Imagine the result

Klimaatmonitor 2012
Monitoring klimaatakkoord Rijk – Waterschappen 2010-2020
Unie van Waterschappen, Den Haag

KLIMAATMONITOR 2012

UNIE VAN WATERSCHAPPEN
DEN HAAG

1 november 2012
076767015:0.1 ‐ Definitief
B02015.000018.0100

Klimaatmonitor 2012

Inleiding
Op 12 april 2010 is tussen het Rijk en de Unie van Waterschappen het Klimaatakkoord 2010 – 2020
afgesloten. In dit bestuursakkoord zijn de sectorbrede ambities voor klimaat en duurzaamheid vastgelegd.
De focus van het akkoord is gericht op 2020. Het Klimaatakkoord vormde voor deze sector de basis voor
de Lokale Klimaatagenda (LKA), waaraan eveneens alle waterschappen deelnemen.
De waterschappen hebben de ambitie een zichtbare bijdrage te leveren aan de nationale doelstellingen
voor broeikasgassen en energie. Daarbij spelen voor de waterschappen vier hoofdmotieven een rol:


Het waterschap wordt in zijn zorg voor het watersysteem en de waterveiligheid sterk geconfronteerd
met de gevolgen van de klimaatveranderingen.



Het waterschap is zelf een grootverbruiker van energie (met name door afvalwaterzuiverings‐
installaties en poldergemalen). De sector verbruikt ongeveer 10 PJ, wat overeenkomt met het
elektriciteitsverbruik van 300.000 huishoudens.



De beschikbaarheid van biomassa en grondareaal biedt kansen voor opwekking van duurzame energie
(zoals biogas, restwarmte, windenergie, zonne‐energie en waterkracht).



Duurzaamheid en kostenefficiency blijken in de praktijk vaak goed samen te gaan.

In deze Klimaatmonitor legt de waterschapssector verantwoording af over de afspraken die in het
Klimaatakkoord zijn gemaakt:
1. Liggen de waterschappen op schema bij de uitvoering van de acties en zijn de afspraken van het
Klimaatakkoord uitgevoerd?
2. Hoe presteert de sector op het terugbrengen van emissie van broeikasgassen, verbetering van energie‐
efficiency en toepassing van duurzame energie?
3. Is het Klimaatakkoord als instrument effectief?
Daarnaast biedt de Klimaatmonitor elk waterschap meer inzicht in de eigen prestaties en is onderlinge
vergelijking mogelijk. Ook is het model lokaal toe te passen als management‐ en sturingsinstrument.
De Klimaatmonitor bestaat uit een kwantitatief en een kwalitatief deel. Er is veel informatie verzameld en
geanalyseerd om de afspraken uit het Klimaatakkoord te monitoren. Met een rekenmodel is het energie‐
verbruik en de klimaatvoetafdruk in beeld gebracht. Dit is zowel per waterschap als voor de gehele
waterschapssector gedaan. Het onderzoek is uitgevoerd door Arcadis met ondersteuning van een
expertgroep van waterschapsambtenaren en deelname van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.
In het kader van het Actieprogramma Klimaatakkoord van de Unie van Waterschappen is de rapportage
voorgelegd aan de ingestelde actieteams en aan beleidsambtenaren van de waterschappen.
De Klimaatmonitor heeft bijzonder veel nuttige informatie opgeleverd. Op basis hiervan zijn heldere
conclusies getrokken en kan verantwoording worden afgelegd aan het Rijk. Ook zijn er veel handvatten
beschikbaar gekomen voor toekomstige ontwikkeling. Deze zijn terug te vinden in de aanbevelingen.
Met de Klimaatmonitor heeft de sector een goed middel in handen voor interne evaluatie van de ambities
en doelstellingen. Ook is deze informatie van betekenis voor de uitvoering van de Lokale Klimaatagenda
en het daaraan verbonden actieprogramma.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

1

Klimaatmonitor 2012

Leeswijzer
Hoofdstuk 1 schetst de hoofdlijnen van het Klimaatakkoord en geeft een toelichting op de opzet en de
uitvoering van de Klimaatmonitor. Hoofdstuk 2 brengt de kwantitatieve gegevens in beeld van het
energieverbruik, de uitstoot van broeikasgassen en de opwekking van duurzame energie. De mate waarin
de afspraken van het Klimaatakkoord zijn nagekomen, is te vinden in hoofdstuk 3. Daarbij is consequent
de thematische indeling van het Klimaatakkoord gevolgd. Een nadere beschouwing met daaruit
resulterende conclusies staat in hoofdstuk 4. De aanbevelingen die hierop volgen zijn opgenomen in
hoofdstuk 5.
In het begin van het rapport is een Managementsamenvatting opgenomen.

2

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Inhoud
Inleiding ...................................................................................................................................................................... 1
SAMENVATTING..................................................................................................................................................... 5
1

2

3

Achtergrond, opzet & uitvoering ...................................................................................................................... 9
1.1

Achtergrond ............................................................................................................................................... 9

1.2

Hoofdlijnen Klimaatakkoord ................................................................................................................. 10

1.3

Opzet en uitvoering Klimaatmonitor 2012 ........................................................................................... 11
1.3.1

Inventarisatie CO2–emissie ....................................................................................................... 11

1.3.2

Lachgas‐ en methaan‐emissies gerelateerd aan de activiteiten van waterschappen......... 13

1.3.3

Biogas........................................................................................................................................... 13

1.3.4

Indeling in activiteiten............................................................................................................... 14

1.3.5

Kwalitatieve afspraken .............................................................................................................. 14

1.3.6

Vergelijking met onderzoek in 2009 ........................................................................................ 15

Emissie broeikasgassen en klimaatvoetafdruk waterschappen in 2011 .................................................. 17
2.1

Totale Emissie broeikasgassen ............................................................................................................... 17

2.2

Klimaatvoetafdruk: CO2 gerelateerd aan de activiteiten van waterschappen in 2011 ................... 18
2.2.1

Totaal ........................................................................................................................................... 18

2.2.2

Elektriciteit .................................................................................................................................. 21

2.2.3

Aardgas ....................................................................................................................................... 23

2.2.4

Overige energiedragers (niet voor transportdoeleinden) ..................................................... 23

2.2.5

Brandstoffen transport .............................................................................................................. 24

2.2.6

Inkoop metaalzouten en polymeer .......................................................................................... 24

2.3

Overige broeikasgassen: methaan en lachgas in 2011......................................................................... 25

2.4

Memo‐items: inzet biogas in 2011.......................................................................................................... 26

2.5

Vergelijking tussen de verschillende waterschappen ......................................................................... 26

Beleid, bewustwording & innovatie............................................................................................................... 33
3.1

Klimaatbeleid algemeen ......................................................................................................................... 33
3.1.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 33

3.1.2 Algemeen beeld ............................................................................................................................. 34
3.1.3
3.2

3.3

3.4

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 35

Duurzaamheid en duurzame energie ................................................................................................... 36
3.2.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 36

3.2.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 41

3.2.3

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 41

Mobiliteit................................................................................................................................................... 42
3.3.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 42

3.3.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 44

3.3.3

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 44

Gebouwen en objecten ............................................................................................................................ 44
3.4.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 44

3.4.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 45

3.4.3

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 45

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

3

Klimaatmonitor 2012

3.5

3.6

3.7

3.8

3.9
4

5

Duurzaam inkopen & (hergebruik) van grondstoffen/afval .............................................................. 46
3.5.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 46

3.5.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 48

3.5.3

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 48

Bewustwording & educatie .................................................................................................................... 48
3.6.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 48

3.6.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 49

3.6.3

Oplossingen binnen het internationale veld........................................................................... 50

Reductie broeikasgassen ......................................................................................................................... 50
3.7.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 50

3.7.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 50

3.7.3

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 51

Klimaatneutrale watersystemen & waterkeringen.............................................................................. 51
3.8.1

De cijfers ...................................................................................................................................... 51

3.8.2

Algemeen beeld .......................................................................................................................... 52

3.8.3

Oplossingen uit het veld ........................................................................................................... 52

Financiële paragraaf ................................................................................................................................ 53

Beschouwing & conclusies ............................................................................................................................... 54
4.1

30% energie – efficiënter en zuiniger werken tussen 2005 en 2020 ................................................... 54

4.2

40% zelfvoorzienend door eigen duurzame energieproductie in 2020 ............................................ 54

4.3

30% minder uitstoot van broeikasgas tussen 1990 en 2020 ................................................................ 55

4.4

100% duurzame inkoop in 2015 ............................................................................................................. 56

4.5

Snijvlak adaptatie en mitigatie ............................................................................................................... 56

4.6

Grondstoffen ............................................................................................................................................ 57

4.7

Bewustwording en educatie ................................................................................................................... 57

Aanbevelingen ................................................................................................................................................... 58
5.1

Klimaatakkoord ‐ inhoud ....................................................................................................................... 58

5.2

Klimaatmonitor ........................................................................................................................................ 60

Bijlage 1

Afkortingen waterschappen ...................................................................................................... 61

Bijlage 2

Overzicht tabellen en figuren ................................................................................................... 63

Bijlage 3

Samenstelling Expertgroep klimaatmonitor en overzicht klimaat coördinatoren van de
waterschappen............................................................................................................................. 65

Bijlage 4

Wijze berekening klimaatvoetafdruk waterschappen ......................................................... 67

Bijlage 4.1

Model klimaatvoetafdruk ........................................................................................................... 67

Bijlage 4.2

Berekening emissies lachgas en methaan .................................................................................. 70

Bijlage 4.3

Overzicht kentallen & emissiefactoren ...................................................................................... 71

Bijlage 5

Totale klimaatvoetafdruk en de individuele klimaatvoetafdrukken van de
waterschappen............................................................................................................................. 73

4

Colofon

...................................................................................................................................................... 103

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

SAMENVATTING
De realisatie van de doelstellingen van het Klimaatakkoord ligt goed op koers. Acties zijn zowel beleidsmatig als
uitvoerend door de waterschappen opgepakt. Significante energie-efficiencyverbeteringen worden doorgevoerd en de
vergroening van de energievoorziening gaat in een snel tempo. Voor de realisatie van de doelstellingen is het
essentieel om de huidige koers vast te houden. Op gebied van duurzame energie moet een verdere verschuiving
plaatsvinden van inkoop van groene stroom naar eigen opwekking van duurzame energie. Veel duurzame projecten
staan in de steigers. Er zijn veel kansen en uitdagingen die het halen van de doelstellingen voor het grootste deel
mogelijk moeten maken. Uitzondering is de emissie van methaan en lachgas. Voortschrijdend inzicht heeft duidelijk
gemaakt dat de beïnvloedingsmogelijkheden op die emissies beperkt is.

De Unie van Waterschappen heeft in het voorjaar van 2010 met het Rijk een Klimaatakkoord getekend. In
dit akkoord zijn de ambities van de waterschappen voor klimaat en duurzaamheid vastgelegd. De
verandering van het klimaat moet worden tegengegaan (mitigatie) en de kwetsbaarheid voor de gevolgen
hiervan verminderd (adaptatie). Daarnaast omvat het akkoord een aantal bredere duurzaamheids‐
doelstellingen, zoals duurzame inkoop, hergebruik van grondstoffen en bewustwording. De Klimaat‐
monitor 2012 geeft een breed beeld zowel van de stand van zaken binnen het individuele waterschap als
van de gehele waterschapssector.
De belangrijkste conclusie is dat het Klimaatakkoord een forse impuls heeft gegeven aan de ambities en
activiteiten van de waterschappen op het gebied van klimaat en energie. Voor het eerst zijn op dit terrein
voor de gehele waterschapssector duidelijke gezamenlijke ambities vastgesteld. Dit geeft richting en focus,
wat onder meer blijkt uit het feit dat in de jaren na 2009 het grootste deel van de waterschappen een
integraal duurzaamheidsbeleid is gaan voeren. Daarbij zijn de sectorale ambities van het Klimaatakkoord
op lokaal niveau vertaald en verankerd. Deelname van de afvalwaterzuivering aan de Meerjarenafspraak
energie‐efficiencyverbetering (MJA3) in 2008 heeft ook geleid tot veel gezamenlijke initiatieven en
maatregelen. Het Klimaatakkoord heeft deze aandacht voor energiezorg verbreed naar reductie van
broeikasgassen, inzet van duurzame energiebronnen en terugwinning van grondstoffen. Daarbij is er veel
aandacht voor innovatie. De inbreng van de positieve ‘MJA‐ervaringen’ is uitgedragen naar de andere
bedrijfsonderdelen binnen het waterschap. De monitorresultaten laten een duidelijke versnelling zien van
maatregelen in de afgelopen jaren.
Energie‐efficiency
Voor energie‐efficiency is aangesloten bij de doelstelling van de MJA. De waterschapssector streeft naar
een verbetering van de energie‐efficiency van minimaal 30% in de periode 2005‐2020: gemiddeld 2% per
jaar. Onder energie‐efficiency wordt verstaan energiebesparing en inzet van duurzame energie. De
jaarlijkse verbetering door besparingen in proces en keten bedroeg 2% per jaar. Eigen opwekking van
duurzame energie leverde 0,9% per jaar op: totaal 2,9% per jaar. Dit is nog exclusief de maatregelen
genomen in de bedrijfsonderdelen Watersysteem en Overige (deze zijn niet gemonitord over de jaren
2005‐2010). Het aandeel duurzame energie in de afvalwaterzuivering is in de periode 2005‐2011 gestegen
van 27% tot 90% van het totale energiegebruik. Deze stijging is het gevolg van de massale overstap van de
waterschappen naar inkoop van groene stroom. Aan eigen opwekking van duurzame energie wordt meer
gewicht toegekend dan aan de inkoop van duurzame energie, omdat dit veel meer inspanningen vergt.
Hieruit valt af te leiden dat een verbetering van 30% in 2020 haalbaar is.
Duurzame energieproductie
De sector werkt hard aan het in kaart brengen van de mogelijkheden om eigen opwekking van duurzame
energie te realiseren. In 2011 is een kwart van het energiegebruik in de totale sector afkomstig van eigen
duurzame energieproductie. Volgens de doelstelling in het Klimaatakkoord moeten de waterschappen in
2020 voor 40% zelfvoorzienend zijn. Twee derde van de waterschappen verwachten dit ook daadwerkelijk
te halen. Als de stijging van de eigen productie in hetzelfde tempo doorgaat, komt het totaal uit op 35%.
Dit is dus onder de doelstelling van 40%. De doelstelling is alleen te behalen als waterschappen
voortvarend blijven doorgaan met het oppakken van kansen.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

5

Klimaatmonitor 2012

De meeste waterschappen zetten vooral in op
de productie van biogas uit de rioolwaterzuivering. Zeven waterschappen geven aan
dat ze de doelstelling niet halen met alleen
biogas, maar dat er aanvullende bronnen
nodig zijn. Wind- en zonne-energie worden
hierbij het meest genoemd.

Ten tijde van het afsluiten van het klimaatakkoord werd nog
uitgegaan van 30% zelfvoorziening in 2009 op basis van een
totaal energiegebruik van 6,5 PJ en een eigen duurzame
energieproductie van 1,8 PJ. Inmiddels is gebleken da het totale
energieverbruik veel hoger is, namelijk bijna 10 PJ. Uitgaande
van 6,5 PJ zou de sector naar verwachting de doelstelling van
40% al in 2014 of 2015 hebben behaald.

Reductie broeikasgassen
In het klimaatakkoord is afgesproken dat de uitstoot van broeikasgassen tussen 1990 en 2020 met 30% zal
verminderen. Deze reductieafspraak richt zich op de uitstoot van lachgas, methaan en CO2 (scope 1 en 2,
exclusief de uitstoot van broeikasgassen van de ETS-sector, dat wil zeggen elektriciteitsverbruik). Deze
uitstoot bedroeg in 2011 657 kton CO2-equivalenten. Ten opzicht van 1990 (676 kton CO2-equivalenten) is
dit een reductie van 2,8%. Twee derde van deze uitstoot van broeikasgassen komt voor rekening van
lachgas. De sector heeft volgens afspraak onderzoek verricht naar de uitstoot van lachgas en methaan. Dit
onderzoek heeft geen direct toepasbare reductiemogelijkheden opgeleverd voor de waterschappen. Het
ondersteunt ook de twijfels die er waren over de betrouwbaarheid van de officiële emissiecijfers voor
lachgas bij RWZI’s (die zijn gebaseerd op één kental). De reductie-afspraak komt hiermee in een ander
licht te staan en het is zeer de vraag of deze afspraak nog houdbaar is. Waterschappen nemen het
probleem serieus, meer kennisontwikkeling over het vrijkomen
Klimaatvoetafdruk (CO2-emissie): 291.171 ton CO2-eq.
van lachgas is nodig. Internationaal onderzoek lijkt gewenst.
Afvalwaterzuivering
(b randstof & ele k.)
Overige behaalde reducties
3%
43%
Afvalwaterzuivering
22%

Reductie CO2 door vergroening van de inkoop elektriciteit
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem
in de periode 2005-2011: 176 kton.
(b randstof & ele k.)
12%

Reductie CO2 door meer inzet en betere benutting van
Goed eren transport &
personenvervoer
biogas in de periode 2005-2011: 31 kton.
20%

100% duurzame inkoop in 2015
In 2010 hebben de waterschappen voor 85% duurzaam
ingekocht. Dit is ruim boven de 50% die zij zich voor 2012 ten
doel hebben gesteld. In 2015 wordt 100% nagestreefd. In 2011
bestaat al 87% van alle door de sector ingekochte elektriciteit uit
groene stroom. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de
waterschappen de mogelijkheden onderzoeken om vanaf 2012
alleen nog maar groene stroom in te kopen.
65% van de waterschappen geeft aan dat hout volgens de
TCAP-criteria wordt ingekocht. Hiermee wordt voldaan aan het
streven van tenminste 50% in 2010.
Snijvlak adaptatie en mitigatie
De waterschappen zijn ook actief op het snijvlak van adaptatie
en mitigatie. Bijna driekwart van de waterschappen werkt mee
aan onderzoek naar en toepassing van mogelijkheden van innovatieve waterberging, zoals groene daken. Daarnaast wordt
onderzoek gedaan naar aangepast peilbeheer in veengebieden
(45%) en de mogelijkheden om extra waterberging te
combineren met andere functies, zoals rietteelt of recreatie
(55%). Niet alle waterschappen doen hier aan mee, aangezien zij
niet allemaal veengebieden in hun beheersgebied hebben en
waterberging niet overal een even grote rol speelt. Dit is namelijk afhankelijk van aspecten zoals ligging en bodemgesteldheid.

6

ARCADIS

Huisvestin g
(b randstoffen & elek.)

Lac hgas en methaan: 619.503 ton CO2-eq.

12%

33%

Procesemissies
diffuus methaan
Procesemissies
diffuus lachgas
Emissies lachgas
uit effluent

55%

Memo-item biogas: 204.359 ton CO2-eq.

2%

6%
Biogas nuttig
ingezet
Procesemissies
spui biogas

92%

Biogas
afgefakkeld

V ergelijking drie groepen (ton CO2-eq.)

204.359

291.171

CO2-emissies
Lachgas en
Methaan

619.503

Memo-item
biogas

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Grondstoffen
De waterschapssector ziet het belang van het terugwinnen van grondstoffen uit het afvalwater, omdat
hiermee een (aanzienlijke) energiebesparing in de keten is te behalen. Op dit moment gaat het jaarlijks om
de (beperkte) terugwinning van vezels (circa 25.000 ton) en struviet (585 ton).
Om de terugwinning van grondstoffen verder te ontwikkelen, hebben de waterschappen in 2012 op
verzoek van de Unie van Waterschappen het Transitieteam Grondstoffenfabriek ingesteld. Daarnaast is de
Unie van Waterschappen medeoprichter van het Nutriëntenplatform, dat door overheid, bedrijfsleven en
kennisinstellingen is opgericht om de fosfaatkringloop te sluiten. Daarnaast lopen al bij veel waterschap‐
pen onderzoeks‐ of pilotprojecten op het gebied van terugwinning van grondstoffen. Het is dan ook de
verwachting dat de hoeveelheid en de diversiteit aan teruggewonnen grondstoffen in de komende jaren
fors zal toenemen.
Bewustwording en educatie
De waterschapssector is op diverse manieren bezig met het onderwerp bewustwording en educatie. Ten
eerste door te zoeken naar samenwerking op dit vlak met gemeenten, provincies en bedrijfsleven. Alle
waterschappen zijn hiermee actief en de meeste waterschappen doen dit op regelmatige basis. Maar ook
buiten de landsgrenzen wordt veel aan kennisoverdracht en bewustwording gedaan. 85% van de
waterschappen geeft aan actief bezig te zijn met kennisoverdracht naar andere landen. De onderwerpen
van de samenwerking zijn daarbij erg divers en lopen van beheersmaatregelen voor stroomgebieden en
het ontwikkelen van zuiveringsinstallaties tot het opleiden van plaatselijke bewoners in relatie tot
waterbeheer en ‐zuivering.

Stand van zaken eind 2011 van de belangrijkste ambities van het klimaatakkoord:
Effectiviteit
• Klimaatakkoord heeft forse impuls gegeven aan ambities en activiteiten op het gebied van klimaat en energie.
30% energie‐efficiënter en zuiniger werken tussen 2005 en 2020
• Overall 57% energie‐efficiënter in 2011 ten opzichte van 2005.
• Exclusief inkoop van groene stroom 11,4% energie‐efficiënter in 2011 ten opzichte van 2005.
• Doelstelling is haalbaar.
40% zelfvoorzienend door eigen duurzame energieproductie in 2020
• Stijging eigen duurzame energieproductie van 19,5% in 2005 naar 25% in 2011.
• Veel investeringen in energiefabrieken worden voorbereid.
• Tempo van stijging duurzame energieproductie moet iets omhoog.
• Benutting van andere duurzame energiebronnen lijkt nodig.
30% minder uitstoot van broeikasgas tussen 1990 en 2020 (reductie 200 kton)
• Geen direct toepasbare reductiemogelijkheden voor uitstoot van lachgas en methaan: reductieafspraak van
200 kton niet goed houdbaar. Internationaal onderzoek gewenst.
• Reductie wel behaald op andere emissies: vergroting aandeel groene stroom (176 kton) en betere benutting van
biogas (31 kton).
100% duurzame inkoop in 2015
• Doelstelling van 50% in 2012 is al in 2010 ruimschoots behaald (85%).
• Inkoop elektriciteit: 87% groene stroom.
• Inkoop hout: 65% volgens de TCAP‐criteria.
• Doorontwikkeling duurzaamheidscriteria: meer ruimte voor innovatie.

Belangrijkste aanbevelingen:
Duurzame energie
• Zichtbaar maken van de verwachte bijdrage van de energiefabrieken.
• Zichtbaar maken van de mogelijke bijdrage van andere energiebronnen, zoals wind en zon.
• Bevordering van samenwerking en kennisuitwisseling met gemeenten en Rijkswaterstaat.
Energie‐efficiency
• Verankering van energiezorg in het watersysteem, onder andere poldergemalen.
• Onderzoek mogelijkheden van verduurzaming van transport en mobiliteit.
Reductie broeikasgassen
• Kennisontwikkeling rond de emissie van lachgas en methaan in internationale context.
• Onderzoek bijdrage van polymeren en metaalzouten in de voetafdruk en mogelijkheden van reductie.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

7

Klimaatmonitor 2012

1
1.1

Achtergrond, opzet & uitvoering
ACHTERGROND

De Unie van Waterschappen heeft in 2010, namens de waterschappen in Nederland, een Klimaatakkoord
getekend met het Rijk. In dit akkoord staan de ambities van de waterschappen ten aanzien van
klimaatsveranderingen. Zowel adaptatie, vermindering van de kwetsbaarheid voor de gevolgen van
veranderingen, als mitigatie, vermindering van de bijdrage tot klimaatsveranderingen. Daarnaast omvat
het akkoord een aantal doelstellingen op het
gebied van duurzaamheid.
De waterschappen worden door hun functie
als regionaal waterbeheerder als geen ander
geconfronteerd met de gevolgen van
klimaatverandering. In de afgelopen jaren
hebben zij diverse inspanningen verricht om
te komen tot een klimaatvriendelijkere
watersector en een veiliger Nederland. In het
Klimaatakkoord hebben de waterschappen
sectorbrede klimaatambities vastgesteld. Het
akkoord is bedoeld om een (additionele)
impuls te geven aan de klimaatactiviteiten
van de waterschappen, met aandacht voor
adaptatie, mitigatie en duurzaamheid. Eén
van de afspraken in het Klimaatakkoord is
dat de waterschappen periodiek een
klimaatmonitor uitvoeren. Daarin
rapporteren ze over de status en de
voortgang van de gemaakte afspraken. De
Klimaatmonitor is ook bedoeld als
informatie‐ en inspiratiebron voor
waterschappen en andere partijen. Wat opvalt, is dat de ambities in het klimaatakkoord van de
waterschappen SMART zijn geformuleerd (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden).
De Klimaatmonitor geeft zowel een beeld van de stand van zaken binnen de individuele waterschappen als binnen de
gehele waterschapssector. De monitor is voor het waterschap een instrument voor management en sturing van beleid;
voor de sector een middel om zich te verantwoorden en te presenteren.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

9

Klimaatmonitor 2012

Afstemming Waterschapspeil en MJA
Deze klimaatmonitor is zorgvuldig afgestemd met de Meerjarenafspraken Energie‐efficiencyverbetering
(MJA) en het Waterschapspeil1 om dubbel uitzoekwerk zo veel mogelijk te voorkomen. De kwantitatieve
gegevens voor de afvalwaterzuivering zijn ontleend aan de gecombineerde enquête samen met de MJA‐
monitoring en de CBS enquête. Verder is de Klimaatmonitor afgestemd met het Waterschapspeil. De
onderdelen klimaat, duurzaamheid en energie zijn binnen de Klimaatmonitor onderzocht. De
belangrijkste resultaten zijn opgenomen in het Waterschapspeil.

