Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

35 788

Kabinetsformatie 2021

Nr. 174

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 8 april 2022
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister-President, Minister van
Algemene Zaken over de brief van 14 januari 2022 over belangen van
bewindspersonen (Kamerstuk 35 788, nr. 107) en over de brief van
7 februari 2022 over aanvulling belangen van bewindspersonen
(Kamerstuk 35 788, nr. 171).
De vragen en opmerkingen zijn op 11 februari 2022 aan de MinisterPresident, Minister van Algemene Zaken voorgelegd. Bij brief van 6 april
2022 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Hagen
Adjunct-griffier van de commissie,
Meijer

kst-35788-174
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brieven van de Minister-President over de belangen van bewindspersonen. Deze leden hebben naar aanleiding van deze brieven enkele
opmerkingen en vragen.
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Minister-President in zijn
brief verwijst naar een brief van de regering van 15 december 2021
(Kamerstuk 35 925 III, nr. 12). Hierin wordt beschreven dat bewindslieden
melding maken aan de Tweede Kamer als zij tussentijds, dus gedurende
de ambtsperiode, zakelijke en/of financiële belangen krijgen. Deze leden
willen de Minister-President vragen binnen welke termijn de Kamer
geïnformeerd wordt en/of moet zijn als een dergelijke situatie zich
voordoet.
De feiten die leiden tot het krijgen van zakelijke en/of financiële belangen
gedurende de ambtsperiode liggen in de persoonlijke levenssfeer van de
bewindspersoon. Het is dan ook aan de bewindspersoon om de Tweede
Kamer hierover te informeren.
De leden van VVD-fractie gaan er tot slot van uit dat als er een bewindspersoon aftreedt en er een nieuwe bewindspersoon aantreedt, dat voor
deze nieuwe bewindspersoon dezelfde regels gelden en dat van hem of
haar bij zijn of haar aantreden de zakelijke en/of financiële belangen
openbaar gemaakt worden en er een voorziening wordt getroffen voor het
op afstand plaatsen van deze belangen. Kan de Minister-President dat
bevestigen?
Ja.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van brief van de
Minister-President van14 januari 2022 inzake de belangen van bewindspersonen (Kamerstuk 35 788, nr. 107) en de brief van de Minister-President
van 7 februari 2022 inzake een aanvulling op de brief met betrekking tot
de belangen van bewindspersonen (Kamerstuk 35 788, nr. 171).
De leden van de D66-fractie bedanken de Minister-President voor het
aanleveren van de informatie, en daarmee de uitvoering van de motie van
het lid Sneller (Kamerstuk 35 925 III, nr. 9) over nadere informatie over
financiële belangen van bewindspersonen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de Minister-President over de belangen van bewindspersonen (Kamerstuk 35 788, nr. 107). Deze leden hechten aan transparantie
op dit punt, zodat bewindspersonen in hun ambt beschermd worden
tegen verdachtmakingen.
De leden van de CDA-fractie vragen of het overzicht van belangen van
bewindspersonen met de aanvullende brief (Kamerstuk 35 788, nr. 171) nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

2

volledig is conform de laatste vereisten. Hoe is aan het licht gekomen dat
in de gesprekken met de drie demissionaire bewindspersonen van het
Ministerie van Financiën per abuis is uitgegaan van de situatie bij hun
vorige benoeming?
Na verzending van de brief van 14 januari inzake de belangen van
bewindspersonen bleek dat Staatssecretaris A.C. van Huffelen een
vakantiewoning in Frankrijk heeft die niet wordt verhuurd. Zekerheidshalve is daarna ook bij de twee andere bewindspersonen die reeds
bewindspersoon waren in het vorige kabinet en in het gesprek verwezen
naar de situatie bij hun vorige benoeming, nagegaan of zij een vakantiewoning hebben.
Vragen en opmerkingen van de SP-fractie en reactie van de
bewindspersoon
De leden van de SP-fractie hebben de verantwoording over de
(afgestoten) belangen van de aangetreden bewindslieden gelezen en
hebben hierover nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de SP-fractie vinden het van groot belang dat de belangen
van bewindslieden op afstand worden gezet en worden geopenbaard om
de (schijn van) belangenverstrengeling te voorkomen. Deze leden vragen
of met deze handelingen om belangen op afstand te plaatsen en belangen
openbaar te maken aan alle verplichtingen en suggesties is voldaan die
volgen uit het Handboek voor Bewindspersonen («Het blauwe boek»)
rondom het op afstand zetten en openbaar maken van belangen. Zijn er
nog andere zaken, belangen of kwesties onvermeld gebleven die niet per
definitie verplicht zijn te melden maar die wel van belang worden geacht
door de bewindslieden om te vermelden of die vanuit moreel of
maatschappelijk oogpunt goed zijn om te vermelden? Zo ja, welke?
Het uitgangspunt ten aanzien van zakelijke en financiële belangen van
bewindspersonen is dat iedere schijn van niet-objectieve besluitvorming
vermeden dient te worden, zoals uiteengezet in de brief van de vorige
Minister-President uit 2002 en aangevuld in de brief van 15 december
2021. De brieven van 14 januari 2022 en, aanvullend, 7 februari 2022
inzake de belangen van de bewindspersonen zijn opgesteld in lijn met dit
uitgangspunt van beleid. De vraag of een bepaalde kwestie vanuit moreel
of maatschappelijk oogpunt of anderszins goed zou zijn om te vermelden
heeft een zekere subjectiviteit, en deze kan ook door de tijd heen
veranderen. Dit is niet het uitgangspunt bij de genoemde brieven
geweest.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de Minister-President met betrekking tot de belangen van
bewindspersonen (Kamerstuk 35 788 nr. 107) alsmede van de brief van de
Minister-President met betrekking tot de uitvoering van de motie van het
lid Sneller over nadere informatie over financiële belangen van bewindspersonen (Kamerstuk 35 925 III, nr. 12).
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de genoemde motie onder
andere vraagt om in het geval van financiële of zakelijke belangen ook
informatie te verschaffen over de namen van de betrokken vennootschappen. Deze leden constateren echter dat de nu voorliggende brief van
de Minister-President die informatie niet bevat. Zij menen dat met enkel
het op afstand zetten van die belangen de transparantie daarover niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

