ONDERZOEK PILOTPROJECTEN
CAMPUSSEN
1. BESCHRIJVING PROJECTEN EN
DOELGROEP

Augustus 2008

INTRAVAL
Groningen-Rotterdam

COLOFON

© St. INTRAVAL
Postadres:
Postbus 1781

9701 BT Groningen
E-mail info@intraval.nl
www.intraval.nl
Kantoor Groningen:
St. Jansstraat 2C
Telefoon 050 - 313 40 52
Fax 050 - 312 75 26

Kantoor Rotterdam:
Goudsesingel 184
Telefoon 010 - 425 92 12
Fax 010 - 476 83 76

Augustus 2008
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt
door middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van de uitgever.

Tekst:
Opmaak:
Omslag:
Druk:
Opdrachtgever:

ISBN:

B. Bieleman, J. Snippe, M. Boendermaker,
M. Hofman
M. Boendermaker, M. Hofman
E. Cusiël
Repro GMW
Ministerie van Jeugd en Gezin/Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
978 90 8874 038 1

VOORWOORD

Het rapport 'Beschrijving projecten en doelgroep' vormt de eerste
rapportage in het kader van de evaluatie van negen pilotprojecten voor
niet-participerende jongeren in Nederland. Deze evaluatie wordt in
opdracht van het ministerie van Jeugd en Gezin uitgevoerd door
onderzoeks- en adviesbureau INTRAVAL. In 2009 en 2010 zullen
respectievelijk het tweede rapport en het eindrapport verschijnen.
De dataverzameling, analyse en rapportage voor dit eerste deel zijn
uitgevoerd door Marjolein Boendermaker, Maartje Hofman, Feija
Schaap en Jacco Snippe, onder leiding van Bert Bieleman.
Graag willen wij de leden van de begeleidingscommissie, onder
voorzitterschap van prof. dr. T.A. van Yperen, bedanken voor de
enthousiaste en deskundige wijze waarop zij het eerste deel van het
evaluatieonderzoek hebben begeleid. De commissie bestaat verder uit:
prof. dr. J. Hermanns, mevrouw prof. dr. J. Junger-Tas en prof. dr. M.
de Winter. Het secretariaat van de begeleidingscommissie is verzorgd
door drs. A. Boer en zijn opvolgers mevrouw drs. M.G.A. Nijhof en
mevrouw drs. W.E. Schuurmans-Oosterom van het ministerie van
Jeugd en Gezin. Tot slot gaat onze dank uit naar de projectleiders en
projectmedewerkers van de pilotprojecten en de geïnterviewde
jongeren. Zonder hun inzet zou het onderzoek niet mogelijk zijn.

Namens INTRAVAL,
Bert Bieleman
Jacco Snippe

Groningen-Rotterdam
Augustus 2008

INHOUDSOPGAVE
Pagina
Samenvatting

i

Hoofdstuk 1

Inleiding
1.1
Achtergrond
1.2
Beknopte onderzoeksopzet
1.3
Leeswijzer

1
1
3
6

Hoofdstuk 2

Beleidsveronderstellingen
2.1
Probleemsituatie
2.2
Inspanningen
2.3
Gedragsverandering
2.4
Exogene factoren en randvoorwaarden
2.5
Schematische weergave

7
7
10
14
15
16

Hoofdstuk 3

Effectiviteitscriteria
3.1
Doel interventie
3.2
Doelgroep
3.3
Methodiek
3.4
Behoeftebeginsel
3.5
Theoretische onderbouwing
3.6
Aansluiting bij motivatie deelnemer
3.7
Programma-integriteit
3.8
Professionaliteitsbeginsel
3.9
Randvoorwaarden
3.10
Continuïteit en nazorg

19
20
21
25
28
29
30
31
32
33
35

Hoofdstuk 4

Implementatie
4.1
Doelstellingen
4.2
Doelgroep en instroom
4.3
Methodiek
4.4
Randvoorwaarden
4.5
Continuïteit en nazorg

37
37
40
44
47
51

Hoofdstuk 5

Kenmerken deelnemers
5.1
Persoonskenmerken
5.2
Gedragsindicatoren
5.3
School/werksituatie
5.4
Vrijetijdsbesteding
5.5
Gezinssituatie

53
54
56
62
67
69

Hoofdstuk 6

Bestaande projecten
6.1
Doelstellingen
6.2
Doelgroep
6.3
Invulling projecten
6.4
Kenmerken deelnemers
6.5
Vergelijking met pilotprojecten

75
76
80
82
87
89

Hoofdstuk 7

Conclusies
7.1
Pilotprojecten
7.2
Doelgroep
7.3
Vergelijking met bestaande projecten

91
91
93
94

Geraadpleegde literatuur

97

Opzet totale evaluatie
Vragenlijst jongeren
Effectiviteitscriteria per project
Aantallen instroom per project

103
113
117
169

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4

SUMMARY

With a view towards tackling non-participating youths, a number of
ministries (Ministry for Social Affairs and Employment; Ministry for
Education, Cultural Affairs and Science; Ministry of the Interior and
Kingdom Relations; Ministry of Justice; Ministry of Health, Welfare
and Sports) are jointly investing ten million euros in practical initiatives
run by councils and other local/regional project implementers. These
projects consist of sending youths at risk of drifting into crime to
facilities where they will follow an intensive training and re-education
programme. The Ministry for Youth and Families is responsible for the
pilot projects, which are being evaluated by INTRAVAL, bureau for
social-scientific research and consultancy. This report is the first of
three evaluation reports, and starts by describing the policy
assumptions, which also build the analysis framework for the
evaluation. This report then goes on to describe the pilot projects and
their target groups. Finally, the target groups, goals and the
characteristics of the youths participating in these projects are compared
with those of current projects for non-participating youths.

1.

Pilot projects

The projects' goals and the projects' design are compared with the goals
and design assumed in the policy assumptions. The following points are
important.
• The content of the pilot projects is still in development and is
continuously changing. Different projects have adapted their
methodology based on the experiences they have gained. This
makes evaluating the projects difficult.
• The projects are very different in terms of intensity, duration and
design. These differences are explained by the fact that the
ministries did not define clear selection criteria for the pilot
projects.
• The projects' main goals, namely the completion of a (normal)
training that will help youths get (normal) jobs, match the goals
formulated in the policy assumptions. Most of the projects focus on
both goals, while some of the projects focus on only one of them.
• One of the starting points the policy assumptions build on, is that
the youths spend long days in the facility, whereby the aim is to
keep them occupied for 12 hours a day and in some cases even
Summary

i

•

•

•

•

2.

provide 24-hour support. Four pilot projects actually offer a 12 to
24-hour day, five to seven days a week. The intensity of the other
projects is lower, both in terms of the number of days per week as
well as the number of hours per day. A number of these projects
have indicated that low intensity is not good for the target group.
The policy assumptions are based on an integral approach in which
several agencies bundle knowledge and competence. For a number
of projects, this integral approach is indeed one of the
methodology's key elements. This is, however, not the case for all
of the projects.
In light of the description of the target group ('recalcitrant youths')
the ability to use pressure and force is an important element in the
policy assumptions. The projects should be set up to take on youths
that have been forced to participate and are not very cooperative.
Most of the projects treat cooperativeness as a selection criterion
for participation. Even for the projects where pressure and force
can be used, the project staff indicate that the project will not help
participants who do not show even the slightest cooperation. A
number of projects are not at all equipped to help youths that are
entirely uncooperative. The fact that most projects have (minimal)
motivation as a selection criterion does not mean that they do not
reach the target group of the policy assumptions. Participants can
be not motivated for a job and going to school, but can at the same
time be (minimal) motivated to participate in the project.
A number of projects use selection criteria to judge the participants'
cognitive skills. For some projects, (serious) psychiatric disorders
are a contraindication. In addition, some of the projects have
refined the selection criteria in the implementation phase because
the target group that was initially reached was too uncooperative
and/or too difficult to support. By refining these selection criteria,
the target group reached by the projects increasingly differs from
the group targeted by the policy assumptions.
Although most of the projects have the financial and human
resources needed to accept the intended number of participants, the
majority of the projects have empty places. The projects attribute
the disappointing influx to the reticence of the referrers and the
elusiveness of the target group.

Target group

The policy assumptions are mainly based on youths between the age of
12 and 27 who skip school for longer periods of time, do not have a job,
are not on benefits, are not looking for a job or training, do not have a
basic qualification and are not reached by the current facilities. And,
ii

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

they do not have to care for anyone. In policy documents of a later date
in describing the target group, no reference is made to be or to be not on
benefits or have or have not a basic qualification. In these policy
documents is said that youths from the target population sometimes
cause serious social nuisance or threaten to slip further and further into
unemployment or criminality. Comparing the above-mentioned target
group with that of the pilot projects and the participants that actually
enter the programme reveals the following points.
• The policy assumptions state that the pilot projects are intended for
youths that have been skipping school for a longer period of time
and do not have a job. Most of the projects not (only) target youths
that do not go to school or do not have a job, but (also) youths that
are at risk of dropping out of school or of losing their jobs. Of the
participants that entered the programme, very few actually skip
school or do not have a job. The target group that is reached is
different than the group the policy assumptions are targeting.
• The problems that the participants who enter the projects have are
usually worse than the project leaders expected. The severity and
complexity of the problems are often underestimated. Although
psychiatric problems are a contraindication for participation in
most of the projects, the project staff have indicated that a number
of participants have psychiatric problems. These problems often
only surface during the project. The project staff also indicate that
the limited cognitive skills of some participants create a bottleneck
in the target group.
• Although almost all of the projects target boys and girls, 87 per
cent of the participants are boys. There is only one project that has
an equal number of male and female participants.
• The policy assumptions assume that the projects target youths
between the age of 12 and 27. The age of the projects' intended
target group varies by project, but falls within the 12 to 27 range in
all projects. In actual fact, hardly any youths younger than 15 or
older than 23 have entered the projects.
• Although the total group of participants shows an equal
representation of youths of Dutch, Surinamese and Moroccan
ethnicity, the distribution within the individual projects is very
different. In some projects, all of the participants are of Dutch
ethnicity, while in other projects, not one of the participants is of
Dutch ethnicity.
• When the alcohol consumption of youths participating in the pilot
projects is compared with national figures, the percentage of
participants that have consumed alcohol is lower than the national
average. The percentage of participants that have used soft drugs is,
on the other hand, considerably higher than the national
percentage. The number of participants that have used hard drugs is
Summary

iii

•

3.

lower than the number of soft-drug users, but here too, the usage is
higher than the national average.
The pilot project participants between the age of 12 and 17 have
committed more criminal offences in their entire career than youths
of the same age category have committed on average. An
examination of the number of criminal offences committed in the
last year reveals that younger participants (aged 12 to 15) have
committed more criminal offences than average, while participants
aged 16/17 have committed less criminal offences than average.
Good comparison material is not available for participants aged 18
and older.

Comparison with current projects

The policy assumptions assume that the pilot projects target youths that
have been disqualified for current projects run by education, child and
youth welfare, and the judiciary. In order to determine whether the
pilots really reach a target group that has been disqualified for current
projects, a comparison has been made between the goals, the target
group, i.e. the participants and the contents of the pilot projects on the
one hand, and the target group, i.e. the participants and the contents of
current projects on the other hand. The comparison revealed the
following points.
• The majority of the current projects are aimed at steering
participants towards (normal) education or (normal) work. This
means that the main goals of the current projects match those of the
pilot projects.
• The current projects' target group generally consists of youths
whose behavioural problems disqualify them for normal education,
youths that are not willing to follow a training programme or look
for a job, criminal youths or youths that the judiciary has placed as
part of a supervision or juvenile detention measure. These are all
youths that do not have a basic qualification and do not want to go
to school. By lowering the offer's threshold, the projects are trying
to reach youths that have turned their backs on social services. This
target group broadly corresponds to the group targeted by the pilot
projects. In terms of age distribution, sex and ethnicity, the
participants entering the current projects are comparable with those
entering the pilot projects. Two of the pilot projects have indicated
that they specifically target participants that do not qualify for
current projects. With the exception of these two projects, the
group targeted by the pilot projects is the same as that targeted by
the current offer.

iv

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

•

•

The contents of some of the pilot projects is different than the
contents of the current projects. None of the current projects, with
the exception of the juvenile detention centres, are more intensive
than 40 hours a week, whereby half of the pilot projects have an
intensity that is higher than 40 hours a week. In a number of pilot
projects, some of the participants are placed in a setting outside
their own living environment, which distinguishes these
programmes from current programmes. And finally, a number of
pilot projects differ from current projects in terms of the
partnerships between the different organizations. Both the current
projects and the majority of the pilot projects indicated that they
work very closely with the different social services. For some of
the pilot projects, this collaboration is more of a key element of
their methodology than for current projects.
To the extent that can be currently estimated, the aftercare provided
by the pilot projects is not much different than the aftercare
provided by current projects. Both the duration and the intensity of
the aftercare provided by the pilot projects, as is formulated in the
project plans, are comparable with the aftercare provided by the
current projects.

Summary

v

vi

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

1.

INLEIDING

Met het oog op de aanpak van niet-participerende jongeren is door een
aantal ministeries (Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Onderwijs,
Cultuur
en
Wetenschappen;
Binnenlandse
Zaken
en
Koninkrijksrelaties; Justitie; en Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
gezamenlijk een bedrag van tien miljoen euro vrijgemaakt om te
investeren in praktijkinitiatieven van gemeenten en andere
lokale/regionale projectuitvoerders (voor de periode eind 2007 tot eind
2008). In deze projecten worden jongeren, die dreigen af te glijden,
gestuurd naar voorzieningen waar zij een intensief scholing- en
heropvoedingtraject volgen. Op basis van de opgedane ervaringen
wordt toegewerkt naar een structureel stelsel van voorzieningen voor
deze intensieve vorm van heropvoeding en scholing. De pilots vallen
onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Jeugd en Gezin.
Onderzoeks- en adviesbureau INTRAVAL voert de evaluatie van deze
pilotprojecten uit. Doel van het onderzoek is inzicht te krijgen om wat
voor jongeren het precies gaat en welke aanpak het beste werkt voor
welke categorie jongeren. In dit hoofdstuk worden de achtergrond en een
beknopte onderzoeksopzet van de evaluatie van de pilotprojecten
beschreven. Een uitgebreide onderzoeksopzet staat in bijlage 1. In de
leeswijzer wordt vervolgens vermeld uit welke hoofdstukken het rapport is
samengesteld.
1.1

Achtergrond

In de kabinetsreactie ‘Aanpak onwillige jongeren’ (2006) op het
Berenschot-rapport ‘Onderzoek naar de haalbaarheid van Prep Camps
en alternatieven’ (Bakker e.a. 2006) wordt opgemerkt dat er ongeveer
12.000-14.000 jongeren zijn die niet naar school gaan, geen baan of
startkwalificatie hebben, geen uitkering ontvangen en die ook niet op
zoek zijn naar werk of scholing. Deze categorie probleemjongeren
blijkt zeer divers. Er zijn jongeren die niet gemotiveerd zijn, maar ook
jongeren met een licht verstandelijke handicap, een depressie of een
gedragsstoornis. Ook heeft ongeveer 20 procent van de jongeren
zorgtaken, zoals tienermoeders.
Toetreding tot de arbeidsmarkt is lastig voor deze jongeren. Ook hun
latere positie op de arbeidsmarkt blijft labiel. Een deel van hen glijdt af
naar maatschappelijk onverantwoord en onaanvaardbaar gedrag. Veel
van deze jongeren worden niet bereikt door bestaande voorzieningen:

Inleiding

1

ze blijven onzichtbaar en komen soms pas (weer) in beeld als ze met
politie en justitie in aanraking komen.
Het rapport van Berenschot maakt volgens het kabinet duidelijk dat
vervolgstappen nodig zijn. Tot die conclusie is ook de Taskforce
Jeugdwerkloosheid gekomen. Gemeenten hebben de Taskforce
gewezen op hun behoefte aan instrumenten om de aanpak van de
bedoelde groep ‘onzichtbare’ jongeren, de zogenaamde ‘niet-willers’,
sluitend te maken. In dat verband is er ook sprake van opvang- en
activeringsvoorzieningen, waar jongeren om te voorkomen dat ze
verder afglijden, begeleid worden naar een startkwalificatie of een
leerbaan in het kader van het Tweede Kans Beroepsonderwijs. De hier
bedoelde voorzieningen worden aangeduid als ‘intensieve scholingstrajecten’.
In een aantal gemeenten is de problematiek van onwillige jongeren die
dreigen af te glijden al voortvarend ter hand genomen. Onder andere
Amsterdam, Deventer, Rotterdam en Tilburg hebben intensieve
scholingstrajecten ingericht. Uitgangspunt van die trajecten is dat
jongeren lange dagen binnen de voorzieningen doorbrengen, zodat ze
wennen aan een werkritme en weinig tijd over houden om te vervallen
in ongewenste gedragingen. De lange 'werkdagen' dienen er bovendien
voor te zorgen dat ze minder vatbaar zijn voor mogelijk negatieve
invloeden uit hun omgeving. In de meeste gevallen wordt gemikt op
een aanbod gedurende 12 uur per dag, in een enkel geval is van 24-uurs
opvang sprake. De inhoud van het programma is er mede op gericht de
jongeren op eigen benen te leren staan, zodanig dat zij na het verlaten
van de school kiezen voor een vervolgopleiding of werk, en niet
(alsnog) vervallen in overlastgevend en/of crimineel gedrag. Het
kabinet heeft van deze verschillende praktijkinitiatieven negen
projecten aangewezen als pilotprojecten voor onwillige jongeren. Hoe
deze keuze tot stand is gekomen wordt toegelicht in hoofdstuk 2. Het
ministerie van Jeugd en Gezin coördineert de subsidiëring van de
projecten. Om zicht te krijgen op welke aanpak effectief is, worden de
pilotprojecten onderworpen aan wetenschappelijk onderzoek.
Hoewel de negen pilotprojecten een bijdrage kunnen leveren aan het
oplossen van de problematiek rondom onwillige jongeren, dient te
worden opgemerkt dat deze projecten slechts een klein onderdeel
vormen in de aanpak van deze problematiek. Maatschappelijke
ontwikkelingen buiten het terrein van de projecten, onder andere op het
gebied van werkgelegenheid en onderwijs, vormen belangrijke
elementen in deze problematiek en de mogelijke oplossingen ervan.

2

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

1.2

Beknopte onderzoeksopzet

Het onderzoek richt zich op de pilotprojecten campussen onwillige
jongeren1, die zijn gestart in de gemeenten Amsterdam (drie projecten),
Rotterdam (twee projecten), Tilburg (één project) en Deventer (één
project). Daarnaast is in februari 2008 een pilotproject in Friesland
gestart en is besloten het defensieproject De Uitdaging te continueren.
Alle negen projecten zijn (indirect) gericht op het voorkomen van
schooluitval en het behalen van een startkwalificatie voor de
arbeidsmarkt. Deze beide beoogde uitkomsten worden in de evaluatie
als de belangrijkste voorspellers van de outcome van de pilotprojecten
beschouwd.
De probleemstelling van het onderzoek is in de aanbesteding
geformuleerd als:
Wat kunnen we van de pilots leren over de meest effectieve
aanpak van de problematiek van onwillige jongeren voor het
uitvoeren van soortgelijke projecten door anderen in de
toekomst en voor het reguliere beleid op dit terrein van de
ministeries van SZW, BZK, OCW, Justitie en J&G?
Daarbij zijn de volgende onderzoeksvragen vermeld:
1. Hoe is de uitvoering van de pilotprojecten, afgezet tegen de
voornemens en planning in het projectplan, feitelijk in de periode
2006-2008 verlopen? Wat liep goed en waarom? Welke problemen
deden zich voor en waarom? Zijn die opgelost? Zo ja: hoe? Zo nee:
waarom niet?
2. Is de doelstelling van het project - zoals geformuleerd in het
projectplan - bereikt? Op welke punten wel/niet? Zo ja: wat heeft
met name bijgedragen aan het bereiken van de doelstelling en
waarom? Zo nee: waarom is het op dit bewuste punt niet gelukt en
waarom niet? Welke beoogde en/of niet-beoogde neveneffecten
hebben zich voorgedaan? Hoe verhouden die neveneffecten zich tot
de doelstelling?
3. Welke impact (in termen van outcome) heeft het project gehad op
het - structureel - versterken van de maatschappelijke positie en het
toekomstperspectief van de deelnemers? Welke projectelementen
zijn vooral van belang geweest voor die impact?

1

Enkele pilotprojecten hebben bezwaren tegen de naar hun mening onjuiste
term onwillige jongeren en spreken liever over niet-participerende jongeren. De
jongeren zijn volgens betrokkenen niet altijd onwillig, deelname aan de
pilotprojecten is meestal vrijwillig.
Inleiding

3

4. Is ten behoeve van het project een effectieve samenwerking tot
stand gekomen tussen instanties uit de sectoren jeugdzorg,
onderwijs, justitie en arbeidsmarkt?
5. Wat leert een onderlinge vergelijking van de pilotprojecten ten
aanzien van de vraag welke aanpak effectief is voor een bepaalde
groep deelnemers en hun specifieke kenmerken? Hoe verhouden de
effecten zich tot de kosten (kosten-baten-effectiviteit)?
6. Welke leerpunten leveren de specifieke projecten ieder voor zich én
alle projecten tezamen op voor het uitvoeren van soortgelijke
projecten door anderen in de toekomst?
7. Welke leerpunten leveren de specifieke projecten ieder voor zich èn
alle projecten tezamen op voor het reguliere beleid van de
ministeries van SZW, BZK, OCW, Justitie en J&G?
Dit rapport is de eerste voortgangsrapportage, waarin de opzet en de
doelgroep van de pilotprojecten worden beschreven. Hiermee wordt een
basis gelegd voor de behandeling van bovenstaande deelvragen, maar
deze zullen in dit rapport nog niet kunnen worden beantwoord.
Opzet
Het onderzoek in zijn geheel omvat drie onderdelen, namelijk het
achterhalen van de beleidsveronderstellingen, een effectevaluatie en een
procesevaluatie.
Beleidsveronderstellingen
Om te achterhalen welke beleidsveronderstellingen ten grondslag liggen
aan de negen pilotprojecten is een literatuurstudie uitgevoerd en zijn
gesprekken gevoerd met meerdere beleidsmakers van de verschillende
betrokken ministeries. Deze beleidsveronderstellingen vormen het
theoretisch kader van het onderzoek en worden in dit rapport
behandeld.
Effectevaluatie
Voor het meten van de effecten van de pilotprojecten is gekozen voor
een quasi-experimentele onderzoeksopzet. Dit betekent dat onderscheid
gemaakt wordt in een experimentele groep en een controlegroep. De experimentele groep bestaat uit jongeren die wel hebben deelgenomen aan
één van de projecten, terwijl de controlegroep uit vergelijkbare
jongeren bestaat die niet in het project hebben geparticipeerd. Op een
drietal momenten wordt bij deze jongeren een identieke, grotendeels
gestructureerde vragenlijst afgenomen. De eerste meting vindt plaats
wanneer de jongeren instromen in het project, de tweede meting bij de
uitstroom uit het project en de derde meting een half jaar na de
uitstroom. Voor het beschrijven van de doelgroep in dit rapport is bij de

4

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

instromende deelnemers van elk project, in de periode november 2007
tot en met april 2008, een vragenlijst afgenomen.
Ten behoeve van de effectevaluatie houden de pilotprojecten bovendien
registratiegegevens bij. De pilotprojecten registreren van de situatie vóór
het project de volgende gegevens per jongere: personalia (geboortedatum,
adres, woonplaats); school/werksituatie; thuissituatie; problematiek; en
aanleiding deelname project. Gedurende het project worden gegevens
bijgehouden over het verloop van het project, waaronder gegevens over:
deelname aan programma's; ontvangen begeleiding; eventueel verzuim
(wegblijven zonder geldige reden). Op moment van uitstroom worden de
gegevens aangevuld met nieuwe gegevens, waaronder: de reden van
voortijdig afhaken; uitstroomdatum; naam, adres en telefoonnummer
werkgever en/of opleiding. Vervolgens kunnen ontwikkelingen tijdens
nazorg genoteerd worden. Voor de doelgroepbeschrijving in dit rapport
zijn de eerste registraties (met name over de situatie vóór het project)
opgevraagd.
Procesevaluatie
Naast de effectevaluatie wordt tevens een procesevaluatie uitgevoerd.
Hiervoor zijn en worden op verschillende momenten gesprekken
gevoerd met de projectleiders, medewerkers en partnerinstellingen. Aan
de hand van interviews en informatie uit de projectplannen is een
omschrijving gegeven van de projecten volgens een aantal
effectiviteitscriteria. De interviews met de projectleiders en
medewerkers geven bovendien informatie over de feitelijke in- en
uitvoering van de pilots, afgezet tegen de in de projectplannen vermelde
voornemens en planning. Tijdens de interviews is en wordt ingegaan op
onderdelen van de projecten die goed lopen, de aanpassingen, de
knelpunten die zich voordoen en op welke wijze deze worden opgelost.
De bevindingen uit de eerste ronde interviews worden in dit rapport
beschreven.
Bestaande projecten
De verwachting is dat door de pilotprojecten jongeren bereikt worden
die binnen bestaande voorzieningen buiten de boot vallen. Om vast te
stellen in hoeverre dit het geval is, is tevens de doelgroep en de
instroom van bestaande projecten voor niet-participerende jongeren in
kaart gebracht. Door middel van telefonische interviews met
vertegenwoordigers van de verschillende projecten is aanvullende
informatie verzameld over de doelgroep en de doelstellingen van deze
projecten. Hierbij is tevens geïnformeerd naar de kenmerken van de
deelnemers (leeftijd, geslacht, etniciteit en problematiek). Daarbij is,
indien mogelijk, gebruik gemaakt van registratiegegevens van de

Inleiding

5

deelnemers en/of jaarverslagen met overzichten van de kenmerken van
de deelnemers.
Rapportage
De onderzoeksresultaten worden op drie momenten gerapporteerd. Dit
eerste rapport geeft een beschrijving van de pilotprojecten en de
doelgroep in deze projecten. Tevens wordt een overzicht gegeven van
de beleidsveronderstellingen, die het analysekader vormen van de
evaluatie. De tweede rapportage, medio 2009, beschrijft de resultaten
van de instroom- en uitstroommeting en de voortgang van de
pilotprojecten. In het eindrapport, welke medio 2010 verschijnt, worden
de effecten van de pilotprojecten gerapporteerd, waarbij een
vergelijking zal worden gemaakt tussen de experimentele en de
controlegroep. In het eindrapport moet duidelijk worden wat de
werkzame mechanismen van de verschillende projecten zijn en welke
aanpak werkt voor welke categorie jongeren.

1.3

Leeswijzer

Zoals gezegd geeft dit eerste rapport een beschrijving van de inhoud en
de doelgroep van de pilotprojecten. In hoofdstuk 2 wordt omschreven
welke beleidsveronderstellingen ten grondslag liggen aan de
pilotprojecten voor niet-participerende jongeren. De overeenkomsten en
verschillen tussen de negen pilotprojecten worden in hoofdstuk 3
beschreven aan de hand van effectiviteitscriteria, namelijk: doelstelling;
doelgroep; methodiek; behoeftebeginsel; theoretische onderbouwing;
aansluiting bij motivatie van de deelnemers; programma-integriteit;
professionaliteitbeginsel; gespecificeerde randvoorwaarden; continuïteit
en nazorg. In hoofdstuk 4 wordt aandacht besteed aan de implementatie
van de pilotprojecten. Hoofdstuk 5 behandelt (kenmerken van) de
deelnemers van de pilotprojecten op basis van de eerste meting en de
registratiegegevens van de projecten. In hoofdstuk 6 wordt een beeld
geschetst van de doelgroep, de doelstellingen en de kenmerken van de
deelnemers van bestaande projecten voor niet-participerende jongeren.
Tot slot worden in het laatste hoofdstuk de conclusies gepresenteerd.

6

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

2.

BELEIDSVERONDERSTELLINGEN

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de beleidsveronderstellingen die
ten grondslag liggen aan de negen pilotprojecten voor onwillige
jongeren. Met beleidsmedewerkers van alle betrokken ministeries
(SZW, J&G, Justitie, VROM en VWS) zijn hierover gesprekken
gevoerd. Verder is relevante literatuur verzameld en zijn beleidsstukken
bestudeerd.
Door het reconstrueren van de beleidsveronderstellingen wordt
zichtbaar gemaakt op welke wijze wordt verondersteld dat het beleid en
de daaruit voortvloeiende maatregelen werken (Leeuw 2003; Snippe
e.a. 2005; Neve e.a. 2007). Getracht wordt een toetsbare redenering te
formuleren, waarin expliciet wordt gemaakt hoe het probleem en de
interventie aan elkaar zijn gekoppeld.
Hoewel de projecten in vorm en aanpak sterk van elkaar verschillen,
zijn de beleidsveronderstellingen voor de verschillende projecten in
theorie hetzelfde. De projecten hebben een gemeenschappelijk kader,
binnen deze kaders hebben de projecten de ruimte voor het formuleren
van hun eigen aanpak. Door eerst de gemeenschappelijke
beleidsveronderstellingen in kaart te brengen, kan vervolgens worden
nagegaan in hoeverre de projecten binnen dit beleidskader zijn
geformuleerd en op welke wijze deze projecten bijdragen aan het
beleidsdoel van de aanpak van onwillige c.q. niet participerende
jongeren.
Voor het in kaart brengen van de beleidsveronderstellingen wordt in dit
hoofdstuk allereerst de probleemsituatie geschetst. Vervolgens worden
de gedragsveranderingen, resultaten en neveneffecten besproken. Ook
wordt ingegaan op de exogene factoren en randvoorwaarden van het
beleid. Tot slot wordt een schematisch overzicht gegeven van de
beleidsveronderstellingen.

2.1

Probleemsituatie

Schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten vormen in Nederland een
groot probleem. Schooluitvallers vormen een kwetsbare groep met
weinig kansen op de arbeidsmarkt (Scheepmaker 2006). Vooral
schoolverlaters zonder startkwalificatie lopen risico langdurig werkloos
te worden (Kamerstukken II 2002/2003, 23 972, nr. 60, p.2). In de
Beleidsveronderstellingen

7

afgelopen jaren is door de overheid veel aandacht besteed aan het
voorkomen van schoolverlaten en het terugdringen van
jeugdwerkloosheid, onder meer door Aanval op de Uitval, Operatie
JONG en het instellen van de Taskforce Jeugdwerkloosheid. In de jaren
2001 tot en met 2005 steeg de jeugdwerkloosheid sterk, als gevolg van
een afnemende economie (Beckers e.a. 2008). In 2005 was 15 procent
van de jongeren werkloos. Nadat de economie zich vanaf 2006
herstelde, daalde het aandeel werkloze jongeren tot 9 procent in 2007.
Omvang problematiek
Op het hoogtepunt van de jeugdwerkloosheid constateert de Taskforce
in 2005 dat er een harde kern van jongeren is die niet of onvoldoende
wordt bereikt door de bestaande initiatieven en maatregelen
(Kamerstukken II 2005/2006, 23 972, nr. 85, p. 1). In opdracht van het
ministerie van SZW heeft bureau Berenschot onderzoek gedaan naar de
omvang en kenmerken van deze groep en de mogelijkheden voor
aanpak van deze groep jongeren (Bakker e.a. 2006). Uit dit rapport
blijkt dat er inderdaad sprake is van een groep jongeren die zich
onttrekt aan scholing en arbeid, die onvoldoende wordt gestimuleerd
door bestaande maatregelen en die onzichtbaar blijft totdat het te laat is.
Naar schatting gaat het hierbij om 40.000 jongeren die niet willen of
kunnen werken vanwege zorgtaken of om andere, onbekende redenen.
Zij gaan niet naar school, hebben geen baan of startkwalificatie en
ontvangen geen uitkering. Ook zijn ze niet op zoek naar werk of
scholing. Een deel van hen glijdt af in maatschappelijk onverantwoord
en onaanvaardbaar gedrag. Doordat een groot aantal van deze jongeren
niet bereikt wordt door bestaande maatregelen blijven ze onzichtbaar.
Ze komen vaak pas in beeld zodra ze met politie en justitie in aanraking
zijn gekomen.
Er is sprake van een groep onwillige jongeren die in het huidige beleid
buiten de boot valt. Een opvangvoorziening met een combinatie van
onderwijskundige, jeugdzorggerichte en justitiële aspecten ontbreekt in
het lokale stelsel van jeugdvoorzieningen. Eind 2005 is in een motie
van de kamerleden Albayrak en Algra al gepleit voor een lokaal stelsel
van opvangvoorzieningen en ZMOKplus dat een bijdrage kan leveren
aan een oplossing van de problematiek rondom ontwrichte jongeren
(Kamerstukken II 2005/2006, 30 300 VII, nr. 23, p.1). Een dergelijke
voorziening ontbreekt volgens dezelfde motie omdat binnen de voor de
afzonderlijk door deze ministeries gehanteerde beleidskaders de
financiering hiervan niet doenlijk is gebleken. In het rapport van Bakker
e.a. (2006) wordt het buiten de boot vallen van een categorie jongeren
onder meer toegedicht aan het gebrekkige functioneren van het lokale
jeugdbeleid. Hierbij wordt tevens verwezen naar de bevindingen van
Operatie JONG, een interdepartementaal samenwerkingsverband dat is

8

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

ingesteld om de samenhang van het jeugdbeleid in beeld te brengen. In
het rapport Jong geleerd, waarin de ervaringen van Operatie JONG zijn
beschreven, is geconstateerd dat er sprake is van verregaande
versnippering van beleid tussen de verschillende domeinen van het
jeugdbeleid, namelijk onderwijs, welzijn, arbeid en justitie (Van Dam
en De Rie 2006). Door de veelheid aan voorzieningen en de geringe
afstemming en samenwerking kunnen jongeren tussen wal en schip
raken.
Het beeld was voor Operatie JONG volgens een geïnterviewde
beleidsmedewerker dat jongeren de school verlieten om aan het werk te
gaan en geld te verdienen. Gebleken zou zijn dat er een categorie
jongeren is die helemaal niet aan het werk wil. Een ander door
geïnterviewden genoemd kenmerk is dat een deel van deze jongeren
geen strafblad heeft en daardoor niet te maken krijgt met justitiële
maatregelen. Deze jongeren vallen met andere woorden in een gat
tussen onderwijs, arbeidsmarkt en justitiële voorzieningen. Welke
omvang deze categorie jongeren heeft is niet bekend. Volgens Bakker
e.a. (2006) zou het om 40.000 jongeren gaan die niet naar school gaan
en geen werk hebben. Hieronder zijn vrouwen die voor hun twintigste
trouwen en thuis traditionele zorgtaken verrichten, maar niet over een
startkwalificatie beschikken. Daarnaast zijn er jongeren die legaal via
uitzendbureaus werken en jongeren die zich serieus op hun toekomst
beraden of die eerst iets anders willen gaan doen, zoals een wereldreis
maken of als au pair werken. Ook heeft ongeveer 20 procent van de
jongeren zorgtaken, zoals tienermoeders. Van de niet schoolgaande en
niet werkende jongeren worden er 12.000 tot 14.000 als een
probleemgroep gezien. Zij gaan niet naar school, hebben geen baan of
startkwalificatie, ontvangen geen uitkering en zijn ook niet op zoek naar
werk of scholing. Het toetreden van deze jongeren tot de arbeidsmarkt
verloopt vaak problematisch (Kamerstukken II 2005/2006, 23 972, nr.
85, p.1). Zij worden niet bereikt door bestaande voorzieningen, blijven
hierdoor vaak onzichtbaar en komen soms pas in beeld als ze met
politie en justitie in aanraking komen.
Deze categorie probleemjongeren blijkt zeer divers. Er zijn jongeren die
niet gemotiveerd zijn, maar ook jongeren met een licht verstandelijke
handicap, een depressie of een gedragsstoornis. Het beeld dat van deze
jongeren overheerst bij de geïnterviewde beleidsmedewerkers is dat zij
onvoldoende vaardigheden hebben, ongedisciplineerd zijn en op school
ernstige gedragsproblemen vertonen. Binnen het huidige aanbod aan
onderwijsvormen kunnen of willen zij geen opleiding meer volgen. Ook
met time-out en rebound voorzieningen zijn zij volgens de
geïnterviewden niet meer terug te leiden naar school. Een deel van de
uitval wordt veroorzaakt door het niet kunnen vinden van een geschikte

Beleidsveronderstellingen

9

stageplaats. Er zijn stageplaatsen, maar deze jongeren komen daar vaak
door hun eigen gedrag niet voor in aanmerking of zijn door de
werkgever die stageplaatsen aanbiedt vanwege wangedrag
weggestuurd, aldus de respondenten.
Het vinden van werk is eveneens problematisch voor deze jongeren.
Door het ontbreken van een startkwalificatie is hun afstand tot de
arbeidsmarkt groot en zijn zij onvoldoende op de toekomst voorbereid.
Door enkele geïnterviewden worden zij als onbemiddelbaar
omschreven. Zelf tonen ze geen of weinig initiatief bij het vinden van
een baan. Bij beleidsmedewerkers is onduidelijk waaraan deze jongeren
behoefte hebben. In de interviews is opgemerkt dat er een leemte is in
het aanbod van onderwijs, jeugdzorg en justitiële voorzieningen zoals
Glen Mills en Den Engh.

