursector (2012) tussen BZK, Aedes, Vastgoed Belang en
de Woonbond, beogen de partijen voor 2020 een
gemiddelde Energie-Index in huursector van 1,25
(label B) voor de totale huurwoningvoorraad van de
woningcorporaties te bereiken. Vastgoed Belang
beoogd voor 2020 dat 80 procent van de woningvoorraad van haar leden label C heeft of beter. In het
Energieakkoord (SER 2013) is de doelstelling om in de
sociale huur gemiddelde label B te bereiken en
minimaal label C voor 80 procent van de particuliere
verhuur herbevestigd.
Theoretische werking instrument
Het idee achter convenanten is dat als in overleg
afspraken met stakeholders gemaakt worden er een
gedeelde verantwoordelijkheid ontstaat. In overleg
met de stakeholders kunnen betere oplossingen
voor het probleem worden ontwikkeld en zullen
actoren eerder meewerken om het gedeelde (beleids)
probleem op te lossen dan als de overheid van bovenaf
met een ge- of verbod komt (Murphy et al. 2012a).
Daartoe worden belanghebbende organisaties, of hun
vertegenwoordigers, uitgenodigd door de overheid
om te overleggen welke doelstellingen en neven
doelstellingen redelijk zijn en hoe het beleidsprobleem
het beste aangepakt kan worden. Ook wordt afgesproken
welke vervolgacties ingezet worden als de afgesproken
doelen niet gehaald worden. Murphy et al. (2012a) en
het parlementair onderzoek (2012) wijzen er op dat
een convenant geen substituut kan zijn van regulering,
maar op regulering anticipeert en deze ondersteunt.
Ook kunnen convenanten gebruikt worden om
verschillende vormen van regulering te verkennen en
om de samenleving voor te bereiden op toekomstige
regelgeving. Zo stelt de Algemene rekenkamer (2011a) dat
convenanten effectief kunnen zijn als er de stok achter
de deur staat zoals stringentere maatregelen van de
overheid als de convenant doelen niet worden gehaald.
Segerson en Miceli (1998) geven aan dat een convenant
effectief kan zijn indien de overheid geloofwaardig kan
dreigen met de invoering van andere instrumenten. De
vraag is dan waarom niet het instrument wordt ingevoerd
waarmee gedreigd wordt. Glachant (2007) toont aan dat
dat convenanten als instrument zwak zijn, maar in een
politiek ongunstige context effectiever kunnen zijn dan
wetgeving. Bij het ontbreken van een sterke lobby laat
Glachant echter zien dat regulering te prefereren is.
Ecorys (2011) geeft aan dat convenanten ook bewust
ingezet worden met andere instrumenten. Zo zijn

convenanten en MJA’s gebruikt om energiebesparing op
de agenda te zetten, terwijl de EnergieInvesteringsAftrek
(EIA) investeringen voor de investeerders lonender heeft
gemaakt.
Interacties met andere beleidsinstrumenten
In de convenanten zijn andere beleidsinstrumenten
opgenomen die BZK inzet. Daarmee interacteren deze
instrumenten direct met de convenanten. Zo zijn in
het Lente-akkoord afspraken gemaakt die gebaseerd
zijn op de komende wettelijke aanscherping van
de EPC, ondersteunt het Rijk het Meer met Minderconvenant met subsidies voor woningeigenaren en
zijn in het Convenant energiebesparing huursector
afspraken gemaakt over een wettelijke wijziging van het
Woningwaarderingsstelstel (WWS). Energielabels van
gebouwen worden daarbij als informatietool gebruikt.
De Energiebelasting wordt in geen van de convenanten
expliciet genoemd, maar heeft door haar invloed op de
energieprijs een positieve invloed op de rentabiliteit van
energiebesparende maatregelen voor de gebouw­
gebruiker en/of –eigenaar. De doelen die in de
convenanten worden genoemd zijn daardoor makkelijker
te bereiken.
Nadere Beschouwing
Hieronder worden de doeltreffendheid & doelmatigheid,
transparantie & verantwoording en consensusgerichtheid
& responsiviteit voor de convenanten besproken. Tot
slot wordt een korte vooruitblik gegeven waarbij het
instrument in het kader van huidige en toekomstige
ontwikkelingen wordt beschouwd.
Doeltreffendheid en doelmatigheid
Hoewel convenanten in theorie kunnen werken is de
doeltreffendheid en de doelmatigheid van convenanten
lastig vast te stellen. Daarmee staan convenanten als
beleidsinstrument ter discussie. Dijkgraaf et al. (2009)
stellen op basis van internationale econometrische
studies vast dat er weinig of geen bewijs is dat
convenanten effectief zijn. Ook voor Nederland stellen
zij vast dat wegens het ontbreken van goede studies er
geen enkel bewijs beschikbaar is dat convenanten in het
milieubeleid al dan niet effectief zijn. Het parlementair
onderzoek (2012) heeft evenmin geen of weinig bewijs
gevonden dat convenanten in Nederland rond het
klimaat- en energiebeleid effectief zijn geweest. Lyon en
Maxwell (2007) geven aan dat convenanten een kleine
impact hebben op het gedrag van de ondertekenaars.
Maar zij vinden, evenals Dijkgraaf et al. (2009) dat de
conclusie dat convenanten zinloos zijn prematuur.
Lyon en Maxwell (2007) geven aan dat convenanten het
beste gezien kunnen worden als informatie diffussie
Bijlagen | 113

programma’s. Het effect van convenanten is econo­
metrisch lastig te bepalen omdat mogelijk ook nietdeelnemers profiteren van de door de convenanten
opgebouwde kennis (spill-over). Dit kan verklaren
waarom er geen significante verschillen gevonden
worden tussen deelnemers en niet-deelnemers (Dijkgraaf
et al. 2009; Lyon en Maxwell 2007)). Dijkgraaf et al. (2009)
geven daarbij aan dat de literatuur gedomineerd wordt
door studies uit de VS, welke niet representatief hoeven
te zijn voor de Nederlandse situatie. Tot slot geven
Dijkgraaf et al. (2009) aan dat niet is uit te sluiten dat
individuele convenanten wel effectief zijn.
Ex post-evaluaties van de convenanten voor energie­
besparing in de gebouwde omgeving geven geen
kwantitatieve informatie over de effecten, zie Schneider
en Jharap (2010). Ex ante-evaluaties geven wel
inschattingen van effecten, maar deze inschatting staat
niet los van andere instrumenten. Zo hebben Tigchelaar
et al. (2012) het effect van het totale beleidspakket voor
energiebesparing in de gebouwde omgeving ex ante
bepaald en toegerekend aan het Koepelconvenant iot
2012 en de drie herijkte convenanten. Aangezien de
convenanten sterk verweven zijn met andere
beleidsinstrumenten is het volgens Tigchelaar (2012) niet
mogelijk om het effect van de afgesloten convenanten,
kwantitatief en als losstaand instrument vast te stellen.
Het parlementair onderzoek (2012) meldt dat er ex anteevaluaties zijn uitgevoerd, maar ook hier is het effect van
het vorige Meer met Minder-convenant enkel in
combinatie met de Wet milieubeheer vastgesteld.
Bovendien is het effect niet achteraf bevestigd in ex
post-studies.
Opgemerkt moet worden dat uit een internationale
vergelijking blijkt dat de convenanten in Nederland
vrijblijvender zijn dan in sommige andere landen. Zo zijn
de convenantpartners van de hier beschreven
convenanten gerechtigd uit eruit te stappen zonder
directe formele gevolgen. In de UK en Denemarken zijn
convenanten formeler en bindend. Daar staat een straf
op het niet nakomen van afspraken zoals het intrekken
van een verlaagd belastingtarief (Parlementair onderzoek
2012). Een geloofwaardige dreiging maakt convenanten
effectiever (Dijkgraaf 2009).
Hoewel de doeltreffendheid en doelmatigheid van de
deelconvenanten niet is vast te stellen, wordt hieronder
per deel convenant weergegeven in hoeverre de
convenantdoelen naar verwachting gehaald worden.
– Uit de evaluatie van het Lente-akkoord in 2010
(Schneider en Jharap 2010) verwachtten de convenantpartners dat de gestelde doelen realiseerbaar
waren. Wel werd gewaarschuwd dat door de crisis de
kennisopbouw beperkt zou zijn, wat tot fouten- en
faalkosten kan leiden bij de invoering van de
114 | Energie besparen gaat niet vanzelf

–

scherpere EPC-eis in 2011. De scherpere EPC-eis voor
2011 is onderhand ingevoerd en wordt door de sector
toegepast. De sector werkt aan de komende aanscherping van de EPC-normering in 2015. Nuiten et al.
(2013) geven aan dat deze aanscherping haalbaar is.
In 2011 meldt de Algemene Rekenkamer (2011a) dat
het in 2008 afgesloten convenant Meer met Minder
minder zal opleveren dan de beoogde 100 PJ. Daniëls
et al. (2010) schatten de maximaal haalbare besparing
op 44 PJ. De doelstelling van het maken van twee
labelstappen voor 500.000 woningen in 2011 is echter
niet bereikt. Toch werd in 2010 het convenant Meer
met Minder door alle convenantpartners positief
beoordeeld. Zij gaven aan dat alle inspanningen zijn
geleverd waarbij de jaren 2008 en 2009 worden
gezien als opbouwfase (Schneider en Jharap 2010).
Echter, ook na 2010 wordt het doel van 300.000
woningen per jaar die twee label stappen moeten
maken niet gehaald (Marquart en De Lange 2013).
Toch is in 2013 in het Nationaal Energieakkoord (SER
2013) het doel van 300.000 woningen per jaar
herbevestigd. Vanaf 2013 is de rijkspremieregeling
Meer met Minder gestopt en heeft Energie Nederland
de bijdrage aan de uitvoeringsorganisatie Meer met
Minder stopgezet.
In het huurconvenant is afgesproken dat de EnergieIndex van huurwoningen moet dalen. Tigchelaar en
Leidelmeijer (2013) melden dat de Energie-Index van
sociale huurwoningen van woningcorporaties tussen
2006 en 2012 is afgenomen van 2,09 naar 1,86.
Volgens Tigchelaar en Leidelmeijer (2013) moet het
besparingstempo omhoog om de doelstelling voor
2020 van het huurconvenant (een Energie-Index van
1,25) te kunnen bereiken. Zij merken op dat de
energetische kwaliteit van de particuliere huursector
achter loopt bij die van de koop- en sociale huursector (Energie-Index 2,13).

Transparantie, rechtszekerheid & verantwoording
Bij de herijking van de convenanten in 2012 is gekozen
voor een absolute integrale doelstelling in plaats van
een relatieve. Daarmee komt de nadruk te liggen op
het resultaat en niet op de geleverde inspanning.
Een absolute doelstelling komt de transparantie en
eenduidigheid voor alle convenant partners te goede
(Tigchelaar 2012). Volgens Dijkgraaf et al. (2009) kan dit
ook de effectiviteit van het convenant ten goede komen.
De convenantpartners nemen daarbij wel het risico dat
verzwarende omstandigheden, zoals een economische
crisis, ook extra inspanning vraagt om de doelen te
bereiken.
Hoewel door het beleid is getracht de stakeholders in het
veld (verhuurders en de bouwsector) breed te laten
vertegenwoordigen door afspraken te maken met een

aantal koepelorganisaties, zitten zij niet allemaal zelf aan
tafel. Voor het slagen van de convenanten is het
belangrijk dat de stakeholders in het veld zich wel
vertegenwoordigd voelen en staan achter de voor hen
afgesloten convenanten.
Per deelconvenant:
– De vaststaande wettelijke verscherping van de
EPC-normering die samenhangt met het
Lenteakkoord is steeds lang van tevoren bekend
geweest. Met deze vaststaande wettelijke aanscherping als onderdeel van het convenant wordt voldaan
aan de door Dijkgraaf (2009) aanbevolen transparantie en geloofwaardige dreiging en substitutie
gedrag is praktisch onmogelijk. Het convenant
Lente-akkoord dient vooral als hulp voor de bouwsector om aan de wettelijk gestelde doelen te gaan
voldoen.
– In het Meer met Minder-convenant is enige dreiging
van wet- of regelgeving afwezig. Het niet bereiken
van de doelstelling heeft geen directe gevolgen. Ook
Murphy et al. (2012a) merken op dat dit een zwak punt
is in het Meer met Minder-convenant.
– In het huurconvenant is gekozen voor een transparante doelstelling in de vorm van een te behalen
gemiddelde Energie-Index. Daarmee weet iedere
deelnemer waar hij aan toe is wat de effectiviteit van
het convenant te goede kan komen (Dijkgraaf 2009).
Echter, ook in dit convenant ontbreekt een geloofwaardige dreiging van andere instrumenten bij het
niet behalen van de convenantdoelen.
Consensusgerichtheid & responsiviteit
De convenanten maken dat andere ingezette
instrumenten de consensus gerichtheid van de totale
beleidsmix vergroot. De convenanten spelen in op de
vragen en behoeften die door de convenantenpartners
gevoeld worden.
– De aanscherping van de EPC-normering is niet echt
consensus gericht. Het Lente-akkoord helpt de sector
om te gaan voldoen aan de strengere EPC-normering,
waarmee de consensus gerichtheid wordt vergroot.
– De responsiviteit van de Meer met Minder subsidie
wordt vergroot door samen te werken met de
convenantpartners uit het Meer met
Minder-convenant.
Bij de evaluatie van het Convenant Huursector uit 2008
werd gemeld dat deze nog op stoom moest komen
(Schneider en Jharap 2010). De herziening van het
Woningwaarderingsstelsel (WWS) werd door Aedes als
belangrijke voorwaarde gezien om energiebesparing in
de huursector te realiseren. In 201171 is het WWS
aangepast, zo dat de kosten van genomen
energiebesparende maatregelen beter in de huurprijs

verdisconteerd kunnen worden. Bij de herziening van het
deel-convenant in 2012 is het convenantdoel voor zowel
de particuliere als de sociale huursector beschreven. Dit
kan freeriding beperken (Dijkgraaf 2009). Bij de herijking
in 2012 van de in 2008 afgesloten convenanten én de
herbevestiging van de convenantdoelen in het
Energieakkoord (SER 2013) zijn de convenantdoelen
bijgesteld, wat aangeeft dat de convenanten responsief
zijn.
Vooruitblik
Convenanten passen in het beeld van een terugtredende
en meer faciliterende overheid; de markt moet het
doen, de overheid stimuleert. Ook al is de effectiviteit
van convenanten onbewezen, en minder effectief als
de gemaakte afspraken vrijblijvend zijn, wordt het nut
van de afgesloten convenanten blijkbaar wel ingezien
door de convenantpartners. Het overgrote deel van de
convenantpartners uit 2008 hebben in 2012 de herijkte
convenanten ondertekend en in het Energie akkoord
(SER 2013) zijn de belangrijkste convenantendoelen
herbevestigd72.
Een pluspunt van de herijkte convenanten uit 2012 ten
opzichte van de convenanten uit 2008 is dat het einddoel
transparanter is gemaakt; een bovengrens aan de
hoeveelheid energie die in de gebouwde omgeving
gebruikt mag worden. De effectiviteit van de
convenanten zou vergroot kunnen worden door de
vrijblijvendheid te verkleinen en alle convenanten, ook
het Meer met Minder-convenant, gepaard te laten gaan
met wet- of regelgeving. Ook een punt van aandacht is in
hoeverre stakeholders zich door de koepelorganisaties
vertegenwoordigd voelen.
De convenanten zouden effectiever gemaakt kunnen
worden als het initiatief overgelaten zou kunnen worden
aan partijen buiten de overheid, freeriding wordt
voorkomen door op individueel actor niveau vast te
stellen of de gestelde doelen gehaald worden en de
overheid meer dreiging organiseert van alternatieve
instrumenten (zie Dijkgraaf et al. 2009)

B1.8	Kennis- en innovatie­
programma’s: blok vor blok
en Energiesprong
Beschrijving van het instrument
Het kabinet wil weten of, en onder welke voorwaarden,
een marktaanpak leidt tot grootschalige aanpak van
energiebesparing (BZK 2011). Tussen 2010 en 2014 is dit

Bijlagen | 115

met steun van BZK in zeer verschillende programma’s
uitgezocht. De drie belangrijkste programma’s zijn:
1) het aanbieden van maatwerkadvies en individuele
‘conventionele’ energiebesparende maatregelen via
Meer met Minder;
2) het aanbieden van maatregelen(pakketen) via
consortia op lokaal niveau voor grootschalige uitrol
via blok voor blok; en
3) de ontwikkeling van integrale ambitieuze marktrijpe
energieconcepten via ingrijpende systeemveranderingen aan zowel de vraag- als de aanbodkant met
innovatieprogramma Energiesprong.
Deze instrumentbeschrijving gaat over deze laatste twee
programma’s; Meer met Minder is onderdeel van de
instrumentbeschrijving convenanten.

via de Tijdelijke regeling blok voor blok is bedoeld voor de
extra proceskosten in de pilotfase75 en niet voor het
treffen van de maatregelen zelf. Daarbij was aanvankelijk
de aanname dat het werken met standaardpakketten van
maatregelen een goede ingang zou zijn, omdat
schaalvoordelen de kosten drukt en het product daarmee
aantrekkelijker voor woningeigenaren wordt. De aanpak
per consortium verschilt op diverse punten zoals de
doelgroep (koop- of huurwoningen), type organisaties
dat een consortium vormt, ambitieniveau, aangeboden
financiële constructies, marketingvorm, etc. Deze
verschillen zijn niet systematisch gevarieerd, maar zijn
voortgekomen uit de inzichten binnen de (markt)
consortia. Uiteindelijk is het de bedoeling dat succesvolle
aanpakken een olievlekwerking hebben om veel meer
woningen te bereiken.

Blok voor blok
Om de vraagkant te ontwikkelen en te verbinden met
het aanbod zijn tussen 2012-2014 13 lokale pilotprojecten
ondersteund onder de noemer blok voor blok. Doel
van het kennis- en leertraject is antwoord op de vraag:
Is het mogelijk om via een marktaanpak tot grootschalige
energiebesparing in de woningbouw te komen en eigenaren
van koopwoningen te verleiden tot het energiezuiniger maken
van hun woning? (RVO 2014b: 4)73. In december 2011 heeft
de minister aan 8 consortia een subsidie van 500.000
euro verleend om ieder minimaal 2000 woningen in één
gemeente binnen drie jaar minimaal twee labelstappen
te verbeteren of energieklasse B te bereiken. Omdat
de marktuitvraag voor de ‘Tijdelijke regeling blok voor
blok’ processubsidie zoveel interessante voorstellen
opleverde is met 5 andere consortia een vergelijkbare
Green Deal gesloten; hierbij ging het om ten minste
1500 woningen in één gemeente en een subsidie van
350.000 euro per project. De aanpak van de provincie
Overijssel, Nieuwe Energie Overijssel74 wordt wel het
14e blok voor blok project genoemden, al omvat dit veel
meer dan woningbouw en een veel groter gebied dan
één gemeente. Het Overijsselse traject ontving in totaal
ongeveer 5 miljoen euro rijkssubsidie. Alle genoemde
initiatieven hebben aan het kennis- en leertraject van
blok voor blok bijgedragen.
Het idee van de blok voor blok projecten is dat
verschillende organisaties in de markt van
energiebesparende maatregelen samenwerken in een
consortium dat de vraag naar energiebesparende
maatregelen probeert te stimuleren, leidend tot
daadwerkelijke uitvoering van maatregelen. Een
consortium bestaat uit minimaal 3 marktpartijen zoals
corporaties, consumentenorganisaties, aanbieders van
maatregelen en adviesbureaus. In een aantal consortia
waren ook gemeenten of provincies betrokken.
Marktpartijen moeten het consortium trekken om de
kans op continuering te vergroten. Subsidie van het Rijk

Energiesprong
Daarnaast initieerde en financierde het Rijk het
programma Energiesprong. Dit programma is onderdeel
van de Innovatieagenda Energie Gebouwde Omgeving
(IAGO), dat in 2009 werd gelanceerd om energieneutrale
nieuwbouw vanaf 2020 en een halvering van het totale
energiegebruik in de gebouwde omgeving in 2030 te
realiseren (Interdepartementale Programmadirectie
Energietransitie 2009: 6)76. Energiesprong gaat er van
uit dat deze reducties niet behaald kunnen worden door
stapeling van (conventionele) maatregelen, maar dat er
vanaf het begin een fundamenteel zowel technisch als
organisatorisch een andere aanpak nodig is77. Net als bij
blok voor blok moet voor de acceptatie en opschaling van
de technieken en concepten het benodigde denkwerk
door marktpartijen zelf worden verricht. De vraag naar
deze ambitieuze energieconcepten was bij aanvang van
het programma afwezig en zou dus gelijktijdig tot stand
gebracht moeten worden.
Energiesprong is door het ministerie van BZK op pad
gestuurd met de opdracht om tussen 2010 en 2014 bij te
dragen aan de creatie van marktcondities voor een
energieneutrale gebouwde omgeving (Energiesprong
2011: 3; Suurs et al. 2013: 6). In het eerste meerjarenplan
Energiesprong uit 2011 worden concrete outputdoelen
voor het programma genoemd. Naast een lange lijst van
leer- en kennisdoelen, het aanjagen van uitwisselings­
platforms, methodeontwikkeling, doelgroep­
overstijgende projecten, aandacht voor wet- en
regelgeving etc. wordt dit als volgt concreet gemaakt:
– Realisatie van 2500 nieuwbouw- en 2500 renovatieobjecten, met oplopende ambities van 45 procent tot
aan 80 procent reductie van totaal energiegebruik;
– Hoog Niveau Renovatie van 2.000 bestaande
corporatiewoningen, met een minimale energiereductie van 45 procent van het totale energiegebruik;
– Tweehonderd particuliere eigenaren de stap laten
zetten naar energieneutraal wonen;

116 | Energie besparen gaat niet vanzelf

–
–

Tien VvE’s een kleine Energiesprong laten maken;
Via ondersteuning van Communities of Practise
(CoP’s) 30 corporaties het energievraagstuk onderdeel laten maken van hun strategisch portefeuillebeleid, vanuit het perspectief van betaalbaarheid en
waardeontwikkeling.