3

gediend is. Evenmin is daarmee voldoende gewaarborgd dat bewindspersonen die dergelijke belangen hebben niet toch beïnvloed worden.
Immers, een bewindspersoon kan wel degelijk belang hebben bij de
ontwikkeling van de waarde van die op afstand gezette belangen, al was
het maar omdat die belangen na afloop van het ambt van bewindspersoon weer vrijkomen. Waarom worden de in de motie-Sneller
gevraagde namen niet bekendgemaakt?
Ook het lid van de fractie Bij1 heeft hierover vragen gesteld. In de brief
van 15 december 2021 is de uitvoering van de motie-Sneller uiteengezet.
In gevallen waarin het mogelijk zal zijn om, zoals de motie verzoekt,
daarbij de namen van betrokken vennootschappen te noemen, zal dit ook
worden gedaan, bijvoorbeeld wanneer de aantredend bewindspersoon
een aanmerkelijk belang heeft in een besloten vennootschap. Het is echter
niet zeker of dit in alle gevallen mogelijk is. Zo kan een aantredend
bewindspersoon met het op afstand plaatsen van zakelijke belangen zelf
niet langer invloed uitoefenen op de aandelen die hij of zij op enig
moment heeft, en de waarde van deze aandelen kan door de tijd heen
fluctueren.
Waarom is er niet voor gekozen dat financiële belangen in bijvoorbeeld
beursgenoteerde bedrijven in plaats van op afstand gezet, vervreemd
moeten worden? Kan de Minister-President uitsluiten dat bewindspersonen financiële belangen hebben in bedrijven waar ook de Nederlandse
staat belangen in heeft? Zo nee, waarom niet en om welke financiële
belangen gaat het concreet?
De werkwijze van de formateur inzake beoordeling van de kandidaatbewindspersonen inzake financiële belangen is vastgelegd in de brief van
de vorige Minister-President uit 2002, en de hierbij behorende bijlage, en
op enkele punten aangevuld in de brief van 15 december 2021. Deze
bevatten geen specifieke regeling voor financiële belangen waar ook de
Nederlandse staat belangen in heeft.
Aandelen in openbare beleggingsfondsen gelden niet als risico voor
(schijnbare) belangenverstrengeling. Hiervoor hoeven aantredende
bewindspersonen derhalve geen voorziening te treffen. Aantredende
bewindspersonen hoeven voor zakelijke en financiële belangen in
aandelen of risicodragende participaties/investeringen in individuele
beursgenoteerde én niet-beursgenoteerde ondernemingen tot een bedrag
van 25.000 euro evenmin een voorziening te treffen. Voor financiële
belangen in aandelen of risicodragende participaties/investeringen in
individuele beursgenoteerde én niet-beursgenoteerde ondernemingen
hoger dan een bedrag van 25.000 euro dient een aantredend bewindspersoon een voorziening te treffen.
Vervreemding van eigendom is een van de aanvaardbare voorzieningen
die een bewindspersoon kan treffen ten aanzien van een belang dat kan
leiden tot de schijn van niet-objectieve besluitvorming. Een andere
mogelijkheid is het op afstand plaatsen. Het is aan de aantredend
bewindspersoon om hierin een afweging te maken.
Het bovenstaande geldt evenwel niet voor bewindspersonen van het
Ministerie van Financiën, waarvoor de afwijkende regel geldt onder B 2
van de genoemde bijlage bij de brief uit 2002.
De precieze reden waarom in 2002 is gekozen voor het omschrijven van
verschillende aanvaardbare oplossingsrichtingen, en niet voor het
voorschrijven van vervreemding als enig aanvaardbare oplossingsrichting, zijn mij niet bekend. In zijn algemeenheid geldt dat de schijn van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