2.2

Inspanningen

Volgens het onderzoeksrapport van Bakker e.a. (2006) zijn er, voor het
bereiken van de harde kern van onwillige jongeren, vervolgstappen
nodig. Het kabinet investeert in dit kader tien miljoen euro in negen
verschillende pilotprojecten voor deze probleemjongeren. Het gaat
hierbij om voorzieningen tussen onderwijs en arbeidsmarkt, waar
jongeren discipline en werkritme opdoen en de noodzakelijke
vaardigheden leren om zich in het onderwijs of in een leerbaan verder
te ontwikkelen. De Taskforce Jeugdwerkloosheid gebruikte voor dit
type voorziening de term Prep Camp (Preparation Camp,
voorbereidingskamp). In de oorspronkelijk invulling van deze Prep
Camps worden jongeren uit de doelgroep niet-vrijblijvend in een
voorziening geplaatst en volgen ze een intensief traject van zes tot
negen maanden om vervolgens uit te stromen naar het beroepsonderwijs
met een combinatie van leren en werken.
In 2006 zijn enkele gemeenten gestart met intensieve scholingstrajecten
voor onwillige jongeren die dreigen af te glijden. Onder andere
Amsterdam, Tilburg, Rotterdam en Deventer hebben intensieve
scholingstrajecten gestart of zijn van plan dit te doen (Kamerstukken II
2005/2006, 23 972, nr. 85, p.1). In deze gemeenten wordt voor deze
trajecten niet de term Prep camp gebruikt. Wel sluiten de doelstellingen
van de trajecten aan op het voorstel van de Taskforce
Jeugdwerkloosheid. Uitgangspunt van de trajecten is dat jongeren lange
dagen binnen de voorziening doorbrengen, zodat ze wennen aan een
werkritme en weinig tijd overhouden om te vervallen in ongewenste
gedragingen. De lange 'werkdagen' zouden er daarbij voor zorgen dat ze
minder vatbaar zijn voor mogelijk negatieve invloeden uit hun
10

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

omgeving. In de meeste gevallen wordt gemikt op een aanbod
gedurende 12 uur per dag, in een enkel geval kan van een 24uursopvang sprake zijn. Het kabinet benadrukt bovendien dat het moet
gaan om initiatieven met een integrale aanpak, waarbij betrokken
instanties kennis en bevoegdheid bundelen.
Er bestaat nog een beperkt inzicht in de meest effectieve aanpak van de
jongeren waar het hier om gaat. De effecten van aanpakken die
vergelijkbaar zijn met de opzet van de Prep Camps zijn ambivalent. In
de Verenigde Staten is veel vergelijkend onderzoek gedaan naar de
effecten van een aanpak waarin discipline en tucht uitgangspunten zijn.
Uit een overzichtstudie met resultaten van ruim tien jaar onderzoek naar
Boot camps blijkt dat houding en gedrag enigszins verbeterden tijdens
het verlijf in de Boot camps, maar dat de verbetering niet aanhield en er
derhalve geen afname van recidive kon worden vastgesteld (Hermanns
e.a. 2006). Ook Nederlandse initiatieven met vergelijkbare
uitgangspunten tonen geen eenduidig beeld (Hermanns e.a. 2006;
Jacobs e.a. 2005). Na bestudering van verschillende initiatieven om
voortijdig schoolverlaters op het rechte pad te houden, trekken Bakker
e.a. (2006) wel de voorzichtige conclusie dat het leren van
communicatieve en overige sociale vaardigheden een positief effect zal
hebben op de jongeren. Zij ervaren dit vaak zelf ook als positief. Ook
sporten en overige fysieke inspanningen worden goed beoordeeld.
Bovendien zal het feit dat er aandacht aan hen wordt geschonken een
positief effect op de jongeren hebben.
De Prep Camps zijn, in de niet-vrijblijvende vorm zoals de Taskforce
Jeugdwerkloosheid deze voor ogen had, juridisch (nog) niet haalbaar.
Op dit moment is er volgens diverse geïnterviewden onvoldoende
wettelijke grondslag om jongeren die niet naar school gaan en niet
willen werken te verplichten om deel te nemen aan deze voorzieningen.
De verwachting is dat aan een dergelijke mogelijkheid wel behoefte is,
aangezien mag worden aangenomen dat het hier gaat om een groep
moeilijk te motiveren jongeren. Deze jongeren zullen niet staan te
trappelen om aan een intensief scholingstraject deel te nemen.
Op dit moment is de wettelijke grondslag om jongeren die niet naar
school gaan en niet willen werken te verplichten deel te nemen aan een
pilotproject beperkt. Wel geldt per 1 augustus 2007 de
kwalificatieplicht. Alle leerlingen blijven volledig leerplichtig tot het
einde van het schooljaar waarin ze 16 jaar worden. Na de beëindiging
van de volledige leerplicht gaat de kwalificatieplicht gelden voor die
jongeren die nog geen 18 jaar zijn en geen startkwalificatie hebben
behaald. De bedoeling is dat ze minstens een HAVO-, VWO- of
MBO2-diploma halen. Deze uitbreiding van de huidige leerplicht is een

Beleidsveronderstellingen

11

middel om schooluitval van jongeren te voorkomen en hen een goede
uitgangspositie te geven op de arbeidsmarkt. Een kwalificatieplicht
voor jongeren boven de 18 jaar is volgens diverse geïnterviewden
juridisch niet mogelijk.
Doelgroep
De doelgroep voor de pilotprojecten is breed omschreven. Volgens
geïnterviewden is dit een direct gevolg van het ontbreken van goed
inzicht in de aard en omvang van jongeren die niet willen of kunnen
werken, niet naar school gaan en ook geen werk zoeken. De doelgroep
bestaat in eerste instantie uit jongeren van 12 tot 27 jaar die gedurende
langere tijd niet naar school gaan, geen werk hebben, geen uitkering
ontvangen, niet op zoek zijn naar werk of scholing, niet over een
startkwalificatie beschikken en door bestaande voorzieningen niet
worden bereikt. Verder dienen zij geen zorgtaken te hebben
(Kamerstukken II 2005/2006, 23 972, nr. 85, p.1-2). Volgens enkele
geïnterviewden dienen de pilotprojecten deze jongeren een laatste kans
te bieden, zij komen niet in aanmerking voor andere voorzieningen
maar kunnen ook op andere manieren niet meer worden bereikt en
gemotiveerd.
In het programma voor Jeugd en Gezin 'Alle kansen voor alle kinderen',
dat in juni 2007 aan de kamer is aangeboden, wordt bij de omschrijving
van de doelgroep van de campussen overigens niet gerefereerd aan het
wel of niet hebben van een uitkering of startkwalificatie. In dit
programma wordt de doelgroep omschreven als jongeren die niet in een
leertraject zitten, niet werken en dreigen af te glijden. Ook hier wordt
opgemerkt dat het gaat om jongeren die met gebruikelijke instrumenten
niet worden bereikt (Jeugd en Gezin, 2007). In een brief aan de kamer
van september 2007 wordt aangegeven dat de campussen zich gaan
richten op jongeren ‘die (om andere redenen dan ziekte of verzorging)
niet naar school gaan, geen baan hebben, en ook niet op zoek zijn naar
werk of opleiding (of een combinatie), die soms voor ernstige overlast
zorgen of af dreigen te glijden naar blijvende werkloosheid en/of
criminaliteit en die met de gebruikelijke instrumenten niet worden
bereikt’ (Kamerstukken II 2007/2008, 31 001, nr. 22, p.1).
Ter vergroting van de instroom kunnen dwang- en drangmaatregelen
worden toegepast. Jongeren kunnen via een civielrechtelijke of
strafrechtelijke maatregel worden verplicht deel te nemen aan een
pilotproject. Daarnaast is het mogelijk drang toe te passen in het kader
van de kwalificatieplicht voor jongeren die zonder startkwalificatie de
opleiding hebben verlaten. De omvang van de doelgroep is niet exact
bekend. Alle geïnterviewden verwijzen hierbij naar de Taskforce

12

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

jeugdwerkloosheid en met name naar het rapport van Bakker e.a.
(2006).
Opgemerkt wordt dat de onderbouwing van de doelgroep bij gebrek aan
feitelijke gegevens marginaal is en er voortdurend discussie is over de
aantallen. Een onderverdeling naar bijvoorbeeld jongeren met een
allochtone achtergrond kan niet worden gemaakt, terwijl daaraan bij
enkele beleidsmedewerkers wel behoefte is. Het Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS) voert in opdracht van het ministerie voor Jeugd en
Gezin een analyse uit om de omvang van de doelgroep in kaart te
brengen.
Keuze pilotprojecten
Er zijn voorafgaand aan de keuze van de pilotprojecten geen
selectiecriteria opgesteld. Een gebruikelijke procedure, waarbij een
projectplan wordt opgesteld met een probleemanalyse en doelstellingen
van het beleid voor onwillige jongeren gevolgd door een uitnodiging
aan partijen om projectvoorstellen in te dienen, is evenmin gevolgd. De
keuze voor de pilotprojecten diende waarschijnlijk onder politieke druk
snel te worden gemaakt en is vooral op pragmatische gronden tot stand
gekomen. Enkele bestaande voorzieningen en gemeentelijke initiatieven
waren reeds bij ministeries bekend. Door gemeenten was bijvoorbeeld
reeds een verzoek voor financiering van voorzieningen voor onwillige
jongeren ingediend. Volgens beleidsmedewerkers was de procedure
meer bottom-up. Bij aanvang ging het om een overzichtelijk aantal
projecten met verschillende programma’s die bovendien aangaven op
korte termijn te kunnen starten. Verder werd de spreiding over het land
van belang gevonden en eveneens dat het aanbod niet beperk bleef tot
de grote steden.
Het toenmalige kabinet (2006) onderkende dat er een beperkt inzicht
bestond in de meest effectieve aanpak van onwillige jongeren
(Kamerstukken II 2005/2006, 23 972, nr. 85, p.4). Het achtte de
problematiek van de doelgroep echter dusdanig urgent dat met de
aanpak daarvan niet kon worden gewacht. Bovendien was het kabinet
van mening dat juist het aanpakken van de problematiek de beste
mogelijkheid zou bieden om snel het nodige inzicht te krijgen in de
mogelijkheden en methoden van de aanpak, evenals in de vraag welke
aanvullende bevoegdheden nodig zouden zijn. Op basis van opgedane
ervaring in de pilotprojecten zou kunnen worden toegewerkt naar een
structureel stelsel van voorzieningen (Kamerstukken II 2005/2006, 23
972, nr. 85, p.4). De pilotprojecten zouden daarmee de opmaat vormen
voor campussen (Kamerstukken II 2007/2008, 31 001, nr. 35, p.1). Het
kabinet stelde 10 miljoen euro beschikbaar om te investeren in
praktijkinitiatieven tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt, waar

Beleidsveronderstellingen

13

jongeren discipline en werkritme zouden kunnen opdoen en de
noodzakelijke vaardigheden zouden kunnen leren om zich in het
onderwijs of in een leerbaan verder te ontwikkelen.
Door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is nog wel
een format ontwikkeld, waarin initiatiefnemers onder meer diende aan
te geven met welke instellingen er bij de aanpak van jongeren wordt
samengewerkt. De samenwerking tussen instanties wordt door enkele
geïnterviewden als een kernelement van de aanpak beschouwd. Het
defensieproject De Uitdaging is overigens later op last van de Tweede
Kamer aan de pilotprojecten toegevoegd.

2.3

Gedragsverandering

De pilotprojecten moeten ertoe bijdragen dat de jongeren uiteindelijk
een startkwalificatie behalen of begeleid worden naar een baan.
Scholing en deelname aan regelmatige arbeid wordt door het kabinet
gezien als noodzakelijke voorwaarde voor een duurzame
bestaanszekerheid en bevredigende arbeidsparticipatie (Kamerstukken
II 2005/2006, 23 972, nr. 85, p. 4). Om dit te bereiken wordt ingezet op
gedragsveranderingen bij de jongeren.
Het onderliggende mechanisme in de aanpak van de pilotprojecten voor
onwillige jongeren kan als volgt worden verwoord: de aangeboden
taken en werkzaamheden in het pilotproject sluiten aan op de behoeften
van de jongeren. Het programma is erop gericht de deelnemers te laten
participeren in de maatschappij. De jongeren worden gemotiveerd en
gedisciplineerd voor werk en scholing, waardoor hun kansen op de
arbeidsmarkt uiteindelijk zullen toenemen. Door de lange, volle
werkdagen komen zij in een werkritme, waardoor zij minder tijd op
straat doorbrengen en minder snel zullen terugvallen in onwillig en
ongewenst gedrag.
Neveneffecten
Vroegtijdig schoolverlaten beperkt de toekomstmogelijkheden en het
maatschappelijk functioneren van jongeren. Daarnaast is meermalen
aangetoond dat er een verband bestaat tussen voortijdig schoolverlaten
enerzijds en delinquent gedrag anderzijds (Weerman e.a. 2006). Het
terugdringen van de schooluitval zal tevens leiden tot afname van
delinquent gedrag.

14

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

2.4

Exogene factoren en randvoorwaarden

Er is een aantal aspecten die van belang zijn bij de uitvoering van de
pilotprojecten. Deze aspecten kunnen worden onderverdeeld in exogene
factoren en randvoorwaarden.
Exogene factoren: dwang- en drangmogelijkheden
Zoals eerder genoemd zijn de mogelijkheden om jongeren die niet naar
school willen gaan of niet willen werken te verplichten deel te nemen
aan de pilotprojecten momenteel beperkt. Het kabinet is voornemens
verschillende maatregelen te nemen die het verplichtende karakter van
de voorzieningen voor onwillige jongeren ondersteunen. Ten eerste is
er bij de Raad van State een wetsvoorstel aanhangig gemaakt, waarin de
uitvoering van kwalificatieplicht voor 16- en 17- jarigen in de
Leerplichtwet wordt opgenomen. Deze kwalificatieplicht houdt in dat
jongeren tot hun 18e verjaardag onderwijs moeten volgen, tenzij eerder
een startkwalificatie is behaald. Daarnaast is er een voorstel gedaan tot
uitbreiding van de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie. Hiermee
krijgen de gemeenten een instrument in handen om jongeren tussen 18
en 23 jaar zonder startkwalificatie en zonder bereidheid om te gaan
werken, met drang terug te leiden naar regulier onderwijs, werk,
schuldensanering en zorg.
Momenteel zijn er al civielrechtelijke en strafrechtelijke mogelijkheden
om deelname aan een pilotproject te verplichten. In het kader van een
ondertoezichtstelling (OTS) kunnen minderjarigen uit huis worden
geplaatst en eventueel in een activerende voorziening worden geplaatst.
Ook in geval van schorsing van voorlopige hechtenis kan deelname aan
een project door de rechter als voorwaarde worden opgelegd.
Door het toepassen van deze juridische mogelijkheden kunnen ook
jongeren instromen die onvoldoende wilskracht en inzicht vertonen om
zelf de nodige discipline op te brengen. Het toepassen van dwang heeft
wel implicaties voor de instroom en de uitvoering van de projecten.
Officieren van justitie moeten vragen om een voorwaardelijke
schorsing. Rechters zullen hiermee vervolgens akkoord moeten gaan.
Bij de uitvoering van de projecten zal rekening moeten worden
gehouden met de instroom van jongeren die hiertoe zijn gedwongen en
mogelijk weinig gemotiveerd zijn mee te werken.
Randvoorwaarden
Voor een goede uitvoering van de pilotprojecten moet aan een aantal
randvoorwaarden worden voldaan. Ten eerste moeten er voldoende
financiële middelen zijn om de projecten te financieren gedurende de
gehele looptijd van de pilot. Daarnaast moet men beschikking hebben
Beleidsveronderstellingen

15

over voldoende gekwalificeerd personeel en geschikte faciliteiten.
Tevens is door diverse geïnterviewden opgemerkt dat voor de motivatie
van jongeren het bieden van een toekomstperspectief een voorwaarde
is. Dit kan bijvoorbeeld door jongeren die positief uitstromen een baan
te garanderen.

2.5

Schematische weergave

In figuur 2.1 worden de beleidsveronderstellingen schematisch
weergegeven. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt in het
beleidsmatige probleem, de financiële investering (input), de
samenwerking tussen betrokken instellingen (proces), de resultaten die
door de projecten worden bereikt (output) en de maatschappelijke
opbrengsten (outcome). Daarnaast zijn de exogene factoren, de
randvoorwaarden voor een goede projectuitvoering en de neveneffecten
benoemd.

16

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Figuur 2.1 Schematische weergave van beleidsveronderstellingen

Probleem
Er is sprake van een grote groep jongeren
die zich onttrekt aan scholing en arbeid. In
het huidige beleid valt deze groep onwillige
jongeren buiten de boot.

Exogene factoren
• toepassen dwang- en
drangmogelijkheden
• arbeidsethos

Input
Het kabinet investeert tien miljoen euro in
negen verschillende pilotprojecten voor
deze probleemjongeren.

Randvoorwaarden
• voldoende financiële
middelen
• voldoende gekwalificeerd personeel
• voldoende faciliteiten:
onderwijsvoorzieningen en leerwerktrajecten
• bieden van
toekomstperspectief

Proces
Negen pilotprojecten waarin de nadruk ligt
op:
• zinvolle dagbesteding: lange werkdagen
• disciplinering en opdoen werkritme
• bijbrengen van noodzakelijke
vaardigheden zodat de jongere zich in
het onderwijs of in een leerbaan kan
ontwikkelen
Sterk verbeterde afstemming en
samenwerking tussen betrokken
instellingen.
Nazorg

Mogelijke neveneffecten
• afname hanggedrag
• afname delinquent
gedrag
• zelfredzaamheid

Output
• scholing: stap zetten richting het behalen
van een startkwalificatie
• werk

Outcome
Duurzame bestaanszekerheid

Beleidsveronderstellingen

17

18

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

3.

EFFECTIVITEITSCRITERIA

In het kader van de procesevaluatie zijn de negen pilotprojecten
beschreven aan de hand van
tien criteria, de zogenoemde
effectiviteitscriteria (gebaseerd op de zogenoemde What Worksprinciples). Deze criteria zijn als volgt: een heldere omschrijving van
het doel van de interventie; een duidelijk gespecificeerde doelgroep;
een helder omschreven en goed gestructureerde methodiek;
behoeftebeginsel (dat wil zeggen gericht op beïnvloedbare factoren);
theoretische onderbouwing; goede aansluiting bij de motivatie van de
cliënten; programma-integriteit (modeltrouw); professionaliteitsbeginsel; gespecificeerde randvoorwaarden; en continuïteit.
De tien criteria zijn voor een groot deel gebaseerd op de criteria voor
effectieve interventies, geformuleerd door het Nederlands
Jeugdinstituut (NJi) (www.jeugdinterventies.nl). De Erkenningscommissie Jeugdinterventies gebruikt deze criteria om een 'keurmerk'
toe te kennen aan de aan haar voorgelegde interventies, waarbij wordt
gewerkt met de kwalificaties 'in theorie effectief', 'bewezen effectief' of
'doelmatig' (Van Yperen e.a. 2007). Om de effectiviteitscriteria toe te
spitsen op de specifieke doelstelling en doelgroep van de pilotprojecten
zijn de criteria van het NJi gecombineerd met een zestal algemene
voorwaarden waaraan strafrechtelijke interventies moeten voldoen om
resultaat op te leveren, welke gebaseerd zijn op grootschalige (meta-)
evaluaties (Van der Laan 2004). Bovendien zijn enkele elementen
meegenomen die succesfactoren vormen bij preventieve interventies
(Nation e.a. 2003). Tot slot is gebruik gemaakt van de kwaliteitscriteria
voor
de
beoordeling
van
gedragsinterventies
van
de
Erkenningscommissie Effectieve Interventies van het Ministerie van
Justitie (www.justitie.nl). De combinatie van deze verschillende
elementen, voorwaarden en criteria hebben uiteindelijk geresulteerd in
de tien effectiviteitscriteria.
Door de pilotprojecten te beschrijven volgens de criteria wordt per
project in kaart gebracht wat de beoogde uitkomst is van het project en
op welke manier deelname aan het project zal moeten leiden tot deze
uitkomst. Voor de beschrijvingen van de startsituatie van de projecten is
gebruik gemaakt van de informatie die is verzameld bij de
(kennismakings)gesprekken die in het najaar van 2007 zijn gevoerd met
de projectleiders van de verschillende projecten. Deze informatie is
aangevuld met de beschikbare documentatie van de projecten
(waaronder de subsidieaanvraag, beleidsplannen en promotiemateriaal).

Effectiviteitscriteria

19

In februari 2008 hebben alle beleidsmedewerkers/projectleiders een
conceptversie ontvangen van de beschrijving van hun project volgens
de effectiviteitscriteria en hebben ze de gelegenheid gekregen
aanvullingen te maken en antwoord te geven op enkele specifieke
vragen of onduidelijkheden. Dit heeft geresulteerd in een zo volledig
mogelijke beschrijving van de verschillende projecten.
De beschrijvingen van de startsituatie van de negen afzonderlijke
projecten is bijgevoegd in bijlage 3. Aan de hand van de tien criteria
worden in dit hoofdstuk de verschillen en overeenkomsten tussen de
negen pilotprojecten besproken. Het is van belang om op te merken dat
met deze beschrijving alleen de projecten zelf in beeld kunnen worden
gebracht. Zoals ook in hoofdstuk 1 is vermeld vormen de pilotprojecten
slechts een onderdeel van de aanpak van onwillige jongeren. Ook
wanneer de projecten volledig zouden voldoen aan de gestelde criteria,
zou daarmee het maatschappelijke probleem van onwillige jongeren
nog niet zijn opgelost.

3.1

Doel interventie

In deze paragraaf wordt ingegaan op de doelstellingen van de negen
pilotprojecten, zoals deze door de projecten zijn geformuleerd. Hierbij
kan onderscheid worden gemaakt tussen hoofddoelstellingen en
subdoelstellingen.
Hoofddoelstellingen
Wanneer de doelstellingen van de verschillende pilotprojecten naast
elkaar worden gelegd, kunnen twee centrale hoofddoelen worden
onderscheiden, namelijk het afronden van een (reguliere) opleiding en
het toeleiden naar (regulier) werk. De meeste projecten (WerkHotel, De
Nieuwe Kans, Crossroads, de BOP Academie, Wyldemerk en De
Uitdaging) richten zich op deze beide doelen, terwijl Schoolfort en ISH
zich met name richten op één van deze twee doelstellingen, namelijk
het afronden van de opleiding. Voor Educatief Centrum behoort
daarentegen het afronden van een reguliere opleiding of het behalen van
de startkwalificatie niet tot de voornaamste doelstelling, omdat dit voor
de meeste deelnemers van Educatief Centrum niet (meer) tot de
mogelijkheden behoort. Educatief Centrum richt zich daarom op het
aanleren van algemene werknemersvaardigheden, waarmee de
deelnemers minimaal op assistent-niveau kunnen functioneren.
Bij ISH en het WerkHotel wordt bij de doelstelling ‘afronden van de
opleiding’ specifiek gerefereerd aan het behalen van een

20

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

arbeids/startkwalificatie. Bij de overige projecten wordt deze term niet
specifiek genoemd, maar wordt bijvoorbeeld gesproken over het zo
hoog mogelijk kwalificeren van de deelnemers (BOP Academie) of
over het behalen van een regulier diploma (Wyldemerk). Bij De
Nieuwe Kans wordt in de omschrijving van de doelstelling ‘toeleiding
naar werk’ onderscheid gemaakt tussen uitstroom naar regulier werk en
uitstroom naar gesubsidieerd werk, een sociale werkvoorziening of
zorg. Daarbij geldt dat gestreefd wordt naar uitstroom naar regulier
werk, maar voor sommige deelnemers behoort dit niet tot de
mogelijkheden. Bij de overige projecten wordt geen onderscheid
gemaakt tussen regulier of gesubsidieerd werk.
Naast het afronden van de opleiding en/of het toeleiden naar werk
worden door Educatief Centrum en de BOP Academie nog twee
hoofddoelen benoemd, namelijk het leren zelfstandig te wonen en het
vinden van zinvolle vrijetijdsbesteding.
Subdoelen
Naast de hierboven beschreven hoofddoelen, worden door de projecten
ook verschillende subdoelen onderscheiden. Deze subdoelen of
mediatoren moeten ertoe bijdragen dat de hoofddoelstellingen worden
behaald. Hoewel de hoofddoelstellingen van de negen projecten in
grote lijnen overeenkomen, zijn deze subdoelen zeer divers.
Van de vele verschillende subdoelen die door de projecten worden
onderscheiden, wordt een aantal subdoelen door de meeste projecten
genoemd, namelijk het aanleren van sociale vaardigheden, het
bijbrengen van (zelf)discipline, het vergroten van de motivatie, het
vergroten van zelfwaardering, het verminderen van criminaliteit en
probleemgedrag en het aanleren van basale werknemersvaardigheden
(zoals samenwerken, leiding accepteren, afspraken nakomen,
verantwoordelijkheid dragen en op tijd komen). Ook is er een aantal
subdoelen die bij twee tot drie projecten worden genoemd, waaronder
het
versterken
van
zelfvertrouwen,
het
vergroten
van
zelfkennis/zelfinzicht, leren solliciteren, beroepsoriëntatie en het
vergroten van fysieke vaardigheden en conditie.

3.2

Doelgroep

In deze paragraaf wordt ten eerste ingegaan op de vraag waarom de
projecten zijn opgezet. Vervolgens wordt aangegeven op welke
doelgroep de projecten zich richten, langs welke wegen de deelnemers
voor de projecten worden aangemeld en welke procedure daarbij wordt

Effectiviteitscriteria

21

gehanteerd. Tot slot komt de capaciteit van de verschillende projecten
aan de orde.
Aanleiding
Voor de meeste projecten geldt dat ze zijn opgericht als reactie op het
groeiende aantal jongeren dat uitvalt uit het reguliere onderwijs zonder
startkwalificatie en de geringe kansen van deze groep schooluitvallers
op de arbeidsmarkt. Een aantal projecten verwijst hierbij naar de
maatschappelijke implicaties van schooluitval, waaronder hoge
maatschappelijke kosten van werkloosheid (Schoolfort), potentiële
criminaliteit (Schoolfort, Crossroads) en een groeiend tekort aan
gekwalificeerd personeel (BOP Academie).
Voor het project Crossroads en Educatief Centrum is de primaire
aanleiding voor het project niet schooluitval, maar overlast en
criminaliteit, veroorzaakt door jongeren tussen 12 en 18 jaar. Het
project Crossroads is ontstaan naar aanleiding van het advies van de
commissie Fijnaut en de gemeentelijk notitie ‘Grenzen stellen,
toekomst bieden’ (2003), waarin wordt aanbevolen in Tilburg in een
andersoortige leeromgevingen onderwijs op maat te bieden aan
jongeren die het risico lopen het criminele pad te bewandelen.
Twee projecten, namelijk Wyldemerk en De Nieuwe Kans, geven aan
met hun project in te willen spelen op het gegeven dat er een groep nietparticiperende jongeren bestaat die door de bestaande
projecten/reboundvoorzieningen voor jongeren niet bereikt wordt. Zij
willen juist deze groep jongeren een kans bieden. De BOP Academie
geeft aan de doelgroep op een andere manier te willen benaderen dan de
bestaande projecten: volgens de Stichting BOP ligt de oplossing voor
het probleem van voortijdig schoolverlaten niet in het verlagen van het
opleidingsniveau en het bieden van extra zorg, maar juist in het
uitdagen van de jongeren om hun talent maximaal te benutten.
Doelgroep
Hoewel alle projecten zich richten op (dreigend) schoolverlaters en/of
(dreigend) werklozen, is de doelgroep niet voor alle projecten hetzelfde.
Hieronder wordt ingegaan op de overeenkomsten en verschillen tussen
de doelgroepen van de verschillende projecten aan de hand van de
thema’s problematiek, leeftijd, geslacht en woonplaats van de
deelnemers. Daarnaast wordt kort ingegaan op specifieke voorwaarden
voor deelname.
Problematiek
Vier van de negen projecten richten zich primair op (dreigend)
schoolverlaters (Schoolfort, ISH, BOP Academie, Wyldemerk).

22

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Schoolfort richt zich daarbij specifiek op jongeren uit het VMBO en
MBO niveau 1 en 2, die niet in staat zijn een reguliere stageplaats te
bemachtigen. De doelgroep van ISH wordt gevormd door jongeren van
de ROC’s in Amsterdam, die tijdelijk geen opleiding kunnen volgen,
omdat zij van de opleiding zijn geschorst of omdat zij willen wisselen
van opleidingsrichting. De BOP Academie richt zich op jongeren die in
principe ontwikkelpotentie hebben, maar die zich vanwege
gedragsproblemen niet of nauwelijks kunnen handhaven in het reguliere
onderwijs. De doelgroep van Wyldemerk bestaat uit jongeren die
kampen met persoonlijke problemen en in omstandigheden verkeren die
een belemmering vormen voor hun ontwikkeling, waardoor zij zijn
uitgevallen of dreigen uit te vallen uit het reguliere onderwijs.
Bij de projecten Crossroads, Educatief Centrum en De Uitdaging ligt de
nadruk op jongeren die herhaaldelijk in aanraking zijn geweest met
justitie en/of dreigen af te glijden in de criminaliteit. Het kan hierbij
onder andere gaan om jongeren die uit detentie komen of die het project
krijgen opgelegd als schorsende voorwaarde. Ook voor het project
Schoolfort geldt overigens dat het project als schorsende voorwaarde
kan worden opgelegd.
Het WerkHotel en De Nieuwe Kans richten zich niet alleen op
(dreigende) schoolverlaters, maar ook op (dreigend) werkloze jongeren.
Het WerkHotel biedt plaats aan jongeren die wel werken of naar school
gaan, maar dreigen uit te vallen vanwege een instabiele woonsituatie,
terwijl De Nieuwe Kans zich richt op harde kern jeugdwerklozen en
voortijdig schoolverlaters die tenminste één jaar niet daadwerkelijk een
erkende opleiding hebben gevolgd of aan het werk zijn geweest.
Bij alle projecten wordt impliciet of expliciet opgemerkt dat de
jongeren uit de doelgroep veelal kampen met problemen op
verschillende terreinen, waaronder een problematische gezinssituatie,
vrienden met verkeerde invloed, verslaving, armoede en slechte sociale
omstandigheden in de wijk.
Leeftijd
De leeftijd van de doelgroep varieert per project, maar valt bij alle
projecten binnen het bereik van 12 tot 27 jaar. Bij het project
Crossroads is de doelgroep het jongste, namelijk 12 tot 18 jaar. Ook
Schoolfort (14 tot 23 jaar) en de BOP Academie (14 tot 18 jaar) richten
zich op een relatief jonge groep. Het WerkHotel richt zich op jongeren
van 17 tot 27 jaar en is daarmee het enige project dat ruimte biedt voor
jongeren ouder dan 23 jaar.

Effectiviteitscriteria

23

Geslacht
Met uitzondering van De Uitdaging worden bij alle projecten zowel
jongens als meisjes toegelaten. Bij de Uitdaging worden geen meisjes
toegelaten, onder meer omdat er te weinig vrouwelijke instructeurs zijn
om ze te begeleiden en omdat er momenteel te weinig facilitaire
mogelijkheden zijn (bijvoorbeeld een aparte wasgelegenheid voor
vrouwen). Daarnaast is de opzet van de opleiding niet geschikt voor
gemengde groepen. Indien er een opleiding voor meisjes wordt opgezet,
zullen zij een aparte groep vormen, parallel aan de bestaande opleiding.
Ook bij Schoolfort is dit het geval: hoewel bij Schoolfort zowel jongens
als meisjes worden toegelaten, volgen de meisjes een ander traject dan
de jongens. Bij de overige projecten zijn jongens en meisjes gemengd.
Woonplaats
De meeste projecten richten zich op jongeren die woonachtig zijn in de
gemeente of regio waar het project gevestigd is. Voor de Uitdaging
(gevestigd op de militaire kazerne in Soesterberg) geldt dat zij plaats
biedt aan jongeren uit de gemeente Amsterdam en Den Haag. Hierbij
moet worden opgemerkt dat momenteel gewerkt wordt aan uitbreiding
naar andere gemeenten. Het project Wyldemerk richt zich op jongeren
uit het hele land.
Voorwaarden voor deelname
In aanvulling op de beschrijving van de doelgroep hanteren sommige
projecten ook een aantal voorwaarden voor deelname aan het project.
Deze eisen kunnen onder andere betrekking hebben op de cognitieve
capaciteiten (Schoolfort, BOP Academie, De Uitdaging) en/of op de
fysieke gezondheid van de deelnemers (De Uitdaging, Schoolfort). Ook
wordt bij sommige projecten bij het selecteren van deelnemers gelet op
de groepssamenstelling, waaronder de verhouding jongens/meisjes,
opleidingsniveau, scholingsgraad, leeftijd, fase van persoonlijke
ontwikkeling en etniciteit. Voor een aantal projecten geldt bovendien
dat er eisen worden gesteld aan de motivatie van de deelnemer
(waaronder Schoolfort, WerkHotel, Crossroads en Wyldemerk). Tot
slot worden bij een aantal projecten contra-indicaties voor deelname
genoemd, waaronder (zware) psychiatrische stoornissen, ernstige
verslavingsproblematiek en/of onvoldoende beheersing van de
Nederlandse taal. De Nieuwe Kans geeft bovendien aan dat jongeren
die terecht kunnen in een lichtere voorziening uitgesloten zijn van
deelname.
Aanmeldingsprocedure
Deelnemers van de pilotprojecten kunnen worden aangemeld door
verschillende
instellingen,
waaronder
onderwijsinstellingen,
hulpverleningsinstellingen, leerplichtambtenaren, Regionale Meld- en

24

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Coördinatiepunten (RMC’s), het Jongerenloket, Jeugdreclassering en
Justitiele Jeugdinrichtingen. Voor sommige projecten geldt dat de
jongere zichzelf aan kan melden of door zijn/haar ouders kan worden
aangemeld. De deelnemers van Crossroads worden geplaatst na
toewijzing van de rechter of gezinsvoogd.
Bij de meeste projecten wordt voorafgaand aan definitieve plaatsing een
intakegesprek gehouden met de deelnemer, waarin wordt gekeken of de
jongere daadwerkelijk geschikt is voor deelname aan het traject. Bij
Wyldemerk heeft deze intakeprocedure de vorm van een sollicitatie,
waarbij de deelnemer door een brief en een gesprek Wyldemerk dient te
overtuigen van de wenselijkheid van zijn of haar toelating. Voor
sommige projecten geldt dat de deelnemers voor aanvang van het
traject een contract ondertekenen, waarin regels en afspraken zijn
vastgelegd (waaronder WerkHotel en De Uitdaging).
Bij zeven van de negen projecten kunnen deelnemers gedurende het
hele jaar individueel instromen in het project. Uitzondering hierop
worden gevormd door De Uitdaging en Wyldemerk, waar deelnemers
groepsgewijs instromen.
Capaciteit
Het aantal deelnemers dat tegelijkertijd deel kan nemen aan een project
varieert van 16 deelnemers bij Crossroads tot 85 deelnemers bij
Educatief Centrum. Bij het merendeel van de projecten ligt de capaciteit
tussen 24 en 32 deelnemers. De beoogde capaciteit van het WerkHotel
is 40 deelnemers, wat momenteel gezien de huisvestingsproblemen nog
niet kan worden gerealiseerd. De verwachting is dat het WerkHotel
binnen enkele maanden wel over voldoende appartementen kan
beschikken om 40 jongeren te huisvesten.

3.3

Methodiek

In deze paragraaf wordt ingegaan op de werkvorm en methodiek van de
verschillende projecten. Daarbij wordt allereerst aandacht besteed aan
de verschillen en overeenkomsten in trajectduur en intensiteit.
Vervolgens komen de werkvorm en de setting en de methodiek van de
verschillende projecten aan de orde.
Trajectduur
De trajectduur van de projecten verschilt van drie maanden tot
maximaal vier jaar. De projecten ISH (gemiddeld drie maanden), De
Uitdaging (drie maanden) Schoolfort (drie tot zes maanden) zijn het
kortst, terwijl de BOP Academie, met een trajectduur variërend van één
Effectiviteitscriteria

25

tot vier jaar het langste project is. De duur van de overige projecten
varieert van zes maanden tot twee jaar. Voor de meeste projecten geldt
dat de in het projectplan beschreven trajectduur gezien moeten worden
als richtlijn, waar flexibel mee wordt omgegaan. Wyldemerk noemt in
het projectplan zelfs geen richtlijn voor de duur van het traject. Het
project geeft aan dat de duur sterk afhankelijk is van het niveau van de
deelnemer op moment van instroom.
Intensiteit
Ook de intensiteit van de projecten varieert sterk, zowel wat betreft het
aantal uren per dag en het aantal dagen per week als wat betreft de
invulling van deze uren. Bij het project ISH zijn de deelnemers
gedurende twee dagen per week overdag aanwezig, terwijl de
deelnemers van Wyldemerk 24 uur per dag, zeven dagen per week op
de campus wonen. Schoolfort, De Nieuwe Kans en Educatief Centrum
hanteren tijden die vergelijkbaar zijn met werkdagen (zeven tot acht uur
per dag), waarbij de deelnemers van Schoolfort drie dagen per week
aanwezig zijn bij het project, bij De Nieuwe Kans vier dagen per week
en bij Educatief Centrum vijf dagen per week. De Nieuwe Kans biedt,
naast het groepsprogramma van vier dagen per week, een individueel
programma op maat, dat deels ambulant wordt aangeboden. De BOP
Academie en Crossroads bieden beide op werkdagen een programma
van 12 uur per dag (van 08.00 uur tot 20.00 uur). Op zaterdag loopt het
programma van Crossroads van 09.00 tot 17.00 uur. De BOP Academie
biedt in het weekend geen programma, maar contact met de opleiding is
24 uur per dag mogelijk.
Bij sommige projecten, zoals De Uitdaging en Educatief Centrum, zijn
deze uren volledig gevuld met een (gezamenlijk) gestructureerd
programma. Bij andere projecten, waaronder De Nieuwe Kans en
Crossroads wordt gewerkt met een meer flexibel programma met een
individuele invulling.
De deelnemers van De Uitdaging verblijven gedurende het project door
de week op de kazerne in Soesterberg. In de weekenden gaan de
jongeren naar huis. Evenals bij Wyldemerk verblijven de deelnemers
van De Uitdaging dus ook 's nacht op de projectlocatie. Ook bij het
WerkHotel, dat de deelnemers huisvesting en woonbegeleiding biedt,
zijn de deelnemers 24 uur per dag aanwezig. Toch is dit programma
minder intensief dan bij de beide andere interne projecten, aangezien de
deelnemers van het WerkHotel overdag een reguliere opleiding volgen
of werken.

26

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Werkvorm en setting
Niet alleen de intensiteit en trajectduur wisselen sterk per project, maar
ook de werkvorm die de projecten hebben gekozen voor de uitvoering
van het project varieert. Bij De BOP Academie en Crossroads wordt
een programma aangeboden dat bestaat uit scholing en activiteiten
gericht op het aanleren van vaardigheden op het gebied van wonen,
werken en vrijetijdsbesteding. Voor Crossroads geldt dat de deelnemers
hierbij een individueel programma volgen, terwijl bij de BOP
Academie de nadruk ligt op groepsgerichte activiteiten. Bij De Nieuwe
Kans wordt een combinatie geboden van individuele (ambulante)
hulpverlening enerzijds en activiteiten en trainingen in groepsverband
anderzijds.
Voor ISH en Schoolfort geldt dat zij een programma bieden van
respectievelijk twee en drie dagen, waarbij de deelnemers de overige
dagen lessen volgen op hun eigen school. In de dagen dat de jongeren
het project volgen verrichten de deelnemers van Schoolfort
onderhoudswerkzaamheden op forten rondom Amsterdam, terwijl de
deelnemers van ISH werken aan een filmvoorstelling met dans en
muziek.
Het WerkHotel biedt de deelnemers een stabiele woon- en leefsituatie
in de nabijheid van het WerkHotel, een pand waar de deelnemers
trainingen kunnen volgen, leerwerkplekken worden aangeboden en een
aanbod wordt gecreëerd voor vrijetijdsbesteding. Wyldemerk vormt een
leer- en werkomgeving waar deelnemers gedurende zeven dagen per
week verblijven en waarbij op de campus een gezinssituatie wordt
nagebootst. Het project De Uitdaging bestaat uit een militaire
component (waaronder sport, oefeningen te velde, bivak, exercities) en
een scholingscomponent (waaronder een cursus Bedrijfshulpverlening
en een sollicitatietraining). Educatief Centrum, tot slot, biedt zeven
leerwerkplekken in de vorm van mini-ondernemingen waar jongeren de
mogelijkheid wordt geboden werk- woon- en gedragsgerelateerde
vaardigheden aan te leren.
Methodiek
Alle projecten geven in hun projectplan een omschrijving van de
methodiek die ze hanteren. Bij een aantal projecten (Schoolfort, De
Uitdaging en Wyldemerk) vormen duidelijkheid, structuur en discipline
belangrijke elementen van deze methodiek. Voor andere projecten,
zoals ISH en het WerkHotel geldt juist dat zij de nadruk leggen op
vrijheid en ruimte, waarbij wel wordt benadrukt dat dit niet betekent dat
de projecten vrijblijvend zijn. Daarnaast geldt voor veel projecten dat
een integrale benadering een belangrijk onderdeel vormt van de
methode (waaronder WerkHotel, De Nieuwe Kans, Educatief Centrum,

Effectiviteitscriteria

27

Crossroads en de BOP Academie). Het gaat daarbij om een aanpak die
gericht is op alle leefgebieden, zoals wonen, onderwijs, werken, sociale
contacten en vrije tijd.
Bij sommige projecten wordt de methodiek ten dele bepaald door de
setting van het project. De Uitdaging geeft aan dat de kracht van het
programma onder andere schuilt in het feit dat de deelnemers uit de
eigen leefomgeving worden gehaald en in een militaire settting worden
geplaatst, waardoor zij de kans krijgen aan de knellende situatie in het
eigen milieu te ontsnappen. Ook bij het project Wyldemerk vormt het
veranderen van leefomgevingen een belangrijk element. Tot slot
benadrukt ook Schoolfort dat de niet-schoolse setting beter aansluit op
risicojongeren dan bestaande, meer schools ingerichte voorzieningen.
De Nieuwe Kans is daarentegen juist gebaseerd op de ACT principes,
waarin onder andere het belang van het bieden van hulp in de eigen
leefomgeving van de jongeren wordt benadrukt. Bij de Nieuwe Kans
wordt outreachend gewerkt en wordt de jongere zoveel mogelijk in de
eigen leefomgeving ondersteund.
Tot slot kan onderscheid worden gemaakt tussen projecten waar met
name wordt gewerkt op basis van groepsprocessen en peereducatie
(waaronder ISH en de BOP Academie) en projecten waarbij juist de
individuele benadering van de deelnemer uitgangspunt vormt
(bijvoorbeeld Crossroads en De Nieuwe Kans). In het laatste geval
wordt voor elke deelnemer een op maat gemaakt, individueel
programma uitgestippeld.