Gaandeweg het programma zijn de reductieambities naar
boven toe bijgesteld en komt de nadruk te liggen op het
op grote schaal laten ontstaan van een markt voor
gebouwen - woningen, kantoren, winkels, zorg­
instellingen - zonder energienota, of ‘nul op de meter’
(NOM)78. Er is gekozen voor (gegarandeerd) nul-op-demeter om de woonlasten voor met name lagere
inkomensgroepen beheersbaar te maken; schaalgrootte
is daarbij noodzakelijk voor de benodigde innovatie in de
bouw, waardoor kosten dalen en onrendabele toppen
verdwijnen (Harmke Bekkema, schriftelijke toelichting,
31-10-2014). Het programma was aanvankelijk
ondergebracht bij de Stuurgroep Experimenten
Volkshuisvesting (SEV) en werd daarna onderdeel van
Platform31.
Theorie en werkwijze blok voor blok en Energiesprong
Het project blok voor blok is ontstaan vanuit de
veronderstelling dat door het seriematig aanpakken van
blokken woningen kostenvoordeel bereikt kan worden,
en dat woonconsumenten daardoor besluiten hun
woning aan te pakken. In de blok voor blok projecten
bleek deze aanname niet terecht voor particuliere
woningeigenaren, het sloot wel aan bij de werkwijze
van woningcorporaties. Diverse activiteiten zijn nodig
om de woonconsument aan te zetten tot het treffen van
maatregelen. Het relatief laat in het proces optreden
van de aantallen aangepakte woningen heeft volgens
projectleider Spapen geleid tot continue bijsturing van
de aanpak in de consortia. In de blok voor blok projecten
zijn bijvoorbeeld informatie en advies gegeven, soms ook
uitvoerders gezocht, en waar wenselijk een financiering
geregeld. In grote lijnen is de ontwikkeling gelopen van
(Spapen, schriftelijke reactie, september 2014):
– Kostenvoordeel door serie-aanpak; via
– Consumenten verleiden door communicatie-aanpak;
en
– Consumenteninzicht in combinatie met propositie
ontwikkeling en bijsturing; naar:
– Stimulering aanpak van top-down beïnvloeding naar
bottom-up-ondersteuning.
Daarnaast is gebleken dat de markt deze aanpak niet
vanzelf ontwikkelt. Aanbieders zijn daarvoor van oudsher
te productgericht. Aan het eind van het 3-jarentraject is
de opgedane kennis gebundeld in een online boekenkast
welke wordt gedeeld op het online platform energie­
plein20.nl. Het uitdragen en verder ondersteunen van

blok voor blok is van het Rijk overgedragen aan de
gemeenten en de VNG.
Daar waar blok voor blok vooral (maar niet uitsluitend)
gericht is op het creëren van vraag naar ‘conventionele’
energiebesparende maatregelen werkt Energiesprong
aan een markt voor zeer energiezuinige concepten voor
(ver)nieuwbouw. Dit vraagt om een andere benadering,
zowel van vragers als van aanbieders van zeer
energiezuinige gebouwen. Het programma jaagt deze
‘transitie’ aan door gericht projecten en koplopers aan de
vraag- en aanbodkant op te zoeken, het proces te
ondersteunen met mens en procesgeld, en – vooral door vraag, aanbod en ondersteuning met elkaar in
contact te brengen79. De opgedane inzichten, zowel
successen als leerpunten en mislukkingen, worden door
Energiesprong gebundeld en publiekelijk beschikbaar
gemaakt in rapporten, tools, bijeenkomsten, op internet
en televisie. Daarbij spant Energiesprong zich ook in om
organisatorische belemmeringen weg te nemen met
overleg, advies of afspraken of noodzakelijke
aanpassingen aan wet- en regelgeving. Een voorbeeld
hiervan is het aanjagen van verruimde hypotheek­
mogelijkheden voor NOM-woningen, of het via
aanpassing van de huurregels mogelijk maken van het
innen van energiediensten door corporaties.
Halverwege de looptijd van het programma werd het
werken met gesubsidieerde voorbeeldprojecten als
minder effectief ervaren en is dealmaking als werkwijze
omarmt. Met zo’n ‘deal’ gaan partijen die daadwerkelijk
gebouwen moeten aanpakken (bouwers, gebouw­
eigenaren) of dat moeten ondersteunen (financiers,
instituties op de huurmarkt) een bindende overeenkomst
aan. Het uiteindelijke doel van de deals is om de
marktcondities zo te beïnvloeden dat een nul-op-demeter renovatie een vanzelfsprekende aanpak met
opschalingsperspectief is. Een deal omvat kwantitatieve
doelstellingen, maar bijvoorbeeld ook garanties op de
werking van het gerenoveerde gebouw (nul-op-demeter). De betrokken partijen zijn er vervolgens samen
verantwoordelijk voor dat alle onderdelen van het proces
op het juiste moment de goede kant op gaan. Een deal
vraagt van de betrokken partijen een flinke inzet. Het
programma is intensief betrokken bij het sluiten van de
overeenkomst en draagt via voortgangsbewaking,
coaching en stimulatie er aan bij dat, in de bewoording
van het programma, alle lichten op het juiste moment ‘op
groen staan’. De eerste deal is in juni 2013 gesloten: met
De Stroomversnelling is door zes corporaties en vier
bouwers afgesproken om voor 2020 11.000 sociale
huurwoningen te renoveren tot nul-op-de-meter.
Zeventien corporaties staan klaar om, bij gebleken
succes, het aantal gerenoveerde woningen op 111.000 te
krijgen. Eind september 2014 volgde de Stroom­
versnelling Koop die werd ondertekend door meer dan
Bijlagen | 117

150 partijen; bouwers, gemeenten en banken zich
verbinden hierbij om, om te beginnen, 100.000
koopwoningen naar nul-op-de-meter te krijgen.

initiatieven een toegevoegde waarde hebben ten
opzichte van Meer met Minder; blok voor blok wordt
daarbij expliciet genoemd.

Interactie met andere instrumenten
In hoeverre de blok voor blok en Energiesprong succes
hebben hangt af van in hoeverre energiebesparende
maatregelen voor gebouweigenaren en –gebruikers
aantrekkelijk zijn. De programma’s hebben daarom baat
bij de energiebelasting omdat deze energiebesparende
maatregelen eerder kosteneffectief maakt. Voor
Energiesprong, waarbij zonnepanelen nagenoeg altijd
onderdeel zijn van het gebouwconcept, is bovendien
voor de woningen die de komende drie jaar gerenoveerd
worden de salderingsregeling voor teruglevering van
elektriciteit belangrijk om een sluitend financieel plaatje
te krijgen.

Nadere Beschouwing
In deze paragraaf worden de twee programma’s
besproken in het licht van de verschillende evaluatie­
criteria. Tot slot wordt een korte vooruitblik gegeven
waarbij de programma’s in het kader van huidige en
toekomstige ontwikkelingen worden beschouwd.

De innovatie- en leerprogramma’s interacteren ook met
lopende subsidies en het lage btw-tarief voor sommige
energiebesparende maatregelen en de beschikbare
kredietmogelijkheden. Het in januari 2014 ingestelde
Energiebespaarfonds met Energiebespaarleningen voor
particuliere woningeigenaren is alleen geschikt voor de
meer conventionele maatregelen die blok voor blokconsortia veelal aanbieden. Energiesprong-renovaties
richten zich op een sluitende business case, en het
programma beschouwt deze financiële instrumenten
hooguit als een tijdelijk bijkomend voordeel.
Voor blok voor blok speelt in de huursector de aanpassing
van het WWS een rol in de mogelijkheden van
verhuurders om hun investeringen terug te verdienen
met een hogere huur. Voor de NOM-renovaties (en
nieuwbouw) van Energiesprong/Stroomversnelling is
aanpassing van de wet- en regelgeving nodig. Voor
huurwoningen gaat het om de mogelijkheid voor
verhuurders om naast de huur ook energiediensten te
innen. De huurder betaalt zijn ‘energierekening’ aan de
verhuurder. De minister voor Wonen en Rijksdienst dient
hiervoor begin 2015 een wetsvoorstel in bij de Tweede
Kamer (2014). Voor de koopsector is hypothecair krediet
belangrijk. Er wordt momenteel gewerkt aan verdere
verruimde hypotheekmogelijkheden voor zeer
energiezuinige woningen zoals een andere waardering
voor de woning indien in de (WOZ)waarde de lagere
maandelijkse (energie)lasten onvolledig is
verdisconteerd.
Tot slot zijn het Meer met Minder-convenant en het
Convenant Huursector, net als blok voor blok en
Energiesprong, gericht op het energiezuinig maken van
de bestaande woningvoorraad. De convenantpartners
van Meer met Minder hebben toegezegd zich in te
spannen voor afstemming en krachtenbundeling met

118 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Doeltreffendheid
De doeltreffendheid van de kennis- en innovatie­
programma’s is uit te drukken in de concrete
producten of besparingen die zijn opgeleverd. Maar de
hoofddoelen van de programma’s zijn de leereffecten,
opschaalbaarheid en structuurveranderingen die teweeg
worden gebracht.
Blok voor blok
De effectiviteit van de pilot blok voor blok is niet ex
ante geëvalueerd. Volgens het plan van Aanpak van
BZK (2011) is de pilot succesvol als is aangetoond dat de
blok voor blok aanpak bruikbaar is voor een landelijke
uitrol. Twee van de projecten (in Eindhoven en rond
woningcorporatie Ymere, Amsterdam) zijn voortijdig
gestopt en het consortium Energiesprong Amsterdam
heeft uiteindelijk geen woningen energiezuiniger
gemaakt80. De 10 andere projecten slaagden daar volgens
de monitoring (RVO 2014b) wel in81. Tot 1 januari 2014
zijn ongeveer 15.000 woningen energiezuiniger gemaakt
binnen deze 10 blok voor blok projecten; voor 3700
woningen zijn er concrete afspraken gemaakt om dat in
2014 of 2015 te doen. Van deze gerealiseerde en geplande
woningen behoort het leeuwendeel (87 procent) tot de
sociale huursector. De verschillen tussen de 10 projecten
zijn groot: Groningen, Amersfoort, Tilburg en Haarlem
bereiken naar verwachting de meeste woningen (elk 2800
tot 4300 woningen); Deventer, Hardenberg en Breda
de minste (500 of minder woningen). Gemiddeld wordt
2,2 labelstap per woning gemaakt; bij 1 op de 4 woningen
wordt slechts één labelstap gemaakt82. In huurwoningen
worden gemiddeld iets meer stappen genomen dan in
koopwoningen (RVO 2014b).
De gesubsidieerde consortia moeten een verslag
indienen van hun aanpak en de door hen behaalde
resultaten. In het geval dat het project het aantal
geplande woningverbeteringen niet haalt moet het
consortium aangeven welke inspanning zij heeft geleverd
en motiveren waardoor de aantallen niet zijn gehaald.
Zo leveren de projecten kennis en inzicht in aanpakken
die uiteindelijk niet of onvoldoende tot het treffen van
energiebesparende maatregelen hebben geleid.

Voor blok voor blok lag de uitdaging vooral in het vinden
van de knoppen voor de koopsector. Het overgrote deel
van de aangepakte woningen betreft echter
huurwoningen. Een belangrijke conclusie voor de
koopwoningen betreft de ervaring dat het daar lastig is,
dat eigenaren-bewoners maatwerk willen, en geen
standaardpakket (RVO 2014b). Op voorhand was volgens
Brunsting et al. (2013) al duidelijk dat de opzet van de blok
voor blok met het grootschalig implementeren van
pakketten op gespannen voet zou staan met wat reeds
bekend was uit gedrags- en doelgroepenonderzoek,
namelijk dat het inspelen op individuele wensen en
behoeftes van huishoudens essentieel is. De conclusie
dat voor de koopsector een aanpak met standaard­
pakketten niet mogelijk is (RVO 2014b), is daarmee
teleurstellend. De vraag was nu juist onder welke
condities deze vraag wel aangeboord zou kunnen
worden. Hierop is het voorzichtige antwoord van de
voorlopige balans dat persoonlijke communicatie van
onderop, dus via buurtambassadeurs of buurt- en
wijkverenigingen en het in die setting toepassen van
maatwerk, de meeste vraag oplevert (RVO 2014b;
Spapen, pers. communicatie). Het verleiden van
eigenaren-bewoners door marktpartijen lijkt vooralsnog
(te) arbeidsintensief is om winstgevend te zijn (RVO
2014b).
Energiesprong
De resultaten en effecten van het programma worden
op verschillende manieren gemonitord: één monitor
richt zich op de directe (en deels indirecte) resultaten
van het programma en één monitor meet de effectiviteit
van het programma in termen van het op gang brengen
van de gewenste transitie. Het evaluatieprogramma
gericht op de directe output van het programma zou
in 2014 starten, maar dat wordt nu minder belangrijk
gevonden omdat de Stroomversnellingsdeals goed lijken
te lopen (mondelinge mededeling, Niek Benschop). Het
meest recente overzicht van de behaalde resultaten
tot en met 2013 is te vinden in de jaarrapportage 2013
(Energiesprong 2014). Volgens Energiesprongmanager
Jasper van den Munckhof (persoonlijke mededeling,
7-10-2014), gaat het programma de in 2010/’11 gestelde
kwalitatieve doelen in termen van aantallen woningen
en gebouwen ruimschoots halen, waarbij bovendien het
energiereductieniveau naar boven is bijgesteld.
Uit de monitoring van de mate waarin Energiesprong de
gewenste transitie op gang brengt (Suurs et al. 2013)83
blijkt dat programma halverwege de looptijd als
verfrissend, ondernemend en toonaangevend wordt
beoordeeld door een groeiende groep koplopers. Het
programma wordt op dat moment echter nog niet als
trend-zettend beoordeeld. De resultaten van Energie­
sprong zijn op dat moment (voor het omarming van het
dealmaking) nog onvoldoende doorgedrongen tot het

peloton van bouwbedrijven en consumenten. Andere
punten van zorg die halverwege de looptijd worden geuit
zijn de vraag of onderdelen van het programma onderling
voldoende met elkaar zijn verbonden (programmaonderdelen gericht op transitie komen niet ten goede aan
projecten gericht op realisatie) en het gebrek aan inzicht
in de daadwerkelijke gerealiseerde energieprestaties van
de concepten (Suurs et al. 2013).
Inmiddels zijn er volgens Ivo Optelten (schriftelijke
mededeling, 30-10-2014) wel inzichten in de energie­
prestaties van de gerealiseerde concepten welke gebruikt
worden bij de verdere conceptontwikkeling van NOM. En
eind 2014 worden de resultaten van de volgende meting
van de transitie door TNO bekend gemaakt; zij zijn op het
moment van schrijven nog niet beschikbaar. Dan zal
blijken of Energiesprong met de Stroomversnellingsdeals
en de andere ontwikkelingen, in de ogen van represen­
tanten van de bouwsector, er in is geslaagd om het bereik
uit te breiden van koplopers naar de voorhoede van het
peloton. Programmamanager Jasper van den Munckhof
heeft daar alle vertrouwen in (persoonlijke mededeling,
7-10-2014).
Doelmatigheid
Voor een beoordeling van de doelmatigheid van de
programma’s moeten de kosten en resultaten afgezet
worden tegen die van andere instrumenten. Er zijn op
het punt van doelmatigheid geen bronnen voor deze
(nog lopende programma’s) beschikbaar.
Uit de tussentijdse balans voor blok voor blok (RVO
2014b) en persoonlijke toelichting van projectleider
Spapen blijkt dat 11 van de 13 consortia na 2014 op
enigerlei wijze voortgezet zullen worden84. De Tijdelijke
regeling blok voor blok geeft hier in feite een versnelling
van de marktontwikkeling door te experimenteren
waarbij meer risico wordt genomen dan door individuele
bedrijven genomen zou worden, waarbij het de vraag is
of deze ontwikkeling ook had plaatsgevonden zonder
rijkssubsidie. De stimulering en monitoring van de blok
voor blok aanpak, waarbij uiteenlopende consortia
subsidie kregen voor proceskosten en kennisuitwisseling,
had volgens Brunsting et al. (2013: 27) echter doelmatiger
opgezet kunnen worden: ‘[…] door het ontbreken van een
centraal georganiseerde baseline meting volgens
eenduidige, verantwoorde methode (zie boven) [is er] nu
geen mogelijkheid om de kwaliteit van lokale proposities
te beoordelen in aanvulling op evaluatiegegevens, onder
meer daadwerkelijke afname. Daarmee is een kans
gemist om veldexperimenteel, namelijk voor en na het
aanbod, inzicht te verkrijgen in de vraag waarom
sommige mensen wel en sommige mensen niet op een
aanbod reageren.’ Spapen (mondelinge mededeling,
20-2-2014) geeft aan dat blok voor blok een
pilotprogramma was en de variatie in aanbod van de
Bijlagen | 119

verschillende consortia er niet op gericht is geweest de
invloed van specifieke aspecten van het aanbod in kaart
te brengen. Wel is het aantal gesubsidieerde consortia
met 5 green deals uitgebreid ten opzicht van de
aanvankelijke 8 via de Tijdelijke regeling blok voor blok
om zo de variëteit in aanpakken te vergroten en meer
leerervaringen op te doen.
Een ander punt van de doelmatigheid van het ingezette
beleid is de vraag waarom deze kennis en aanpak niet
binnen Meer met Minder ontwikkeld is of had kunnen
worden. De convenantpartners spraken hierbij immers af
om 300.000 woningen per jaar twee labelstappen te
verbeteren, hierbij in de opstartfase ondersteund door
een uitvoeringsorganisatie (gefinancierd door de
deelnemende bouwpartijen en Energie Nederland) en
subsidies aan eindgebruikers van de Rijksoverheid.
Voor het programma Energiesprong geeft de monitor
halverwege de looptijd aan dat diverse bronnen, zowel
binnen als buiten het programma, kritisch zijn over de
projecten en tenders, waarbij expliciet genoemd wordt
dat het de vraag is of het subsidiegeld voldoende
meerwaarde oplevert, gezien de beloofde energie­
prestaties en de waarde van de oplossingen (Suurs et al.
2013). Dit had het programma in overleg met BZK ook al
vastgesteld en daarop is het programma bijgeteld (zie
Transparantie etc. hierna) om efficiënter de gestelde
doelen (transitie) te bereiken.
Een belangrijk discussiepunt rond het programma
Energiesprong en de Stroomversnellingsdeals is de
doelmatigheid van een nul-op-de-meter renovatie voor
eindgebruikers. ‘Kritische vrienden’ zoals Priemus (2013,
2014) onderschrijven het streven naar energiebesparing
en woonlastenbeheersing, maar vrezen dat de marginale
kosten om ook die laatste kiloWatt(h)uur van de meter te
krijgen niet opwegen tegen de marginale investeringen
die daarvoor nodig zijn85. Jansen (2013) voegt daar aan toe
dat als de totale investering die nodig is voor nul-op-demeter niet geconcentreerd wordt, maar verdeeld, er meer
woningen bijvoorbeeld twee labelsprongen kunnen
maken. Hierdoor worden hoge marginale kosten
vermeden, meer ‘laaghangend fruit’ geoogst en hebben
bovendien meer huishoudens profijt van investeringen in
energiebesparing. Onderzoek van het PBL dat beide
routes verkent concludeert dat diepgaande energie­
besparing alleen voordeel oplevert als de
investeringskosten door technologische ontwikkeling
snel dalen (daarnaast zijn ook de ontwikkeling van de
energieprijs, de rentestand en eventuele reboundeffecten
relevant; Van den Wijngaart 2014 a,b). Van de Groep
(2013a) en Van Dijke (2014) hebben echter gelijk als zij
stellen dat het op gang brengen van deze leereffecten het
bestaansrecht van het programma Energiesprong vormt;
120 | Energie besparen gaat niet vanzelf