4

niet-objectieve besluitvorming vermeden kan worden door elk van de
geaccepteerde oplossingsrichtingen. Vervreemding geldt als de meest
vergaande maatregel, die niet in alle gevallen als proportioneel zal
worden ervaren door alle betrokkenen, gelet op het mogelijkerwijs
beperkte risico op niet-objectieve besluitvorming.
In aanvulling op de gestelde vragen heeft de Minister van BZK in het
commissiedebat integriteit openbaar bestuur van 10 maart jl. toegezegd in
dit schriftelijk overleg de vraag van mevrouw Arib over de financiële
belangen van bewindspersonen te zullen betrekken (Kamerstuk 28 844, nr.
237). Gevraagd is om bij het aantreden van een nieuw kabinet openbaar te
maken wat de zakelijke belangen van de aantredende bewindspersonen
zijn. Het ging onder andere om het openbaar maken van de namen van
betrokken bedrijven waar bewindspersonen werkzaam zijn geweest of
waar ze belangen in hebben.
De relevante financiële en zakelijke belangen van de bewindspersonen
komen aan de orde in het gesprek tussen de kandidaat-bewindspersoon
en de formateur. In geval tijdens het gesprek mogelijke onverenigbare
financiële en/of zakelijke belangen worden geconstateerd, is het de
verantwoordelijkheid van de kandidaat-bewindspersoon om daarvoor
tijdig een adequate regeling te treffen.
Aantredende bewindspersonen dienen voor financiële belangen in
aandelen of risicodragende participaties/investeringen in individuele
beursgenoteerde én niet-beursgenoteerde ondernemingen boven een
bedrag van 25.000 euro een aanvaardbare voorziening te treffen.
Uitgangspunt is dat betrokkene niet langer zelf invloed op zijn zakelijke
belangen uit kan oefenen, waardoor het risico op (schijn van) belangenverstrengeling wordt gemitigeerd. De Tweede Kamer wordt op hoofdlijnen over de financiële en zakelijke belangen, en over de getroffen
voorziening geïnformeerd. Tegen deze achtergrond lijkt mij het nog verder
en gedetailleerder openbaar maken van financiële en zakelijke belangen
niet aangewezen.
Op de website https://www.rijksoverheid.nl/regering/bewindspersonen is
van elke bewindspersoon de loopbaan en eerdere werkkring openbaar
gemaakt.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
en reactie van de bewindspersoon
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de brief
van de Minister-President over belangen van bewindspersonen. Deze
leden danken de Minister-President voor deze brief maar zijn bij sommige
onderwerpen nog niet tevreden over de mate van transparantie. Zij
roepen de Minister-President daarom op om alle gestelde vragen
uitgebreid en volledig te beantwoorden.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het klopt dat de informatie
over de belangen van doorgeschoven bewindspersonen nog niet voldoet
aan de nieuwe transparantie eisen van 2022 die wel zijn gehanteerd bij de
nieuwe bewindspersonen. Kan de Minister-President zijn brief aanvullen,
waarbij de nieuwe regels gelden voor alle bewindspersonen van dit
kabinet? Kan de Minister-President hierbij, mede gelet op zijn brief van
7 februari 2022 met aanvullende informatie over het bezit van de
vakantiewoning door de Staatssecretaris voor Koninkrijksrelaties en
Digitalisering, een herzien compleet overzicht doen toekomen van alle
belangen van alle bewindspersonen in het huidige kabinet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

5

Kan de Minister-President daarbij ook de toezegging doen dat in de
toekomst bij het aantreden van een nieuw kabinet altijd alle belangen van
alle bewindspersonen, dus ook de doorgeschoven bewindspersonen,
integraal in het overzicht opgenomen worden?
Het uitgangspunt ten aanzien van zakelijke en financiële belangen van
bewindspersonen is dat iedere schijn van niet-objectieve besluitvorming
vermeden dient te worden, zoals uiteengezet in de brief van de vorige
Minister-President Balkenende uit 2002 en aangevuld in de brief van
15 december 2021. De brieven van 14 januari 2022 en, aanvullend,
7 februari 2022 inzake de belangen van de bewindspersonen heb ik
opgesteld in lijn met dit uitgangspunt van beleid. Er is derhalve niet
beoogd een compleet overzicht van alle belangen van alle bewindspersonen in het huidige kabinet te genereren. De aanvullingen in de brief van
15 december 2021 zijn toegepast bij alle kandidaat-bewindspersonen, de
brief van 7 februari 2022 bevat de vermelding van de per abuis ontstane
uitzonderingen hierop.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat de bewindspersonen
gezamenlijk minimaal 42 panden bezitten. Op welk totaal aan panden
komt het kabinet uit als de informatie van alle bewindspersonen wordt
meegenomen op basis van de nieuwe transparantie eisen van 2022? Kan
hierbij voor alle panden van bewindspersonen die naast het woonhuis in
het bezit zijn worden aangegeven hoeveel panden worden verhuurd,
hoeveel panden een woonbestemming hebben en hoeveel panden
leegstaan?
Ik beschik niet over aanvullende en actuele informatie ten opzichte van de
brieven van 14 januari 2022 en 7 februari 2022.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister-President of hij
zich de schriftelijke vragen herinnert van de leden Van der Lee (GroenLinks), Nijboer (PvdA), Alkaya (SP) en Dassen (Volt) naar aanleiding van
het bericht in het Financieele Dagblad, getiteld «Belasting besparen: zo
doen Zuidas-partners dat» (Aanhangsel Handelingen II, 2021/22, nr. 1481)?
Deze leden vragen de Minister-President waarom hij vraag nummer 12
niet volledig heeft beantwoord terwijl er richting de media wél inhoudelijk
ingegaan werd op deze vraag? Zij vragen de Minister-President om nu wel
een volledig transparant antwoord te geven op de vraag of er bewindspersonen zijn in het kabinet Rutte-IV die in het verleden gebruik hebben
gemaakt van dergelijke Zuidas-belastingontwijkingsconstructies en
hoeveel belasting zij hiermee (legaal) hebben bespaard.
Door de Belastingdienst is het fiscale dossier van elke kandidaat bekeken.
Op grond daarvan geeft de Belastingdienst een algemeen oordeel over
het fiscale gedrag van betrokkene, en maakt melding van eventuele vanuit
de fiscaliteit risicovolle aspecten, zoals uiteengezet in de brief van de
vorige Minister-President Balkenende uit 2002. De brieven van 14 januari
2022 en 7 februari 2022 inzake de belangen van de bewindspersonen zijn
opgesteld in lijn met dit uitgangspunt van beleid. Ik heb geen aanvullende
informatie ten opzichte van deze brieven.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat in het regeerakkoord
staat dat het wetsvoorstel Excessief lenen wordt versoepeld waardoor
leningen in box 2 onbelast zijn tot € 700.000 in plaats van € 500.000. Deze
leden vragen de Minister-President of deze versoepeling gevolgen heeft
voor bewindspersonen in het kabinet Rutte IV. Kan de Minister-President
in beeld brengen of er bewindspersonen zijn die (forse) leningen hebben
uitstaan bij hun eigen besloten vennootschap (bv)? Om welke bedragen
gaat het?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