1.2

HOOFDLIJNEN KLIMAATAKKOORD

Visie
De waterschappen hebben in hun dagelijkse werk veel te maken met de gevolgen van klimaatverandering.
Door dijken, poldergemalen en andere voorzieningen aan te passen, kan in de toekomst de veiligheid
gegarandeerd blijven en wateroverlast worden voorkomen. Daarnaast dragen de waterschappen actief bij
aan de oplossing van het klimaatprobleem.
Beleid
De belangrijkste ambities van het Klimaatakkoord tussen de Unie van Waterschappen en het Rijk:


30% energie‐efficiënter en zuiniger werken tussen 2005 en 2020.



40% zelfvoorzienend door eigen duurzame energieproductie in 2020.



30% minder uitstoot van broeikasgas tussen 1990 en 2020.



100% duurzame inkoop in 2015.

Door toepassing van innovatieve technieken gaan de waterschappen efficiënt met energie om. De
waterschappen hebben het concept van de Energiefabriek breed omarmd. Dit concept gaat ervan uit dat
een afvalwaterzuivering energieneutraal is of per saldo energie levert. Dit heeft onder meer geleid tot een
hogere productie van biogas uit afvalwater, wat de waterschappen steeds meer zelfvoorzienend maakt.
Binnenkort kunnen de zuiveringsinstallaties ook energie aan derden gaan leveren. Daarnaast zoeken
waterschappen naar alternatieve duurzame energiebronnen, zoals windenergie, zonne‐energie en
waterkracht. Ook houden zij zich bezig met duurzaam inkopen en aanbesteden.
Uitvoeringsprogramma
Voor de uitvoering van het Klimaatakkoord is een actieprogramma opgesteld. Er zijn twee actieteams en
een aantal expertgroepen ingesteld. Het actieteam Duurzame Energie richt zich op de productie van
duurzame energie, onder meer met het uitwisselen van kennis en het inventariseren van voorbeeld‐
projecten, kansen en knelpunten. Het actieteam Borging en Bewustwording richt zich op de borging van
de klimaatafspraken door monitoring, berekening van de klimaatvoetafdruk en terugwinning van
grondstoffen (cradle to cradle). De expertgroepen ondersteunen deze actieteams op specifieke thema’s,
zoals biomassa, waterkracht, wind en zon, stedelijk gebied en de klimaatmonitor. Zie voor de stand van
zaken ook paragraaf 3.3.
De Unie van Waterschappen zoekt bij de uitvoering van het actieprogramma nadrukkelijk de
samenwerking met andere partijen, zoals gemeenten, provincies, Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer.
Vertegenwoordigers van deze partijen nemen ook deel aan enkele expertgroepen.

1

In de landelijke rapportage ‘Waterschapspeil’ doen de waterschappen collectief verslag van de resultaten die zij

hebben bereikt. Ook wordt aangegeven welke uitdagingen de waterschappen in de komende jaren wachten.

10

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Standpunten


Veiligheid en aanpassing van het waterbeheer aan de veranderende klimaatomstandigheden staan bij



De waterschappen vervullen een voorbeeldfunctie wat eigen energiebeleid en duurzaamheid betreft.



Klimaatbeleid en duurzaamheid zijn een stimulans voor innovatie en economische ontwikkeling.

de waterschappen voorop.

Projecten


Actieprogramma Klimaatakkoord met twee actieteams en expertgroepen gericht op:
o duurzame energiewinning;
o borging en bewustwording.



13 waterschappen werken samen aan de Energiefabriek: een afvalwaterzuiveringsinstallatie die
energie wint uit afvalwater.



Alle waterschappen werken samen aan de ontwikkeling van de Grondstoffenfabriek: een
afvalwaterzuiveringsinstallatie die kostbare grondstoffen terugwint uit afvalwater (fosfaat, vezels,
bioplastics en polymeren)

1.3

OPZET EN UITVOERING KLIMAATMONITOR 2012

1.3.1

INVENTARISATIE CO2–EMISSIE

De basis voor de Klimaatmonitor wordt gevormd door de afspraken die in het Klimaatakkoord zijn vast‐
gelegd. Dit omvat het inventariseren van de stand van zaken met betrekking tot de gemaakte afspraken,
maar ook het opstellen van een klimaatvoetafdruk voor het waterschap.
De klimaatvoetafdruk geeft inzicht in de totale broeikasgasuitstoot van het waterschap in CO2‐
equivalenten gerelateerd aan de activiteiten van het waterschap. Om de klimaatvoetafdruk op heldere en
consistente wijze weer te geven, is de klimaatvoetafdruk ingedeeld conform de NEN ISO 14064‐norm.
Deze norm heeft grote overeenkomsten met het internationaal gehanteerde greenhouse gas‐ of GHG‐
Protocol.
Figuur 1 Indeling emissie in scopes

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

11

Klimaatmonitor 2012

Scopes
De norm onderscheidt drie verschillende ‘scopes’. Scope 1 betreft de directe emissies uit de
bedrijfsprocessen en emissies uit bedrijfsmiddelen. Het gaat daarbij specifiek om bedrijfsmiddelen die in
eigendom zijn of onder controle staan van het waterschap zelf, zoals het eigen wagenpark en brandstoffen
(dus geen elektriciteit) voor de gebouwen en de processen.
Onder scope 2 vallen de indirecte emissies als gevolg van de inkoop van energie. Het gaat hierbij specifiek
om de emissies die vrijkomen bij de productie van elektriciteit, warmte en koude die het waterschap
inkoopt.
Tabel 1 Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

Emissie

Scope NEN

CO2 bron

ISO 14064

Directe CO2-emissies (eigen energieverbruik binnen en buiten de inrichting)
Brandstoffen afvalwaterzuivering

Scope 1

Aardgas

Brandstoffen watersysteem

Scope 1

Aardgas

Brandstoffen afvalwaterzuivering

Scope 1

Diesel

Brandstoffen watersysteem

Scope 1

Diesel

Brandstoffen afvalwaterzuivering

Scope 1

Overige brandstoffen

Brandstoffen watersysteem

Scope 1

Overige brandstoffen

Brandstofverbruik zakelijk verkeer eigen wagenpark

Scope 1

Brandstof

Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1

Brandstof

Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)

Scope 1

Aardgas

Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)

Scope 1

Overige brandstoffen

Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering

Scope 2

Elektriciteit

Elektriciteitsverbruik watersysteem

Scope 2

Elektriciteit

Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)

Scope 2

Elektriciteit

Warmte ingekocht afvalwaterzuivering

Scope 2

Warmte

Warmte ingekocht watersysteem

Scope 2

Warmte

Warmte ingekocht overige

Scope 2

Warmte

Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s

Scope 3

Brandstof

Brandstofverbruik woon-werkverkeer privéauto’s

Scope 3

Brandstof

Brandstofverbruik openbaar vervoer

Scope 3

Brandstof

Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen

Scope 3

Kerosine

Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringsslibtransport

Scope 3

Diesel

Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem

Scope 3

Diesel

Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport

Scope 3

Diesel

Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)

Scope 3

Metaalzouten

Inkoop polymeer

Scope 3

Polymeer

Indirecte CO2-emissies (energieopwekking buiten de inrichting)

Overige indirecte CO2-emissies (overige emissies buiten de inrichting)

Scope 3 omvat alle indirecte emissies buiten de eigen inrichting die niet afkomstig zijn uit
energieproductie. De emissiebronnen in deze categorie zijn zeer divers, wat maakt dat ze soms moeilijk
zijn vast te stellen.
Over het algemeen zijn de belangrijkste/grootste bronnen van scope 3‐emissies meegenomen en bronnen
die nodig zijn ten behoeve van de vergelijkbaarheid. Dit laatste treedt bijvoorbeeld op als één waterschap
wel zelf bermen maait en het andere waterschap dit uitbesteedt. De CO2 die gerelateerd is aan het maaien,
valt bij zelf maaien onder scope 1 en bij uitbesteding van het maaien onder scope 3. Voor de

12

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

vergelijkbaarheid tussen waterschappen onderling is het noodzakelijk om het uitbesteden van het maaien
(werk derden) mee te nemen.
In een klimaatvoetafdruk conform NEN ISO 14064 worden emissies, die onder scope 1 en scope 2 vallen,
altijd gerapporteerd; de rapportage van scope 3‐emissies is optioneel.
Tabel 1 geeft een overzicht van de opbouw van de klimaatvoetafdruk.
Zoals in Tabel 1 is te zien, zijn in scope 3 de verschillende vormen van vervoer opgenomen, evenals de
inkoop van metaalzouten en polymeer. Voor de vormen van vervoer in scope 3 (vervoer dat niet met het
eigen materieel wordt uitgevoerd) omdat vervoersactiviteiten een significante bijdrage aan de
klimaatvoetafdruk leveren en de invloed van eigen transport of uitbesteed transport te minimaliseren.
Metaalzouten en polymeren zijn twee grote materiaalstromen waarvan een eerste inzicht in de CO2–
emissie vanuit de productie van deze stoffen in de keten gewenst is.
In Bijlage 4 is de berekeningswijze verder uitgewerkt en zijn de gehanteerde CO2‐emissiecoëfficiënten
opgenomen.
‘Bouwprojecten’
In de klimaatvoetafdruk is (nog) niet de CO2‐emissie opgenomen die gerelateerd is aan bouwprojecten,
zoals vernieuwing of uitbreiding van een RWZI, dijkversterking of realisatie van bergingsgebieden De
reden is dat de inspanning voor het verkrijgen van representatieve informatie groot is, terwijl de bijdrage
aan de totale klimaatvoetafdruk relatief klein is.

1.3.2

LACHGAS- EN METHAAN-EMISSIES GERELATEERD AAN DE ACTIVITEITEN VAN
WATERSCHAPPEN

De Klimaatmonitor presenteert de emissie van lachgas (N2O) en methaan (CH4) apart van de
Klimaatvoetafdruk en de CO2-emissievanuit biogas. De aard en beïnvloedbaarheid van deze drie groepen
verschillen zo sterk dat ze beter apart beschouwd kunnen worden.
De berekening van de emissies van lachgas en methaan is uitgevoerd conform het Protocol 0075 Afvalwater,
ten behoeve van National Inventory Report, 6B: CH4 en N2O uit Afvalwater, zie Bijlage 4.2.
Tabel 2 Overige broeikasgassen lachgas en methaan en de scope conform NEN ISO 14064

Diffuse emissie

Scope NEN

CO2 bron

ISO 14064

Procesemissies methaan

Scope 1

Methaan

Procesemissies lachgas

Scope 1

Lachgas

Emissies lachgas uit effluent

Scope 3

Lachgas

1.3.3

BIOGAS

In de klimaatvoetafdruk wordt de CO2‐uitstoot van de door de waterschappen zelf opgewekte duurzame
energie niet meegenomen. Dit gezien het feit dat het hierbij gaat om biogas, een kort‐cyclische, niet‐fossiele
brandstof is. Biogas is de belangrijkste vorm van zelf opgewekte duurzame energie door de
waterschappen. Wel worden emissies vanuit kort‐cyclische energiedragers als memo‐item gerapporteerd,
waarbij onderscheid wordt gemaakt in CO2 gerelateerd aan:


nuttig ingezet biogas;



spui van biogas;



afgefakkeld biogas.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

13

Klimaatmonitor 2012

1.3.4

INDELING IN ACTIVITEITEN

In de klimaatvoetafdruk wordt onderscheid gemaakt in drie hoofdactiviteiten:
1. Afvalwaterzuivering.
2. Watersysteem.
3. Overig.
Afvalwaterzuivering
Tot deze categorie behoren alle activiteiten rond de waterzuiveringstaak van de waterschappen. Een groot
deel van de informatie is afkomstig vanuit de gecombineerde uitvraag energiegegevens2. Deze informatie
wordt aangevuld met de gegevens over het transport van slib. Daarnaast wordt ook het energieverbruik
van de gebouwen die verbonden zijn aan de afvalwaterzuivering toegerekend aan de afvalwaterzuivering.
Watersysteem
De categorie watersysteem omvat taken als beheer & onderhoud van watergangen en waterkeringen en
het peilbeheer. Onder watersysteem valt dus ook het totale onderhoud, inclusief de transporten van
bagger en het afvoeren van maaisel.
Overig
Tot deze categorie behoren alle taken die niet binnen de taken afvalwaterzuivering of watersysteem
vallen. Het gaat hierbij onder meer om:


energieverbruik van alle gebouwen, zoals kantoren en opslagloodsen, met uitzondering van de
kantoren / gebouwen die verbonden zijn aan de afvalwaterzuiveringstaak;



zakelijk verkeer en woon‐werk verkeer personenauto’s;



beleid van het waterschap met betrekking tot bewustwording & educatie, duurzaam inkopen en
innovatie;



wegbeheer (inclusief verkeersregelinstallaties).

Als er twijfel is waar een activiteit onder valt, is het voor een goed inzicht wenselijk om:


bij alle waterschappen dezelfde indeling te hanteren, en



de gegevens door de jaren heen op dezelfde wijze te verzamelen om de consistentie te waarborgen.

Verder is het voor het vaststellen van een representatieve klimaatvoetafdruk van groot belang dat de
gegevens niet dubbel of in het geheel niet zijn opgenomen. Hierop is uitvoerig getoetst in de verzameling
van de gegevens.

1.3.5

KWALITATIEVE AFSPRAKEN

Voor inventarisatie van de kwalitatieve afspraken uit het Klimaatakkoord is gebruikgemaakt van een
vragenlijst met zowel open als gesloten vragen. Het doel van de vragenlijst is tweeledig. Enerzijds om
inzicht te krijgen in de status van de ontwikkelingen op het gebied van beleid, bewustwording en
innovatie. Anderzijds om (voorbeeld)projecten en best practices te vinden waarmee andere waterschappen
hun voordeel kunnen doen.

2

In 2012 is de verzameling van energiegegevens van de afvalwaterzuiveringen gecombineerd. Hiermee worden de

gegevens voor de CBS‐enquête ‘zuivering van afvalwater’, de MJA‐monitoring en de monitoring van het Klimaat‐
akkoord in één enquête verzameld. Naast lastenverlichting verhoogt dit ook de kwaliteit en uniformiteit.

14

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

De vragen zijn onderverdeeld in acht categorieën, die overeenkomen met de opbouw van het Klimaat‐
akkoord:
1. Klimaatbeleid algemeen
2. Duurzaamheid en duurzame energie
3. Mobiliteit
4. Gebouwen en objecten
5. Duurzaam inkopen en hergebruik van grondstoffen/afval
6. Bewustwording en educatie
7. Reductie broeikasgassen
8. Klimaatbestendige watersystemen en waterkeringen
Per categorie worden de resultaten in drie stappen weergegeven. Stap 1 brengt aan de hand van cijfers en
grafieken de stand van zaken in de sector in beeld. De tweede stap geeft inzicht in de voortgang van de
sector in relatie tot de doelen uit het Klimaatakkoord. Uitgangspunt hierbij is het uitsluitend om een
objectieve beschrijving gaat van de voortgang en dus geen conclusies of beoordeling. Stap 3 brengt
bijzondere projecten in beeld en ‘parels’ die kunnen dienen als inspiratie voor waterschappen en externe
partijen.
De resultaten zijn uitgewerkt in Hoofdstuk 3.

1.3.6

VERGELIJKING MET ONDERZOEK IN 2009

In de Klimaatmonitor 2012 zijn ten opzichte van de nulmeting in 2009 diverse wijzigingen doorgevoerd.
Dit heeft deels te maken met een verschil in doelstelling van het project, maar ook met verbeteringen in de
opzet en uitvoering van de monitoringsmethodiek.
De wijzigingen hebben gevolgen gehad voor de resultaten en de onderlinge vergelijkbaarheid van de
monitoren van de jaren 2009 en 2011.
Wijzigingen
Ten eerste vormde de nulmeting uit 2009 een iteratief zoekproces naar een solide basis voor het
Klimaatakkoord. Dit proces was gericht op het in kaart brengen van enerzijds de stand van zaken rondom
innovaties en ontwikkelingen in de sector en anderzijds het energieverbruik en de CO2‐emissie.
De Klimaatmonitor 2012 is expliciet gericht op het ontwikkelen van een (ook in de toekomst bruikbaar)
monitoringsinstrument en het in kaart brengen van de stand van zaken met betrekking tot de voortgang
van het Klimaatakkoord. Deze focus geeft meer specifieke richting en diepgang aan het traject.
De tweede wijziging is het gevolg van de keuze voor een andere monitoringsmethodiek. Waar in 2009 is
uitgegaan van de beschikbare gegevens, is voor 2011 gekozen voor het toepassen van het internationaal
vaak toegepaste Greenhouse Gas Protocol (GHG‐protocol) in combinatie met de MJA‐
monitoringsmethodiek. Resultaat is een internationaal geaccepteerde standaard voor het in kaart brengen
van (kwantitatieve) CO2‐emissies op zowel waterschaps‐ als sectorniveau. Hiermee wordt de mogelijkheid
gegeven om gegevens van de sector en waterschappen op hoofdlijnen te vergelijken met andere sectoren.
De derde wijziging is het resultaat van voortschrijdend inzicht. Op basis van de huidige kennis van
methoden en technieken is duidelijk geworden dat sommige doelen in de huidige vorm niet haalbaar zijn,
bijvoorbeeld als het gaat om de vermindering van de uitstoot van lachgas en (procesgerelateerd) methaan.
Op basis van de verkregen inzichten is het mogelijk noodzakelijk om de doelstellingen aan te passen.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

15

Klimaatmonitor 2012

Effecten van wijzigingen
De wijzigingen hebben effect op de (inhoudelijke) uitkomsten van de monitoringsronde. Zo heeft de
Klimaatmonitor 2012 geresulteerd in cijfers met meer diepgang en een bredere scope dan de resultaten uit
2009. Ook is de respons over het algemeen hoger, waardoor er een meer gedetailleerd beeld naar voren
komt.
Het gevolg is wel dat de vergelijkbaarheid tussen de beide jaren is verminderd, vooral als het ‘complete’
beeld van 2011 wordt vergeleken met het (naar we nu weten) beperktere beeld van 2009.

Tabel 3 Wijzigingen in doel en methodiek
2009

Klimaatmonitor 2012

Doel:

Doel:

Stand van zaken

Monitoring voortgang afspraken

Realistische doelen voor Klimaatakkoord

Ontwikkelen herhaaldelijk toepasbaar instrument voor
monitoring

Methodiek:
Beschikbare gegevens over primaire energie

Greenhouse Gas of GHG Protocol

Inhoudelijke gevolgen

16



Nieuwe inzichten over beïnvloedbaarheid processen en daarmee haalbaarheid doelen



Cijfers hebben meer diepgang en bredere scope



Hogere respons, daardoor completer beeld

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

2
2.1

Emissie broeikasgassen en klimaatvoetafdruk waterschappen in 2011
TOTALE EMISSIE BROEIKASGASSEN

Er zijn drie groepen van emissies te onderscheiden:
1. CO2-emissies gerelateerd aan de activiteiten van waterschappen.
2. Lachgas- en methaan-emissies gerelateerd aan de activiteiten van waterschappen.
3. CO2-emissie vanuit inzet biogas (= memo-item).
De aard en beïnvloedbaarheid van deze drie groepen zijn zo verschillend dat de Klimaatmonitor ieder
apart presenteert. Een totaaltelling van deze drie is niet wenselijk, maar een vergelijking van de omvang
draagt wel bij aan het inzicht van klimaataspecten.
In Figuur 2 worden de emissies per groep weergegeven met zowel het percentuele aandeel als de omvang
in ton CO2-equivalenten. In de volgende paragrafen worden de drie groepen in detail besproken.

Figuur 2 Totale emissies per groep en de opbouw in 2011 (in CO2-equivalenten)
Klimaatvoetafdruk (CO2-emissie): 291.171 ton
9.088
3%
61.978
22%

125.294
43%

35.765
12%

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

Lachgas en methaan: 619.503 ton
71.711
12%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

203.736
33%

Procesemissies diffuus
lachgas

Goederentransport &
personenvervoer

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

59.046
20%

Emissies lachgas uit
effluent
344.055
55%

Memo-item biogas: 204.359 ton
4.189
2%

Vergelijking drie groepen

12.652
6%
Biogas nuttig ingezet

204.359
18%

Procesemissies spui
biogas

076767015:0.1 - Definitief

291.171
26%

CO2-emissies

Lachgas en Methaan

Biogas afgefakkeld
187.518
92%

Procesemissies diffuus
methaan

Memo-item biogas

619.503
56%

ARCADIS

17

Klimaatmonitor 2012

2.2

KLIMAATVOETAFDRUK: CO2 GERELATEERD AAN DE ACTIVITEITEN VAN
WATERSCHAPPEN IN 2011

2.2.1

TOTAAL

De totale CO2‐emissie in 2011 gerelateerd aan de activiteiten van de waterschappen bedraagt 291.171 ton
CO2. Een onderverdeling is weergegeven in Tabel 4.
Tabel 4 CO2‐emissie per emissiebron en totaal in 2011, gerelateerd aan de activiteiten van de waterschappen

Emissiebronnen

CO2 -emissie

Scope

CO2 bron

Brandstoffen afvalwaterzuivering en watersysteem

Scope 1

Aardgas

9.864

3,4%

Brandstoffen afvalwaterzuivering en watersysteem

Scope 1

5.541

1,9%

Brandstoffen afvalwaterzuivering en watersysteem

Scope 1

58

0,0%

Brandstofverbruik zakelijk verkeer eigen wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen
materieel)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)

Scope 1

Diesel
Overige
brandstoffen
Brandstof

8.391

2,9%

Scope 1

Brandstof

10.514

3,6%

Scope 1

3.023

1,0%

Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)

Scope 1

Aardgas
Overige
brandstoffen

0

0,0%

(ton/jaar)

(%)

Directe CO2-emissies

Indirecte CO2-emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering

Scope 2

Elektriciteit

118.209

40,6%

Elektriciteitsverbruik watersysteem

Scope 2

Elektriciteit

27.227

9,4%

Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)

Scope 2

Elektriciteit

6.020

2,1%

Warmte ingekocht

Scope 2

Warmte

206

0,1%

Koude ingekocht

Scope 2

Koude

0

0,0%

Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s

Scope 3

Brandstof

5.008

1,7%

Brandstofverbruik woon-werk verkeer privéauto’s

Scope 3

Brandstof

9.469

3,3%

Brandstofverbruik openbaar vervoer

Scope 3

Brandstof

273

0,1%

Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen

Scope 3

Kerosine

100

0,0%

Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport

Scope 3

Diesel

19.761

6,8%

Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem

Scope 3

Diesel

8.325

2,9%

Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport

Scope 3

Diesel

138

0,0%

Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)

Scope 3

Metaalzouten

52.283

18,0%

Inkoop polymeer

Scope 3

Polymeer

6.763

2,3%

291.171

100%

Overige indirecte CO2-emissies

Totaal

De helft van de emissies is gerelateerd aan het elektriciteitsverbruik van afvalwaterzuivering en
watersysteem. Overigens is ruim 87% van de ingekochte elektriciteit duurzaam opgewekt (groene stroom).
Daarnaast is het opvallend dat 20% van de CO2‐uitstoot afkomstig is van het gebruik van metaalzouten en
polymeren in het afvalwaterzuiveringsproces. Gezien dit aandeel is er dan ook voor gekozen om dit
onderdeel als aparte post in de klimaatvoetafdruk mee te nemen.

18

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 3 Verdeling van CO2‐emissies over de verschillende scopes conform NEN ISO 14064

Energie
Een groot gedeelte van de klimaatvoetafdruk is gerelateerd aan het verbruik van energie. Tabel 5 en in
Figuur 4 geven een beeld van de totale omvang van het primair energieverbruik in 2011.
Tabel 5 Overzicht primair energieverbruik per bedrijfsonderdeel per energiedrager in 2011
Afvalwaterzuivering

Energiedrager
Elektriciteit

(TJ)

Watersysteem

5.522

Overige

TOTAAL

1.300

258

7.081

Aardgas

(TJ)

94

66

53

214

Warmte

(TJ)

-15

-13

10

-18

Biogas

(TJ)

2.227

0

0

2.227

LNG

(TJ)

1

1

1

3

Overige brandstoffen

(TJ)

11

68

0

79

Totaal

(TJ)

7.841

1.423

323

9.586

81,8%

14,8%

3,4%

100,0%

Aandeel

Naast dit inrichting gebonden primaire energieverbruik is er 697 TJ aan energie gebruikt voor transport van
personen, onderhoud en vracht. Ook dit aan transport gerelateerde energieverbruik kan (deels) worden
toegewezen aan de verschillende bedrijfsonderdelen.
Figuur 4 Primair energieverbruik (TJ) per bedrijfsonderdeel in 2011

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

19

Klimaatmonitor 2012

Figuur 5 Opbouw energiedragers in het primair energieverbruik per bedrijfsonderdeel in 2011

Hoe het energieverbruik wordt beïnvloed door economische activiteiten die samenhangen met de
geografische ligging van een waterschap komt goed tot uiting in Figuur 6. Dit heeft te maken met
karakteristieken als grondsoort, grondgebruik, vrij afstromend en/of bemalen gebied en de omvang
stedelijk gebied. Het energieverbruik in de lager gelegen gedeelten van Nederland met relatief veel
economische activiteiten is duidelijk hoger.