de kosteninefficiëntie van diepgaande renovaties kan niet
gebruikt worden als argument tegen (de verkenning van)
deze aanpak. Je moet de sprong wel wagen, anders creëer
je nooit een volwaardige markt voor zeer energiezuinige
woningen. Daarbij komt dat het maken van telkens kleine
stapjes niet leidt tot hetzelfde resultaat als één
diepgaande ‘vernieuwbouw’, zowel technisch als
financieel. Tot slot speelt de vraag of de overheids­
doelstelling überhaupt gehaald kunnen worden als er niet
veel grotere sprongen gemaakt worden. Anderzijds is
echter ook de houding van kritische vrienden gegrond:
zolang niet duidelijk is dat die leereffecten daadwerkelijk
binnen afzienbare termijn optreden (en diverse andere
risico’s worden vermeden), is een route van kleine stapjes
de veilige keuze, al zal het tempo van de stapjes wel
drastisch omhoog moeten om de gestelde doelen te
halen. Bovendien is de energieneutraal-benadering voor
sommige gebouwen moeilijker dan voor andere, en blijft
er vermoedelijk een segment over waar een (stapeling
van) stapjes voorlopig het hoogst haalbare zal zijn.
Is, tot slot, de huidige stimulering door de Rijksoverheid
van deze twee ogenschijnlijk tegengestelde sporen
ondoelmatig? Nee; in het licht van de diversiteit en inertie
van de gebouwde omgeving, en vele onzekerheden die er
nog zijn (zie bovenstaande discussie) is dit meer
sporenbeleid zeer legitiem.
Transparantie, verantwoording, consensusgerichtheid &
responsiviteit
Innovatie- en kennisprogramma’s zoals blok voor blok
en Energiesprong worden opgezet om te voorzien
in de behoefte bij het beleid aan ontwikkelingen en
kennis die beleidsdoelstellingen dichterbij kunnen
brengen. Zij zijn vrijblijvend en raken alleen personen
en organisaties die erbij betrokken willen worden.
Energiesprong werkte aanvankelijk veel met tenders die
openstaan voor iedereen (eventueel binnen specifieke
doelgroep). Verantwoording over de besteding van
de verstrekte subsidies vindt alleen plaats richting de
subsidieverstrekker (het ministerie van BZK), waartoe
frequent rapportage, overleg en bijsturing plaatsvond
gedurende de looptijd. Monitoring door/in opdracht van
de subsidieverstrekker helpt om zicht te krijgen op de
bereikte resultaten. Bij het programma Energiespong
is het programma tussentijds bijgesteld in op basis
van evaluaties en in nauw overleg met het ministerie
van BZK. Zo is er bijvoorbeeld gekozen voor minder
tenders en meer procesinterventies, zijn retailprojecten
gestopt en zorgproject juist opgestart, is binnen het
kantorenprogramma de doelgroep van eigenaar naar
huurder bijgesteld en zijn de deals (Stroomversnelling
huur en koop) voortgekomen uit experimenten zoals
Slim en Snel en als reactie op te kleinschalige interventies

en het gebrek aan urgentie in de conditionering
(persoonlijke mededeling Van den Munckhof 7-10-2014).
Bij blok voor blok bestaat de indruk dat de resultaten van
de monitoring niet gebruikt zijn om de consortia nog bij
te sturen. De afspraak (in de subsidieovereenkomst) dat
de projecten ‘in elk geval’ leiden tot een advies over de
aanpak van energiebesparing in de bestaande bouw lijkt
volgens Brunsting et al. (2013: 26-27) voor marktpartijen
geen sterke motivatie om concrete resultaten te boeken
binnen een project waarvan de proceskosten al gedekt
zijn. Volgens projectleider Spapen (persoonlijke
mededeling 15-10-2014) is er echter door de meeste
consortia ook zelf veel geïnvesteerd, waardoor de
consortia juist wél gemotiveerd waren om tot resultaat te
komen en continu hun werkwijze hebben aangepast (zie
theorie en werkwijze). De oorspronkelijke aanname van
blok voor blok is daarmee verlaten, maar de projecten
hebben met behulp van de procesondersteuning – zowel
financieel als door uitwisseling van ervaringen – wel een
ontwikkeling doorgemaakt. De wijze waarop dat is
gebeurd is echter niet geheel traceerbaar op grond van de
beschikbare documenten. De procesevaluatie blok voor
blok door IVAM is niet openbaar gemaakt, en daarmee op
niet transparante wijze meegenomen in de rapportage
van bevindingen door RVO (2014b).
Vooruitblik
De stimulering van programma’s blok voor blok en
Energiesprong lopen eind 2014 af. Blok voor blok is
medio 2014 overgedragen van het ministerie van BZK
naar de gemeenten. De VNG heeft, als uitwerking van
afspraken in het Energieakkoord, met geld van BZK een
ondersteuningsstructuur opzet voor gemeenten waarbij
het blok voor blok-gedachtengoed via een platform
(energieplein20.nl) beschikbaar is. Daarnaast zal er ook
ondersteuning in de praktijk plaatsvinden door blok voor
blok-ambassadeurs en expertise-ontwikkeling.
Het programma Energiesprong wordt eind 2014 naar
verwachting met één jaar verlengd om de ingezette
ontwikkeling verder te bestendigen. Nu het programma
beëindigen zoals aanvankelijk gepland zou het risico met
zich meebrengen dat bereikte resultaten verloren zouden
gaan omdat ze nog niet voldoende zijn geland bij andere
partijen. Met name voor de kersverse overeenkomst voor
de Stroomversnelling koop vraagt om extra begeleiding
vanuit de opgedane expertise, maar ook in de utiliteits­
sector kan en moet nog meer bereikt worden. Voor 2016
kijkt het programma naar Europese uitbreiding (en
fondsen) om een verdere opschaling te bereiken die het
voor bedrijven interessant maakt om met speciale
producten bij te dragen aan een energieneutrale
gebouwde omgeving.

Het tweesporen beleid, dus zowel stapjes (blok voor blok,
Meer met Minder) als het aanjagen van nul op de meter
(Energiesprong) wordt de komende jaren voortgezet en
dat is vermoedelijk ook de beste keuze zolang niet een
van beide wegen tijdig een oplossing biedt voor de totale
gebouwde omgeving. De discussies tussen beide sporen
waren de afgelopen jaren fel (zie ‘Doelmatigheid’) en
eindigden vaak in een patstelling, zoals treffend blijkt uit
reactie waarmee de door Priemus (2013) aangezwengelde
discussie wordt afgesloten door Energiesprongregisseur
Van de Groep (2013b): ‘De toekomst zal het gelijk
bepalen’. Voor de toekomst daarom is een derde spoor
belangrijk: het uit de loopgraven halen van voor- en
tegenstanders van beide sporen en vooral zoeken naar de
kruisbestuiving ertussen. Dit is in 2014 al in gang gezet,
maar vraagt voor komende jaren nog wel extra aandacht.
Het Rijk kan hier, via de financiering en (bij)sturing van de
verschillende richtingen of langs de lijn van
convenantpartners, aan bijdragen.

Noten
1

2

3

4
5

6

7
8

9

De principes van good governance omvatten: 1. Rechtszeker,
2. Consensus gericht, 3. Participatief, 4. Onpartijdig en open,
5. Transparant, 6. Publiek verantwoordelijk, 7. Vraaggericht,
8. Effectief en efficiënt.
Escap heeft de Good Governance principes
geoperationaliseerd voor landen (zie http://www.unescap.
org/pdd/prs/ProjectActivities/Ongoing/gg/governance.asp)
Oorspronkelijk werd de REB niet over groene stroom
geheven. Doordat EU regels verbieden dat buitenlandse
producten worden buitengesloten lekte belastinggeld weg
naar het buitenland doordat groene stroom uit het
buitenland werd ingekocht. Daarom is na 2004 deze
vrijstelling opgeheven. Groene stroom werd na die periode
gestimuleerd door de MEP (de ministeriële regeling
Milieukwaliteit Elektriciteits Productie). Met de MEP werd
de productie van groene stroom gesubsidieerd op basis van
de geproduceerde hoeveelheid elektriciteit. De MEP is in
2006 is stopgezet en in 2008 is vervangen door de SDE
(Stimuleringsregeling Duurzame Energie).
De EB geldt ook voor gasolie, LPG en halfzware olie.
Tot 2013 gold nog een lager tarief van 14 cent per kubieke
meter voor de afname van 5.000-170.000 kubieke meter
aardgas.
Boven de 10.000 kWh ligt het tarief rond de 4 cent per kWh
wat daalt naar 1,1 cent per kWh als meer dan 50.000 kWh
wordt gebruikt www.rijksoverheid.nl).
Inclusief btw is dat circa 385 euro.
De heffingskorting bedraagt 119 euro als het leveringsadres
geen verblijfsfunctie heeft zoals bijvoorbeeld een garage,
winkel of werkplaats.
Voor de eerste 10.000 kWh en eerste 5.000 kubieke meter
aardgas.
Bijlagen | 121

10 Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33115-2.
html geraadpleegd op 28 mei 2014
11 In deze periode steeg de energieprijs voor de eindgebruiker
met 55 procent, bijna geheel veroorzaakt door de REB
12 Het primair energiegebruik is alle energie (vanaf delving) die
gebruikt wordt. Energieverliezen tijdens transport,
omzetting in elektriciteitscentrales e.d. zijn hierin
meegerekend. Het finaal energiegebruik is de energie die
uiteindelijk door de eindgebruiker zelf wordt gebruikt.
13 Joosen et al. (2004) gaan daarbij uit van een prijselasticiteit
van -0,1 +/-0,05 voor aardgas én elektriciteit. Joosen et al.
(2004 heeft het effect van de REB aan de hand van de korte
termijn prijselasticiteit bepaald. Dit betekent dat
verandering in investeringsgedrag niet is meegenomen in
het effect als gevolg van de REB.
14 Dit wil zeggen dat de bij een prijsstijging van 1 procent, de
vraag naar elektriciteit met 0,57 procent daalt.
15 Er wordt vaak onderscheid gemaakt tussen korte en lange
termijn prijselasticiteiten. Op korte termijn ligt de voorraad
apparaten vast en zijn er beperktere mogelijkheden om het
energiegebruik aan te passen. Op de lange termijn zijn er
meer mogelijkheden de voorraad apparaten aan te passen
aan de energieprijs.
16 Vollebergh et al. (2014) definiëren daarvoor een A-ratio die
het relatieve belang van een belasting weergeeft) Deze ratio
relateert het belang van de accijnshoogte direct aan de
brandstofprijs welke niet alleen vanwege
belastingtariefaanpassingen maar ook vanwege variaties in
de producentenprijs varieert.
17 in 1995 werd geschat dat de uitvoering voor de overheid
structureel 3,6 miljoen gulden per jaar zou bedragen
(Tweede kamer, 1995).
18 http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SL
NL&PA=81383NED&D1=2-8&D2=0-1,5960&D3=a&HD=121121-1350&HDR=G2&STB=G1,T
Geraadpleegd op 28 mei 2014. Zonder rekening te houden
met de teruggave via de loon- of inkomensbelasting en de
heffingskorting is van dit bedrag afgetrokken.
19 De nationale kosteneffectiviteit betreft de kosten van de
maatregelen per gerealiseerde ton CO2-emissie reductie
waarbij belastingen of subsidies buiten beschouwing blijven
(zie het parlementair onderzoek, 2012).
20 Als door de inzet van andere instrumenten
gebouwgebruikers en gebouweigenaren prijsbewuster
worden en niet prijsgerelateerde barrières worden
weggenomen kan de prijselasticiteit toenemen.
21 http://www.energiebusiness.nl/2013/11/12/saldering-na2017-hoogst-onzeker/ geraadpleegd dd. 28-5-2014.
22 Leguit et al. (2012) hebben in opdracht van BZK onderzocht
welke niet-fiscale prijsprikkels er mogelijk zijn om
energiezuinig gedrag in de gebouwde omgeving te
bevorderen en wat de effecten zijn van deze niet-fiscale
prijsprikkels.
23 Daarnaast wordt ingezet op bewustwordingscampagnes,
kwaliteitsontwikkeling, slimme meters, het gratis te
122 | Energie besparen gaat niet vanzelf

24

25

26

27
28

29

30

beschikking stellen van energiebewustwordingspakketen,
het verstrekken en afmelden van het energielabel en het
aanpassen van regelgeving die energiebesparing vaak in
weg staat (zoals de opname van het energielabel in het
WWS).
De subsidieregeling voor isolatieglas, het
Energiebesparingskrediet (EBK) en de tijdelijke verruiming
van de (EIA) voor verhuurders waren regelingen uit het
‘crisispakket’, een reeks stimuleringsmaatregelen dat het
kabinet in 2009 aankondigde om werkgelegenheid in de
bouw te behouden. De overige regelingen zijn gerelateerd
aan het Werkprogramma Schoon en Zuinig en het
convenant Meer Met Minder.
Het woningmarktakkoord bevatte ook nog een afspraak die
indirect ook relevant is voor energiebesparing, namelijk dat
de verhuurdersheffing die verhuurders van gereguleerde
woningen moeten afdragen minder hard zal oplopen (van
50 miljoen in 2013 tot 1,7 miljard in 2017). Hierdoor houden
verhuurders meer financieringsruimte over voor
investeringen.
Daarnaast zegt het Rijk in dit akkoord ook circa € 70 miljoen
toe voor diverse ondersteunende maatregelen, zoals het
faciliteren van gemeenten bij lokale en regionale
energiebesparing en –opwekking, het verstrekken van het
indicatief energielabel, het expertisecentrum voor
energiebesparing, betere handhaving van de Wet
milieubeheer, de EPK-pilot, het opstarten van het
financieringsprogramma en de activiteiten ter bevordering
van energie-innovatie en -export.
Bron: http://www.clubgreen.nl/vraag/subsidie-duurzamewarmte.html, geraadpleegd op 06-02-2014.
Dit klopt niet helemaal, omdat een installatie van 3500 Wp
geen 3500 kWh per jaar opbrengt, maar ongeveer 0,85 x
3500 kWh = 2975 kWh. Het gemiddeld elektriciteitsgebruik
per huishouden is ongeveer 3300 kWh per jaar.
De overheid maakt met ‘groenbanken’ de financiering van
‘groenprojecten’ aantrekkelijk. Zij geeft belastingvoordeel
aan ‘groene’ spaarders en beleggers, waardoor de bank (aan
de andere kant) een lager rentetarief aan kan rekenen voor
leningen aan investeerders met een groenproject. Het gaat
dan bijvoorbeeld om hypotheken voor (zeer) energiezuinige
nieuwbouw, of leningen voor de verregaande ‘vergroening’
van bestaande woningen [bron: http://www.rvo.nl/
subsidies-regelingen/banken-met-een-groenfonds].
Het NFEB was een privaat initiatief dat wordt gezien wordt
als de voorloper van het Nationaal Energiebespaarfonds
(Rijksoverheid 2013). Voor het NFEB is, financieel
ondersteund met een Green Deal (Rijksoverheid 2012c:

Factsheet B-88), een marktverkenning uitgevoerd door PwC
(2012), maar het fonds is nooit operationeel geworden.
31 De EIA bestaat sinds 1997 en is bedoeld voor bedrijven die in
innovatieve energiebesparende maatregelen investeren. Zij
kunnen een deel van hun investeringskosten aftrekken van
de fiscale winst van hun bedrijf. Elk jaar wordt een nieuwe
bedrijfsmiddelenlijst opgesteld met innovatieve technieken

32

33

34

35
36

37

38

39
40

en apparaten die in aanmerking komen voor de EIAregeling. De lijst is voor bedrijven ook een informatiebron
voor de mogelijkheden voor energiebesparing (Algemene
Rekenkamer 2011a: 52; Ruijs en Vollebergh 2013).
Bronnen: http://www.rijksoverheid.nl/nieuws/2009/11/13/
akkoord-voor-fiscaal-crisispakket.html , geraadpleegd op
4 april 2014 en https://zoek.officielebekendmakingen.nl/
stcrt-2009-10319.html, geraadpleegd op 12 november 2014.
Er is voor een investeringsbedrag van € 248 miljoen
aangevraagd. Uit eerdere ervaringen schatten Koning en
Mulder (2012) dat een kwart hiervan afgewezen zal worden,
wat gecorrigeerd resulteert in een investeringsbedrag van
ongeveer € 200 miljoen.
De combinatie van Vamil met EIA is ook mogelijk. MIA mag
niet gecombineerd worden met EIA voor hetzelfde
investeringsbedrag.
Zie: http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/mia-vamil-engreen-deals; geraadpleegd op 12 november 2014.
Gegevens afkomstig van: http://www.rvo.nl/actueel/
nieuws/subsidiebudget-zonnepanelen-volledig-besteed,
geraadpleegd op 20 januari 2014; inmiddels is de pagina
verdwenen. Volgens diezelfde pagina zou 6 à 9 panelen
goed zijn voor 3500 kWh, ruim meer dan het gemiddeld
gebruik van een huishouden. Dit is echter een overschatting,
aangezien momenteel panelen tot 240 wattpiek gangbaar
zijn. Met 12 panelen dus 12x240= 2880 wattpiek, hetgeen
een productie van ongeveer 2500 kWh per jaar geeft.
Concreet: http://www.rvo.nl/actueel/nieuws/
subsidiebudget-zonnepanelen-op-ruim-90000-aanvragen
EN http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/
subsidieregeling-zonnepanelen-gesloten EN http://www.
rvo.nl/actueel/nieuws/subsidiebudget-zonnepanelenvolledig-besteed, geraadpleegd op 20 januari 2014; twee
van de drie pagina’s zijn inmiddels niet meer toegankelijk.
Het werkprogramma kwam tot stand na een rondgang van
het Kabinet langs verschillende sectoren met de vraag
“Welke bijdrage kan van uw sector worden verwacht bij de
realisering van de doelstellingen van het kabinet?”. Het
kabinetsdoel was vooraf vastgesteld en op basis van de
antwoorden van de verschillende sectoren heeft het kabinet
een ontwerpprogramma op tafel gelegd, waarin was
geprobeerd om zoveel mogelijk elementen uit de sectorale
plannen over te nemen (Boot, 2008).
Dit laatste convenant is in 2012 herijkt; zie
instrumentbeschrijving convenanten.
Naast punten voor de energieprestatie zoals gemeten door
het energielabel zijn er ook punten voor ‘verwarming’. Per
verwarmd vertrek (woon- en slaapkamers, keuken,

41 Voor onzelfstandige woningen bestaat een apart
puntensystem. De waardering voor de energieprestatie is
daar op dit moment nog niet gekoppeld aan het
energielabel. Vastgoed Belang wil het initiatief nemen om
in overleg met belanghebbenden (Kences, de studenten­
vakbond Lsvb en de Woonbond) te komen tot een nieuwe
waardering voor onzelfstandige wooneenheden (Tweede
Kamer 2013a: 8).
42 Zie: http://energiebesparingsverkenner.nl/p001.asp
43 Vastgoed Belang is wel betrokken geweest bij het herijkte
convenant Energiebesparing Huursector van 2012 en het
Nationaal Energieakkoord van 2013; de Vereniging van
Institutionele Beleggers in Vastgoed, Nederland (IVBN) was
daarbij niet betrokken.
44 In het artikel van Tigchelaar wordt niet ingegaan op de
aannames bij deze berekeningen. Het is onduidelijk in
hoeverre hierbij rekening is gehouden met bijvoorbeeld
rebound-effecten of andere factoren waardoor de
stookfactor (de verhouding tussen het daadwerkelijk en het
theoretisch energiegebruik van een woning) bij
labelverbetering oploopt.
45 Met het voorstel voor het aanpassing van het WWS dat eind
2014 is gepresenteerd verandert het aantal punten per
energielabel niet. Wel wordt de huurruimte per huurpunt
verhoogt (door afschaffing van de schaarstepunten) en stijgt
dus de huurruimte per labelsprong. Dit draagt bij aan een
verdere verkleining van de split incentive.
46 In het artikel wordt niet duidelijk hoe groot de split incentive
was onder het oude puntenstelsel, waarin ook al punten
voor installaties en isolatie opgenomen waren, en dus in
hoeverre het nieuwe WWS een verbetering is.
47 Daarnaast houden woningcorporaties met het oog op de
betaalbaarheid voor hun doelgroepen ook rekening met de
nog lagere aftopgrenzen waarboven de huur voor bepaalde
groepen niet of minder gecompenseerd kan worden met
huurtoeslag.
48 Zie: www.onlinebouwbesluit.nl
49 Zie de richtlijn van de EPBD: http://eur-lex.europa.eu/
LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32002L0091:NL:HTML
50 In de praktijk wordt vooraf zeer sporadisch, en achteraf
nauwelijks gecontroleerd (Het energiebureau, 2013)
51 Mondelinge mededeling Tom Haartsen, CDC, 2 juni 2014
52 De besparingseffecten in de genoemde studies zijn
gebaseerd op de “oude” normen NEN2916 en NEN 5128. De
in 2012 ingevoerde NEN7120 wordt geacht beter aan te
sluiten op de werkelijke gedragspraktijk, waaronder een
realistischer binnentemperatuur en tapwaterverbruik. Maar
het grootste deel van het gevonden lagere effect wordt

badkamer en doucheruimte) krijgt een woning 2 punten.
Overige verwarmde ruimten (zolder, berging, bijkeuken, hal,
gang, overloop, kelder, schuur en garage) leveren 1 punt op,
met een maximum van 4 punten per woning (Woonbond
2011).

volgens Haartsen met de nieuwe NEN7120 niet verklaard
(mondelinge mededeling Tom Haartsen, CDC, 2 juni 2014).
53 Dit zegt echter niets over de transparantie van de
methodiek waarmee de EPC wordt vastgesteld. Hierop is
veel kritiek gegeven. BZK gaat na hoe de EPC methodiek op
dit punt kan worden verbeterd. (Mondelinge mededeling
Fred Brouwers, BZK dd 2 juni 2014).
Bijlagen | 123