6

Het uitgangspunt ten aanzien van zakelijke en financiële belangen van
bewindspersonen is dat iedere schijn van niet-objectieve besluitvorming
vermeden dient te worden, zoals uiteengezet in de brief van voormalig
Minister-President Balkenende van 2002 en aangevuld in de brief van
15 december 2021. Ik heb geen aanvullende informatie ten opzichte van
de brieven van 14 januari 2022 en 7 februari 2022 inzake de belangen van
de bewindspersonen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister-President of hij van
elke bewindspersoon in beeld heeft voor welke bedrijven deze bewindspersoon heeft gewerkt, hetzij in vaste dienst, hetzij ingehuurd voor een
project. Welke bewindspersonen zijn in het verleden bijvoorbeeld
ingehuurd door Shell?
De aantredend bewindspersoon dient alle betaalde en onbetaalde functies
en nevenfuncties en andere nevenactiviteiten neer te leggen voorafgaand
aan de beëdiging van het kabinet, zoals uiteengezet in de brief van de
vorige Minister-President uit 2002. Ik heb geenvolledig beeld van
bedrijven, met inbegrip van Shell, waarvoor een bewindspersoon
voorafgaande aan de benoeming heeft gewerkt.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister-President of hij
bekend is met het artikel van Follow the Money over de belastingconstructie van een van zijn bewindspersonen.1 Deze leden hebben naar
aanleiding van dit artikel nog enkele vragen.
Heeft de Minister-President bij al zijn bewindspersonen gecheckt of zij in
het verleden (indirect) betrokken zijn geweest bij (agressieve) belastingontwijking? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan de Minister-President een
overzicht geven van de gegeven antwoorden?
Het artikel is mij bekend. Door de Belastingdienst wordt het fiscale dossier
van de kandidaat bekeken. Op grond daarvan geeft de Belastingdienst een
algemeen oordeel over het fiscale gedrag van betrokkene, en maakt
melding van eventuele vanuit de fiscaliteit risicovolle aspecten. Ik heb
geen aanvullende informatie ten opzichte van de brieven van 14 januari
2022 en 7 februari 2022.
Deze leden vragen wat de Minister-President ervan vindt dat dergelijke
belastingconstructies bij de Kamer terechtkomen dankzij een datalek (de
Paradise Papers) en niet door het actief informeren door de regering zelf.
De Tweede Kamer wordt geïnformeerd conform de brief van de vorige
Minister-President Balkenende uit 2002 en de brief van 15 december 2021.
Het is niet aan mij een oordeel te geven over werkzaamheden van de
media op dit punt.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister-President om
uitgebreid in te gaan op de belastingconstructie uit het bovengenoemde
artikel van Follow the Money. Was hier inderdaad sprake van agressieve
belastingontwijking? Klopt het dat de safarionderneming bij oprichting
gebruik maakte van een offshore vennootschap in Mauritius met als
status Global Business Company Category 2 (GBC2) met als belangrijkste
kenmerk dat die vennootschap in Mauritius niet is onderworpen aan
belasting? Klopt het dat deze safarionderneming het merkenrecht had
geparkeerd in die Mauritiaanse offshore vennootschap? Passen dergelijke
belastingconstructies, waarbij lokale winsten via een fiscale verrekenprijsstrategie uit Kenia en Tanzania worden verschoven naar een vrijgestelde
1

Follow the Money, 1 februari 2022, Dutch foreign Minister involved in taks evasion scheme
(https://www.ftm.eu/articles/on-safari-in-wopke-hoekstras-tropical-tax-paradise).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