Figuur 6 Omvang totaal energieverbruik in 2011 per waterschap en de geografische ligging

20

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

2.2.2

ELEKTRICITEIT

Het elektriciteitsverbruik in 2011 en de verdeling daarvan over de drie bedrijfsonderdelen is in Tabel 6
weergegeven.
Tabel 6 Omvang elektriciteitsverbruik in 2011
Afvalwater-

Water-

zuivering

systeem

104.186.601

80.462.882

18.099.820

5.623.899

kWh

694.844.330

545.159.755

126.609.786

23.074.789

kWh

0

0

0

0

kWh

273.166

257.393

6.100

9.673

kWh

0

0

0

0

Doorlevering elektriciteit aan derden

kWh

752.533

752.533

0

0

Teruglevering elektriciteit aan elektriciteitsnet

kWh

9.724.589

9.505.589

219.000

0

Netto-verbruik elektriciteit

kWh

786.815.759

613.610.693

144.496.706

28.708.361

Omschrijving

Eenheid

Totaal

Ingekochte elektriciteit, niet duurzaam ('grijs')

kWh

Ingekochte elektriciteit duurzaam ('groen')
Zelf opgewekte duurzame elektriciteit:
windenergie
Zelf opgewekte duurzame elektriciteit: zonneenergie (PV)
Zelf opgewekte duurzame elektriciteit:
waterkracht

Overige

Naast de in Tabel 6 opgenomen hoeveelheden elektriciteit produceren de waterschappen in totaal
157 miljoen kWh met WKK’s. Hiervoor is 79 miljoen m3 biogas3 en 1 miljoen m3 aardgas gebruikt.
De hieraan gerelateerde CO2–emissie is bij de emissiebronnen biogas en aardgas opgenomen.
Figuur 7 Aandeel bedrijfsonderdeel in netto‐verbruik elektriciteit

Opmerking: Bij de berekening van de klimaatvoetafdruk wordt de energie geproduceerd binnen de inrichting en
doorgeleverd aan een derde of teruggeleverd aan het net, conform NEN ISO 14064, niet in mindering gebracht op de
ingekochte hoeveelheid.
Het verbruik van elektriciteit is één van de grootste bronnen voor CO2‐emissie (aandeel 52%).
In de laatste jaren heeft er een sterke vergroening van de inkoop van elektriciteit plaatsgevonden. Bij de
totale afvalwaterzuiveringsactiviteiten was in 2005 het aandeel groene elektriciteit 9%, in 2011 is dit
aandeel opgelopen tot 87%. Figuur 8 brengt deze ontwikkeling voor het bedrijfsonderdeel
afvalwaterzuivering voor de periode 2005‐2011 in beeld.
Voor de twee andere bedrijfsonderdelen, watersysteem en overige, zijn geen gegevens betreffende de
inkoop van groene stroom over de jaren 2005‐2010 beschikbaar.
De vergroening van de ingekochte elektriciteit heeft geleid tot een reductie in de CO2‐uitstoot. De omvang
van deze reductie is afhankelijk van de technieken waarmee de elektriciteit is geproduceerd. Zo leidt
windenergie tot een lagere CO2‐uitstoot (15 gram CO2/kWh) dan bijvoorbeeld zonne‐energie (80 gram
CO2/kWh). Voorwaarde voor het gebruik van specifieke CO2‐coëfficiënten zijn ‘garanties van oorsprong’
die door CertiQ worden uitgegeven (bij productie of import), geregistreerd en afgeboekt (bij levering aan
een klant) in het kader van de Elektriciteitswet.

3

Naast de inzet in WKK’s wordt ook nog 16,5 miljoen m3 biogas in andere stookinstallaties nuttig toegepast.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

21

Klimaatmonitor 2012

Zonder garantie van oorsprong wordt gerekend met een ‘algemene’ waarde (de CO2‐coëfficiënt van
300 gram CO2/kWh uit het Handboek CO2‐Prestatieladder 2.1).
Overigens bestaan er ook rekenmodellen, waarbij er aan groene stroom geen CO2 wordt toegerekend
(0 gram CO2/kWh).
Figuur 8 Ontwikkeling inkoop grijze en groene stroom in de jaren 2005 – 2011 voor het bedrijfsonderdeel
afvalwaterzuivering

De Klimaatmonitor houdt geen rekening met de manier waarop de groene stroom is geproduceerd. Toch
zijn in het kader van de MJA‐monitoring voor een deel van de ingekochte groene elektriciteit garanties
van oorsprong overlegd. Op grond hiervan is gekozen voor een CO2‐coëfficiënt van 150 gram CO2/kWh.
Hiermee wordt recht gedaan aan de (bewezen) inspanningen van de waterschappen, terwijl ook rekening
is gehouden met het overige deel van de ingekochte elektriciteit.
Figuur 9 geeft de CO2‐reductie weer in de periode 2005‐2011. Elke kolom representeert daarbij de totale
jaarlijkse CO2‐emissie, onderverdeeld naar de uitstoot door grijze elektriciteit (in grijs) en groene
elektriciteit (in groen). De totale CO2‐reductie door de vergroening van de elektriciteitsinkoop is gelijk aan
176 kton CO2 als uitgegaan wordt van 150 gram CO2/kWh groene stroom en 248 kton CO2 als er aan
groene stroom geen CO2 verbonden zou worden.
Figuur 9 Ontwikkeling CO2‐emissie gerelateerd aan de inkoop van elektriciteit (150 gram CO2/kWh groene stroom)

22

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

2.2.3

AARDGAS

De omvang van het aardgasverbruik en de verdeling over de drie bedrijfsonderdelen is te zien in Tabel 7.
Tabel 7 Omvang aardgasverbruik in 2011
Omschrijving

Eenheid

Ingekocht aardgas (totaal, inclusief inzet voor
WKK)
Doorlevering ingekocht aardgas aan derden
Doorlevering geproduceerd aardgas aan
derden of het net
Netto-verbruik aardgas

Totaal

Afvalwaterzuivering

Watersysteem

Overige

Nm3

7.209.949

3.425.144

2.097.111

1.687.695

Nm3

16.108

16.108

0

0

Nm3

439.062

439.062

0

0

Nm3

6.754.779

2.969.974

2.097.111

1.687.695

Figuur 10 Aandeel bedrijfsonderdeel in netto‐verbruik aardgas

De bijdrage vanuit het aardgasverbruik aan de totale CO2‐emissie is relatief beperkt tot 4,4%.
Het netto‐verbruik van aardgas zal verder afnemen als gevolg van de eigen productie van groen gas uit
biogas.

2.2.4

OVERIGE ENERGIEDRAGERS (NIET VOOR TRANSPORTDOELEINDEN)

De overige energiedragers zijn warmte, LNG, LPG en diesel. De omvang hiervan is weergegeven in Tabel 8.


Netto wordt er meer warmte aan derden geleverd dan dat er warmte wordt ingekocht.



Eén waterschap produceert LNG uit biogas en levert dit aan derden.



Diesel wordt voor 90% binnen het watersysteem gebruikt voor de aandrijving van gemalen.
De omvang hiervan is ruim 2 miljoen liter en draagt voor 1,9% bij aan de klimaatvoetafdruk.

Tabel 8 Omvang verbruik warmte, LNG, LPG en diesel in 2011
Omschrijving

Eenheid

Totaal

Afvalwaterzuivering

Watersysteem

Overige

Ingekochte duurzame warmte

GJ

2.220

0

0

2.220

Ingekochte overige warmte

GJ

8.056

8.056

0

0

GJ

6.551

0

0

6.551

GJ

32.983

21.216

11.767

0

Netto-verbruik warmte

GJ

-16.156

-13.160

-11.767

8.771

LNG (doorlevering aan derden)

GJ

-3.324

-1.108

-1.108

-1.108

LPG (ingekocht)

GJ

37.060

37.060

Diesel (ingekocht)

GJ

2.095.883

286.681

1.805.055

4.147

Zelf opgewekte duurzame warmte uit zon,
bodem of buitenlucht (dus exclusief WKK)
Doorgeleverd warmte aan derden (totaal, dus
incl. duurzaam en WKK)

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

23

Klimaatmonitor 2012

2.2.5

BRANDSTOFFEN TRANSPORT

Met 21,3% draagt brandstofverbruik ten behoeve van personenvervoer en vrachttransport significant bij
aan de klimaatvoetafdruk. In Figuur 11 is de verdeling over de verschillende vormen van vervoer
weergegeven. Het aandeel van de emissies vanuit openbaar vervoer, vliegreizen en overige uitbesteed
vrachttransport zijn zo laag (<<1%) dat ze in Figuur 11 niet zijn terug te zien.
Figuur 11 Verdeling van CO2‐emissie over de verschillende vormen van vervoer

De omvang van het totale brandstofverbruik is weergegeven in Tabel 9. Een derde hiervan komt voor
rekening van het uitbestede zuiveringsslibtransport.

Tabel 9 Overzicht brandstofverbruik ten behoeve van transportdoeleinden in 2011
Aard toepassing

Brandstof

Hoeveelheid (liters)
411.354

Zakelijk verkeer eigen wagenpark

Benzine

Zakelijk verkeer eigen wagenpark

Diesel

Zakelijk verkeer eigen wagenpark

LPG

14.837

Zakelijk verkeer eigen wagenpark (o.b.v. km)

Mix

960.080

Transport en onderhoud met eigen materieel

Benzine

32.839

Transport en onderhoud met eigen materieel

Diesel

3.324.411

Transport en onderhoud met eigen materieel

LPG

446

Zakelijk verkeer privéauto’s

Mix

1.559.310

Woon-werk verkeer privéauto’s

Mix

2.948.493

Uitbesteed zuiveringsslibtransport

Diesel

6.303.278

Uitbesteed onderhoud watersysteem

Diesel

2.655.350

Uitbesteed overig vrachttransport

Diesel

44.011

Totaal

2.2.6

1.370.977

≈ 20 miljoen liter

INKOOP METAALZOUTEN EN POLYMEER

In het zuiveringsproces worden metaalzouten en polymeren gebruikt, die een grote impact hebben op de
CO2‐voetafdruk. Zij leverde in 2011 een bijdrage van bijna 20% aan de klimaatvoetafdruk. De omvang en
verdeling zijn in Figuur 12 weergegeven.
Wel is het van belang om te realiseren dat niet altijd duidelijk is of de opgave de totale hoeveelheid betreft
of slechts de omvang van de hoeveelheid werkzame stof. Dit is van belang, omdat dit directe invloed heeft
op de berekening van de omvang van de gerelateerde CO2‐emissie.

24

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 12 Hoeveelheid CO2 gerelateerd aan verbruik van metaalzouten en polymeer en de onderlinge verdeling

2.3

OVERIGE BROEIKASGASSEN: METHAAN EN LACHGAS IN 2011

Afvalwaterzuivering is een bron van zowel methaan (CH4) als lachgas (N2O). Onder aerobe omstandig‐
heden zetten bacteriën biodegradeerbaar organisch materiaal in het afvalwater om in CO2. Methaan
ontstaat bij de afbraak onder anaerobe omstandigheden. Lachgas kan ontstaan als nevenproduct bij
nitrificatie en denitrificatie van stikstofhoudende verontreinigingen. Ook tijdens en na het lozen van het
effluent en andere afvalwaterstromen op het oppervlaktewater wordt lachgas gevormd.
De RWZI’s van de waterschappen kennen emissies van de waterlijn en van de sliblijn. De omvang van de
lachgas‐ en methaan‐emissies zijn bepaald aan de hand van “Protocol 0075 Afvalwater, ten behoeve van
National Inventory Report, 6B: CH4 en N2O uit Afvalwater” en weergegeven in Tabel 10 en Figuur 13.
Tabel 10 Overzicht emissies lachgas en methaan vanuit afvalwaterzuiveringen in 2011

Soort emissie

Scope

Procesemissies methaan

CO2-emissie
(ton/jaar)

(%)

Scope 1

203.736

32,9%

Procesemissies lachgas

Scope 1

344.055

55,5%

Emissies lachgas uit effluent

Scope 3

Totaal methaan en lachgas

71.711

11,6%

619.503

100%

Figuur 13 Verdeling van de emissies van lachgas en methaan

In het Klimaatakkoord zijn impliciet afspraken gemaakt over de uitstoot van lachgas en methaangas
(reductie non ETS). Deze zijn echter wel gekoppeld aan de clausule van nader onderzoek, omdat er
twijfels waren over de juistheid van de berekende hoeveelheden uitstoot en over de mogelijkheden om
deze uitstoot te reduceren. De sector heeft hiernaar onderzoek verricht (STOWA 2012). Hieruit blijkt dat er
geen direct toepasbare reductiemogelijkheden bestaan voor de waterschappen. Ook ondersteunt het
onderzoek de twijfels over de betrouwbaarheid van de officiële emissiecijfers voor lachgas bij RWZI’s (die
zijn gebaseerd op één kental). De reductieafspraak in het Klimaatakkoord van 200 kton komt hiermee in
een ander licht te staan. Het is zeer de vraag of deze afspraak nog houdbaar is. Waterschappen nemen het

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

25

Klimaatmonitor 2012

probleem serieus, meer kennisontwikkeling over het vrijkomen van lachgas is nodig. Internationaal
onderzoek lijkt gewenst.

2.4

MEMO-ITEMS: INZET BIOGAS IN 2011

Bij biogas is er sprake van kortcyclische CO2 en daarom maakt het geen deel uit van de klimaatvoetafdruk.
Conform NEN ISO 14064 wordt deze hoeveelheid CO2 apart gerapporteerd als zogenoemd memo‐item.
In Tabel 11 wordt een overzicht gegeven van de CO2‐emissies naar aard van de toepassing van biogas.
Tabel 11 Overzicht CO2‐emissie vanuit biogas
CO2 emissie

Soort emissie

Scope

Nuttig ingezet biogas

Memo-item

187.518

92%

Spui van biogas

Memo-item

4.189

2%

Afgefakkeld biogas

Memo-item

Totaal productie biogas

(ton/jaar)

(%)

12.652

6%

204.359

100%

In het jaar 2011 is ten opzichte van 2005 32% meer biogas nuttig toegepast. In Figuur 14 is de ontwikkeling
van de toepassing van biogas in de periode 2005‐2009 weergegeven.
Figuur 14 Ontwikkeling nuttig toegepast biogas in de jaren 2005‐2011

2.5

VERGELIJKING TUSSEN DE VERSCHILLENDE WATERSCHAPPEN

In het kader van het Klimaatakkoord en de monitoring zijn veel gegevens verzameld bij de waterschap‐
pen. Deze gegevens geven niet alleen inzicht in de voortgang met betrekking tot het Klimaatakkoord zelf,
maar geven daarnaast ook inzicht in de karakteristieken van en verschillen tussen de waterschappen
onderling. In deze paragraaf wordt een aantal vergelijkende grafieken gepresenteerd om inzicht te geven
in deze verschillen en karakteristieken.
Figuur 15 laat de verschillen zien in CO2‐emissie tussen de waterschappen gerelateerd aan de operationele
activiteiten. Uit deze cijfers komt bijvoorbeeld naar voren dat voor Waterschap Zuiderzeeland (ZZL), waar
het gehele beheergebied bestaat uit bemalen gebied met een groot verval is (4 à 5 meter), meer dan de helft
van de CO2 emissie is gekoppeld aan het watersysteem.

26

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 15 Verdeling CO2‐emissie naar activiteit voor alle waterschappen

Figuur 16 Absolute CO2‐emissie naar activiteit voor alle waterschappen

Figuur 17 CO2‐emissie naar scope voor alle waterschappen

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

27

Klimaatmonitor 2012

De invloed van de inkoop van groene stroom op de CO2‐emissie is goed zichtbaar in Figuur 16 en Figuur
17. Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) heeft in het jaar 2011 geen groene stroom
ingekocht. Indien dit wel het geval was, zou de omvang van de CO2 emissie 20.000 ton lager hebben
gelegen en HHNK geen ‘uitschieter’ meer zijn geweest. In 2013 zal ook bij HHNK grotendeels groen
worden ingekocht.
Figuur 18 Lachgas‐ en methaan‐emissie naar activiteit voor alle waterschappen

Grote verschillen in verhoudingen tussen de verschillende emissies van lachgas en methaan komen niet
voor. Het aandeel van de verschillende emissies in de totale lachgas‐ en methaan‐emissie is:


Procesemissies methaan

gemiddeld 33% (minimum 28%, maximum 37%)



Procesemissies lachgas

gemiddeld 56% (minimum 50%, maximum 62%)



Emissies lachgas uit effluent

gemiddeld 12% (minimum 7%, maximum 18%)

Figuur 19 Geproduceerd biogas en gebruikswijze voor alle waterschappen in 2011

Bij zes waterschappen is er nog sprake van spui biogas, bij de overige wordt indien nodig het biogas
afgefakkeld. Uit Figuur 19 blijkt dat de noodzaak tot affakkelen onafhankelijk is van de omvang van het
geproduceerde biogas.

28

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 20 Geproduceerd biogas per v.e. en aard gebruik voor alle waterschappen

Uit Figuur 20 blijkt dat de ‘maximale’ productie van biogas per verwijderde vervuilingseenheid (v.e.) rond
de 7 Nm3 lijkt te liggen. Waterschap Veluwe (VEL) verwerkt ook extern aangevoerde biomassa.
Samen met de eigen biomassa levert dit een biogasproductie van 12 Nm3/v.e.

Figuur 21 Primair energieverbruik afvalwaterzuivering per v.e. voor alle waterschappen

Het energieverbruik van de afvalwateringzuiveringen is gemiddeld gelijk aan 0,337 GJ/v.e.
Waterschap Amstel Gooi en Vecht (AGV) levert een significante hoeveelheid elektriciteit terug aan het net.
Hierdoor heeft dit waterschap het laagste energieverbruik per v.e.: 0,25 GJ/v.e.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

29

Klimaatmonitor 2012

Figuur 22 Primair energieverbruik per bedrijfsonderdeel voor alle waterschappen

Gemiddeld is het aandeel van afvalwaterzuivering in het totale energieverbruik gelijk aan 82%.
In Figuur 22 komt het specifieke karakter van Waterschap Zuiderzeeland (ZZL) goed tot uiting. In de
situatie van ZZL is er veel bemaling noodzakelijk en zijn de afvalwaterzuiveringsactiviteiten beperkt in
vergelijking tot het watersysteem. Dit maakt dat bij ZZL het aandeel van afvalwaterzuivering 31% is en de
meeste energie (68%) naar watersysteem gaat.

Figuur 23 Primair energieverbruik watersysteem per hectare bemalen en beheergebied voor alle waterschappen

Ook blijkt uit Figuur 23 het effect van de noodzaak tot bemalen in de omvang van het energieverbruik per
hectare bemalen gebied. Gemiddeld is het energieverbruik van het watersysteem gelijk aan 0,76 GJ per
hectare bemalen gebied. Dit kan oplopen met een factor drie tot 2,2 GJ/ha.

30

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 24 CO2‐emissie transportactiviteiten per verwijderde v.e. voor alle waterschappen

Figuur 25 Totaal energieverbruik oppervlaktewatergemalen per waterschap

Na afvalwaterzuiveringsactiviteiten zijn de oppervlaktewatergemalen de grootste energieverbruikers
binnen de waterschappen. Zij zijn verantwoordelijk voor 11,9% van het totale energieverbruik.
Opvallend is het gebruik van diesel door Waterschap Noorderzijlvest (NZV).

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

31

Klimaatmonitor 2012

Figuur 26 Aandeel duurzame energie in totale energievoorziening voor alle waterschappen

In Figuur 26 is te zien dat bij veel waterschappen het aandeel duurzame energie op het totale
energieverbruik rond de 100% ligt. Het geringere aandeel groene stroom van Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier (HHNK) en Hoogheemraadschap van Delfland (HHD) is duidelijk zichtbaar.
Ook is het aandeel van enkele waterschappen groter dan 100%. Dit is het gevolg van de teruglevering van
zelf met biogas opgewekte elektriciteit aan het openbare net of doorlevering naar derden.

Figuur 27 Omvang duurzame energie ingekocht en zelf opgewekt voor alle waterschappen

Zoals uit Figuur 27 blijkt, zijn er grote verschillen in de absolute omvang van de inkoop van groene stroom en
de eigen opwekking van duurzame energie.

32

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

3

Beleid, bewustwording & innovatie

Als onderdeel van de Klimaatmonitor 2012 is aan de waterschappen een aantal open en gesloten vragen
voorgelegd, verdeeld over de acht categorieën waar ook het Klimaatakkoord op is gebaseerd. In dit
hoofdstuk zijn de relevante antwoorden verzameld. Daarbij is gekeken naar de antwoorden op de vragen
en het algemene beeld dat hieruit is af te leiden in relatie tot het Klimaatakkoord. Daarnaast komen
bijzondere projecten aan bod.

3.1

KLIMAATBELEID ALGEMEEN

3.1.1

DE CIJFERS

Uit de monitoring komt naar voren dat meer dan twee derde van de waterschappen (69%) de doel‐
stellingen uit het Klimaatakkoord heeft vertaald naar concreet klimaatbeleid voor de eigen organisatie.
De helft van de waterschappen maakt ook extra middelen vrij voor de uitvoering van het klimaatbeleid.
Als het gaat om financiële middelen noemen de meeste waterschappen een bedrag van € 50.000,‐.
Er is een uitschieter van meer dan € 1 miljoen: Waterschap Scheldestromen.
Het blijkt dat 65% van de respondenten vindt dat hun waterschap ‘goed’ of ‘voldoende’ middelen
vrijmaakt om de klimaatambities uit het klimaatbeleid te realiseren. Ongeveer 27% beoordeelt de
beschikbare middelen als ‘matig’ of ‘onvoldoende’ en van 8% zijn geen gegevens bekend (zie ook Figuur
28).
Figuur 28 Beschikbaarheid middelen voor klimaatbeleid

Uitvoering van maatregelen
Ongeveer 70% van de waterschappen hanteert de terugverdientijd (mede) als beoordelingscriterium voor
de uitvoering van CO2‐reducerende maatregelen. Meestal wordt gerekend met een terugverdientijd van 5
tot 15 jaar. Twee waterschappen hanteren een variabele terugverdientijd. Deze is afgestemd op de
levensduur en afschrijvingsmomenten van de (civiel)technische werken waar de klimaatmaatregelen deel

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

33

Klimaatmonitor 2012

van uitmaken. Twee waterschappen hebben nog geen beleid op dit gebied en twee hebben geen gegevens
aangeleverd.

Figuur 29 Gehanteerde terugverdientijden

Rijkssamenwerking
In het Klimaatakkoord is afgesproken dat het Rijk zich inzet om knelpunten en belemmeringen in wet‐ en
regelgeving rond klimaatinitiatieven van de waterschappen weg te nemen. Daarbij valt te denken aan
koploperprojecten en de bouw en aanpassing van RWZI ’s om te komen tot een betere energie‐efficiëntie.
In de monitoring is dit meegenomen door in beeld te brengen wat de ervaringen met het Rijksbeleid zijn
en daarnaast te kijken naar de knelpunten die worden ervaren. Ook is de waterschappen gevraagd naar
(mogelijke) oplossingen.
De meeste waterschappen beschrijven hun ervaringen met het Rijksbeleid rond klimaat als ‘neutraal’
(21 waterschappen). Van de overige waterschappen beoordeelt één waterschap zijn ervaringen als ‘goed’
en de overige vier waterschappen als ‘matig’.

Figuur 30 Overzicht ervaringen waterschap met Rijksbeleid

3.1.2

ALGEMEEN BEELD

Het blijkt dat de waterschappen actief en voortvarend aan de slag zijn gegaan met de doelstellingen uit het
Klimaatakkoord. Een groot deel van de waterschappen heeft deze doelstellingen in zijn eigen
klimaatbeleid geconcretiseerd en de helft heeft extra middelen beschikbaar gesteld. Over het algemeen
vinden de waterschappen dat er voldoende middelen zijn om de klimaatambities te realiseren.

34

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

In de (dagelijkse) praktijk worden klimaatmaatregelen onder andere beoordeeld op basis van de
terugverdientijd. Daarbij valt op dat de meeste waterschappen een termijn van 10 jaar hanteren. Dit is
langer dan de gemiddelde terugverdientijd in het bedrijfsleven, die in de praktijk 3 jaar bedraagt. Wel
opvallend is dat de spreiding van terugverdientijden relatief groot is. Dit betekent dat een bepaalde
maatregel bij het ene waterschap wel in aanmerking komt, maar bij een ander waterschap niet.
Ondanks de beoordeling ‘neutraal’ komen diverse aandachtspunten naar voren als het gaat om de
ervaringen met het Rijksbeleid.
Het eerste aandachtspunt is dat door het ontbreken van een integrale afweging op Rijksniveau de
volgende knelpunten op waterschapsniveau ontstaan:


Regelgeving rondom het toetsen van primaire keringen houdt innovatieve ontwerpen van dergelijke
keringen tegen. Deze problematiek speelt vooral een rol in het ontwerp van primaire keringen in
stedelijk gebied.



Sectorale of specialistische wetgeving staat meer integrale benaderingen van waterhuishouding in de
weg.



Het opstellen en uitvoeren van een consistent lange termijn klimaatbeleid (voor de watersector)
ontbreekt. Klimaatbeleid moet op een langjarige termijn worden ingezet. Nu wisselt het beleid op
rijksniveau te snel. Bij een nieuwe regering worden regelingen aangepast, gewijzigd of afgeschaft en
voldoen intern ingezette beleidslijnen niet meer aan de actuele of nieuwe rijks lijn.



Alle klimaatinitiatieven moeten plaatsvinden op basis van vrijwilligheid, aangezien waterschappen
geen bevoegdheid hebben klimaatmaatregelen af te dwingen bij andere partijen.