3.4

Behoeftebeginsel

Onder het begrip behoeftebeginsel wordt verstaan in welke mate de
projecten zich richten op beïnvloedbare factoren, dat wil zeggen
factoren die rechtstreeks samenhangen met het probleemgedrag van de
deelnemers en die te veranderen zijn. Het gaat daarbij met name om het
aanleren van praktische, sociale en probleemoplossende vaardigheden.
Alle projecten geven aan dat zij zich richten op het aanleren van
competenties die van belang zijn bij het succesvol afronden van de
schoolloopbaan of op het aanleren van algemene arbeidsvaardigheden,
die de kans op het bemachtigen van een (reguliere) arbeidsplaats
kunnen vergroten. Het gaat hierbij onder meer om de volgende
vaardigheden: samenwerken, afspraken nakomen, verantwoordelijkheid
dragen, inzicht in eigen mogelijkheden en beperkingen, veilig werken,
persoonlijke verzorging, sociale vaardigheden, verantwoordelijkheidsgevoel, jezelf presenteren en praten over emoties. Daarnaast besteedt
28

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

een aantal projecten (WerkHotel, De Nieuwe Kans, Educatief Centrum,
Crossroads, BOP Academie en Wyldemerk) aandacht aan het leren
zelfstandig te wonen en het zinvol invullen van vrije tijd.
De meeste projecten geven aan bij het aanleren van vaardigheden
nadrukkelijk rekening te houden met de individuele mogelijkheden en
beperkingen en de individuele behoefte en verwachtingen van de
deelnemers. In veel gevallen wordt een individueel leerplan opgesteld
en worden in samenspraak met de deelnemer individuele doelen
geformuleerd.

3.5

Theoretische onderbouwing

Zoals in paragraaf 3.3 reeds aan de orde is gekomen, geven alle
projecten in hun projectomschrijving een (uitgebreide) toelichting op de
gehanteerde methodiek. De mate waarin deze methodiek wordt
ondersteund door empirisch onderzoek verschilt echter sterk per
project.
Een aantal projecten (ISH, Schoolfort en De Uitdaging) is
voortgebouwd op bestaande trajecten voor werkloze jongeren of
probleemjongeren. Van deze drie projecten geven ISH en De Uitdaging
aan dat hun methodiek niet gebaseerd is op (internationaal) empirisch
onderzoek, maar dat zij gebruik maken van de ervaringen die in de
praktijk zijn opgedaan in deze bestaande trajecten. Voor Schoolfort
geldt dat zij voortbouwt op de methodiek van de Herstelling, een
project voor jongeren met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Deze
methodiek is in 2003 geëvalueerd door het Instituut Jeugd en Welzijn
van de Vrije Universiteit (Provincie Noord-Holland 2003). Daarnaast
heeft Schoolfort in 2005 en 2006 een pilot uitgevoerd, waarbij de
methodiek van de Herstelling voor het eerst werd toegepast op
voortijdige schoolverlaters. Deze pilot toonde aan dat de methodiek van
Herstelling een geschikt instrument kan zijn voor het terugdringen van
vroegtijdige schooluitval (Stichting Herstelling 2007).
Educatief Centrum geeft aan de methodiek in de praktijk te
ontwikkelen, maar daarbij wel gebruik te maken van bestaande
modellen, waaronder het restorative practice model en leertheoretische
principes gericht op gedragsverandering. Hierbij wordt door Educatief
Centrum niet verwezen naar literatuur die de effectiviteit van deze
modellen onderbouwt. Ook de BOP Academie maakt gebruik van
bestaande methoden (waaronder elementen uit de groepsdynamica en
de behoeften hiërarchie van Maslow) zonder daarbij te verwijzen naar
literatuur waarin deze methoden empirisch worden onderbouwd.
Effectiviteitscriteria

29

Het WerkHotel, Wyldemerk en De Nieuwe Kans verwijzen bij hun
methodiekomschrijving wel naar (internationaal) onderzoek. Het
WerkHotel geeft aan dat vergelijkbare trajecten in het Verenigd
Koninkrijk, waarbij jongeren een stabiele woonsituatie werd geboden,
succesvol zijn gebleken (www.kamersmetkansen.nl). Voor de Nieuwe
Kans geldt dat de principes van de Assertive Community Treatment
(ACT), één van de belangrijkste elementen van de methodiek van De
Nieuwe Kans, onder meer is onderworpen aan een drie jaar durend
onderzoek in New Hampshire (Teague e.a. 1995). Wyldemerk verwijst
naar de ervaringen van de Eagle Rock School in Colorado, waar sinds
1993 met succes een leer-werkplaats wordt geboden aan jongeren
(www.eaglerockschool.org). Daarnaast zijn er volgens Wyldemerk
positieve ervaringen opgedaan met het concept 'natuurlijk leren', dat een
belangrijk element vormt in de methodiek van Wyldemerk (Profiel,
maart 2005). Het project Crossroads heeft bij het opzetten van de
methodiek gebruik gemaakt van bruikbare ervaringen (‘good practice’)
van bestaande projecten met een vergelijkbare doelgroep, waarvan
uiteindelijk vijf beginselen voor effectieve interventies voor de
behandeling van delinquente jongeren de belangrijkste leidraad vormen
voor Crossroads (Loeber e.a. 2001; Bijl e.a. 2005).

3.6

Aansluiting bij motivatie deelnemer

De doelgroep van de verschillende pilotprojecten bestaat voor een groot
deel uit jongeren die niet gemotiveerd (lijken te) zijn om hun opleiding
af te ronden of te gaan werken. Alle projecten geven dan ook aan dat
het motiveren van de deelnemers een belangrijk element vormt van het
traject. Om dit te bereiken wordt onder andere geïnvesteerd in het
versterken van de eigenwaarde en doorzettingsvermogen van de
deelnemers (onder andere Schoolfort, De Uitdaging, Educatief
Centrum, BOP Academie), worden de deelnemers zo veel mogelijk
betrokken bij het ontwikkelen van het project (onder andere de BOP
Academie, WerkHotel) en wordt een programma aangeboden dat
aansluit bij de belevingswereld van de deelnemers (onder andere De
Nieuwe Kans, ISH). Een aantal projecten, waaronder De Uitdaging,
maakt gebruik van het toepassen van beloning en sancties om de
deelnemers te motiveren. Bij de BOP Academie wordt sanctionering zo
veel mogelijk vermeden, maar wordt gewerkt op basis van groepsdruk
en gezag. Een aantal projecten vermeldt dat ze deelnemers die niet
komen opdagen opbellen. Bij Schoolfort, Educatief Centrum en de
BOP Academie worden deelnemers bij veelvuldig verzuim thuis
opgehaald.

30

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Gezien de doelgroepomschrijving vormt de mogelijkheid van het
toepassen van dwang en drang bij deze doelgroep een belangrijk
element in de uitvoering van de projecten. In de praktijk blijken de
mogelijkheden van dwang en drang in een groot deel van de projecten
beperkt. Uitzondering hierop vormt Crossroads, gezien het juridisch
karakter van dit traject: bij een niet succesvol traject wordt de
oorspronkelijk opgelegde straf alsnog uitgevoerd, bijvoorbeeld een
gesloten uithuisplaatsing of plaatsing in een Justitiële Jeugdinrichting.
Naast Crossroads geeft ook Educatief Centrum aan te beschikken over
mogelijkheden voor het toepassen van dwang en drang. Voor
deelnemers tot en met 17 jaar is de leerplichtwet van toepassing, terwijl
voor deelnemers die vanuit detentie bij Educatief Centrum worden
geplaatst deelname aan het project kan worden gezien als schorsende
voorwaarde. Deze deelnemers kunnen, in geval van (structureel)
verzuim, worden teruggeplaatst in detentie.
Hoewel bij het grootste deel van de deelnemers bij De Nieuwe Kans het
juridisch karakter ontbreekt, waardoor de mogelijkheden tot dwang en
drang beperkt zijn, richt De Nieuwe Kans zich nadrukkelijk op de
(schijnbare) niet-willers. De Nieuwe Kans probeert deze jongeren te
motiveren door gebruik te maken van een outreachende benadering. Er
wordt veel tijd geïnvesteerd in het in contact komen met de jongeren en
het opbouwen van een vertrouwensband.

3.7

Programma-integriteit

Programma-intergriteit wil zeggen dat de projecten zo worden
uitgevoerd als bedoeld is. Aangezien in dit hoofdstuk wordt ingegaan
op de projectopzet en projectomschrijving bij aanvang van het project,
lijkt een beoordeling van de programma-integriteit hier nog niet op zijn
plaats. Toch kunnen al wel enkele opmerkingen worden gemaakt over
de projectuitvoering.
Ten eerste geldt voor een aantal projecten dat ze geruime tijd later zijn
gestart dan oorspronkelijk was beoogd. Voorbeelden hiervan zijn
Wyldemerk en het WerkHotel. Voor deze beide projecten geldt
bovendien dat zij nog niet beschikken over de beoogde accommodatie.
Het WerkHotel zou gehuisvest worden in het voormalig schoolcomplex
van de Hendrik de Keijserschool, dat eveneens plaats biedt aan onder
meer bedrijven, kunstenaars en horeca. Voor dit complex is echter niet
de benodigde vergunning verkregen. Voorlopig worden de deelnemers
in groepen van twee tot drie jongeren ondergebracht in appartementen,
maar er wordt nog steeds gezocht naar een gebouw waarin alle jongeren
bij elkaar kunnen wonen. Ook het project Wyldemerk beschikt nog niet
Effectiviteitscriteria

31

over de beoogde huisvesting in Harich. De komst van de campus naar
Harich is in de omgeving omstreden, waardoor de bouw van de
accommodatie vertraging heeft opgelopen. Om de tijd te overbruggen
worden de deelnemers tijdelijk elders ondergebracht, namelijk eerst in
een vakantiepark en vervolgens in een vorming- en trainingscentrum.
Daarnaast geven verschillende projecten aan dat de gehanteerde
methodiek gedurende de uitvoering van het project wordt
doorontwikkeld. De werkwijze zoals beschreven in het projectplan
wordt gedurende de pilot bijgesteld op basis van de ervaringen die
worden opgedaan tijdens de uitvoering.

3.8

Professionaliteitsbeginsel

In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de opbouw van het
personeelsbestand bij de verschillende projecten en de mate waarin de
medewerkers zijn toegerust voor het begeleiden van de doelgroep van
het project.
Het blijkt dat de beschikbaarheid van (gekwalificeerd) personeel sterk
samenhangt met de startsituatie van het project. Zoals ook in paragraaf
3.5 aan de orde is gekomen, is een aantal projecten opgezet binnen een
bestaande organisatie of als uitbreiding op bestaande trajecten
(Schoolfort, ISH, WerkHotel, Educatief Centrum, De Uitdaging). Deze
pilotprojecten konden bij de start van de pilot (ten dele) beschikken
over de personele capaciteiten en de expertise van deze bestaande
trajecten. Zo zijn voor het project Schoolfort werkmeesters
overgenomen van het project de Herstelling. Ook ISH maakt bij de
uitvoering van de pilot gebruik van de expertise die door de begeleiders
is opgedaan binnen andere, vergelijkbare trajecten van ISH. De
Uitdaging is onder de hoede van het Ministerie van Defensie al in 2001
gestart met het aanbieden van een traject aan probleemjongeren,
waardoor het project bij aanvang van de pilot in 2008 kon beschikken
over de nodige ervaring en personele capaciteit. Bij het WerkHotel
geldt dat er binnen HVO Querido een nieuw team is samengesteld voor
de uitvoering van de pilot, waarbij ten dele gebruik is gemaakt van de
expertise en personele capaciteit van HVO Querido. Dit team houdt
zich exclusief bezig met de uitvoering van het WerkHotel.
Voor De Nieuwe Kans, Wyldemerk en de BOP Academie geldt dat bij
de start van de pilot een geheel nieuwe voorziening in het leven is
geroepen, waarvoor bij aanvang van de pilot een volledig nieuw team
moest worden aangenomen. In de projectbeschrijvingen van deze pilots
is aangegeven welke functies binnen deze teams moeten worden
32

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

vervuld. De Nieuwe Kans en de BOP Academie geven daarbij aan dat
zij streven naar een multidisciplinair team, waarbinnen de medewerkers
elkaars expertise aanvullen. Ook formuleren De Nieuwe Kans,
Wyldemerk en de BOP Academie in hun projectbeschrijving
verschillende eisen waaraan deze nieuwe medewerkers moeten
voldoen, waaronder ervaring en affiniteit met de doelgroep,
resultaatgericht kunnen werken, inlevend vermogen en bevlogenheid.
Ook Crossroads is een geheel nieuwe voorziening is, maar bij de
uitvoering van Crossroads wordt gebruik gemaakt van verschillende
bestaande organisaties, waaronder de school voor Arbeidsmarkt
Gekwalificeerd Assistent (AKA) van het ROC Midden-Brabant, de
Burcht (school voor Voortgezet Speciaal Onderwijs), Kompaan en
Jeugdreclassering van Bureau Jeugdzorg.
Bij geen van de pilotprojecten wordt melding gemaakt van
mogelijkheden voor interne, aanvullende scholing van medewerkers.
Wel wordt door het project Crossroads opgemerkt dat uit een interne
tussenevaluatie van Crossroads over de periode augustus 2006 tot
oktober 2007 is gebleken dat aanvullende scholing van de betrokken
medewerkers bij het project noodzakelijk is. Dit heeft zowel betrekking
op specifieke deskundigheid in het omgaan met bepaalde problemen
(agressie, alcohol- en drugsgebruik) en de wijze waarop met elkaar
wordt
samengewerkt
als
op
het
gebruik
van
goede
interventietechnieken bij deze speciale groep jongeren.
Een aantal projecten, waaronder het WerkHotel, Wyldemerk, de BOP
Academie en De Uitdaging, geeft aan voor specifieke onderdelen van
het programma gebruik te maken van externe deskundigen. Zo worden
sollicitatietrainingen bij De Uitdaging verzorgd door een extern
trainingsbureau en worden de naschoolse activiteiten bij het WerkHotel
georganiseerd door Impuls.

3.9

Randvoorwaarden

Accommodatie, personele capaciteiten, financiering en samenwerking
met andere organisaties worden door meerdere projecten genoemd als
belangrijke randvoorwaarden voor de uitvoering van het project. Voor
de projecten Schoolfort en ISH geldt dat zij, door inbedding in een
bestaande organisatie, kunnen beschikken over accommodatie,
materieel en ervaren personeel. Hoewel ook voor het WerkHotel geldt
dat het project gebruik kan maken van de expertise en personele
capaciteit van de organisatie waarin het is ingebed (HVO Querido) is er
nog geen geschikte accommodatie gevonden voor dit project (zie ook
Effectiviteitscriteria

33

paragraaf 4.8). Ook Wyldemerk is nog niet gehuisvest in de beoogde
accommodatie in Harich, aangezien de bouw van dit complex
vertraging heeft opgelopen door protesten van omwonenden. Het
project de Uitdaging is gevestigd in één van de barakken op de militaire
kazerne in Soesterberg. Voor de overige projecten (De Nieuwe Kans,
Educatief Centrum, Crossroads en de BOP Academie) geldt dat zij zijn
gehuisvest in in onbruik geraakte gebouwen, bijvoorbeeld voormalige
schoolgebouwen.
De verschillende projecten worden direct of indirect gefinancierd met
middelen van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In
sommige gevallen wordt dit budget aangevuld door de lokale
overheden. De BOP Academie wordt daarnaast ten dele bekostigd
vanuit private middelen, dat wil zeggen sponsoring vanuit het
bedrijfsleven.
Verschillende projecten, waaronder De Nieuwe Kans, Crossroads en De
Uitdaging geven aan dat samenwerking met verschillende
maatschappelijke organisaties en gemeenten een belangrijke
randvoorwaarde vormt voor de uitvoering van de projecten. Zo geldt bij
De Uitdaging dat de gemeenten die de deelnemers aanmelden bij het
project zorg dragen voor alle zaken buiten de poorten van de kazerne,
waaronder wekelijks het vervoer van en naar de kazerne, de
verzekeringen en ziektekosten van de deelnemers en de contacten met
de ouders/verzorgers gedurende het traject. Ook verzorgen deze
gemeenten een intensief vervolgtraject voor de deelnemers. De Nieuwe
Kans en Crossroads hebben bij het opzetten van het project afspraken
gemaakt met diverse organisaties over de uitvoering van het project, om
op die manier overdrachtproblemen en wachttijden te voorkomen en om
draagvlak bij verschillende partijen te vergroten. Ook bij de uitvoering
van het WerkHotel is er sprake van een samenwerkingsverband tussen
verschillende organisaties, waaronder woningcorporatie Het Oosten,
Impuls en Altra (Jeugdzorg).
Voor Crossroads geldt tot slot dat een belangrijke randvoorwaarde voor
het project wordt gevormd door de juridische kaders. Strafrechtelijk en
civielrechtelijke kaders bieden de mogelijkheid om een jongere te
verplichten langere tijd (6 tot 12 maanden) een intensief traject te laten
doorlopen.

34

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

3.10

Continuïteit en nazorg

De meeste projecten besteden in hun projectplan aandacht aan de
manier waarop de continuïteit van het traject gewaarborgd dient te
worden. Voor Schoolfort en ISH geldt dat de deelnemers gedurende het
traject ook enkele dagen in de week naar hun eigen school blijven gaan.
Beide projecten onderhouden daarom tijdens het traject contact met de
mentor of zorgcoördinator van school om de voortgang van de leerling
te bespreken. Schoolfort levert bovendien van iedere leerling
maandelijks een voortgangsverslag aan de school.
Voor het WerkHotel, De Nieuwe Kans, Crossroads en De Uitdaging
geldt dat nauwe samenwerking tussen instanties de continuïteit van het
traject moet verhogen. De Nieuwe Kans benadrukt daarbij dat een
deelnemer niet onnodig overgedragen dient te worden aan andere
trajecten of instanties. Bij de Uitdaging is met name samenwerking met
de betrokken gemeenten van belang. De contactpersonen van deze
gemeenten zijn wekelijks aanwezig bij de overdracht waarin alle
deelnemers worden besproken. Daarnaast komen ze gedurende het
traject twee keer langs om met iedere deelnemers één op één te praten
over zijn toekomstmogelijkheden. Voor het WerkHotel geldt dat
verschillende instanties betrokken kunnen zijn bij het traject, maar dat
de verantwoordelijkheid voor de feitelijke woonbegeleiding en de
coördinatie van de hulpverlening bij de begeleiders van HVO Querido
ligt. Bij Crossroads is de regie van het individuele traject per deelnemer
in handen van Bureau Jeugdzorg of de Jeugdreclassering. Bij
verschillende projecten, waaronder De Nieuwe Kans, het WerkHotel en
Educatief Centrum, heeft de deelnemer een vaste begeleider, die
gedurende het projecten fungeert als casemanager en centraal
aanspreekpunt van de deelnemer.
Vrijwel alle projecten bieden de deelnemers na afloop van het traject
enige vorm van nazorg. Deze begeleiding is met name gericht op de
bewaking van de overgang naar een zelfstandig bestaan. Zo garandeert
het WerkHotel na afloop van het project een werkplek en
vervolghuisvesting. Ook door verschillende andere projecten wordt
bemiddeld bij het zoeken van werk of een vervolgopleiding. Een aantal
projecten, waaronder het Educatief Centrum en de BOP Academie,
stuurt daarbij aan op ‘warme overdracht’, dat wil zeggen dat de
begeleider vanuit het project persoonlijk contact legt met de instantie of
werkgever waarnaar de deelnemer wordt doorverwezen.
Voor het project ISH geldt dat de verantwoordelijkheid van de nazorg
ligt bij de school. ISH voert twee maanden na uitstroom een gesprek
met de schoolmentor om te bespreken hoe de overdracht is verlopen.
Effectiviteitscriteria

35

De nazorg bij Crossroads wordt uitgevoerd onder verantwoordelijkheid
van de Jeugdreclassering, terwijl bij De Uitdaging de gemeenten
verantwoordelijk zijn voor het nazorgtraject. Bij dit project wordt vlak
voor de uitstroom door de gemeenten, in samenwerking met
verschillende instanties, gekeken wat de deelnemer na uitstroom precies
gaat doen. Voor alle deelnemers wordt een (werk)plek gezocht.

36

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

4.

IMPLEMENTATIE

In hoofdstuk 3 is een beschrijving gegeven van de startsituatie van de
pilotprojecten. Inmiddels geldt voor alle projecten dat ze al enige tijd
van start zijn, variërend van anderhalf jaar tot een aantal maanden. Om
in beeld te brengen hoe de in- en uitvoering van de projecten tot nu toe
verloopt, zijn in april 2008 interviews gehouden met projectleiders en
projectmedewerkers van alle negen projecten. In totaal hebben 18
interviews plaatsgevonden met 30 personen, waarvan 13 projectleiders
en 17 projectmedewerkers. Voor alle geïnterviewde projectleiders geldt
dat zij actief betrokken zijn bij het uitzetten van de beleidslijnen van het
project en het ontwikkelen van de methodiek, maar minder of geheel
niet betrokken zijn bij de begeleiding van de deelnemers. Voor de
geïnterviewde projectmedewerkers geldt dat het grootste deel (14
personen) werkzaam is in de directe begeleiding van de deelnemers,
terwijl drie projectmedewerkers zich niet bezighouden met het
begeleiden van de jongeren, maar als teamleider of operationeel
manager wel van dichtbij betrokken zijn bij de uitvoering van het
project.
In dit hoofdstuk wordt op basis van de informatie uit de interviews een
beschrijving gegeven van de meningen en ervaringen van de
projectleiders en de projectmedewerkers met betrekking tot de
haalbaarheid van de doelstellingen, het werken met de doelgroep en het
werken met de methodiek. Ook wordt aandacht besteed aan de
randvoorwaarden bij de uitvoering, waaronder de samenwerking met
andere partijen, de accommodatie en de personele bezetting. Tot slot
wordt ingegaan op de continuïteit en de nazorg.

4.1

Doelstellingen

In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de door de projecten
beoogde doelstellingen en de mogelijke aanpassingen daarvan. Daarbij
wordt onderscheid gemaakt tussen hoofddoelen, subdoelen en nietbeoogde neveneffecten.
Hoofddoelen
De meeste projecten geven aan in de uitvoering van het project vast te
houden aan de doelen, zoals deze in het projectplan zijn geformuleerd.
Voor de meeste projecten geldt dat ze nog te kort lopen om al duidelijke

Implementatie

37

uitspraken te kunnen doen over het wel of niet bereiken van deze
hoofddoelen.
Voor een aantal kortdurende projecten geldt dat de projectleiders en
projectmedewerkers al wel, zij het voorzichtig, uitspraken kunnen doen
over het al dan niet behalen van de hoofddoelstelling. De doelstelling
van twee van deze kortdurende projecten is om dreigend vroegtijdig
schoolverlaters te behouden voor het onderwijs. Voor de deelnemers
die zijn uitgestroomd bij deze projecten geldt dat een deel inderdaad
teruggaat naar de school van herkomst. Of de projecten er daarmee in
geslaagd zijn om de deelnemers ook op lange termijn gemotiveerd te
houden voor het volgen van onderwijs en het afronden van de
opleiding, is nog niet duidelijk. In sommige gevallen keert een
deelnemer niet terug naar de oude school, maar kiest hij voor een
Beroepsbegeleidende Leerweg (BBL), omdat gedurende het project
blijkt dat deze route beter aansluit bij de mogelijkheden en interesses
van de deelnemer. Bij één van de kortdurende projecten stromen in
principe alle deelnemers na afronding van het project door naar
onderwijs of werk, maar ook daar is (nog) niet duidelijk hoe lang deze
deelnemers gemotiveerd blijven voor dit werk of deze scholing.
Eén van de langer durende projecten geeft aan dat het gestelde einddoel
(scholing of werk) voor een aantal van de deelnemers momenteel te
hoog gegrepen blijkt te zijn. Bij deze deelnemers wordt daarom eerst de
nadruk gelegd op het in beweging krijgen van de deelnemers. Wanneer
er een ontwikkeling in gang is gezet bij de deelnemers kan worden
gekeken in hoeverre scholing en werk binnen het bereik van de
deelnemer ligt.
Een aantal projecten merkt op dat de beoogde einddoelen in sommige
gevallen niet behaald worden, terwijl het gerealiseerde resultaat wel als
positief kan worden gezien. Zo geldt voor één van de projecten dat
enkele deelnemers uitstromen naar werk of naar een ander traject.
terwijl de doelstelling van dit project is om de deelnemers terug te
leiden naar onderwijs. Hoewel de doelstelling bij deze deelnemers dus
niet is bereikt, kan de uitstroom in zekere zin wel als positief worden
bestempeld. Een ander project geeft aan dat de hoofddoelstelling
gericht is op het behalen van een arbeidskwalificatie binnen het traject,
terwijl een aantal deelnemers zijn uitgestroomd richting regulier
onderwijs. Ook hier geldt dat, ondanks het feit dat de hoofddoelstelling
niet gehaald is, de uitstroom als positief kan worden opgevat. De
projecten geven aan dat ze de deelnemers een plaats willen geven in de
maatschappij, waarbij van onderschikt belang is of dit vorm krijgt door
middel van scholing of door werk.

38

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Subdoelen
Bij vrijwel alle projecten wordt door de respondenten opgemerkt dat
gedurende het traject sprake is van positieve veranderingen in het
gedrag van de jongeren, waaruit volgens hen blijkt dat verschillende
subdoelen (ten dele) behaald worden. Het gaat daarbij onder meer om
het verbeteren van sociale vaardigheden en een groeiende motivatie.
Ook geven verschillende projecten aan dat de deelnemers gedurende het
project beter gaan samenwerken. Door twee projecten wordt bovendien
opgemerkt dat de jongeren binnen hun project na leren denken over wat
ze zelf willen. Ze leren een doel voor ogen te hebben en daar zelf
verantwoordelijkheid in te nemen. Een aantal projecten geeft aan dat de
deelnemers gedurende het project meer (zelf)discipline en structuur
ontwikkelen, wat bijvoorbeeld blijkt uit het feit dat ze gedurende het
project vaker op tijd komen.
Verschillende projecten merken overigens wel op dat het behalen van
deze subdoelen een geleidelijk proces is met vallen en opstaan. Twee
projecten geven aan dat de vooruitgang van de deelnemers
voornamelijk valt af te lezen aan de reacties uit de omgeving,
bijvoorbeeld van ouders of stagebegeleiders. Voor de begeleiders zelf
zijn de verbeteringen soms minder goed zichtbaar, gezien het
geleidelijke verloop, maar ook doordat de instructeurs en begeleiders de
lat gedurende het project steeds hoger leggen voor de deelnemers.
Niet-beoogde (sub)doelen
Zoals aangegeven treden bij sommige projecten resultaten op die niet
beoogd zijn, maar wel als positief bestempeld kunnen worden. Zo blijkt
dat een klein deel van de deelnemers bij projecten die gericht zijn op
terugkeer naar het onderwijs niet teruggaat naar school, maar
doorstroomt naar werk. Bij twee projecten die zich richten op toeleiding
naar werk, blijkt een deel van de deelnemers uit te stromen naar regulier
onderwijs. Ook daar is sprake van positieve uitstroom die aanvankelijk
niet was beoogd. Bij drie projecten wordt opgemerkt dat sommige
deelnemers vanuit het project doorstromen naar een ander traject. Voor
deze deelnemers fungeert het project als tussenstation van waaruit kan
worden vastgesteld welk traject geschikt is voor deze deelnemer.
Voor twee projecten geldt dat de deelnemers een vriendschapsband
opbouwen die ook tot uiting komt buiten de setting van het project.
Hoewel dit kan worden gezien als positief neveneffect, kan dit ook
negatieve gevolgen hebben. Bij één van deze projecten is gebleken dat
de deelnemers elkaar buiten de muren van de project negatief
beïnvloedden en elkaar onder andere aanzetten tot het gebruik van
softdrugs. Ook een ander project geeft aan dat de groepsmatige aanpak
van het project negatieve neveneffecten bleek te hebben. De deelnemers

Implementatie

39

werden agressief en sommigen vertoonden pestgedrag. Mede hierdoor
is de aanpak van dit project veranderd van een groepsmatige aanpak
naar een meer individuele aanpak. In paragraaf 4.3 komt dit
uitgebreider aan de orde.

4.2

Doelgroep en instroom

In deze paragraaf wordt ingegaan op de doelgroep van en de
deelnemers aan de projecten. Daarbij komt allereerst aan bod in
hoeverre de instroom en capaciteit van de projecten qua aantallen
overeenkomen met de beoogde instroom en capaciteit, waarbij ook
aandacht wordt besteed aan de werving van de deelnemers. Vervolgens
wordt gekeken in hoeverre de ingestroomde deelnemers overeenkomen
met de beoogde doelgroep. Wordt de beoogde doelgroep daadwerkelijk
bereikt? Is de doelgroepbeschrijving gelijk gebleven? Ook wordt
ingegaan op de knelpunten bij de doelgroep. Tot slot wordt gekeken
naar de uitval van deelnemers en de oorzaken daarvan.
Instroom en capaciteit
Hoewel de meeste projecten beschikken over de middelen en de
menskracht om de voorgenomen aantallen deelnemers op te nemen,
geldt voor het merendeel van de projecten dat niet alle plaatsen gevuld
zijn. Deze beperkte bezetting is met name te wijten aan het feit dat de
instroom lager is dan verwacht. De projecten noemen hiervoor
verschillende oorzaken. Ten eerste geldt voor een aantal projecten dat
er sprake lijkt te zijn van terughoudendheid bij de verwijzers ten aan
zien van de projecten. Twee projecten merken op dat het tijd kost om
het vertrouwen te krijgen van hulpverleners die de jongeren kunnen
doorverwijzen. Verder lijken bepaalde, specifieke elementen van een
project bij sommige hulpverleners voor terughoudendheid te zorgen.
Door één project wordt opgemerkt dat het vinden van en contact leggen
met de juiste verwijzers en hulpverleners een tijdrovend proces is. Een
ander project geeft aan dat er sprake is van onderlinge concurrentie
tussen verschillende jongerenprojecten, met name voor jongeren die uit
detentie komen.
Twee projecten benadrukken dat zij zich richten op een doelgroep die
zich niet gemakkelijk laat vinden. Eén van hen geeft aan dat het veel
tijd en energie kost om het vertrouwen te winnen van deze deelnemers,
waardoor de instroom van deelnemer een tijdrovend proces is. Het
andere project wijst erop dat het belangrijk is om, ondanks
tegenvallende instroom, de selectiecriteria van het project niet te
versoepelen. Wanneer een verschuiving wordt gemaakt naar een
doelgroep die makkelijker te vinden is, blijft de daadwerkelijk beoogde
40

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

doelgroep alsnog buiten schot. Beide project geven aan dat de instroom
van de projecten vergroot zou kunnen worden wanneer meer aandacht
wordt besteed aan marketing en PR van de projecten. Een ander project
merkt in het verlengde daarvan op dat de instroom inderdaad toeneemt
nu de naamsbekendheid van het traject in de regio groeit.
Hoewel de oorzaken van de tegenvallende instroom divers zijn, is er
volgens de respondenten over het algemeen sprake van problemen die
samenhangen met de opstartfase van de projecten. Veel projecten zien
in de loop van de tijd een verbetering optreden in de instroom.
Voor één project geldt overigens dat het aantal deelnemers wel
overeenkomt met de verwachte aantallen. Bij dit project is op dit
moment zelfs sprake is van een ‘overboeking’ op de in het projectplan
vermelde capaciteit. Deze overboeking is bedoeld ter compensatie van
de zomervakantie, waarin het project minder intensief draait. Omdat dit
project onderdeel is van een grote organisatie met voldoende capaciteit,
levert deze overbezetting geen problemen op.
Doelgroep en deelnemers
Aan de projectleiders en projectmedewerkers is ook gevraagd in
hoeverre de deelnemers van de projecten overeen komen met de
beoogde doelgroep. Zijn de selectiecriteria veranderd? En in hoeverre
wordt de beoogde doelgroep daadwerkelijk bereikt?
Om te beginnen geldt voor een aantal projecten dat er wijzigingen
hebben plaatsgevonden in de selectiecriteria. Hierbij dient te worden
opgemerkt dat veranderingen in de doelgroep de uitvoering van de
effectevaluatie bemoeilijken. Bij één van de projecten is de
minimumleeftijd verschoven van 16 naar 17 jaar. De jongens van 16
jaar blijken te jong te zijn om goed mee te kunnen draaien in het traject.
Bij een ander project is de minimumleeftijd juist verschoven van 14
naar 13 jaar. Voor twee projecten geldt dat de selectiecriteria zijn
veranderd of zijn aangescherpt, omdat de doelgroep die aanvankelijk
werd bereikt te zwaar en moeilijk begeleidbaar bleek te zijn.
Bij de overige projecten zijn de selectiecriteria onveranderd gebleven.
Wel blijken verschillen te bestaan tussen de verwachting ten aanzien
van de beoogde doelgroep en de doelgroep die daadwerkelijk door de
projecten wordt aangesproken. Voor een aantal projecten geldt dat de
daadwerkelijk bereikte doelgroep zwaarder is dan van te voren was
ingeschat. Zo was voor één van de projecten de verwachting dat zij
voornamelijk uitval uit het onderwijs zouden krijgen, waarbij preventief
kon worden opgetreden ten aanzien van criminaliteit, terwijl in de
praktijk blijkt dat de meeste deelnemers al langere tijd thuiszitten en

Implementatie

41

soms ook delicten hebben gepleegd. Ook blijkt bij verschillende
projecten dat de problematiek van de doelgroep complexer is dan was
verwacht.
Bij één van de projecten was de verwachting dat de meeste deelnemers
zouden worden aangemeld vanuit detentie, waarbij deelname aan het
project als voorwaardelijk straf wordt opgelegd. In de praktijk blijkt dit
voor slechts een deel van de deelnemers te gelden, er worden minstens
zo veel deelnemers langs andere wegen aangemeld. De consequentie
hiervan is dat dwang en drang binnen dit project een minder bruikbaar
middel is dan van te voren was ingeschat. Om de doorstroom vanuit
detentie te bespoedigen is nu één van de trajectbegeleiders één dag per
week aanwezig in een Justitiële Jeugdinrichting om voorlichting te
geven en voorselecties te maken.
Ook op het gebied van leeftijd en geslacht blijken de deelnemers van de
projecten niet geheel overeen te komen met de beoogde doelgroep.
Hoewel de meeste projecten zich richten op jongens en meiden, is het
aandeel mannelijke deelnemers bij veel projecten vele malen groter dan
het aandeel vrouwen.
Knelpunten in de begeleiding van de doelgroep
Er worden door de projecten verschillende knelpunten ervaren in de
begeleiding van de doelgroep. Ten eerste wordt door verschillende
projecten opgemerkt dat het gebrek aan motivatie een probleem vormt
in de begeleiding van de deelnemers. Een enkel project benadrukt
daarbij dat het motivatieprobleem hardnekkig is en een grote invloed
heeft op de uitvoering van het project. In samenhang met het
motivatieprobleem wordt ook aangegeven dat te laat komen en
veelvuldig verzuim een probleem vormt bij een deel van de doelgroep.
Sommige projecten blijken niet voldoende te zijn toegerust om deze
motivatieproblemen het hoofd te kunnen bieden.
Daarnaast wordt door verschillende projecten aangegeven dat een klein
aantal deelnemers blijkt te kampen met psychiatrische problematiek.
Voor de meeste van deze projecten geldt dat (ernstige) psychiatrische
problemen een contra-indicaties zijn voor deelname aan het project,
maar in de praktijk blijken deze problemen zich pas te uiten op het
moment dat de deelnemer al gestart is met het traject. Het blijkt vaak
niet mogelijk om deze psychische problemen binnen de setting van het
project adequaat te behandelen.
Ook wordt door enkele projecten aangegeven dat grote
leeftijdsverschillen tussen de deelnemers problemen opleveren. Om dit
probleem het hoofd te bieden heeft één van de projecten de

42

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

minimumleeftijd verschoven van 16 naar 17 jaar. Ook wordt door één
van de projecten opgemerkt dat de thuissituatie van de deelnemers een
knelpunt kan vormen in de begeleiding. De invloed van ouders is groter
dan van te voren was ingeschat. Sommige projecten geven aan er (nog)
niet altijd in te slagen de ouders op een goede manier bij het project te
betrekken.
Twee projecten merken op dat de contacten van de deelnemers buiten
het project een factor is die binnen het project knelpunten op kan
leveren. Zoals ook in paragraaf 4.1 is beschreven, blijkt dat de
deelnemers bij sommige projecten elkaar buiten de muren van het
project negatief beïnvloeden. Ook blijkt dat onderlinge verhoudingen
tussen de deelnemers buiten het project (bijvoorbeeld het aangesloten
zijn bij gangs) gevolgen heeft voor de groepsprocessen binnen het
project.
Bij verschillende projecten wordt aangegeven dat het lage cognitieve
vermogen van de deelnemers een knelpunt vormt bij de begeleiding van
de doelgroep. Eén van deze projecten noemt bovendien dat de
deelnemers gezien hun leeftijd vaak nog erg speels zijn. Ze hebben
moeite met het accepteren van autoriteit, waardoor de begeleiders soms
erg op de proef worden gesteld en worden uitgetest door de deelnemers.
Ook blijkt bij dit project dat de deelnemers vaak geen reëel
beroepsbeeld hebben en zichzelf overschatten, wat de begeleiding van
deze deelnemers bemoeilijkt.
Uitval
Voor alle projecten geldt dat er inmiddels één of meerdere deelnemers
zijn uitgevallen. In sommige gevallen besluit een deelnemer zelf om het
traject niet af te maken, maar ook de projectleiders of
projectmedewerkers kunnen besluiten dat een deelnemer niet langer kan
blijven. Er worden door de projecten verschillende redenen genoemd
voor uitval. De meest genoemde reden voor uitval is ernstige
(aanhoudende) gedragsproblematiek en/of agressief gedrag, waardoor
een deelnemer niet handhaafbaar is binnen het traject. Ook is er een
aantal deelnemers weggestuurd die een negatieve invloed hadden op de
motivatie van de groep. Voor enkele deelnemers geldt dat zij hun
project moesten verlaten vanwege psychiatrische problematiek, die
binnen de setting van het project niet adequaat behandeld kon worden.
Wanneer een deelnemers zelf kiest om weg te gaan, is dat over het
algemeen te wijten aan een gebrek aan motivatie. Verschillende
projecten geven aan dat het besluit om een deelnemer weg te sturen
alleen in het uiterste geval wordt genomen, omdat ze beseffen dat
deelnemers die het in deze projecten niet redden eigenlijk nergens
anders meer terecht kunnen.