7

brievenbusmaatschappij in Mauritius, volgens de Minister-President
binnen de opvatting van eerlijke belastingheffing?
Op grond van de fiscale geheimhoudingsplicht die is neergelegd in artikel
67 van de Algemene wet inzake de rijksbelastingen (AWR) kan het kabinet
niet ingaan op de fiscale positie van een individuele belastingplichtige.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Minister-President het
eens is met de stelling dat het parkeren van een merkenrecht in een
belastingparadijs of in een preferentieel belastingregime in combinatie
met een verrekenprijsstrategie waarbij (een gedeelte van) de restwinst
neerslaat in het belastingparadijs of in het preferentiële belastingregime,
bij uitstek kan worden aangemerkt als een vorm van agressieve
belastingontwijking.
Zonder in te gaan op enige specifieke situatie, geldt in zijn algemeenheid
dat belastingconstructies waarbij door middel van doorstroomvennootschappen via laagbelastende jurisdicties of het hanteren van onzakelijke
verrekenprijzen belasting wordt ontweken, als onwenselijk worden gezien.
Zowel op nationaal niveau als op internationaal niveau wordt gewerkt aan
wetgeving om dergelijke constructies te voorkomen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister-President om
uitvoerig in kaart te brengen welke bewindspersonen in het verleden
betrokken zijn geweest bij het bedenken/adviseren/uitvoeren van
agressieve vormen van belastingontwijking, zoals agressieve verrekenprijsstructuren door multinationals en dit zo transparant en volledig
mogelijk te delen met de Kamer.
Het fiscaal gedrag, omgang met (neven)functies en de zakelijke en
financiële belangen, alsmede de vraag of er overigens onderwerpen zijn
die aan de orde zouden moeten komen in het gesprek met de formateur,
zijn, conform de brief van de vorige Minister-President Balkenende uit
2002 en de brief van 15 december 2021, onderdeel geweest van de
beoordeling van de kandidaat-bewindspersonen. De brieven van 14 januari 2022 en 7 februari 2022 zijn opgesteld
in lijn met dit uitgangspunt van beleid. Ik heb geen aanvullende informatie
ten opzichte van deze brieven.
De Minister-President heeft geen bevoegdheid zelfstandig in kaart te
brengen of en zo ja, welke bewindspersonen in het verleden betrokken
zouden zijn geweest bij het bedenken/adviseren/uitvoeren van agressieve
vormen van belastingontwijking, nog daargelaten dat er geen overeenstemming bestaat over de betekenis van dit begrip.
Vragen en opmerkingen van de ChristenUnie-fractie en reactie
van de bewindspersoon
De leden van de ChristenUnie-fractie danken de Minister-President voor
de toegezonden stukken omtrent de belangen van bewindspersonen. Deze
leden zien dat de bewindspersonen alle betaalde en onbetaalde (neven)functies hebben neergelegd of daartoe de noodzakelijke vereiste stappen
in gang hebben gezet, zoals de Minister-President schrijft in zijn brief.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen in de brief van de MinisterPresident dat enkele Ministers belangen hebben ondergebracht in een
stichting. De belangen blijven zo, zij het op enige afstand, in bezit van de
bewindspersoon. Deze leden vragen of de regering kan aangeven of de
afstand tot belangen op deze manier voldoende geborgd is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

8

Het op afstand plaatsen van de zeggenschap en het beheer over het
eigendom, zodanig dat tijdens de ambtsperiode hierop geen enkele
invloed kan worden uitgeoefend, is, zoals vermeld in de brief van de
vorige Minister-President uit 2002, een geaccepteerde oplossingsrichting
om het risico van (schijnbare) belangenverstrengeling te vermijden.
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het zeer verstandig dat er
inmiddels strengere regels zijn ingevoerd voor bewindspersonen omtrent
lobbyfuncties, om zo belangenverstrengeling tegen te gaan. Dit naar
aanleiding van het advies van de Groep Staten tegen Corruptie van de
Raad van Europa (GRECO) en de tussenrapportage die geen voortgang
liet zien op de zeven adviespunten. Eén van de maatregelen betreft een
afkoelperiode met verplicht advies over toelaatbaarheid van de nieuwe
functie door een onafhankelijke commissie. De GRECO heeft aanbevolen
om gezaghebbende en onafhankelijke advisering aan een gewezen
bewindspersoon beschikbaar te stellen over de wenselijkheid van een
vervolgfunctie. De genoemde leden zijn benieuwd of de ingestelde
onafhankelijke commissie ook voldoende gezaghebbend kan functioneren. Wat gebeurt er indien een bewindspersoon geen opvolging geeft
aan het advies van de onafhankelijke commissie?
Het wetsvoorstel waarin de afkoelperiode met verplicht advies wordt
opgenomen, is thans in voorbereiding. De vraag die de leden van de
ChristenUnie stellen, wordt daarbij onder ogen gezien. Een mogelijkheid
is openbaarmaking van het advies indien een gewezen bewindspersoon
geen opvolging geeft aan het advies van het onafhankelijke adviescollege
(«naming en shaming»). Idealiter komt het echter niet zo ver. Bedoeling is
immers dat een gewezen bewindspersoon het advies van het onafhankelijke college opvolgt.
De leden van de ChristenUnie-fractie begrijpen dat integriteitsvraagstukken zich niet altijd lenen voor een zwart-wit benadering. De GRECO
adviseert echter wel om ook algemene regels op te stellen betreffende
beperkingen na uitdiensttreding van personen die de hoogste leidinggevende functies bekleden en die na het einde van hun functie een nieuwe
betrekking zoeken in de private of publieke sector. Algemene regels
kunnen zorgen voor meer duidelijkheid. Deze leden vragen of het daarom
niet ook zinvol zou zijn, om naast de invoering van een onafhankelijke
adviescommissie, meer algemene regels op te stellen.
De invoering van een onafhankelijk college waaraan advies moet worden
gevraagd over de toelaatbaarheid van een vervolgfunctie, is niet de enige
algemene regel die wordt opgesteld. Voorts zal een draaideurverbod in de
wet worden opgenomen. Deze algemene regel houdt in dat een voormalig
bewindspersoon twee jaar lang niet in dienst mag treden bij zijn of haar
voormalige ministerie, noch commerciële opdrachten vanuit dat ministerie mag aanvaarden.
Eind 2021 is reeds een verbreding van het tot dan toe geldende
lobbyverbod ingegaan. Sindsdien geldt het lobbyverbod niet alleen ten
aanzien van het voormalige eigen ministerie maar ook voor een periode
van twee jaar ten aanzien van aanpalende beleidsterreinen waarmee de
voormalige bewindspersoon actieve bemoeienis had.
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn op de hoogte van het feit dat de
formateur kandidaat-bewindspersonen een brief laat ondertekenen waarin
staat: «Ik heb geen afspraken in enigerlei vorm gemaakt, en zal deze ook
niet maken over het aanvaarden of hervatten van (neven-) functies en
andere nevenactiviteiten na afloop van mijn ambtsperiode als Minister.»
Deze leden vragen wie toezicht houdt op het naleven van deze afspraak en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