54 Bron: http://www.milieuactueel.nl/nieuws/2006/12215/
activiteitenbesluit-vereenvoudigd-milieuregels-voorbedrijven.html geraadpleegd op 18 maart 2014.
55 Het Activiteitenbesluit milieubeheer is sinds 1 januari 2013
de officiële benaming voor het Besluit algemene regels voor
inrichtingen milieubeheer (Barim).
56 Zie ook: http://www.infomil.nl/onderwerpen/integrale/
57 De website en organisatie Energiecentrum is een initiatief
van de Koninklijke Metaalunie om de bestaande informatie
van het niet meer bestaande, Energiecentrum MKB in een
nieuwe vorm beschikbaar te maken voor het mkb-metaal
en alle branches binnen het MKB. Zie: http://www.
energiecentrum.nl/meer-weten-over/wetten-en-regels/
58 Uiteenlopend van 11 procent bij winkels tot 44 procent bij
ziekenhuizen
59 Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer heeft
betrekking op de instustriesector, en niet de utiliteitssector.
Het is echter aannemelijk dat deze conclusie ook opgaat
voor de utiliteitsbouw.
60 Zie bijvoorbeeld Davids en Elzenga et al. (2010)
61 Het standaard energiegebruik is de jaarlijkse hoeveelheid
primaire energie die nodig is voor de verwarming van een
woning/utiliteitsgebouw, de productie van warm water,
ventilatie en –voor utiliteitsbouw- verlichting (dus exclusief
het gas- en elektriciteitsgebruik voor koken en apparaten
zoals de PC, de TV of de wasmachine). De eventuele
opbrengst van zonnepanelen is hiervan al afgetrokken.
Het energiegebruik wordt berekend op basis van de
bouwkundige eigenschappen en de installaties van het
gebouw. Bij de berekening wordt uitgegaan van het
gemiddelde Nederlandse klimaat, een gemiddeld aantal
bewoners/gebruikers en gemiddeld bewoners- of
gebruikers gedrag. Het standaard energiegebruik wordt
uitgedrukt in de eenheid ‘megajoules’, dit is gebaseerd op
elektriciteit (kWh), gas (kubieke meter ) en warmte (GJ).
62 Bronnen: http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/
energielabel-gebouwen/vraag-en-antwoord/wanneer-ishet-energielabel-voor-woningen-verplicht.html en
http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/
gebouwen/energielabel-installatiekeuringen/wet-enregelgeving, geraadpleegd op 24 maart 2014.
63 Bron: http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-131005_nl.htm, geraadpleegd op 11 maart 2014.
64 Zie: http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM
=SLNL&PA=81776NED&D1=1-3&D2=13&D3=0&D4=0&D5=l&HD=1403141454&HDR=G1&STB=G2,G3,G4,T, geraadpleegd op 14 maart
2014. Er zijn geen recentere gegevens beschikbaar van 2011.
65 Bron: http://www.tias.edu/kennisgebieden/detail/
vastgoed/detail/hogere-verkoopprijs-woning-doorenergielabel, geraadpleegd op 26 mei 2014
66 Zie: http://www.ideal-epbd.eu/index.php?lang=nl.
67 Relatief lage response, oververtegenwoordiging van
personen die energiebesparende maatregelen hebben

124 | Energie besparen gaat niet vanzelf

68

69

70
71
72

73

74

genomen en afwijkingen van het landelijk beeld als het gaat
om de socio-economische kenmerken.
Bronnen: http://www.lente-akkoord.nl/2014/02/
energielabel-utiliteitsbouw-wordt-op-1-juli-2014ingevoerd/ en http://www.lente-akkoord.nl/wp-content/
uploads/2014/02/stcrt-2014-3661regeling-EPDBenergielabel-2014-kopie.pdf , geraadpleegd op
14 maart 2014.
Bron: http://www.eigenhuis.nl/content/actueel/
nieuwsberichten/2013/mei/Goedkoop-energielabel,
geraadpleegd op 17 maart 2014
Deze vallen onder het ETS en daarmee buiten het
beleidsterrein van BZK.
Met een overgangsperiode tot 2014
Het Rijk stelt bovenop de reeds gemaakte afspraken in de
periode 2014-2017 € 400 miljoen extra subsidie beschikbaar
voor verhuurders in de sociale huursector om de
doelstellingen van het Convenant Huursector te kunnen
bereiken. In 2018 en 2019 komt € 400 miljoen ter
beschikking van verhuurders, wat wordt gedekt door een
tijdelijke verhoging van de energiebelasting. Ook is
afgesproken dat het Rijk tussen 2014 en 2016 circa
€ 70 miljoen reserveert om diverse ondersteunende
maatregelen te financieren. Zoals ondersteuning voor
gemeenten, het verstrekken van een indicatief energielabel,
het expertisecentrum voor energiebesparing, betere
handhaving van de Wet milieubeheer, de EPK-pilot, het
opstarten van het financieringsprogramma en de
activiteiten
ter bevordering van energie-innovatie en –export
In de bevindingen van RVO staat dat blok voor blok zich
richt op koopwoningen (ook wel: particuliere woning­
eigenaren). In de uitvraag voor de Tijdelijke regeling blok
voor blok (http://www.rvo.nl/sites/default/files/bijlagen/
Regelingentekst pilot Blok voor Blok met toelichting.pdf,
geraadpleegd op 20 oktober 2014) wordt alleen gesproken
van ‘2.000 woningen in de bestaande bouw’. Projectleider
Spapen (mondelinge mededeling, 15-10-2014) was niet
betrokken bij de beginperiode van het project en geeft aan
dat het door personele wisselingen niet meer was na te
gaan wat aanvankelijk de inzet was. In haar visie is blok voor
blok ook op huurwoningen gericht, zowel voor het creëren
van schaalgrootte en inspiratie waarop particuliere
woningeigenaren mee kunnen liften, als voor de gewenste
aantallen woningen waarbij maatregelen getroffen werden.
De particuliere woningeigenaren zijn in haar beleving wel
“de uitdaging” van het programma.
Zie: http://www.overijssel.nl/thema procent27s/milieu/

nieuwe-energie
75 Consortiumvorming, ontwikkeling marketingstrategie,
communicatie, opstellen energiebesparings- en financiële
concepten en aanbestedingsmodellen en het toegankelijk
maken van opgedane kennis voor derden.
76 Energiesprong is het grootste onderdeel van IAGO
(in budgettermen: ruim 40 miljoen euro van de ongeveer

50 miljoen euro die voor IAGO stond; mondelinge
mededeling Niek Benschop); daarnaast vallen ook Unieke
Kansen Regelingen (UKR) en Programma’s (UKP), het
kennis- en leertraject Excellente Gebieden en het markt­
initiatief Gebieden naar EnergieNeutraal (GEN) onder IAGO.
77 Zie: http://energiesprong.nl/wp-content/uploads/
downloads/2013/02/IAGO-lessen-van.pdf, geraadpleegd op
21 juli 2014
78 Zie: http://energiesprong.nl/over-ons/wat-is-het/,
geraadpleegd op 22 juli 2014.
79 Voor een uitgebreid overzicht van de projecten van
Energiesprong: http://energiesprong.nl/blog/category/
onze-initiatieven/ en hoofdstuk 3 uit de Energiesprong
Monitor (2011-2012; Suurs et al. 2013).
80 Alle consortia kregen subsidie omdat het om pilotprojecten
gaat. Bij voortijdig afbreken of het niet halen van de
beoogde resultaten wordt de uiteindelijke hoogte
vastgesteld aan de hand van de aangetoonde
procesinspanningen en –producten die bijdragen aan het
landelijk beschikbaar stellen van kennis en inzicht omtrent
ontwikkelde aanpakken (schriftelijke mededeling, Saskia
Spapen, september 2014).
81 Bij deze kwantitatieve verantwoording zijn de resultaten
van ‘het veertiende project’ van de provincie Overijssel
buiten beschouwing gelaten. Alle genoemde cijfers zijn
gebaseerd op: RVO (2014); actualisatie van deze
kwantitatieve resultaten vindt plaats in maart 2015.
82 Officieel behoren deze laatste woningen niet tot de blok
voor blok doelstelling, maar ze zijn wel in kaart gebracht
omdat het interessante info oplevert (schriftelijke
mededeling, Saskia Spapen, september 2014).
83 Het programma Energiesprong is via een semikwantitatieve survey beoordeeld door representanten van
de bouwwereld in het licht van de gestelde doelen en
actuele ontwikkelingen (Suurs et al. 2011, 2013).
84 Dit geldt ook voor de aanpak in Overijssel, maar dat is geen
officieel blok voor blok project.
85 Daarnaast is er discussie over de (kosten)effectiviteit van de
gekozen technieken, de invloed van bewonersgedrag op de
energienota en de aannames die gemaakt worden over
energiegebruik, de ontwikkeling van energieprijzen en
investeringskosten en het voorbestaan van bepaalde
regelingen (met name saldering) om de energienota ook op
de lange termijn op nul euro uit te laten komen
(zie bijvoorbeeld http://renda.nl/stroomversnelling).

Bijlagen | 125

Bijlage 2: Enquête
resultaten bewoners
Deze bijlage geeft de resultaten van een survey onder
bewoners van woningen. Dit onderzoek ging uit van
het model voor beslisgedrag dat in hoofdstuk 3 is
gepresenteerd. Het gedrag dat centraal stond is het
nemen van energiebesparende maatregelen, en de
mogelijke invloed van beleid daarop. In deze bijlage
wordt allereerst een beschrijving gegeven van de
dataverzameling. Daarna volgt een beschrijving van de
resultaten en tot slot de conclusies die daaruit getrokken
kunnen worden.

B2.1 Dataverzameling
Met het beslismodel dat in deze evaluatie gebruikt
wordt als uitgangspunt, is door het PBL een vragenlijst
ontwikkeld. Het doel van de was om meer inzicht te
krijgen in de wijze waarop beleid invloed heeft of zou
kunnen hebben op het beslisproces van bewoners, zowel
eigenaren-bewoners als huurders. Zoals aangegeven
in hoofdstuk 1, is het niet mogelijk om de effecten van
het beleid of een individueel beleidsinstrument op een
doelgroep eenduidig vast te stellen omdat er gelijktijdig
meerdere instrumenten, maar vooral ook vele andere
factoren een rol spelen.
De vragenlijst is in overleg met uitvoerend veldwerk­
bureau Veldkamp1 bewerkt en getest en in januari 2014
voorgelegd aan 4733 respondenten die al eerder
meededen met WoON Energie 20122. In de vragenlijst zijn
vragen opgenomen over de motieven die mensen kunnen
hebben om aan energiebesparing te doen, het jaar van
aanbrengen van energiebesparende maatregelen,
informatiebronnen tijdens het keuzeproces, kennis van
het energielabel van de woning, kennis en gebruik van
(overheids)regelingen en visie op de rol van de overheid
bij energiebesparing in de gebouwde omgeving.
Respondenten konden de vragenlijst schriftelijk of online
invullen. De respons bedroeg N=2522 respondenten,
oftewel 53,2 procent van de bruto steekproef van
4733 adressen (Veldkamp 2014) en 52,7 procent van de
4790 respondenten van WoON Energie 20123.
Representativiteit van de respons
Na koppeling van de opgeleverde dataset aan WoON
Energie 2012 kon het PBL een uitgebreide vergelijking

126 | Energie besparen gaat niet vanzelf

maken tussen de respons en de nonrespons (tabel B.2).
Het veldwerkverslag (Veldkamp 2014) meldt dat de
respons niet per benaderingswijze (online of schriftelijk)
verschilde. Nadere analyse van de dataset door het PBL
bracht aan het licht dat de respondenten die schriftelijk
reageerden, soms vragen niet ingevuld hadden, terwijl
dat online niet mogelijk was.
Verder is er sprake van een lichte oververtegenwoordig­
ing van bewoners met grotere eengezinswoningen,
koopwoningen, woningen met een zonneboiler, buiten de
G4 en G27, en huishoudens met plannen voor
energiebesparende maatregelen. Op het gebied van
leeftijd, bron van inkomen en huishoudenssamenstelling
is er sprake van een sterkere oververtegenwoordiging van
bepaalde bewonersgroepen (die vermoedelijk met elkaar
samenhangen), namelijk 55 tot 75 jarigen, paren zonder
kinderen en AOW/pensioen als hoofdbron van inkomen.
Tot slot is sprake van een sterkere oververtegenwoor­
diging van bewoners die in 2012 al zonnepanelen hadden
en bekend zijn met het eigen energiegebruik.
De oververtegenwoordiging van respondenten met een
interesse in energie en energiebesparing wordt ook in
vergelijkbaar onderzoek geconstateerd of vermoed
(Murphy 2012: 62).
Weging en selectie
Er is besloten om gebruik te maken van de weegfactor
voor WoON Energie 2012 (maar zonder opblaasfactor
van 2522 respondenten tot 3,5 miljoen huishoudens).
Dit betekent dat de aantallen en aandelen energie­
besparende maatregelen vermoedelijk overschat
worden. Indien echter aangenomen mag worden dat de
oververtegenwoordiging van bewoners met een interesse
in energie en energiebesparende maatregelen gelijk
verdeeld is over alle bevolkingsgroepen, woningtypen
etc., dan zijn de onderlinge verschillen tussen
bewonersgroepen wel informatief.
In de analyses zijn 86 respondenten beschouwing gelaten
die tussen WoON Energie 2012 en de herbenadering
verhuisd zijn. Ook zijn 89 respondenten waarbij in 2010
geen ruimte bestond voor energiebesparende maat­
regelen buiten de analyses gehouden. Dit geldt ook voor
de respondenten die op 16 of meer van de gebruikte
vragen geen antwoord hadden gegeven4. Dit resulteert in
Nongewogen = 2267.

Tabel B.2
Representativiteit van de respons, relevante variabelen met afwijkingen
Verdeling ( procent)
WoON Energie 2012

Respons

30/28/34/8

36/24/34/6

Etniciteit: Autochtoon / niet-westers / westers

82/9/9

86/4/10

Leeftijd: tot 44 jaar / 45-54 jaar / 55-plus

38/21/41

28/21/50

Bron van inkomen: betaald werk/AOW-pensioen/overige uitkering

64/27/9

59/31/9

Eigendom: huur (corporatie) / huur (particulier) / koop

31/9/60

27/9/64

Woningtype: vrijstaand / 2-onder-1-kap / overig eengezins / etage

12/13/43/33

14/15/42/30

G4-G27-overig

15/21/64

12/21/67

Huishoudenssamenstelling: paar zonder kinderen /
paar met kinderen / alleenstaand / overig

Op gebied van energie en investeringen (anno 2012):
Woning met PV-panelen

1,9 procent

2,5 procent

Woning met-zonder zonneboiler

2,0 procent

2,4 procent

(Ongeveer) bekend met eigen energiegebruik

52,1 procent

62,5 procent

Overweegt komende twee jaar energiebesparende werkzaamheden

43,1 procent

45,8 procent

Bron: WoON Energie 2012 (Ministerie van BZK 2013) & Veldkamp (2014); bewerking PBL

Tabel B.3
Gewichten voor energiebesparende maatregelen, naar woningtype*
tussenwoning

hoek/2-o-1kap

vrijstaand

appartement

1

Dakisolatie

12308

14769

24615

14769

2

Zonneboiler

3938

3938

3938

2462

3

PV-panelen

7826

12522

23478

7826

4 HR-ketel (indien niet mogelijk: VR-ketel)

7532

8862

11963

5317

5

10338

27077

39385

9354

6 H++glas

9846

11028

14572

7089

7

7877

9354

16246

12308

8 Waterbesparende douchekop

2095

2356

2356

1396

9 Leidingisolatie, tochtstrippen en reflectiemateriaal

1745

1964

1964

1164

Spouwmuurisolatie
Vloerisolatie

Bron: Milieucentraal (2014), bewerking PBL5

B2.2	Indicatoren voor de uitkomst
van het beslisproces
Het beslisproces dat centraal staat is het al dan niet
nemen van energiebesparende maatregelen, en de
mogelijke invloed van beleid daarop. Voor de analyses
gebruiken we twee indicatoren voor de uitkomst van deze
keuze, uitgaande van een lijst met 9 redelijk bekende
energiebesparende maatregelen (zie tabel B.3).
De eerste indicator geeft aan of minimaal één van de
negen energiebesparende maatregelen (gedeeltelijk) is
genomen tussen 2010-2014. De tweede indicator geeft
aan welk aandeel van de mogelijke verbeterruimte
(hierna: ruimte) in deze periode is benut.

Daartoe is allereerst de ruimte voor elke maatregel in
2010 bepaald: indien een maatregel in 2010 aanwezig is of
niet mogelijk, is deze ruimte 0; indien een maatregel niet
aanwezig is (en voor CV-ketels: indien de ketel ouder is
dan 15 jaar), maar wel mogelijk, is deze ruimte 1 x het
gewicht van de maatregel voor het betreffende
woningtype (tabel B.3); en indien een maatregel
gedeeltelijk aanwezig is (denk aan ‘deels enkel glas, deels
HR++ glas’), dan is de ruimte 0,5 x het gewicht.
Vervolgens is de ruimte voor alle maatregelen opgeteld
tot de totale ruimte in 2010. Tot slot is gekeken welke
maatregelen in de periode 2010 tot en met begin januari
2014 zijn uitgevoerd. Deze zijn, rekening houdend met het
gewicht van elke maatregel voor het betreffende
woningtype (tabel B.3), uitgedrukt als aandeel van de
ruimte in 2010.
Bijlagen | 127

Voorbeeld bepaling indicatoren voor energiebesparende maatregelen
In een tussenwoning waren in 2010 mogelijkheden voor:
– Dakisolatie
– PV-panelen
– Zonneboiler
– Gedeeltelijk HR++-glas.
In 2012 is het dak geïsoleerd. In deze woning is tussen 2010 en 2014 minimaal één maatregel genomen (indicator 1),
en de benutte ruimte (indicator 2) is: 12308 / (12308 + 7826 + 3938 + 0,5*9846) = 42 procent.

Beperking interpretatie gewichten van maatregelen
De gebruikte gewichten zijn gebaseerd op de te besparen
hoeveelheid primaire enerige, maar niet verfijnd genoeg
om geïnterpreteerd te worden als de energie die jaarlijks
bespaard wordt. Bij een combinatie van maatregelen
wordt bijvoorbeeld geen rekening gehouden met het
feit dat de besparing van elke afzonderlijke maatregel
afneemt. De gewichten worden slechts gebruikt om
een gewicht toe te kennen aan maatregelen omdat
een douchekop minder opbrengt dan bijvoorbeeld
muurisolatie, en isolatie in een grote vrijstaande woning
meer oplevert dan in een kleine woning.

B2.3	Resultaten – individuele
factoren in het beslisproces
In deze paragraaf worden de resultaten van de analyses
gepresenteerd per blok van relevante factoren in het
beslisproces.

B2.3.1 Fysieke context: woning
De woning bepaalt mede de ruimte voor en de hobbels
die genomen moeten worden om energiebesparende
maatregelen te nemen. Deze paragraaf schetst
eerst de verschillen tussen (bewoners van) koop- en
huurwoningen. Daarna wordt de relatie tussen de overige
woningkenmerken en energiebesparende maatregelen
beschreven.
Energiebesparing in de koop- en huurwoningen
In de periode 2010-2014 verliep energiebesparing in de
koopsector sneller dan bij woningcorporaties en – vooral
– particuliere huurwoningen. De uitgangssituaties in 2010
voor de drie woningmarktsegmenten was gelijk.
Anno 2010 was er in een woning gemiddeld ruimte voor
3,7 van de negen maatregelen. Als we woningen zonder
ruimte voor de negen energiebesparende maatregelen
buiten beschouwing laten (zoals in de rest van de
analyses), was dit gemiddeld 3,9. In particuliere
huurwoningen was het aantal mogelijke maatregelen
gemiddeld iets groter dan in corporatie- en
128 | Energie besparen gaat niet vanzelf

koopwoningen, maar deze verschillen zijn niet
significant6.
Bij gemiddeld 47 procent van de woningen is tussen 2010
en 2014 minimaal één van de negen maatregelen
genomen. Gemiddeld is 18 procent van de ruimte benut.
Dit is inclusief woningen waarin geen enkele maatregel is
genomen. Zoals aangegeven moeten deze aandelen
beschouwd worden als bovengrenzen vanwege de
vermoedelijke oververtegenwoordiging van
respondenten met interesse voor energiebesparing.
Bij 52 procent van de koopwoningen is minimaal één
maatregel is genomen en gemiddeld is 21 procent van de
ruimte benut. Bij huurders van woningcorporaties is 38
procent van de woningen verbeterd en gemiddeld 15
procent van de ruimte benut (figuur B.5 en B.6). Bij
particuliere huurwoningen gaat het om 31 procent van de
woningen en gemiddeld 8 procent van de ruimte. Chikwadraat en ANOVA F-tests (inclusief post hoc-analyse)
laten zien dat de indicatoren significant verschillen tussen
de drie typen woning-eigenaren7. Vergelijken we de
benutte ruimte van woningen waarin minimaal één
energiebesparende maatregel is genomen (zie ook figuur B.6),
dan verschillen de koop- (41 procent) en de
corporatiewoningen (38 procent) niet significant, terwijl
de particuliere huursector met 25 procent wel significant
achterblijft ten opzichte van de twee andere sectoren8.
Woningtype, woonoppervlak en woningwaarde
In 37 procent van de appartementen is minimaal één
maatregel genomen. Dat is minder dan in andere
woningtypen (49 tot 52 procent9) Deze verschillen zijn
in lijn met Murphy (2012) en Tigchelaar en Leidelmeijer
(2013)10. Daarnaast vinden wij dat in vrijstaande woningen
(25 procent) en 2-onder-1 kap woningen (21 procent)
gemiddeld een groter aandeel van de ruimte tussen
2010 en 2014 is benut dan bij rijwoningen (18 procent)
en appartementen (14 procent)11. Post hoc-analyses
laten zien dat vooral de aandelen voor appartementen
significant afwijken van de andere woningtypen.
In lijn met het feit dat in grotere woningentypen vaker
maatregelen zijn genomen, hangen woonoppervlak en

Figuur B.5
Aandeel woningen waarin minimaal één energiebesparende maatregel is genomen,
naar eigendomssituatie, 2010 – 2014
% van woningen
60
50
40
30
20

0

pbl.nl

10

Eigenarenbewoners

Woningcorporatie

Overige
verhuurders

Gemiddeld

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Figuur B.6
Benutting van besparingspotentieel naar eigendomssituatie, 2010 – 2014
% van besparingspotentieel
60

Eigenaren-bewoners
Woningcorporatie

50

Overige verhuurders
Gemiddeld

40
30
20

0

pbl.nl

10

Alle woningen

Minimaal één
maatregel genomen

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

WOZ-waarde positief samen met het nemen van
energiebesparende maatregelen, maar het gaat om zeer
zwakke verbanden12.
Ouderdom van de woning en aantal mogelijke maatregelen
Energiebesparende maatregelen worden niet in alle
woningen uit verschillende bouwperioden gelijkmatig
genomen. Met 33 procent is het aandeel woningen waarin
minimaal één energiebesparende maatregel genomen is,
het laagst voor woningen van 2000 en later. Dit aandeel
is het hoogst voor de bouwperioden 1990-1999 en 1959
en eerder, waarbij de helft van de woningen is verbetert13.
Opvallend is dat dit aandeel voor de bouwperiode

1980-1989 (36 procent) niet veel afwijkt van dat van
nieuwbouwwoningen. Op deze laatste observatie na,
liggen de resultaten in de lijn met Murphy (2012) en
Tigchelaar en Leidelmeijer (2013).
De benutte ruimte tussen 2010 en 2014 daalt met de
ouderdom van de woning: in woningen uit 2000 en later
is 32 procent van de ruimte benut, terwijl dit voor
woningen uit de jaren ’60 slechts 24 procent is14. Dit komt
doordat in modernere woningen minder maatregelen
resteren. Àls er dan een maatregel wordt uitgevoerd,
beslaat dit een substantieel deel van de nog beschikbare
ruimte.
Bijlagen | 129

Figuur B.7
Invloed van sociale omgeving op energiebesparing, 2014
Stelling 1

Stelling 2

Weinig mensen in mijn
omgeving hebben
energiebesparingsmaatregelen genomen

Veel mensen in mijn
omgeving hebben
energiebesparingsmaatregelen genomen

Ik ben niet door anderen
geattendeerd op de
mogelijkheden van
energiebesparing

Anderen hebben mij
geattendeerd op de
mogelijkheden van
energiebesparing

Energiebesparing is een
onderwerp waarover weinig
wordt gesproken
in de samenleving

Energiebesparing is een
onderwerp waarover veel
wordt gesproken
in de samenleving
pbl.nl

-2
Eens met
stelling 1
Koopwoning

-1

0
Neutraal

1

2
Eens met
stelling 2

Huurwoning

Minimaal één maatregel genomen

Minimaal één maatregel genomen

Geen maatregel genomen

Geen maatregel genomen

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Om dit beter te begrijpen is de samenhang geanalyseerd
tussen het aantal maatregelen dat in 2010 mogelijk was
en het nemen van energiebesparende maatregelen. Deze
variabele vertoont een positieve correlatie en is een van
de meest relevante woningkenmerken voor met het
nemen van minimaal één energiebesparende maatregel15.
In de woningen waarin minimaal één maatregel wordt
genomen, is de correlatie tussen het aantal mogelijke
maatregelen en het aandeel benutte ruimte tussen 2010
en 2014 juist negatief 16. Bij de regressieanalyses wordt
gecontroleerd voor het aantal mogelijke maatregelen in
2010 en krijgt met bouwperiode een andere lading.

huishoudensvormen en eenpersoonshuishoudens lager
dan voor paren zonder en met kinderen (13-15 vs. 20-22
procent)19.