Het tweede aandachtspunt is dat de milieukosten van fossiele technieken niet in de prijs worden
doorberekend. Zo geldt dat de inzet van biogas niet kan concurreren met de (te lage) prijs voor aardgas.
De negatieve externe effecten moeten feitelijk worden meegerekend in de aardgasprijs. Ook geldt dat er
een belemmering bestaat in de belastingwetgeving als het gaat om enerzijds productiemogelijkheden op
locatie en het op een andere locatie gebruiken van deze energie binnen een organisatie/samenwerkings‐
verband. Energie is niet uitwisselbaar tussen meerdere locaties van één waterschap.
Als derde punt worden ook terugwinning en hergebruik van stoffen (zoals fosfaat) uit het afvalwater
geremd door regelgeving. Zo is het in Nederland niet mogelijk om fosfaathoudend struviet dat wordt
teruggewonnen uit afvalwater in te zetten als meststof in de landbouw. In Duitsland en andere Europese
landen is dit wel mogelijk. Ook leven er vragen over de mate waarin waterschappen in juridische zin
kansen voor de benutting van duurzame energie mogen benutten (in relatie tot hun wettelijke taken en het
vraagstuk van markt en overheid).

3.1.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

In de Klimaatmonitor zijn ook vragen gesteld over de mogelijke oplossingen die de waterschapssector zelf
ziet om het klimaatbeleid te stimuleren en de Rijksregelgeving aan te scherpen. De door de waterschappen
aangedragen oplossingen kennen een grote diversiteit. Een voorbeeld is het voorstel om de verschillende
doelen en plannen vooraf te toetsen op haalbaarheid en betaalbaarheid.
Een ander voorstel is afgeleid uit het Rijksbeleid rond het Besluit Bodemkwaliteit. Hierbij stelt het Rijk een
adviseur beschikbaar voor (maximaal) 100 uur. Een dergelijke constructie (maar dan op klimaatgebied)
zou ook voor de waterschappen een mogelijkheid bieden om klimaatbeleid te stimuleren.
Ook de in 2011 gesloten green deals met de waterschappen kunnen een uitkomst bieden bij het oplossen
van (structurele) knelpunten rond de regelgeving op Rijksniveau.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

35

Klimaatmonitor 2012

3.2

DUURZAAMHEID EN DUURZAME ENERGIE

3.2.1

DE CIJFERS

Duurzaamheid en de inzet van duurzame energie vormen belangrijke pijlers in het Klimaatakkoord.
Er wordt daarbij gekeken naar de inzet van duurzame energie, het onderzoek dat de waterschappen
uitvoeren op dit gebied (onder meer koploperprojecten) en de samenwerking van waterschappen met
externe partijen.
Verankering in de organisatie
Aan de waterschappen is gevraagd in hoeverre duurzaamheid is verankerd in de organisatie. Daarbij is
onderscheid gemaakt in twee ‘niveaus’ van verankering: bestuurlijk & beleidsmatig en ambtelijk en
uitvoerend.
Uit de resultaten van de monitoring blijkt dat alle waterschappen duurzaamheid in hun organisatie
hebben verankerd (zie Figuur 31). Van de waterschappen heeft 81% duurzaamheid zowel op
bestuurlijk/beleidsmatig niveau als op ambtelijk/uitvoerend niveau verankerd. Eén waterschap heeft
aangegeven zich te beperken tot ambtelijk/uitvoerend niveau, terwijl vier waterschappen alleen op
bestuurlijk/beleidsmatig niveau een verankering hebben.

Figuur 31 Verankering duurzaamheid

Duurzame energie
In het Klimaatakkoord is opgenomen dat de waterschappen innovatieve projecten (koploperprojecten)
opstarten om een bijdrage te leveren aan de energiedoelstellingen. Op de langere termijn moeten deze
projecten een brede spin‐off genereren voor de doelstellingen uit ‘Schoon en Zuinig’. Het blijkt dat de
waterschapssector dit op grote schaal doet. Kanttekening is dat alleen is gevraagd naar koploperprojecten
op het gebied van duurzaamheid en klimaat en niet naar andere innovatieve projecten.

36

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 32 Overzicht verdeling innovatieve projecten op het gebied duurzaamheid en klimaat over waterschap

Ruim 70% van de waterschappen heeft één of meer innovatieve projecten geïnitieerd. Voor de
waterschapssector als geheel geldt dat er gemiddeld drie innovatieve projecten per waterschap zijn
opgestart. Daarbij bestaan grote verschillen tussen de waterschappen, met een maximum van tien
innovatieve projecten (zie ook Figuur 32).
De waterschappen is ook gevraagd of zij onderzoek doen naar de inzet van duurzame energie (in diverse
vormen), eventueel op het terrein van derden. Het blijkt dat 58% van de waterschappen samen met derden
onderzoek heeft gedaan naar de realisatie van duurzame energie op de terreinen van derden. Nog eens
19% heeft niet alleen aan het onderzoek meegewerkt, maar ook aan de realisatie van inzet van duurzame
energie. In totaal is dus 77% van de waterschappen betrokken bij dergelijke projecten, de andere niet.

Figuur 33 Inzet van duurzame energie op terreinen van derden

In de monitoring is verder gekeken of waterschappen onderzoek hebben gedaan naar mogelijkheden voor
de inzet van duurzame energie. Daarbij is onderscheid gemaakt in onderzoek naar:


het gebruik van grond‐ en oppervlaktewatersystemen voor het benutten van warmtekoude‐opslag
(wko);




de inzet van biomassa, zoals oevermaaisel, voor vergisting;
de lokale inzet van biogas, groen gas of warmte uit biogas in samenwerking met gemeenten en
bedrijven;



de lokale inzet van restwarmte in samenwerking met gemeenten en bedrijven;



de inzet van duurzame energie in de vorm van zon‐, wind‐ en waterkracht om te voorzien in de
energiebehoefte van gemalen, stuwen, dijken en/of RWZI’s.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

37

Klimaatmonitor 2012

Uit de resultaten komt naar voren dat bijna drie kwart van de waterschappen onderzoek heeft gedaan
naar de inzet van biomassa en warmtekoude‐opslag. Ook doen waterschappen onderzoek naar de lokale
inzet van (warmte uit) biogas of restwarmte in samenwerking met gemeenten en bedrijven. Dit is ook
weergegeven in Figuur 34.
Figuur 34 Onderzoek naar duurzame energie (in vorm van warmte)

Overigens geven alle waterschappen te kennen dat ze onderzoek doen naar één of meer mogelijkheden.
Ruim 38% van de waterschappen heeft onderzoek gedaan op alle vier gebieden, terwijl ruim 11% van de
waterschappen slechts één mogelijkheid nader heeft onderzocht.
Zoals weergegeven in Figuur 35 doen diverse waterschappen onderzoek naar de toepassing van
duurzame energie bij stuwen, dijken en RWZI’s. Ruim 80% van de waterschappen onderzoekt de
mogelijkheden voor de toepassing van zonne‐energie bij de realisatie of renovatie van stuwen. Onderzoek
naar de toepassing van wind‐ en waterkracht bij stuwen komt minder voor (respectievelijk 27% en 50%).
In ongeveer de helft van de gevallen doen waterschappen onderzoek naar de toepassing van zonne‐ en
windenergie op RWZI’s. Minder vaak onderzoeken ze de toepassing van duurzame energie op of rond
dijken en bij gemalen.
Een meer integraal duurzame energieconcept dat door de waterschappen is ontwikkeld, is de
Energiefabriek. In de Green Deal die de Unie van Waterschappen met het Rijk heeft gesloten, is
opgenomen dat twaalf waterschappen streven naar de realisatie van minimaal één Energiefabriek in hun
verzorgingsgebied.

38

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 35 Onderzoek naar toepassing van duurzame energie bij stuwen, dijken en RWZIʹs

Op dit moment hebben vijf waterschappen al een Energiefabriek gerealiseerd. Hiervan nemen er twee deel
aan het programma ‘Energiefabriek’ en drie niet. Gevraagd naar hun plannen verwachten veertien
waterschappen in 2015 een energiefabriek te hebben gerealiseerd, zes geven aan dat niet te halen. De reden
hiervoor ligt mogelijk in het feit dat een aantal waterschappen recent heeft geïnvesteerd in nieuwe
slib(eind)verwerkingsinstallaties, wat het realiseren van een energiefabriek mogelijk minder aantrekkelijk
maakt. Immers, zowel een slibverwerkingsinstallatie als een energiefabriek verwerkt zuiveringsslib,
waardoor het realiseren van beide kan leiden tot overcapaciteit bij de slibeindverwerking. Dit is economisch
niet aantrekkelijk.
Figuur 36 Energiefabriek ‐ stand van zaken

In het Klimaatakkoord is opgenomen dat de waterschappen de ambitie hebben om in 2020 minimaal 40%
duurzame energie te produceren door middel van eigen opwekking. In de monitoring is de
waterschappen gevraagd of zij deze doelstelling voor hun waterschap haalbaar achten. 18 van de
26 waterschappen beantwoordt deze vraag positief (69%); één waterschap geeft aan dat deze doelstelling
moeilijk haalbaar is en veel inspanning zal vergen4.

4

Van de overige vijf waterschappen was geen informatie bekend

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

39

Klimaatmonitor 2012

Biomassa
De waterschappen beheren in totaal ruim 55.000 km hoofdwaterlopen en 165.000 km overige waterlopen.
Het onderhoud van deze waterlopen, waaronder maaien van de oevers, levert biomassa op in de vorm
van onder meer oevermaaisel, riet en bermgras. De vraag rijst of deze biomassa op duurzame wijze kan
worden ingezet. Daarvoor is allereerst inzicht nodig over de hoeveelheid biomassa die beschikbaar komt.
In totaal bedraagt de hoeveelheid biomassa die vrijkomt bij het periodiek onderhoud circa 300.000 ton.
Kanttekening hierbij is dat de productie en afvoer van biomassa niet consequent in beeld is gebracht,
omdat het onderhoud wordt uitbesteed aan derden. Daarbij wordt vaak niet afgesproken dat de
hoeveelheid geproduceerde en afgevoerde biomassa wordt bijgehouden.
Om te bekijken wat er met deze hoeveelheid biomassa kan worden gedaan, is in het kader van het
Actieprogramma Klimaatakkoord een expertgroep biomassa opgezet. Doel is dat deskundigen van
verschillende waterschappen hun kennis over biomassa delen. Ook heeft inmiddels bijna 75% van de
waterschappen onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om biomassa uit waterbeheer in te zetten voor
vergisting. Resultaat is dat de vergisting van de vrijgekomen biomassa op dit momenteel financieel niet
aantrekkelijk is. Dit komt door onder andere de lage energie‐inhoud en het hoge vochtgehalte van de
biomassa. Daarnaast brengt het transport aanzienlijke kosten met zich mee, doordat de biomassa op
relatief afgelegen locaties vrijkomt.
In Figuur 37 is voor alle waterschappen het totale energieverbruik en de omvang van eigen opwekking
duurzame energie weergegeven.

Figuur 37 Totale energieverbruik en omvang van de eigen opwekking duurzame energie per waterschap in 2011

40

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

3.2.2

ALGEMEEN BEELD

Uit de resultaten blijkt dat de waterschapssector actief bezig is met duurzaamheid en duurzame energie.
Ten eerste lopen er meerdere beleidsprogramma’s op het gebied van duurzaamheid, zoals
Meerjarenbeleidsplannen, de MJA en de Energiefabriek.
Ten tweede is binnen de sector in de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor
de toepassing van duurzame energie. Zo wordt gekeken naar de mogelijkheden om duurzame
energiebronnen uit bedrijfsprocessen, zoals biogas en biomassa, in te zetten. Hierbij wordt, vaak in
samenwerking met gemeenten en (nuts)bedrijven, ingezet op bijvoorbeeld slibvergisting, het gebruik van
restwarmte en riothermie (terugwinning van warmte uit riolering).
Daarnaast kijken waterschappen bij het ontwerpen en realiseren van (civiel)technische werken, zoals
stuwen, gemalen en bedrijfsgebouwen, naar de toepassing van duurzame energie voor de
energievoorziening. Het meeste onderzoek heeft betrekking op zonne‐energie. Bij stuwen komt ook
waterkracht in beeld, terwijl bij RWZI’s ook wordt gekeken naar windenergie.
Ook vormt duurzaamheid bij veel waterschappen één van de criteria bij investeringen in (civieltechnische)
ontwikkelingen.
Deze ontwikkelingen en initiatieven leiden tot de inschatting dat de meeste waterschappen de doelstelling
van 40% eigen opwekking van duurzame energie gaat halen. RWZIʹs als energiefabriek spelen daarbij een
belangrijke rol.
Daarnaast zetten waterschappen in op de “kleine kringloop” voor maaisel/slootafval waarbij zij
plaatselijke boeren vergoeden voor het onderwerken ervan in hun perceel. Dit draagt bij aan
bodemverbetering en het beperkt de noodzaak voor transport.

3.2.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

Er worden door de waterschappen veel verschillende projecten op het gebied van duurzaamheid
genoemd. Het gaat daarbij zowel om grootschalige als om kleinschalige initiatieven.
De grootschalige initiatieven zijn de Energiefabriek, de grondstoffenfabriek, het realiseren van Annamox‐
installaties en de ontwikkeling en toepassing van riothermie. Ook interessant zijn de kleinschalige
initiatieven. Hieronder staan enkele voorbeelden.
Een pilot van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier waarbij een bio‐energiecentrale groene
stroom opwekt uit winterriet. Ook wordt er onderzoek gedaan naar het produceren van biobrandstof uit
gras en riet bestemd voor energiecentrales.
Het Hoogheemraadschap van Delfland heeft een krooswiel op zonne‐energie ontwikkeld, die kroos uit het
oppervlaktewater verwijdert.
Daarnaast heeft dit Hoogheemraadschap, in samenwerking met andere partijen, het Pharmafilter
ontwikkeld. In dit concept wordt het afvalwater (met medicijnresten) op een nieuwe manier verwerkt.
Waterschap Veluwe en Waterschapsbedrijf Limburg werken allebei aan de realisatie van de NEREDA‐
technologie. Deze technologie zuivert afvalwater met behulp van korrelslib in plaats van in vlokken
gestructureerd slib. De effectiviteit van de zuivering neemt hiermee toe.
In Leiden werkt het Hoogheemraadschap van Rijnland samen met een taxibedrijf om groengas te leveren.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

41

Klimaatmonitor 2012

De gemeente ‘s‐Hertogenbosch zet biogas van Waterschap Aa en Maas in als brandstof voor
huisvuilwagens.
Bij Waterschap Rijn en IJssel is een pilot van het Vivace‐systeem (visvriendelijke waterkracht) uitgevoerd.
Dit is een kleinschalig systeem ontwikkeld door de Universiteit van Michigan voor het opwekken van
elektriciteit door stromend water. Het systeem maakt gebruik van wervelingen die in oppervlaktewater
ontstaan als het langs cilinders stroomt.
In Renkum heeft Waterschap Vallei en Eem de Grondstoffenrotonde gerealiseerd. Dit is een
samenwerking tussen een papierfabrikant en de rioolwaterzuivering om optimaal gebruik te maken van
vrijkomend biogas bij zowel de afvalwaterzuivering als de papierfabrikant. Het biogas wordt verbruikt
om het stads‐ en streekvervoer in de regio te verduurzamen.
Duurzame energie in het Actieprogramma Klimaatakkoord
Het actieprogramma is vooral gericht op de benutting van andere duurzame energiebronnen dan biogas,
zoals wind, zon, waterkracht en thermische energie. Het programma is met enige vertraging op gang
gekomen, ondermeer omdat de toegezegde personele ondersteuning van het Rijk via AGNL in 2010 en
2011 niet is geëffectueerd. In 2012 is de uitvoering versneld. De volgende expertgroepen zijn binnen het
actieteam Duurzame Energie actief: expertgroep Biomassa (maaisel en riet), expertgroep Wind en Zon en
de Expertgroep Klimaatmonitor. De expertgroep Waterkracht heeft zich nog onvoldoende kunnen
ontwikkelen, omdat dit voor de waterschappen nog een relatief dure energiebron is met een beperkte
potentie. Hieraan wordt op dit moment door de waterschappen geen prioriteit gegeven. Aan deze
expertgroepen wordt niet of nauwelijks nog deelgenomen door Rijkswaterstaat.

3.3

MOBILITEIT

3.3.1

DE CIJFERS

In de categorie mobiliteit is gekeken naar het mobiliteitsbeleid bij de waterschappen. In het
Klimaatakkoord is de ambitie opgenomen om de CO2‐uitstoot van verkeer en vervoer te reduceren.
Hiervoor is onderzoek nodig naar het terugdringen van vervoerskilometers in het woon‐werkverkeer en
zakelijk verkeer door stimulering van het gebruik van fiets en OV en/of over te stappen naar
energiezuinige, milieuvriendelijke auto’s in het wagenpark.
Reduceren vervoerskilometers
Uit de resultaten blijkt dat 43% van de waterschappen onderzoek heeft gedaan naar het reduceren van
vervoerskilometers. 13% heeft zowel woon‐werkverkeer als zakelijk verkeer meegenomen, 26% alleen het
zakelijk verkeer en 4% alleen de mogelijkheden in het woon‐werkverkeer.

42

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 38 Onderzoek gedaan naar reduceren personenvervoerskilometers

Stimuleren fietsen en OV
Uit de monitoring blijkt dat 21 waterschappen actief beleid voert om woon‐werkverkeer met de fiets en
het openbaar vervoer te stimuleren. De helft van de respondenten (54%) geeft aan gebruik te maken van
een ‘fietsplan’. Het gaat daarbij om een regeling waarbij medewerkers van een individueel keuze budget
(IKB) met fiscaal voordeel een nieuwe fiets kunnen aanschaffen. Naast maatregelen als beperking van de
vergoeding van autokilometers, het beschikbaar stellen van dienst‐ en OV‐fietsen en NS‐businesscards
vergoeden zes waterschappen de openbaar vervoerkosten volledig.
Figuur 39 Beleid en maatregelen ter verduurzaming van personenvervoer

Ook zijn er sectormaatregelen getroffen. De Unie van Waterschappen heeft als werkgeversorganisatie voor
alle waterschappen in 2012 een CAO afgesloten met een nieuwe financiële regeling voor het woon‐
werkverkeer. Dit houdt in dat het woon‐werkverkeer met het OV vanaf 1 januari 2012 volledig wordt
vergoed.
Wagenpark
Er zijn 20 waterschappen die actief beleid voeren voor een energiezuinig wagenpark. Interessant daarbij is
dat dit beleid bij de inkoop op verschillende manieren wordt ingevuld:


op basis van energielabel;



met biogas auto’s;



met volledig elektrische auto’s;



met hybride auto’s;



op basis van criteria Agentschap NL.

Daarnaast geven drie waterschappen aan ook cursussen te organiseren voor ‘het nieuwe rijden’.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

43

Klimaatmonitor 2012

3.3.2

ALGEMEEN BEELD

Het merendeel van de waterschappen heeft beleid ingevoerd om het gebruik van fiets en openbaar
vervoer te stimuleren. Voorbeeld is het vergoeden van de kosten en het beschikbaar stellen van OV‐
fietsen. Ook wordt bij enkele waterschappen gebruik gemaakt van de NS‐businesscard.
Het gebruik van de fiets voor woon‐werkverkeer wordt op verschillende manieren aantrekkelijk gemaakt.
Veel waterschappen spreken over een ‘fietsenplan’. Soms vergoedt het waterschap de aanschaf van een
fiets, in andere gevallen kunnen werknemers gebruik maken van een fiscale regeling.
De verduurzaming van het wagenpark is een onderwerp waaraan door het merendeel van de water‐
schappen al invulling is gegeven. Bij veel waterschappen bestaan plannen om de verduurzaming nog
verder uit te breiden. Voorbeelden van toekomstige ontwikkelingen zijn het gehele wagenpark laten rijden
op biogas, of de aanschaf van elektrische auto’s.
Verduurzaming door vermindering van afgelegde kilometers komt een stuk minder voor, veel water‐
schappen focussen op de verduurzaming van de afgelegde kilometers in plaats van de vermindering van
het aantal kilometers. Bij vermindering van afgelegde kilometers ligt de focus voornamelijk op het eigen
materieel en niet het woon‐werkverkeer.
Een mogelijke verklaring is het feit dat niet alle waterschappen op een locatie zitten die goed bereikbaar is
met OV of fiets. Hierdoor is het aantal autokilometers relatief hoog en relatief moeilijk te reduceren.
Daarnaast zijn ook de (onderhouds)locaties binnen het verzorgingsgebied van de waterschappen vaak
moeilijk of niet bereikbaar met het OV. Hier is alleen een vermindering van afgelegde kilometers te
bereiken door het logisch inplannen van afspraken van monteurs of onderhoud aan watergangen.

3.3.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

Waterschap Hunze en Aa’s
Onderzoek is gedaan naar mogelijkheden om machinaal onderhoud aan watergangen te beperken, zoals
optimalisering rijroutes en werkprocessen, vermindering/differentiatie onderhoud frequenties. Dat heeft
onder meer geleid tot een vermindering van het onderhoudsmaterieel van circa 25%. Buiten de kilometers
werkverkeer werkt dat uiteraard ook door in de draaiuren van trekkers en kranen (maaien, baggeren, etc.)
waardoor energieverbruik/kosten navenant zijn gedaald. Onderzocht wordt of er mogelijke
inrichtingsvarianten van watergangen zijn waardoor minder machinaal onderhoud nodig is. Beperking
van de kilometers voor dienstautoʹs/werkverkeer is in de praktijk in dit beheersgebied lastig door de
beperkte mogelijkheden van openbaar vervoer.
Het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard hanteert een fietsvergoeding van 19 cent
per gereden fietskilometer.

3.4

GEBOUWEN EN OBJECTEN

3.4.1

DE CIJFERS

Bij de uitvoering van eigen bouwprojecten geeft 60% van de waterschappen aan dat energie‐efficiency
altijd een rol speelt. 24% geeft aan dat het vaak een rol speelt, 12% regelmatig en 4% zelden. Ruim de helft
van de respondenten geeft daarbij invulling aan het streven naar energie neutrale gebouwen.

44

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 40 Energie‐efficiency speelt een rol bij de uitvoering van eigen bouwprojecten

3.4.2

ALGEMEEN BEELD

Het belang van energie‐efficiency bij zowel nieuwbouw als bestaande gebouwen/installaties blijkt uit het
hoge percentage (96%) van respondenten dat aangeeft regelmatig tot altijd rekening te houden met
energie‐efficiency.
Respondenten geven aan rekening te houden met energie‐efficiency in het kader van de MJA‐3 afspraken.
De waterschappen beschrijven in energie‐efficiency plannen waar en hoe maatregelen zijn te treffen om
het energieverbruik van gebouwen en installaties terug te dringen. Voor nieuwbouw wordt in het
Programma van Eisen wordt energie‐efficiency vaak meegenomen evenals de terugverdientijd.
Veel waterschappen die aangeven invulling te geven aan het streven naar energie neutrale gebouwen,
noemen vaak renovaties van huidige gebouwen. Ook bij deze keuze speelt de terugverdientijd. Het betreft
maatregelen als WKO‐installaties en andere duurzame energieopwekking en duurzame inrichting van de
gebouwen. Ondanks het streven naar energie neutrale huisvesting zijn de meeste gebouwen energiezuinig
en niet energieneutraal. Bovendien worden maatregelen als eerste vaak op het hoofdkantoor uitgevoerd.
Een belangrijke belemmering voor klimaat neutrale huisvesting is op dit moment de economische
haalbaarheid van maatregelen door te lange terugverdientijden en hoge afschrijvingstermijnen.
Wel verwachten de waterschappen dat de mogelijkheden in de toekomst verbeteren.

3.4.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

Een aantal van de genoemde antwoorden springt eruit als innovatief of ambitieus in het kader van
energie‐efficiency. Zo heeft Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier zich voor het gehele
Hoogheemraadschap de doelstelling gesteld om 30% energie‐efficiënter te gaan werken (2% per jaar).
Daarnaast kijkt Waterschap Noorderzijlvest naar de synergiemogelijkheden bij het realiseren van
nieuwbouw. In het kader hiervan heeft het waterschap een energiezuinige slibhal die wordt verwarmd
met restwarmte van de WKK.
Ook bij Waternet wordt in sommige projecten op meer integrale wijze gekeken naar energie‐efficiency en
klimaateffecten van gebouwen. Daarvoor maakt Waternet gebruik van een levenscyclusanalyse (LCA),
waarin ook energie een belangrijke rol speelt.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

45

Klimaatmonitor 2012

3.5

DUURZAAM INKOPEN & (HERGEBRUIK) VAN GRONDSTOFFEN/AFVAL

3.5.1

DE CIJFERS

Duurzaam inkoop criteria
De criteria van Agentschap NL vormen de basis van het beleid op het gebied van duurzaam inkopen.
Uit de nationale monitor over 2010 is gebleken dat de waterschappen voor 85% duurzaam ingekocht. Dit
is ruim boven de 50% die zij zich voor 2012 ten doel hebben gesteld. In 2015 wordt 100% nagestreefd.
Verder werken de waterschappen samen met onder meer Rijkswaterstaat en ProRail aan
duurzaamheidscriteria voor productgroepen voor Grond‐ Water‐ en Wegenbouw (GWW sector). Hierbij
staan doelvoorschriften en ruimte voor innovatie centraal.
Duurzame houtinkoop
Binnen het Klimaatakkoord hebben de waterschappen de ambitie om in 2015 75% van het hout duurzaam
in te kopen (in 2010 was dit 50%). In de monitoring is gekeken naar hout dat waterschappen volgens de
Nederlandse inkoopcriteria (TCAP: Dutch Timber Procurement Criteria) inkopen. 65% van de waterschap‐
pen geeft aan 76‐100% van het hout volgens deze criteria in te kopen. Vier waterschappen doen dat zelfs al
voor 100%. 13 waterschappen geven aan dat ze 76‐100% hout inkopen met het internationale
houtkeurmerk FSC (Forest Stewardship Council).