9

welke stappen er genomen kunnen worden indien een bewindspersoon
deze afspraak niet nakomt.
De bewindspersoon is hiervoor zelf verantwoordelijk. Voor het handelen
van een bewindspersoon geldt de ministeriële verantwoordelijkheid, en
de Tweede Kamer kan een bewindspersoon hierop bevragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de MinisterPresident de gesprekken over belangen begin januari 2022 heeft gevoerd.
De vorige Minister van Binnenlandse Zaken stelde terecht dat integriteitsbeleid een levendige werkelijkheid is en dat het blijven voeren van goede
gesprekken hierover noodzakelijk is. Deze leden vinden het van groot
belang dat het gesprek over integriteit levendig blijft. Deze leden vragen
hoe het gesprek over integriteit en eventuele belangenverstrengelingen
nu vorm krijgt en of dit ook onderwerp van gesprek blijft in de toekomst.
Aanvullend daarop: hoe krijgt dit concreet vorm? Waar kunnen bewindspersonen zelf terecht wanneer bij hen tijdens de ambtsperiode hier vragen
over ontstaan?
Het is zeker de bedoeling dat het kabinet het gesprek over integriteit en
eventuele belangenverstrengeling blijft voeren. Een gedragscode kan
daarbij een nuttig handvat zijn. De GRECO heeft hiertoe ook geadviseerd.
Op dit moment is een gedragscode voor bewindspersonen in voorbereiding. De verwachting is dat de Tweede Kamer de gedragscode medio
2022 tegemoet kan zien. Bij die gedragscode wordt onder meer ook de
omgang met lobbyisten betrokken. Wanneer bewindspersonen thans
vragen hebben over integriteit en eventuele belangenverstrengeling,
kunnen zij, afhankelijk van de vraag, terecht bij hun secretaris-generaal.
De leden van ChristenUnie-fractie zijn te spreken over het feit dat de
Minister-President bezig is met het opstellen van een gedragscode voor
bewindspersonen tijdens hun ambt. Dit kan helpen bij voortdurende
aandacht en gesprekken over integriteit en eventuele belangenverstrengelingen. De Minister-President gaf eerder aan dat de invoering van een
lobbyregister wordt betrokken bij het opstellen van een gedragscode voor
bewindspersonen. Het initiatief daartoe ligt bij de Minister-President. Deze
leden vragen of het inderdaad zo is dat de invoering van een lobbyregister
betrokken wordt bij het opstellen van de gedragscode voor bewindspersonen. Betekent dit ook dat er daadwerkelijk een lobbyregister komt, maar
bijvoorbeeld ook een lobbyparagraaf bij wetsvoorstellen, zoals door de
Kamer is verzocht in de moties van de leden Oostenbrug en Van Gerven
(Kamerstuk 32 637, nr. 232) en van het lid Dassen c.s. (Kamerstuk 35 896,
nr. 18)? En tot slot, wanneer verwacht de Minister-President dat deze
gedragscode gereed is?
De Minister van BZK is bezig met het opstellen van een gedragscode voor
bewindspersonen. Daarbij wordt ook de vraag betrokken of moet worden
voorzien in een lobbyregister (conform motie Dassen). Naar verwachting
zal de gedragscode medio 2022 gereed zijn en naar de Tweede Kamer
worden verzonden. Het is nu al zo dat in een memorie van toelichting bij
een wetsvoorstel uiteen wordt gezet welke standpunten door welke
organisaties in het consultatietraject naar voren zijn gebracht, en wat
daarmee wordt gedaan. Daarmee wordt materieel reeds voldaan aan
datgene wat de motie Oosenbrug/Van Gerven beoogt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