Implementatie

43

Volgens twee projecten zou de uitval beperkt kunnen worden wanneer
er een betere voorselectie van de deelnemers plaatsvindt. Sommige
deelnemers hebben bij de start van het project geen goed beeld van het
project. Deze deelnemers stoppen soms al voordat ze effectief met het
project gestart zijn. Bij twee projecten wordt overigens expliciet
vermeld dat deelnemers die uitvallen altijd de mogelijkheid krijgen op
een later moment terug te keren om het project alsnog af te ronden.
Een aantal projecten merkt op dat het in sommige gevallen moeilijk is
om onderscheid te maken tussen uitval en uitstroom. Sommige
deelnemers gaan eerder weg dan gepland, maar stromen wel door naar
een opleiding of werk, waardoor er toch sprake is van positieve
uitstroom.

4.3

Methodiek

Voor de meeste projecten geldt dat het project in ieder geval in
hoofdlijnen wordt uitgevoerd volgens de opzet en methodiek zoals
omschreven in het projectplan. De respondenten geven aan dat zij de
indruk hebben dat sommige onderdelen van de methodiek goed lijken te
werken, terwijl andere onderdelen niet het beoogde resultaat lijken te
sorteren of zelfs negatief lijken te werken. Ook is in sommige gevallen
gebleken dat de methodiek in de gekozen setting of intensiteit niet goed
tot zijn recht komt. Deze projecten hebben de setting of intensiteit
moeten wijzigen ten behoeve van de methodiek. In deze paragraaf
wordt allereerst ingegaan op de elementen uit de methodiek die wel
goed lijken te werken. Volgens wordt gekeken naar de veranderingen
die hebben plaatsgevonden in de methodiek, de setting en de intensiteit.
Tot slot komt aan de orde hoe de jongeren volgens de medewerkers
deelname aan de projecten ervaren.
Werkzame factoren
Hoewel voor sommige projecten geldt dat zij nog te kort actief zijn om
uitspraken te kunnen doen over de werking van de gehanteerde
methodiek, kan bij een aantal projecten al wel voorzichtig worden
aangegeven welke elementen uit de methodiek bij de doelgroep volgens
de respondenten resultaat lijken te hebben. Verschillende projecten
geven bijvoorbeeld aan dat het opbouwen van een vertrouwensband
vruchten afwerpt in de begeleiding van de deelnemers. In het verlengde
daarvan benadrukken twee projecten het belang van een persoonlijke
benadering. Ook geven verschillende projecten aan dat de deelnemers
goed gedijen bij structuur en duidelijkheid. De deelnemers willen graag
weten waar ze aan toe zijn. Verschillende medewerkers geven
bovendien aan dat het positief benaderen van de deelnemers door
44

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

middel van het geven van complimenten en persoonlijke aandacht bij
veel deelnemers bijdraagt aan de motivatie en het gevoel van
eigenwaarde van de deelnemer.
Veranderingen
De meeste projecten geven aan dat de methodiek die ze hanteren
continu in ontwikkeling is. Bij een aantal projecten heeft dit geleid tot
concrete wijzigingen in de methodiek. Hierbij dient te worden
opgemerkt dat veranderingen in de methodiek de uitvoering van de
effectevaluatie bemoeilijken. Zo geldt voor twee projecten dat de
groepsaanpak niet leidde tot de beoogde resultaten en in sommige
gevallen zelf negatieve effecten met zich meebracht. Bij één van deze
projecten is daarom besloten om de groepsaanpak los te laten en in te
zetten op individuele begeleiding. Bij het andere project worden
groepsprocessen nog steeds toegepast, maar is de nadruk meer komen te
liggen op de authenticiteit van het individu binnen deze groep. Ook is
bij één van de projecten gebleken dat de aanvankelijk toegepaste
methodiek, die met name was gericht op weinig regels en veel inspraak
van de deelnemers, niet aansloot bij de behoefte van de deelnemers. De
methodiek van het project is daarom aangepast om tegemoet te komen
aan de behoeften van de deelnemers aan duidelijkheid en structuur.
Bij één van de projecten is gebleken dat de deelnemers met name
gevoelig zijn voor de bedrijfsmatige elementen van het project. Binnen
dit project is daarom, nog sterker dan aanvankelijk was beoogd, de
nadruk gelegd op het nabootsen van een reguliere werkomgeving.
Daarbij wordt bovendien nadrukkelijker een beroep gedaan op de eigen
verantwoordelijkheid van de deelnemers en is de eigen keuze van de
deelnemer centraler komen te staan.
Verschillende projecten hebben een proeftijd of introductieperiode
ingevoerd. Bij één van deze projecten kan deze proefperiode worden
gebruikt om de motivatie van de deelnemer in te schatten en om in
beeld te krijgen of een deelnemer psychische of psychiatrische
problemen heeft die een contra-indicatie kunnen vormen voor deelname
aan het project. Voor de andere twee projecten geldt dat de
introductieperiode bedoeld is om een goed beeld te krijgen van de
kennis, kunde en behoefte van de deelnemer. Op basis van de
observaties en vorderingen van de deelnemer tijdens deze
introductieperiode kan worden vastgesteld bij welke werklocatie of
welk leer-werkbedrijf de deelnemer het beste geplaatst kan worden.
De Nieuwe Kans heeft gedurende de looptijd van het project een
methodiek ontwikkeld, waarin gewerkt wordt met vier pijlers, namelijk
sociaal, fysiek, psyche en zingeving. Deze pijlers vormen de leidraad

Implementatie

45

voor de begeleiding van de deelnemers. Bovendien is een fasensysteem
ontwikkeld, waarbij wordt gewerkt met een instroomfase, een
doorstroomfase en een uitstroomfase.
Zoals aangegeven zijn er enkele projecten waar de setting of intensiteit
van het project is veranderd om op die manier de methodiek beter tot
zijn recht te laten komen. Zo heeft bij Schoolfort een wijziging
plaatsgevonden met betrekking tot de verdeling van de deelnemers over
de werklocaties. Aanvankelijk werden de deelnemers in groepen van
zes tot zeven jongens op een werklocatie geplaatst, onder begeleiding
van één werkmeester. In de praktijk bleek dat het voor de werkmeesters
niet goed mogelijk was om met deze groepsgrootte voldoende
individuele aandacht te besteden aan de deelnemers. Er is nu gekozen
voor een opzet waarin de deelnemers starten met een introductieperiode
die specifiek is bedoeld voor Schoolfortjongens, maar vervolgens
doorstromen naar een werklocatie van Herstelling regulier. De
deelnemers van Schoolfort worden op die manier verspreid over de
verschillende werklocaties van Herstelling, waar ze samenwerken met
de deelnemers van Herstelling regulier en begeleid worden door de
werkmeesters van Herstelling. Het voordeel van deze opzet is ten eerste
dat de werkdruk die het begeleiden van de Schoolfortjongens met zich
meebrengt over meerdere werkmeesters wordt verdeeld. Bovendien
kunnen de deelnemers van Schoolfort zich zo optrekken aan de meer
volwassen deelnemers van Herstelling.
Bij ISH is gebleken dat de methodiek in de oorspronkelijk beoogde
intensiteit van twee dagen per week niet goed tot zijn recht komt. Het
project wordt door de deelnemers als te vrijblijvend ervaren, waardoor
de deelnemers vaak te laat komen en het verzuim hoog is. Om de
betrokkenheid van de deelnemers te vergroten en het vrijblijvende
imago te beperken, zijn er plannen de intensiteit van het project te
verhogen van twee naar vier dagen per week. Een ander knelpunt in de
uitvoering van ISH wordt gevormd door de constante doorstroom van
deelnemers. In de oorspronkelijke opzet van het project stromen er
continu deelnemers in en uit het project. In deze opzet blijkt de
groepsdynamica niet goed tot zijn recht te komen. Om dit probleem het
hoofd te bieden wordt gekeken of met een vaste groep deelnemers
gewerkt kan gaan worden, die grotendeels tegelijk gestart zijn en die
gezamenlijk het traject van tien weken doorlopen.
Ervaringen van de deelnemers
Aan de projectleiders en projectmedewerkers is tevens gevraagd hoe de
deelnemers volgens hen de deelname aan het project ervaren. Voor de
meeste projecten geldt dat de deelnemers met name in het begin sterk
ageren tegen de begeleiding, de verplichtingen en de regels. Gedurende

46

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

het project valt hierin over het algemeen verbetering waar te nemen.
Deelnemers voelen zich volgens de geïnterviewde medewerkers
gaandeweg meer betrokken bij het project en gaan ook beseffen wat het
project voor hen kan betekenen. Deze betrokkenheid blijkt onder andere
uit het feit dat ze steeds terug blijven komen. Sommige medewerkers
geven expliciet aan dat zij de indruk hebben dat de deelnemers
gedurende het project gehecht raken aan de duidelijkheid en de
structuur binnen het project.

4.4

Randvoorwaarden

In deze paragraaf wordt ingegaan op de randvoorwaarden bij de
uitvoering van de projecten. Hierbij wordt aandacht besteed aan de
samenwerking met betrokken partijen, accommodatie, beschikbare
middelen en de personele bezetting.
Samenwerking met betrokken partijen
De bij de pilotprojecten betrokken partijen kunnen grofweg worden
onderscheiden in verwijzende instanties enerzijds en externe
deskundigen anderzijds. Voor veel projecten geldt dat met name in de
beginfase veel tijd en energie is gestoken in het leggen van contacten
met verwijzende organisaties (waaronder scholen, Jeugdzorg en
Justitiële Jeugdinrichtingen) en dat samenwerking met deze partijen
volgens hen inmiddels over het algemeen ook (redelijk) goed verloopt.
Daarbij moet wel worden opgemerkt dat voor de meeste projecten geldt
dat het grootste deel van de aanmeldingen wordt ingediend door een
beperkt aantal vaste verwijzers, waarmee de projectleiders of
projectmedewerkers goed contact onderhouden. De projecten geven aan
nog steeds veel aandacht te besteden aan het uitbreiden van dit netwerk.
Hoewel de samenwerking met de verwijzende instanties redelijk goed
van de grond lijkt te komen, worden door de projecten wel enkele
knelpunten genoemd die zij hierbij ervaren. Ten eerste wordt door drie
projecten aangegeven dat de informatie die de projecten ontvangen van
de verwijzers over de deelnemers vaak niet compleet is. Zo is
bijvoorbeeld niet altijd duidelijk of een deelnemer kampt met
psychiatrische problematiek, terwijl dit bij de verwijzende instantie wel
bekend zou moeten zijn. Door twee projecten wordt bovendien
opgemerkt dat de betrokkenheid van sommige scholen gedurende het
project gering is. Zij hebben de indruk dat de scholen in sommige
gevallen blij zijn dat ze de leerling die het project volgt tijdelijk niet in
de klas hebben.

Implementatie

47

Voor vier projecten geldt dat voor bepaalde taken binnen het project
(bijvoorbeeld onderwijs en zorg) externe deskundigen worden
ingeschakeld. De samenwerking met deze externe partners verloopt
volgens de respondenten over het algemeen nog niet zoals beoogd. Bij
één van deze projecten zijn al wel globale afspraken gemaakt met
samenwerkende organisaties die de hulpverlening leveren aan de
jongeren op het terrein van welzijn, vrijetijdsbesteding en zorg, maar er
bestaat nog veel onduidelijkheid over de concrete invulling van deze
taken. Ook bij drie andere projecten zijn deze externe contacten voor
scholing en/of zorg nog niet volledig op orde.
Tot slot wordt door één van de projecten opgemerkt dat de
verschillende invalshoeken van de betrokken uitvoerende organisaties
een knelpunt opleveren bij de uitvoering. Hoewel een brede benadering,
vanuit verschillende organisaties, één van de sterke punten is van het
project, bleken de uitgangspunten van deze verschillende organisaties
niet voldoende op één lijn te liggen, wat samenwerking en het uitdragen
van een heldere lijn richting de deelnemers bemoeilijkte. Deze
afstemming is door middel van een wekelijks overleg inmiddels
verbeterd.
Accommodatie en beschikbare middelen
Voor de meeste projecten geldt dat zij tevreden zijn over de
accommodatie van het project. Drie projecten maken gebruik van de
accommodatie en faciliteiten van een grotere organisatie waarvan deze
projecten onderdeel uitmaken. Twee projecten zijn ondergebracht in in
onbruik geraakte schoolgebouwen. Hier hebben ze beschikking over
voldoende faciliteiten, waaronder klaslokalen, gespreksruimten en
sportzalen. Door één van deze projecten wordt daarbij echter wel
opgemerkt dat de kookfaciliteit nog niet optimaal is, omdat de
kookruimte niet geschikt is om met een grote groep gezamenlijk te
koken.
Een aantal projecten geeft aan dat het van belang is dat de locatie van
het project goed bereikbaar is, omdat dit drempelverlagend werkt voor
de deelnemers. De (werk)locaties van twee projecten zijn minder goed
bereikbaar, maar bij deze projecten wordt vervoer van en naar de
werklocaties door de projecten gefaciliteerd.
Voor Wyldemerk en het WerkHotel geldt dat de huidige accommodatie
een knelpunt vormt in de uitvoering van het project, aangezien beide
projecten nog niet beschikken over de beoogde huisvesting. De campus
waar de deelnemers van Wyldemerk gehuisvest gaan worden komt in
juni 2008 beschikbaar. Tot die tijd worden de deelnemers
ondergebracht in een vakantiepark en een vormings- en

48

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

trainingscentrum. Door de beperkingen van deze tijdelijke
accommodatie kan de methodiek van Wyldemerk nog niet goed worden
toegepast. Zo wordt in de opzet van Wyldemerk gewerkt met
huisouders en coaches. Het is echter nu voor de huisouders nog niet
mogelijk om op het terrein van het project te wonen, waardoor de rol
van huisouder nog niet goed kan worden ingevuld. Ook geven de
medewerkers aan nog niet te beschikken over alle benodigde
lesmaterialen en computers.
Evenals
Wyldemerk
kampt
ook
het
WerkHotel
met
huisvestingsproblemen die consequenties hebben voor de uitvoering
van het project. Aanvankelijk zouden de deelnemers worden gehuisvest
in een oud schoolpand, waarin ook bedrijven, kunstenaars en horeca
zijn ondergebracht. Omdat voor dit pand niet de benodigde vergunning
kon worden verkregen, worden de deelnemers voorlopig gehuisvest in
appartementen in de buurt van deze school, waar zij twee aan twee
wonen. Voor de deelnemers betekent dit dat zij de keuken, badkamer en
woonkamer moeten delen, waardoor een extra beroep wordt gedaan op
hun sociale en communicatieve vaardigheden. Daarnaast vindt de
begeleiding van de deelnemers nu nog plaats vanuit een kantoor op
geruime afstand van de woningen van de deelnemers, waardoor de
woonbegeleiders logistieke problemen ervaren bij de begeleiding van
de deelnemers. Binnenkort zal het kantoor van HVO Querido worden
gevestigd in het oude schoolpand waar de deelnemers aanvankelijk
zouden gaan wonen. Ook wordt in dit pand een ruimte ingericht als
ontmoetingsplaats voor de deelnemers. De deelnemers zijn actief
betrokken bij de inrichting van deze ruimte. Verwacht wordt dat op die
manier, ondanks het feit dat de deelnemers niet in één pand wonen, toch
invulling kan worden gegeven aan de groepselementen in de methodiek
van het WerkHotel.
Personele bezetting
Bij de meeste projecten is bij de start van het project een team
samengesteld voor de uitvoering van het project. Deze teams bestaan
over het algemeen uit medewerkers die zich direct bezighouden met de
begeleiding van de jongeren (trajectbegeleiders, woonbegeleiders,
coaches) en medewerkers die zich richten op beleidsmatige,
coördinerende en/of administratieve werkzaamheden. Voor vijf van
deze projecten geldt dat het personeel van deze teams in dienst is van
het project zelf of de uitvoerende instantie. Bij twee projecten zijn de
verschillende teamleden van het project gedetacheerd vanuit andere,
samenwerkende organisaties. De meeste projecten huren externe
deskundigen in voor specifieke onderdelen van het programma
(bijvoorbeeld scholing of trainingen).

Implementatie

49

Voor twee andere projecten geldt dat de deelnemers begeleid worden
door medewerkers van de organisaties waarvan deze projecten
onderdeel uitmaken. Deze medewerkers zijn niet uitsluitend werkzaam
voor het pilotproject, maar verrichten binnen deze organisatie ook
andere werkzaamheden en begeleiden ook deelnemers van andere
projecten binnen deze organisatie.
De meeste projecten geven aan te beschikken over voldoende personele
capaciteit om het beoogde aantal deelnemers te kunnen begeleiden.
Voor een aantal relatief laat gestarte projecten geldt echter dat hun
huidige personele bezetting is afgestemd op de (lage) instroom. Deze
projecten zijn met hun huidige bezetting dan ook niet toegerust om de
capaciteit te leveren die in het projectplan was beoogd. Wanneer de
aanmeldingen toenemen, zal extra personeel worden aangetrokken. Een
aantal projecten is in de huidige, ambulante setting minder
arbeidsintensief, waardoor de begeleiding momenteel door een kleiner
team kan worden geleverd dan was beoogd.
Professionaliteit
Voor het merendeel van de projecten geldt dat de medewerkers
voldoende gekwalificeerd zijn voor en ervaring hebben met het
begeleiden van de doelgroep. Wel wordt door een aantal van deze
projecten aangegeven dat het team nog volop in ontwikkeling is. Door
middel van trainingen en intervisie wordt het team gezamenlijk beter
toegerust voor de doelgroep.
Een aantal projecten geeft aan dat het in de praktijk lastig blijkt te zijn
om personeel te vinden dat voldoende is toegerust voor het werken met
de doelgroep. Het begeleiden van de deelnemers vraagt veel van de
flexibiliteit en het incasseringsvermogen van de medewerkers. Bij twee
projecten wordt aangegeven dat er behoefte is aan een opleiding voor
de medewerkers, waarin zij meer kunnen leren over de problematiek
van de doelgroep en omgang met de doelgroep.
Personeelswisselingen
Een aantal projecten heeft gedurende de looptijd van het project te
kampen gehad met personeelswisselingen. Bij twee projecten heeft een
wisseling plaatsgevonden in de projectleiding, waardoor één van deze
projecten enige tijd geen projectleider heeft gehad. Bij één project is de
teamleider vervangen in verband met zwangerschapsverlof. Bij drie
projecten wordt aangegeven dat in de opstartfase verschillende
medewerkers zijn weggegaan wegens gebrek aan duidelijkheid en
structuur of vanwege de zwaarte van de doelgroep.

50

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

4.5

Continuïteit en nazorg

In deze paragraaf wordt ingegaan op de manier waarop de continuïteit
vorm krijgt binnen de projecten. Daarbij komt ook de afstemming met
betrokken partners, contacten met ouders en de intensiteit van de
projecten aan de orde. Tot slot zal aandacht worden besteed aan de
nazorg die de verschillende projecten zeggen te bieden.
Continuïteit
Er zijn verschillende manieren waarop de projecten invulling kunnen
geven aan de continuïteit in de begeleiding van de deelnemers. Een
aantal projecten geeft aan te werken met begeleidingsplannen of
persoonlijke
ontwikkelingsplannen
waarin
de
persoonlijke
doelstellingen en de voortgang van de deelnemers wordt bewaakt.
Daarnaast wordt bij verschillende projecten gewerkt met een
mentorsysteem, waarbij voor iedere deelnemer één begeleider fungeert
als centraal aanspreekpunt en voortgangsgesprekken voert met deze
deelnemer. Bij één van de projecten is dit mentorsysteem gedurende de
looptijd van het project ingevoerd wat volgens de medewerkers
inderdaad heeft geleid tot een verbetering van de continuïteit in de
begeleiding. Bij één van de projecten waar niet wordt gewerkt met
mentorbegeleiding, wordt door de medewerkers wel aangegeven dat de
behoefte bestaat dit systeem te gaan gebruiken.
Afstemming met samenwerkende organisaties
Een ander aspect van de continuïteit wordt gevormd door de
afstemming met samenwerkende organisaties. Verschillende projecten
voeren wekelijks overleg met de organisaties die betrokken zijn bij de
begeleiding van de deelnemers. Bij één van de projecten wordt expliciet
aangegeven dat er sprake is van goede samenwerking met de
begeleiders van de betrokken gemeenten. Er vindt bij dit project drie
maal per week een overdracht plaats, waarbij de begeleiders uit de
betrokken gemeenten aanwezig zijn en waar alle deelnemers worden
besproken. Bij een ander project is een jobcoach aangesteld die
verantwoordelijk is voor de afstemming tussen de begeleiding bij het
project en de begeleiding door andere betrokken partijen, bijvoorbeeld
stageplaatsen. Tot slot wordt door een project, waar de deelnemers
gedurende het project nog een aantal dagen in de week les volgen op
hun eigen school, aangegeven dat er nog veel winst te behalen is in de
afstemming tussen het project en de scholen. Op de schooldagen wordt
weinig teruggekoppeld van hetgeen de deelnemers op de projectlocatie
hebben gedaan en geleerd.

Implementatie

51

Betrokkenheid van ouders
Een aantal projecten geeft aan veel energie te steken in het betrekken
van de ouders/verzorgers bij het project. Zo worden de ouders van de
deelnemers van één van de projecten verplicht om deel te nemen aan
een oudertraining bestaande uit vier workshops, terwijl een ander
project
de
ouders
iedere
maand
uitnodigt
voor
een
intervisiebijeenkomst. Ook een ander project geeft aan veel energie te
steken in het contact met de ouders, waarbij wel wordt aangegeven dat
dit contact in sommige gevallen erg moeizaam verloopt. Voor twee
kortdurende projecten geldt dat de ouders soms wel komen kijken bij
het project, maar dat er vanuit het project geen activiteiten worden
ondernomen die gericht zijn op het betrekken van de ouders. Voor twee
projecten geldt dat de deelnemers over het algemeen meerderjarig zijn,
waardoor de contacten met ouders een minder grote rol spelen. Wel
wordt bij deze projecten met de deelnemers gesproken over de
thuissituatie en de relatie met hun ouders of verzorgers.
Intensiteit
Tot slot speelt ook de intensiteit van het project en rol in de continuïteit.
Twee projecten geven aan dat zij, door de jongere uit hun eigen
omgeving te halen, rust kunnen creëren voor de deelnemer. Er is weinig
afleiding en er zijn weinig mogelijkheden om te vervallen in oude
gewoonten. Bij drie andere projecten wordt juist benadrukt dat zij de
deelnemer begeleiden in zijn of haar eigen leefomgeving of stad,
waardoor de jongeren meteen kunnen toepassen wat ze binnen het
traject geleerd hebben. Bij één project wordt een deel van de
hulpverlening in een ambulante setting verleend. Sommige projecten
geven aan dat de relatief lage intensiteit van het project belemmeringen
met zich meebrengt. Bij deze projecten zijn de deelnemers ‘s avonds en
in het weekend thuis, in de oude setting, waardoor zij terugvallen in hun
oude gedrag. Eén van de pilotprojecten is voornemens de intensiteit te
verhogen, omdat de oorspronkelijk intensiteit niet toereikend blijkt voor
de doelgroep.
Nazorg
De meeste projecten hebben nog geen ervaringen opgedaan met het
bieden van nazorg aan de deelnemers, aangezien er nog vrijwel geen
deelnemers zijn uitgestroomd uit deze projecten. Bij de kortdurende
projecten hebben al wel meerdere deelnemers het traject afgerond. Voor
één van deze projecten geldt dat het nazorgtraject in handen is van de
betrokken gemeenten. Bij twee kortdurende projecten wordt in principe
geen nazorg geboden, aangezien de deelnemers na afronding van het
traject weer teruggaan naar school. Eén van deze projecten geeft aan
dat, wanneer een deelnemer niet teruggaat naar school, een
vervolgtraject voor deze deelnemer wordt gezocht.

52

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

5.

KENMERKEN DEELNEMERS

Vanaf 1 november tot en met april is bij alle ingestroomde jongeren
een interview afgenomen met vragen over onder andere omgang met
familie en vrienden en over vrijetijdsbesteding. Het tweede deel van het
interview bestaat uit door de jongeren zelf in te vullen schalen voor het
meten van verschillende gedragsindicatoren. Daarnaast zijn de
registratiegegevens van de jongeren verzameld, waaronder
persoonskenmerken, informatie over school/werksituatie en
problematiek van de jongeren voordat ze aan het project deelnamen.
Om de kenmerken van deelnemers te beschrijven worden in dit
hoofdstuk de resultaten beschreven van de jongeren bij wie de
vragenlijst is afgenomen, aangevuld met enkele registratiegegevens.
Waar mogelijk worden de resultaten vergeleken met gegevens uit
bestaand onderzoek. In hoofdstuk zes wordt bovendien een vergelijking
gemaakt tussen de deelnemers van de pilotprojecten en de deelnemers
van bestaande projecten. De vergelijking is bedoeld om een beeld te
geven van de doelgroep: in hoeverre wijken zij af van een
vergelijkingsgroep? En als ze afwijken, bij welke vormen van (riskant)
gedrag doet zich dat met name voor?
Alleen van de jongeren waarbij een vragenlijst is afgenomen zijn ook
de registratiegegevens meegenomen. Van een aantal projecten zijn de
registratiegegevens namelijk niet ontvangen zoals bedoeld. De
projecten hebben voor aanvang van het onderzoek een formulier
ontvangen, waarin ze de registratiegegevens van deelnemers konden
invullen, waarbij onderscheid is gemaakt naar situatie bij aanvang,
situatie tijdens project en situatie bij uitstroom. De gegevens van de
situatie bij aanvang van het project dienen tijdens de intakeprocedure
met de jongere te worden ingevuld. Een aantal projecten lijkt de
gegevens niet tijdens de intake te hebben ingevuld, maar vlak voor het
aanleveren ervan aan de onderzoekers. Dit heeft er vermoedelijk toe
geleid dat in sommige gevallen de situatie op het moment van invullen
is weergeven en niet de situatie bij aanvang van het project. Bovendien
zijn van een aantal projecten de gegevens ingevuld door de school, van
waaruit de jongere in het project is ingestroomd. Daarnaast zijn niet alle
formulieren volledig ingevuld. Hierdoor kan in mindere mate gebruik
worden gemaakt van de registratiegegevens dan de bedoeling was.
Van alle pilotprojecten tezamen zijn in de aangegeven
onderzoeksperiode 136 vragenlijsten afgenomen bij de ingestroomde

Kenmerken deelnemers

53

jongeren (tabel 5.1). Van deze
registratieformulieren ontvangen.

136

jongeren

zijn

135

WerkHotel

ISH

De Nieuwe
Kans
Educatief
Centrum

Crossroads

BOP
Academie

Wyldemerk

De
Uitdaging

Totaal

aantal deelnemers

Schoolfort

Tabel 5.1 Aantal deelnemers per project, waarvan de gegevens van november
2007 tot en met april 2008 in dit hoofdstuk zijn verwerkt

33

8

23

9*

4

11

6

37

136

5

*van één deelnemer is geen registratieformulier ontvangen, waarmee het totale aantal
registratieformulieren uitkomt op 135.

De aantallen deelnemers in de onderzoeksperiode liggen per project ver
uiteen: van vier bij Crossroads tot 37 bij De Uitdaging. Deze
verschillen hangen uiteraard samen met de capaciteit van de
afzonderlijke projecten, maar ook met de tegenvallende instroom,
hetgeen verschilt per project. De tegenvallende instroom wordt nader
behandeld in het hoofdstuk over de implementatie.

5.1

Persoonskenmerken

In zowel de vragenlijst als de registratiegegevens is aandacht besteed
aan persoonskenmerken. Het gaat daarbij om: leeftijd; geslacht;
etniciteit; en of ze al kinderen hebben.
Leeftijd
De gemiddelde leeftijd van de ingestroomde jongeren is 18 jaar (tabel
5.2). De grootste groep (40%) zit in de leeftijdscategorie 16-17 jaar.
Ongeveer een derde (30%) is tussen 18 en 20 jaar, terwijl 15% 21 jaar
of ouder is.
De projecten met de laagst gemiddelde leeftijd zijn Schoolfort,
Crossroads en Wyldemerk (16 jaar). De projecten met de oudste
jongeren zijn WerkHotel en De Nieuwe Kans met beide een
gemiddelde leeftijd van 21 jaar. De overige projecten zitten hiertussen
in. Het WerkHotel, ISH en De Uitdaging hebben als enige projecten
jongeren van 21 jaar of ouder.

54

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Educatief Centrm
(n = 5)

Wyldemerk
(n = 6)

De Uitdaging
(n = 37)

%
0
0
50
50
100

%
0
35
48
17
100

%
0
0
56
44
100

%
%
0
25
60
75
40
0
0
0
100 100

%
18
64
18
0
100

%
67
33
0
0
100

%
N
%
0
20 15
38
54 40
38
41 30
24
21 15
100 136 100

16

21

19

21

18

17

16

19

16

Totaal

De Nieuwe Kans
(n = 9)

%
39
52
9
0
100

Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)

ISH
(n = 23)

12-15
16-17
18-20
21-27
totaal
gemiddelde
leeftijd

WerkHotel
(n = 8)

Leeftijdsverdeling, totaal en per project, in %

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.2

18

Geslacht
Van alle 136 ingestroomde jongeren is 87% jongen (tabel 5.3).
Crossroads, Educatief Centrum en De Uitdaging bestaan uitsluitend uit
jongens, hetgeen overigens niet persé aan de selectiecriteria hoeft te
liggen. Alleen De Uitdaging richt zich uitsluitend op jongens, de andere
projecten zijn tevens bedoeld voor meisjes. ISH heeft als enige project
ongeveer evenveel jongens als meisjes (respectievelijk 52% en 48%).

De Nieuwe Kans
(n = 9)

Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)

BOP Academie
(n = 11)

Wyldemerk
(n = 6)

%
75
25
100

%
52
48
100

%
89
11
100

%
%
100 100
0
0
100 100

%
82
18
100

%
83
17
100

Totaal

ISH
(n = 23)

%
97
3
100

De Uitdaging
(n = 37)

WerkHotel
(n = 8)

jongen
meisje
totaal

Verdeling jongens en meisjes, totaal en per project, in %

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.3

%
N
%
100 118 87
0
18 13
100 136 100

Etniciteit
Qua etniciteit (tabel 5.4) zijn de jongeren van Nederlandse, Surinaamse
en Marokkaanse afkomst vrij evenredig verdeeld (respectievelijk 22%,
20% en 19%). Daarna volgt een groep van 19 jongeren (14%) die een
gemengde etniciteit hebben. De overige jongeren hebben een Turkse
(6%), Antilliaanse (6%) of een andere (13%) afkomst.

Kenmerken deelnemers

55

Tussen de projecten ligt de verdeling anders. In Wyldemerk en de BOP
Academie zitten uitsluitend of grotendeels jongeren van Nederlandse
afkomst, terwijl aan ISH en het Educatief Centrum niemand uit deze
groep deelneemt. Bij ISH heeft 44% een Marokkaanse achtergrond,
terwijl bij Educatief Centrum 40% een Antilliaanse en 40 % een
Surinaamse achtergrond heeft.

De Nieuwe Kans
(n = 9)

Educatief Centrm
(n = 5)

Crossroads
(n = 4)

BOP Academie
(n = 11)

Wyldemerk
(n = 6)

De Uitdaging
(n = 37)

%
15
30
18
6
3

%
13
25
38
0
13

%
0
17
44
22
4

%
22
33
11
0
0

%
0
40
0
0
40

%
50
0
25
0
0

%
73
9
0
0
0

%
100
0
0
0
0

%
16
14
14
3
8

N
30
27
26
8
8

%
22
20
19
6
6

3
9
15
100

0
13
0
100

0
9
4
100

0
22
11
100

0
0
20
100

25
0
0
100

0
0
18
100

0
0
0
100

11
30
5
100

6
19
12
136

4
14
9
100

Totaal

ISH
(n = 23)

Nederlands
Surinaams
Marokkaans
Turks
Antilliaans
Overig
Europees
Gemengd
Anders
totaal

WerkHotel
(n = 8)

Etniciteit, totaal en per project , in %

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.4

Kinderen
Uit de registratiegegevens komt naar voren dat vijf van de 135 jongeren
een kind hebben (4%). Deze vijf jongeren, deelnemers van ISH, het
WerkHotel, Educatief Centrum en De Nieuwe Kans, zijn allen ouder
dan 18 jaar.

5.2

Gedragsindicatoren

In deze paragraaf worden de gedragsindicatoren behandeld die in de
vragenlijst aan bod komen. Met behulp van verschillende schalen zijn
scores berekend voor motivatie, gevoel van eigenwaarde, sociale
acceptatie, zelfcontrole en sociale steun zoeken. Daarnaast is de
deelnemers gevraagd naar alcohol- en drugsgebruik en criminele
activiteiten. Waar mogelijk zijn cijfers uit vergelijkbare onderzoeken
toegevoegd als referentiekader. Deze zijn echter niet van iedere
gedragsindicator beschikbaar. De scores van de gedragsindicatoren
krijgen uiteraard pas echt betekenis wanneer ze met de scores van de

56

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

tweede, uitstroom, meting (T2) kunnen worden vergeleken. Dit zal in
de tweede rapportage het geval zijn.
Schalen
In de vragenlijst zijn schalen of onderdelen van bestaande vragenlijsten
gebruikt voor het meten van verschillende gedragsindicatoren. Tabel
5.5 toont de gemiddelde scores van het totale aantal deelnemers op deze
indicatoren.
Tabel 5.5

Gemiddelde scores op
gedragsindicatoren

Totaal (N =136)

Motivatie
Gevoel van eigenwaarde
Sociale Acceptatie
Zelfcontrole
Sociale Steun zoeken
*m= gemiddelde score
**s= standaard deviatie

m*
10,1
16,3
15,9
33,9
11,8

s**
1,0
3,1
2,9
6,8
3,7

Motivatie
De score op motivatie is gemeten aan de hand van 18 stellingen. De
minimale score op deze schaal is 6 en de maximale score is 12, waarbij
geldt dat de motivatie om te veranderen groter is bij een hogere score.
Er zijn weinig verschillen gemeten tussen de projecten waar het gaat
om motivatie van de deelnemers. De totale gemiddelde score bedraagt
10,1. Er zijn op dit moment geen scores van andere jongeren in
Nederland bekend. Na de tweede meting kan een mogelijke verandering
in de motivatie van de deelnemers worden vastgesteld.
Gevoel van eigenwaarde en sociale acceptatie
Naast motivatie is ook het gevoel van eigenwaarde en sociale acceptatie
van de deelnemers gemeten. De schaal voor sociale acceptatie meet hoe
de jongere zich naar eigen beleving ten opzichte van andere jongeren
geaccepteerd voelt. Bij beide schalen is de minimale score vijf, terwijl
20 de maximale score is. Hoe hoger deze score, hoe sterker het gevoel
van eigenwaarde of sociale acceptatie. In een onderzoeksgroep
waarmee een vergelijking kan worden gemaakt van 599 schoolgaande
jongeren, bestaande uit 219 jongens (37%) en 380 meisjes (63%), is de
leeftijd van de jongeren 12 tot en met 17 jaar. Dit is niet geheel de

Kenmerken deelnemers

57

leeftijd van de deelnemers van de pilotprojecten. Leeftijd blijkt echter
nauwelijks effect te hebben op de schalen (Treffers 2002). In de
vergelijkingsgroep is het opleidingsniveau VBO/MAVO, wat
vergelijkbaar is met VMBO, maar ook opleidingsniveau blijkt geen
invloed op de schalen te hebben. Wat wel invloed heeft op de schaal
gevoel van eigenwaarde is het geslacht. Meisjes scoren over het
algemeen lager op deze schaal dan jongens. Voor een goede
vergelijking tussen deze onderzoeksgroep en de deelnemers van de
pilotprojecten is daarom een onderscheid gemaakt naar geslacht (tabel
5.6).
Tabel 5.6

Gemiddelde scores van deelnemers pilotprojecten en
vergelijkingsgroep op schaal gevoel van eigenwaarde
en sociale acceptatie naar geslacht
Deelnemers
Vergelijkingsgroep
pilotprojecten
(N=599)
(N=136)
m*
s**
m
s
gevoel van eigenwaarde
jongen
16,4
3,1
15,9
3,0
meisje
15,7
2,9
14,6
3,5
sociale acceptatie
jongen
15,8
2,9
14,9
3,0
meisje
16,4
2,7
15,2
2,9
*m= gemiddelde score
**s= standaard deviatie

De gemiddelde score van alle pilotprojecten tezamen is voor het gevoel
van eigenwaarde 16,3, terwijl het gemiddelde voor sociale acceptatie
15,9 bedraagt (tabel 5.5). De meisjes scoren op de schaal gevoel voor
eigenwaarde met een gemiddelde van 15,7 lager dan de jongens
(m=16,4), hetgeen overeenkomt met het feit dat meisjes over het
algemeen lager scoren op deze schaal (tabel 5.6). Bij de jongens in de
pilotprojecten ligt het gemiddelde (16,4) op deze schaal iets hoger dan
het gemiddelde van de vergelijkingsgroep (15,9). De meisjes in de
pilotprojecten scoren eveneens hoger dan de vergelijkingsgroep
(m=15,7 versus m=14,6). Deze hogere scores van de deelnemers laten
zien dat zowel de jongens als de meisjes aangeven een sterker gevoel
voor eigenwaarde te hebben dan de vergelijkingsgroep.
Op de schaal sociale acceptatie scoren de meisjes in de pilotprojecten
iets hoger dan de jongens (16,4 versus 15,8), terwijl over het algemeen
geslacht geen invloed heeft op deze schaal. Zowel de jongens als de
meisjes in de pilotprojecten (respectievelijk m=15,8 en m=16,4) scoren
hoger vergeleken met de jongens en meisjes in de vergelijkingsgroep
(respectievelijk m=14,9 en m=15,2).

58

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Zelfcontrole
De mate van zelfcontrole is in de vragenlijst gemeten aan de hand van
een schaal bestaande uit 12 items. De mate van zelfcontrole is van
invloed op crimineel gedrag en op probleemgedrag: hoe lager de score
op de zelfcontroleschaal, hoe groter de kans op crimineel gedrag en/of
probleemgedrag. De maximale score op deze schaal is 48 punten (grote
mate van zelfcontrole), de minimale score is 12 (kleine mate van
zelfcontrole). De gemiddelde score van de alle deelnemers is 33,9. Ook
van deze vragenlijst zijn op dit moment geen vergelijkbare scores
bekend.
Zoeken van sociale steun
Tot slot is ook het zoeken van sociale steun gemeten, waarbij gebruik is
gemaakt van een schaal met zes items met een minimale score van zes
en een maximale score van 24. Hoe hoger de score, hoe meer sociale
steun de deelnemer zoekt wanneer hij kampt met problemen. Het totale
gemiddelde van alle deelnemers bedraagt 11,8. De meisjes scoren met
een gemiddelde van 12,1 hoger dan de jongens (11,7). Een
onderzoeksgroep van 394 jongeren in de leeftijd van 13 tot en met 16
jaar met uiteenlopende opleidingsniveaus had een gemiddelde score van
12,8 op de schaal (Bijstra, Jackson en Bosma 1994). Meisjes scoren
over het algemeen hoger op de schaal dan jongens, hetgeen tevens het
geval is bij de deelnemers. Van de vergelijkingsgroep zijn echter geen
scores naar geslacht bekend, zodat hiervoor geen vergelijkingen kunnen
worden gemaakt.
Alcohol- en drugsgebruik
De deelnemers is tevens gevraagd naar alcohol- en drugsgebruik.1
Alcoholgebruik
Tabel 5.7 laat zien dat van de 136 deelnemers van de pilotprojecten
76% ooit wel eens alcohol heeft gedronken. Hiervan heeft 68% wel
eens zwakhoudende drank gedronken en bijna evenveel jongeren (68%)
ooit wel eens sterke drank gehad. In de oudste leeftijdscategorie hebben
de meeste jongeren (81%) ooit wel eens alcohol gedronken (71% bier
of wijn en 76% sterke drank). Overigens verschillen de percentages
tussen de leeftijdscategorieën niet veel. Van de 16/17-jarige deelnemers
heeft 76% wel eens alcohol gedronken, waarvan 69% wel eens
bier/wijn en 65% sterke drank heeft gehad.