Figuur 41 Inkoop van hout volgens TPAC‐criteria en FSC voorgeschreven.

CO2‐prestatieladder
Eén respondent (Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden) maakt altijd gebruik van de CO2‐
prestatieladder bij de inkoop; het is bij hen een criterium in de aanbesteding. Zes waterschappen (23%)
doen dit slechts zelden en het merendeel van de waterschappen (73%) geeft aan de prestatieladder nooit te
gebruiken.
Een groot deel van de waterschappen gaat bij de inkoop uit van de duurzaamheidscriteria van
Agentschap NL, maar geeft aan dat de ontwikkelingen rond de prestatieladder in de gaten te houden.
Mogelijk gaat bij hen de prestatieladder in 2012 wel een rol spelen.
Eén van de respondenten neemt CO2‐reductie nu al mee bij het beoordelen en prioriteren van projecten.

46

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 42 Gebruik van CO2‐prestatieladder

Minimalisatie bedrijfsafval
De waterschappen hebben de ambitie om bedrijfsafval te minimaliseren en goed te verwerken. Van de
respondenten geeft 41% aan dat de minimalisatie van bedrijfsafval zowel bestuurlijk/beleidsmatig als in de
uitvoering/ambtelijk is verankerd.
Figuur 43 Verankering van de minimalisatie van bedrijfsafval in de organisatie

Grondstoffenterugwinning
In het kader van duurzaamheid is in het Klimaatakkoord ook opgenomen dat waterschappen onderzoek
doen naar de mogelijkheden om grondstoffen terug te winnen uit effluent. Uit de resultaten blijkt dat op
dit gebied diverse initiatieven zijn/worden opgestart.
Hoewel nog weinig grondstoffen worden teruggewonnen, lopen er wel diverse onderzoeken en zijn
verschillende pilots gestart. Zo is in 2011 bij een pilotopstelling van waterschap Hunze en Aa’s 500 kg
struviet teruggewonnen. Ook de waterschappen Vallei en Veluwe (RWZI’s Apeldoorn, Amersfoort en
Ede), Aa en Maas (RWZI Land van Cuijk) en Waternet (RWZI Amsterdam‐West) ontwikkelen pilots, die
nu nog in de planfase verkeren.
Verder wordt fosfaat teruggewonnen uit het slib dat door slibverwerker SNB wordt verwerkt. SNB is
eigendom van vijf waterschappen.
Actieprogramma Klimaatakkoord en grondstoffen
Er is in 2011 een Expertgroep Fosfaat opgestart. Daarnaast heeft de UvW een verkenning laten uitvoeren
naar het concept van de Grondstoffenfabriek: de rioolwaterzuiveringsinstallaties waar waardevolle
grondstoffen worden teruggewonnen. Deze expertgroep is mede op basis van de verkenning in 2012
omgezet in het Transitieteam Grondstoffen waarin alle waterschappen deelnemen (zie ook § 4.7)

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

47

Klimaatmonitor 2012

3.5.2

ALGEMEEN BEELD

Het toepassen van de CO2‐prestatieladder als inkoopcriterium is binnen de waterschappen nog in
ontwikkeling. Slechts een enkel waterschap past dit instrument toe, maar veel waterschappen hebben wel
voorbereidingen getroffen of zijn gestart met een onderzoek naar de mogelijkheden.
Duurzame houtinkoop is een onderwerp dat binnen de waterschappen veel aandacht heeft. Het is de
ambitie voor de waterschappen om in 2015 75% van het hout duurzaam in te kopen. Meer dan de helft van
de waterschappen voldoet nu hier al aan.
Ketenakkoord Fosfaat en Grondstoffenfabriek
Om de terugwinning van grondstoffen verder te ontwikkelen, hebben de waterschappen in 2012 op
verzoek van de Unie van Waterschappen het Transitieteam Grondstoffenfabriek ingesteld. Daarnaast is de
Unie van Waterschappen medeoprichter van het Nutriëntenplatform, dat door overheid, bedrijfsleven en
kennisinstellingen is opgericht om de fosfaatkringloop te sluiten. Om deze doelstelling te realiseren, heeft
de Unie van Waterschappen eind 2011 het Ketenakkoord Fosfaat ondertekend. Naast de landbouw, GFT‐
sector en de voedingsmiddelenindustrie is het rioolafvalwater één van de grootste bronnen van fosfaat
(ongeveer 20%). Veel waterschappen hebben al onderzoeks‐ of pilotprojecten lopen op dit gebied. Het is
dan ook te verwachten dat de hoeveelheid en de diversiteit aan teruggewonnen grondstoffen in de
komende jaren fors zal toenemen.

3.5.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

Waterschapsbedrijf Limburg: Afvoer van afval wordt Europees aanbesteed. In de aanbesteding wordt
aanbieders gevraagd met voorstellen te komen om afvalstromen te verminderen.

3.6

BEWUSTWORDING & EDUCATIE

3.6.1

DE CIJFERS

In het Klimaatakkoord zijn op sectorniveau de volgende ambities opgenomen met betrekking tot
bewustwording & educatie:


Actief uitdragen van kennis en ervaringen op klimaatgebied.



Opnemen van klimaat‐ en milieuaanpak in educatie‐ en voorlichtingsprogramma.



Stimuleren milieu‐ en klimaatbewust handelen van medewerkers.



Educatieplan arbeidsmarkt om jongeren te enthousiasmeren voor watersector.



Zoeken naar samenhang van het Klimaatakkoord met twee andere educatieprogrammaʹs.



Unie van Waterschappen werkt mee aan de jaarlijkse bijeenkomst klimaatinitiatieven van decentrale
overheden.

Samenwerking op het gebied van klimaat en energie
Binnen de categorie bewustwording en educatie is gekeken naar samenwerking op het gebied van klimaat
en energie tussen waterschappen en gemeenten/provincies. Alle respondenten geven aan in meer of
mindere mate gezamenlijke projecten met gemeenten/provincies te ontplooien. Ook bestaat er in vrijwel
alle gevallen samenwerking met het bedrijfsleven, slechts één respondent geeft aan geen gezamenlijk
projecten op het gebied van klimaat en energie met het bedrijfsleven te hebben lopen.

48

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Figuur 44 Gezamenlijke projecten op het gebied van klimaat en energie met gemeenten/provincies en bedrijven

Kennisoverdracht
Waar het gaat om kennisoverdracht naar andere delta’s in de wereld, geeft 85% van de waterschappen aan
dit (pro)actief te doen. Voorbeelden zijn kennis overdracht tijdens internationale (twinning) projecten, het
proactief deelnemen aan netwerken en bijeenkomsten met buitenlandse waterschappen, de start van
internationale pilots en publicaties vakbladen.

Figuur 45 Kennisoverdracht naar andere delta’s in de wereld.

3.6.2

ALGEMEEN BEELD

De waterschappen werken veel samen met verschillende partijen: gemeentes, provincies, natuur‐ en
milieu organisaties en energiebedrijven, zowel nationaal als internationaal.
Bij samenwerking binnen Nederland speelt het waterschap als energiefabriek een belangrijke rol. Het gaat
vooral om samenwerking met gemeentes gericht op het gezamenlijk ontwikkelen van beleid. Ook is er
gezamenlijk onderzoek naar mogelijkheden om nog meer energie geproduceerd door de waterschappen
nuttig toe te passen.
Op internationaal gebied vindt veel kennisoverdracht plaats van de waterschappen in Nederland naar
waterbeheerders in vele andere landen verspreid over de wereld. De waterschappen zien hierin een
maatschappelijke verantwoordelijkheid. De kennis van waterschappen in Nederland kan worden gezien
als belangrijk exportproduct.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

49

Klimaatmonitor 2012

De educatie van de eigen medewerkers bestaat voornamelijk uit het uitdragen van het eigen milieubeleid
en de mobiliteitsregelingen. Daarnaast zijn er diverse vormen van acties door en voor medewerkers om
intern milieubewustzijn en duurzaamheid te stimuleren.

3.6.3

OPLOSSINGEN BINNEN HET INTERNATIONALE VELD

Wetterskip Fryslân: Een woningstichting, het waterschap, de gemeente Sdwest‐Frysln en Stowa leggen
samen een duurzaam innovatief watersysteem aan in een wijk met 232 woningen. Al deze woningen
worden aangesloten op het Nieuwe Sanitatiesysteem. In alle woningen komen vacuümtoiletten en
keukenvermalers voor organisch afval. De reststromen gaan naar een zuiveringssysteem voor zwartwater
(toiletwater) en grijswater (huishoudelijk water).
Waterschap Veluwe, Waterschap Vallei en Eem en Waterschap Zuiderzeeland werken met Vitens Evides
International (VEI) in Ethiopië aan een EU water facility project. Hierbij wordt samengewerkt met de
Ethiopische overheid om via kennisoverdracht de kwaliteit van drinkwater en oppervlaktewater te
verbeteren.
Waterschap Velt en Vecht werkt samen met de provincie Teleroman in Roemenië. Hierbij zijn ook
leerlingen van de Veste in Coevorden betrokken. In 2011 is een bezoek gebracht aan Roemenië, in 2012
komen de Roemeense vertegenwoordigers naar Nederland.

3.7

REDUCTIE BROEIKASGASSEN

3.7.1

DE CIJFERS

Binnen de categorie reductie broeikasgassen geeft 44% van de waterschappen aan projecten of
maatregelen uit te voeren die er op zijn gericht om overige broeikasgassen (methaan, lachgas) te
reduceren.
Figuur 46 Uitvoering van projecten specifiek gericht op reduceren van overige broeikasgassen, zoals methaan en
lachgas.

3.7.2

ALGEMEEN BEELD

De emissie van lachgas en methaan uit het afvalwaterzuiveringsproces vormt een aandachtspunt voor de
waterschappen, zeker gezien deze een aanzienlijke broeikasgasuitstoot vertegenwoordigt. Zowel binnen
als buiten de waterschapssector realiseert men zich echter ook dat het terugdringen hiervan aanzienlijke
inspanning zal vergen.

50

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

In de afgelopen jaren, waaronder 2011, is uitgebreid onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om deze
emissies te verminderen. De nadruk ligt daarbij op het in kaart brengen van de omvang van de emissies en
het verminderen daarvan door optimalisatie van slibvergisting en het verminderen van het spuien van
biogas door (verbeterd) affakkelen.

3.7.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

Uit de resultaten blijkt dat in het veld twee verschillende oplossingsrichtingen worden gezocht. De eerste
richting is het verminderen van de methaanuitstoot door het geproduceerde biogas minder of niet te
spuien. Zo levert Waterschap De Dommel een deel van het geproduceerde biogas van RWZI Tilburg nu
aan het nabijgelegen Attero in plaats van deze te spuien. De RWZI Tilburg wordt de komende jaren
omgebouwd tot een energiefabriek.
De tweede richting is het verminderen van de emissie van methaan‐ en lachgas door aanpassing van het
proces. Eén van de aansprekende projecten op dit gebied is het onderzoek van Waternet naar de
mogelijkheid om slib te kraken.

3.8

KLIMAATNEUTRALE WATERSYSTEMEN & WATERKERINGEN

3.8.1

DE CIJFERS

De meerderheid van de waterschappen (73%) werkt mee aan de ontwikkeling en toepassing van
innovatieve vormen van waterberging, zoals groene daken. Wel bestaat er verschil tussen actief
meewerken door bijvoorbeeld investering in onderzoek, of passief meewerken door het niet af te keuren.
In de praktijk lopen waterschappen bij de uitvoering van projecten aan tegen tegenstrijdige belangen van
bijvoorbeeld projectontwikkelaars.
45% van de waterschappen doet onderzoek naar aangepast peilbeheer in veengebieden. Dit blijft lastig
omdat de functie landbouw van de gebieden vaak niet ter discussie staat. Overigens is 45% een hoog
percentage aangezien dit niet bij alle waterschappen speelt.
55% van de waterschappen doet onderzoek naar extra waterberging in combinatie met rietteelt en/of
recreatie voor biomassaproductie en/of zuiveringsdoeleinden.

Figuur 47 Klimaatbestendige watersystemen

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

51

Klimaatmonitor 2012

3.8.2

ALGEMEEN BEELD

Veel waterschappen streven naar meer groen en water in de stad en nemen dit op in hun beleidsstukken,
zoals de Watertoets, de Waterstructuurvisie en stedelijke waterplannen. Bij het stimuleren van meer
innovatieve vormen van waterberging blijken de mogelijkheden in de praktijk vaak kostentechnisch niet
aantrekkelijk genoeg. Er is weinig ruimte voor innovatie omdat projectontwikkelaars bewezen technieken
willen toepassen voor een concurrerende prijs.
Bij het onderzoek naar peilbeheer voor veenbeheer hebben waterschappen een conflicterend belang met
de landbouwsector. De mogelijkheden zijn beperkt omdat de landbouwfunctie van gebieden mogelijk
moet blijven. Veelal voeren de waterschappen het onderzoek hiernaar uit in samenwerking met de
provincie. Ook vindt onderzoek plaats in het kader van het landelijke programma ‘Kennis voor klimaat’
(hotspot ondiepe wateren en veenweidegebieden). Er is meer onderzoek en medewerking van agrariërs
nodig om dit thema in de praktijk uitvoerbaar te maken.
Waterberging in combinatie met recreatie of natuurontwikkeling is bij meer waterschappen te vinden.
Waterberging in combinatie met rietteelt is nog in onderzoek, hiervoor zijn bij enkele waterschappen
pilotprojecten gestart.
Overige ontwikkelingen:


Actieve participatie in gemeentelijke netwerken, zodat water als vanzelfsprekend integraal onderdeel
vormt.



Waterpleinen, waarbij in steden pleinen zodanig zijn ingericht dat ze bij wateroverlast kunnen
fungeren als waterberging, bijvoorbeeld het Bellamyplein in Rotterdam.



Nieuwe vormen van drainage, zoals onderwaterdrainage en peilgestuurde drainage.



Diverse onderzoeken naar de effecten van helofytenfilters en natuurvriendelijke oevers.

3.8.3

OPLOSSINGEN UIT HET VELD

Op het hoofdkantoor van Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard is een groen dak
aangelegd. Daarnaast stimuleert dit Hoogheemraadschap samen met de gemeente Rotterdam en
Waterschap Hollandse Delta met subsidies de aanleg van groene daken.
Waterschap Vallei en Eem draagt financieel bij aan het onderzoeksproject Daklab van het NIOO in
Wageningen. In het kader van dit onderzoek vindt op het groene dak van het NIOO‐gebouw
wetenschappelijk onderzoek plaats naar het functioneren van een ecologisch groene berging.
Hoogheemraadschap van Delfland gebruikt sportvelden als waterberging: bij hevige regenval komt een
sportveld onder water te staan, na 14 dagen is het sportveld weer bruikbaar.
Waterschap Rijn en IJssel voert onder leiding van Wageningen UR een praktijkonderzoek uit naar
rietvelden. Zo zijn er rietvelden aangelegd voor energiewinning en waterberging. Bovendien wordt
onderzocht of de aanleg van rietvelden tot een betere waterkwaliteit leidt of kan leiden.

52

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

3.9

FINANCIËLE PARAGRAAF

Op basis van de ontvangen informatie is een inschatting gemaakt van de kosten voor de inkoop van
energie door de waterschappen. Dit geeft een indicatie gegeven van de financiële impact van zowel
kostenstijgingen als energiebesparingen.
Op basis van indicatieve tarieven wordt de totale jaarlijkse kosten geschat op ruim € 90 miljoen per jaar,
oftewel € 253.000,‐ per dag voor alle waterschappen gezamenlijk. Gemiddeld besteedt een waterschap
dagelijks ruim € 10.000,‐ aan energie.
Tabel 12 Raming van de kosten van energie inkoop in 2011

Energiedrager

Prijs

kosten

(€/GJ)

(€/…)

9,0

0,081 €/kWh

63.500.000

174.000

Aardgas

9,0

0,285 €/Nm

3

2.000.000

5.000

Overige brandstoffen

30

1,07 €/l

2.500.000

7.000

Brandstoffen transport

35

1,25 €/l

24.500.000

67.000

92.500.000

253.000

Elektriciteit

Totaal

(€/jaar)

(€/dag)

Uitgaande van een prijsstijging van 50%5 voor olie en gas en 8% voor kolen, komt dit voor de periode
2010‐2020 neer op jaarlijkse prijsstijging van 2% (= 22% in 10 jaar). Dit loopt op tot een stijging van € 20
miljoen per jaar in 2020 ten opzichte van de energiekosten in 2010.
Komende jaren moeten de waterschappen rekenen op een jaarlijkse stijging van de energiekosten van
gemiddeld € 80.000,‐. Hier staat een reductie van de energiekosten door efficiencyverbetering tegenover.
Bij een energie‐efficiencyverbetering van 2% per jaar (doelstelling klimaatakkoord) en een verwachte
gemiddelde prijsstijging van 2% per jaar blijven de energiekosten op gelijk niveau.

5

Referentieraming energie en emissies: actualisatie 2012. Energie en emissies in de jaren 2012, 2020 en 2030, Planbureau

voor de Leefomgeving, Den Haag 2012

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

53

Klimaatmonitor 2012

4
4.1

Beschouwing & conclusies
30% ENERGIE – EFFICIËNTER EN ZUINIGER WERKEN TUSSEN 2005 EN 2020

Op gebied van energie‐efficiency sluit de waterschapsector aan bij de doelstelling van de MJA, namelijk
een energie‐efficiencyverbetering van minimaal 30% in de periode 2005‐2020 (gemiddeld 2% per jaar).
In de jaren 2009‐2011 zijn bij de afvalwaterzuiveringen voor in totaal 579 TJ aan besparingsmaatregelen op
gebied van proces‐ en ketenefficiency doorgevoerd. Uitgaand van een totaal energieverbruik van de
waterschapsector van 9.586 TJ, is dit een besparing van 6% (gelijk aan 2% per jaar).
In de periode 2006‐2011 hebben maatregelen, gericht op opwekking van duurzame energie in totaal 521 TJ
aan duurzame energie opgeleverd. Ook is de inkoop van duurzame energie geïntensiveerd met 4.381 TJ.
Dit is gelijk aan respectievelijk 5,4% en 45,7% van het totaal primair energieverbruik.
Volgens de definities van de MJA is in de periode 2006‐2011 voor de gehele waterschapssector een
efficiencyverbetering gerealiseerd van meer dan 57%. Dit is nog exclusief de maatregelen genomen in de
bedrijfsonderdelen Watersysteem en Overige, omdat deze niet zijn gemonitord over de jaren 2005‐2010.
Op basis van de huidige inzichten wordt de inkoop van duurzame energie apart beschouwd van eigen
opwekking duurzame energie en proces‐ en ketenmaatregelen. Aan de resultaten op gebied van inkoop
van duurzame energie wordt een minder zwaar gewicht toegekend. Zo streeft het MJA convenant ernaar
om 2/3 van de efficiency te behalen binnen de eigen inrichting.
De jaarlijkse verbetering was voor proces‐ en ketenmaatregelen 2% per jaar en voor eigen opwekking
duurzame energie 0,9% per jaar: totaal 2,9% per jaar. De doelstelling van 30% energie‐efficiënter werken
lijkt haalbaar op basis van deze trend over de laatste jaren.
De doelstelling van een energie-efficiencyverbetering van 2% per jaar wordt in de jaren 2009-2011 gehaald.
De jaarlijkse verbetering was voor proces- en ketenmaatregelen 2% per jaar en voor eigen opwekking duurzame
energie 0,9% per jaar: totaal 2,9% per jaar. Exclusief groene stroom is de energie-efficiencyverbetering in 2011 ten
opzichte van 2005 gelijk aan 11,4% (1100 TJ).
De doelstelling van 30% energie-efficiënter werken lijkt haalbaar op basis van deze trend over de laatste jaren.

4.2

40% ZELFVOORZIENEND DOOR EIGEN DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE IN 2020

Het aandeel eigen duurzame energieproductie bedraagt voor de totale waterschapsector in 2011 25%.
Twee derde van de waterschappen verwacht dat de doelstelling van 40% zelfvoorzienend door eigen
duurzame energieproductie in 2020 haalbaar is. Voorwaarde om dit doel te bereiken zijn de
voortvarendheid waarmee nu kansen worden opgepakt en doorzettingsvermogen. Ter vergelijking: in de
periode 2006‐2011 is de eigen opwekking van duurzame energie bij de afvalwaterzuiveringen gestegen
met 521 TJ en dit is gelijk aan 1,1% per jaar. Bij een gelijk tempo komt het totaal uit op 35%, daarmee onder
de doelstelling van 40%.

54

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Ten tijde van het afsluiten van het klimaatakkoord werd nog uitgegaan van 30% zelfvoorziening in 2009
op basis van een totaal energiegebruik van 6,5 PJ en een eigen duurzame energieproductie van 1,8 PJ.
Inmiddels is gebleken da het totale energieverbruik veel hoger is, namelijk bijna 10 PJ. De doelstelling van
40% zelfvoorziening zou bij een totaal van 6,5 PJ gelijk zijn aan 2,6 PJ. De eigen duurzame energie‐
productie in 2011 is gelijk aan 2,4 PJ en zal bij een gelijkblijvend tempo van intensivering in 2014 of 2015 de
waarde van 2,6 PJ bereiken.
Uit de resultaten komt naar voren dat de meeste waterschappen in eerste instantie hebben ingezet op de
productie van duurzame energie door middel van biogas uit de RWZI’s. Hoewel in de komende jaren de
biogasproductie nog sterk zal groeien, hebben zeven waterschappen aangegeven ook aanvullende
bronnen nodig te hebben om aan de doelstelling te voldoen.
Wind‐ en zonne‐energie worden daarbij het meest genoemd. Interessant daarbij is dat waterschappen
aangeven onzeker te zijn of onder de huidige wet‐ en regelgeving de realisatie van windenergie op eigen
terrein wordt vergund.
Ook blijkt dat de waterschapssector hard werkt aan het in kaart brengen van de mogelijkheden om
duurzame energie te realiseren. Zo heeft ruim twee derde van de waterschappen onderzoek gedaan naar
de toepassing van biogas, (rest)warmte of warmtekoude‐opslag, terwijl er ook onderzoek is naar
toepassing van duurzame energie bij renovatie of nieuwbouw van RWZI’s, dijken, stuwen en gemalen.
Dit laatste lijkt op basis van de resultaten echter een ad‐hoc karakter te hebben.
Als de realisatie van eigen opwekking duurzame energie tot het jaar 2020 in hetzelfde tempo doorgaat als in de jaren
2006-2011 dan wordt de doelstelling van 40% niet gehaald en zal circa 35% worden gerealiseerd. De
energiefabrieken zullen een impuls geven. Of hiermee de doelstelling gehaald wordt moet nader onderzocht worden.
Als de percentuele doelstelling op basis van de kennis in 2009 wordt vertaald naar een absolute doelstelling, dan
bedraagt de doelstelling een eigen opwekking duurzame energie van 2,6 PJ per jaar. Als de intensivering van de
eigen opwekking gelijke trend houdt als in de periode 2006-2011, dan zal in het jaar 2015 een eigen opwekking van
2,6 PJ bereikt worden.

4.3

30% MINDER UITSTOOT VAN BROEIKASGAS TUSSEN 1990 EN 2020

De doelstelling van een reductie van 30% minder uitstoot van broeikasgas tussen 1990 en 2020 is gelijk
gesteld aan een reductie van 200 kton CO2‐equivalenten.
De berekende uitstoot van CO2 van scope 1 en 2 (exclusief de uitstoot van broeikasgassen van de ETS‐
sector6) en lachgas en methaan was in 2011 in totaal gelijk aan 657 kton. Ten opzicht van 1990 (676 kton
CO2) is dit een reductie van 2,8%.
Twee derde van deze uitstoot van broeikasgassen komt voor rekening van lachgas. De sector heeft volgens
afspraak onderzoek verricht naar de uitstoot van lachgas (STOWA 2012). Dit onderzoek heeft geen direct
toepasbare reductiemogelijkheden opgeleverd en ondersteunt de twijfels die er waren over de
betrouwbaarheid van de officiële emissiecijfers voor lachgas bij RWZI’s (die zijn gebaseerd op één kental).
De reductie‐afspraak van 200 kton komt hiermee in een ander licht te staan en het is zeer de vraag of deze
afspraak nog houdbaar is.