10

Vragen en opmerkingen van de Volt-fractie en het lid Omtzigt en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt hebben met belangstelling
kennisgenomen van de twee brieven over de belangen van bewindspersonen en hoe zij daar bij de formatie mee zijn omgegaan.
Allereerst hebben deze leden respect voor het feit dat mensen Minister
willen worden, in een korte tijd veel maatschappelijke posities afstoten en
transparantie geven over zaken waarover veel andere Nederlanders geen
transparantie hoeven te geven. Dat hoort bij het ambt, maar het is zeker
een aanslag op de privacy van de betreffende personen. Deze leden
hebben nog wel een aantal vragen.
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt hebben een specifieke
vraag: een aantal bewindspersonen heeft in het verleden een fors aantal
maatschappelijk interessante en moeilijke taken vervuld. Dat is alleen
maar goed, maar aangezien die taken dicht bij de beleidsterreinen van de
bewindspersonen gelegen kunnen hebben, kunnen en zullen er kwetsbare
situaties optreden op het gebied van (de schijn van) belangenverstrengeling. Daarbij moet het begrip «belangenverstrengeling» ruim worden
opgevat. Niet alleen daadwerkelijke belangenconflicten (een conflict
tussen de privébelangen van een bewindspersoon en diens professionele
verantwoordelijkheden) moeten worden vermeden, maar ook potentiële
belangenconflicten en schijnbare belangenconflicten. Potentiële belangenconflicten doen zich voor als een bewindspersoon privébelangen heeft die
tot conflicterende belangen kunnen leiden wanneer hij bepaalde verantwoordelijkheden krijgt (bijvoorbeeld door een verbreding van zijn
takenpakket of een overstap naar een andere functie) in de toekomst.
Schijnbare belangenconflicten doen zich voor als de privébelangen van
een bewindspersoon op onjuiste wijze de uitvoering van zijn taken lijken
te beïnvloeden, terwijl dat niet het geval is. In de buitenwereld, waar men
niet altijd beschikt over alle feiten, kan een schijnbaar conflict al een
reactie oproepen, die mogelijk niet juist is, maar welke wel voor onrust in
de maatschappij zorgt.
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt constateren dat constante
politieke ophef en discussie over individuele dossiers niet goed zijn voor
de politieke cultuur in Nederland. Het eerste geval doet zich al voor met
Breathomix en aan de lijst van nevenfuncties te zien zijn er nog wel meer
organisaties die een keer kunnen leiden tot kwetsbare situaties. Deze
leden denken aan de Stichting Amsterdam 750, om maar een voorbeeld te
noemen. Toch zou het buitengewoon onwenselijk zijn als toekomstige
bewindspersonen geselecteerd zouden worden op het nooit gehad
hebben van relevante en politiek gevoelige hoofd- en nevenfuncties.
Daarom vragen zij de Minister-President te overwegen om een toezichtautoriteit aan te stellen die, wanneer er vermoedens van belangenconflicten
zijn, als vertrouwenspersoon kan toetsen of er sprake is van een belangenconflict. Over de situatie stelt de toezichtautoriteit een rapport op,
waarin zij haar oordeel uitspreekt of sprake is van een belangenconflict.
Indien er sprake is van een belangenconflict, dan kan de toezichtautoriteit
aanbeveling doen om beheersmaatregelen te treffen. Wanneer er dan
politieke vragen komen, is het conflict netjes opgelost, kan de politieke
discussie over de inhoud gaan en is de bewindspersoon ook beter
beschermd tegen ongefundeerde verdachtmakingen. Zou de MinisterPresident bereid zijn om zo een voorstel aan de Kamer te doen toekomen,
in lijn met het vijfde evaluatierapport van de GRECO?
Op verschillende onderdelen beveelt GRECO een systeem van externe
toezichts- en sanctiemechanismen aan voor bewindspersonen. Een
dergelijke externe toezichts- en handhavingsbenadering is echter naar het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

11

oordeel van het kabinet in strijd met het constitutionele bestel in
Nederland. Daarin leggen bewindspersonen verantwoording af aan de
Staten-Generaal op grond van de ministeriële verantwoordelijkheid en is
het aan de Staten-Generaal om daar consequenties aan te verbinden. Op
dit punt ziet het kabinet geen rol en mogelijkheden voor een externe
toezichtautoriteit voor vermoedens van potentiele en schijnbare
belangenconflicten.
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt stellen voorts dat een
aantal bewindspersonen eigenaar was van een rechtspersoon (niet zijnde
een beursgenoteerde onderneming) of daar een belang in had. Is er
gekeken of deze rechtspersonen netjes met hun fiscale verplichtingen zijn
omgegaan en of zij hun jaarrekeningen tijdig gedeponeerd hebben bij de
Kamer van Koophandel? Kan de Minister-President hierover uitsluitsel
geven?
Het fiscaal gedrag, omgang met (neven)functies en de zakelijke en
financiële belangen, alsmede de vraag of er overigens onderwerpen zijn
die aan de orde zouden moeten komen in het gesprek met de formateur,
zijn, conform de brief van de vorige Minister-President Balkenende uit
2002 en de brief van 15 december 2021 (Kamerstuk 28 754, nr. 1),
onderdeel geweest van de beoordeling van de kandidaatbewindspersonen. De brieven van 14 januari 2022 en 7 februari 2022 heb
ik opgesteld in lijn met dit uitgangspunt van beleid. Ik beschik niet over
aanvullende en actuele informatie ten opzichte van de brieven van
14 januari 2022 en 7 februari 2022.
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt vragen of de formateur nog
constructies is tegengekomen die mogelijk duiden op ongewenste
ontwijking en ontduiking van belastingen. Zo ja, welke constructies uit het
heden of verleden zijn aangetroffen en hoe is daarmee omgegaan?
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt stellen dat de bewindspersonen allemaal een brief hebben moeten ondertekenen, namelijk bijlage 2
in het Handboek bewindspersonen (standaardbrief kandidaatbewindspersonen aan de formateur). Deze leden vragen om die brieven te
mogen ontvangen.
Het fiscaal gedrag, omgang met (neven)functies en de zakelijke en
financiële belangen, alsmede de vraag of er overigens onderwerpen zijn
die aan de orde zouden moeten komen in het gesprek met de formateur,
zijn, conform de brief van de Minister-President Balkenende uit 2002 en de
brief van 15 december 2021, onderdeel geweest van de beoordeling van
de kandidaat-bewindspersonen. De brieven van 14 januari 2022 en 7 februari 2022 heb ik
opgesteld in lijn met dit uitgangspunt van beleid. Ik heb geen aanvullende
informatie ten opzichte van deze brieven. Alle kandidaatbewindspersonen hebben de inhoud van de standaardbrief onderschreven. Deze brieven behoren tot het personeelsdossier en de daarmee
verbonden privacy van de bewindspersonen.
De leden van de Volt-fractie en het lid Omtzigt constateren tot slot dat het
van belang is dat bewindspersonen bereid zijn om de hele regeertermijn
vol te maken, hoelang die ook duurt. Natuurlijk kunnen persoonlijke
omstandigheden (zoals gezondheid of familiesituaties) leiden tot een
andere afweging, maar tussentijds solliciteren hoort daar niet bij. De
manier waarop twee bewindspersonen daar in het demissionair kabinet
mee zijn omgegaan vinden deze leden verwerpelijk. Gezien een aantal
hardnekkige geruchten hebben deze leden nog een aantal precieze
vragen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