1
Om de anonimiteit van de deelnemers te waarborgen is in tabel 5.7 geen
onderverdeling gemaakt naar de afzonderlijk projecten. Wel is een onderscheid
gemaakt naar leeftijdscategorie.

Kenmerken deelnemers

59

De percentages kunnen worden vergeleken met een landelijk onderzoek
onder 2.755 jongeren van 13 tot en met 17 jaar (Bieleman e.a. 2006).2
Hoewel deze groep qua leeftijd niet geheel overeen komt met de
deelnemers, kunnen de cijfers wel worden vergeleken wanneer de
deelnemers van 18 jaar en ouder niet meegenomen worden. Onder de
deelnemers blijkt 76% van de jongeren van 13 tot en met 17 jaar wel
eens alcohol te hebben gedronken, wat iets hoger is dan het percentage
in 2005 van de vergelijkingsgroep (73%). In de vergelijkingsgroep zijn
echter 13-jarigen die minder drinken ruim vertegenwoordigd, hetgeen
niet het geval is bij de deelnemers. Het percentage deelnemers in de
leeftijdscategorie 14/15 jaar dat ooit alcohol gebruikte (78%) en 16/17
jaar (76%) is dan ook lager dan het percentage in de vergelijkingsgroep
(respectievelijk 80% en 91%).

18-20 jaar (n=41)

21-27 jaar (n=21)

Totaal
(N=136)

zwak-alcoholhoudende drank (bier/wijn)
sterke drank
beide

16-17 jaar (n=54)

Alcoholgebruik ooit, totaal en naar leeftijdcategorie, in %
12-15 jaar (n=20)

Tabel 5.7

%

%

%

%

N

%

60
65
75

69
65
76

68
71
73

71
76
81

92
93
103

68
68
76

Drugsgebruik
Ruim de helft van de jongeren (57%) heeft ooit wel eens sofdrugs
gebruikt (wiet of hasj) (tabel 5.8). Van de deelnemers die wel eens
softdrugs gebruikt hebben deed bijna drie kwart (73%) dat de laatste
keer samen met anderen. Het percentage deelnemers dat wel eens
softdrugs heeft gebruikt is het hoogste bij de jongeren in de
leeftijdscategorie 21-27 jaar. Van de jongeren in de leeftijdscategorie
12-15 jaar en 16-17 jaar gebruikte de helft wel eens softdrugs. Voor een
vergelijking met landelijk onderzoek is de leeftijd 15 tot en met 24 jaar
meegenomen. Van de deelnemers in deze leeftijdsgroep heeft 59% ooit
wel eens softdrugs gebruikt. Dit percentage is hoog in vergelijking met
2

Hoewel het Peilstationsonderzoek recentere cijfers laat zien van
alcoholgebruik onder jongeren (Monshouwer e.a. 2008), is toch gekozen de
cijfers van Bieleman e.a. uit 2005 te gebruiken. De onderzoekspopulatie van het
Peilstationsonderzoek bestaat namelijk uitsluitend uit scholieren, hetgeen niet
overkomt met de deelnemers aan de pilotprojecten.

60

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

het landelijk gemiddelde. In 2005 heeft 28% van jongeren van 15 tot en
met 24 jaar ooit softdrugs gebruikt (Rodenburg e.a. 2007).
Eén op de tien deelnemers (10%) heeft ooit wel eens harddrugs
gebruikt. Ook hierbij geldt dat het merendeel van de gebruikers (82%)
de laatste keer samen met anderen gebruikte. Het percentage jongeren
dat wel eens harddrugs gebruikte is in de leeftijdscategorie 18-21 jaar
met 17% het hoogst. Van de deelnemers in de leeftijdscategorie onder
18 jaar gebruikte 6% (16-17 jaar) tot 10% (12-15 jaar) wel eens
harddrugs. Tevens ligt het percentage harddrugsgebruik ooit van de
deelnemers van 15 tot en met 24 jaar (10%) hoger dan het landelijk
gemiddelde uit 2005. Van de vergelijkingsgroep heeft namelijk 6% van
jongeren van 15 tot en met 24 jaar ooit harddrugs gebruikt (Rodenburg
e.a. 2007).

softdrugs
harddrugs

%
50
10

%
50
6

%
56
17

%
62
10

Totaal
(N=136)

21-27 jaar (n=21)

18-20 jaar (n=41)

16-17 jaar (n=54)

12-15 jaar (n=20)

Tabel 5.8 Drugsgebruik ooit, totaal en naar leeftijdcategorie , in %

N
77
14

%
57
10

Strafbare feiten
De deelnemers van de projecten is tot slot gevraagd of ze ooit wel eens
strafbare feiten hebben gepleegd en in het jaar voor de meting. Daarbij
is onderscheid gemaakt naar diefstal, drugs dealen, vernieling,
mishandeling, bedreiging en overige strafbare feiten. Van de 136
deelnemers heeft 80% ooit wel eens strafbare feiten gepleegd (tabel
5.9).3 In alle leeftijdscategorieën heeft het overgrote deel van de
deelnemers naar eigen zeggen wel eens een strafbaar feit gepleegd. In
de leeftijdscategorie 16/17-jarigen vallen de meeste deelnemers (89%)
die zeggen wel eens een strafbaar feit te hebben gepleegd, terwijl de
oudste groep (21-27 jaar) het minste aantal deelnemers (67%) kent met
een strafbaar feit. Een vergelijkingsgroep in een onderzoek naar
zelfgerapporteerde delinquentie laat percentages zien van jongeren van
10 tot en met 17 jaar (Van der Laan en Blom 2006). Hoewel deze groep
3

Om de privacy van de deelnemers te waarborgen, is bij de weergave van de
gepleegde feiten geen onderscheid gemaakt naar project. Wel is een
onderscheid gemaakt naar leeftijdscategorie.

Kenmerken deelnemers

61

qua leeftijd niet geheel overeen komt met de deelnemers, kan deze
onderzoeksgroep wel worden vergeleken met de jongste
leeftijdscategorieën van de deelnemers (12 tot en met 15 jaar en 16/17jarigen). In de vergelijkingsgroep blijkt het percentage (65%) van
jongeren die ooit strafbare feiten hebben gepleegd lager dan onder de
deelnemers (85%).
Tevens is gevraagd naar het plegen van strafbare feiten in het jaar
voorafgaand aan de meting. Bijna de helft (49%) van de deelnemers
heeft strafbare feiten gepleegd in het voorafgaande jaar (tabel 5.9). Van
de oudste groep (21 tot en met 27 jaar) heeft 19% een strafbaar feit
gepleegd in het afgelopen jaar. Van de deelnemers van 12 tot en met 15
jaar geeft 65% aan strafbare feiten in het voorafgaande jaar te hebben
gepleegd, terwijl dit bij 54% van de 16/17-jarigen het geval is.

21-27 jaar (n=21)

%
75
65

%
89
54

%
78
49

%
67
19

Totaal (N=136)

18-20 jaar (n=41)

ooit wel eens een stafbaar feit gepleegd
voorafgaande jaar stafbaar feit gepleegd

16-17 jaar (n=54)

Plegen strafbare feiten ooit en in voorafgaande jaar, totaal en naar
leeftijdcategorie, in %
12-15 jaar (n=20)

Tabel 5.9

N
109
66

%
80
49

De
eerder
genoemde
vergelijkingsgroep
laat
bij
deze
leeftijdscategorieën andere percentages zien. In deze onderzoeksgroep
van Nederlandse jongeren heeft 61% van de jongeren van 12 tot en met
15 jaar het jaar voorafgaand aan de meting een strafbaar feit gepleegd,
terwijl dit bij 66% van de 16/17-jarigen het geval is. Vergeleken met
deze groep blijken de jongere deelnemers (12 tot en met 15 jaar) meer
strafbare feiten te hebben gepleegd in het voorafgaande jaar, terwijl de
deelnemers van 16/17 jaar minder strafbare feiten in dat jaar pleegden.

5.3

School/werksituatie

Tijdens het interview wordt ook gevraagd of de jongere het laatste half
jaar een opleiding heeft gevolgd of enige vorm van betaald werk heeft
gehad. Daarnaast is de stand van zaken van de school/werksituatie van
de jongeren in de registraties vastgelegd. Hiervan is echter niet altijd
duidelijk of de gegevens de situatie voor aanvang of tijdens deelname
62

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

van het project beschrijft, terwijl bedoeld is de situatie voor aanvang
vast te leggen. Dit heeft gevolgen voor de accuraatheid van de cijfers.
Vermoedelijk is in sommige gevallen deelname aan het project
meegerekend als opleiding of als werk. Bij de interpretatie van de
gegevens dient hiermee rekening te worden gehouden.
Uit de interviews blijkt dat een tiende (13%) van de deelnemers én geen
opleiding heeft gevolgd én geen betaald werk heeft gehad in het laatste
half jaar. Uit de registratiegegevens blijkt dat 29% van de jongeren én
geen opleiding én geen betaald werk heeft bij aanvang of ten tijde van
het project (n=39).
Hieronder worden afzonderlijk de gegevens over opleiding en werk
beschreven.
Opleiding
Drie kwart (76%) van de deelnemers geeft tijdens het interview aan het
afgelopen half jaar een opleiding te hebben gevolgd. Voor de
meerderheid van de deelnemers van De Nieuwe kans is dit overigens
niet het geval.
Volgens de registratiegegevens volgt 59% van de deelnemers bij
aanvang van en/of tijdens het project een opleiding (tabel 5.12). De
helft (47%) doet dit op MBO niveau, terwijl 36% dit op VMBO niveau
doet. Bij De Nieuwe Kans (100%), Educatief Centrum (60%) en De
Uitdaging (92%) is het aantal deelnemers dat geen opleiding volgt
volgens de registraties groter dan het aantal dat wel een opleiding volgt.
Twee jongeren (2%), beiden deelnemers van het WerkHotel, hebben
een startkwalificatie. Het merendeel van de jongeren heeft geen
diploma (67%), terwijl 23% een VMBO diploma heeft behaald. Het
gaat hierbij vooral om deelnemers van ISH, namelijk 23 jongeren (17%
van de totale groep).

Kenmerken deelnemers

63

Totaal

WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.12 Opleidingssituatie bij aanvang en/of tijdens project, zoals
vastgelegd in registraties*, totaal en per project, in %

%
%
%
%
%
%
%
%
%
N
%
startkwalificatie
ja
0 25
0
0
0
0
0
0
0
2
2
nee
100 63 100 100 100 75 100 100 100 131
97
niet ingevuld
0 13
0
0
0 25
0
0
0
2
2
Totaal
100 100 100 100 100 100 100 100 100 135 100
Diploma
VMBO
3 13 78 13
0
0 18 17 19
31
23
MBO 1
0 13
0
0
0
0
0
0 11
5
4
MBO 2
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
MBO 3
0 13
0
0
0
0
0
0
0
1
1
anders
0
0
0
0
0
0
0
0
3
1
1
geen
97 50
9 88 100 50 82 83 68
91
67
niet ingevuld
0 13 13
0
0 50
0
0
0
6
4
Totaal
100 100 100 100 100 100 100 100 100 135 100
volgen opleiding
ja
94 75 90
0 20 100 73 83
8
79
59
nee
6 13
9 100 60
0 27 17 92
54
40
niet ingevuld
0 13
1
0 20
0
0
0
0
2
2
Totaal
100 100 100 100 100 100 100 100 100 135 100
soort opleiding
(n=79)
VMBO
48
0
0
0
0 50 100 80
0
29
36
MBO
19 100 100
0
0 50
0 20 33
38
47
anders
32
0
0
0 100
0
0
0 33
12
15
geen
0
0
0 100
0
0
0
0
0
1
1
niet ingevuld
0
0
0
0
0
0
0
0 33
1
1
Totaal
100 100 100 100 100 100 100 100 100 135 100
*Bedoeld is de situatie bij aanvang vast te leggen. Vermoedelijk is in een aantal
gevallen echter de situatie tijdens het project vastgelegd.

Van de 54 jongeren die geen opleiding volgen blijkt uit de
registratiegegevens dat met name persoonlijke belemmeringen (39%)
en spijbelen (33%) redenen zijn voor het niet volgen van een opleiding
(tabel 5.13). Onder persoonlijke belemmeringen worden onder andere
problemen thuis (11%) en problemen met politie/justitie (7%) verstaan.
Met name de deelnemers aan De Nieuwe Kans (88%) en De Uitdaging
(24%) geven persoonlijke belemmeringen als reden. Bij De Uitdaging
zegt daarnaast (ook) meer dan een derde van de deelnemers (38%)
spijbelen als reden te hebben.
64

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

persoonlijke
belemmering
spijbelen
van school
gestuurd
geen zin, want te
theoretisch
opleiding niet
volgens
verwachting
liever werken
op school gepest
anders

Totaal

Schoolfort
(n = 33)
WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.13 Redenen niet volgen opleiding, zoals vastgelegd in registraties,
totaal en per project, N= 54 (meerdere antwoorden mogelijk), in %

%

%

%

%

%

%

%

%

%

N

%

50
0

0
0

0
0

88
50

100
0

0
0

67
33

0
0

24
38

21
18

39
33

0

0

50

13

0

0

0

0

18

8

15

0

0

0

0

0

0

33

0

18

7

13

50
50
50
0

0
0
0
100

50
0
0
0

13
0
13
0

0
0
0
0

0
0
0
0

33
33
0
33

0
0
0
100

9
6
3
18

7
4
3
9

13
7
6
17

Werk
Meer dan de helft (56%) van de deelnemers geeft tijdens de interviews
aan het afgelopen half jaar enige vorm van betaald werk te hebben
gehad. De meerderheid van de deelnemers aan Schoolfort (58%, De
Nieuwe Kans (89%), Educatief Centrum (80%) en Wyldemerk (67%)
heeft geen betaald werk gehad in de aangegeven periode.
Bijna drie kwart (71%) van de jongeren is volgens de registraties niet
aan het werk bij aanvang van en/of tijdens het project (tabel 5.14). Bij
de deelnemers die wel werken gaat het bij bijna de helft (46%) om een
parttime baan (bijbaantje). Aan het WerkHotel nemen, als enige project,
meer jongeren deel die wel werken dan niet: 63% versus 38%.4 Andere
projecten waarvan een redelijk aantal jongeren een baan heeft zijn
onder andere ISH (52%) en De Uitdaging (30%). Bij De Nieuwe Kans
en Wyldemerk heeft daarentegen geen van de jongeren bij aanvang of
tijdens deelname werk.

4

De percentages tellen niet altijd op tot 100 door afronding.

Kenmerken deelnemers

65

Totaal

Schoolfort
(n = 33)
WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.14 Werkende deelnemers bij aanvang en/of tijdens project, zoals
vastgelegd in registraties*, totaal en per project, in %

%
%
%
%
%
%
%
%
%
N
%
ja
15
63
52
0
20
25
18
0
30
37
27
nee
82
38
48 100
80
50
82 100
70
96
71
niet ingevuld
3
0
0
0
0
25
0
0
0
2
2
totaal
100 100 100 100 100 100 100 100 100 135 100
*Bedoeld is de situatie bij aanvang vast te leggen. Vermoedelijk is in een aantal
gevallen echter de situatie tijdens het project vastgelegd.

Bij de definitie van arbeidsparticipatie wordt een grens van 12 uur
onbetaald en/of betaald werk gehanteerd. Gegevens over het aantal
gewerkte uren van de deelnemers zijn echter niet beschikbaar.
De redenen voor het niet werken bij aanvang of ten tijde van het project
zijn, naast de reden het volgen van een opleiding (16%), zeer divers
(tabel 5.15). Voorbeelden zijn problemen met politie/justitie (7%),
inkomsten uit andere bronnen (3%), problemen thuis (3%) en
schuldenproblematiek (3%).

Volgen opleiding
Politie/Justitie
Inkomsten uit
andere bronnen
Problemen thuis
Schuldenproblema
tiek
Slechte relatie
met werkgever
Anders

66

Totaal

Schoolfort
(n = 33)
WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.15 Redenen geen werk, zoals vastgelegd in registraties, totaal en per
project, N= 96 (meerdere antwoorden mogelijk), in %

%
0
4

%
33
0

%
0
0

%
0
0

%
25
75

%
0
0

%
44
0

%
67
0

%
19
12

N
15
7

%
16
7

0
0

0
0

9
0

0
0

0
0

0
0

0
22

0
0

8
4

3
3

3
3

0

0

0

0

0

0

11

0

8

3

3

0
7

0
0

0
0
9 100

0
0

0
50

0
11

0
17

8
42

2
25

2
26

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Van de deelnemers heeft 3% een wajong-uitkering en 2% een andere
uitkering (tabel 5.16). De inkomstenbronnen van de 126 jongeren, die
geen uitkering ontvangen, zijn divers. Ouders/verzorgers (35%, met
name bij Schoolfort, Educatief Centrum en Wyldemerk) en parttime
baantjes (16%, voornamelijk bij ISH) zijn de belangrijkste bronnen van
inkomsten.

Totaal

De Uitdaging
(n = 37)

Wyldemerk
(n = 6)

BOP Academie
(n = 11)

Crossroads
(n = 4)

Educatief Centrm
(n = 5)

De Nieuwe Kans
(n = 9)

ISH
(n = 23)

WerkHotel
(n = 8)

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.16 Uitkering bij aanvang en/of tijdens project, zoals vastgelegd in
registraties*, totaal en per project, in %

%
%
%
%
%
%
%
%
%
N
%
Uitkering
wajong
0
0
0
38
0
0
9
0
0
4
3
anders
0
0
0
25
0
0
0
0
3
3
2
nee
97 100 100
38 100
75
91 100
97 126
93
niet
ingevuld
3
0
0
0
0
25
0
0
0
2
2
totaal
100 100 100 100 100 100 100 100 100 135 100
*Bedoeld is de situatie bij aanvang vast te leggen. Vermoedelijk is in een aantal
gevallen echter de situatie tijdens het project vastgelegd.

5.4

Vrijetijdsbesteding

In het interview met de deelnemers zijn ook vragen gesteld over de
vrijetijdsbesteding in de periode voor deelname aan het project. In deze
paragraaf wordt een beeld geschetst met welke activiteiten, hoe vaak,
en met wie de jongere zijn vrije tijd invult.
Activiteiten
Op de vraag hoe veel keer in de week de jongere ’s avonds uitgaat
(bijvoorbeeld naar een feestje, naar iemands huis of op straat hangen)
antwoord 62% van de 136 jongeren dat ze dit vijf keer of vaker in de
week ondernemen (tabel 5.17). Bij de projecten afzonderlijk blijkt
eveneens dat de meerderheid vijf keer of vaker in de week ’s avonds
uitgaat, met uitzondering van ISH (35%). Bijna evenveel jongeren in dit
project geven als antwoord nooit ’s avonds uit te gaan (30%).

Kenmerken deelnemers

67

ISH
(n = 23)

De Nieuwe Kans
(n = 9)

Educatief Centrm
(n = 5)

Crossroads
(n = 4)

BOP Academie
(n = 11)

Wyldemerk
(n = 6)

De Uitdaging
(n = 37)

%
6
3
18

%
0
0
18

%
30
26
9

%
11
0
0

%
20
0
20

%
0
25
25

%
0
18
9

%
33
0
0

%
11
11
19

N
17
14
21

%
13
10
15

73
100

63
100

35
100

89
100

60
100

50
100

73
100

67
100

60
100

84
136

62
100

Totaal

WerkHotel
(n = 8)

nooit
1 of 2 keer
3 of 4 keer
5 keer of
vaker
totaal

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.17 Aantal keer per week uitgaan vóór project, totaal en per project,
in %

De activiteiten waaraan de jongeren door de week de meeste tijd (drie
uur of meer) besteedden zijn televisie kijken of achter de computer
zitten (47%) of op straat hangen met vrienden (43%). Andere
activiteiten, waaraan op een dag in mindere mate (tussen een half en
twee uur) tijd besteed werd, zijn sporten (58%), een tijdschrift of een
stripverhaal lezen (33%) of een boek lezen (32%).
De jongeren die deelnemen aan ISH, de Uitdaging en het WerkHotel
hingen in mindere mate op straat met vrienden. Respectievelijk 17%,
35% en 38% van de deelnemers van deze projecten geven aan drie uur
of langer op een dag hieraan te besteden. Tevens geldt voor Schoolfort
(30%), het WerkHotel (25%), Educatief Centrum (0%) en Crossroads
(25%), dat hun deelnemers niet zoveel tijd op een dag (drie uur of
langer) besteedden aan TV kijken of computeren als de deelnemers van
de andere projecten aangeven.
Sociale contacten
De helft van de jongeren (52%) heeft een vriend(in), waarvan bij 19%
de relatie drie jaar of langer duurt. De jongeren met een relatie van drie
jaar of langer nemen met name deel aan ISH (36%).
Tabel 5.18 laat de percentages zien van het aantal jongeren met wie de
deelnemers de meeste vrije tijd doorbrengen voordat ze aan het project
deelnamen. In totaal ging een derde (34%) om met een kleine groep
(maximaal drie) vrienden en een bijna evenredig aantal met een grote
groep vrienden (29%). Niemand van de deelnemers bij het WerkHotel,
Educatief Centrum en Wyldemerk bracht de meeste vrije tijd door met
familie.

68

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

alleen
met familie
met een paar
vrienden
met een grote
groep vrienden
niet ingevuld
totaal

Totaal

Schoolfort
(n = 33)
WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.18 Gezelschap met wie de meeste tijd doorbracht werd vóór project,
totaal en per project, in %

%
3
24

%
38
0

%
9
44

%
22
22

%
20
0

%
0
25

%
9
9

%
33
0

%
19
19

N
19
29

%
14
21

33

38

30

22

40

25

46

17

38

46

34

39 13 17 22 40
50 36 50 24
40 29
0 13
0 11
0
0
0
0
0
2
2
100 100 100 100 100 100 100 100 100 136 100

Van de deelnemers die aangeven een vaste groep vrienden te hebben
(64%) zegt de meerderheid (66%) veel tijd door te brengen op openbare
plaatsen, zoals op straat of in een winkelcentrum. Bij het WerkHotel en
ISH zijn in vergelijking met de andere projecten minder jongeren met
een vaste groep vrienden. De vraag of het doen van illegale zaken in de
vriendengroep werd geaccepteerd werd bij 46% van de jongeren met
‘ja’ beantwoord, terwijl bijna drie kwart (29%) zegt dat ze ook
daadwerkelijk illegale zaken met elkaar uitvoerden. Een tiende (10%)
vernielde soms dingen met elkaar voor de lol, terwijl 8% af en toe
gezamenlijk uit winkels stal. Daarnaast viel 16% soms mensen lastig op
straat.
Andere activiteiten, waar de jongeren zich in een groep vaak mee
bezighielden zijn sporten (22%) en naar een disco of popconcert gaan
(22%).

5.5

Gezinssituatie

Zowel in het interview als de registratiegegevens is informatie
verzameld over enkele aspecten van de gezinssituatie, waaronder de
woonsituatie, hoofdbezigheid ouders en de omgang met
ouders/verzorgers.
Woonsituatie
Ongeveer een derde van de deelnemers geeft aan bij beide ouders
(30%) te wonen of alleen bij de moeder (29%) (tabel 5.19). Een klein
Kenmerken deelnemers

69

aantal jongeren woont bij overige familie. Maar weinig jongeren wonen
alleen met de vader (4%). Er zijn tien jongeren die op zichzelf wonen
(7%), waarvan zes deelnemen aan De Uitdaging, twee aan de BOP
Academie en twee aan De Nieuwe Kans.

WerkHotel
(n = 8)

%
beide ouders
39
alleen moeder 30
alleen vader
3
moeder+
stiefvader
3
vader+
stiefmoeder
3
familie overig
12
samenwonend
0
op zichzelf
0
anders
9
onbekend
0
totaal
100

%
0
13
0

%
43
17
4

%
22
11
0

%
20
60
0

%
25
25
0

%
36
36
9

%
67
0
0

%
16
43
8

N
41
40
6

%
30
29
4

0

4

0

0

0

0

17

3

4

3

0
25
0
0
63
0
100

0
9
17
0
4
0
100

0
22
22
22
0
0
100

0
0
0
0
20
0
100

0
0
0
0
50
0
17
3
0
0
0
5
0
18
0
16
0
0
0
0
0
0
0
5
100 100 100 100

1
14
8
10
10
2
136

1
10
6
7
7
2
100

Totaal

Schoolfort
(n = 33)

ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.19 Woonsituatie, totaal en per project, in %

ISH, De Nieuwe Kans en de Uitdaging heeft een aantal jongeren dat
met een partner samenwoont (respectievelijk 17%, 22% en 5%). Het
WerkHotel is tevens een woonvoorziening, waardoor 63% van de
jongeren bij de categorie ‘anders’ Het WerkHotel als woonsituatie heeft
opgegeven.
Ouders
In de registraties is ook de hoofdbezigheid van de ouders vastgelegd.
Van de vader heeft 43% een betaalde baan (tabel 5.20). Van 12% is
bekend dat de vader werkloos is, al dan niet aanspraak makend op de
Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO). Van ruim een
derde (37%) is de hoofdbezigheid van de vader niet bekend of niet
ingevuld.

70

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

WerkHotel
(n = 8)

%
30
12
6

%
25
13
25

%
65
0
0

%
25
0
25

%
40
0
0

%
0
0
0

%
36
0
9

%
100
0
0

%
46
30
5

N
58
16
9

%
43
12
7

52
100

38
100

35
100

50
100

60
100

100
100

55
100

0
100

14
100

50
135

37
100

Totaal

Schoolfort
(n = 33)
Betaald werk
werkloos/wao
anders
niet bekend/
ingevuld
totaal

ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.20 Hoofdbezigheid overdag vader, zoals vastgelegd in registraties,
totaal en per project, in %

De hoofdbezigheid van de moeders is bij 37% van de deelnemers
betaalde werkzaamheden (tabel 5.21). Een kwart is huisvrouw (26%),
terwijl bij 25% niet bekend of ingevuld is wat de moeder doet.

Betaald werk
huisvrouw
werkloos/wao
anders
niet bekend/
ingevuld
totaal

Totaal

Schoolfort
(n = 33)
WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

Tabel 5.21 Hoofdbezigheid overdag moeder, zoals vastgelegd in registraties,
totaal en per project, in %

%
30
18
0
3

%
0
50
25
13

%
52
44
0
0

%
38
13
13
25

%
20
40
0
0

%
0
0
0
0

%
46
0
0
0

%
83
17
0
0

%
38
30
16
5

N
50
35
9
6

%
37
26
7
5

49
100

13
100

4
100

13
100

40
100

100
100

55
100

0
100

8
100

34
135

25
100

Tijdens de interviews is ook gevraagd naar de relatie met de ouders.
Met de vader kan meer dan de helft (56%), naar eigen zeggen, goed
opschieten (tabel 5.22). Bij ongeveer twee tiende van de jongeren is dit
niet het geval (21%). Negentien procent van de jongeren kan hiervan
niets zeggen, omdat de vader uit beeld is (mede door overlijden). Bij de
meerderheid van de projecten kunnen de meeste jongeren goed met hun
vader opschieten. Bij het WerkHotel geeft daarentegen maar één van de
Kenmerken deelnemers

71

acht jongeren aan goed te kunnen opschieten met de vader. Meer dan de
helft zegt geen contact meer met hem te hebben.

%
70
12

%
13
25

%
65
17

%
33
33

%
40
40

%
75
0

%
36
27

%
67
33

%
57
24

N
76
29

%
56
21

12

38

4

11

0

0

27

0

14

17

13

6 25
9
0 20
0
0
0
0
4 22
0 25
9
100 100 100 100 100 100 100

0
0
100

3
3
100

8
6
136

6
4
100

Totaal

De Uitdaging
(n = 37)

goed
niet goed
vader niet in
beeld
vader
overleden
niet ingevuld
totaal

Wyldemerk
(n = 6)

Schoolfort
(n = 33)
WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)

Tabel 5.22 Omgang met vader, totaal en per project, in %

Meer dan drie kwart (79%) van de jongeren zegt goed te kunnen
opschieten met hun moeder (tabel 5.23). Dit is ruim 20% meer dan ze
bij de vader aangeven. Daarbij moet worden opgemerkt dat, vergeleken
met de vaders, minder moeders niet in beeld of overleden zijn
(respectievelijk 2% en 4%).

%
91
6

%
50
38

%
87
9

%
56
33

%
100
0

%
75
0

%
73
18

%
67
33

%
76
11

N
107
18

%
79
13

0

0

0

0

0

25

0

0

5

3

2

13
4
0
0
100 100

11
0
100

0
0
100

0
0
100

0
9
100

0
0
100

5
3
100

6
2
136

4
2
100

3
0
100

Totaal

WerkHotel
(n = 8)

De Uitdaging
(n = 37)

Schoolfort
(n = 33)
goed
niet goed
moeder niet
in beeld
moeder
overleden
niet ingevuld
totaal

ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)

Tabel 5.23 Omgang met moeder, totaal en per project, in %

Ongeveer een derde van de jongeren in het WerkHotel, De Nieuwe
Kans en Wyldemerk geeft aan niet goed met de moeder te kunnen
opschieten, wat overeenkomt met de percentages bij de vader.
72

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Tevens is gevraagd of de jongeren wel eens iets gezamenlijk met de
ouders of verzorgers ondernemen. Dit kan bestaan uit bijvoorbeeld
samen spelletjes doen, gaan wandelen of op familiebezoek gaan. Van
alle geïnterviewde jongeren doet ongeveer een kwart (27%) dit (heel)
vaak en een derde bijna (29%) nooit (tabel 5.24). Veertig procent zegt
dit soms te doen. Bij De Nieuwe Kans (56%) en de BOP Academie
(46%) geeft rond de helft van de jongeren aan bijna nooit iets te
ondernemen met hun ouders/verzorgers.

%
3
27
36
33
0
100

%
%
%
%
%
%
%
%
0
4
0
0
0
0
0
5
13 30 11 20
0 18
0 30
63 48 33 40 75 36 100 24
13
9 56 20 25 46
0 35
13
9
0 20
0
0
0
5
100 100 100 100 100 100 100 100

Totaal

WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

heel vaak
vaak
soms
bijna nooit
niet ingevuld
totaal

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.24 Doen van activiteiten met ouders/verzorgers, totaal en per project,
in %

N
4
32
55
39
6
136

%
3
24
40
29
4
100

Drie kwart (77%) van alle jongeren zegt dat de ouders/verzorgers weten
wie de vriend(inn)en zijn waarmee ze uitgaan (tabel 5.25).

%
79
18
0
3
100

%
%
%
%
%
%
%
%
63 78 56 40 100 73 83 84
25
4 22 60
0 27
0 11
0
0
0
0
0
0
0
3
13 17 22
0
0
0 17
3
100 100 100 100 100 100 100 100

Kenmerken deelnemers

Totaal

WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

ja
nee
weet niet
niet ingevuld
totaal

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.25 Bekendheid uitgaansvriend(inn)en bij ouders/verzorgers, totaal en
per project, in %

N
104
21
1
10
136

%
77
15
1
7
100

73

Van de jongeren die nog wel thuis wonen geeft ongeveer de helft (46%)
aan dat ze een bepaalde tijd thuis moeten zijn. Voor de andere helft
(45%) geldt dat ze zelf kunnen bepalen wanneer ze thuis komen na het
uitgaan (tabel 5.26). Het hangt voor een groot deel van de leeftijd af of
de jongeren op een bepaald tijdstip thuis moeten zijn. Bij de projecten
waar de meerderheid zelf bepaalt wanneer ze thuis komen (De Nieuwe
Kans en De Uitdaging) ligt de gemiddelde leeftijd van de jongeren ook
hoger.

%
64
33
3
100

%
%
%
%
%
%
%
%
38 52 22 60 50 64 50 27
38 26 67 40 50 36 33 68
25 22 11
0
0
0 17
5
100 100 100 100 100 100 100 100

Totaal

WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

ja
nee
niet ingevuld
totaal

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.26 Aangeven van thuiskomsttijd na uitgaan door ouders/verzorgers,
totaal en per project, in %

N
63
61
12
136

%
46
45
9
100

Op de vraag of de jongere ook daadwerkelijk op het aangegeven tijdstip
thuiskomt, zegt 67% ‘ja’ (tabel 5.27). Een kwart van de totale groep
jongeren, die van de ouders op een bepaalde tijd thuis moeten zijn,
houdt zich dus niet aan deze afspraak. Deze 16 jongeren zitten met
name in De Uitdaging (4), de BOP Academie (3) en Schoolfort (4).

74

%
76
19
5
100

%
%
%
%
%
%
%
%
33 92
0 67 100 57 67 40
33
0 100 33
0 43 33 40
33
8
0
0
0
0
0 20
100 100 100 100 100 100 100 100

Totaal

WerkHotel
(n = 8)
ISH
(n = 23)
De Nieuwe Kans
(n = 9)
Educatief Centrm
(n = 5)
Crossroads
(n = 4)
BOP Academie
(n = 11)
Wyldemerk
(n = 6)
De Uitdaging
(n = 37)

ja
nee
niet ingevuld
totaal

Schoolfort
(n = 33)

Tabel 5.27 Houden aan opgedragen thuiskomsttijd na uitgaan, N=63, totaal en
per project, in %

N
42
16
5
63

%
67
25
8
100

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

6.

BESTAANDE PROJECTEN

De verwachting is dat de in de voorgaande hoofdstukken beschreven
pilotprojecten jongeren bereiken die binnen de bestaande voorzieningen
niet worden bereikt. Om na te gaan in hoeverre dit het geval is, wordt in
dit hoofdstuk het huidige, reguliere aanbod voor niet-participerende
jongeren beschreven. Met behulp van literatuurstudie, interviews,
registratiegegevens en jaarverslagen wordt een vergelijking gemaakt
met de negen pilot-projecten. Voor deze vergelijking is in samenspraak
met het ministerie van Jeugd en Gezin een lijst van bestaande projecten
opgesteld voor niet-participerende jongeren. Deze projecten zijn
exemplarisch voor de voorzieningen die in Nederland voor deze
jongeren bestaan. Tussen deze projecten is onderscheid te maken tussen
landelijke (onderwijs) voorzieningen, gemeentelijke voorzieningen en
Justitiële Jeugdinrichtingen.
Het gaat hierbij ten eerste om de landelijke (onderwijs)voorzieningen
Herstart, Rebound-voorzieningen en Op de Rails.
Daarnaast zijn de volgende gemeentelijke voorzieningen geraadpleegd:
- Onderwijsopvangvoorzieningen Rotterdam: Accent onderwijsopvang; Jonge Moeders Zelfstandig; De Schakel; Klik; Time Out;
Stek daghulpverlening;
- Onderwijsschakelloket Amsterdam: Transferium Amsterdam; STOP;
ROC op Maat; Amsterdamse school;
- Stichting De Herstelling: Herstelling Horeca; Herstelling Zeehoeve;
- Bijzondere Trajecten Risicojongeren Amsterdam: GOAL!;
Edutainment; CATch; ENIP!; Tienermoeders;
- PEWA Jongerenwerkplaats Amsterdam;
- Reboundcentre Rotterdam.
Ten slotte is bij twee Justitiële Jeugdinrichtingen informatie verzameld.
Dit zijn de Glen Millsschool en Den Engh.
Aan de hand van beschikbare documenten is een beschrijving gemaakt
van de doelstelling de doelgroep en de invulling van de projecten. Door
middel van telefonische interviews met vertegenwoordigers van de
verschillende projecten is aanvullende informatie verzameld. Hierbij is
tevens geïnformeerd naar de kenmerken van de deelnemers. Daarnaast
is zo mogelijk gebruik gemaakt van registratiegegevens van de
deelnemers en/of jaarverslagen met overzichten van de kenmerken van

Bestaande projecten

75

de deelnemers. Geprobeerd is op verschillende onderdelen de bestaande
projecten te vergelijken met de negen pilotprojecten.1

6.1

Doelstellingen

In deze paragraaf wordt ingegaan op de doelstellingen van de
onderzochte bestaande voorzieningen, zoals deze door hen zijn
geformuleerd. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen
hoofddoelstellingen en subdoelstellingen. De subdoelen dienen bij te
dragen aan het behalen en continueren van de hoofddoelstelling(en).
Landelijke (onderwijs)voorzieningen
Herstart, Op de Rails en Reboundvoorzieningen zijn onderwijsopvangvoorzieningen. Hieronder worden allereerst de overeenkomsten tussen
de voorzieningen beschreven, gevolgd door een beschrijving van ieder
project afzonderlijk, waar ingegaan wordt op de verschillen die
geconstateerd zijn.
Hoofddoelstellingen
De landelijke voorzieningen leggen de nadruk op de uitval uit het
onderwijs. Er wordt vooral aandacht besteed aan jongeren die niet in
het reguliere onderwijs te handhaven zijn, bijvoorbeeld omdat zij een
gevaar vormen voor de veiligheid op school of thuiszitten, bijvoorbeeld
als gevolg van terugkeer uit detentie. Zij trachten jongeren met een
meervoudige (gedrags)problematiek zodanig te trainen dat zij
teruggeplaatst kunnen worden in het reguliere onderwijs. Wanneer dit
niet tot de mogelijkheden behoort, worden deze jongeren naar het
Cluster 4 onderwijs (voormalig ZMOK onderwijs) verwezen. Hiermee
wordt voorkomen dat leerplichtige jongeren uitvallen uit het onderwijs
wanneer zij niet (meer) geschikt bevonden worden voor het reguliere
onderwijs. De doelstelling van deze onderwijsopvangvoorzieningen is
tweeledig: gedragsverandering bij de jongeren bewerkstelligen en de
veiligheid in het onderwijs waarborgen. Door een gezamenlijk ‘loket’
wordt bepaald welke voorziening het meest geschikt is voor de jongere.
Bij de Reboundvoorzieningen wordt jongeren die een gevaar vormen
voor de veiligheid op school en een (geïndiceerde) gedragsproblematiek
1

Er is getracht om gedragsindicatoren van jongeren in de pilotprojecten te
vergelijken met jongeren in de bestaande projecten. Met behulp van de
verzamelde registratiegegevens bleek dit niet mogelijk. Uit eerder onderzoek
van Nauta e.a. (2008) naar enkele bestaande projecten bleek tevens dat
gegevens van deze projecten vervuild en/of onvolledig waren, waardoor
vergelijkingen op dit onderdeel niet mogelijk zijn.
76

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

hebben een tweede kans gegeven. Zij bieden tijdelijke opvang en
onderwijs aan gedragsmoeilijke leerlingen, met als beoogde doelstelling
dat de jongere terug zal keren naar de eigen school.
Op de Rails is eveneens een voorziening waar jongeren met
gedragsproblemen, die voor de veiligheid in de school verwijderd zijn,
opgevangen worden. Het verschil met de Reboundvoorzieningen is dat
hier het uitgangspunt gehanteerd wordt dat zij bij aanmelding niet in
aanmerking komen voor het Cluster 4 onderwijs, omdat zij geen
geïndiceerde gedragsstoornis hebben. Wel wordt bij de uitvoering van
het traject gebruik gemaakt van de expertise en voorzieningen van de
Cluster 4 scholen. Het traject heeft als doel dat de jongere terugkeert
naar het reguliere onderwijs. In het traject wordt gewerkt aan
gedragsverandering en het aanleren van sociale vaardigheden.
Herstart is een programma specifiek gericht op de zogenoemde
'thuiszitters', leerplichtige jongeren die vier weken of langer geen
onderwijs volgen en geen geïndiceerde gedragsproblematiek hebben.
Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan jongeren die terugkeren
uit detentie of jongeren die door niet-handhaafbaar gedrag in de school
geen lessen meer volgen. Herstart heeft twee doelstellingen: ten eerste
het bepalen van de meest geschikte school voor de jongere en ten
tweede de jongere laten wennen aan een dagritme en de regelmaat van
naar school gaan.
Subdoelen
De subdoelen die door de landelijke (opvang)voorzieningen worden
onderscheiden liggen in het verlengde van de hoofddoelstelling
gedragsverandering, zodat de jongere weer terugkan naar het (reguliere)
onderwijs. De subdoelen die worden aangegeven zijn: het verminderen
van problematisch gedrag; agressiereductie; aanleren van sociale
vaardigheden; opdoen van (dag)ritme; en bijbrengen van
(zelf)discipline.
Gemeentelijke voorzieningen
De gemeentelijke voorzieningen in onze inventarisatie bestaan uit zes
onderdelen: Onderwijsopvang-voorzieningen Rotterdam (OOVR); het
Onderwijsschakelloket Amsterdam (OSL); Stichting De Herstelling;
Bijzondere Trajecten Risicojongeren (BTR); PEWA Jongerenwerkplaats; en Reboundcentre Rotterdam. De eerste vier voorzieningen
bestaan uit meerdere projecten. Deze zullen eerst per overkoepelende
voorziening beschreven worden, daarna is aandacht voor de
afzonderlijke projecten.