6

ETS‐sector: de bedrijven die onder het Europese systeem voor emissiehandel (ETS) vallen. Voor de waterschappen

betekend dit concreet dat de CO2 –emissie gerelateerd aan elektriciteitsproductie niet binnen de scope van deze
reductiedoelstelling valt.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

55

Klimaatmonitor 2012

Nemen we het elektriciteitsverbruik eveneens in aanmerking, dan is het beeld veel gunstiger. Door de
vergroening van de ingekochte stroom is er in de periode 2006‐2011 een CO2‐reductie behaald van
176 kton7. Daarbij moet wel worden aangetekend dat aan de inkoop van groene stroom in het algemeen
minder gewicht wordt toegekend dan aan eigen duurzame energieopwekking.
Daarnaast heeft de omvangrijke inzet van biogas een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de reductie‐
doelstellingen. Zo is in de periode 2006‐2011 de hoeveelheid biogas die netto is ingezet met ruim
23 miljoen m3 gestegen. Hiermee is een (extra) vermindering van de CO2‐uitstoot behaald van ongeveer
31 kton.
Aandachtspunt blijft wel de hoeveelheden afgefakkeld en gespuid biogas. Het aandeel van biogas dat is
afgefakkeld, is in de periode 2009‐2011 gestegen van 5,7% naar 6,3%, wat ook in absolute getallen een
stijging betekent. Daar staat tegenover dat de gespuide hoeveelheid biogas is gedaald van 1,8% naar 0,4%.
Dit is ook in absolute getallen een daling. Gezien het feit dat gespuid biogas een grotere CO2‐equivalente
impact heeft dan afgefakkeld biogas, is het netto resultaat positief.
De reductieafspraak van 200 kton CO2-equivalenten lijkt niet realistisch. Het onderzoek dat de sector volgens afspraak
heeft laten verrichten naar de uitstoot van lachgas (= twee derde van de emissie) heeft geen direct toepasbare
reductiemogelijkheden opgeleverd en ondersteunt de twijfels die er waren over de betrouwbaarheid van de officiële
emissiecijfers voor lachgas bij RWZI’s.
Een reductie van meer dan 200 kton is wel behaald op andere emissies: vergroting van het aandeel groene stroom
(176 kton) en betere benutting van biogas (31 kton).

4.4

100% DUURZAME INKOOP IN 2015

In 2010 hebben de waterschappen voor 85% duurzaam ingekocht. Dit is ruim boven de 50% die zij zich
voor 2012 ten doel hebben gesteld. In 2015 wordt 100% nagestreefd. Verder ontwikkelen de waterschap‐
pen, samen met onder meer Rijkswaterstaat en ProRail, duurzaamheidscriteria voor productgroepen voor
Grond‐ Water‐ en Wegenbouw (GWW‐sector). Daarbij staan doelvoorschriften en ruimte voor innovatie
centraal.


87% van alle door de sector ingekochte elektriciteit in 2011 is groene stroom. In het Klimaatakkoord is
afgesproken dat de waterschappen de mogelijkheden onderzoeken om vanaf 2012 alleen nog maar
groene stroom in te kopen.



65% van de waterschappen geeft aan dat hout volgens de TCAP‐criteria wordt ingekocht.
Hiermee wordt voldaan aan het streven van tenminste 50% in 2010.
De ontwikkelingen op gebied van duurzame inkoop liggen op koers. De doelstelling van 50% in 2012 is reeds in 2010
ruimschoots gehaald (85%).

4.5

SNIJVLAK ADAPTATIE EN MITIGATIE

De waterschappen zijn ook actief op het snijvlak van adaptatie en mitigatie. Dit blijkt onder andere uit het
feit dat 73% van de waterschappen meewerkt aan onderzoek naar en toepassing van mogelijkheden van
innovatief waterberging, zoals groene daken. Daarnaast wordt onderzoek gedaan naar aangepast
peilbeheer in veengebieden (45%) en de mogelijkheden om extra waterberging te combineren met andere
functies, zoals rietteelt of recreatie (55%).
7

De omvang van de reductie wordt mede bepaald door de gehanteerde CO2 emissiecoëfficiënt voor groene stroom.

Deze coëfficiënt varieert van 0 gram/kWh tot 300 gram/kWh. Hiermee varieert de behaalde reductie tussen 103 kton en
248 kton. Op basis van de CO2 coëfficiënt voor groene stroom van 150 gram/kWh, die in deze klimaatvoetafdruk
gehanteerd wordt is de reductie gelijk aan 176 kton.

56

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Hoewel dit laatste niet veel lijkt, moet rekening worden gehouden met het feit dat niet alle waterschappen
veengebieden in hun beheersgebied hebben en dat ook waterberging niet bij alle waterschappen een even
grote rol speelt. Dit is namelijk sterk afhankelijk van de karakteristieke eigenschappen van het waterschap,
zoals ligging en bodemgesteldheid.
Ook geldt dat veel activiteiten belegd zijn in (langer lopende) programma’s, die een eigen tijdslijn kennen.
De waterschappen ontplooien diverse activiteiten op het snijvlak van mitigatie en adaptatie. De nadruk ligt daarbij op
ontwikkelingen rondom gebiedsontwikkeling en meervoudig ruimtegebruik. Doelstellingen op langere termijn zijn
voornamelijk belegd in diverse lange termijnontwikkelingsprogramma’s.

4.6

GRONDSTOFFEN

De waterschapssector ziet het belang van het terugwinnen van grondstoffen uit afvalwater, omdat
hiermee een (aanzienlijke) energiebesparing in de keten is te behalen. Op dit moment worden er twee
grondstoffen (beperkt) teruggewonnen. Waternet wint jaarlijkse ongeveer 25.000 ton vezels terug uit
afvalwater, terwijl de waterschappen Rijn en IJssel en Aa en Maas een beperkte hoeveelheid struviet
terugwinnen (respectievelijk 450 en 135 ton).
Om de terugwinning van grondstoffen verder te ontwikkelen, hebben de waterschappen in 2012 op
verzoek van de Unie van Waterschappen het Transitieteam Grondstoffenfabriek ingesteld. Daarnaast is de
Unie van Waterschappen medeoprichter van het Nutriëntenplatform, dat door overheid, bedrijfsleven en
kennisinstellingen is opgericht om de fosfaatkringloop te sluiten. Om deze doelstelling te realiseren,
tekende de Unie van Waterschappen eind 2011 het Ketenakkoord Fosfaat. Naast de landbouw, GFT‐sector
en voedingsmiddelenindustrie is het rioolafvalwater één van de grootste bronnen van fosfaat (ongeveer
20%). Veel waterschappen hebben al onderzoeks‐ of pilotprojecten lopen op dit gebied. Vandaar de
verwachting dat de hoeveelheid en de diversiteit aan teruggewonnen grondstoffen in de komende jaren
fors zal toenemen.
De waterschapssector is goed op koers om terugwinning van grondstoffen te realiseren. In de komende jaren worden
diverse (pilot)installaties voor de terugwinning van grondstoffen gerealiseerd.

4.7

BEWUSTWORDING EN EDUCATIE

De waterschapssector is op diverse manieren bezig met het onderwerp bewustwording en educatie.
Alle waterschappen geven aan in meer of mindere mate samen te werken met gemeenten, provincies en
het bedrijfsleven. De meeste waterschappen doen dit op regelmatige basis, enkelen geven zelfs aan dit
vaak te doen.
Maar ook buiten de landsgrenzen wordt veel aan kennisoverdracht en bewustwording gedaan. Zo is 85%
van de waterschappen actief bezig is met kennisoverdracht naar andere landen, waarbij de delta’s in de
wereld een speerpunt zijn. De lijst met landen waar Nederlandse waterschappen betrokken zijn, is lang.
Enkele voorbeelden zijn: Bangladesh, Bolivia, Burkina Faso, Egypte, Ethiopië, Mozambique, Nicaragua,
Senegal, Suriname, Tanzania en Vietnam. Maar er wordt ook kennis gedeeld met Oost‐Europese landen,
zoals Kroatië, Roemenië en Turkije.
De onderwerpen van de samenwerking zijn daarbij erg divers en lopen uiteen van beheersmaatregelen
voor stroomgebieden en het ontwikkelen van zuiveringsinstallaties tot het opleiden van plaatselijke
bewoners in relatie tot waterbeheer‐ en zuivering.
De waterschappen zijn zowel binnen als buiten Nederland actief bezig met het uitdragen en overdragen van hun
kennis over water. De overdracht gaat daarbij zelfs breder dan de afspraken uit het Klimaatakkoord, waarin alleen
overdracht naar buitenlandse delta’s is voorzien.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

57

Klimaatmonitor 2012

5

Aanbevelingen

Dit jaar is voor het eerst de voortgang rondom het Klimaatakkoord gemonitord. Uit het proces en de
resultaten komen diverse aandachtspunten naar voren. De aandachtspunten hebben betrekking op de
inhoud van het Klimaatakkoord en de activiteiten die hiermee samenhangen en op het monitoringsproces
en –instrument. Naar aanleiding hiervan worden de volgende aanbevelingen gedaan.

5.1

KLIMAATAKKOORD - INHOUD

Bewustwording en educatie


De meeste waterschappen zijn op vele fronten actief en onderzoeken en experimenteren op diverse
terreinen. De behoefte aan kennis is sterk aanwezig.
Onze aanbeveling is dan ook om de leerpunten en resultaten uit de individuele onderzoeken op diverse terreinen te
bundelen en gericht te verspreiden onder de andere waterschappen. Daarbij kan gebruik worden gemaakt van
diverse communicatiemiddelen, waaronder SharePoint-omgevingen, websites of klimaatbrochures met best
practices.

Energie & duurzaamheid


Uit de resultaten blijkt dat er een grote spreiding bestaat bij het hanteren van een terugverdientijd voor
investeringen in energiebesparing of toepassing van duurzame energie. Hoewel elk waterschap hierin
zijn eigen bestuurlijke en operationele afwegingen maakt, kan het meerwaarde bieden om deze
afwegingen te delen met andere waterschappen.
Aanbevolen wordt om nader onderzoek te doen naar de manier waarop de terugverdientijden bij de waterschappen
worden vastgesteld, om daarmee nieuwe kansen te kunnen creëren en te benutten.



Hoewel de omvang in de afgelopen jaren is verminderd, wordt nog altijd een deel van het biogas
afgefakkeld of gespuid. Niet duidelijk is wat de oorzaken hiervan zijn en in hoeverre deze oorzaken
zijn te beïnvloeden.
Onderzoek naar de mogelijkheden voor verdere reductie van affakkelen en spuien is wenselijk.



Uit de monitoring blijkt dat de opbrengst van biogas per v.e. een relatief grote spreiding kent.
Door meer inzicht te krijgen in de manier waarop de opbrengst tot stand komt, is mogelijk een
maximalisatieslag te maken. Hierdoor is een groot potentieel aan biogas te benutten.
Het is aanbevelenswaardig om onderzoek te doen naar:

58



de relatie tussen opbrengst en type/omvang of andere factoren van de RWZI;



de mogelijkheden om de opbrengst te maximaliseren.

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012



Uit de nu beschikbare gegevens is het nog niet duidelijk of met de realisatie van de energiefabrieken de
40% doelstelling kan worden behaald.
Het is aanbevelenswaardig in relatie tot de 40% doelstelling om onderzoek te doen naar:





Het potentieel van eigen opwekking van duurzame energie door realisatie van energiefabrieken;



Maximalisatie van biogasbenutting (gelet op de grote spreiding in m biogas per v.e.);



De mogelijkheden van andere energiebronnen, zoals wind en zon.

3

Na afvalwaterzuiveringen en de gemalen zijn de transportactiviteiten een grote energiegebruiker.
Opstellen van een verkenning “transportactiviteiten waterschappen” en de mogelijkheden voor reductie van CO2.



Binnen het waterbeheer vormen de poldergemalen een grootverbruiker van energie. Dit vraagt om een
gestructureerde (MJA) aanpak van energie‐efficiencyverbetering zoals nu binnen de afvalwater‐
zuiveringen plaatsvindt. Een dergelijke aanpak zou ook voor poldergemalen (of het hele waterschap)
perspectief kunnen bieden.
Een gestructureerde (MJA) aanpak van energie-efficiencyverbetering is ook een aanbeveling van een aantal
waterschappen, omdat dit een extra impuls biedt om te reduceren. Bovendien is dan ook gebruik te maken van de
structuur van de monitoring en de faciliteiten van Agentschap NL.



De realisatie of renovatie van kunstwerken, zoals dijken en stuwen, bieden mogelijk kansen om
duurzame energie toe te passen. Uit het onderzoek komt naar voren dat de waterschappen dit niet
structureel onderzoeken.
Hoewel inmiddels diverse expertgroepen zijn opgericht (voor onder meer wind/zon, biomassa en waterkracht) wordt
er ook gepleit voor een breder onderzoek. Hierin kan nader worden gekeken naar een structurele manier om
integraal te toetsen of deze technieken haalbaar zijn.



De metaalzouten en polymeren die bij zuiveringsactiviteiten worden gebruikt, zijn verantwoordelijk
voor een groot deel van de klimaatvoetafdruk. De kwaliteit van de aangeleverde informatie over het
gebruik van deze stoffen is echter nog niet optimaal.
Het wordt dan ook aanbevolen om nader onderzoek te doen naar de aard en omvang van deze hulpstoffen.
Daarbij wordt onder andere gedacht aan onderzoek naar de volgende vragen:





Zijn de gehanteerde GER-waarden representatief?



Klopt de hoeveelheid die in de monitoring is opgegeven (is dit werkzame stof of het totaal)?



Welke mogelijkheden zijn er om de hoeveelheid hulpstoffen te verminderen?

Uit de monitoring is naar voren gekomen dat er een aanzienlijke hoeveelheid biomassa vrijkomt bij het
beheer en onderhoud. Toch wordt niet (altijd) gemeten wat de omvang precies is.
Nader onderzoek moet uitwijzen wat de omvang van de stroom is en, in aanvulling daarop, op welke wijze deze
stroom is in te zetten voor duurzame energiedoeleinden.



In de praktijk is de samenwerking met gemeenten en Rijkswaterstaat op het gebied van klimaat en
energie relatief erg beperkt. Bij gemeenten zijn er kansen binnen de afvalwaterketen op gebied van
duurzame energie (riothermie, zonne‐energie en groen gas). Bij Rijkswaterstaat liggen er kansen op
gebied van duurzame energie binnen het watersysteem (windenergie en waterkracht). Deze kansen
lijken op dit moment nog onvoldoende te worden benut.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

59

Klimaatmonitor 2012

Op gebied van duurzame energie moet nauwer de samenwerking worden gezocht met gemeenten en
Rijkswaterstaat.

Inkoop (en energie)
Uit de monitoring blijkt dat een groot deel van het zuiveringstransport en het onderhoud van
watergangen is uitbesteed aan derden. De hoeveelheid brandstof die wordt ingezet bij de uitvoering van
deze activiteiten is aanzienlijk.
Aanbevolen wordt om consequent duurzaamheidinstrumenten, zoals de CO2-prestatieladder in te zetten, zoals veel
overheidsorganen al doen om verduurzaming van hun externe activiteiten te behalen.

Snijvlak adaptatie en mitigatie
Hoewel de waterschappen diverse activiteiten op het snijvlak van adaptatie en mitigatie ondernemen,
wordt aanbevolen om bij deze activiteiten ook afstemming te zoeken met andere programma’s rondom
adaptatie.

5.2

KLIMAATMONITOR

Bij het versturen van de enquête voor de Klimaatmonitor en in het daarop volgende proces is de
waterschappen de mogelijkheid geboden om opmerkingen, aanvullingen en verbeterpunten aan te dragen
voor zowel het instrument als het proces. Ook vanuit de expertgroep klimaatmonitor zijn aanbevelingen
gedaan voor de toekomst. Hieronder volgt een opsomming van de genoemde aanbevelingen:


Nader specificeren welke scope 3‐emissies meetellen in de doelstellingen van het Klimaatakkoord (en



Een nadere specificatie van de CO2‐coëfficiënt van groene stroom door te vragen naar de wijze van

op welke wijze).
duurzame opwekking.


Zowel vanuit de waterschappen als vanuit de expertgroep klimaatmonitor is aangegeven dat de
afbakening van de scope 3‐activiteiten (nog) scherper kan. Hiervoor is het van belang dat de
waterschappen en de Unie van Waterschappen (additionele) keuzes maken over wat er wel en niet
meetelt bij het vaststellen van de klimaatvoetafdruk (en op welke wijze). Dit omvat bijvoorbeeld de
volgende punten:
o Het consequent in kaart brengen van de energie en klimaatvoetafdruk die is gemoeid met de gehele
slibeindverwerking.
o Metaalzouten en polymeren: het opstellen van een uniforme aanduiding van omvang (werkzame
stof versus totale hoeveelheid) en het nader vaststellen van de CO2 coëfficiënt. De vastgestelde
omvang vormt een meer perspectiefvol aangrijpingspunt voor reductie. Overigens gaat het hierbij
om een scope‐3 emissie en is het dus (nog) onduidelijk hoe dit onderdeel bij de doelstellingen
meetelt.



Een aantal waterschappen heeft aangegeven graag op een eerder moment (globaal) inzicht te krijgen in
naar welke informatie zal worden gevraagd. Zij kunnen de gegevensverzameling intern dan beter
stroomlijnen en vooraf zorgen dat de juiste gegevens door het jaar heen ook gemeten (gaan) worden.



Als laatste werd door een paar waterschappen aangegeven dat zij graag een internettool zouden
hebben voor de uitvoering van de Klimaatmonitor. Zodat ze alle gegevens direct kunnen invoeren in
een internetmodule, zoals nu gebeurd bij het e‐MJV.

60

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 1

Afkortingen waterschappen

Bron: Waterschapspeil 2010, Unie van Waterschappen

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

61

Klimaatmonitor 2012

62

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 2

Overzicht tabellen en figuren

Overzicht tabellen
Tabel 1 Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064 ......................................................................... 12
Tabel 2 Overige broeikasgassen lachgas en methaan en de scope conform NEN ISO 14064 ......................... 13
Tabel 3 Wijzigingen in doel en methodiek............................................................................................................. 16
Tabel 4 CO2‐emissie per emissiebron en totaal in 2011, gerelateerd aan de activiteiten van de
waterschappen ................................................................................................................................................... 18
Tabel 5 Overzicht primair energieverbruik per bedrijfsonderdeel per energiedrager in 2011 ....................... 19
Tabel 6 Omvang elektriciteitsverbruik in 2011...................................................................................................... 21
Tabel 7 Omvang aardgasverbruik in 2011 ............................................................................................................. 23
Tabel 8 Omvang verbruik warmte, LNG, LPG en diesel in 2011 ........................................................................ 23
Tabel 9 Overzicht brandstofverbruik ten behoeve van transportdoeleinden in 2011 ...................................... 24
Tabel 10 Overzicht emissies lachgas en methaan vanuit afvalwaterzuiveringen in 2011 ............................... 25
Tabel 11 Overzicht CO2‐emissie vanuit biogas ..................................................................................................... 26
Tabel 12 Raming van de kosten van energie inkoop in 2011 ............................................................................... 53
Tabel 13 Samenstelling expertgroep klimaatmonitor ........................................................................................... 65
Tabel 14 Overzicht klimaat coördinatoren waterschappen ................................................................................. 65
Tabel 15 Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064 ....................................................................... 67
Overzicht figuren
Figuur 1 Indeling emissie in scopes ........................................................................................................................ 11
Figuur 2 Totale emissies per groep en de opbouw in 2011 (in CO2‐equivalenten)........................................... 17
Figuur 3 Verdeling van CO2‐emissies over de verschillende scopes conform NEN ISO 14064 ..................... 19
Figuur 4 Primair energieverbruik (TJ) per bedrijfsonderdeel in 2011 ................................................................ 19
Figuur 5 Opbouw energiedragers in het primair energieverbruik per bedrijfsonderdeel in 2011 ................. 20
Figuur 6 Omvang totaal energieverbruik in 2011 per waterschap en de geografische ligging ...................... 20
Figuur 7 Aandeel bedrijfsonderdeel in netto‐verbruik elektriciteit.................................................................... 21
Figuur 8 Ontwikkeling inkoop grijze en groene stroom in de jaren 2005 – 2011 voor het bedrijfsonderdeel
afvalwaterzuivering .......................................................................................................................................... 22
Figuur 9 Ontwikkeling CO2‐emissie gerelateerd aan de inkoop van elektriciteit (150 gram CO2/kWh groene
stroom) ................................................................................................................................................................ 22
Figuur 10 Aandeel bedrijfsonderdeel in netto‐verbruik aardgas ....................................................................... 23
Figuur 11 Verdeling van CO2‐emissie over de verschillende vormen van vervoer ......................................... 24
Figuur 12 Hoeveelheid CO2 gerelateerd aan verbruik van metaalzouten en polymeer en de onderlinge
verdeling............................................................................................................................................................. 25
Figuur 13 Verdeling van de emissies van lachgas en methaan ........................................................................... 25
Figuur 14 Ontwikkeling nuttig toegepast biogas in de jaren 2005‐2011 ............................................................ 26
Figuur 15 Verdeling CO2‐emissie naar activiteit voor alle waterschappen ....................................................... 27
Figuur 16 Absolute CO2‐emissie naar activiteit voor alle waterschappen ........................................................ 27
Figuur 17 CO2‐emissie naar scope voor alle waterschappen............................................................................... 27
Figuur 18 Lachgas‐ en methaan‐emissie naar activiteit voor alle waterschappen ........................................... 28
Figuur 19 Geproduceerd biogas en gebruikswijze voor alle waterschappen in 2011 ...................................... 28
Figuur 20 Geproduceerd biogas per v.e. en aard gebruik voor alle waterschappen ....................................... 29
Figuur 21 Primair energieverbruik afvalwaterzuivering per v.e. voor alle waterschappen ........................... 29
Figuur 22 Primair energieverbruik per bedrijfsonderdeel voor alle waterschappen ....................................... 30

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

63

Klimaatmonitor 2012

Figuur 23 Primair energieverbruik watersysteem per hectare bemalen en beheergebied voor alle
waterschappen ................................................................................................................................................... 30
Figuur 24 CO2‐emissie transportactiviteiten per verwijderde v.e. voor alle waterschappen.......................... 31
Figuur 25 Totaal energieverbruik oppervlaktewatergemalen per waterschap ................................................. 31
Figuur 26 Aandeel duurzame energie in totale energievoorziening voor alle waterschappen ...................... 32
Figuur 27 Omvang duurzame energie ingekocht en zelf opgewekt voor alle waterschappen ...................... 32
Figuur 28 Beschikbaarheid middelen voor klimaatbeleid ................................................................................... 33
Figuur 29 Gehanteerde terugverdientijden ........................................................................................................... 34
Figuur 30 Overzicht ervaringen waterschap met Rijksbeleid ............................................................................. 34
Figuur 31 Verankering duurzaamheid ................................................................................................................... 36
Figuur 32 Overzicht verdeling innovatieve projecten op het gebied duurzaamheid en klimaat over
waterschap ......................................................................................................................................................... 37
Figuur 33 Inzet van duurzame energie op terreinen van derden ....................................................................... 37
Figuur 34 Onderzoek naar duurzame energie (in vorm van warmte) ............................................................... 38
Figuur 35 Onderzoek naar toepassing van duurzame energie bij stuwen, dijken en RWZIʹs ........................ 39
Figuur 36 Energiefabriek ‐ stand van zaken .......................................................................................................... 39
Figuur 37 Totale energieverbruik en omvang van de eigen opwekking duurzame energie per waterschap
in 2011 ................................................................................................................................................................. 40
Figuur 38 Onderzoek gedaan naar reduceren personenvervoerskilometers .................................................... 43
Figuur 39 Beleid en maatregelen ter verduurzaming van personenvervoer .................................................... 43
Figuur 40 Energie‐efficiency speelt een rol bij de uitvoering van eigen bouwprojecten ................................. 45
Figuur 41 Inkoop van hout volgens TPAC‐criteria en FSC voorgeschreven. ................................................... 46
Figuur 42 Gebruik van CO2‐prestatieladder.......................................................................................................... 47
Figuur 43 Verankering van de minimalisatie van bedrijfsafval in de organisatie ............................................ 47
Figuur 44 Gezamenlijke projecten op het gebied van klimaat en energie met gemeenten/provincies en
bedrijven ............................................................................................................................................................. 49
Figuur 45 Kennisoverdracht naar andere delta’s in de wereld. .......................................................................... 49
Figuur 46 Uitvoering van projecten specifiek gericht op reduceren van overige broeikasgassen, zoals
methaan en lachgas. .......................................................................................................................................... 50
Figuur 47 Klimaatbestendige watersystemen ....................................................................................................... 51

64

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 3

Samenstelling Expertgroep
klimaatmonitor en overzicht
klimaat coördinatoren van de
waterschappen

Tabel 13 Samenstelling expertgroep klimaatmonitor
Naam

Organisatie

Rafaël Lazaroms (voorzitter)

Unie van Waterschappen

Dik Ludikhuize

Hoogheemraadschap van Delfland

Meinke Schouten

Hoogheemraadschap van Rijnland

John Vegt

Waterschap Brabantse Delta

Gerard Sterk

Waterschap Hunze en Aa's

Charlotte van Slagmaat

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Ronald Hemel

Hemelsadvies

Rens Kolkhuis Tanke

ARCADIS

Vincent Rijsdijk

ARCADIS

Tabel 14 Overzicht klimaat coördinatoren waterschappen
Klimaatcoördinator

Waterschap

Andre Struker

Hoogheemraadschap Amstel Gooi en Vecht

Marco van Schaik

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden

Manuela Hoogstraaten

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Dik Ludikhuize

Hoogheemraadschap van Delfland

Meinke Schouten

Hoogheemraadschap van Rijnland

Marianne Albronda

Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Sara de Boer

Waterschap Aa en Maas

Victor van den Berg

Waterschap Brabantse Delta

Jack Bos

Waterschap De Dommel

Wim Bots

Waterschap Groot Salland

René Duine

Waterschap Hollandse Delta

Gerard Sterk

Waterschap Hunze en Aa's

Kees van de Ven

Waterschap Noorderzijlvest

Jac Peerboom

Waterschap Peel en Maasvallei

Roelof Gort

Waterschap Reest en Wieden

Jos Jogems

Waterschap Regge en Dinkel

Marcel Bleumer

Waterschap Rijn en IJssel

Peter Willems

Waterschap Rivierenland

Harry Tolkamp

Waterschap Roer en Overmaas

Ton Mouton

Waterschap Scheldestromen

Rinus van der Molen

Waterschap Vallei & Eem

Henri Legtenberg

Waterschap Velt en Vecht

Pieter Massink

Waterschap Veluwe

Leo van Efferen

Waterschap Zuiderzeeland

Onneke Driessen

Waterschapsbedrijf Limburg

Arjan van den Hoogen

Wetterskip Fryslân

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

65

Klimaatmonitor 2012

66

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 4

Wijze berekening
klimaatvoetafdruk
waterschappen

Bijlage 4.1

Model klimaatvoetafdruk

In Tabel 15 is een overzicht gegeven van de verschillende emissies en indeling in scope conform
NEN ISO 14064. In het vervolg van deze bijlage is de bepaling van de CO2‐emissie per emissiebron
nader beschreven.
Tabel 15 Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

Emissie

Scope NEN

CO2 bron

ISO 14064

Bedrijfsonderdeel

Directe CO2-emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering

Scope 1

Aardgas

AWZ

Brandstoffen watersysteem

Scope 1

Aardgas

WS

Brandstoffen afvalwaterzuivering

Scope 1

Diesel

AWZ

Brandstoffen watersysteem

Scope 1

Diesel

WS

Brandstoffen afvalwaterzuivering

Scope 1

Overige brandstoffen

AWZ

Brandstoffen watersysteem

Scope 1

Overige brandstoffen

WS

Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark

Scope 1

Brandstof

TOT

Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1

Brandstof

TOT

Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)

Scope 1

Aardgas

OV

Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)

Scope 1

Overige brandstoffen

OV

Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering

Scope 2

Elektriciteit

AWZ

Elektriciteitsverbruik watersysteem

Scope 2

Elektriciteit

WS

Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)

Scope 2

Elektriciteit

OV

Warmte ingekocht afvalwaterzuivering

Scope 2

Warmte

AWZ

Warmte ingekocht watersysteem

Scope 2

Warmte

WS

Warmte ingekocht Overige

Scope 2

Warmte

OV

Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s

Scope 3

Brandstof

TOT

Brandstofverbruik woon-werkverkeer privéauto’s

Scope 3

Brandstof

TOT

Brandstofverbruik openbaar vervoer

Scope 3

Brandstof

TOT

Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen

Scope 3

Kerosine

TOT

Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringsslibtransport

Scope 3

Diesel

AWZ

Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem

Scope 3

Diesel

WS

Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport

Scope 3

Diesel

TOT

Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)

Scope 3

Metaalzouten

AWZ

Inkoop polymeer

Scope 3

Polymeer

AWZ

Indirecte CO2-emissies door energieopwekking

Overige indirecte CO2-emissies

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

67

Klimaatmonitor 2012

Brandstoffen afvalwaterzuivering: Aardgas
Brandstoffen watersysteem: Aardgas
Brandstoffen overig (onder andere huisvesting): Aardgas
De totaal ingekochte hoeveelheid aardgas wordt verminderd met de hoeveelheid aardgas die wordt
doorgeleverd aan een derde die eindverbruiker is. Het resultaat hiervan wordt vermenigvuldigd met de
CO2‐emissiecoëfficiënt voor aardgas.
Aardgas of groen gas geproduceerd binnen de inrichting en doorgeleverd aan een derde of teruggeleverd
aan het net wordt, conform NEN ISO 14064 niet in mindering gebracht op de ingekochte hoeveelheid:
Direct GHG emissions from electricity, heat and steam generated and exported or distributed by the organization may be
reported separately, but shall not be deducted from the organizationʹs total direct GHG emissions.
NOTE The term “exported” refers to electricity, heat or steam that is supplied by the organization to users outside the
organizational boundaries.