B2.3.2 Fysieke context: huishoudens

In lijn hiermee nam 36 procent van de pensioen­
gerechtigden minimaal één maatregel. Dit is minder dan
bij mensen met een eigen onderneming of vermogen
(61 procent), inkomen uit arbeid (49 procent) en overige
inkomstenbronnen (47 procent). Daar waar Murphy voor
deze laatste indicator geen significante verschillen tussen
de groepen kon aantonen, zijn in onze analyses deze
verschillen wel significant 21. Hiermee samenhangend gaat
AOW en pensioen samen met 16 procent benutte ruimte,
terwijl dit voor huishoudens met inkomen uit arbeid (20
procent), eigen onderneming of vermogen (21 procent) en
uitkering, bijstand of student (17 procent), hoger is22.

Ook huishoudenskenmerken houden verband met het
nemen van energiebesparende maatregelen, zoals
Murphy (2012) al liet zien. Tigchelaar en Leidelmeijer
(2013) konden voor eigenaren-bewoners geen
doorslaggevende huishoudkenmerken vinden bij de
beslissing om te investeren in de energieprestatie van de
woning 17.
Huishoudenstype
Bij 38 procent van de eenpersoonshuishoudens is één
of meer energiebesparende maatregelen genomen;
dat is minder dan bij dan paren zonder kinderen
(49 procent), paren met kinderen (55 procent) en
overige huishoudensvormen (45 procent)18. Dit is in lijn
met de resultaten van Muphy (2012). Ook de benutte
ruimte tussen 2010 en 2014 is voor voor overige
130 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Leeftijd en bron van inkomsten
Leeftijd hangt negatief samen met het nemen van
energiebesparende maatregelen. Hoewel nog steeds
zeer zwak, is die relatie iets sterker als leeftijd in het
kwadraat wordt bekeken20. Ouderen benutten tussen
2010 en 2014 dus minder ruimte en namen iets minder
vaak energiebesparende maatregelen van jongere
leeftijdsgroepen.

Herkomst
Niet-westerse allochtonen benutten tussen 2010 en
2014 10 procent ruimte. Dit is significant minder ruimte
dan westerse allochtonen (18 procent) en allochtonen

Figuur B.8
Externe inspiratiebron voor nemen van energiebesparende maatregelen, 2014
Eigenaren-bewoners

Vereniging van Eigenaren

Huurders

Website MilieuCentraal
Wijk- of buurtvereniging
Meer met Minder-programma
Gemeente
Installateur, bedrijf, aannemer
Verhuurder
Er was een subsidie beschikbaar
Energiebedrijf
Anderen die het ook deden
Familie, kennis, buurman, vriend
pbl.nl

0

4

8

12

16

20

% van respondenten
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

(19 procent)23. Dit komt vooral doordat maar 32 procent
van de niet-westerse allochtonen minimaal één
maatregel nam, terwijl dit bij westerse allochtonen en
autochtonen 52 respectievelijk 47 procent was24.
Besteedbaar inkomen
De hoogte van het besteedbaar inkomen hangt zeer
zwak, maar positief samen met de ruimte die is benut 25
en het nemen van minimaal één energiebesparende
maatregel26. Hetzelfde geldt voor de hoogte van de
jaarlijkse energierekening27. Murphy (2012) vond op dit
punt geen eenduidige verschillen. De energiequote –
het aandeel van het besteedbaar inkomen dat opgaat
aan gas- en elektriciteit – vertoont nagenoeg geen
samenhang met het nemen van energiebesparende
maatregelen28.
Woonduur
Tot slot bestaat er een zeer zwakke negatieve relatie
tussen de woonduur en de verwachtte woonduur
met het nemen van energiebesparende maatregelen:
hoe langer huishoudens in hun woning wonen, des te
kleiner de benutte ruimte29 en des te kleiner de kans
dat er minimaal één energiebesparende maatregel is
genomen30. De zekerheid waarmee men denkt over 5 jaar
nog in deze woning te wonen vertoont geen samenhang
met het nemen van minimaal één energiebesparende
maatregel31, maar wel een zeer zwakke relatie met de
benutte ruimte32. Murphy (2012) vond dat huishoudens
met verhuisplannen binnen één jaar minder vaak
energiebesparende maatregelen namen.

B2.3.3 Sociale context
De invloed van de sociale omgeving is gemeten met drie
tegenstellingen en een 5-puntsschaal. Dit is zeker niet

uitputtend, maar geeft een indicatie van de rol van de
sociale omgeving bij energiebesparing. Figuur B.7 geeft
de gemiddelde scores, waarbij ’0’ een neutrale positie ten
opzichte van twee contrasterende uitspraken weergeeft 33.
Bij alle stellingen is sprake van significante verschillen
tussen de vier groepen34.
Gemiddeld zijn respondenten het meer eens met de
stelling dat er in de samenleving veel over energiesparing
wordt gepraat, dan met het tegendeel. Opvallend is dat
huurders waarbij minimaal één energiebesparende
maatregel is genomen, dit sterker ervaren. Anderzijds
geven respondenten gemiddeld aan dat anderen hen niet
geattendeerd hebben op de mogelijkheid van
energiebesparing. Respondenten waarbij minimaal één
energiebesparende maatregel is genomen, zijn minder
negatief.
Respondenten zijn het gemiddeld iets meer eens met de
stelling ‘Veel mensen in mijn omgeving hebben
energiebesparende maatregelen genomen’ dan met het
tegendeel. Huishoudens waarbij maatregelen zijn
genomen, lijken een iets actievere omgeving te hebben
dan andere huishoudens. Huurders waarbij geen
maatregelen zijn genomen wijken het sterkst af.
Uit deze cijfers lijkt een tegenstrijdigheid te spreken:
mensen zien dat er in de samenleving wordt gepraat over
energiebesparing, ze zien ook dat anderen in hun
omgeving maatregelen nemen, maar tegelijkertijd geven
mensen aan dat zij maar beperkt door anderen op het
idee gebracht worden om energiebesparende
maatregelen te nemen. Deze tegenstrijdigheid wordt nog
duidelijker als aan respondenten die minimaal één
maatregel namen wordt gevraagd hoe zij daartoe op het
Bijlagen | 131

Figuur B.9
Motieven voor nemen van energiebesparende maatregelen, 2014
Stelling 1

Stelling 2

Energiebesparing heeft geen invloed op het
aantal extra kamers dat ik verwarm

Door energiebesparing kan ik meer kamers
verwarmen zonder dat dit veel extra kost

Ik hoef niet te laten zien
dat ik aan energiebesparing doe

Ik wil laten zien dat ik
aan energiebesparing doe

Ik vind de kosten van energiebesparingsmaatregelen aanvaardbaar

Ik vind de kosten van energiebesparingsmaatregelen te hoog

Energiebesparingsmaatregelen in onze woning
hebben geen invloed op mijn gezondheid
Het is voor mij minder belangrijk
hoe lang het duurt voordat ik
de investering heb terugverdiend
Technische snufjes waarmee ik energie kan
besparen doen me weinig

Mijn gezondheid is gebaat bij energiebesparingsmaatregelen in onze woning
Het is voor mij heel belangrijk
hoe lang het duurt voordat ik
de investering heb terugverdiend
Ik vind technische snufjes waarmee ik
energie kan besparen interessant

Mijn woning is niet goed geïsoleerd

Mijn woning is goed geïsoleerd

Energiebesparing maakt
mijn woning niet comfortabeler

Door energiebesparing wordt
mijn woning comfortabeler

Het milieu speelt geen rol bij het nemen
van energiebesparingsmaatregelen

Het milieu speelt een rol bij het nemen
van energiebesparingsmaatregelen
Energiebesparing geeft mij een goed gevoel

Energiebesparing geeft mij geen goed gevoel
Ik vind het minder belangrijk om
mijn energiekosten te verlagen

Ik vind het heel belangrijk om
mijn energiekosten te verlagen
pbl.nl

-2
Eens met
stelling 1
Koopwoning

-1

0
Neutraal

1

2
Eens met
stelling 2

Huurwoning

Minimaal één maatregel genomen

Minimaal één maatregel genomen

Geen maatregel genomen

Geen maatregel genomen

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

idee zijn gekomen. Maar liefst 91 procent van de
eigenaren-bewoners en 73 procent van de huurders geeft
aan dat zij zelf hiertoe het initiatief heeft genomen.
Gevraagd naar andere bronnen noemen de huurders ook
de verhuurder, gevolgd door bekenden en het
energiebedrijf (figuur B.8). Eigenaren-bewoners,
daarentegen, noemen de beschikbaarheid van subsidie
als belangrijkste inspiratie, gevolgd door het voorbeeld
van anderen en advies van familie, kennissen, buren of
vrienden en de energiemaatschappij (figuur B.8).

B2.3.4 Motieven
Huishoudens kunnen verschillende motieven hebben
om wel of geen energiebesparende maatregelen te
nemen, bijvoorbeeld financiële overwegingen, status en
interesse in techniek, comfort en gezondheid en gevoel
of ideële motieven. In de vragenlijst zijn de reacties op
verschillende tegenstellingen gepeild; figuur B.9 geeft de
resultaten.
Bij alle motieven is sprake van op zijn minst marginaal
significante verschillen tussen de vier groepen.

132 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Opvallend is dat er weinig grote verschillen tussen
huishoudens die geen, en die wel energiebesparende
maatregelen hebben genomen. Het verlagen van de
energienota, het goede gevoel dat energiebesparing
geeft, het milieu, comfort en interessante technische
snufjes blijken belangrijke overwegingen voor
huishoudens, of er nu energiebesparende maatregelen
genomen worden of niet. Evenzo worden de investerings­
kosten overwegend niet als (te) hoog ervaren en vormen
het tegen lagere kosten verwarmen van meer kamers en
het laten zien dat je aan energiebesparing doet geen
belangrijke overweging.
Dit wil niet zeggen dat er geen significante verschillen
bestaan tussen huishoudens die wel en geen energie­
besparende maatregel hebben genomen tussen 2010 en
2014. Eigenaren-bewoners die geen energiebesparende
maatregelen hebben genomen, hechten bijvoorbeeld
significant minder belang aan het verlagen van de
energiekosten dan eigenaren-bewoners die wel minimaal
een maatregel hebben genomen. Ook denken zij
significant minder vaak dat (meer?) energiebesparende

Figuur B.10
Invloed van ervaring, eigen kennis en competenties op energiebesparing, 2014
Stelling 1

Stelling 2

De rompslomp die energiebesparing
met zich meebrengt is te overzien

De rompslomp die energiebesparing
met zich meebrengt houdt mij tegen

Ik ben niet goed op de hoogte van de
mogelijkheden om energie te besparen

Ik ben goed op de hoogte van de
mogelijkheden om energie te besparen

Ik denk dat de energieprijzen in
de komende jaren zullen dalen

Ik denk dat de energieprijzen in
de komende jaren zullen stijgen

Als ik informatie wil over energiebesparing
weet ik niet waar ik moet zoeken

Als ik informatie wil over energiebesparing
weet ik waar ik moet zoeken
pbl.nl

-2
Eens met
stelling 1
Koopwoning

-1

0
Neutraal

1

2
Eens met
stelling 2

Huurwoning

Minimaal één maatregel genomen

Minimaal één maatregel genomen

Geen maatregel genomen

Geen maatregel genomen

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

maatregelen zal bijdragen aan hun gezondheid of dat
energiebesparende maatregelen hen een goed gevoel
geven. Huurders waar wel en of geen maatregelen zijn
genomen verschillen alleen significant op het motief
‘energiebesparing geeft mij een goed gevoel’.
De tegenstellingen tussen de huur- en koopsector zijn
groter. Daar waar eigenaren-bewoners gemiddeld
aangeven dat hun woning goed geïsoleerd is, en minder
sterk de overtuiging hebben dat hun gezondheid niet
gebaat is bij energiebesparende maatregelen, neigen
huurders eerder naar de tegenovergestelde stellingen.
Eigenaren-bewoners neigen daarnaast significant sterker
dan huurders naar instemming met de stellingen ‘Ik hoef
niet te laten zien dat ik aan energiebesparing doe’ en
‘Energiebesparing heeft geen invloed op het aantal extra
kamers dat ik verwarm’.
Tot slot lijkt de terugverdientijd van energiebesparende
maatregelen het belangrijkst voor huurders waarbij geen
energiebesparende maatregelen zijn genomen (al hecht
ook deze groep daar maar beperkt waarde aan), terwijl
eigenaren-bewoners die maatregelen namen eerder
aangeven dat terugverdientijden voor hen minder of niet
belangrijk zijn.

B2.3.5 Gedragsprocessen en kennis
Het is niet eenvoudig om gedragsmechanismen te
meten, al groeit het inzicht in de relevante mechanismen

gestaag in het veld van de gedragseconomie (Antonides
en Handgraaf 2013). Met een beperkt aantal indicatoren
proberen om ook deze mechanismen mee te nemen in
het model. In de dataverzameling hebben we daarvoor
een aantal tegenstellingen opgenomen die te maken
hebben met kennis, competenties, de inschatting van
toekomstige ontwikkelingen en ‘rompslomp’. Ook het
opleidingsniveau bespreken we hier omdat een hoger
opleidingsniveau mogelijk kan bijdragen aan het beter
verwerken van de aanboden informatie.
Opleidingsniveau blijkt niet onderscheidend voor de
ruimte die tussen 2010 en 2014 is benut35. Het hangt wel
positief samen met de keuze om minimaal één
energiebesparende maatregel te nemen36.
Huishoudens die op de hoogte te zijn van het eigen
energiegebruik hebben iets vaker minimaal één
maatregel genomen dan andere huishoudens (48 vs.
44 procent)37. Mede hierdoor is de benutte ruimte hoger
(41 vs. 37 procent)38.
Naast deze meer feitelijke indicatoren van kennis en
competenties zijn er ook tegenstellingen voorgelegd om
de ervaring van de eigen kennis en competenties te
meten (figuur B.10). Huurders en eigenaren-bewoners die
al dan niet maatregelen hebben genomen verschillen van
elkaar als het gaat om het op de hoogte zijn van
energiebesparingsmogelijkheden en weten waar
informatie te vinden is39. Post hoc-analyse laat zien dat
bijna alle onderlinge verschillen voor deze stellingen
Bijlagen | 133

Figuur B.11
Bekendheid van bewoners met regelingen, 2014

Subsidie op zonnepanelen
Verplicht energielabel bij verkoop woning
Subsidie op isolatie (bouwjaar voor 2010)
Slimme energiemeter
Subsidie op isolatieglas
Energiebelasting
Strengere normen voor nieuwbouwwoningen
Verlaagd btw-tarief isolatiemaatregelen
Verplicht energielabel dat meetelt voor huur
Subsidie op maatwerkadvies
Lagere hypotheekrente voor energiezuinige huizen
Lagere WOZ-waarde voor energiezuinige huizen (fake)
pbl.nl

0

20

Gebruik van gemaakt of mee te maken gehad

40

60

80

100

% van bewoners

Bekend met regeling
Niet bekend met regeling

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

significant zijn. Als het gaat om energiebesparing ervaren
eigenaren-bewoners meer kennis en competenties dan
huurders. Evenzo ervaren huishoudens waarbij die
minimaal één maatregel is genomen daarbij meer kennis
en competenties dan huishoudens waarbij dat niet het
geval is. Dit laatste wil overigens niet zeggen dat het
ervaren van meer kennis en competenties leidt tot een
grotere kans om een energiebesparende maatregel te
nemen; oorzaak en gevolg kunnen ook omgedraaid
liggen.
De overtuiging dat energieprijzen zullen stijgen draagt
niet bij aan het nemen van energiebesparende
maatregelen40. Het opzien tegen de rompslomp die
gepaard gaat met het nemen van energiebesparende
maatregelen is wel onderscheidend in de beslissing om
een energiebesparende maatregel te nemen41, waarbij
alle groepen gemiddeld meer neigen naar de stelling ‘De
rompslomp die energiebesparing met zich meebrengt is
te overzien’, maar bewoners waarbij energiebesparende
maatregelen zijn genomen dat iets sterker doen dan
huishoudens waarbij geen maatregelen zijn genomen.

134 | Energie besparen gaat niet vanzelf

B2.3.6 Bekendheid met en kansen voor beleid
In deze paragraaf belichten we de samenhang van beleid
(door de ogen van beslissers) en de keuzes die tussen
2010 en 2014 zijn gemaakt.
Bekendheid van regelingen
Er waren tussen 2010 en 2014 diverse regelingen actief
gericht op bewoners van woningen. De bekendheid met
regelingen is onder kopers groter dan onder huurders,
en een grotere bekendheid met regelingen gaat samen
met een grotere kans op het nemen van minimaal één
energiebesparende maatregel in de periode 2010-2014.
De bekendste regeling is de subsidieregeling voor
zonnepanelen (zie figuur B.11). Bijna 80 procent van de
respondenten zegt de regeling te kennen, hoewel ‘maar’
9 procent zegt dat zij met ermee te maken heeft gehad42.
Ongeveer 74 procent weet dat bij verkoop van een
woning een energielabel verplicht is, en dit zijn niet alleen
eigenaren-bewoners. De subsdie op isolatieglas is
bekend bij 64 procent van de huishoudens en 63 procent
kent de slimme meter. Opvallend is dat de al wat oudere
(en niet meer bestaande) subsidies op isolatie grotere
bekendheid genieten dan de btw-verlaging op isolatie­
diensten die sinds 2009 van kracht is (62 vs. 43 procent).