Bestaande projecten

77

Hoofddoelstellingen
Wanneer de doelstellingen van de verschillende gemeentelijke
voorzieningen naast elkaar worden gelegd, kunnen twee hoofddoelen
worden onderscheiden, namelijk het toeleiden naar een (reguliere)
opleiding en het toeleiden naar (regulier) werk. De Onderwijsopvangvoorzieningen Rotterdam en het Onderwijsschakelloket Amsterdam
richten zich primair op het afronden van een opleiding, stichting De
Herstelling op het toeleiden naar werk, zowel regulier als gesubsidieerd.
De beoogde afronding van de trajecten bij Bijzondere Trajecten
Risicojongeren, PEWA Jongerenwerkplaats en Reboundcentre
Rotterdam kan zowel het afronden van een opleiding zijn als het vinden
van werk.
De Onderwijs Opvangvoorzieningen in Rotterdam biedt voorzieningen
voor leerplichtige jongeren die tijdelijk niet verder kunnen op de
huidige school. De hoofddoelstelling is dat de jongere terugkeert op de
eigen school. OOVR bestaat uit Accent onderwijsopvang, Stek
daghulpverlening, De Schakel, Jonge moeders zelfstandig, Klik en
Time Out en richt zich op leerlingen met een complexe, meervoudige
(gedrags) problematiek. De voorzieningen zijn bedoeld als aanvulling
op de zorg die op scholen voor regulier voorgezet onderwijs geboden
wordt. Hiermee wordt getracht schooluitval te voorkomen. Wanneer
een jongere te grote leerproblemen blijkt te hebben wordt er
doorverwezen naar Op de Rails. Wanneer er voor de jongere geen
mogelijkheid is om terug te keren naar de eigen school fungeert de
OOVR als 'makelaar in zorg' om de jongere in een passende
schoolvorm te laten instromen. Bij OOVR wordt tussen de
verschillende voorzieningen nauw samengewerkt, en is er sprake van
een ketenbenadering met korte lijnen. Dit houdt in dat naast onderwijs
ook hulpverlening in het programma geïntegreerd is.
Het Onderwijsschakelloket Amsterdam (OSL) is een overkoepelende
voorziening voor jongeren die of problemen in de huidige
onderwijsvorm
ondervinden
of
geen
scholing
hebben.
Hoofddoelstelling van het OSL is meer leerlingen in het onderwijs te
houden en de toeleiding van moeilijk plaatsbare jongeren naar
specifieke vormen van onderwijs, zorg en arbeidstoeleiding beter ter
regelen. Het OSL bestaat uit vier onderdelen: Transferium; STOP
(School Time Out Projecten); ROC op Maat; en Amsterdamse School.
Transferium en STOP richten zich op leerplichtige jongeren. Met het
bieden van een traject, waarbij opvang, onderwijs, (jeugd)zorg en
schakeling naar een passend traject op elkaar aansluiten, beogen
Transferium en STOP een bijdrage te leveren aan het realiseren van een
succesvolle schoolloopbaan. STOP heeft als doelstelling de jongere
terug te laten keren naar de eigen school, terwijl bij Transferium een

78

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

passende, andere, school wordt gezocht. Transferium biedt ook plaats
aan jongeren van Op de Rails en Herstart. ROC op Maat en
Amsterdamse school zijn MBO-voorzieningen voor risicojongeren
zonder een vereist diploma. Zij hebben als doelstelling uitval uit het
onderwijs te voorkomen, door middel van onder meer competentie- en
projectgericht onderwijs aan te bieden.
Stichting De Herstelling is als voorziening voor moeilijk bemiddelbare
risicojongeren in drieën onder te verdelen. Eén onderdeel is Schoolfort,
een project dat onder de negen pilotprojecten valt. Twee onderdelen, De
Herstelling Horeca en de Zeehoeve, zijn reguliere projecten met als
doelstelling jongeren te begeleiden naar de arbeidsmarkt. De
Herstelling Horeca wil dit realiseren door het opdoen van werkervaring.
De Zeehoeve is een diagnosecentrum waar door middel van een
praktische ingestelde test- en oriëntatiecyclus de jongere van een advies
wordt voorzien dat aansluit op een passend leerwerktraject of een
zorgtraject van de dienst DWI Amsterdam, met als doel dit traject
succesvol af te sluiten met een reguliere dan wel gesubsidieerde baan.
De Bijzondere Trajecten Risicojongeren Amsterdam (BTR) richten zich
op risicojongeren met als voornaamste doel een toekomstperspectief te
bieden. Dit wordt bewerkstelligd door de jongeren te stimuleren een
passende opleiding af te ronden of werk te vinden. BTR bestaat uit
diverse onderdelen, variërend van het aanbieden van rolmodellen,
ondersteuning en stimulering in het uitwerken van idealen,
cultuureducatie, hulpverlening, tot ondersteuning van tienermoeders.
Bij PEWA Jongerenwerkplaats en Reboundcentrum Rotterdam wordt
getracht de jeugdwerkloosheid terug te dringen door te werken en te
leren in een niet-schoolse leeromgeving. Hiermee wordt getracht de
jongeren te betrekken bij de eigen toekomst en hen inzicht te laten
geven in hun interessen en de mogelijkheden en beperkingen hierin.
Ook hier is de hulpverlening in het programma opgenomen, om de
complexe en meervoudige problemen te reduceren. Hierbij moet
gedacht worden aan gedrags- en psychische problemen, maar ook aan
schulden en een delinquent verleden. Reboundcentrum Rotterdam is
onderdeel van het Albedacollege, een school voor voortgezet onderwijs.
Subdoelen
De subdoelen bij de gemeentelijke voorzieningen lopen sterk uiteen.
Veel genoemde subdoelen zijn: het bieden en ondersteunen van een
realistisch toekomstperspectief; motiveren naar onderwijs en/of regulier
werk; vergroten van zelfvertrouwen; opbouwen disciplinering; aanleren
van een dagritme; algemene werknemersvaardigheden; sociale
vaardigheden; etiquette; en sollicitatievaardigheden.

Bestaande projecten

79

Justitiële Jeugdinrichtingen
De Justitiële Jeugdinrichtingen nemen een bijzondere plaats in, omdat
jongeren hier door justitie geplaatst zijn. Dit kan zowel door een Onder
Toezicht Stelling (OTS) als door Plaatsing in een Inrichting voor
Jeugdigen (PIJ) zijn.
Hoofddoelstellingen
De twee onderzochte Justitiële Jeugdinrichtingen hebben een
overeenkomstige doelstelling: zij focussen op gedragsverandering en
resocialisatie. Hoofddoelen zijn het terugdringen van maatschappelijke
overlast, recidivevermindering en het behandelen van gedragsproblematiek.
Subdoelen
Bij de Justitiële Jeugdinrichtingen zijn de subdoelen dat jongeren
uitstromen met mogelijkheden tot adequate huisvesting, uitzicht hebben
op een opleiding en/of werk, adequate vrijetijdsbesteding en relaties en
netwerken onderhouden.

6.2

Doelgroep

In deze paragraaf wordt aangegeven op welke doelgroep de projecten
zich richten. Hoewel alle beschreven projecten zich focussen op
(dreigend) schoolverlaters en/of (dreigende) werkloosheid, is de
doelgroep niet voor alle projecten hetzelfde. Hieronder wordt ingegaan
op de overeenkomsten en verschillen tussen de doelgroepen van de
verschillende projecten
Landelijke (onderwijs) voorzieningen
De doelgroep van de Reboundvoorzieningen, Herstart en Op de rails
zijn jongeren met een al dan niet geïndiceerde gedragsproblematiek. De
voorzieningen richten zich op leerplichtige jongeren van de hoogste
groepen van het basisonderwijs en het voorgezet onderwijs, van tien tot
16 jaar oud. Er wordt vooral aandacht besteed aan jongeren die door
hun gedrag een gevaar vormen voor de veiligheid op school (tijdelijk)
niet in het reguliere onderwijs te handhaven zijn of als gevolg van
terugkeer uit detentie thuiszitten.
Gemeentelijke voorzieningen
Alle gemeentelijke projecten zijn gericht op jongeren die weinig
gemotiveerd zijn om een opleiding te volgen of een baan te zoeken, of
hier problemen mee ondervinden. Daarnaast is bij ieder project extra
aandacht voor (licht) criminele jongeren en/of jongeren met leer- en
gedragsproblemen. Alle projecten, behalve de onderwijsopvang80

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

voorzieningen, geven aan dat zij zeer laagdrempelig zijn en de
verwijzing niet beslist door middel van een instantie moet gebeuren
(wat overigens meestal wel het geval is), een jongere kan tevens
zichzelf aanmelden. Door deze laagdrempeligheid hopen de projecten
jongeren te bereiken die door de hulpverlening niet bereikt worden of
zich hiervan afgekeerd hebben. Vrijwel alle projecten werken samen
met
instanties
als
Leerplicht,
Jeugdzorg,
Jongerenwerk,
Maatschappelijk Werk en de Dienst Werk en Inkomen, om de jongeren
op een zo breed mogelijk gebied te ondersteunen.
De
Onderwijsopvangvoorzieningen
Rotterdam
en
het
Onderwijsschakelloket Amsterdam vangen leerplichtige jongeren op.
De doelgroepenindeling bestaat op basis van de problematiek uit: acting
out; internaliserende problematiek; praktijkonderwijsleerlingen; en
jonge moeders. Ook jongeren die niet meer ingeschreven staan op een
school voor voortgezet onderwijs kunnen bij beide voorzieningen
terecht. Hierbij kan gedacht worden aan (licht)delinquente jongeren of
ex-gedetineerden, jongeren met grote gedragsproblemen en jongeren
die om andere redenen niet meer ingeschreven staan op een middelbare
school.
De Herstelling Zeehoeve heeft als doelgroep jongeren en jongvolwassenen vanaf 16 jaar zonder onderwijs of (regulier) werk. Deze
jongeren zijn niet direct bemiddelbaar door de dienst DWI, omdat er
geen passend traject voor hen voorhanden is. De Herstelling Horeca is
een voorziening voor meisjes en vrouwen vanaf 16 jaar. De meisjes die
bij dit onderdeel aan de slag gaan zijn hier door de Dienst Werk en
Inkomen naar verwezen om werkervaring op te doen of doen dit in het
kader van Schoolfort, omdat bij Schoolfort enkel jongens aan de slag
kunnen.
De Bijzondere Trajecten Risicojongeren hebben een zeer brede
doelgroep. De BTR hebben diverse projecten die zich alle richten op
jongeren van 12 tot 23 jaar zonder startkwalificatie, daartussen is het
per project verschillend. Goal! heeft als doelgroep jongeren van 12 tot
23 jaar, die weinig motivatie op kunnen brengen de opleiding af te
ronden of om werk te zoeken. Edutainment, CATch, ENIP! en
Tienermoeders bieden trajecten aan voor jongeren tussen 15 en 23 jaar.
Edutainment en CATch richten zich op jongeren met een risicoprofiel.
Zij hebben nog geen startkwalificatie, zijn laag geschoold, bekend bij
de politie en hebben de motivatie voor het onderwijs verloren. Vaak is
er een combinatie met schuldproblemen en zorgvragen. ENIP! biedt een
traject aan voor overlastgevende, delinquente en andere risicojongeren,
vaak met een Marokkaanse achtergrond, die door de hulpverlening en

Bestaande projecten

81

(onderwijs)instellingen moeilijk bereikt worden. Tienermoeders tot slot,
biedt hulp en ondersteuning aan jonge moeders zonder startkwalificatie.
PEWA Jongerenwerkplaats en Reboundcentre Rotterdam zijn
werkervaringsplaatsen voor jongeren zonder startkwalificatie tussen 16
en 23 jaar. Deze jongeren zijn eerder uitgevallen op het reguliere
onderwijs, onder meer door complexe en meervoudige problemen,
waaronder gedrags- en psychische problemen.
Justitiële Jeugdinrichtingen
Deze jeugdinrichtingen zijn voorzieningen voor jongens die door
justitie geplaatst zijn vanwege een OTS of PIJ-maatregel. Den Engh
richt zich specifiek op gedragsgestoorde en/of delinquente jongeren
vanaf 12 jaar, veelal met een laag IQ. De Glen Millsschool richt zich op
normaalbegaafde jongens van 14 jaar en ouder die in groepsverband
delinquent gedrag hebben vertoond.

6.3

Invulling projecten

In deze paragraaf wordt ingegaan op de trajectduur, werkwijze, de
wijze van nazorg en capaciteit van de verschillende projecten. Daarbij
wordt eerst aandacht besteed aan de overeenkomsten en verschillen in
trajectduur en intensiteit in combinatie met de werkwijze. Vervolgens
komt het aantal jongeren waaraan zorg verleend wordt aan de orde.
Landelijke (onderwijs)voorzieningen
De invulling van de trajecten van de landelijke voorzieningen komt op
een aantal punten overeen, doordat het alle drie onderwijsopvangvoorzieningen zijn. De drie landelijke voorzieningen verschillen in
trajectduur van één maand tot twee jaar. De drie projecten hebben de
intensiteit van een schoolweek, namelijk vijf dagen in de week,
gemiddeld zes uur per dag. Tijdens de trajecten krijgen de jongeren
naast onderwijs gedrags-, weerbaarheids- en agressiereductietrainingen.
Op deze wijze proberen deze voorzieningen gedragsverandering bij de
jongeren bewerkstelligen en de veiligheid in het onderwijs te
waarborgen. Uit ervaring blijkt dat ondanks dat de hoofddoelstelling bij
de drie voorzieningen gericht is op terugkeer naar het reguliere
onderwijs, de meerderheid van de uitstromende jongeren naar het
Cluster 4 onderwijs verwezen wordt.
Trajectduur en werkwijze
De Reboundvoorzieningen bieden een programma aan met een
maximale duur van één maand tot twee jaar. De gemiddelde trajectduur
is hier negen maanden. Het traject van Herstart duurt drie maanden. Op
82

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

de Rails biedt een programma dat een heel schooljaar duurt. De jongere
wordt hierbij uitgeschreven van de huidige school, bij uitstroom wordt
een passende school gezocht.
Nazorg
De nazorg van de landelijke voorzieningen bestaat uit het bieden van
ambulante onder-steuning aan leerlingen en scholen ter bevordering van
het vervolg van de schoolcarrière en ter voorkoming van terugplaatsing
in een voorziening of schooluitval. Hierbij kan enerzijds worden
gedacht aan ambulante gesprekken met de leerling, aan de andere kant
hebben de voorzieningen een consultatiefunctie voor de scholen: beide
worden geboden door medewerkers van de voorzieningen. Deze nazorg
is nog niet in de methodiekbeschrijving van de voorzieningen
geïntegreerd, maar wordt door medewerkers van de individuele locaties
wel aangeboden. De druk is daarom groot om de nazorg te integreren in
het programma. De nazorg van de individuele locaties varieert van een
wekelijks gesprek met de leerling tot een back-upfunctie voor de
school. Dit is in de afgelopen schooljaren steeds meer gemeengoed
geworden, hetgeen betekent dat er geen enkele voorziening is die geen
vorm van nazorg aanbiedt.
Capaciteit
Op dit moment bieden de Reboundvoorzieningen plaats aan 857
jongeren. Bij een gemiddelde verblijfsduur van 4 maanden hebben de
Reboundvoorzieningen in het schooljaar 2006/2007 2777 jongeren
opgevangen. Bij Op de Rails hebben in het schooljaar 2006/2007 1150
jongeren deelgenomen aan het traject. In het tweede jaar van Herstart
(2006) hebben 591 jongeren deelgenomen.
Gemeentelijke voorzieningen
De invulling van de gemeentelijke voorzieningen is nogal divers. De
duur van de gemeentelijke trajecten verschilt, van drie maanden tot één
jaar. Bij een aantal projecten is een verlenging mogelijk. Daarnaast
hebben alle trajecten een andere insteek qua werkwijze, hoewel alle
voorzieningen samenwerken met instellingen als Jeugdzorg,
Jongerenwerk, Schuldhulpverlening, Maatschappelijk Werk en de
Dienst Werk en Inkomen. Bij OOVR, een aantal projecten van BTR,
Reboundcentre Rotterdam en PEWA Jongerenwerkplaats wordt de
hulpverlening niet extern ingeschakeld, maar is aanwezig op de locatie
zelf en is in het onderwijsprogramma geïntegreerd.
Trajectduur en werkwijze
De voorzieningen van OOVR zijn met elkaar verweven en verwijzen
jongeren onderling naar elkaar door. Accent Onderwijsopvang, Time
Out, Klik en De Schakel hebben een gemiddelde trajectduur van drie á

Bestaande projecten

83

vier maanden met een verlenging tot maximaal zes maanden. Tijdens
het traject is het tevens mogelijk dat jongeren een aantal dagen in de
week weer terugkeren naar (de eigen) school. Er zijn twee trajecten, één
van 32 uur per week en één van 40 uur per week. De 40-urige variant is
bedoeld voor de 'zwaardere' gevallen, jongeren met contacten met
reclassering, politie en justitie. De 32-urige variant is voor de 'gewone'
uitvallers. Het traject is vergelijkbaar met de landelijke voorzieningen
en bestaat uit scholing en training. Zo wordt naast alleen onderwijs
tevens groepsgewijs en individueel gewerkt aan een persoonlijk
hulpverleningsplan. Voor de trainingen wordt hulp ingeroepen van Stek
daghulpverlening, waarbij gewerkt wordt aan persoonlijke problemen
van de jongeren. Voor jonge moeders wordt ondersteuning geboden
door Jonge Moeders Zelfstandig om het moederschap te combineren
met onderwijs of werk.
Bij het OSL varieert de trajectduur van zes weken tot drie maanden
(STOP), zes maanden (Transferium) tot de duur om een diploma te
halen (ROC op Maat en Amsterdamse School). Ook bij OSL is de
intensiteit te vergelijken met het reguliere onderwijs, namelijk 32 uur
per week. Transferium en STOP komen in werkwijze sterk overeen met
OOVR en de landelijke voorzieningen. ROC op Maat en Amsterdamse
school bieden dezelfde trajecten aan: door middel van competentie- en
projectgericht onderwijs trachten zij te bewerkstelligen dat jongeren
met een startkwalificatie kunnen starten op de arbeidsmarkt.
De Herstelling Horeca biedt een traject van drie tot zes maanden,
waarbij door middel van een sterk praktijkgerichte scholing in de
horeca een reguliere baan wordt beoogd. Hier worden bijvoorbeeld de
maaltijden voor de overige onderdelen van de Herstelling verzorgd. De
deelnemers zijn drie dagen in de week, acht uur per dag aanwezig. De
oriëntatiecyclus bij de Zeehoeve duurt twee maanden, waarna een
passend traject geboden wordt. Hierbij wordt onderzocht wat de
interesses, problemen en (on)mogelijkheden van de jongeren zijn door
hen in een praktische werkzetting te plaatsen. Daarna wordt er
doorbemiddeld naar een passend traject.
De BTR biedt diverse trajecten met een verschillende trajectduur. BTR
werkt sterkt vanuit de belevingswereld en de interesse van de jongeren
om hen van hieruit te bewegen een opleiding af te ronden of werk te
vinden. De projecten verwachten, door te werken vanuit de leefwereld
van de jongere, de projecten toegankelijk te maken voor jongeren die
door de hulpverlening of (onderwijs)instellingen niet bereikt worden.
Goal! biedt jongeren met een lichte problematiek een mentoraat en een
rolmodel om hen te motiveren voor of scholing of werk. De jongere
heeft éénmaal in de week een afspraak met de mentor. Het komt hier

84

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

voor dat de jongere nog niet uitgevallen is uit het onderwijs, maar hier
niet (meer) gemotiveerd voor is. Bij Edutainment wordt gebruik
gemaakt van een methodiek die jongeren stimuleert en ondersteunt bij
het ontwikkelen van een toekomstperspectief vanuit een eigen
toekomstdroom. Zij trachten risicojongeren door intrinsieke motivatie
te bewegen scholing te gaan volgen, bovendien helpen zij hen bij het
leren invullen van vrije tijd. De trajecten van Edutainment zijn van
diverse lengtes, zonder een minimum of maximum, evenals bij CATch
het geval is. CATch richt zich op de belevingswereld van de
risicojongere. Door middel van cultuureducatie wordt getracht jongeren
te motiveren onderwijs te gaan volgen of een baan te gaan zoeken. Bij
ENIP! duurt het traject drie maanden met, indien nodig, een verlenging
van zes maanden. Jongeren leren hier allerlei goederen op te knappen
en brengen dit zelf naar Marokko in gebieden waar veel achterstand is.
Tienermoeders tot slot, richt zich evenals Jonge Moeders Zelfstandig
van OOVR, op jonge moeders. De trajecten komen qua invulling
overeen: ondersteuning bij het leren om het moederschap te combineren
met onderwijs of werk. Bij Tienermoeders duurt het traject zo lang als
de zorg vereist.
Reboundcentre Rotterdam geeft jongeren praktisch onderwijs voor drie
maanden, met een eventuele verlenging tot zes maanden. Jongeren gaan
hier praktisch aan de slag in een niet-schoolse leeromgeving en krijgen
hierbij onderwijs van zogenoemde werkmeesters, docenten uit het
bedrijfsleven. PEWA biedt een traject van vijf maanden tot twee jaar.
Er worden allerlei (praktische) cursussen gegeven waarbij certificaten
behaald kunnen worden. Zowel Reboundcentre Rotterdam als PEWA
zijn niet af te sluiten met een diploma, omdat de doelstelling van beide
projecten is jongeren te stimuleren een opleiding of een werk-leertraject
te gaan volgen.
Nazorg
De OOVR, het OSL, PEWA en Reboundcentre Rotterdam maken
gebruik van een ketenbenadering binnen de trajecten. Dit houdt in dat
zij onderwijs, hulpverlening en zorg nauw op elkaar laten aansluiten.
Zo is de in de methodiek opgenomen hulpverlening bij deze vier
voorzieningen in hetzelfde gebouw aanwezig. Dit betekent dat een
hulpverlener al tijdens het traject bij het project wordt betrokken. Van
welke instantie de jongere een hulpverlener krijgt toegewezen is
afhankelijk van de problematiek. De nazorg wordt door de hulpverlener
ambulant verzorgd en deze bouwt dit langzaam af. De tijdsduur
verschilt per jongere. Bij PEWA kan het voorkomen dat de nazorg
overgedragen wordt wanneer de jongere een opleiding of werk heeft
gevonden.

Bestaande projecten

85

Bij BTR wordt de nazorg op verschillende manieren ingevuld. De
mentor van Goal! heeft na de afronding van het traject nog tenminste
vier contactmomenten. Bij CATch en Edutainment heeft de persoonlijk
begeleider nog tenminste drie maanden contact. ENIP! daarentegen
rondt het traject pas af wanneer de jongere werkt of een opleiding is
gestart. Daarna wordt de jongere overgedragen aan de werkgever
danwel de school. Bij Tienermoeders heeft de persoonlijk begeleider
heeft nog tenminste drie maanden contact, maar deze blijft ook daarna
nog de vaste contactpersoon voor de moeder. Daarnaast wordt er in de
meerderheid van de gevallen na het traject bij Tienermoeders een
mentor gevonden bij GOAL!, waarna de moeder dit traject ingaat.
Bij de Herstelling is het doel om de jongere een passend traject te laten
instromen. Zodra er een traject is gevonden wordt hij of zij
overgedragen. Er wordt gezocht naar een sluitende doorstroming.
Wanneer het traject niet mocht slagen fungeren de twee onderdelen van
de Herstelling als vangnet en komen de jongeren weer terug om naar
een ander traject door te stromen.
Capaciteit
De capaciteit bij de gemeentelijke voorzieningen varieert sterk. In totaal
bieden OOVR en OSL ieder plaats aan ongeveer 500 jongeren per jaar.
Bij BTR worden ieder jaar ongeveer 1000 jongeren geplaatst bij diverse
trajecten. Reboundcentre Rotterdam geeft 250 jongeren per jaar
onderwijs, PEWA aan gemiddeld 100. De Herstelling Horeca en
Zeehoeve bieden samen 150 jongeren per jaar trajecten aan.
Justitiële Jeugdinrichtingen
Bij zowel Den Engh als de Glen Millsschool zijn de jongeren zeven
dagen per week, 24 uur per dag aanwezig. In beide instellingen wordt
gebruik gemaakt van groepsgedrag en groepsdruk. De invulling van de
trajecten bij de justitiële inrichtingen zijn niet alleen door de
inrichtingen opgesteld, bij de jongeren met een PIJ-maatregel is
bijvoorbeeld de trajectduur afhankelijk van de strafduur die door justitie
is opgelegd.
Trajectduur en werkwijze
Het traject bij Den Engh duurt gemiddeld twee jaar. Het programma bij
de Glen Millsschool duurt minimaal 18 maanden en kan oplopen tot
een aantal jaren. Bij Den Engh wordt getracht binnen een groep
jongeren positieve ervaringen op te laten doen, waardoor er nieuwe,
positieve beheersingspatronen ontstaan. De begeleiding heeft hierbij
een sterk opvoedende en onderwijzende rol. Bij de Glen Millsschool
wordt de groep gebruikt voor confrontaties, status, en hiërarchie. De
jongeren wordt geleerd verantwoordelijkheid te nemen voor zichzelf en

86

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

de groep. De begeleiding ondersteunt deze groepsprocessen en kan een
jongere laten klimmen in hiërarchie.
Nazorg
Tijdens de detentie of heropvoeding wordt bij zowel Den Engh als bij
de Glen Millsschool aandacht besteed aan de resocialisatie van de
jongeren. De nazorgfase is het sluitstuk van deze resocialisatie om de
behandeling te bestendigen en terugval te voorkomen. De nazorg wordt
verzorgd door een combinatie van de jeugdinrichting en
jeugdreclassering. Dit kan zowel intramuraal als ambulant plaats
vinden, of gecombineerd (eerst intramuraal, daarna ambulant) en duurt
tenminste één jaar. Met dit zogenoemde Scholing- en
Trainingsprogramma (STP) wordt gestart één tot drie maanden voordat
de jongere de instelling mag verlaten.
Capaciteit
De totale capaciteit van Den Engh bestaat uit 196 plaatsen. Hiervan zijn
160 plaatsen bestemd voor de groep (delinquente) zwakbegaafde
jongens. Daarnaast zijn 36 plaatsen bestemd voor opvang en
begeleiding van jeugdige veelplegers. De Glen Millsschool biedt plaats
aan ongeveer 100 delinquente jongens.

6.4

Kenmerken deelnemers

In deze paragraaf worden enkele kenmerken van de verschillende
deelnemers beschreven. Er is uitgegaan van cijfers van het schooljaar
2006/2007 of van het jaar 2007, afhankelijk van de werkwijze van het
project. Van BTR zijn de meest recente cijfers uit het jaar 20052.
Landelijke (onderwijs) voorzieningen
Bijna twee derde van de deelnemers aan de landelijke voorzieningen
zijn jongens, één derde is meisje. De leeftijd varieert; de jongste
deelnemer is tien jaar oud, de oudste 17. Vijfenveertig procent is jonger
dan 14, 55% procent is 15 tot 17 jaar oud. Het overgrote deel (90%) is
geboren in Nederland, van 26% van de leerlingen komt tenminste één
van de ouders uit het buitenland.

2
Van OOVR, De Herstelling Horeca, PEWA Jongerenwerkplaats,
Reboundcentre Rotterdam en Den Engh zijn (nog) geen (volledige) cijfers
bekend en zijn derhalve niet meegenomen.

Bestaande projecten

87

Gemeentelijke voorzieningen
Van de gemeentelijke voorzieningen waarvan cijfers bekend zijn, is het
grootste gedeelte van de jongeren tussen de 15 en 18 jaar oud. Binnen
de projecten die voor zowel jongens als meisjes trajecten aanbieden
worden iets meer jongens dan meisjes bereikt. Over etniciteit zijn geen
duidelijke gegevens voorhanden.
De aanvragen bij het Onderwijsschakelloket hebben voor ruim 82%
betrekking op leerplichtige jongeren, dus onder de 17 jaar. De overige
18% is 17 tot 20 jaar oud. Van de geplaatste jongeren zijn 62% jongens
en 38% meisjes. Van de uitstromers heeft 69% het onderwijs als
bestemming. Hierbij moet gedacht worden aan cluster 4 onderwijs,
regulier voorgezet onderwijs of regulier middelbaar onderwijs. 29% Is
uitgestroomd naar een arbeidsvoorziening, bijvoorbeeld een
jongerenwerkplaats, een diagnostische arbeids-plaatsing (Herstelling
Zeehoeve), een traject via het Jongerenloket van de DWI of een
reguliere baan, twee procent is naar een residentiële voorziening
uitgestroomd.
De deelnemers van het traject bij de Herstelling Zeehoeve zijn voor
90% jongens. De jongste deelnemer (in het kader van dit onderzoek) is
15, de oudste 25. Eén derde hiervan is 16 of 17 jaar. Het grootste deel,
65%, heeft een Nederlandse achtergrond, 10% heeft een Surinaamse of
Antiliaanse achtergrond en eveneens 10% een Marokkaanse. Tot slot
heeft vijf procent een overig Westerse achtergrond en tien procent een
overig niet-Westerse achtergrond.
Bij de gezamenlijke projecten van BTR, uitgezonderd Tienermoeders,
is de meerderheid (78-93%) tussen 15 en 23 jaar oud. Bij
Tienermoeders is dit 55%, de overige 45% is ouder dan 23. De
deelnemers aan BTR zijn voor 55% jongens. Uitzondering hierop zijn
ENIP! en Tienermoeders waar respectievelijk 100% jongens en 100%
meisjes zijn.
De deelnemers van de projecten bij BTR zijn voor een kwart
Nederlands, eveneens een kwart is Surinaams of Antilliaans. Van de
deelnemers is 18% Marokkaans, 10% Turks, terwijl de overige 22%
een overig niet-Westerse afkomst heeft.
Justitiële Jeugdinrichtingen
De Justitiële Jeugdinrichtingen bieden enkel plaats aan jongens met een
gedragsstoornis en/of een delinquent verleden. Den Engh richt zich
voornamelijk op de behandeling van zwakbegaafde jongens. De Glen
Millsschool daarentegen is alleen toegankelijk voor normaal begaafde
jongens. Van de geplaatste jongeren bij de Glen Millsschool is 66% 18

88

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

jaar of ouder, 32% 16 en 17 jaar en 1 procent jonger dan 16. Daarnaast
is 30% autochtoon, 25% Surinaams/Antiliaans/Arubaans, 25%
Marokkaans, 15% overig niet-Westers en 5% overig Westers.

6.5

Vergelijking met pilotprojecten

Het merendeel van de bestaande projecten richt zich op het toeleiden
van de deelnemers naar (regulier) onderwijs of (regulier) werk. De
hoofddoelstellingen van de bestaande projecten komen daarmee
overeen met de hoofddoelstellingen van de pilotprojecten.
De doelgroep van de bestaande projecten wordt gevormd door jongeren
die door hun gedragsproblemen niet handhaafbaar zijn in het reguliere
onderwijs, jongeren die niet gemotiveerd zijn om een opleiding te
volgen of een baan te zoeken, criminele jongeren of jongeren die door
justitie zijn geplaatst in het kader van een OTS of PIJ-maatregel. Het
gaat om jongeren die geen startkwalificatie hebben en hun motivatie
voor het onderwijs hebben verloren. Door een laagdrempelig aanbod
proberen de projecten jongeren te bereiken die zich van de
hulpverlening hebben afgekeerd. Deze doelgroep komt in grote lijnen
overeen met de doelgroep van de pilotprojecten. Ook zijn de
instromende deelnemers wat betreft leeftijdsverdeling, geslacht en
etniciteit vergelijkbaar met de instroom in de pilotprojecten.
De invulling van een aantal pilotprojecten verschilt van de invulling
van bestaande projecten. Zo biedt geen van de bestaande projecten, met
uitzondering van de Justitiële Jeugdinrichtingen, een intensiteit van
meer dan 40 uur per week, terwijl voor ongeveer de helft van de
pilotprojecten juist geldt dat de intensiteit hoger is dan 40 uur per week.
Ook worden de deelnemers bij een aantal pilotprojecten in een setting
buiten de eigen leefomgeving geplaatst, waarmee deze projecten zich
onderscheiden van de meeste bestaande projecten. Wel geven zowel de
meeste bestaande projecten als het merendeel van de pilotprojecten aan
intensief samen te werken met verschillende hulpverlenende instanties.
Wat betreft nazorg wordt bij alle bestaande projecten een vorm van
nazorg geboden. Bij de landelijke voorzieningen is dit nog niet in de
methodiek beschreven, hoewel het wel door de individuele projecten
geboden wordt. Bij de overige projecten is het onderdeel van het traject.
Bij een aantal gemeentelijke projecten is er geen sprake van nazorg,
maar wordt de jongere bij de afronding overgedragen aan een ander
project of traject. Vergeleken met de pilotprojecten komt de nazorg qua
invulling, duur en intensiteit sterk overeen.

Bestaande projecten

89

90

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

7.

CONCLUSIES

In dit rapport is een beschrijving gegeven van de negen pilotprojecten
voor niet-participerende jongeren en de instroom in deze projecten.
Daarbij is allereerst aandacht besteed aan de beleidsveronderstellingen
die ten grondslag liggen aan de pilotprojecten. Vervolgens is aan de
hand van tien criteria de startsituatie van de projecten beschreven.
Hiermee is inzicht verkregen in de beoogde doelstellingen van de
projecten en de manier waarop deelname aan de projecten zal moeten
leiden tot het bereiken van deze doelstellingen. In hoofdstuk 4 is
aandacht besteed aan de implementatie van de projecten en de
knelpunten die de projecten daarbij ervaren. In hoofdstuk 5 is
vervolgens een beschrijving gegeven van de deelnemers die in de
periode november 2007 en april 2008 zijn ingestroomd. Tot slot zijn de
doelstellingen, de doelgroep en de deelnemers besproken van reeds
bestaande projecten voor jongeren die niet naar school gaan en niet
werken of dreigen uit te vallen uit het onderwijs.
Hieronder worden de belangrijkste conclusies gepresenteerd. Daarbij
wordt ten eerste ingegaan op de doelstellingen en de opzet van de negen
projecten. Sluiten de projecten wat betreft doelstellingen en
projectopzet aan bij de beleidsveronderstellingen die de basis vormen
voor het opzetten van de ‘campussen’? In paragraaf 7.2 wordt
vervolgens nagegaan in hoeverre de deelnemers die instromen bij de
projecten overeenkomen met de beoogde doelgroep. In de laatste
paragraaf wordt een vergelijking gemaakt tussen de pilotprojecten en de
bestaande projecten voor niet-participerende jongeren.

7.1

Pilotprojecten

In deze paragraaf worden de doelstellingen en de opzet van de
projecten vergeleken met de doelstellingen en opzet waarvan in de
beleidsveronderstellingen wordt uitgegaan. Hierbij spelen de volgende
punten een rol.
• De invulling van de pilotprojecten is nog in ontwikkeling en
continu aan verandering onderhevig. Verschillende projecten
hebben op basis van opgedane ervaringen concrete wijzigingen
doorgevoerd in de gehanteerde methodiek. Deze wijzigingen
bemoeilijken de evaluatie van de projecten.
• De projecten verschillen sterk in intensiteit, trajectduur en
projectopzet. Deze grote verschillen kunnen worden verklaard door

Conclusies

91

•

•

•

•

•

92

het feit dat er bij de keuze voor de pilotprojecten door de
ministeries geen duidelijke selectiecriteria zijn opgesteld.
De hoofddoelen die door de projecten worden nagestreefd,
namelijk het afronden van een (reguliere) opleiding en het
toeleiden naar (regulier) werk, komen overeen met de
doelstellingen in de beleidsveronderstellingen. Voor de meeste
projecten geldt dat zij zich richten op beide doelen, terwijl
sommige projecten focussen op één van deze beide doelstellingen.
Eén van de uitgangspunten in de beleidsveronderstellingen van de
pilotprojecten is dat de jongeren lange dagen binnen de
voorziening doorbrengen, waarbij wordt gemikt op een aanbod
gedurende 12 uur per dag en in een enkel geval zelfs een 24uursopvang. Vier pilotprojecten bieden inderdaad een programma
van 12 tot 24 uur per dag, vijf tot zeven dagen per week. Bij de
andere projecten ligt de intensiteit lager, zowel wat betreft het
aantal dagen per week als wat betreft het aantal uren per dag. Een
aantal van deze projecten geeft aan dat deze lage intensiteit in de
praktijk niet geschikt blijkt te zijn voor de doelgroep.
De beleidsveronderstellingen gaan uit van een integrale aanpak,
waarbij instanties kennis en bevoegdheden bundelen. Voor een
aantal projecten geldt dat deze integrale benadering inderdaad een
kernelement vormt in de methodiek. Dit is echter niet bij alle
projecten het geval.
Gezien de doelgroepomschrijving (‘onwillige jongeren’) vormt de
mogelijkheid van het toepassen van dwang en drang een belangrijk
element in de beleidsveronderstellingen. De projecten zouden
berekend moeten zijn op instroom van jongeren die hiertoe zijn
gedwongen en mogelijk weinig gemotiveerd zijn mee te werken.
De meeste projecten hanteren motivatie echter als selectiecriterium
voor deelname aan het project. Ook wanneer een project beschikt
over mogelijkheden voor dwang en drang, geven de
projectmedewerkers aan dat het project niet werkt wanneer de
deelnemer niet minimaal gemotiveerd is voor deelname. Een aantal
projecten blijkt bovendien niet te zijn toegerust voor het begeleiden
van volledig ongemotiveerde jongeren. Het feit dat de meeste
projecten (minimale) motivatie als selectiecriterium hanteren sluit
overigens niet uit dat zij de in de beleidsveronderstellingen
beoogde doelgroep bereiken. Deelnemers kunnen immers
ongemotiveerd zijn voor werk of scholing, maar tegelijkertijd wel
(minimaal) gemotiveerd voor deelname aan het project.
Een aantal projecten hanteert selectiecriteria voor de cognitieve
vaardigheden van de deelnemers. Ook vormen (zware)
psychiatrische stoornissen bij sommige projecten een contraindicatie. Daar komt bij dat verschillende projecten in de
implementatiefase de selectiecriteria voor de deelnemers hebben
INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

•

aangescherpt, aangezien de doelgroep die aanvankelijk werd
bereikt te zwaar, te ongemotiveerd en/of moeilijk begeleidbaar
bleek. Door (de aanscherping van) deze selectiecriteria lijkt de door
de projecten bereikte doelgroep in toenemende mate af te wijken
van de in de beleidsveronderstellingen beoogde doelgroep.
Hoewel de meeste projecten beschikken over de middelen en de
menskracht om de voorgenomen aantallen deelnemers op te
nemen, geldt voor het merendeel van de projecten dat niet alle
plaatsen zijn gevuld. De projecten wijten de tegenvallende
instroom onder andere aan terughoudendheid bij de verwijzers en
de ongrijpbaarheid van de doelgroep.