Brandstoffen afvalwaterzuivering: Diesel
Brandstoffen watersysteem: Diesel
De opgegeven hoeveelheid diesel wordt vermenigvuldigd met de CO2‐emissiecoëfficiënt voor diesel voor
niet‐transportdoeleinden. Aangezien de opgave in liters geschiedt, wordt deze omgerekend naar ton op
basis van een soortelijk gewicht van 0,835 kg/l.
Brandstoffen afvalwaterzuivering: Overige brandstoffen
Brandstoffen watersysteem: Overige brandstoffen
Brandstoffen overig (onder andere huisvesting): Overige brandstoffen
De opgegeven hoeveelheid brandstof wordt vermenigvuldigd met de CO2‐emissiecoëfficiënt voor niet‐
transportdoeleinden. Is de opgave in liters dan wordt deze omgerekend naar ton op basis van het
soortelijk gewicht. De brandstoffen die als overige brandstoffen worden opgegeven, betreft veelal LPG.
LPG wordt omgerekend naar liter op basis van een soortelijk gewicht van 0,52 kg/l.
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark: Brandstof
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel): Brandstof
De CO2‐emissie vanuit de brandstoffen voor deze transportactiviteiten wordt bepaald op basis van de
opgegeven liters brandstof of het aantal gereden kilometers. Omrekening naar hoeveelheid CO2 gebeurt
op basis van de bijbehorende emissiefactor.
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering: Elektriciteit
Elektriciteitsverbruik watersysteem: Elektriciteit
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting): Elektriciteit
Bij de inkoop van elektriciteit wordt onderscheid gemaakt tussen ‘grijze stroom’ en ‘groene stroom’. De
totale hoeveelheid ingekochte elektriciteit wordt verminderd met de hoeveelheid elektriciteit die wordt
doorgeleverd aan een derde die eindverbruiker is. Het resultaat hiervan wordt vermenigvuldigd met de
CO2‐emissiecoëfficiënt voor ‘grijze stroom’ en ‘groene stroom’. Voor de hoeveelheid elektriciteit die wordt
doorgeleverd wordt een zelfde verhouding grijs/groen aangehouden als voor de totale inkoop van
elektriciteit.
De elektriciteit geproduceerd binnen de inrichting en doorgeleverd aan een derde of teruggeleverd aan het
net wordt, conform NEN ISO 14064 niet in mindering gebracht op de ingekochte hoeveelheid.

68

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Warmte ingekocht afvalwaterzuivering: Warmte
Warmte ingekocht watersysteem: Warmte
Warmte ingekocht Overige: Warmte
De CO2‐emissie gerelateerd aan warmte wordt berekend door de ingekochte hoeveelheid te vermenig‐
vuldigen met de CO2‐coëfficiënt. De zelf geproduceerde duurzame warmte wordt niet meegenomen in de
berekening. De warmte geproduceerd binnen de inrichting en doorgeleverd aan een derde of terug‐
geleverd aan het net wordt, conform NEN ISO 14064 niet in mindering gebracht op de ingekochte
hoeveelheid.
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s: Brandstof
Brandstofverbruik woon‐werkverkeer privéauto’s: Brandstof
Op basis van de opgegeven kilometers wordt de CO2‐emissie berekend. Hierbij wordt gerekend met CO2‐
coëfficiënt waarbij geen rekening wordt gehouden met het brandstoftype.
Brandstofverbruik openbaar vervoer: Brandstof
De CO2‐emissie gerelateerd aan het reizen met het openbaar vervoer wordt berekend op basis van de
afgelegde afstand of de kosten voor het openbaar vervoer. De opgegeven kilometers worden vermeerderd
met de totale kosten gedeeld door een gemiddelde kilometerprijs. Het resultaat is de totale afstand
openbaar vervoer in het jaar. De CO2‐emissie wordt berekend door de afstand te vermenigvuldigen met
de CO2‐emissiecoëfficiënt voor een gecombineerde reis of per trein met een onbekend treintype, deze zijn
gelijk.
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen: Kerosine
Voor de berekening van de CO2 gerelateerd aan vliegreizen wordt voor alle start‐stop activiteiten
onderscheid gemaakt in vliegafstand: 0‐700, 700‐2500 en > 2500 kilometer. De totale vliegkilometers per
categorie worden vermenigvuldigd met de bijbehorende emissiefactor.
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringsslibtransport: Diesel
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport: Diesel
Voor de CO2 gerelateerd aan uitbesteed transport wordt uitgegaan van een opgegeven hoeveelheid diesel
brandstof of het aantal ritten en het gemiddelde vrachtgewicht per rit. Voor de wijze van transport wordt
onderscheid gemaakt in:


Vrachtauto < 20 ton



Vrachtauto > 20 ton



Trekker met oplegger

Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem: Diesel
Voor de CO2 gerelateerd aan uitbesteed onderhoud watersysteem wordt uitgegaan van een opgegeven
hoeveelheid diesel brandstof of de totale opdrachtsom. Op basis van de opdrachtsom en het percentage
van brandstofkosten in de totale kosten, wordt een raming gemaakt van de totale hoeveelheid brandstof.
De totale hoeveelheid brandstof wordt vermenigvuldigd met bijbehorende emissiefactor voor diesel.
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4): Metaalzouten
Inkoop polymeer: Polymeer
De CO2‐emissie verbonden aan de inkoop en het verbruik van metaalzouten en polymeer wordt bepaald
door de opgegeven hoeveelheid te vermenigvuldigen met de CO2‐emissiefactor. Deze emissiefactor is
berekend op basis van de GER‐waarde en de CO2‐coëfficiënt voor primaire energie.

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

69

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 4.2

Berekening emissies
lachgas en methaan

De berekening van de emissies van lachgas en methaan is conform het Protocol 0075 Afvalwater, t.b.v.
National Inventory Report, 6B: CH4 en N2O uit Afvalwater uitgevoerd.

70

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 4.3

Overzicht kentallen &
emissiefactoren

GWP factor
CO2

bron
1

CO2-eq.

CH4

25

CO2-eq.

IPCC Fourth assessment report, 2007

N2O

298

CO2-eq.

IPCC Fourth assessment report, 2007

1

2
CO2 prestatieladder handboek 2.0

Emissiefactoren elektriciteit
'Grijze' stroom

455

g CO2/ kWh

Groene stroom

150

g CO2/ kWh

Biogas

1,962

kg CO2/Nm3

NL brandstoffenlijst

Aardgas

1,791

kg CO2/Nm3

NL brandstoffenlijst

Diesel

2,649

kg CO2/liter

NL brandstoffenlijst en s.g. 0,835

Warmte

20,00

kg CO2/GJ

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Benzine

2.780

gram CO2/ Liter

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Diesel

3.135

gram CO2/ Liter

CO2 prestatieladder handboek 2.0

LPG

CO2 emissie coëfficiënten (anders dan transport)

CO2 emissie coëfficiënten transport

1.860

gram CO2/ Liter

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Benzine

215

gram CO2/ km

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Diesel

205

gram CO2/ km

CO2 prestatieladder handboek 2.0

LPG

175

gram CO2/ km

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Personen auto brandstof type niet bekend

210

gram CO2/ km

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Trein

65

g CO₂ /reizigerskm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Zakelijke vliegkilometers, start-stop < 700 km

270

g CO₂ /reizigerskm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Zakelijke vliegkilometers, start-stop 700 - 2.500 km

200

g CO₂ /reizigerskm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Zakelijke vliegkilometers, start-stop > 2.500 km

135

g CO₂ /reizigerskm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Vrachtauto < 20 ton

295

g CO₂/tonkm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Vrachtauto > 20 ton

110

g CO₂/tonkm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Trekker met oplegger

80

g CO₂/tonkm

CO2 prestatieladder handboek 2.0

Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, AlClSO4)

881

gram CO2/kg

op basis van waarde 15,7 MJ/kg in energie
onder één noemer en 56,1 kg CO2/GJ
energie

Inkoop polymeer

892

gram CO2/kg

op basis van waarde 15,9 MJ/kg in energie
onder één noemer en 56,1 kg CO2/GJ
energie

CO2 emissie coëfficiënten chemicaliën

Overige parameters
km-prijs openbaar vervoer

€ 0,18

per km

Aandeel brandstofkosten in aanbesteed werk

12%

Methaan gehalte biogas

65%

Methaan soortelijk gewicht

0,68

kg/m3

Benzine (Euro95)

€ 1,64

per liter

Travelcard NL / CBS

Diesel

€ 1,35

per liter

Travelcard NL / CBS

Diesel (rood)

€ 1,05

per liter

Travelcard NL / CBS

LPG

€ 0,70

per liter

Travelcard NL / CBS

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

71

Klimaatmonitor 2012

72

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Bijlage 5

076767015:0.1 - Definitief

Totale klimaatvoetafdruk en de
individuele klimaatvoetafdrukken
van de waterschappen

ARCADIS

73

Klimaatmonitor 2012

Afkorting Waterschap ........................................................................................... bladzijde
A&M
AGV
BRD
DOM
HHD
HHNK
HHR
HHSK
HDSR
NZV
R&D
R&W
V&V
VEL
WBL
WF
WGS
WHA
WHD
WPM
WRIJ
WRO
WS
WSRL
WVE
ZZL

Waterschap Aa en Maas ................................................................................... 76
Hoogheemraadschap Amstel Gooi en Vecht ................................................. 77
Waterschap Brabantse Delta ............................................................................ 78
Waterschap De Dommel................................................................................... 79
Hoogheemraadschap van Delfland ................................................................ 80
Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier ........................................ 81
Hoogheemraadschap van Rijnland ................................................................. 82
Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard ..................... 83
Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden ................................................ 84
Waterschap Noorderzijlvest ............................................................................ 85
Waterschap Regge en Dinkel ........................................................................... 86
Waterschap Reest & Wieden ............................................................................ 87
Waterschap Velt En Vecht ................................................................................ 88
Waterschap Veluwe .......................................................................................... 89
Waterschapbedrijf Limburg ............................................................................. 90
Wetterskip Fryslân ............................................................................................ 91
Waterschap Groot Salland................................................................................ 92
Waterschap Hunze en Aaʹs .............................................................................. 93
Waterschap Hollandse Delta ........................................................................... 94
Waterschap Peel en Maasvallei ....................................................................... 95
Waterschap Rijn en Ijssel .................................................................................. 96
Waterschap Roer en Overmaas ....................................................................... 97
Waterschap Scheldestromen ............................................................................ 98
Waterschap Rivierenland ................................................................................. 99
Waterschap Vallei & Eem ............................................................................... 100
Waterschap Zuiderzeeland ............................................................................ 101
Totaal van alle waterschappen ........................................................................ 75

74

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatvoetafdruk Waterschappen totaal, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

CO2 bron

Hoeveelheid
in 2011
3.409.036
286.681
871
2.097.111
1.805.055
0
1.687.695
0
2.745.579
3.357.696

Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

6.107
759
58
3.757
4.782
0
3.023
0
8.391
10.514

2,1%
0,3%
0,0%
1,3%
1,6%
0,0%
1,0%
0,0%
2,9%
3,6%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

624.870.104 kWh
144.709.606 kWh
28.698.688 kWh
10.276 GJ

118.209
27.227
6.020
206

40,6%
9,4%
2,1%
0,1%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

23.846.041
45.090.372
4.198.784
650.784
6.303.278
2.655.350
44.011
59.361
7.582

5.008
9.469
273
100
19.761
8.325
138
52.283
6.763

1,7%
3,3%
0,1%
0,0%
6,8%
2,9%
0,0%
18,0%
2,3%

291.171

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

8.149.457
1.154.547
240.642

kg
kg
kg

203.736
344.055
71.711
619.503

32,9%
55,5%
11,6%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

95.581.892 Nm3
379.069 Nm3
6.449.049 Nm3

187.518
4.189
12.652
204.359

91,8%
2,0%
6,2%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
22%
43%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

20%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

125.294
59.046
35.765
61.978
9.088
291.171

43%
20%
12%
21%
3,1%
100%

37.391
151.661
102.118
291.171

13%
52%
35%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

13%
35%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer

12%

[%]

[ton/jaar]

52%
ARCADIS

75

Klimaatvoetafdruk Waterschap Aa en Maas, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
56.633
0
0
29.544
0
0
97.733
0
15.496
82.270

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

101
0
0
53
0
0
175
0
44
256

0,8%
0,0%
0,0%
0,4%
0,0%
0,0%
1,5%
0,0%
0,4%
2,1%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

31.102.796 kWh
1.997.851 kWh
1.184.283 kWh
0 GJ

4.665
300
178
0

38,6%
2,5%
1,5%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.387.143
2.782.954
104.433
32.000
222.636
746.826
0
2.117
572

291
584
7
5
698
2.341
0
1.865
511

2,4%
4,8%
0,1%
0,0%
5,8%
19,4%
0,0%
15,4%
4,2%

12.074

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

506.370
61.246
13.231

kg
kg
kg

12.659
18.251
3.943
34.853

36,3%
52,4%
11,3%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.029.623 Nm3
0 Nm3
106.813 Nm3

5.944
0
210
6.153

96,6%
0,0%
3,4%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
39%

35%

3%

20%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

39%
20%
3%
35%
2,9%
100%

629
5.143
6.302
12.074

5%
43%
52%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

5%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

4.767
2.375
353
4.227
353
12.074

Scope 1

Scope 2
52%

43%

Scope 3

ARCADIS

76

Klimaatvoetafdruk Hoogheemraadschap Amstel Gooi en Vecht, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

Hoeveelheid
in 2011
144.385
0
0
57.121
0
0
20.402
0
65.000
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

259
0
0
102
0
0
37
0
196
0

3,1%
0,0%
0,0%
1,2%
0,0%
0,0%
0,4%
0,0%
2,4%
0,0%

16.300.957 kWh
7.730.000 kWh
1.638.400 kWh
0 GJ

2.445
1.160
246
0

29,3%
13,9%
2,9%
0,0%

52
138
60
0
658
0
0
2.232
767

0,6%
1,6%
0,7%
0,0%
7,9%
0,0%
0,0%
26,7%
9,2%

8.350

100%

246.042
655.624
918.678
0
209.930
0
0
2.534
860

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

565.176
90.185
17.385

kg
kg
kg

14.129
26.875
5.181
46.185

30,6%
58,2%
11,2%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

11.748.641 Nm3
354 Nm3
661.313 Nm3

23.049
4
1.297
24.351

94,7%
0,0%
5,3%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

13%

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

4%
32%

15%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

36%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

2.704
2.999
1.262
1.103
282
8.350

32%
36%
15%
13%
3,4%
100%

594
3.850
3.906
8.350

7%
46%
47%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

7%
Scope 1

47%

Scope 2
46%

Scope 3

ARCADIS

77

Klimaatvoetafdruk Waterschap Brabantse Delta, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
53.096
183.233
0
0
0
0
163.689
0
132.608
171.500

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

95
485
0
0
0
0
293
0
407
536

0,6%
3,1%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
1,9%
0,0%
2,6%
3,4%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

41.331.315 kWh
3.500.000 kWh
1.315.818 kWh
0 GJ

6.200
525
197
0

39,6%
3,4%
1,3%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.492.313
3.268.535
198.239
0
327.895
57.690
0
5.088
254

313
686
13
0
1.028
181
0
4.481
227

2,0%
4,4%
0,1%
0,0%
6,6%
1,2%
0,0%
28,6%
1,4%

15.669

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

400.672
49.272
14.379

kg
kg
kg

10.017
14.683
4.285
28.985

34,6%
50,7%
14,8%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

4.019.356 Nm3
412 Nm3
232.152 Nm3

7.885
5
455
8.345

94,5%
0,1%
5,5%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
20%
43%
4%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

30%

[%]

[ton/jaar]

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

6.780
4.708
525
3.165
491
15.669

43%
30%
3%
20%
3,1%
100%

1.817
6.922
6.929
15.669

12%
44%
44%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

12%
Scope 1

44%

Scope 2
Scope 3
44%

ARCADIS

78

Klimaatvoetafdruk Waterschap De Dommel, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
92.297
0
184
0
0
0
148.936
0
114.954
77.000

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

165
0
12
0
0
0
267
0
346
241

0,8%
0,0%
0,1%
0,0%
0,0%
0,0%
1,3%
0,0%
1,7%
1,2%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

32.468.933 kWh
397.910 kWh
1.265.600 kWh
0 GJ

4.870
60
190
0

24,3%
0,3%
0,9%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.111.117
2.202.830
70.472
0
390.066
0
0
13.125
470

233
463
5
0
1.223
0
0
11.560
419

1,2%
2,3%
0,0%
0,0%
6,1%
0,0%
0,0%
57,6%
2,1%

20.055

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

478.796
64.665
14.408

kg
kg
kg

11.970
19.270
4.294
35.534

33,7%
54,2%
12,1%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

2.623.271 Nm3
0 Nm3
1.351 Nm3

5.146
0
3
5.149

99,9%
0,0%
0,1%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

13%
0%

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

2%
25%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

5.048
11.979
60
2.511
457
20.055

25%
60%
0%
13%
2,3%
100%

1.032
5.120
13.903
20.055

5%
26%
69%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

5%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

60%

[%]

[ton/jaar]

26%
Scope 1

Scope 2
Scope 3
69%
ARCADIS

79

Klimaatvoetafdruk Hoogheemraadschap van Delfland, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
425.894
17.841
0
31.429
0
0
163.360
0
37.292
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

763
47
0
56
0
0
293
0
106
0

3,2%
0,2%
0,0%
0,2%
0,0%
0,0%
1,2%
0,0%
0,4%
0,0%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

41.647.220 kWh
5.300.000 kWh
1.906.332 kWh
0 GJ

17.064
795
286
0

71,1%
3,3%
1,2%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

725.000
1.050.000
177.778
23.800
287.423
81.000
31.994
3.050
292

152
221
12
4
901
254
100
2.686
260

0,6%
0,9%
0,0%
0,0%
3,8%
1,1%
0,4%
11,2%
1,1%

24.000

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

480.847
72.397
17.347

kg
kg
kg

12.021
21.574
5.169
38.765

31,0%
55,7%
13,3%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

9.527.785 Nm3
0 Nm3
19.268 Nm3

18.692
0
38
18.730

99,8%
0,0%
0,2%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

4%

7%

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

2%

12%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

74%
12%
4%
7%
2,4%
100%

1.266
18.145
4.590
24.000

5%
76%
19%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

19%

5%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
75%

17.874
2.946
851
1.750
579
24.000

76%
ARCADIS

80

Klimaatvoetafdruk Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

122.730
0
0
145.050
73.850
0
202.316
0
214.070
209.346

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

220
0
0
260
196
0
362
0
648
656

0,6%
0,0%
0,0%
0,8%
0,6%
0,0%
1,1%
0,0%
1,9%
1,9%

44.791.488 kWh
17.876.246 kWh
3.585.957 kWh
8.056 GJ

20.380
8.134
1.632
161

59,2%
23,6%
4,7%
0,5%

0
0
0
0
340
0
0
1.450
0

0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
1,0%
0,0%
0,0%
4,2%
0,0%

34.438

100%

0
0
0
0
108.303
0
0
1.646
0

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

452.087
68.339
15.001

kg
kg
kg

11.302
20.365
4.470
36.137

31,3%
56,4%
12,4%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.052.802 Nm3
0 Nm3
866.198 Nm3

5.989
0
1.699
7.689

77,9%
0,0%
22,1%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

5%

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

6%

25%

60%
4%

[%]

[ton/jaar]

60%
4%
25%
5%
5,8%
100%

2.342
30.307
1.790
34.438

7%
88%
5%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

5%

7%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

20.761
1.450
8.589
1.644
1.994
34.438

88%

ARCADIS

81

Klimaatvoetafdruk Hoogheemraadschap van Rijnland, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
131.791
5.095
0
0
184.000
0
47.000
0
104.783
82.127

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

236
13
0
0
487
0
84
0
320
251

1,3%
0,1%
0,0%
0,0%
2,7%
0,0%
0,5%
0,0%
1,8%
1,4%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

46.472.231 kWh
13.666.000 kWh
2.250.000 kWh
0 GJ

6.971
2.050
338
0

38,2%
11,2%
1,8%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

408.631
4.135.245
105.878
45.800
940.989
0
0
3.780
290

86
868
7
6
2.950
0
0
3.329
259

0,5%
4,8%
0,0%
0,0%
16,2%
0,0%
0,0%
18,2%
1,4%

18.256

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

500.426
80.489
10.726

kg
kg
kg

12.511
23.986
3.196
39.693

31,5%
60,4%
8,1%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

2.666.177 Nm3
0 Nm3
889.905 Nm3

5.231
0
1.746
6.977

75,0%
0,0%
25,0%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

2%
25%

39%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

14%
20%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

7.220
3.588
2.537
4.489
422
18.256

40%
20%
14%
25%
2,3%
100%

1.393
9.358
7.505
18.256

8%
51%
41%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

8%
41%

Scope 1

Scope 2
Scope 3
51%

ARCADIS

82

Klimaatvoetafdruk Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard, verslagjaar
2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

Hoeveelheid
in 2011
78.110
0
0
24.347
0
0
4.199
0
144.715
20.674

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

140
0
0
44
0
0
8
0
442
63

2,5%
0,0%
0,0%
0,8%
0,0%
0,0%
0,1%
0,0%
8,0%
1,1%

14.154.673 kWh
6.252.890 kWh
940.710 kWh
2.220 GJ

2.123
938
141
44

38,2%
16,9%
2,5%
0,8%

104
210
5
1
298
0
0
635
360

1,9%
3,8%
0,1%
0,0%
5,4%
0,0%
0,0%
11,4%
6,5%

5.556

100%

494.800
999.951
73.989
2.500
95.161
0
0
721
403

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

146.157
27.455
4.264

kg
kg
kg

3.654
8.181
1.271
13.106

27,9%
62,4%
9,7%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

2.463.097 Nm3
0 Nm3
966 Nm3

4.832
0
2
4.834

100,0%
0,0%
0,0%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
20%
41%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

18%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

41%
18%
18%
20%
3,5%
100%

696
3.247
1.613
5.556

13%
58%
29%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

13%
29%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer

18%

2.263
995
982
1.123
193
5.556

58%
ARCADIS

83

Klimaatvoetafdruk Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
64.565
0
0
0
0
0
0
0
93.640
5.000

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

116
0
0
0
0
0
0
0
294
16

1,4%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
3,6%
0,2%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