12

•

•
•

•
•
•

Is de Minister-President door de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) benaderd over eventuele interesse in een positie als
secretaris-generaal (SG)?
Voerde de Minister-President gesprekken in NAVO-verband bij zijn
bezoeken aan Griekenland, Albanië en Noord-Macedonië eind 2021?
Heeft de Minister-President over de opvolging van de SG NAVO
gesproken in Griekenland, Albanië en Noord-Macedonië en zo ja, kan
de Minister-President dan aangeven met wie en waarom?
Zal de Minister-President, als hij gevraagd wordt SG van de NAVO te
worden, deze functie weigeren?
Zijn er afspraken gemaakt over de opvolging van de Minister-President
als hij voortijdig vertrekt? Zo ja, welke?
Heeft de Minister-President zelf de brief ondertekend die de Ministers
ondertekend hebben? Zo ja, aan wie heeft hij die dan gericht? De leden
van Volt en het lid Omtzigt vragen om de brief te mogen ontvangen.
En zo nee, wil hij dat dan alsnog doen?

Ik heb een brief van gelijke strekking ondertekend als de overige
kandidaat-bewindspersonen. Ik ga niet weg en ben dus geen kandidaat
voor de functie van SG van de NAVO.
Vragen en opmerkingen van de BBB-fractie en reactie van de
bewindspersoon
Het lid van de BBB-fractie heeft kennisgenomen van het onderwerp
«Belangen van bewindspersonen». Dit lid vindt het belangrijk dat het
kabinet het voortouw neemt en het voorbeeld is voor de Nederlandse
maatschappij.
Het lid van de BBB-fractie heeft geconstateerd dat de Minister van Justitie
en Veiligheid, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en de Minister voor Natuur en Stikstof over één of meerdere vakantiewoningen beschikken in Nederland die niet worden verhuurd. Is de MinisterPresident het ermee eens dat dit een verkeerd signaal kan afgeven naar de
samenleving in de huidige tijden in licht van de woningnood? Kan de
Minister-President aangeven om wat voor woningen dit gaat? En kan de
Minister-President tot slot aangeven waarom desbetreffende woningen
niet verhuurd (kunnen) worden?
De zakelijke en financiële belangen zijn, conform de brief van de vorige
Minister-President Balkenende uit 2002 en de brief van 15 december 2021,
onderdeel geweest van de beoordeling van de kandidaatbewindspersonen. De brieven van 14 januari 2022 en 7 februari 2022 heb
ik opgesteld in lijn met dit uitgangspunt van beleid. Ik beschik niet over
aanvullende en actuele informatie ten opzichte van de brieven van
14 januari 2022 en 7 februari 2022.
Vragen en opmerkingen van de BIJ1-fractie en reactie van de
bewindspersoon
Het lid van de BIJ1-fractie neemt met verbazing kennis van de brief,
verstuurd door de Minister-President, over de belangen van bewindspersonen. Dit lid vraagt zich op basis van de (geschiedenis van) eigendommen en connecties een aantal dingen af.
Het lid van de BIJ1-fractie leest dat verschillende bewindspersonen in het
bezit zijn of waren van meerdere woningen, waarvan een deel deze in
bezit heeft voor verhuur. Dit lid vraagt zich nadrukkelijk af hoe van deze
mensen verwacht kan worden dat zij zich kunnen identificeren met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

13

grote problematiek van de wooncrisis, waarbij zij zich als leden van dit
kabinet moeten committeren aan de bestrijding hiervan.
Alle aantredende bewindspersonen hebben zich bij hun aantreden
verbonden aan de uitvoering van het coalitieakkoord, inclusief de ambities
op het terrein van volkshuisvesting en woningbouw.
Het lid van de BIJ1-fractie leest tevens dat meerdere bewindspersonen in
het bezit waren van verschillende (internationale) aandelen, en een
enkeling van bijvoorbeeld de ING. Hoe kan worden gegarandeerd dat zij,
los van financiële belangen, deze investeringen en aanknopingspunten
niet meenemen in hun werk?
De vervreemding en/of het op afstand plaatsen van belangen vormt/
vormen volgens de brief van de vorige Minister-President uit 2002 een
geaccepteerde oplossingsrichting bij de benoeming van bewindspersonen. Na de benoeming geldt de ministeriële verantwoordelijkheid voor
het handelen van bewindspersonen.Zie voorts de hiervoor gegeven
antwoorden op vragen van de PvdA-fractie.
Het lid van de BIJ1-fractie heeft tot slot zorgen over hoe de bewindspersonen zich kunnen identificeren met de burger. De grote lijsten vol
aandelen, woningen en (voormalig) nevenfuncties zijn niet te vergelijken
met het leven van het gros van de mensen in Nederland. Dit lid vraagt
zich af hoe we kunnen garanderen dat zij uit deze elitaire bubbel kunnen
komen, en oprecht kunnen identificeren met de problemen en het
dagelijks leven van de mensen die zij als kabinet moeten vertegenwoordigen.
Het is een groot goed dat mensen met kennis en ervaring en uiteenlopende achtergronden en loopbanen zich bereid tonen om zich in te zetten
voor het openbaar bestuur in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 788, nr. 174

14