Figuur B.12
Herkomst van ontvangen aanbiedingen voor energiebesparende maatregelen, 2014
Koopwoning

Energiemaatschappij

Minimaal één
maatregel genomen

Bekende installateur, aannemer
of bouwonderneming

Geen maatregelen
genomen

Gemeente
Onbekende installateur, aannemer
of bouwonderneming

Huurwoning

Verhuurder

Minimaal één
maatregel genomen

Diversen

Geen maatregelen
genomen

VvE, bewonersvereniging
pbl.nl

0

10

20

30

40

50

% van respondenten
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

De minste bekendheid genieten de lagere hypotheek­
rente voor ‘groene’ woningen (31 procent)43, de subsidie
op maatwerkadvies (40 procent) en het verplichte
energielabel voor huur (42 procent). Bij deze laatste
regeling is het opvallend dat slechts 33 procent van de
huurders waarbij geen energiebesparende maatregelen
op de hoogte is van het feit dat de maximale huur
bepaald wordt door de energieprestatie van de woning;
bij huurders waar tussen 2010 en 2014 wel energie­
besparende maatregelen genomen zijn is dat 44 procent
en bij eigenaren-bewoners zelfs 45 procent.
Maar 55 procent van alle huishoudens bekend is met de
energiebelasting, een belasting waar iedereen met een
energieaansluiting mee te maken heeft. Van deze
huishoudens geeft bovendien maar iets meer dan de helft
aan zelf ook met deze belasting te maken te hebben.
Minder dan 1 op de 3 huishoudens beseft dat zij
energiebelasting betaalt. Onder eigenaren-bewoners is
dit iets hoger (34 tot 37 procent, afhankelijk van of er niet
of wel minimaal één maatregel is genomen) dan onder
huurders (17 respectievelijk 27 procent).
Overigens moet de ‘kennis’ van regelingen die
huishoudens zeggen te hebben met enige voorzichtigheid
geïnterpreteerd worden. Ook een ‘fake’ regeling waarbij
de WOZ-waarde voor energiezuinige woningen verlaagd
zou worden, wordt door 22 procent van de huishoudens
‘herkend’ (figuur B.11).
Gemiddeld zeggen huishoudens 6,1 van de 11 maatregelen
te kennen, de ‘fake’ regeling voor de WOZ-waarde is
buiten beschouwing latend. De vier groepen verschillen
onderling significant 44. Eigenaren-bewoners die
maatregelen hebben genomen kennen gemiddeld

6,8 regelingen; dat is significant meer dan de 6,2 regel­
ingen die eigenaren-bewoners zonder maatregelen
zeggen te kennen45. Ook het verschil tussen huurders
waarbij wel en geen maatregelen zijn genomen is
significant (gemiddeld 5,9 vs. 4,7 bekende maatregelen)46.
Subsidie
Het ontvangen van subsidie voor energiebesparende
maatregelen gaat niet alleen vaker samen met het
nemen van tenminste één maatregel, maar ook met
benutten van meer ruimte tussen 2010 en 201447.
Ongeveer 8 procent van de eigenaren-bewoners
ontving in de 5 jaar voor WoON Energie 2012 subsidie
voor energiebesparende maatregelen. Van hen
heeft 72 procent tussen 2010 en 2014 minimaal één
energiebesparende maatregel genomen. Dit is significant
vaker bij dan eigenaren-bewoners die tussen 2007 en
2012 geen subsidie ontvingen (50 procent)48. Bovendien
benutten van de huishoudens die minimaal één
maatregel namen de subsidie-ontvangers meer ruimte:
met subsidie werd gemiddeld 51 procent van de ruimte
benut, tegen 40 procent bij de woningen waarvoor geen
subsidie werd ontvangen49. Dit resulteert per saldo in een
hoger aandeel benutte ruimte in de periode 2010-2014 bij
de ontvangers van subsidie50.
Benadering door relevante partijen
In de survey is bewoners gevraagd naar mogelijke
aanbiedingen (of informatie) van 7 soorten partijen;
zie figuur B.12.
Huishoudens herinneren zich gemiddeld 0,8 verschillende
partijen, waarbij energiemaatschappijen door 37 procent
van de huishoudens het meest worden genoemd.
Energiemaatschappijen worden gevolgd door bekende
Bijlagen | 135

Figuur B.13.a
Benutting van besparingspotentieel naar bron energielabelschatting, 2010 – 2014
% van besparingspotentieel
60

Oﬃcieel label beschikbaar
Schatting met behulp van internet

50

Eigen schatting
Geen schatting

40
30
20

0

pbl.nl

10

Alle woningen

Minimaal één
maatregel genomen

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Figuur B.13.b
Aandeel woningen waarin minimaal één energiebesparende maatregel is genomen,
naar bron energielabelschatting, 2010 – 2014
% van woningen
60
50
40
30
20

0

pbl.nl

10

Geen
labelschatting

Eigen
schatting

Oﬃcieel
Schatting
label
met behulp van
beschikbaar
internet

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

bouw- en installatiebedrijven (13 procent) en de
gemeente (10 procent). Niet alle groepen noemen
evenveel partijen51. Eigenaren-bewoners die minimaal
één maatregel hebben genomen herinneren zich de
meeste aanbiedende parteijen: gemiddeld 1,0, tegen 0,8
bij eigenaren-bewoners die geen maatregelen hebben
genomen. Huurders waarbij minimaal één maatregel is
genomen noemen gemiddeld 0,6 partijen, tegen 0,4 bij
huurders zonder energiebesparende maatregelen. Naast
de energiemaatschappij is de verhuurder voor huurders
de belangrijkste partij: 16 procent van de huurders
waarbij minimaal één maatregel is genomen kan zich een
aanbod van de verhuurder herinneren. Voor de huurders
136 | Energie besparen gaat niet vanzelf

waarbij geen maatregelen zijn genomen is dat 8 procent.
In de koopsector spelen de VvE en eventuele
bewonersverenigingen geen rol van betekenis; bekende
en onbekende bouw- en installatiebedrijven en de
gemeente daarentegen wel.
Maatwerkadvies
Zeven procent van de bewoners had een maatwerk­
advies. Zij namen tussen 2010 en 2014 vaker een
energiebesparende maatregel52, maar àls er een
maatregel werd genomen, werd er met maatwerkadvies
niet meer ruimte benut dan zonder53.

Figuur B.14
Correctheid van energielabelschatting door bewoners naar eigendomssituatie en genomen maatregelen, 2014
Bewoner heeft geen idee welk label
% van woningen
100

80

60

40

0

pbl.nl

20

Eén of meer
maatregelen
genomen

Geen
maatregel
genomen

Eén of meer
maatregelen
genomen

Koopwoningen

Geen
maatregel
genomen

Totaal

Huurwoningen

Bewoner heeft label ingeschat
% van woningen
100

80

60

40

0

pbl.nl

20

Eén of meer
maatregelen
genomen

Geen
maatregel
genomen

Eén of meer
maatregelen
genomen

Koopwoningen
Onderschatting (te pessimistisch)

Geen
maatregel
genomen

Totaal

Huurwoningen
Overschatting (te optimistisch)

Drie of meer labels

Eén label

Twee labels

Twee labels

Eén label

Drie of meer labels

Correcte inschatting
Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Energielabel
In de survey is bewoners gevraagd om aan te geven
welk label zij denken dan hun woning heeft. Daarbij is
expliciet gevraagd om, indien men het label niet kent,
zelf een inschatting te geven van het energielabel van

de woning. Ondanks deze uitnodiging geeft 53 procent
van de bewoners aan dat zij geen idee heeft welk label
de woning heeft. Aan de bewoners die aangaven welke
label zij denken dat hun woning heeft is gevraagd
waarop dit antwoord gebaseerd is. Acht procent van
Bijlagen | 137

Figuur B.15
Correctheid van energielabelinschatting door bewoners naar bron van labelschatting, 2014
% van woningen
100

Onderschatting (te pessimistisch)
Drie of meer labels

80

Twee labels
Eén label

60
Correcte inschatting
40

Overschatting (te optimistisch)
Eén label

20

Drie of meer labels

pbl.nl

0

Twee labels

Oﬃcieel
label
beschikbaar

Schatting
met behulp van
internet

Eigen
schatting

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

alle bewoners geeft aan dat er een officieel energielabel
beschikbaar is, 4 procent heeft met behulp van internet
een beeld van het energielabel verkregen en de
resterende 35 procent zegt een eigen inschatting gemaakt
te hebben. De huishoudens verschillen in het nemen
van energiebesparende maatregelen (zie figuur B.13)54.
Post hoc-analyses laten zien dat dit alleen veroorzaakt
wordt door het achterblijven van de groep die geen
labelinschatting heeft gegeven.
Voor het onderzoek WoON Energie 2012 is van elke
woning het energielabel vastgesteld. Dat maakt dat we
de accuraatheid van de inschatting van ‘onze’
respondenten kunnen nagaan, inclusief een eventuele
relatie met het nemen van energiebesparende
maatregelen. Omdat verbeteringen na de woningopname
voor WoON Energie in 2012 het energielabel kunnen
beïnvloeden, kijken we in de volgende analyses alleen
naar woningen waarin geen verbeteringen op de
9 bestudeerde maatregelen hebben plaatsgevonden in
2012 of 2013.
Splitsen we de bewoners naar eigendom en het nemen
van één of meerdere maatregelen (figuur B.14) dan valt
op dat huurders vaker geen idee hebben van het
energielabel van hun woning, en daarnaast vaker een
te negatief beeld hebben de energieprestatie van hun
woning. Eigenaren-bewoners, daarentegen, vooral
degenen die energiebesparende maatregelen hebben
genomen, geven vaker een schatting van het energielabel
van hun woning, schatten daarbij het energielabel vaker
goed in, maar zijn daarnaast ook vaak iets te optimistisch.
De verschillen zijn significant55.

138 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Interessant is ook of huishoudens met een officieel
energielabel weten hoe hun woning er energetisch
voorstaat (figuur B.15). Dat blijkt het geval: 41 procent van
hen geeft dezelfde labelinschatting als de woningopname
voor WoON Energie 2012, en 79 procent valt binnen de
marge van plus of min één label. Voor huishoudens die
hun labelinschatting hebben gebaseerd op internetsites
is dat laatste 62 procent; en voor overige huishoudens
61 procent binnen +/- 1 label. De groepen verschillen
onderling significant in hun scores op deze vergelijking56.
Houding jegens overheidsbeleid
In de survey is met 4 stellingen gemeten hoe bewoners
staat tegenover bestaand en mogelijk toekomstig
overheidsbeleid (figuur B.16).
Het bestaande beleid waarbij (steeds strengere) regels
gelden voor nieuwbouw wordt breed geaccepteerd:
gemiddeld scoort deze stelling bijna 1,3, waar de score 2
staat voor volledige instemming en -2 voor volledige
afwijzing. Er zijn alleen marginaal significante verschillen
tussen de groepen57. Ook stemmen alle groepen min of
meer gelijk in met de stelling dan de overheid burgers en
bedrijven moet helpen om zuiniger met energie om te
gaan58.
Bij de waardering voor het reeds verplichte energielabel
loopt er een sterke scheidslijn tussen de huur- en
koopsector: huurders stemmen hier gematigd mee in,
terwijl kopers zich hier gematigd tegen verzetten59. Post
hoc-analyses tonen dat binnen één sector bewoners die
wel of geen maatregelen hebben genomen onderling niet
verschillen. Tot slot zijn huurders enthousiaster voor
eventuele regels voor de bestaande woningvoorraad60.

Figuur B.16
Houding van eigenaren-bewoners en huurders ten opzichte van overheidsmaatregelen, 2014
Koopwoning

De overheid mag iedere eigenaar
verplichten een energielabel te laten
maken, zodat duidelijk is hoe de woning
energiezuinig gemaakt kan worden

Minimaal één
maatregel genomen
Geen maatregel
genomen
Huurwoning

De overheid mag regels stellen
zodat bestaande woningen en gebouwen
energiezuinig worden gemaakt

Minimaal één
maatregel genomen
Geen maatregel
genomen

De overheid moet burgers
en bedrijven helpen zuiniger
om te gaan met energie

De overheid mag regels stellen
zodat nieuwe woningen en gebouwen
energiezuinig worden gebouwd
pbl.nl

-2
Sterk tegen

-1

0
Neutraal

1

2
Sterk voor

Bron: Veldkamp 2014; bewerking PBL

Ook hier laten post hoc-analyses zien dat de verschillen
alleen zijn toe te schrijven aan de verschillen in eigendom,
en niet aan het verschil tussen wel of niet nemen van
maatregelen. Overigens laten deze scores zien dat dit nog
niet bestaande beleid niet radicaal door eigenarenbewoners wordt afgewezen, terwijl het reeds verplichte
energielabels bij eigenaren-bewoners wel veel weerstand
oproept.

B2.4 Multivariate analyse
In deze paragraaf presenteren we multivariate
analyses waarin de hiervoor besproken factoren in
het beslisproces in samenhang worden bekeken. Het
doel van de analyses is om meer inzicht te krijgen
hoe (ervaring met) beleid doorwerkt in de keuze om
energiebesparende maatregelen te nemen indien
rekening wordt gehouden met andere factoren in het
beslisproces. Daarnaast is het belangrijk om te weten
welke andere factoren dan een rol spelen.
Er zijn aparte modellen geschat voor de huur- en de
koopsector omdat de beslisprocessen van huurders en
eigenaren-bewoners anders verlopen, waarbij huurders
voor grote investeringen afhankelijk zijn van hun
verhuurder. Verder is het beslisproces in tweeën gesplitst.
Allereerst bekijken we, voor huurders en eigenaren apart,
de keuze om minimaal één energiebesparende maatregel

te nemen tussen 2010 en 2014. Deze analyse vindt plaats
met behulp van een logistisch regressiemodel. Daarna
volgt, voor de huurders en eigenaren waarbij minimaal
één energiebesparende maatregel is genomen, een
analyse van de mate waarin de ruimte tussen 2010 en
2014 is benut. Deze analyse vindt plaats met een lineair
regressiemodel. Aldus zijn er vier modellen geschat.
Factoren die geen invloed hebben op het nemen van
energiebesparende maatregelen
De modellen zijn eerst geschat met alle hiervoor
besproken variabelen61, 62. Vervolgens zijn de modellen
opnieuw geschat met alleen de variabelen die in minimaal
één van de vier modellen een (marginaal) significante
relatie vertoonden met het nemen van energiebesparende
maatregelen tussen 2010 en 201463. Uit het blok ‘context’
(huishouden, woning, sociaal) verdwenen hiermee
het woonoppervlak, de uitgaven aan energie, de
energiequote, de zekerheid om over 5 jaar nog in deze
woning te wonen en de stelling over ‘ …veel gesproken
over energiebesparing in de samenleving’ uit de
modellen. Deze factoren zijn dus niet onderscheidend als
het gaat om de keuze om energiebesparende maatregelen
te nemen. Bij gedragsmechanismen en kennis blijken
bijna alle variabelen opgenomen indicatoren daarvoor
nauwelijks relevant: kennis van het energiegebruik,
opleidingsniveau en de stellingen over informatie zoeken,
energieprijzen en rompslomp verdwenen uit de modellen.
Ook veel motieven bleken niet relevant voor de keuze om
Bijlagen | 139

energiebesparende maatregelen te nemen: ‘Belangrijk
om kosten te verlagen’, ‘Kosten niet aanvaardbaar’, ‘Ik
wil laten zien...’, ‘Technische snufjes’, ‘Gezondheid’, ‘Goed
gevoel’ en ‘Milieu speelt een rol’ zijn om die reden niet

opgenomen in de definitieve modellen. Omdat we vooral
geïnteresseerd zijn invloeden in de invloed van beleid
op het beslisproces zijn er geen variabelen uit dit blok
verwijderd.

Tabel B.4
HUUR Modellen zonder individuele regelingen
Logistisch model
B

S.E.

-2,441

0,539

paar zonder kinderen

0,04

paar met kinderen

0,175

Overig

Lineair model
B

S.E.

80,818

10,761

***

0,222

-10,111

4,388

**

0,378

-12,049

7,099

*

0,297

0,344

-12,71

5,939

**

Leeftijd in kwadraat (x 1000)

-0,207

0,089

2,364

1,587

Besteedbaar inkomen (x 10.000)

0,073

0,099

4,241

1,895

Pensioen

0,485

0,304

-1,321

5,505

eigen onderneming/DGA/vermogen

-0,765

0,412

-6,967

8,735

overig (uitkering, bijstand, student)

0,15

0,288

2,552

5,143

niet-westers allochtoon

-0,184

0,495

-2,497

9,33

westers allochtoon

0,636

0,294

**

-6,577

5,287

huur, part

-0,693

0,257

***

-0,412

4,991

appartement/meergezins

-0,008

0,198

-7,842

4,017

2-onder-1-kap

0,264

0,443

-7,672

8,112

vrijstaand

-0,516

0,879

25,849

21,144

2000 of later

-0,233

0,432

11,463

8,368

1990-1999

0,596

0,333

*

-8,096

6,178

1980-1989

-0,583

0,289

**

-15,385

5,721

***

1970-1979

0,462

0,258

*

-12,198

4,599

***

1960-1969

0,215

0,272

-12,282

5,279

**

Aantal mogelijke maatregelen anno 2010 (0-9)

0,385

0,049

-3,582

0,909

***

WOZ-waarde (x 100.000 euro)

-0,015

0,141

-8,508

3,436

**

Woonduur (in jaren)

-0,009

0,007

-0,226

0,138

Veel mensen in mijn omgeving hebben energiebesparende
maatregelen genomen #

0,231

0,097

1,957

1,748

Anderen hebben mij geattendeerd op de mogelijkheid van
energiebesparing #

0,081

0,079

0,564

1,469

0,172

0,092

0,274

1,728

-0,02

0,072

3,046

1,379

Door energiebesparing wordt mijn woning comfortabeler #

0,053

0,083

Door energiebesparing kan ik meer kamers verwarmen zonder
dat dit veel extra kost #

-0,234

0,074

0,1

Officieel label beschikbaar
Zelfinschatting mbv internet
Geen labelinschatting gegeven
Overheid moet burgers en bedrijven helpen #
Overheid mag regels stellen_nieuwbouw #

0,255

0,147

(Constant)

***

Fysieke context: huishouden en woning

**

*

***

**

*

Sociale context
**

Gedragsprocessen en kennis
Ik ben goed op de hoogte van de mogelijkheden om energie te
besparen #

*

Motieven
Het is voor mij belangrijk hoe lang het duurt voordat ik een
investering heb terugverdiend #

Mijn woning is goed geïsoleerd #

**

1,773

1,528

-0,409

1,352

0,074

5,263

1,359

0,287

0,358

-3,841

6,269

-0,366

0,608

-8,762

10,401

0,079

0,205

-9,404

3,769

**

-0,066

0,128

-4,418

2,526

*

-6,076

2,892

**

***

**

Beleid

140 | Energie besparen gaat niet vanzelf

*

Tabel B.4 (vervolg)
Logistisch model

Lineair model

B

S.E.

B

S.E.

Overheid mag regels stellen_bestaande bouw #

0,021

0,135

7,372

2,629

Overheid mag iedereen verplichten tot een energielabel #

-0,085

0,091

-0,484

1,639

Aanbieding: bekende bouw/installatie-onderneming

0,586

0,509

-4,685

8,891

Aanbieding: onbekende bouw/installatie-onderneming

-1,008

0,741

-1,14

16,428

Aanbieding: energiemaatschappij

0,062

0,2

-3,817

3,735

Aanbieding: gemeente

-0,376

0,392

-7,817

7,017

Aanbieding: verhuurder

0,339

0,273

8,172

4,616

Aanbieding: VvE\bewonersvereniging

0,878

0,723

-16,688

11,301

Maatwerkadvies laten maken

0,37

0,561

18,674

8,685

Weet niet wat maatwerkadvies is

0,008

0,186

0,026

3,594

´aantal regelingen dat men zegt te kennen (0-11)´

0,051

0,025

0,132

0,475

**

***

*
**

Logistisch model: N=804; Chi2=194,806; df=45; p=0,000; Cox & Snell R 2 = 0,215; Nagelkerke R2 =0,296; Lineair model: N=283; F= 3,086;
df = 45; p=0,000; R2 = 0,369
* 0,05 ≤ p < 0,10; ** 0,01 ≤ p < 0, 05; *** p < 0,01
# stelling met 5-puntsschaal, van -2 (eens met tegengestelde stelling/sterk tegen) tot 2 (eens/sterk voor)

Tabel B.5
KOOP Modellen zonder individuele regelingen
Logistisch model

Lineair model

B

S.E.

-1,725

0,402

paar zonder kinderen

0,374

0,166

paar met kinderen

0,272

0,203

overig

0,008

0,326

-5,226

5,33

Leeftijd in kwadraat (x 1000)

-0,081

0,071

-1,183

1,122

Besteedbaar inkomen (x 10.000)

-0,032

0,032

0,295

0,492

pensioen

0,048

0,2

0,477

3,241

eigen onderneming/DGA/vermogen

0,677

0,202

-6,78

2,774

overig (uitkering, bijstand, student)

0,366

0,335

-2,406

5,271

niet-westers allochtoon

-0,142

0,603

-2,005

10,401

westers allochtoon

0,342

0,239

0,263

3,459

appartement/meergezins

0,185

0,203

0,355

3,27

Appartement/meergezins

0,185

0,203

0,355

3,27

2-onder-1-kap

0,113

0,164

2,03

2,562

vrijstaand

0,244

0,174

8,236

2,762

2000 of later

-1,052

0,258

0,361

4,501

1990-1999

0,009

0,205

-4,149

3,153

1980-1989

-0,411

0,196

-0,534

3,244

1970-1979

-0,165

0,184

-1,484

2,789

1960-1969

0,045

0,217

-4,04

3,29

Aantal mogelijke maatregelen anno 2010 (0-9)

0,402

0,039

-6,067

0,568

WOZ-waarde (x 100.000 euro)

-0,019

0,054

-0,711

0,931

Woonduur (in jaren)

-0,015

0,006

-0,153

0,101

-0,055

0,071

-1,367

1,145

(Constant)

B

S.E.

***

71,187

6,54

**

-1,539

2,751

-2,346

3,153

***

Fysieke context: huishouden en woning

***

***
**

***
**

**

***

***

Sociale context
Veel mensen in mijn omgeving hebben energiebesparende
maatregelen genomen #

Bijlagen | 141

Tabel B.5 (vervolg)
Logistisch model
B

S.E.

0,105

0,057

0,107

Het is voor mij belangrijk hoe lang het duurt voordat ik een
investering heb terugverdiend #

Lineair model
B

S.E.