7.2

Doelgroep

Bij de beleidsveronderstellingen wordt in eerste instantie uitgegaan van
jongeren van 12 tot 27 jaar die gedurende langere tijd niet naar school
gaan, geen werk hebben, geen uitkering ontvangen, niet op zoek zijn
naar werk of scholing, niet over een startkwalificatie beschikken en
door bestaande voorzieningen niet worden bereikt. Verder hebben zij
geen zorgtaken. In later gedateerde stukken wordt bij de beschrijving
van de doelgroep niet expliciet gerefereerd aan het wel of niet hebben
van een uitkering of startkwalificatie. Wel wordt in deze stukken
opgemerkt dat de jongeren uit de doelgroep soms voor ernstige overlast
zorgen of dreigen af te glijden naar blijvende werkloosheid en/of
criminaliteit. Wanneer de bovengenoemde doelgroep wordt vergeleken
met de doelgroep van de pilotprojecten en met de daadwerkelijk
ingestroomde deelnemers, vallen de volgende punten op.
• In de beleidsveronderstellingen wordt aangegeven dat de
pilotprojecten bedoeld moeten zijn voor jongeren die gedurende
langere tijd niet naar school gaan en geen werk hebben. De meeste
projecten richten zich echter niet (alleen) op jongeren die niet naar
school gaan of niet werken, maar (ook) op dreigende
schoolverlaters of dreigend werkloze jongeren. Van de deelnemers
die zijn ingestroomd gaat een minderheid daadwerkelijk niet naar
school of heeft geen werk. De bereikte doelgroep wijkt wat dat
betreft af van de doelgroep waar in de beleidsveronderstellingen
vanuit wordt gegaan.
• De problematiek van de deelnemers die instromen in de projecten
is over het algemeen zwaarder dan door de projectleiders was
verwacht. Het gaat hierbij zowel om de ernst als de complexiteit
van de problematiek. Hoewel voor vrijwel alle projecten geldt dat
psychiatrische problematiek een contra-indicatie vormt voor
deelname aan het project, blijkt volgens projectmedewerkers een
aantal deelnemers toch te kampen met psychiatrische problemen.
Conclusies

93

•
•

•

•

•

7.3

Deze problemen komen pas gedurende de deelname aan het project
aan het licht. Ook wordt door projectmedewerkers aangegeven dat
de beperkte cognitieve vaardigheden van sommige deelnemers een
knelpunt vormt van de doelgroep.
Hoewel vrijwel alle projecten zich richten op zowel jongens als
meisjes, is 87% van de deelnemers aan de projecten jongen. Er is
slechts één project met een gelijke verdeling naar geslacht.
De beleidsveronderstellingen gaan ervan uit dat de projecten
bedoeld zijn voor jongeren van 12 tot 27 jaar. De leeftijd van de
beoogde doelgroep van de verschillende projecten varieert per
project, maar valt bij alle projecten binnen dit bereik van 12 tot 27
jaar. In de praktijk blijkt echter dat vrijwel geen jongeren zijn
ingestroomd die jonger zijn dan 15 of ouder zijn dan 23 jaar.
Hoewel binnen de totale groep deelnemers de jongeren met een
Nederlandse, Surinaamse of Marokkaanse etniciteit in gelijke mate
zijn vertegenwoordigd, geldt dat deze verdelingen in de projecten
afzonderlijk sterk afwijken. Bij sommige projecten hebben alle
deelnemers een Nederlandse etniciteit, terwijl aan andere projecten
geen enkele jongere deelneemt met een Nederlandse etniciteit.
Wanneer het alcoholgebruik van de jongeren die deelnemen aan de
pilotprojecten wordt vergeleken met landelijke cijfers over
alcoholgebruik, blijkt dat het percentage deelnemers dat ooit
alcohol heeft gebruikt lager is dan het landelijk gemiddelde. Het
percentage dat ooit softdrugs gebruikte ligt daarentegen bij de
deelnemers aanzienlijk hoger dan het landelijke percentage. Het
aantal deelnemers dat ooit harddrugs gebruikte is lager dan het
aantal softdrugsgebruikers, maar ook hier geldt dat het gebruik
hoger ligt dan landelijk.
De deelnemers van de pilotprojecten tussen 12 en 17 jaar hebben in
hun gehele carrière meer strafbare feiten gepleegd dan jongeren
van dezelfde leeftijdscategorie gemiddeld genomen hebben
gepleegd. Wanneer wordt gekeken naar het aantal strafbare feiten
in het afgelopen jaar, blijken de jongere deelnemers (12 tot en met
15 jaar) meer strafbare feiten te hebben gepleegd dan gemiddeld,
terwijl de deelnemers van 16/17 jaar minder strafbare feiten plegen
dan gemiddeld. Voor deelnemers van 18 jaar of ouder is geen goed
vergelijkingsmateriaal beschikbaar.

Vergelijking met bestaande projecten

De beleidsveronderstellingen gaan ervan uit dat de pilotprojecten
bedoeld zijn voor jongeren die voor bestaande projecten in het
onderwijs, de jeugdzorg en justitie niet in aanmerking komen. Om na te
gaan of de pilots daadwerkelijk een doelgroep bereikt die niet in
94

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

aanmerking komt voor bestaande projecten is een vergelijking gemaakt
tussen enerzijds de doelstellingen, de doelgroep c.q. deelnemers en de
invulling van de pilotprojecten en anderzijds de doelstellingen,
doelgroep c.q. deelnemers en de invulling van de bestaande projecten.
Hierbij kunnen de volgende punten worden opgemerkt.
• Het merendeel van de bestaande projecten richt zich op het
toeleiden van de deelnemers naar (regulier) onderwijs of (regulier)
werk. De hoofddoelstellingen van de bestaande projecten komen
daarmee overeen met de hoofddoelstellingen van de pilotprojecten.
• De doelgroep van de bestaande projecten wordt over het algemeen
gevormd door jongeren die door hun gedragsproblemen niet
handhaafbaar zijn in het reguliere onderwijs, jongeren die niet
gemotiveerd zijn om een opleiding te volgen of een baan te zoeken,
criminele jongeren of jongeren die door justitie zijn geplaatst in het
kader van een Onder Toezicht Stelling (OTS) of een Plaatsing in
een Inrichting voor Jeugdigen (PIJ-maatregel). Het gaat om
jongeren die geen startkwalificatie hebben en hun motivatie voor
het onderwijs hebben verloren. Door een laagdrempelig aanbod
proberen de projecten deze jongeren te bereiken die zich van de
hulpverlening hebben afgekeerd. Deze doelgroep komt in grote
lijnen overeen met de doelgroep van de pilotprojecten. Ook zijn de
deelnemers die instromen in de bestaande projecten wat betreft
leeftijdsverdeling, geslacht en etniciteit vergelijkbaar met de
instroom in de pilotprojecten. Door twee pilotprojecten wordt
overigens wel aangegeven dat zij zich specifiek richten op
deelnemers die in bestaande projecten buiten de boot vallen.
Afgezien van deze twee projecten vormen de pilotprojecten wat
betreft de doelgroep die zij aanspreken geen vernieuwing ten
opzichte van het huidige aanbod.
• De invulling van verschillende pilotprojecten verschilt van de
invulling van bestaande projecten. Zo biedt geen van de bestaande
projecten, met uitzondering van de JJI’s, een intensiteit van meer
dan 40 uur per week, terwijl voor ongeveer de helft van de
pilotprojecten juist geldt dat de intensiteit hoger is dan 40 uur per
week. Ook worden de deelnemers bij een aantal pilotprojecten in
een setting buiten de eigen leefomgeving geplaatst, waarmee deze
projecten zich onderscheiden van bestaande projecten. Tot slot
verschilt een aantal pilotprojecten van bestaande projecten met
betrekking tot de samenwerkingsverbanden tussen verschillende
organisaties. Zowel de meeste bestaande projecten als het
merendeel van de pilotprojecten geeft aan intensief samen te
werken met verschillende hulpverlenende instanties. Deze
samenwerking lijkt bij een aantal pilotprojecten echter
nadrukkelijker tot de kern van de methodiek te behoren dan bij de
bestaande projecten.
Conclusies

95

•

Voor zover op dit moment kan worden ingeschat verschilt het
nazorgtraject van de pilotprojecten niet wezenlijk van de nazorg
die door bestaande projecten geboden wordt. Zowel wat betreft de
duur als de intensiteit is de nazorg van de pilotprojecten, zoals
geformuleerd in de projectplannen, vergelijkbaar met het
nazorgtraject van de bestaande projecten.

96

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

GERAADPLEEGDE LITERATUUR

Altra, B&O (2006)
Programma- en Methodiekbeschrijving Transferium. Altra,
Amsterdam.
Bakker, H.G., P.E.M. van Dijk, J.J. Gelevert, R. Sarizeybek, M.C. de
Voogd, N.M. Oud, B.P. Vermeulen (2006)
Onderzoek naar de haalbaarheid van Prep Camps en alternatieven.
Berenschot, Utrecht.
Beckers, I., H. Lautenbach, G. Linden (2008)
Onbenut
arbeidsaanbod
en
economische
groei.
Sociaaleconomische trends, 2e kwartaal 2008. CBS, Voorburg.
Beijersbergen, K.A., B.S.J. Wartna (2007)
Recidivemeting Glen Mills. De uitstroomresultaten van de Glen
Mills School in termen van strafrechtelijke recidive. WODC, Den
Haag.
Bieleman, B, A. Kruize, A. Nienhuis (2006)
Monitor alcoholverstrekking jongeren 2005. St. INTRAVAL,
Groningen-Rotterdam.
Bijl, B., L.G.M. Beenker, Y. van Baardewijk (2005)
Individuele Traject Begeleiding op papier en in de praktijk: een
onderzoek naar de programmatheorie en de –uitvoering van ITB
harde kern en ITB-CRIEM. PI Research in opdracht van het
WODC, Duivendrecht.
Bijstra, J.O., S. Jackson, H.A. Bosma (1994)
De Utrechtse Coping Lijst voor Adolescenten. In: Kind en
Adolescent, 15, p. 98-109.
Broeke, L. ten, S. Verhulst, W. Bosveld (2006)
Bijzondere
Trajecten
Risicojongeren
2005.
Integrale
eindrapportage kwalitatieve en kwantitatieve analyse. Dienst
Onderzoek en Statistiek, Gemeente Amsterdam, Amsterdam.
Burgh, I. van der, K. Wesselink (2006)
Hart voor jongeren. De CATch methodiek in de praktijk. CATch
Uitgave, Amsterdam.
Crok, S., J. Slot (2008)
Evaluatie PEWA Jongerenwerkplaats (concept). Dienst
Onderzoek en Statistiek, Gemeente Amsterdam, Amsterdam.
Dam, S. van, C. de Rie (2006)
Jong geleerd! Lessen van Operatie JONG. Lysias Advies B.V.,
Amersfoort.

Geraadpleegde literatuur

97

Dienst Maatschappelijk Ontwikkeling (2007)
Bestek Bijzondere Trajecten Risicojongeren 2008-2009. Dienst
Maatschappelijke
Ontwikkeling,
Gemeente
Amsterdam,
Amsterdam.
Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling (2007)
Praktische handleiding Mentorbegeleiders Goal! Dienst
Maatschappelijke Ontwikkeling, gemeente Amsterdam afdeling
Jeugd, Radar, Adviesbureau voor sociale vraagstukken,
Amsterdam.
Edutainment (2007)
Edutaintment, De Methodiek. Edutainment, Amsterdam.
Heerwaarden, Y. van, N. Hilhorst, A. Slabbèrtje, J. Hermanns, E.
Klooster (2005)
Programma-evaluatie van Den Engh. Opvoeden en overleven in
een groep. WODC, Den Haag.
Hermanns J., P. van der Laan (2006)
Welke effecten mogen verwacht worden van tuchtscholen en
disciplinerende opvang in kazernes voor marginaliserende
jongeren? In opdracht van Operatie JONG-regeringscommissaris
Steven van Eijck. Operatie Jong, Den Haag.
Huizinga, S. D. Kwant (2007)
Op de Rails, Eindverslag van het eerste projectjaar. WEC-raad/
Op de Rails, Utrecht.
Huizinga, S. D. Kwant (2007)
Met nieuwe zin naar school. De herstart van thuiszitters.
Eindverslag van het tweede projectjaar Herstart. WEC-raad/REC's
Cluster 4, Utrecht.
Ho, W., A. Brix, J. Koelemeijer, S. Mehciz, M. Linthorst (2006)
Bijzondere Trajecten Risicojongeren Rotterdam. Dienst
Maatschappelijke
Ontwikkeling,
Gemeente
Amsterdam,
Amsterdam.
Jacobs, J., N. Arts, H. Ferwerda (2005)
Getallen of gevallen? Een onderzoek naar de plaatsing van
jeugdige veelplegers op speciaal gereserveerde plaatsen in
justitiële jeugdinrichtingen. WODC/Onderzoeks-groep Beke,
Arnhem.
Kalsbeek, E. (2007)
Weer aan de slag! Methodiekbeschrijving van een
school/werkproject voor jonge moeders. Stichting Altra,
Amsterdam.
Kruijssen, H. (2007)
Evaluatie STOP. Schooljaar 06-07. Samenwerkingverband VO,
Amsterdam.

98

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Kruijssen, H. (2007)
Evaluatie 2006-2007 Onderwijsschakelloket 16-23 jaar.
Samenwerkingverband VO, Amsterdam.
Kruijssen, H., J. Looman (2007)
Evaluatie Transferium 2006-2007. Transferium, Amsterdam.
Kruijssen, H. (2007)
Procedures en werkprocessen Transferium/Op de Rails Schooljaar
07/08. Transferium/Op de Rails, Amsterdam.
Kwant, D.A. (2007)
Op de Rails 2006/2007. Een bijdrage aan de veiligheid van het
reguliere onderwijs. WEC-raad, REC's Cluster 4, Utrecht.
Kwant, D.A. (2008)
Projectplan Herstart IV. WEC-raad/REC's Cluster 4, Utrecht.
Laan, A.M. van der, M. Blom (2006)
Jeugddelinquentie: risico’s en bescherming. Bevindingen uit de
WODC Monitor Zelfgerapporteerde Jeugdcriminaliteit 2005.
WODC, Den Haag.
Laan P. van der (2004)
Over straffen, effectiviteit en erkenning. De wetenschappelijke
onderbouwing van preventie en strafrechtelijke interventie. In:
Justitiële Verkenningen 30 (5), p. 31-48.
Leeuw, F.L. (2003)
Reconstructing Problem Theories: Methods Available and
Problems to be Solved. In: American Journal of Evaluation, 24
(1), p. 5-20.
Loeber, R., N.W. Slot, J.A. Sergeant, J.A. (2001)
Ernstige en gewelddadige delinquentie: omvang oorzaken en
interventies. Bohn Stafleu Van Loghum, Houten.
Londen, J. van, I.A. van Berckelaer-Onnes, N. Bleichrodt, W.O.
Reinier, L.M. Stevens (2006)
De groei van de deelname aan cluster 4. Opvattingen over
oorzaken en groeibeperkende maatregelen. Landelijke Commissie
Toezicht Indicatiestelling, Den Haag.
Looman, J., H. Kruijssen, P. Brekelmans (2007)
Transferium Amsterdam. Altra/Samenwerkingsverband VO,
Amsterdam.
Monshouwer, K., J. Verdurmen, S. van Dorsselaer, E. Smit, A. Gorter,
W. Vollebergh (2008)
Jeugd en riskant gedrag 2007. Kerngegevens uit het
Peilstationsonderzoek scholieren. Trimbos-instituut, Utrecht.
Nation, M., C. Crusto, A. Wandersman, K.L. Kumpfer, D. Seybolt, E.
Morrisey-Kane, K. Davino (2003)
What works in prevention: principles of effective prevention
programs. In: American Psychologist, 58 (6/7), p. 449-456.

Geraadpleegde literatuur

99

Nauta, O., M. Abraham, C. Sikkema (2008)
Recidivemeting trajecten aanpak en preventie jeugdcriminaliteit.
Een recidivemeting onder trajectdeelnemers van zes Amsterdamse
jeugdinterventies en Jeugdreclassering. Dienst Maatschappelijke
Ontwikkeling afdeling Jeugd, Gemeente Amsterdam, Amsterdam.
Neve R.J.M., M.M.J. van Ooyen-Houben, J. Snippe en B. Bieleman
(2007)
Samenspannen tegen XTC. Eindevaluatie van de XTC-Nota.
WODC, Den Haag/St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam.
Pouwel, A., F. Cok, H. Kruijssen, S. ten Brink, M. Kreisel (2007)
Beschrijving School Time Out Programma (STOP) Schooljaar
07/08, STOP, Amsterdam.
Provincie Noord-Holland, Afdeling ELM (2003)
De weg naar werk. Intensieve arbeidstoeleiding van risicojongeren
bij Stichting Herstelling. Provinciaal Bestuur Noord-Holland,
Haarlem.
ROC van Amsterdam
ROC op maat. Assistentenopleiding (AKA) Economie & Handel,
Zorg& & Welzijn en Techniek. Leerlingenwijzer 2007-2008. ROC
van Amsterdam, Amsterdam.
Rodenburg, G., R. Spijkerman, R. van den Eijnden, D. van de Mheen
(2007)
Nationaal Prevalentie Onderzoek Middelengebruik 2005. IVO,
Rotterdam.
Roks, R. (2007)
Jaarverslag 2006-2007 Eenheid Zorg. Over de OOVR's van de
stichting LMC Voortgezet onderwijs. LMC, Rotterdam.
Rossum, R. van (2007)
Jaarverslag Accent Onderwijsopvang 2006-2007, Accent
Onderwijsopvang, Rotterdam.
Rossum, R. van (2007)
Accent Onderwijsopvang Informatiegids 2007-2008, Accent
Onderwijsopvang, Rotterdam.
Samenwerkingsverbond Koers VO (2007)
Jong gearrangeerd. Beknopte samenvatting van de beleidsvisie
van Koers VO en REC Rijndrecht. Bureau Koers VO, Rotterdam.
Samenwerkingsverbond Koers VO (2007)
Zorgplan 2007-2008. Bureau Koers VO, Rotterdam.
Scheepmaker, M.P.C. (2006)
Voorwoord. In: Justitiële Verkenningen 32 (6), p. 5-8.
Snippe, J., B. Bieleman, A. Kruize, H. Naayer (2005)
Hektor in Venlo. St. INTRAVAL, Groningen-Rotterdam.
Stek Daghulpverlening (2007)
Module Daghulpverlening Rotterdam, Stek Daghulpverlening,
Rotterdam.

100

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Stichting Herstelling (2007)
Stichting Herstelling Jaarverslag 2006. Stichting Herstelling,
Amsterdam.
Teague, G.B., R.E. Drake, T.H. Ackerson (1995)
Evaluation use of continuous treatment for persons with mental
illness and substance abuse. In: Psychiatric Services, 46 (7), p. 689
- 695.
Time Out Onderwijs Opvang Voorziening (2007)
Jaarverslag cursusjaar 2006-2007. Time Out, Rotterdam.
Treffers D. A., A.W. Goedhart, J.W. Veerman, B.R.H. Van den Bergh,
L. Ackaert, L. de Rycke (2002)
Competentie Belevingsschaal voor Adolescenten. Handleiding.
Harcourt Test Publishers, Amsterdam.
Veen, D. van, P. van der Steenhoven, T. Kuijvenhoven (2007)
Reboundvoorzieningen
Voortgezet
Onderwijs
2006.
Onderzoeksverbindingen en analyse van programma's. Garant,
Apeldoorn/NJi, Utrecht.
Weerman, F.M., P.H. van der Laan (2006)
Het verband tussen spijbelen, voortijdig schoolverlaten en
criminaliteit. In: Justitiële verkenningen 32 (6), p. 39-53.
Yperen, T. van, M. Zwikker, G. Molleman, J. Bouwens, M. Beckers
(2007)
Erkenningscommissie
(niet-justitiële)
Jeugdinterventies:
werkwijze en criteria. NJi, Utrecht.
Geraadpleegde internetpagina’s
www.cbs.nl
www.cvo.nl
www.cvoaccent.nl
www.catchhh.nl
www.dmo.amsterdam.nl
www.den-engh.nl
www.eaglerockschool.org
www.enip.nl
www.glenmillsschool.org
www.goal.amsterdam.nl
www.herstelling.nl
www.hoenderloo-groep.nl
www.jeugd.amsterdam.nl
www.jeugdinterventies.nl
www.justitie.nl
www.kamersmetkansen.nl
www.koers-vo.nl
www.kcw-rotterdam.net/projecten/jmz%20nieuw.html
www.lcoj.nl

Geraadpleegde literatuur

101

www.osladam.nl
www.onderwijsopvang.nl
www.overgangpovo.nl
www.pewa.nl/jongerenwerkplaats
www.reboundcentre.nl
www.rocva.nl
www.stekjeugdzorg.nl
www.swvadam.nl
www.tienermoeders.nl
www.timeout-rotterdam.nl
www.wecraad.nl
Kamerstukken
Kamerstukken II 2002/2003, 23 972, nr. 60, p.1-7
Kamerstukken II 2005/2006, 23 972, nr. 85, p.1-5
Kamerstukken II 2005/2006, 30 300 VII, nr. 23, p.1
Kamerstukken II 2007/2008, 31 001, nr. 22, p.1-4
Kamerstukken II 2007/2008, 31 001, nr. 35, p.1-6

102

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

BIJLAGE 1

OPZET TOTALE EVALUATIE

In deze bijlage wordt nader ingegaan op de totale onderzoeksopzet,
bestaande uit het achterhalen van de beleidsveronderstellingen, de
procesevaluatie en de effectevaluatie.

1.1

Probleemstelling en onderzoeksvragen

De probleemstelling van het onderzoek kan als volgt worden omschreven:
Wat wordt geleerd van de pilots over de meest effectieve aanpak
van de problematiek van onwillige jongeren, voor het uitvoeren
van soortgelijke projecten door anderen in de toekomst en voor
het reguliere beleid op dit terrein van de ministeries van SZW,
BZK, OCW, Justitie en J&G?
Daarbij horen de volgende onderzoeksvragen:
1. Hoe is de uitvoering van de pilotprojecten, afgezet tegen de
voornemens en planning in het projectplan, feitelijk in de periode
2006-2008 verlopen? Wat liep goed en waarom? Welke problemen
deden zich voor en waarom? Zijn die opgelost? Zo ja: hoe? Zo nee:
waarom niet?
2. Is de doelstelling van het project - zoals geformuleerd in het
projectplan - bereikt? Op welke punten wel/niet? Zo ja: wat heeft met
name bijgedragen aan het bereiken van de doelstelling en waarom? Zo
nee: waarom is het op dit bewuste punt niet gelukt en waarom niet?
Welke beoogde en/of niet-beoogde neveneffecten hebben zich
voorgedaan? Hoe verhouden die neveneffecten zich tot de
doelstelling?
3. Welke impact (in termen van outcome) heeft het project gehad op het structureel - versterken van de maatschappelijke positie en het
toekomstperspectief van de deelnemers? Welke projectelementen zijn
vooral van belang geweest voor die impact?
4. Is ten behoeve van het project een effectieve samenwerking tot stand
gekomen tussen instanties uit de sectoren jeugdzorg, onderwijs, justitie
en arbeidsmarkt?
5. Wat leert een onderlinge vergelijking van de pilotprojecten ten aanzien
van de vraag welke aanpak effectief is voor een bepaalde groep
deelnemers en hun specifieke kenmerken? Hoe verhouden de effecten
zich tot de kosten (kosten-baten-effectiviteit)?
6. Welke leerpunten leveren de specifieke projecten ieder voor zich én
Bijlagen

103

alle projecten tezamen op voor het uitvoeren van soortgelijke projecten
door anderen in de toekomst?
7. Welke leerpunten leveren de specifieke projecten ieder voor zich èn
alle projecten tezamen op voor het reguliere beleid van de
ministeries van SZW, BZK, OCW, Justitie en J&G?
In deze tussenrapportage wordt (gedeeltelijk) een antwoord gegeven op
vragen 1 en 2 door een beschrijving te geven van de stand van zaken tot
en met april 2008 over de doelgroep en de pilotprojecten.

1.2

Onderzoeksopzet

Evaluatie van interventies kan op verschillende manieren plaatsvinden.
Een belangrijk onderscheid is evaluaties van de processen die met de
interventie gepaard gaan (procesevaluaties) en evaluaties van de
gevolgen van de interventie (effectevaluaties). In procesevaluaties
wordt gekeken naar het verloop van de implementatie van de
interventie en de mogelijke knelpunten tijdens de uitvoering. Bij
effectevaluaties wordt nagegaan of de beleidsdoelen zijn bereikt en in
hoeverre deze doelbereiking het gevolg is van de invoering van een
interventie. Voor de evaluatie van de pilotprojecten campussen wordt
zowel een proces- als een effectevaluatie toegepast. Daarnaast is
nagegaan wat de beleidsveronderstellingen achter de interventies in de
pilotprojecten zijn. Volgens Van de Bunt1 is het ontbreken van een
beleidstheorie, dat wil zeggen van een wetenschappelijk toetsbare
redenering waarin expliciet gemaakt wordt hoe het probleem en de
interventie (de probleemoplossing) aan elkaar gekoppeld zijn, een
voorwaarde voor het deugdelijk uitvoeren van een evaluatieonderzoek.
Zonder een dergelijke theorie zou de interpretatie van de uitkomsten
een slag in de lucht zijn.
Beleidsveronderstellingen
Er is gestart met een literatuur- en documentenstudie voor het nader
invullen van het beleidskader rond jongeren die niet naar school gaan,
geen baan of startkwalificatie hebben, geen uitkering ontvangen en die
ook niet op zoek zijn naar werk of scholing. De geldende
programmatheorie van het huidige beleid is dat het gebrek aan een
startkwalificatie leidt tot een zwakke positie op de arbeidsmarkt, welke
een verhoogde kans op werkloosheid en een verhoogde kans op

1

H.G Van de Bunt (2004). Evalueren met beleid. Justitiële Verkenningen, jrg.
30, nr. 5.

104

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

criminaliteit en sociale uitsluiting tot gevolg heeft.2 Interventies gericht
op de onwilligheid van jongeren, bijvoorbeeld bij het bestrijden van
voortijdig schoolverlaten, dienen erop gericht te zijn om oorzaken van
onwillig gedrag weg te nemen. Dit kan door een aanpak van de situatie
binnen het onderwijssysteem, maar (ook) door een aanpak van de
situatie in de leefomgeving van de jongere zelf en het versterken van
zijn motivatie. Zo berust elke vorm van interventie op een
interventietheorie of een set van logisch samenhangende
veronderstellingen, waarin expliciet wordt gemaakt op welke wijze de
interventie een veroorzaker van schooluitval wegneemt. De jongere
wordt zo teruggeleid naar het oorspronkelijke schema, waarin een
startkwalificatie zal leiden tot een beter leven later. Gereconstrueerd is
welke beleidsveronderstellingen ten grondslag liggen aan de
beleidsinterventie. Hiermee wordt zichtbaar gemaakt op welke wijze
wordt verondersteld dat het beleid en de daaruit voortvloeiende
maatregelen werkt.3
In interviews met beleidsmakers is nagegaan welke vaak impliciete
aannames zijn gemaakt bij het formuleren van beleid over onwillige
jongeren en het opstellen van de projectplannen. Van deze aannames of
veronderstellingen is de consistentie nagegaan: wat is de
probleemperceptie, welke doeleinden worden nagestreefd en welke
middelen worden ingezet en welke resultaten worden hiervan verwacht. In
de literatuurstudie is, gebruikmakend van vigerende wetenschappelijke
inzichten over de aanpak van probleemjongeren, meer inzicht verkregen in
de (logische) werking van de mechanismen, maar ook in mogelijke
beperkingen van interventies. Hiermee kunnen enkele belangrijke
evaluatievragen worden beantwoord, zoals waarom de interventies in de
pilotprojecten werken en onder welke voorwaarden. Maar ook of de
behaalde resultaten een gevolg zijn van de toegepaste interventie.
Nagegaan wordt of deze mechanismen in de praktijk ook zijn
gerealiseerd. Bij de uitvoering is ook de context van belang. Omdat de
evaluatie zich op meerdere projecten in verschillende gemeenten richt
kan tevens worden nagegaan in hoeverre de mechanismen binnen
verschillende contexten werken en welke omstandigheden hierbij
doorslaggevend zijn.

2

R.J. in ‘t. Veld, W. Korving, Y. Hamdan, en M. van der Steen (2006). Kosten
en baten van voortijdig schoolverlaten. RebelgroupAdvisory, Rotterdam.
3
J.B. Snippe, B. Bieleman, H Naayer (2005). Hektor in Venlo. St. INTRAVAL,
Groningen-Rotterdam.
Bijlagen

105

Procesevaluatie
Voor de procesevaluatie zijn na enige maanden na de start van de
pilotprojecten gesprekken gevoerd met projectleiders en enkele
medewerkers van de negen pilotprojecten. Na ongeveer twee jaar na de
start van de pilotprojecten zal de interviewronde herhaald worden. Door
het houden van deze interviews wordt kwalitatieve informatie
verzameld over de voorbereiding, de werkprocessen en de feitelijke
uitvoering van de pilotprojecten. In de gesprekken is en wordt onder
meer ingegaan op: omvang project (aantal plaatsen; medewerkers (fte);
projectkosten); uitvoering (voornemens en planning conform projectplan;
omvang instroom; bereiken doelstelling; knelpunten); effectieve
samenwerking bedrijfsleven, scholen, jeugdzorg, hulpverlening en
politie/justitie; beoogde en niet beoogde neveneffecten; uitstroom en
nazorg (aansluiting op vervolgvoorzieningen); gerealiseerde en beoogde
output (wel/niet uitgevoerde programmaonderdelen); uitval en reden
uitval; outcome resultaten, onder meer uitstroom naar werk,
vervolgopleiding, woon- en werkvoorzieningen; terugval in oude gedrag
(onwillig (geen werk, geen opleiding), criminaliteit, et cetera).
Daarnaast worden interviews gehouden met ongeveer 22
vertegenwoordigers van instanties uit de sectoren jeugdzorg, onderwijs,
justitie en arbeidsmarkt. Per project zal worden nagegaan met welke
instanties samenwerking is gezocht en met medewerkers van deze
partnerinstellingen zullen gesprekken worden gevoerd over de kwaliteit
van de samenwerking.
Effectevaluatie: Quasi-experimenteel design
Om voldoende hard wetenschappelijk verantwoord bewijs te verkrijgen
voor de effecten van de interventie, is waar mogelijk gekozen voor een
experimenteel design. Bij de jongeren die deelnemen aan de experimentele
groep, en een vergelijkbare controle groep vindt een meting plaats bij
instroom, uitstroom en een half jaar na de uitstroomdatum.
De experimentele methode is erop gericht de mate van het effect van een
bepaalde maatregel vast te stellen door een experimentele groep te
selecteren die wordt onderworpen aan een maatregel of gedragsinterventie
en deze te vergelijken met een controlegroep die niet wordt onderworpen
aan de maatregel of interventie in kwestie. Verschillen in resultaten van
beide groepen zijn dan het effect van de interventie. Rekening houdend
met statistische marges kan deze methode het effect van de pilotprojecten
vaststellen.
Door gebruik te maken van matching of randomisatie bij de
samenstelling van de onderzoeksgroepen kan een score van

106

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

respectievelijk 4 of 5 op de SMS worden gerealiseerd.4 Op een 5puntschaal beoordeelt de SMS de methodologische kwaliteit van
effectevaluaties. Een score 3 (quasi-experimenteel design) is de
minimale onderzoeksopzet die nodig is om verantwoorde conclusies te
kunnen trekken over de effectiviteit van een bepaalde interventie. De
eis van een experimentele opzet blijkt in praktijk nogal lastig haalbaar
vanwege de beperkte mogelijkheid tot het vinden van een adequate
controlegroep. In het algemeen geldt dat naarmate de selectie voor een
interventie beter is en een interventie beter is toegesneden op een
bepaalde doelgroep, er nog maar weinig mensen zijn te vinden die wel
voor de interventie in aanmerking zouden komen, maar deze niet
hebben gekregen.
De experimentele groep bestaat uit de in de pilotprojecten ingestroomde
jongeren. De controlegroep bestaat idealiter uit jongeren met
vergelijkbare kenmerken die bovendien in dezelfde omstandigheden
verkeren, maar die niet aan interventie deelnemen. Jongeren mogen wel
aan overige interventies deelnemen. De vraag is immers niet alleen of
de interventies van de pilotprojecten werken, maar ook of de
interventies die in de pilotprojecten worden toegepast beter of slechter
zijn dan de huidige begeleiding van jongeren.
Het design is nog krachtiger wanneer er een aselecte toewijzing van
deze jongeren aan de experimentele en controlegroep kan plaatsvinden.
Randomiseren is in de praktijk echter niet altijd mogelijk. Tijdens
kennismakingsgesprekken zijn door projectleiders bezwaren tegen
randomisatie geuit. Na enige discussie zijn bijna alle projecten bereid
gevonden mee te werken aan het verkrijgen van een gerandomiseerde
controlegroep. Indien randomisatie niet is te realiseren, wordt getracht
een controlegroep samen te stellen uit jongeren die zich bijvoorbeeld bij
het jongerenloket hebben aangemeld en op reguliere wijze worden
begeleid naar werk en/of opleiding. Voor initiële verschillen tussen
experimentele en controlegroep wordt zoveel mogelijk gecorrigeerd
door matching van de verschillende onderzoeksgroepen op relevante
variabelen (leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, problematiek).
Omvang experimentele en controlegroep
Voor de experimentele groep geldt dat gedurende een half jaar de
volledige instroom in het onderzoek wordt betrokken. De meeste
4

Farrington, D.P., D.C. Gottfredson, L.W. Sherman, B.C. Welsh (2002). The
Maryland Scientific Methods Scale. In: Sherman, L.W., D.P. Farrington, B.C.
Welsh, D.L. Machenzie (red.) (2002). Evidence-based crime prevention.
Londen
Bijlagen

107

projecten zijn per 1 september 2007 gestart.5 Rekening houdend met de
oplevering van het eindrapport medio 2010 kunnen tot uiterlijk begin
2010 resultaten worden gemeten. De opzet van de evaluatie is bij de inen uitstroom vragenlijsten af te nemen bij de jongeren. De derde meting
vindt een half jaar na de uitstroomdatum plaats (terugvalmeting). De
periode dat jongeren in de projecten verblijven loopt uiteen van drie
maanden tot maximaal vier jaar. Als tussen in- en uitstroomdatum een
periode van minimaal anderhalf jaar wordt aangehouden dan kunnen bij
een relatief groot deel van de jongeren in de projecten drie metingen
worden verricht. De termijnen zijn als volgt:
- instroomperiode loopt van 1 november 2007 tot 1 mei 2008 (zes
maanden);
- uitstroomperiode loopt van 1 februari 2008 tot 1 november 2009
(maximaal 21 maanden);
- terugvalmeting loopt van 1 augustus 2008 tot 1 februari 2010
(minimaal zes maanden na uitstroom).
Volgens de projectplannen stromen er in de periode 1 november 2007
tot 1 mei 2008 ongeveer 310 jongeren in de negen projecten in. Het
aantal verwachte ingestroomde jongeren varieert van 20 voor het
Werkhotel in Amsterdam tot ongeveer 60 voor het Schoolfort.
Gemiddeld bedraagt de instroom 35 jongeren. Omdat we de volledige
instroom bevragen (en geen steekproef) kunnen uitspraken worden
gedaan over de pilotprojecten tezamen en tevens voor de afzonderlijk
projecten.
Controlegroep
De sterkste onderzoeksopzet bestaat uit een voor- en nameting bij een
controlegroep en een experimentele groep die zijn samengesteld door
randomisatie (score 5 op de SMS). Bij randomisatie worden de
jongeren willekeurig aan de experimentele groep en de controlegroep
toegewezen. Omdat de groepen binnen toevalsmarges gelijk zijn,
kunnen storende factoren worden uitgeschakeld. Verschillen tussen de
groepen kunnen dan aan de causale factor toegeschreven worden. Voor
dit onderzoek is geprobeerd van de jongeren die in aanmerking komen
voor een pilotproject de helft door middel van loting in een pilotproject
te plaatsen, de andere helft vormt de controlegroep. De omvang van de
controlegroep is gelijk aan de omvang van de experimentele groep,
beide 310 jongeren.
Indien randomisatie niet mogelijk blijkt wordt gebruik gemaakt van
matching (score 4 op de SMS). In dat geval bestaat de controlegroep uit
5

Wyldemerk is per 1 februari 2008 gestart. De instroomperiode voor dit project
is derhalve korter en bedraagt drie maanden.

108

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

jongeren die niet deelnemen aan de pilotprojecten, maar die wat betreft
relevante variabelen zo veel mogelijk lijken (‘matchen’) op de jongeren
die wél deelnemen aan de pilotprojecten (de experimentele groep). De
relevante variabelen zijn in dit geval onder andere leeftijd, geslacht,
opleidingsniveau, problematiek, motivatie, geschiktheid voor het
project. Een goede matching vereist een zorgvuldige selectie van
jongeren. Tevens dienen bij deze jongeren dezelfde vragenlijsten te
worden afgenomen als bij de experimentele groep. Het blijkt tijdens de
eerste meting (nulmeting) niet mogelijk randomisatie toe te passen,
mede door de achterlopende instroom. Daarom is en wordt geprobeerd
de controlegroep via matching tot stand te brengen. Ook dit blijkt de
nodige problemen met zich mee te brengen.
Jongeren die in aanmerking komen voor een pilotproject blijken hiervan
niet altijd gebruik te maken. Het gaat dan om jongeren die in principe in
het profiel passen, maar zelf de keuze maken om het traject niet te
volgen, bijvoorbeeld omdat ze een beroepsbeeld voor ogen hebben dat
niet aansluit bij het aanbod. Ook jongeren die niet geselecteerd worden
omdat ze bijvoorbeeld zijn afgewezen vanwege de vereiste diversiteit
van de groep, komen in aanmerking voor de controlegroep. Deze
jongeren zijn wat betreft relevante variabelen vergelijkbaar met de
experimentele groep. Mocht dit onvoldoende jongeren opleveren voor
het samenstellen van een controlegroep dan vindt aanvulling plaats van
jongeren die bekend zijn bij bijvoorbeeld een jongerenloket. Met het
jongerenloket worden afspraken gemaakt voor de werving van jongeren
waarvan bekend is dat ze behoren tot de onwilligen omdat ze geen baan
hebben en geen opleiding maar wel beschikbaar zijn voor de
arbeidsmarkt. Met jongerenloketten worden afspraken gemaakt voor het
verkrijgen van persoonsgegevens over de ingestroomde jongeren in de
periode 1 november 2007 tot 1 mei 2008. Als een jongere aan de
inclusiecriteria (registratieformulier) voldoet, wordt via het
jongerenloket contact gezocht met de jongere en gevraagd om zijn
medewerking. Ter verhoging van de respons ontvangen de jongeren per
interview een kadobon van 12,50 euro. Bovendien kan selectieve uitval
door desinteresse en onwilligheid hierdoor worden beperkt.
Registraties pilotprojecten
Ten behoeve van de evaluatie houden de pilotprojecten gegevens bij
waarvoor een registratieformulier is samengesteld. De pilotprojecten
dienen de volgende gegevens per jongere te registreren: personalia en
achtergrondkenmerken; informatie over school/werksituatie; informatie
over thuissituatie; informatie over problematiek; stand van zaken tijdens
deelname aan project; en stand van zaken na uitstroom uit project.