29.066.765 kWh
4.040.500 kWh
572.474 kWh
0 GJ

4.360
606
86
0

53,6%
7,5%
1,1%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

534.992
1.724.173
58.578
0
502.358
0
0
449
232

112
362
4
0
1.575
0
0
396
207

1,4%
4,5%
0,0%
0,0%
19,4%
0,0%
0,0%
4,9%
2,5%

8.133

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

379.963
53.911
9.235

kg
kg
kg

9.499
16.065
2.752
28.316

33,5%
56,7%
9,7%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

5.738.165 Nm3
0 Nm3
1.014.237 Nm3

11.257
0
1.990
13.247

85,0%
0,0%
15,0%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

1%
29%

55%

55%
7%
7%
29%
1,1%
100%

425
5.052
2.656
8.133

5%
62%
33%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

5%
33%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer

8%

4.476
603
606
2.362
86
8.133

62%
7%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

ARCADIS

84

Klimaatvoetafdruk Waterschap Noorderzijlvest, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
141.690
0
0
0
620.526
0
0
0
141.989
600.000

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

254
0
0
0
1.644
0
0
0
433
1.881

2,6%
0,0%
0,0%
0,0%
17,1%
0,0%
0,0%
0,0%
4,5%
19,6%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

11.594.277 kWh
3.150.000 kWh
689.955 kWh
0 GJ

1.739
473
103
0

18,1%
4,9%
1,1%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.089.568
1.487.043
195.133
2.175
130.000
24.096
1.000
1.964
343

229
312
13
1
408
76
3
1.730
306

2,4%
3,3%
0,1%
0,0%
4,2%
0,8%
0,0%
18,0%
3,2%

9.603

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

187.720
25.197
9.143

kg
kg
kg

4.693
7.509
2.725
14.926

31,4%
50,3%
18,3%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.608.560 Nm3
0 Nm3
76.276 Nm3

7.079
0
150
7.229

97,9%
0,0%
2,1%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

1%

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

21%

35%

21%

22%

[%]

[ton/jaar]

21%
21%
22%
35%
1,1%
100%

4.211
2.315
3.076
9.603

44%
24%
32%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

32%
44%

Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

1.993
2.036
2.116
3.354
103
9.603

24%
ARCADIS

85

Klimaatvoetafdruk Waterschap Regge en Dinkel, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
332.036
0
0
0
0
0
126.923
0
60.945
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

595
0
0
0
0
0
227
0
188
0

6,4%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
2,5%
0,0%
2,0%
0,0%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

21.127.655 kWh
314.771 kWh
1.061.847 kWh
0 GJ

3.169
47
159
0

34,3%
0,5%
1,7%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.245.243
0
221.050
0
757.081
0
0
2.184
321

262
0
14
0
2.373
0
0
1.924
286

2,8%
0,0%
0,2%
0,0%
25,7%
0,0%
0,0%
20,8%
3,1%

9.245

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

339.392
46.226
9.008

kg
kg
kg

8.485
13.775
2.684
24.944

34,0%
55,2%
10,8%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

4.892.632 Nm3
0 Nm3
250.206 Nm3

9.599
0
491
10.090

95,1%
0,0%
4,9%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

4%
31%

41%

0%
24%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

41%
24%
1%
31%
4,2%
100%

1.010
3.376
4.859
9.245

11%
37%
53%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

3.764
2.210
47
2.837
387
9.245

11%
Scope 1

Scope 2
53%

36%

Scope 3

ARCADIS

86

Klimaatvoetafdruk Waterschap Reest & Wieden, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

Hoeveelheid
in 2011
48.899
0
0
21.284
256.055
0
85.863
0
86.324
137.894

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

88
0
0
38
678
0
154
0
267
432

1,1%
0,0%
0,0%
0,5%
8,9%
0,0%
2,0%
0,0%
3,5%
5,7%

12.392.439 kWh
2.779.155 kWh
563.843 kWh
0 GJ

1.859
417
85
0

24,3%
5,5%
1,1%
0,0%

126
139
9
0
602
251
0
2.389
104

1,6%
1,8%
0,1%
0,0%
7,9%
3,3%
0,0%
31,3%
1,4%

7.636

100%

599.226
659.808
137.389
0
192.030
80.000
0
2.712
117

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

111.699
16.440
2.174

kg
kg
kg

2.792
4.899
648
8.339

33,5%
58,7%
7,8%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

360.269 Nm3
0 Nm3
17.800 Nm3

707
0
35
742

95,3%
0,0%
4,7%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
24%

[%]

[ton/jaar]

25%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

33%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

25%
33%
15%
24%
3,1%
100%

1.657
2.360
3.619
7.636

22%
31%
47%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

22%
Scope 1

47%

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
15%

1.946
2.493
1.133
1.825
238
7.636

31%
ARCADIS

87

Klimaatvoetafdruk Waterschap Velt En Vecht, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

92.993
0
0
0
0
0
0
0
65.300
179.280

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

167
0
0
0
0
0
0
0
205
562

6,6%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
8,1%
22,3%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

8.203.906 kWh
0 kWh
0 kWh
0 GJ

1.231
0
0
0

48,9%
0,0%
0,0%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

511.660
1.171.746
0
0
0
0
0
0
0

107
246
0
0
0
0
0
0
0

4,3%
9,8%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%

2.517

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

128.487
16.063
3.722

kg
kg
kg

3.212
4.787
1.109
9.108

35,3%
52,6%
12,2%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

1.316.289 Nm3
156.479 Nm3
155.176 Nm3

2.582
1.729
304
4.616

55,9%
37,5%
6,6%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

45%
55%

55%
0%
0%
45%
0,0%
100%

933
1.231
354
2.517

37%
49%
14%
100%

14%
37%

Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

1.397
0
0
1.120
0
2.517

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

0%

0%

[%]

[ton/jaar]

49%
ARCADIS

88

Klimaatvoetafdruk Waterschap Veluwe, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
60.167
0
0
20.000
0
0
1.800
0
0
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

108
0
0
36
0
0
3
0
0
0

3,4%
0,0%
0,0%
1,1%
0,0%
0,0%
0,1%
0,0%
0,0%
0,0%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

12.684.961 kWh
1.340.000 kWh
555.000 kWh
0 GJ

1.903
201
83
0

60,8%
6,4%
2,7%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

581.236
1.945.583
168.362
0
0
0
0
193
93

122
409
11
0
0
0
0
170
83

3,9%
13,1%
0,3%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
5,4%
2,7%

3.129

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

255.854
39.650
7.198

kg
kg
kg

6.396
11.816
2.145
20.357

31,4%
58,0%
10,5%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

8.512.042 Nm3
43.327 Nm3
207.952 Nm3

16.699
479
408
17.586

95,0%
2,7%
2,3%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

8%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

8%

Goederentransport &
personenvervoer

3%
17%

64%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

2.011
253
237
542
86
3.129

64%
8%
8%
17%
2,8%
100%

147
2.187
795
3.129

5%
70%
25%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

5%
25%
Scope 1

Scope 2
Scope 3
70%
ARCADIS

89

Klimaatvoetafdruk Waterschapbedrijf Limburg, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

0
0
0
0
0
0
0
0
80.639
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

0
0
0
0
0
0
0
0
242
0

0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
5,0%
0,0%

0 kWh
0 kWh
0 kWh
0 GJ

0
0
0
0

0,0%
0,0%
0,0%
0,0%

105
1
5
0
905
0
0
3.004
621

2,1%
0,0%
0,1%
0,0%
18,5%
0,0%
0,0%
61,5%
12,7%

4.883

100%

498.905
5.227
69.444
3.000
288.818
0
0
3.411
696

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

626.850
79.186
19.339

kg
kg
kg

15.671
23.598
5.763
45.032

34,8%
52,4%
12,8%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

0 Nm3
0 Nm3
0 Nm3

0
0
0
0

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

0%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

242
0
4.641
4.883

5%
0%
95%
100%

5%0%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
74%

0%
74%
0%
26%
0,0%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

0%
26%

0
3.625
0
1.258
0
4.883

95%

ARCADIS

90

Klimaatvoetafdruk Wetterskip Fryslân, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
179.746
0
116
126.501
20.000
3.075
129.105
0
135.106
378.486

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

322
0
8
227
53
10
231
0
423
1.187

2,0%
0,0%
0,0%
1,4%
0,3%
0,1%
1,4%
0,0%
2,6%
7,2%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

31.045.216 kWh
12.303.847 kWh
1.227.014 kWh
0 GJ

4.657
1.846
184
0

28,3%
11,2%
1,1%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.830.005
3.229.539
265.738
165.611
230.000
413.263
0
4.497
234

384
678
17
22
721
1.296
0
3.961
209

2,3%
4,1%
0,1%
0,1%
4,4%
7,9%
0,0%
24,1%
1,3%

16.435

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

337.231
48.742
7.949

kg
kg
kg

8.431
14.525
2.369
25.325

33,3%
57,4%
9,4%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

1.517.679 Nm3
0 Nm3
203.411 Nm3

2.977
0
399
3.377

88,2%
0,0%
11,8%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
30%

29%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

13%

25%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

4.986
4.170
2.125
4.729
415
16.425

30%
25%
13%
29%
2,5%
100%

2.460
6.686
7.288
16.435

15%
41%
44%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

15%
Scope 1

44%

Scope 2
Scope 3
41%
ARCADIS

91

Klimaatvoetafdruk Waterschap Groot Salland, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
180.159
77.712
0
0
0
0
0
0
59.883
313.953

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

323
206
0
0
0
0
0
0
178
984

5,4%
3,4%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
3,0%
16,3%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

10.154.059 kWh
3.621.359 kWh
1.490.810 kWh
0 GJ

1.523
543
224
0

25,3%
9,0%
3,7%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.200.741
2.715.232
178.889
0
132.749
0
0
702
194

252
570
12
0
416
0
0
618
173

4,2%
9,5%
0,2%
0,0%
6,9%
0,0%
0,0%
10,3%
2,9%

6.022

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

184.949
23.408
6.076

kg
kg
kg

4.624
6.976
1.811
13.410

34,5%
52,0%
13,5%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.650.312 Nm3
0 Nm3
71.256 Nm3

7.161
0
140
7.301

98,1%
0,0%
1,9%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

4%
34%
40%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

13%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

34%
13%
9%
40%
3,7%
100%

1.691
2.290
2.041
6.022

28%
38%
34%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

28%

34%

Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer

9%

2.052
791
543
2.412
224
6.022

38%

ARCADIS

92

Klimaatvoetafdruk Waterschap Hunze en Aa's, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
71.254
0
0
180.012
20.000
0
153.423
0
130.108
380.190

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

128
0
0
322
53
0
275
0
408
1.192

1,6%
0,0%
0,0%
4,1%
0,7%
0,0%
3,5%
0,0%
5,2%
15,1%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

11.314.285 kWh
6.711.601 kWh
1.222.348 kWh
0 GJ

1.697
1.007
183
0

21,4%
12,7%
2,3%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

964.113
1.672.089
100.000
54.000
423.311
27.733
0
684
75

202
351
7
9
1.327
87
0
602
66

2,6%
4,4%
0,1%
0,1%
16,8%
1,1%
0,0%
7,6%
0,8%

7.917

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

155.742
20.996
3.684

kg
kg
kg

3.894
6.257
1.098
11.248

34,6%
55,6%
9,8%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

1.772.841 Nm3
0 Nm3
147.825 Nm3

3.478
0
290
3.768

92,3%
0,0%
7,7%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

6%
23%

8%

45%

18%

23%
8%
17%
45%
5,8%
100%

2.378
2.887
2.652
7.917

30%
36%
33%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

30%

34%

Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

1.825
669
1.382
3.583
458
7.917

36%

ARCADIS

93

Klimaatvoetafdruk Waterschap Hollandse Delta, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
206.210
0
571
0
245.000
0
8.740
0
155.375
29.320

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

369
0
38
0
649
0
16
0
455
91

2,8%
0,0%
0,3%
0,0%
4,9%
0,0%
0,1%
0,0%
3,4%
0,7%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

42.434.400 kWh
0 kWh
1.263.900 kWh
0 GJ

6.365
0
575
0

47,7%
0,0%
4,3%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.534.318
2.857.074
62.889
32.800
0
432.000
0
2.230
616

322
600
4
4
0
1.354
0
1.964
550

2,4%
4,5%
0,0%
0,0%
0,0%
10,1%
0,0%
14,7%
4,1%

13.357

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

397.077
63.756
16.020

kg
kg
kg

9.927
18.999
4.774
33.700

29,5%
56,4%
14,2%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.620.327 Nm3
0 Nm3
18.973 Nm3

7.103
0
37
7.140

99,5%
0,0%
0,5%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

4%
21%

51%

5%
19%

[%]

[ton/jaar]

51%
19%
5%
21%
4,4%
100%

1.618
6.940
4.799
13.357

12%
52%
36%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

12%
36%

Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

6.773
2.514
649
2.831
591
13.357

52%
ARCADIS

94

Klimaatvoetafdruk Waterschap Peel en Maasvallei, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

96.709
0
0
48.463
0
0
0
0
60.046
121.543

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

173
0
0
87
0
0
0
0
186
381

4,5%
0,0%
0,0%
2,2%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
4,8%
9,8%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

15.594.428 kWh
772.602 kWh
0 kWh
0 GJ

2.339
184
0
0

60,4%
4,8%
0,0%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

300.000
1.100.000
105.556
21.000
0
69.704
0
0
0

63
231
7
3
0
219
0
0
0

1,6%
6,0%
0,2%
0,1%
0,0%
5,6%
0,0%
0,0%
0,0%

3.872

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

0
0
0

kg
kg
kg

0
0
0
0

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

1.119.086 Nm3
0 Nm3
30.296 Nm3

2.195
0
59
2.255

97,4%
0,0%
2,6%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

0%
28%

7%
0%

[%]

[ton/jaar]

65%

65%
0%
7%
28%
0,0%
100%

827
2.523
522
3.872

21%
65%
13%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

14%

21%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

2.512
0
271
1.089
0
3.872

65%

ARCADIS

95

Klimaatvoetafdruk Waterschap Rijn en Ijssel, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
92.089
0
0
68.215
0
0
28.394
0
0
87.180

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

165
0
0
122
0
0
51
0
0
273

1,7%
0,0%
0,0%
1,3%
0,0%
0,0%
0,5%
0,0%
0,0%
2,9%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

26.403.557 kWh
3.900.000 kWh
1.200.000 kWh
0 GJ

3.961
585
180
0

41,8%
6,2%
1,9%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

1.640.600
2.153.000
34.722
108.000
286.094
7.923
6.017
2.162
528

345
452
2
15
897
25
19
1.905
471

3,6%
4,8%
0,0%
0,2%
9,5%
0,3%
0,2%
20,1%
5,0%

9.467

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

340.758
48.581
9.825

kg
kg
kg

8.519
14.477
2.928
25.924

32,9%
55,8%
11,3%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.759.899 Nm3
0 Nm3
288.416 Nm3

7.376
0
566
7.942

92,9%
0,0%
7,1%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

2%
21%
44%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

8%

25%

[%]

[ton/jaar]

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

4.126
2.376
707
2.027
231
9.467

44%
25%
7%
21%
2,4%
100%

611
4.726
4.130
9.467

6%
50%
44%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

6%
44%

Scope 1

Scope 2
50%

Scope 3

ARCADIS

96

Klimaatvoetafdruk Waterschap Roer en Overmaas, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

414.944
2.801
0
0
0
0
65.280
0
25.502
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

743
7
0
0
0
0
117
0
80
0

10,4%
0,1%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
1,6%
0,0%
1,1%
0,0%

37.679.471 kWh
97.849 kWh
420.807 kWh
0 GJ

5.652
15
63
0

78,8%
0,2%
0,9%
0,0%

113
165
11
6
0
188
16
0
0

1,6%
2,3%
0,2%
0,1%
0,0%
2,6%
0,2%
0,0%
0,0%

7.176

100%

539.000
785.000
166.667
29.404
0
60.000
5.000
0
0

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

0
0
0

kg
kg
kg

0
0
0
0

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

3.050.304 Nm3
114.094 Nm3
230.628 Nm3

5.984
1.261
452
7.697

77,7%
16,4%
5,9%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope
Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

0%

8%

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

3%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

89%
0%
0%
8%
2,5%
100%

948
5.730
499
7.176

13%
80%
7%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

7%

13%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer

89%

6.403
0
15
579
180
7.176

80%

ARCADIS

97

Klimaatvoetafdruk Waterschap Scheldestromen, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

63.038
0
0
30.000
21.567
0
120.000
0
470.800
467.500

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

113
0
0
54
57
0
215
0
1.430
1.466

1,1%
0,0%
0,0%
0,5%
0,6%
0,0%
2,2%
0,0%
14,3%
14,7%

14.792.370 kWh
6.943.832 kWh
1.452.545 kWh
0 GJ

2.219
1.042
218
0

22,2%
10,4%
2,2%
0,0%

62
0
0
0
742
1.438
0
783
160

0,6%
0,0%
0,0%
0,0%
7,4%
14,4%
0,0%
7,8%
1,6%

9.998

100%

297.475
0
0
0
236.582
458.743
0
889
180

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

187.945
29.105
6.245

kg
kg
kg

4.699
8.673
1.861
15.233

30,8%
56,9%
12,2%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

2.289.012 Nm3
0 Nm3
139.701 Nm3

4.491
0
274
4.765

94,2%
0,0%
5,8%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

4%
23%

10%

51%

12%

23%
9%
12%
51%
4,3%
100%

3.334
3.478
3.186
9.998

33%
35%
32%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

32%

33%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

2.332
943
1.152
5.137
433
9.998

35%

ARCADIS

98

Klimaatvoetafdruk Waterschap Rivierenland, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Hoeveelheid
in 2011
142.362
0
0
57.318
249.300
0
120.532
0
108.564
0

CO2 totaal
[%]

[ton/jaar]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

255
0
0
103
660
0
216
0
339
0

1,7%
0,0%
0,0%
0,7%
4,4%
0,0%
1,4%
0,0%
2,3%
0,0%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

38.236.330 kWh
8.136.996 kWh
1.725.379 kWh
0 GJ

5.735
1.221
259
0

38,4%
8,2%
1,7%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

3.583.833
4.012.479
570.489
80.000
288.871
0
0
3.600
480

753
843
37
16
906
0
0
3.171
428

5,0%
5,6%
0,2%
0,1%
6,1%
0,0%
0,0%
21,2%
2,9%

14.940

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[%]

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

458.584
59.560
14.625

kg
kg
kg

11.465
17.749
4.358
33.572

34,1%
52,9%
13,0%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[%]

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

4.348.044 Nm3
0 Nm3
86.241 Nm3

8.530
0
169
8.699

98,1%
0,0%
1,9%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[%]

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

3%
20%
40%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)
Goederentransport &
personenvervoer

13%

24%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

5.990
3.599
1.984
2.892
475
14.940

40%
24%
13%
19%
3,2%
100%

1.573
7.215
6.153
14.940

11%
48%
41%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

11%
41%

Scope 1

Scope 2
Scope 3
48%
ARCADIS

99

Klimaatvoetafdruk Waterschap Vallei & Eem, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Hoeveelheid
in 2011

CO2 bron

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

41.451
0
0
0
0
0
0
0
0
0

CO2 totaal
[ton/jaar]

[%]

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

74
0
0
0
0
0
0
0
0
0

1,8%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

20.064.495 kWh
831.569 kWh
391.624 kWh
0 GJ

3.010
125
59
0

73,2%
3,0%
1,4%
0,0%

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

663.118
1.442.789
160.739
0
0
0
0
317
124

139
303
10
0
0
0
0
279
110

3,4%
7,4%
0,3%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
6,8%
2,7%

4.109

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

332.833
40.828
6.344

kg
kg
kg

8.321
12.167
1.890
22.378

[%]

37,2%
54,4%
8,4%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

6.011.834 Nm3
64.403 Nm3
513.001 Nm3

11.794
712
1.006
13.512

[%]

87,3%
5,3%
7,4%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

11%

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

1%

3%

10%

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

75%
9%
3%
11%
1,4%
100%

74
3.193
842
4.109

2%
78%
20%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

20%

2%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer
75%

[%]

3.084
389
125
453
59
4.109

78%
ARCADIS

100

Klimaatvoetafdruk Waterschap Zuiderzeeland, verslagjaar 2011
Overzicht totaal CO2 gerelateerd de activiteiten van het waterschap
Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

CO2 bron

Hoeveelheid
in 2011

CO2 totaal
[ton/jaar]

[%]

Directe CO 2 emissies
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen afvalwaterzuivering
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen watersysteem
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstoffen overig (o.a. huisvesting)
Brandstofverbruik zakelijk verkeer wagenpark
Brandstofverbruik vrachttransport en onderhoud (eigen materieel)

Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1
Scope 1

Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Diesel
Overige brandstoffen
Aardgas
Overige brandstoffen
Brandstof
Brandstof

75.788
0
0
1.257.827
114.757
0
0
0
242.438
14.434

Nm3
liter
GJ
Nm3
liter
GJ
Nm3
GJ
liter
liter

136
0
0
2.253
304
0
0
0
755
45

0,9%
0,0%
0,0%
15,7%
2,1%
0,0%
0,0%
0,0%
5,3%
0,3%

Indirecte CO 2 emissies door energieopwekking
Elektriciteitsverbruik afvalwaterzuivering
Elektriciteitsverbruik watersysteem
Elektriciteitsverbruik overig (o.a. huisvesting)
Warmte ingekocht

Scope 2
Scope 2
Scope 2
Scope 2

Elektriciteit
Elektriciteit
Elektriciteit
Warmte

13.811.877 kWh
33.044.629 kWh
774.042 kWh
0 GJ

2.072
4.957
352
0

14,4%
34,6%
2,5%
0,0%

Overige indirecte CO 2 emissies
Brandstofverbruik zakelijk verkeer privéauto’s
Brandstofverbruik woonwerkverkeer priveauto's
Brandstofverbruik openbaar vervoer
Brandstofverbruik zakelijke vliegreizen
Brandstofverbruik uitbesteed zuiveringslibtransport
Brandstofverbruik uitbesteed onderhoud watersysteem
Brandstofverbruik uitbesteed overig vrachttransport
Inkoop metaalzouten (FeCl3, FeSO4, en AlClSO4)
Inkoop polymeer

Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3
Scope 3

Brandstof
Brandstof
Brandstof
Kerosine
Diesel
Diesel
Diesel
Metaalzouten
Polymeer

366.962
3.034.451
53.672
50.694
252.982
196.373
0
1.306
207

77
637
3
7
793
616
0
1.151
185

0,5%
4,4%
0,0%
0,0%
5,5%
4,3%
0,0%
8,0%
1,3%

14.343

100%

km
km
km
km
l
l
l
ton
ton

Totaal

Overzicht overige broeikasgassen lachgas en methaan, verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064

[ton/jaar]

Directe CO 2 emissies
Procesemissies diffuus methaan
Procesemissies diffuus lachgas
Emissies lachgas uit effluent
Totaal

Scope 1
Scope 1
Scope 3

Methaan
Lachgas
Lachgas

193.842
28.850
3.316

kg
kg
kg

4.846
8.597
988
14.431

[%]

33,6%
59,6%
6,8%
100%

Overzicht memo-items (inzet biogas), verslagjaar 2011
CO2 totaal

Soorten emissies en de scope conform NEN ISO 14064
Overige CO 2 -emissie die niet onder de footprint vallen
Biogas nuttig ingezet
Procesemissies spui biogas
Biogas afgefakkeld
Totaal

[ton/jaar]

Memo-item Biogas
Memo-item Biogas
Memo-item Biogas

883.845 Nm3
0 Nm3
219.689 Nm3

1.734
0
431
2.165

[%]

80,1%
0,0%
19,9%
100%

Overzicht emissies per hoofdactiviteit en per scope
CO2 totaal

Actviteit / Scope

[ton/jaar]

Afvalwaterzuivering (brandstof & elek.)
Afvalwaterzuivering (metaalzouten en polymeren)
Watersysteem (brandstof & elek.)
Goederentransport & personenvervoer
Huisvesting (brandstoffen & elek.)
Totaal
Scope conform NEN ISO 14064
Scope 1
Scope 2
Scope 3
Totaal

Verdeling naar activiteit

3%

Afvalwaterzuivering
(brandstof & elek.)

15%

21%
9%

Afvalwaterzuivering
(metaalzouten en
polymeren)
Watersysteem (brandstof
& elek.)

Huisvesting (brandstoffen
& elek.)

15%
9%
52%
20%
2,5%
100%

3.493
7.381
3.469
14.343

24%
51%
24%
100%

Verdeling naar scope conform NEN ISO 14064

24%

24%
Scope 1

Scope 2
Scope 3

Goederentransport &
personenvervoer

52%

[%]

2.208
1.335
7.514
2.934
352
14.343

52%

ARCADIS

101

Klimaatmonitor 2012

102

ARCADIS

076767015:0.1 - Definitief

Klimaatmonitor 2012

Colofon
KLIMAATMONITOR 2012

OPDRACHTGEVER:
Unie van Waterschappen
Den Haag

STATUS:
Definitief

AUTEUR:
ir. H.A. Kolkhuis Tanke
ir. V. Rijsdijk

GECONTROLEERD DOOR:
Drs. M.J.G. Spierings

VRIJGEGEVEN DOOR:
Drs. M.J.G. Spierings
1 november 2012
076767015:0.1

ARCADIS NEDERLAND BV
Utopialaan 40‐48
Postbus 1018
5200 BA ʹs‐Hertogenbosch
Tel 073 6809 211
Fax 073 6144 606
www.arcadis.nl
Handelsregister 9036504

076767015:0.1 - Definitief

ARCADIS

103