0,607

0,869

0,072

3,606

1,194

-0,057

0,049

-0,269

0,803

Door energiebesparing wordt mijn woning comfortabeler #

0,142

0,057

Door energiebesparing kan ik meer kamers verwarmen zonder
dat dit veel extra kost #

-0,05

0,052

Mijn woning is goed geïsoleerd #

0,178

0,066

Officieel label beschikbaar

0,027

Zelfinschatting mbv internet

0,367

Geen labelinschatting gegeven

-0,225

0,129

Overheid moet burgers en bedrijven helpen #

-0,073

Overheid mag regels stellen_nieuwbouw #

Anderen hebben mij geattendeerd op de mogelijkheid van
energiebesparing #

*

Gedragsprocessen en kennis
Ik ben goed op de hoogte van de mogelijkheden om energie te
besparen #

***

Motieven

**

0,782

0,93

1,042

0,825

4,928

1,023

0,245

3,186

3,559

0,315

5,895

4,287

-1,781

2,087

0,078

0,035

1,224

-0,033

0,084

1,445

1,313

Overheid mag regels stellen_bestaande bouw #

0,041

0,069

-0,01

1,092

Overheid mag iedereen verplichten tot een energielabel #

-0,079

0,061

0,539

0,973

Aanbieding: bekende bouw/installatie-onderneming

0,294

0,159

0,739

2,294

Aanbieding: bouw/installatie-onderneming

0,244

0,194

2,777

2,777

Aanbieding: energiemaatschappij

0,101

0,124

-2,12

1,964

Aanbieding: gemeente

0,222

0,188

-2,116

2,728

Aanbieding: VvE\bewonersvereniging

0,023

0,35

In 5 jaar voor WoON 2012 EGO-subsidie ontvangen

0,727

0,249

Maatwerkadvies laten maken

0,188

0,234

Weet niet wat maatwerkadvies is-niet ingevuld

0,176

0,153

´aantal regelingen dat men zegt te kennen (0-11)´

0,048

0,022

***

***

Beleid

*

*

**

**

-0,658

5,536

10,522

3,052

-3,426

3,342

-0,976

2,433

-0,136

0,364

***

Logistisch model: N=1463; Chi-kwadraat = 315,209; df=44; p=0,000; Cox & Snell R2 = 0,194; Nagelkerke R2 = 0,258;
Lineair model: N=726; F=7,538 df=44; p=0,000; R2=0,328
* 0,05 ≤ p < 0,10; ** 0,01 ≤ p < 0, 05; *** p < 0,01
# stelling met 5-puntsschaal, van -2 (eens met tegengestelde stelling/sterk tegen) tot 2 (eens/sterk voor)

Modellen zijn passend en verklaren 19 tot 37 procent van de
geobserveerde variantie
De modellen zijn weergegeven in tabel B.4 voor
huurders en B.5 voor eigenaren-bewoners. Uit de Chikwadraat en F-waarden voor de modellen blijkt dat de
modellen beter bij de data passen dan modellen met
alleen een intercept. Voor huurders heeft het logistisch
regressiemodel een (pseudo) R2 van 0,215 (Cox & Snell) of
0,296 (Nagelkerke). Dit geeft aan dat bij huurders 22 tot
30 procent van de variantie in de kansverhouding tussen
het nemen van energiebesparende maatregelen en geen
energiebesparende maatregelen (hierna kortweg: kans
om minimaal één maatregel genomen te hebben) tussen
2010 en 2014 kan worden verklaard met de geselecteerde
45 variabelen. Het lineaire model dat vervolgens
beschrijft welke ruimte tussen 2010 en 2014 is benut
142 | Energie besparen gaat niet vanzelf

verklaart 37 procent van de geobserveerde variantie.
Bij eigenaren-bewoners verklaart het logistisch model
met 44 variabelen 19 tot 26 procent van de variantie. Het
lineaire model voor eigenaren-bewoners die minimaal
één maatregel nemen verklaart 33 procent van de
variantie in het aandeel van de ruimte dat tussen 2010 en
2014 is benut.
Vooral minder particuliere huurwoningen verbeterd
Kijken we naar de factoren die significant bijdragen aan
energiebesparing bij huurders, dan blijkt allereerst de
kans op het nemen van minimaal één maatregel in de
particuliere sector kleiner dan in de sociale huursector.
Indien de modellen worden gedraaid voor huurders
en eigenaren-bewoners samen blijkt er ook alleen
een negatief effect uit te gaan van een particuliere

verhuurder in het logistisch model. Met andere woorden:
na correctie voor alle factoren uit het model resteren er
geen significante verschillen tussen eigenaren-bewoners
en huurders van woningcorporaties als het gaat om de
kans om minimaal één maatregel te nemen en de drie
eigendomssituaties verschillen niet in de ruimte die wordt
benut indien er minimaal één maatregel wordt genomen.

Aantal mogelijke maatregelen zeer relevant
In woningen waar nog veel maatregelen mogelijk zijn is
de kans op minimaal één energiebesparende maatregel
groter, terwijl de ruimte die vervolgens benut wordt
juist lager is. Deze effecten treden zowel in de koop- als
in de huursector op en bevestigen de observaties bij de
verkenning van de fysieke contextfactoren.

Diverse huishoudenskenmerken relevant
De kans om energiebesparende maatregelen te
nemen is hoger voor huurders van westers allochtone
afkomst. Bij huurders is het niet duidelijk of dit ligt aan
de kenmerken huurders (stemmen bepaalde groepen
huurders eerder in met energiebesparende maatregelen?
Of brengen bepaalde typen huurders minder vaak kleine
verbeteringen zoals een douchekop of radiatorfolie aan?)
of aan overwegingen bij verhuurders.

Bovenop deze effecten hadden huurders en eigenarenbewoners van woningen uit de bouwperiode 1980-1989
én eigenaren van nieuwbouwwoningen een kleinere kans
om minimaal één maatregel te nemen. Bij huurders van
woningen uit de perioden 1970-1979 en 1990-1999 was de
kans om minimaal één maatregel te nemen juist hoger.
Voor huurwoningen uit de periode 1960-1989 waar
minimaal één maatregel genomen is, was de benutte
ruimte kleiner.

Bij huurders daalt de kans op energiebesparende
maatregelen met het kwadraat van de leeftijd. Oudere
huurders hebben dus een kleinere kans om minimaal één
maatregel te nemen. Bij eigenaren-bewoners,
daarentegen, gaat een langere woonduur samen met een
kleinere kans om een maatregel te nemen. Aangezien een
langere woonduur vaker voorkomt bij ouderen vertoont
dit gelijkenis met het effect van leeftijd bij huurders.

De lineaire modellen geven aan dat het al eerder
gevonden achterblijven van energiebesparende
maatregelen in appartementen alleen in de huursector
speelt, terwijl het hogere aandeel benutte ruimte voor
vrijstaande woningen alleen bij koopwoningen optreedt.
Het model voor huurders geeft verder aan dat het
aandeel van de ruimte dat wordt benut (als er
maatregelen worden genomen) daalt met de
woningwaarde.

Het logistisch model voor eigenaren-bewoners laat zien
dat paren zonder kinderen een grotere kans hebben om
minimaal één energiebesparende maatregel te nemen.
Bij huurders, daarentegen, blijken alle huishoudenstype
àls er maatregelen genomen worden, significant minder
ruimte te benutten dan eenpersoonshuishoudens.
Dit gaat in tegen het beeld dat eenpersoonshuishoudens
minder aan energiebesparing doen dan andere
huishoudens. Kennelijk wordt dat verband veroorzaakt
door andere factoren.
Bij huurders gaat, indien er minimaal één maatregel
genomen wordt, een hoger inkomen samen met het
benutten van meer ruimte tussen 2010 en 2014. Of dit
laatste te maken heeft met de acceptatie van mogelijke
huurverhogingen bij energiebesparende maatregelen is
niet uit de modellen af te leiden, maar zou wel een
verklaring geven voor deze observatie. Bij huurders met
inkomen uit een eigen onderneming of vermogen,
daarentegen, is de kans dat er minimaal één maatregel is
genomen, kleiner dan bij andere inkomstenbronnen.
Bij eigenaren-bewoners gaf een inkomen uit een eigen
onderneming of vermogen juist een grotere kans om
minimaal één energiebesparende maatregel te nemen.
Ondernemers en vermogende eigenaren-bewoners díe
maatregelen nemen, daarentegen, benutten daarbij
vervolgens een kleiner aandeel van de beschikbare
ruimte dan huishoudens met andere bronnen van
inkomsten.

Huurders en eigenaren-bewoners worden beïnvloed door hun
sociale context
Er gaat een kleine invloed uit van de sociale context:
huurders die in hun omgeving zien dat mensen
energiebesparende maatregelen nemen hadden een
grotere kans om minimaal één energiebesparende
maatregel te nemen dan bij huurders die dat
niet zien. Eigenaren-bewoners die zeggen door
anderen geattendeerd te zijn op energiebesparende
mogelijkheden hebben vaker zelf ook daadwerkelijk een
maatregel genomen.
Mogelijkheden kennen gaat samen met vaker of meer
maatregelen nemen
Zoals gezegd is het niet eenvoudig om gedragsprocessen
te meten. In de modellen levert alleen de stelling ‘Ik ben
goed op de hoogte van de mogelijkheden om energie te
besparen’ een onderscheidende bijdrage de keuze voor
energiebesparende maatregelen. Huurders die meer
instemmen met deze stelling hadden een grotere kans
om minimaal één maatregel genomen te hebben en bij
eigenaren-bewoners ging instemming samen met een
groter benutting van de ruimte tussen 2010 en 2014.

Bijlagen | 143

Huurders meer gedreven door kostenbeheersing, eigenarenbewoners door comfort
Bij de motieven hebben huurders die veel waarde
hechten aan de terugverdientijd (of huurverhoging)
tussen 2010 en 2014 meer ruimte benut dan huurders die
daar minder waarde aan hechten. Bij huurders die meer
neigen naar de stelling ‘Energiebesparing heeft geen
invloed op het aantal extra kamers dat ik verwarm’ is
de kans groter dat er een energiebesparende maatregel
is genomen dan bij huurders die meer kamers zouden
verwarmen indien er energiebesparende maatregelen
zouden zijn genomen.
De overtuiging dat energiebesparende maatregelen
bijdragen aan het comfort van de woning verhoogt bij
eigenaren-bewoners de kans op een energiebesparende
maatregel.
Goed geïsoleerde woning geen reden om niet nog meer
maatregelen te nemen
Eigenaren-bewoners die hun woning (anno 2014) goed
is geïsoleerd vinden, hebben tussen 2010 en 2014 vaker
minimaal één energiebesparende maatregel genomen.
Bij zowel huurders als eigenaren-bewoners die hun
woning goed geïsoleerd vinden is bovendien de benutte
ruimte tussen 2010 en 2014 hoger dan bij huishoudens die
hun woning minder goed geïsoleerd vinden.
Subsidie bij woning-eigenaren vertoont sterke samenhang met
genomen maatregelen
De regressiemodellen voor eigenaren-bewoners64
bevestigen dat ontvangers van subsidie niet alleen vaker
een energiebesparende maatregel hebben genomen
tussen 2010 en 2014, maar daarbij ook meer ruimte
hebben benut.
Kennis van regelingen draagt bij aan het nemen van maatregelen
Eerder zagen we dat kennis van meer regelingen
samengaat met het vaker nemen van energiebesparende
maatregelen. De regressiemodellen bevestigen dit voor
zowel huurders als eigenaren-bewoners. Het aantal
regelingen dat men kent had vervolgens geen effect op
de ruimte die benut is.
Kennis van de individuele regelingen is niet in de
modellen opgenomen vanwege de soms hoge onderlinge
correlaties. Om toch een indruk te krijgen van de
mogelijke relatie tussen de bekendheid van individuele
regelingen en het nemen van energiebesparende
maatregelen zijn alle modellen opnieuw geschat met
steeds één regeling (waarbij de variabele die het totaal
aantal bekende maatregelen niet werd meegenomen).
Tabel B.6 geeft voor alle de vier modellen weer of
bekendheid met een regeling een (marginaal) significant
effect had op respectievelijk de kans(verhouding) om
144 | Energie besparen gaat niet vanzelf

minimaal één energiebesparende maatregel te nemen
(logitisch) en de ruimte die tussen 2010 en 2014 is benut
bij woningen waarin maatregelen zijn genomen (lineair
model).
De aanvullende modellen (Tabel B.6) laten zien dat er bij
huurders die bekend zijn met de energiebelasting, het
verlichte energielabel bij verhuur, en de subsidies op
isolatieglas en maatwerkadvies een grotere kans bestond
dat er tussen 2010 en 2014 minimaal één maatregel is
genomen. Bij eigenaren-bewoners geldt dat voor de (al
wat oudere) subsidie op isolatie en het lagere btw-tarief
voor isolatiediensten. Deze positieve effecten komen in
het logistisch model voor eigenaren-bewoners boven op
de (positieve) parameter voor het ontvangen van een
subsidie voor energiebesparende maatregelen, en
kunnen daarmee duiden op een advertentie-effect van
deze subsidies.
Dit geldt niet voor de zeer bekende subsidie op
zonnepanelen en de strengere normen die aan
nieuwbouwwoningen gelden. De lineaire modellen voor
eigenaren-bewoners geven aan dat kennis van deze
regelingen samen gaat met een lager aandeel benutte
ruimte tussen 2010 en 2014 indien er minimaal één
maatregel is genomen.
Kennis van de energieprestatie van de woning belangrijk
Het ontbreken van inzicht in de energieprestatie van
de eigen woning zoals dat tot uitdrukking komt in
het antwoord ‘weet niet’ op de uitnodiging om het
energielabel van de eigen woning te schatten, ging bij
eigenaren-bewoners samen met een lagere kans om er
minimaal één energiebesparende maatregel te nemen
tussen 2010 en 2014. Bij huurders ging het samen met
het benutten van een kleinere ruimte indien er minimaal
één maatregel is genomen. Bij huurders waarbij een
maatwerkadvies beschikbaar was, is juist een grotere
benutting van de ruimte tussen 2010 en 2014 te zien.
Aanbieding van verhuurder en bekend bouw- of installatiebedrijf
Als het gaat om contacten met verschillende
partijen blijken alleen die met bekende bouw- en
installatiebedrijven bij eigenaren-bewoners bij te dragen
een grotere kans om minimaal één maatregel te nemen.
Bij huurders gaat een aanbod van een verhuurder samen
met een iets grotere benutting van de ruimte tussen
2010 en 2014. Dit laatste is wellicht als volgt te begrijpen:
huurders kunnen zelf eenvoudige maatregelen nemen
(tochtstrip, douchekop), maar als het om substantiële
investeringen gaat, is actie van de verhuurder geboden.
Houding jegens overheidsbeleid
In de verkenning van de houding ten opzichte
van overheidsbeleid zagen we dat het verplichte

Tabel B.6
Huurders

Regeling
Energiebelasting

Kans op min. één
maatregel
(logistisch)

Eigenaren-bewoners

Benutte ruimte bij
maatregelen
(lineair)

Kans op min. één
maatregel
(logistisch)

Benutte ruimte bij
maatregelen
(lineair)

0,500 **

Slimme meter
Verplicht label verkoop
Verplicht label verhuur

0,335 *

Strengere normen nieuwbouw

0,351 *

Subsidie isolatieglas

0,313 *

-3,692 *

Subsidie isolatie
Subsidie maatwerkadvies

0,228 *
0,317 *

Subsidie zonnepanelen

-5,288 *

Lagere hypotheekrente
Laag btw-tarief isolatiediensten

0,259 **

* 0,05 ≤ p < 0,10; ** 0,01 ≤ p < 0, 05; *** p < 0,01; overig: niet marginaal significant

energielabel en regels voor de bestaande bouw vooral
onderscheidend waren tussen huurders- en eigenarenbewoners, en niet of nauwelijks tussen huishoudens
waar al dan niet één energiebesparende maatregel was
genomen. De modellen voor de eigenaren-bewoners
laten zien dat de houding jegens overheidsbeleid binnen
deze groep inderdaad niet onderscheidend is voor het
nemen van energiebesparende maatregelen tussen 2010
en 2014. Bij huurders, daarentegen, zijn er wel significante
verschillen. Zo blijkt dat instemming met regels voor
nieuwbouw (dit is bestaand beleid), samengaat met een
hogere kans dat er minimaal één maatregel is genomen,
maar ook met een kleinere benutte ruimte indien er
minimaal één maatregel is genomen.
Bij huurders waarbij minimaal één energiebesparende
maatregel is genomen, gaat instemming met
overheidsregels voor bestaande bouw samen met een
hoger aandeel benutte ruimte tussen 2010 en 2014.
Mogelijk hebben deze huurders goede ervaringen met de
maatregelen die genomen zijn en vinden zij dat dit de
norm mag worden. Instemming met de stelling dat de
overheid burgers en bedrijven moet helpen, daarentegen,
gaat samen met een kleinere benutting van de ruimte.
Wellicht hopen huurders die teleurgesteld zijn in de mate
waarin hun verhuurder energiebesparende maatregelen
heeft genomen dat overheidshulp hier verandering in kan
brengen.

B2.5 Conclusies
Met een survey onder huurders en eigenaren-bewoners
hebben we geprobeerd meer inzicht te krijgen in het
beslisproces voor energiebesparende maatregelen.

In deze slotparagraaf zetten we de belangrijkste
bevindingen op een rij.

B2.5.1	Verschillen tussen huurders en
eigenaren-bewoners
Uit de analyses blijkt dat vooral de particuliere huursector
achterblijft bij het nemen van energiebesparende
maatregelen. Huurders zijn vaker gedreven door
kostenoverwegingen bij maatregelen dan eigenaren
bewoners. Aan de andere kant hebben zij vaak geen
idee van het energielabel van hun woning en weten
zij vaak niet dat dit meetelt voor de huur. Eigenarenbewoners zijn meer gedreven door comfort als zij
maatregelen nemen. Daarbij zijn zij te optimistisch over
het energielabel van hun woning. Eigenaren-bewoners
wijzen het verplichte energielabel af, maar zijn niet
radicaal tegen eventuele normen voor de bestaande
woningvoorraad. Huurders staan (nog) meer open voor
overheidsnormering.
Particuliere (ver)huurders blijven achter
De eigendomssituatie heeft veel invloed op het nemen
van maatregelen. Vooral particuliere (ver)huurders blijven
tussen 2010 en 2014 achter. Het is uit deze analyses niet
op te maken of dit komt door de keuzes van de huurders
of de verhuurders.
De verschillen tussen de koop-, corporatie- en
particuliere huurwoningen worden vooral veroorzaakt
door het aantal/aandeel woningen waarin maatregelen
genomen is. In koopwoningen worden iets vaker
maatregelen genomen dan in corporatiewoningen.
Deze verschillen zijn vermoedelijk toe te schrijven aan
verschillen in de woningvoorraad en bewonerspopulatie
aangezien deze groepen in de regressieanalyses (waarbij
Bijlagen | 145

daarvoor wordt gecorrigeerd) niet van elkaar verschillen.
In particuliere huurwoningen wordt veel minder vaak
minimaal één maatregel genomen. Indien er maatregelen
worden genomen in particuliere huurwoningen blijft
bovendien óók de benutte ruimte achter ten opzichte van
die van koop- en corporatiewoningen waar minimaal één
maatregel wordt genomen.
Bouwperiode speelt bij huurwoningen een rol; daarnaast blijven
huurappartementen blijven achter en gaan vrijstaande
koopwoningen sneller
Gecontroleerd voor het aantal resterende maatregelen
zijn er relevante verschillen tussen bouwperiodes in
het nemen van maatregelen, vooral bij huurwoningen.
Het is niet duidelijk hoe dit geduid kan worden en of dit
relevant is voor de inzet van beleid en marktpartijen.
Mogelijk spelen ouderhouds- of bewoningscycli een
rol waardoor sommige woningen eerder in aanmerking
komen voor renovatie dan anderen. Daarnaast valt op
dat in de huursector appartementen achterblijven; in de
koopsector gaan vrijstaande woningen sneller. Dit kan
een aanwijzing vormen voor het aanbod van de bouwen installatiesector, maar ook voor problemen bij de
aanpakken van complexen.
Huurders meer gedreven door kostenbeheersing, eigenarenbewoners door comfort
Het verlagen van de energierekening en het milieu zijn
voor zowel huurders als eigenaren-bewoners belangrijke
motieven om aan energiebesparing te doen. Ook geeft
het hen een goed gevoel en zijn technische snufjes voor
energiebesparing soms interessant. Deze motieven zijn
echter niet onderscheidend als het gaat om het nemen
van energiebesparende maatregelen.
De kosten en baten van energiebesparende maatregelen
lijken geen grote rol te spelen in het beslisproces. Zowel
huurders als eigenaren-bewoners vinden de kosten van
energiebesparende maatregelen niet (te) hoog. Alleen in
de huursector gaat een hoger inkomen samen met een
grotere benutting van de ruimte. Daarnaast is er meer
ruimte benut (dat wil zeggen: zijn er meer of
verdergaande maatregelen genomen) bij huurders die
meer waarde hechten aan de terugverdientijd van
investeringen.
Eigenaren-bewoners, daarentegen, zijn eerder geneigd
om maatregelen te nemen als zij denken dat een woning
comfortabeler wordt van energiebesparende
maatregelen. Ook zij vinden het belangrijk om de
energiekosten laag te houden, maar dit is niet
onderscheidend in het al dan niet nemen van
maatregelen.

146 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Eigenaren-bewoners zijn te optimistisch over de energieprestatie
van hun woning; huurders zijn realistischer (maar hebben bovenal
geen idee)
Huurders geven meer dan eigenaren-bewoners aan dat
hun woning niet goed geïsoleerd is. Het is de vraag in hoe
deze percepties zich verhouden tot de daadwerkelijke
staat van woningen. Anno 2014 bestaat geen verschil
tussen corporatie- en koopwoningen in het aantal
energiebesparende maatregelen dat nog genomen kan
worden (beiden 3,1 van de onderzochte 9 maatregelen).
Met 3,6 resterende maatregelen zijn dat er bij particuliere
huurwoningen significant meer, maar dit vormt een
maar een klein deel van de (huur)woningvoorraad. Uit de
vergelijking van de labelinschatting door bewoners en het
daadwerkelijke label volgens WoON Energie 2012 blijkt
dat huurders, àls ze al een schatting van het label geven,
het energielabel vaker te pessimistisch inschatten (maar
gemiddeld nog steeds te optimistisch). Minder dan één
op de vier huurders dat het energielabel meetelt in het
bepalen van de huur.
Andere houding huurders en eigenaren-bewoners naar beleid
Het bestaande beleid met regels voor nieuwbouw en
een overheid die burgers en bedrijven helpt om zuiniger
met energie om te gaan wordt door zowel huurders
als eigenaren-bewoners geaccepteerd. Huurders zijn
daarnaast enthousiaster voor mogelijke regels voor
de bestaande woningvoorraad, al wijzen eigenarenbewoners dit niet radicaal af. Als het gaat om het reeds
verplichte energielabel, vinden huurders dit prima, terwijl
kopers dit (gematigd) afwijzen.
Houding jegens overheidsbeleid alleen onderscheidend bij
huurders
Bij eigenaren-bewoners is de houding naar beleid niet
onderscheidend voor de mate waarin tussen 2010
en 2014 energiebesparende maatregelen genomen
zijn. Bij huurders is dat wel het geval. Mogelijk dragen
positieve ervaringen (verhuurder heeft veel gedaan
en dat bevalt) bij aan het idee dat energiebesparende
maatregelen tot norm verheven mogen worden, terwijl
teleurstellende ervaringen (er is wel iets gebeurd, maar
niet zo veel) bijdragen aan de meer voorzichtige wens dat
overheidshulp aan burgers en bedrijven moet helpen bij
energiebesparing in de gebouwde omgeving.

B2.5.2 Timing en diepgang van maatregelen
Energiebesparende maatregelen vinden vaker plaats rond
verhuizingen en bij jongere huishoudens. Toch worden er
ook daarbuiten maatregelen genomen. Energiebesparing
vindt tussen 2010 en 2014 dus vooral plaats in stapjes, en
niet ‘in een klap’ en een goed geïsoleerde woning is geen
reden om niet nog meer maatregelen te nemen.

Minder energiebesparende maatregelen op leeftijd en bij lange
woonduur
Leeftijd en woonduur zijn relevante contextuele factoren
in het beslisproces. Investeringen blijven achter bij
oudere huishoudens en huishoudens die langer in
een woning wonen. Dit onderstreept het belang van
woningmutaties voor energiebesparing.
Energiebesparende maatregelen in stapjes
Een van de belangrijkste woningkenmerken in
beslisproces van bewoners (en verhuurders?) is het aantal
energiebesparende maatregelen dat (in 2010) mogelijk
is. In woningen met meer resterende mogelijkheden
is de kans groter dat er tussen 2010 en 2014 minimaal
één maatregel is genomen. Maar àls er maatregelen
werden genomen, dan is de benutte ruimte kleiner dan in
woningen met minder mogelijkheden. Dit duidt erop dat
bij woningen waarin nog veel verbeteringen mogelijk zijn
vooral laaghangend fruit is geplukt. Er wordt niet gekozen
voor renovaties waarin (bijna) alle mogelijkheden worden
benut. Dit speelt zowel in de huur- als in de koopsector.
Goed geïsoleerde woning geen reden om geen (verdere)
maatregelen te nemen
Dat energiebesparing in stapjes plaatsvindt wordt ook
onderstreept door de observatie dat een (ervaren)
goede energieprestatie van de woning géén motief
om niets meer te doen. Bij bewoners die hun woning
goed geïsoleerd vinden is de benutte ruimte tussen
2010 en 2014 hoger dan bij huishoudens die hun woning
minder goed geïsoleerd vinden. Dit laatste lijkt logisch,
er zijn immers recent maatregelen genomen waarbij
de energieprestatie van de woning verbeterd is. Maar
dit motief was juist aan de vragenlijst toegevoegd
als mogelijke reden waarom huishoudens niet aan
energiebesparing. Dit mechanisme zien we in iets minder
sterke vorm ook terug bij huurders.

B2.5.3 Kennis en interesse
Kennis van en interesse in regelingen, het energielabel en
maatwerkadvies gaat samen met het nemen van meer
maatregelen. Subsidieregelingen met grote bekendheid
zoals die voor zonnepanelen, dragen niet altijd bij aan
het nemen van energiebesparende maatregelen door
bewoners die geen subsidie ontvangen. Dit ‘advertentieeffect’ bestaat mogelijk wel voor de langer lopende
subsidie/btw-verlaging voor isolatiediensten.
Kennis en competentie gaan samen met meer maatregelen
Bewoners die zeggen een officieel energielabel van hun
woning te hebben schatten iets beter in welk energielabel
hun woning heeft dan bewoners die het energielabel
zelfstandig inschatten, of met behulp van internet. De
verschillen zijn echter beperkt. Bovendien verschillen de
drie groepen niet in de energiebesparende maatregelen

die zij tussen 2010 en 2014 hebben genomen. Alleen bij de
grote groep bewoners die echt geen enkel idee heeft van
het energielabel van hun woning zijn er tussen 2010 en
2014 beduidend minder energiebesparende maatregelen
genomen. Bij huurders waarbij een maatwerkadvies
beschikbaar is, is een grotere benutting van de ruimte
tussen 2010 en 2014 te zien. Uiteraard kunnen hier
oorzaak en gevolg omgedraaid liggen.
Dat kennis en interesse en kennis vermoedelijk dicht bij
elkaar liggen blijkt ook uit de positieve relatie tussen het
aantal regelingen dat een bewoner kent en het nemen
van minimaal één energiebesparende maatregel tussen
2010 en 2014. Dit geldt zowel voor huurders als
eigenaren-bewoners. Uiteraard kunnen ook hierbij
oorzaak en gevolg omgedraaid liggen: bewoners die
maatregelen overwegen gaan mogelijk op zoek naar
informatie over regelingen (zie bijvoorbeeld ook
Tigchelaar en Leidelmeijer 2013: 131). Vermoedelijk is de
door de bewoner ervaren kennis en competentie hierbij
belangrijk: bewoners die stellen dat zij goed op de hoogte
zijn van de mogelijkheden om energie te besparen
hadden een grotere kans om energiebesparende
maatregelen te nemen.
Subsidie op zonnepanelen bekendste regeling; mogelijkheden
advertentie effect van subsidie/btw-verlaging voor
isolatiediensten
Bijna 80 procent van de bewoners kent de subsidie
regeling voor zonnepanelen uit 2012 en 2013. Dat is
fors meer dan bijvoorbeeld het aantal bewoners dat
bekend is met de energiebelasting die iedereen met
een energieaansluiting betaald; slechts 55 procent
van alle bewoners kent deze belasting en nog niet 1
op de 3 bewoners beseft dat zij energiebelasting ook
daadwerkelijk betaald. Hoewel kennis van regelingen
samengaat met het nemen van energiebesparende
maatregelen, lijkt er van de subsidie op zonnepanelen
geen advertentie-effect uit te zijn gegaan bij eigenarenbewoners die geen subsidie ontvingen. Dat is mogelijk
wel het geval voor de stimulering van isolatiediensten.
Dit is af te leiden uit het feit dat, indien gecontroleerd is
voor het ontvangen van eventuele subsidies, eigenarenbewoners die op de hoogte waren van de subsidie/btwverlaging voor isolatiediensten vaker zijn overgegaan
tot het nemen van minimaal één energiebesparende
maatregel tussen 2010 en 2014.

B2.5.4 Beïnvloeding ‘van buitenaf’
Bewoners geven massaal aan dat zij zelf op het idee zijn
gekomen om energiebesparende maatregelen te nemen.
Toch dragen ook de sociale omgeving, het aanbod van
verhuurder of marktpartijen en subsidie bij aan het
nemen van maatregelen.

Bijlagen | 147

Energiebesparing is vooral ‘zelf bedacht’
Bewoners denken en zeggen dat zij vooral zelf op het idee
komen en het initiatief nemen om energiebesparende
maatregelen te nemen. Dit geldt zelfs voor huurders,
die voor de grotere energiebesparende maatregelen
afhankelijk zijn van hun verhuurder. Tegelijkertijd laten
de analyses zien dat de prikkels uit de sociale omgeving
beslissers niet geheel onberoerd laten. Veel huishoudens
geven aan dat zij ervaren dat het onderwerp in de
samenleving leeft, en een omgeving waarin anderen
energiebesparende maatregelen nemen of advies
geven, gaat samen met een hogere kans om ook zelf
maatregelen te nemen.

1

Dit veldwerk is betaald door, en vond plaats in opdracht van
ministerie van BZK. Het ministerie heeft geen inhoudelijke
betrokkenheid gehad bij de samenstelling van de vragenlijst
en de verwerking van de gegevens.

heeft iets minder van de helft van de huishoudens
gereageerd: 3,5 miljoen van de ruim 7,1 miljoen huishoudens
in woningen. Dit wil zeggen dat vooral de mensen die in
WoON Energie 2012 een hoog gewicht hadden (dus groepen
die ondervertegenwoordigd waren) vaker niet hebben
meegedaan aan de herbenadering.
4 Voor respondenten met een beperkter aantal ontbrekende
antwoorden is het gemiddelde antwoord geïmputeerd van
de respondenten waarvan het antwoord wel bekend is.
5 De potentiele besparing per woningtype in euro’s is
omgerekend naar de bespaarde kubieke meter gas (of
opgewekte kWh elektriciteit) en de primair bespaarde
MegaJoules energie. Daarbij is voor HR++ glas uitgegaan
van 80 procent van de door Milieucentraal genoemde
besparing omdat er soms sprake is van dubbelglas; voor de
HR-ketel is de besparing gesteld op 90 procent van de
genoemde waarde (omdat soms alleen VR mogelijk is); en
bij dakisolatie is de besparing op de helft van de genoemde
waarde gesteld omdat er niet altijd sprake is van verwarmde
zolders. De aannames voor de waterbesparende douchekop
en leidingisolatie, tochtstrip en reflectiemateriaal zijn uit
andere bronnen afkomstig en gemiddeld gesteld op een
besparing van 60 kubieke meter respectievelijk 50 kubieke
meter gas, afhankelijk van het woningtype.
6 Gemiddeld 4,0 vs. 3,8 en 3,9 maatregelen; F=1,532; df =2;
p=0,000. We spreken van ‘significante verschillen’ bij p <
0,05, ‘marginaal significante verschillen’ bij 0,05 ≤ p < 0,10
en ‘niet significante verschillen’ bij p≥0,10.
7 Pearson Chi kwadraat = 46,352 (df = 2; p=0,000); F=25,658
(df = ; p=0,000). Voor de post-hoc test bij de ANOVA-analyse
op het aandeel van de verbeterruimte dat is benut, wordt
gebruik gemaakt van de conservatieve Bonferroni. Test
(Alpha 0.05) die minder snel leidt tot de uitspraak dat
groepen significant van elkaar verschillen dan andere post
hoc tests. Bij de Chi-kwadraattoets op de frequenties
woningen waarin wel of geen maatregelen genomen zijn,
zijn chi-kwadraattoetsen uitgevoerd waarbij steeds twee
van de onderzochte groepen met elkaar zijn vergeleken. Het
onderlinge verschil tussen het aantal huurders bij
woningcorporaties en particuliere verhuurders waarbij
minimaal één maatregel genomen is, is alleen marginaal
significant (Chi-kwadraat=2,787; df=1; p=0,095).
8 F=8,601; df=2; p=0,000.
9 Pearson Chi-kwadraat 34,152; df=3; p=0,000. Merk op dat
deze analyses betrekking hebben op koop- én
huurwoningen, daar waar Murphy (2012) alleen kijkt naar
koopwoningen.
10 Merk op dat onze analyses betrekking hebben op koop- én

2

WoON Energie 2012 kent 4790 respondenten, maar van een
klein deel dan deze respondenten zijn geen
steekproefgegevens het uitvoerend veldwerkbureau
geleverd.
Deze cijfers hebben betrekking op de ongewogen
respondentaantallen. Indien de respondenten gewogen
worden met de weegfactor van WoON energie 2012, dan

huurwoningen, daar waar Murphy (2012) alleen kijkt naar
koopwoningen. Tigchelaar en Leidelmeijer (2013)
presenteren de resultaten steeds gecontroleerd voor andere
factoren zodat alleen de ‘eigen’ bijdrage van een woning- of
huishoudenskenmerk naar voren komt. Murphy (2012)
presenteert eerst de relatie van elke kenmerk zonder te
controleren voor andere invloeden, om vervolgens in een

Aanbieding van verhuurder en bekende bouw- en
installatieondernemingen relevant
Eigenaren-bewoners worden door meer verschillende
aanbiedende partijen benaderd dan huurders (of: kunnen
zich daarvan meer herinneren) en bewoners die meer
contacten met verschillende partijen noemen hebben
vaker energiebesparende maatregelen genoemd.
Aanbiedingen en informatie van energiemaatschappijen
worden het meest genoemd, maar uiteindelijk blijkt bij
huurders alleen een aanbieding van de verhuurder bij te
dragen aan het benutten van meer ruimte; bij eigenarenbewoners verhoogt alleen contact met een bekend
bouw- of installatiebedrijf de kans op het nemen van
energiebesparende maatregelen.
Subsidie gaat samen met het benutten van meer ruimte
Subsidie is een niet onbelangrijke prikkel in het
beslisproces van eigenaren-bewoners. Zo’n 17 procent
van de eigenaren-bewoners die minimaal één maatregel
nam, gaf aan dat de beschikbaarheid van een subsidie
hen daartoe op het idee bracht. Het ontvangen van
subsidie gaat niet alleen samen het met vaker nemen van
minimaal één maatregel, het gaat ook samen met het
benutten van meer ruimte indien er maatregelen worden
genomen. Dit zegt echter niets over mogelijke free-rider
effecten.

Noten

3

148 | Energie besparen gaat niet vanzelf

11
12

13
14
15
16
17

18
19
20

21
22
23
24
25
26
27

28
29
30
31
32
33

regressiemodel de relevante variabelen in samenhang te
bekijken. Wij volgen deze tweede lijn.
F=13,449; df =3; p=0,000.
Pearson correlaties <= 0,050 (p<=0,05). Voor interval- en
ratiovariabelen is ook steeds gekeken naar andere dan
lineaire samenhangen met de indicatoren, met name een
kwadratisch verband. Voor de analyses wordt alleen
ingegaan op/gebruik gemaakt van het verband dat de
sterkste relatie vertoonde met de indicatoren voor
energiebesparende maatregelen.
Chi-kwadraat=46,473; df=5; p=0,000.
F=4,210; df=5; p=0,001.
Pearson correlatie = 0,329; p=0,000.
Pearson correlatie = -0,354; p=0,000.
Wel vonden Tigchelaar en Leidelmeijer (2013:127) een
hogere intentie om de komende twee jaar te investeren
voor eigenaren-bewoners met een hoger inkomen, midden
leeftijdgroepen (25-54 jaar), in eengezinswoningen met
energielabel D tot G. Vooral mensen die al meer dan 20 jaar
ergens wonen en al ‘op leeftijd zijn’, hebben nog maar
zelden van investeringsplannen.
Chi-kwadraat=42,843; df=3; p=0,000.
F=8,818; df=3; p=0,000.
Pearson’s correlatie voor de benutte ruimte tussen 2010 en
2014: -0,089 (p=0,000); en voor minimaal één energie­
besparende maatregel genomen: -0,185 (p=0,000).
Chi-kwadraat = 50,430; df=3; p=0,000.
F=3,381; df=3; p=0,018.
F=4,568; df=2; p=0,010.
Chi-kwadraat = 10,778; df=2; p=0,005.
Pearson correlatie=0,100; p=0,000.
Pearson correlatie=0,077; p=0,000.
Pearson correlatie=0,057 (p=0,007) respectievelijk 0,091
(p=0,000). De hoogte van de energierekening voor 2012 is in
WoON 2012 bepaald door het electriciteits- en gasgebruik in
2010 (verkregen uit registraties van energieleveranciers) te
corrigeren voor de gemiddelde buitentemperatuur in dat
jaar en vervolgens ‘af te rekenen’ tegen de energie-,
transport- en belastingtarieven op 1-1-2012.
Pearson correlatie=-0,038 (p=0,074) respectievelijk -0,009
(p=0,661).
Pearson correlatie=-0,072; p=0,001.
Pearson correlatie = -0,100; p=0,000.
Pearson correlatie = 0,025; p=0,227.
Pearson correlatie = 0,081; p=0,000.
Voor de in dit onderzoek gebruikte 5-puntschalen voor
tegenstellingen geldt: de antwoorden zijn hercodeerd van -2
(eens met de ene contrasterende stelling) tot 2 (eens met de

andere stelling); bij respondenten waarbij het antwoord op
een of meerdere stellingen ontbrak is de gemiddelde
response van de overige respondenten geïmputeerd.
Respondenten met grote aantallen ontbrekende
antwoorden zijn uit de analyses verwijderd.
34 F-waardes tussen 3,373 en 12,791; p < 0,05.
35 F=1,675; df=3; p=0,170.

36
37
38
39
40
41
42

43

44
45
46
47

48
49
50
51
52

53

54
55
56
57
58

Chi-kwadraat=13,492; df=3; p=0,004.
Chi-kwadraat=3,888; df=1; p=0,049.
F=4,601; df=1; p=0,032.
F= 33,627 resp. F=28,626; beiden: df=3; p=0,000.
F=1,844; df=3; p=0,137.
F=12,767; df=3; p=0,000.
Van de ruim 7 miljoen huishoudens in woningen in
Nederland hebben er 82.000 gebruik gemaakt van de
subsidie voor zonnepanelen in 2012 en 2013. Dat komt neer
op 1,1 à 1,2 procent. Onder de 9 procent respondenten die
aangeven met subsidie voor zonnepanelen te maken te
hebben, kunnen zich echter ook personen bevinden die
gebruik hebben gemaakt van oudere of lokale subsidies
voor zonnepanelen.
Dit was geen overheidsbeleid, maar het was in de afgelopen
periode wel mogelijk om bij een beperkt aantal banken
lagere hypotheekrentes indien de woning energiezuinig was
of werd gemaakt. Door garantstelling door de overheid
waren er wel laagrentende leningen voor investeringen in
energiebesparende maatregelen beschikbaar. Het is
mogelijk dat respondenten geen onderscheid tussen deze
leningen hebben gemaakt.
F=43,317; df = 3; p=0,000.
Mean difference = -0,592; s.e. = 0,169; p=0,003.
Mean difference = -1,287; s.e. = 0,248; p=0,000.
Er is gekozen uit deze indicator uit de WoOn Energie 2012
survey zodat ook de combinatie ‘subsidie ontvangen’ en
‘geen maatregelen tussen 2010 en 2014’ voor kan komen.
De analyses op dit punt beperken zich tot eigenarenbewoners, omdat subsidies bij huurders geen rol spelen.
Chi-kwadraat = 21,793; df =1; p=0,000
F=13,338; df = 1; p=0,000.
Gemiddeld 37 procent, tegen 20 procent bij huishoudens die
geen subsidie ontvingen (F=40,032; df=1; p=0,000).
F=48,126; df=3; p=0,000.
65 procent, tegen 47 procent bij huishoudens die geen
maatwerkadvies beschikbaar hebben, en 41 procent bij
huishoudens die niet weten wat een maatwerkadvies is
(Chi-kwadraat=27,211; df =2; p=0,000).
Gemiddeld 44 procent met maatwerkadvies, tegen
40 procent zonder en 38 procent bij huishoudens die niet
weten wat een maatwerkadvies is (F=1,662; df=2; p=0,190).
Chi-kwadraat = 41,323; df=3; p=0,000; resp. F=18,256; df=3;
p=0,000
Chi-kwadraat 91,027; df = 21; p=0,000.
Chi-kwadraat = 35,515; df=12; p=0,000.
F=2,235; df=3; p=0,082.
F=1,114 df=3; p=0,342.

59 F=120,550; df=3; p=0,000.
60 F=68,937; df=3; p=0,000.
61 Uitgezonderd de mate waarin een bewoner het energielabel
van zijn woning goed inschat, omdat hiervoor te veel
gegevens ontbreken. Wel is de bron van de labelinschatting
opgenomen. Voor de bekendheid met regelingen zijn niet
de individuele regelingen in het model opgenomen, maar
Bijlagen | 149

‘het aantal regelingen dat men kent (0-11)’, welke hoge
correlaties vertoont met de kennis van de kennis van de
individuele regelingen (correlatiecoëfficiënten van 0,477 tot
0,824). Tot slot zijn twee controle variabelen meegenomen
om te testen of er verschillen resteren tussen respondenten
die online of schriftelijk hebben gereageerd of waarvoor
veel variabelen zijn geïmputeerd (vanwege ontbrekende
antwoorden). Aangezien deze controlevariabelen in geen
van de modellen significante effecten hadden, konden zij
weer uit de modellen verwijderd worden.
62 Alle modellen zijn geschat zonder weegfactor omdat de
belangrijkste woning- en huishoudenskenmerken zijn
opgenomen in het model.
63 Categoriale variabelen blijven daarbij in het model indien
minimaal één categorie in één model (marginaal)
significant is.
64 Bij huurders is deze variabele niet meegenomen omdat zij
geen subsidies ontvingen.

150 | Energie besparen gaat niet vanzelf

Planbureau voor de Leefomgeving
Postadres
Postbus 30314
2500 GH Den Haag
Bezoekadres
Oranjebuitensingel 6
2511 VE Den Haag
T +31 (0)70 3288700
www.pbl.nl
@leefomgeving
December 2014