Bijlagen

109

Meetmomenten
Er zijn drie meetperioden: T1 Voormeting; T2 Nameting; en T3
Terugvalmeting. De meetperioden en de aantallen respondenten zijn in
principe voor de controlegroep dezelfde als die voor de experimentele
groep.
Bij zowel de experimentele groep als de controlegroep wordt op het
moment van instroom vragenlijsten afgenomen om de uitgangssituatie
vast te leggen (T1 Voormeting). In de voormeting wordt de vragenlijst
bij alle jongeren afgenomen die in het eerste jaar in de periode van 1
november 2007 tot 1 mei 2008 instromen (N=310). Geprobeerd wordt
bij de controlegroep hetzelfde aantal jongeren te enquêteren als bij de
experimentele groep.
Daarna volgt een meetmoment met dezelfde vragenlijst als bij de
uitstroom (T2 Nameting). De duur van de projectperiode loopt per
project uiteen van drie maanden tot enkele jaren. Daardoor kunnen bij
de kortdurende projecten desgewenst meer nametingen worden
afgenomen dan bij de langer durende projecten, waar een eerste
nameting soms pas op zijn vroegst na enkele jaren kan worden
afgenomen. Voor de controlegroep wordt per project dezelfde periode
aangehouden als voor de experimentele groep.
Zes maanden na de uitstroom vindt nogmaals een meting plaats (T3
Terugvalmeting). In deze meting wordt nagegaan of er sprake is van
een eventuele terugval. In de projectregistratie wordt naam en
telefoonnummer van de werkgever of de organisatie waar de jongere
een opleiding volgt geregistreerd. Van alle voor 1 oktober 2009
uitgestroomde jongeren wordt een half jaar na de uitstroomdatum
(uiterlijk voor 1 april 2010) nagegaan of zij bij de geregistreerde
werkgever of opleiding bekend zijn en daar nog werkzaam zijn dan wel
een opleiding volgen. Met de jongere die bij de geregistreerde
werkgever/opleiding zijn teruggevonden worden de vragenlijsten
nogmaals afgenomen. Over uitgestroomde deelnemers die niet langer
bij de geregistreerde werkgever/opleider worden aangetroffen worden
aan de voormalige werkgever/opleider kort enkele vragen gesteld over
de reden van het vertrek van de jongeren, voorzover bij hen bekend.
Ook de jongeren uit de controlegroep worden in deze periode voor de
derde keer geïnterviewd.
Een half jaar na de uitstroomdatum zal het echter lastig zijn om alle
deelnemers uit de experimentele en controlegroep weer op te sporen.
Daarom worden van de niet te achterhalen jongeren bij het
Jongerenloket of het Centrum voor Werk en Inkomen in hun
woonplaats nagegaan of zij als werkzoekende staan ingeschreven en of

110

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

zij een werkloosheids- of bijstandsuitkering ontvangen. Verder wordt
van alle jongeren, ook degenen die werken of een opleiding volgen, in
het bedrijfsprocessensysteem van de politie nagegaan of zij daarin na de
uitstroomdatum voorkomen voor het plegen van een misdrijf. Bij de
maatschappelijke Opvang (MO) wordt nagegaan of zij van
voorzieningen voor dak- en thuislozen gebruik maken en derhalve
bekend staan als zwerfjongere. Verder zal de Belastingdienst worden
verzocht na te gaan of zij belastingplichtig zijn en derhalve in
loondienst zijn of een eigen bedrijf zijn gestart. Voor het starten van een
eigen bedrijf is tevens een inschrijving in het Handelsregister van de
Kamer van Koophandel (KvK) vereist. In een landelijke databank
ontwikkeld door het Functioneel Parket (smart@data), waarvan het
Handelsregister een onderdeel is, kan worden nagegaan of een jongere
ergens in het land een eigen onderneming is gestart.
Meetinstrumenten
De metingen onder de jongeren worden gedaan aan de hand van een
door INTRAVAL ontwikkelde vragenlijst. De meting neemt ongeveer een
half uur in beslag en bestaat uit twee delen: een inleidend gesprek
tussen de onderzoeker en de jongere met gestructureerde vragen en een
deel met gesloten vragen, in te vullen door de jongere zelf. Er is
gekozen voor gestructureerde en gesloten vragen, zodat kwantitatieve
informatie wordt verkregen, waardoor goed ontwikkelingen kunnen
worden gevolgd. De vragenlijst onder jongeren wordt in bijlage 2 nader
toegelicht.
Analyse
Er bestaan verschillende statistische technieken om de effecten van de
pilotprojecten ten opzichte van de reguliere begeleiding van jongeren
naar werk en opleiding te analyseren en te toetsen, zoals (herhaalde)
variantie-analyses, covariantie-analyses en regressie-analyses (zie
bijvoorbeeld: Aiken en West 1991; Cohen en Cohen 1983). Deze
analyses bieden voldoende mogelijkheden om op adequate wijze te
controleren voor initiële verschillen tussen de experimentele en de
controlegroep. In de statistische analyses moet rekening worden
gehouden met de zwakke punten in het onderzoeksdesign (Koeter en
Van Maastricht 2006). Verschillende factoren kunnen deze
vergelijkbaarheid verstoren (confounders) en leiden tot een vertekening
van de onderzoeksresultaten. Daarom wordt in de analyses voor
belangrijke confounders gecorrigeerd.
Reguliere projecten
In aanvulling op de evaluatie van de pilotprojecten zijn de
doelstellingen, de doelgroep en de kenmerken van de deelnemers van

Bijlagen

111

de bestaande projecten voor niet-participerende jongeren in kaart
gebracht.
Een eerste scan die is uitgevoerd, heeft duidelijk gemaakt dat de
gewenste informatie over deze bestaande projecten in de literatuur niet
of nauwelijks voorhanden is. Om deze informatie alsnog te verkrijgen
zijn de volgende activiteiten uitgevoerd: nadere literatuurstudie;
interviews en verzamelen van registratiegegevens; en analyse en
rapportage.
Literatuurstudie
Voor een eerste inventarisatie is in samenspraak met het ministerie van
Jeugd en Gezin een lijst van bestaande voorzieningen opgesteld voor
niet-participerende jongeren. Hoewel deze lijst niet uitputtend is, geeft
het wel een beeld van de projecten die voor deze doelgroep bestaan.
Aan de hand van beschikbare documenten van deze projecten is per
project een beschrijving gemaakt van de doelstellingen en de doelgroep
van het project. Deze informatie is tevens gebruikt als input voor de
telefonische interviews.
Interviews en registratiegegevens
Door middel van telefonische interviews met vertegenwoordigers van
de verschillende projecten is aanvullende informatie verzameld over de
doelgroep en de doelstellingen van de projecten. Hierbij is tevens
geïnformeerd naar de kenmerken van de deelnemers (leeftijd, geslacht,
etniciteit en problematiek). Daarbij is zo mogelijk gebruik gemaakt van
registratiegegevens van de deelnemers en/of jaarverslagen met
overzichten van de kenmerken van de deelnemers.

112

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

BIJLAGE 2

VRAGENLIJST JONGEREN

De projecten hebben als doel zelfredzaamheid bij de jongeren te
versterken, zodat ze na het project zichzelf verder kunnen redden in een
arbeids- of opleidingssituatie. Geprobeerd wordt dit hoofddoel te
bereiken aan de hand van een aantal mediatoren. Doordat niet alle
projecten dezelfde mediatoren nastreven, zijn de vijf meest genoemde
geselecteerd (schema 1).
Schema 1 Doel en mediatoren

Zelfredzaamheid in
arbeids-/
opleidingssituatie

1 verhogen motivatie
2 verhogen gevoel eigenwaarde
3 verhogen sociale vaardigheden
4 verhogen zelfdiscipline
5 verminderen crimineel/
probleemgedrag

Per mediator is gekeken welke bestaande vragenlijsten hiervoor zijn
ontwikkeld, die qua leeftijd en opleidingsniveau het meest aansluit bij de
doelgroep. Deel I van de door INTRAVAL ontwikkelde vragenlijst is
samengesteld uit gestructureerde vragen over vrijetijdsbesteding, sociale
contacten en omgang met familie. Deze zijn, zo nodig aangepast aan de
eisen van de evaluatie naar de pilotprojecten, overgenomen uit de
vragenlijst gebruikt in een internationaal vergelijkend ‘Self-reported
delinquency’ onderzoek bij jongeren (ISRD-2).1
Deel II bestaat uit onderdelen van bestaande psychodiagnostische
vragenlijsten, die op betrouwbaarheid en andere waarderingspunten
voldoende scoren volgens het COTAN-boek.2 Dit boek is ontwikkeld door
de Commissie Testaangelegenheden Nederland (COTAN) van het
Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Door de COTAN worden
psychodiagnostische instrumenten beoordeeld aan de hand van criteria
als testconstructie, uitvoering van de handleiding en testmateriaal,
betrouwbaarheid en validiteit. Daarnaast zijn in eerder onderzoek
gebruikte schalen toegevoegd, aangedragen door de leden van de voor dit
onderzoek opgerichte begeleidingscommissie. Dat alleen onderdelen uit
1

ISRD Working Group (Ed.) (2005). Questionnaire ISRD-2: Standard Student
Questionnaire. Verwey-Jonker Institute, Utrecht.
2
COTAN (2004). Documentatie van Tests en Testresearch in Nederland. Boom
test uitgevers, Amsterdam.
Bijlagen

113

bestaande vragenlijsten gebruikt worden is omdat de samengestelde
vragenlijst niet langer dan gemiddeld een half uur in beslag mag nemen,
gezien de (beperkte) aandachtspanne van de jongeren. Het afnemen van
onderdelen van bestaande vragenlijsten kan echter consequenties hebben
voor de betrouwbaarheid. De keuze was hierdoor beperkt. Uiteindelijk is
deel II samengesteld uit de volgende onderdelen.
Schaal voor motivatie
Motivatie wordt gemeten door middel van 18 items, die onderdeel zijn
van de Vragenlijst voor Behandelmotivatie. De lijst bestaat uit 81 items,
die gebaseerd zijn op de eerste drie stadia uit het model van Prochaska
en DiClemente.3 Dit model beschrijft welke stadia worden doorlopen
wanneer een persoon de bereidheid ontwikkelt om gedrag te
veranderen. In het eerste stadium is de persoon vaak nog niet bewust
dat er iets moet veranderen. In het tweede stadium is de persoon wel
bewust dat hij een probleem heeft, maar wordt nog geen actie
ondernomen om iets te veranderen. Vervolgens maakt de persoon in
stadium drie daadwerkelijk plannen iets aan het gedrag te doen. Voor
elk stadium zijn zes items geselecteerd.
Schaal voor Sociale Steun Zoeken
Deze schaal is afkomstig uit de Utrechtse Coping Lijst (UCL), die meet
hoe wordt omgegaan met problemen en gebeurtenissen.2 De schaal die
uit deze vragenlijst wordt gebruikt bestaat uit zes items en geeft
informatie over in welke mate de jongere sociale steun zoekt in
probleemsituaties, hetgeen informatie geeft over een interpersoonlijke
sociale vaardigheid.
De zelfcontrole schaal
Deze schaal is ontworpen door Grasmick en collega’s om de theorie
van Gottfredson en Hirschi te toetsen.4 Deze theorie gaat er van uit dat
alle criminaliteit en aanverwant gedrag zoals bijvoorbeeld veel drinken,
drugsgebruik, gevaarlijk verkeersgedrag, veroorzaakt wordt door een
gebrek aan zelfcontrole. Dit zou het gevolg zijn van een falende
gezinsopvoeding in de vroege jeugd. De vertaalde schaal is aangepast
aan de doelgroep van de pilotprojecten.
Subschalen Sociale Acceptatie en Gevoel voor eigenwaarde
Deze subschalen zijn afkomstig uit de Competentie Belevingsschaal
voor Adolescenten (CBSA). De CBSA geeft op een gestandaardiseerde
3

T.A van Yperen, Y. Booy en M.C. van der Veldt, (2003). Vraaggerichte hulp,
motivatie en effectiviteit jeugdzorg. NIZW, Utrecht.
4
G. E. Higgins (2007). Examining the original Grasmick Scale. Criminal
Justice and Behaviour, 34 (2), 157-178.
114

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

wijze een indruk van de wijze waarop een jongere zichzelf ervaart en
hoe hij zijn eigen vaardigheden en adequaatheid op een aantal relevante
levensgebieden inschat. In het theoretische deel van de handleiding
wordt gesteld dat competentiebeleving domeinspecifiek is, en dat het
gevoel van eigenwaarde kan verschillen per domein.5 Daarom is een
vragenlijst, waarin zes specifieke competenties en een algemeen gevoel
van eigenwaarde worden gemeten, samengesteld. De twee schalen die
zijn gebruikt bestaan beide uit vijf items. De subschaal ‘Sociale
Acceptatie’ meet hoe de jongere zich naar eigen beleving ten opzichte
van andere jongeren geaccepteerd voelt. De beleving zorgt voor een
intrapersoonlijke attitude wat de omgang met andere mensen beïnvloed.
De subschaal ‘Gevoel voor eigenwaarde’ geeft antwoord op de vraag:
hoe beoordeelt de jongere zichzelf in het algemeen, als persoon?
Vaardigheidsschalen Opleiding en Werk
De schalen zijn afkomstig uit de Youth Adult Self Report (YASR), een
vragenlijst waarin jongeren vragen over zichzelf kunnen
beantwoorden.2 De YASR is opgedeeld in twee delen, bestaande uit
vragen over vaardigheden en vragen op het gebied van emotionele en
gedragsproblemen. Uit het eerste deel zijn de twee genoemde schalen
gebruikt, die respectievelijk uit vijf en zeven items bestaan. Jongeren
kunnen bij beide schalen aangeven hoe goed een vraag bij hen past in
de afgelopen zes maanden, zodat een beeld wordt verkregen waar de
jongere problemen beleeft bij de opleiding- en werksituatie.
Drank-/drugsgebruik en delinquentie vragen
Naast schalen zijn gestructureerde vragen toegevoegd over drank/drugsgebruik en over strafbare feiten. De vragen, hier en daar
aangepast, zijn eveneens afkomstig uit de vragenlijst gebruikt in de
Monitor Zelfgerapporteerde Jeugdcriminaliteit.1
Pilot en experts
Om de samengestelde vragenlijst voor de pilotprojecten uit te proberen
zijn een vijftal jongeren van de BOP Academie geïnterviewd. Deze
jongeren kwamen niet meer in aanmerking voor de experimentele
groep, aangezien ze al voor de onderzoeksperiode waren ingestroomd.
De BOP Academie hecht er echter veel waarde aan dat ook bij deze
jongeren de vragenlijst afgenomen werd in verband met gelijke
behandeling in het kader van het groepsproces.
Specifiek over de delinquentievragen is een onderzoeker van het
WODC, die zich bezig houdt met (meting van) jeugdcriminaliteit, om
5

D. A. Treffers e.a. (2002). Competentie Belevingsschaal voor Adolescenten.
Handleiding. Harcourt Test Publishers, Amsterdam.

Bijlagen

115

advies gevraagd. In verband met de lengte van de vragenlijst is een
meer beknopte indeling gemaakt van type delicten. De vragenlijst is na
overleg met de leden van de begeleidingscommissie definitief gemaakt.

116

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

BIJLAGE 3 EFFECTIVITEITSCRITERIA
PER PROJECT

1.

Schoolfort

1.1

Doel van de interventie

Het doel van het project is preventief optreden richting potentiële
vroegtijdig schoolverlaters, door jongeren die 'met hun handen leren' te
behouden voor het onderwijs. Het einddoel voor de jongeren is het
behalen van een startkwalificatie door het (ver)volgen en succesvol
afronden van de VMBO-opleiding dan wel de instroom in een leerbaan
in de vorm van een Beroepsbegeleidende Leerweg (BBL-traject) van
het Regionaal Opleidingen Centrum (ROC) op niveau 1 (of 2).
Om dit doel te bereiken, wordt tijdens het traject gewerkt aan het
behalen van een aantal nevendoelen die betrekking hebben op het
aanleren van basale werknemersvaardigheden, namelijk zelfdiscipline,
het vermogen tot samenwerken, verantwoordelijkheid dragen en het
ontwikkelen van arbeidsethos.

1.2

Doelgroep

Aanleiding
In Amsterdam verlaat ongeveer 15 procent van de jongeren tussen 17
en 23 jaar het onderwijs zonder startkwalificatie. Van de autochtone
jongeren heeft tien procent een te laag opleidingsniveau om aan het
werk te kunnen. Van de Antilliaanse, Turkse en Marokkaanse jongeren
is dat bijna 20 procent, van de Surinaamse jongeren 24 procent. De
maatschappelijke kosten van deze laaggeschoolde, werkloze en in
sommige gevallen potentieel criminele jongeren zijn hoog. Schoolfort is
een project om dergelijke (potentiële) schoolverlaters te behouden voor
het onderwijs.
Doelgroep
Het project richt zich op jongeren uit de 3e en 4e klas van het VMBO
die uit het onderwijs dreigen te vallen zonder startkwalificatie. Wellicht
kunnen ook leerlingen van MBO niveau 1 en 2 instromen. Het gaat om
jongeren tussen 14 en 23 jaar die niet in staat zijn om een reguliere
stageplaats te verwerven of te behouden. Het betreft veelal jongeren

Bijlagen

117

met problemen op meerdere terreinen. De jongeren hebben over het
algemeen een beperkt cognitief niveau, sociaal emotionele
problematiek en geen reëel zelfbeeld. Ook is in veel gevallen sprake
van een problematische thuissituatie. De deelnemers dienen fysiek en
mentaal in staat te zijn aan het project deel te nemen en gemotiveerd te
zijn voor deelname aan het project. Ook moeten de deelnemers in
potentie in staat zijn hun schoolloopbaan met een diploma af te sluiten
en door te stromen naar werk en/of een vervolgopleiding. Schoolfort
richt zich met name op jongens, maar meiden zijn ook welkom op
Herstelling-Horeca. Bij Herstelling-Horeca staat het aanleren van
dienstverleningsvaardigheden centraal.
Aanmeldingsprocedure
Deelnemers worden geworven bij onderwijsinstellingen die bereid zijn
met de pilot mee te doen. Jongeren onder de 16 jaar kunnen eveneens
worden
aangemeld
via
het
Onderwijs
Schakel
Loket
(OSL)/Transferium, welke een centrale rol speelt in het voorkomen van
voortijdig schoolverlaten. De mentor/school bepaalt, in samenspraak
met de ouders/opvoeder en eventueel jeugdzorg, of een scholier
deelneemt aan de pilot. De deelnemende scholen zijn met name
VMBO-scholen, waaronder het Novacollege, ROC Op Maat (opleiding
tot Arbeidsmarktgekwalificeerd Assistent), TEC-West en enkele
praktijkscholen. De instroom beperkt zich momenteel nog tot een aantal
scholen, maar er wordt voortdurend voorlichting gegeven om het
project ook op andere scholen bekend te maken.
Bij een enkeling is Schoolfort door de rechter opgelegd als schorsende
voorwaarde. In feite gaat het dan om jongeren die verplichte scholing
opgelegd hebben gekregen, maar waar de school niet mee uit de voeten
kan. Ook deze jongeren worden dan onder de paraplu van de school bij
Schoolfort geplaatst. In alle gevallen blijft de school gedurende het
project verantwoordelijk voor de jongeren.

1.3

Methodiek

In de opzet van Schoolfort gaan dreigende schooluitvallers gedurende
minimaal drie maanden en maximaal zes maanden drie dagen per week
stage lopen bij De Herstelling. De resterende dagen krijgen ze les op
hun eigen (VMBO-) school. Gedurende de stage verrichten de jongens
onderhouds- en restauratiewerkzaamheden op de Stelling van
Amsterdam (forten rondom de stad), de meiden werken in het restaurant
in het praktijkcentrum van De Herstelling in Amsterdam Zuidoost.
Zowel voor de jongens als voor de meiden geldt dat het aanleren van
basale werknemersvaardigheden centraal staat.

118

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

De jongens moeten 's morgens om 8.15 uur aanwezig zijn op het
praktijkcentrum. Hier krijgen ze een lunchpakket en vertrekken
vervolgens met busjes naar de werklocaties. Om 15.30 uur worden de
deelnemers teruggebracht naar de stad, waar ze worden afgezet bij een
metrostation. De dag is verdeeld in drie (les)blokken. Na elk blok wordt
gepauzeerd en wordt er geëvalueerd wat er goed ging, wat er fout ging
en of ze verder kunnen met hun taak.
Gedurende het traject wordt de deelnemers een aantal excursies
aangeboden naar onder andere de Bataviawerf en Het
Zuiderzeemuseum. De excursies zijn gericht op het bijbrengen van
besef van historie en samenleving. In de toekomst zullen ook
sportactiviteiten onderdeel gaan uitmaken van het programma.
Belangrijke uitgangspunten van de methodiek bij Schoolfort zijn
duidelijkheid, discipline en structuur. Daarnaast is het van essentieel
belang dat het een buitenschoolse voorziening betreft in een nietschoolse setting. Deze setting sluit bij een specifieke groep
risicojongeren beter aan dan de bestaande, meer schools ingerichte
voorzieningen. Juist voor deze groep kan het een heilzame werking
hebben hen tijdelijk een deel van de week in een andere dan de schoolse
omgeving te laten functioneren.

1.4

Behoeftebeginsel

Uitgangspunt is dat het werk op de werklocatie dient als middel voor
het realiseren van de individuele leerdoelen van de deelnemer. Tijdens
de stage bij Herstelling staan twee type leerdoelen centraal: leerdoelen
met betrekking tot gedrag en houding (samenwerken, afspraken
nakomen, leiding accepteren, verantwoordelijkheid dragen voor taken
en werkzaamheden, inzicht in eigen mogelijkheden en beperkingen) en
leerdoelen met betrekking tot de basis beroepshouding (reëel
beroepsbeeld, inzicht in eigen talenten en belemmeringen, veilig
werken, persoonlijke verzorging).
In de begeleiding van de jongeren wordt rekening gehouden met hun
mogelijkheden en beperkingen. De opdrachten die de jongens krijgen
van hun werkmeester zijn enkelvoudig en gestructureerd. Daarnaast
wordt door de werkmeesters een strakke, consequente aanpak
gehanteerd: laat komen, niet luisteren naar de werkmeester, slordig
omgaan met gereedschap, dreigen met geweld wordt afgestraft.
Deelnemers worden gaandeweg het traject steeds meer aangesproken
op hun eigen en elkaars verantwoordelijkheid.

Bijlagen

119

1.5

Theoretische onderbouwing

De methodiek van Schoolfort is voor een groot deel gebaseerd op de
methodiek zoals bij de Herstelling wordt toegepast. Deze methodiek is
in 2003 geëvalueerd door het Instituut Jeugd en Welzijn van de Vrij
Universiteit.1 Uit deze evaluatie blijkt dat met ruim 50% van de
deelnemers van De Herstelling het beoogde doel wordt behaald: na
afloop van het traject zijn de deelnemers klaar voor arbeidstoeleiding.
Twintig procent bereikt een verder gelegen doel, namelijk een reguliere
arbeidsplaats of een vorm van reguliere scholing die daar uitzicht op
biedt. Bijna 50% van de deelnemers valt uit gedurende het project. Het
kan hierbij gaan om negatieve uitval (ontslag vanwege misdragingen,
ongeoorloofd verzuim en dergelijke) of neutrale uitval zoals verhuizing.
Daarnaast blijkt uit de evaluatie dat de leerwerktrajecten van de
Herstelling belangrijk zijn voor de maatschappelijke en persoonlijke
vorming van de deelnemers. Bij de Herstelling wordt hen een
functionele, praktische denkwijze bijgebracht. Ze leren dat ze deel uit
maken van de maatschappij en hoe ze daarin functioneren en ze leren
hoe ze zich moeten gedragen in een reguliere baan. Ook leren de
deelnemers bij de Herstelling sociale vaardigheden, ze krijgen meer
zelfvertrouwen en het sociaal isolement waarin ze vaak verkeren, wordt
verbroken.
In de aanloopfase naar Schoolfort heeft Stichting de Herstelling in 2005
en 2006 in Amsterdam Noord een pilotproject (Fort voor Noord)
uitgevoerd gericht op voortijdig schoolverlaters. Dit was een project
voor leerlingen van het Brederocollege. Deze pilot heeft aangetoond dat
de methodiek van Herstelling een krachtig instrument kan zijn in de
terugdringing van vroegtijdige schooluitval. Van de 22 leerlingen die
het traject hebben deelgenomen, hebben 19 jongeren (87%) het project
succesvol afgerond. Van deze jongeren zijn 12 teruggegaan naar school,
terwijl zeven jongeren zijn doorgestroomd binnen de Herstelling. Deze
ervaringen zijn aangewend om het project Schoolfort te starten en de
methodiek stadsbreed toe te passen.

1.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Eén van de vereisten voor deelname aan Schoolfort is dat de jongere
gemotiveerd is voor deze vorm van stage. De ervaring leert dat de
1

Provincie Noord-Holland, Afdeling ELM, De weg naar werk. Intensieve
arbeidstoeleiding van risicojongeren bij Stichting Herstelling. Provinciaal
Bestuur Noord-Holland, Haarlem, 2003.

120

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

deelnemers gedurende het traject gemotiveerd raken om aan het werk te
gaan binnen één van de branches waar ze tijdens de stage kennis mee
maken. Daarnaast wordt de deelnemer gedurende het traject
gestimuleerd om een startkwalificatie te behalen. Om dit te bereiken
wordt door de begeleiders geïnvesteerd in het versterken van de
eigenwaarde en het doorzettingsvermogen van de jongeren.
De mogelijkheden van sanctietoepassing zijn beperkt. In geval van
verzuim wordt de deelnemer en daarna ook zijn ouders thuis opgebeld
door een medewerker van Schoolfort. Als dit niets oplevert, wordt de
school van de betreffende deelnemer benaderd om door te geven dat de
deelnemer niet aanwezig is. Via de school kan eventueel een
leerplichtambtenaar of - in geval dat Schoolfort is opgelegd als
schorsende voorwaarde - de voogd of reclasseerder worden
ingeschakeld. In sommige gevallen wordt een deelnemer in geval van
verzuim thuis opgezocht door een medewerker van Schoolfort. De
medewerker probeert de deelnemers door middel van een positieve
insteek en overtuigingskracht te motiveren om het traject te hervatten.

1.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Dit onderdeel kan pas in een later stadium worden ingevuld.

1.8

Professionaliteitsbeginsel

Vanuit Herstelling zijn werkmeesters, consulenten, een projectleider,
een administratief medewerker en een politiefunctionaris werkzaam
voor het project Schoolfort. Vanuit elke school is zowel een
zorgcoördinator als een mentor betrokken bij het traject. De
zorgcoördinator blijft gedurende het traject regiehouder. Essentieel
binnen de methodiek is de intensieve samenwerking tussen de
werkmeester (op de werkvloer), de consulent en de zorgcoördinator van
de school (regiehouder). De werkmeesters, die de jongeren begeleiden
bij het werk op de werklocaties, hebben in eerdere banen al ervaring
opgedaan met het werken met deze doelgroep.

1.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

Het project Schoolfort is sterk ingebed in Stichting Herstelling. Door
deze inbedding kan een aantal randvoorwaarden gegarandeerd worden,
waaronder accommodatie, werklocaties, materieel en ervaren personeel.

Bijlagen

121

Het project wordt gefinancierd met middelen van het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid/Jeugd en Gezin. De voor de
leerlingen beschikbare bekostiging vanuit het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap wordt ingezet voor de werkzaamheden die in en
door de betrokken scholen worden uitgevoerd in relatie tot deze pilot.

1.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Gedurende het traject wordt regelmatig contact onderhouden tussen de
werkmeester, de consulent en de zorgcoördinator van school. De
consulent levert voor iedere deelnemer maandelijks een
voortgangsverslag aan en voert diverse gesprekken met de
zorgcoördinator, de deelnemer en andere betrokken partijen. Zodra de
deelnemer in staat is om weer gedurende de gehele week onderwijs te
volgen eindigt de stage bij de Herstelling en gaat de deelnemer terug
naar school. Voor scholieren die tijdens het traject uitvallen bestaat in
principe de mogelijkheid om terug te keren. De consulent onderhoudt
hierover contact met de zorgcoördinator.

122

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

2.

WerkHotel

2.1

Doel van de interventie

De doelstelling van het WerkHotel is jongeren kans te bieden op het
behalen van een startkwalificatie en/of een arbeidskwalificatie. Na
afronding van het traject hebben ze gegarandeerd een werkplek en
vervolghuisvesting.
Het maatschappelijk rendement van het project is het verminderen van
schooluitval, het verhogen van het aantal opgeleide jongeren, meer
arbeidsparticipatie, minder maatschappelijke overlast en minder
uitkeringsafhankelijkheid.

2.2

Doelgroep

In de documentatie van het WerkHotel wordt over de aanleiding,
doelgroep en aanmeldingsprocedure het volgende opgemerkt.
Aanleiding
Te veel Amsterdamse jongeren kunnen niet op eigen kracht een plek in
de samenleving vinden. Ze verlaten de school voortijdig en hebben
weinig kansen op de arbeidsmarkt. In de grote steden gaat het om
enkele duizenden jongeren. Een deel van deze jongeren heeft te kampen
met een slechte woon- of leefsituatie, wat een negatieve invloed heeft
op de schoolprestaties en daarmee op hun toekomst. Door deze
jongeren een woonruimte, ondersteuning en coaching te bieden kan hen
de mogelijkheid worden geboden (alsnog) een startkwalificatie te
behalen en een plaats op de arbeidsmarkt te vinden.
Doelgroep
Vanuit voorgaande gedachte is het WerkHotel ontwikkeld. Het project
richt zich op jongeren, woonachtig in Amsterdam en omgeving van 17
tot 27 jaar die wel werken of naar school gaan, maar die dreigen uit te
vallen vanwege een instabiele woonsituatie. In veel gevallen is er
sprake van persoonlijke vaardigheidstekorten, een slecht sociaal
netwerk en onvoldoende toegang tot maatschappelijke voorzieningen.
Aanmeldingsprocedure
Aanmelding voor het traject kan plaatsvinden door een
maatschappelijke
instelling,
onderwijsinstellingen,
gemeente
Amsterdam, werkgevers, ouders of de jongeren zelf. Bij het selecteren
van de jongeren wordt ten eerste gekeken of verwacht kan worden dat
Bijlagen

123

het geboden woon-leer-werktraject in het WerkHotel binnen anderhalf à
twee jaar zal leiden tot arbeidsparticipatie of tot het kunnen volgen van
aansluitend onderwijs. Daarnaast dient de deelnemer bereid te zijn een
WerkHotel-contract te ondertekenen, waarin de wederzijdse afspraken
over wonen, leren, werken en coaching worden vastgelegd. Tot slot
wordt bij de selectie van jongeren gelet op een goede balans tussen de
bewoners als het gaat om de verhouding jongens/meisjes,
opleidingsniveau, scholingsgraad, leeftijd, fase van persoonlijke
ontwikkeling en soms etniciteit. Jongeren met een zeer zware hulpvraag
zijn niet geschikt voor het traject.

2.3

Methodiek

Een essentieel onderdeel van de methodiek van het WerkHotel wordt
gevormd door het bieden van een stabiele woon- en leefsituatie. In de
beoogde opzet wordt de deelnemers een woonruimte aangeboden in het
WerkHotel, een pand waar de jongeren gezamenlijk wonen en iedere
deelnemer een eigen kamer heeft van circa 20 m2. In dit pand kunnen
bovendien trainingen worden gevolgd, leerwerkplekken worden
aangeboden en een aanbod worden gecreëerd voor vrijetijdsbesteding.
Op dit moment is echter voor het pand van het WerkHotel nog niet de
benodigde vergunning verleend om de deelnemers hier te laten wonen.
Daarom worden de deelnemers voorlopig ondergebracht in woningen in
de directe nabijheid van het WerkHotel, waar de deelnemers twee aan
twee wonen. De deelnemers hebben in deze woning elk een eigen
kamer en delen samen de keuken en de badkamer.
Het bieden van een woonplek is een belangrijke peiler binnen de
methodiek van het WerkHotel. Deze eigen woonplek vormt de basis
voor jongeren om zich te ontwikkelen en nieuwe energie op te doen in
trainingsprojecten. Een ander belangrijk aspect van de methodiek van
het WerkHotel wordt gevormd door de integrale aanpak van wonen,
leren, werken, sociale vaardigheden en zinvolle tijdsbesteding. Hierbij
wordt gewerkt vanuit het acht fasen model (gericht op alle
leefgebieden) en het competentiemodel, waarbij wordt uitgegaan van
vaardigheden in plaats van tekortkomingen. Voor het bieden van een
integrale aanpak wordt samengewerkt door verschillende partners,
namelijk Impuls, Altra, HVO Querido, ROC ASA, de gemeente
Amsterdam en woningcorporaties. Elk vervullen zij een eigen taak
binnen de aanpak van het WerkHotel, gericht op het verbeteren van
sociale vaardigheden, vrijetijdsbesteding, onderwijs en werk. De
jongeren volgen elk een eigen programma op basis van hun individuele
trajectplan. Elke jongere heeft hierbij een vaste coach.

124

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Door de lokale, wijkgerichte aanpak is het project verankerd in de
samenleving. Het gebouw met vele functies dient als fysieke en sociale
investering in een wijk en vervult een functie voor buurtbewoners en
ondernemers.

2.4

Behoeftebeginsel

Alle jongeren in het WerkHotel volgen een individueel traject. Overdag
gaan ze naar school of volgen ze een werktraject (bijvoorbeeld bij een
stageplaats of leerwerkbedrijf). ‘s Avonds en in het weekend wordt een
programma op maat opgesteld, gericht op sociale vaardigheden en
vrijetijdsbesteding.
2.5

Theoretische onderbouwing

De integrale aanpak met een eigen woonplek als vertrekpunt en het
daaraan verbonden leer- en werktraject is een effectieve aanpak
gebleken. Uit vergelijkbare trajecten in het Verenigd Koninkrijk blijkt
dat voor jongeren van 17 tot 27 jaar een stabiele woon- en leefsituatie
uitermate belangrijke is.2 Ruim tien jaar ervaring met deze projectopzet
laat zien dat ongeveer 80% van de jongeren succesvol het project
verlaat met een baan of vervolgopleiding. Het bieden van aansluitende
huisvesting blijkt hierbij van essentieel belang.
2.6

Goede aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

De jongeren die deelnemen aan het WerkHotel worden onder andere
geselecteerd op basis van hun motivatie. Bovendien worden de
deelnemers gedurende het traject zo veel mogelijk betrokken bij het
opzetten van het WerkHotel, om ze op die manier gemotiveerd te
houden.
2.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Het WerkHotel zou aanvankelijk gehuisvest worden in het voormalige
schoolcomplex Hendrick de Keijserschool, dat eveneens plaats biedt
aan onder meer bedrijven, kunstenaars, horeca. Voor dit complex is
echter (tot nog toe) niet de benodigde vergunning verleend. Voorlopig
2

Op de website www.kamersmetkansen.nl wordt een overzicht gegeven van de
ervaringen die in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zijn opgedaan met deze
werkwijze.

Bijlagen

125

worden de jongeren twee aan twee ondergebracht in appartementen,
maar er wordt nog steeds gezocht naar een gebouw waarin alle jongeren
bij elkaar kunnen wonen.
Dit punt zal in een later stadium van het onderzoek nader worden
aangevuld.
2.8

Professionaliteitsbeginsel

De verschillende partners die betrokken zijn bij de uitvoering van het
WerkHotel zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de realisatie van het
WerkHotel en voor de contractonderdelen. De samenwerking tussen
deze partners is vastgelegd in het Samenwerkingsverband WerkHotel
Amsterdam. HVO Querido is verantwoordelijk voor de feitelijke
woonbegeleiding, de operationele leiding, het personeel, de
administratie en het sociaal beheer. Vanuit HVO Querido is een
verantwoordelijk manager aangewezen voor het WerkHotel. De
feitelijk woonbegeleiding wordt gedaan door vijf medewerkers die al
werkzaam zijn bij een woon-werk-project van HVO Querido voor
zwerfjongeren. Zij hebben daarvoor één extra formatieplaats gekregen.
Deze extra kracht is tevens case-manager voor de eerste 12 jongeren.
2.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

Het WerkHotel wordt gefinancierd vanuit het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegeheid, de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling
en de Dienst Zorg en Samenleving van de gemeente Amsterdam. Het
WerkHotel is ingebed in HVO Querido en maakt gebruikt van de
expertise en personele capaciteit van HVO Querido.
Om het WerkHotel vorm te geven zoals beoogd is in de oorspronkelijk
opzet van het project, dient een locatie te worden gevonden waar 40
jongeren in één pand gehuisvest kunnen worden.
2.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Na afloop van het traject moeten de jongeren het WerkHotel verlaten.
Onderdeel van de aanpak is dat aansluitende huisvesting wordt
gegarandeerd, waardoor de jongeren niet op straat komen te staan.
Daarnaast krijgen de deelnemers nog een jaar lang nazorg (coaching)
op verschillende leefgebieden, waarbij ook aandacht wordt besteed aan
het vasthouden van de aansluiting naar werk. De coaching wordt
geleverd door de partners van het WerkHotel.

126

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

3.

ISH

3.1

Doel van de interventie

ISH heeft een traject ontwikkeld dat erop gericht is jongeren te
stimuleren hun opleiding af te ronden/ een startkwalificatie te behalen
en vroegtijdig schooluitval zo veel mogelijk terug te dringen.

3.2

Doelgroep

Aanleiding
De gemeente Amsterdam constateert dat er een groep jongeren is die
niet naar school gaat, geen baan of startkwalificatie heeft en ook niet op
zoek is naar scholing of werk. In Amsterdam is in 2005 sprake van
15.000 (dreigend) vroegtijdig schoolverlaters.
Doelgroep
ISH is een bestaande organisatie die zich in dit project richt op
kansarme, laaggeschoolde jongeren en jongeren met een grote afstand
tot de arbeidsmarkt. In het kader van de pilotprojecten heeft ISH een
traject gestart dat specifiek gericht is op dreigende schoolverlaters in de
leeftijd vanaf 16 jaar. Het traject is gericht op preventie en richt zich
dus op jongeren die nog wel op school zitten, maar niet (meer)
gemotiveerd zijn, geen inzet tonen en hun opleiding vroegtijdig dreigen
af te breken zonder een diploma te hebben behaald. Over het algemeen
gaat het om jongeren uit sociaal-economisch zwakke gezinssituaties,
met problemen op verschillende terreinen, waaronder schulden, gebrek
aan opvoeding, mishandeling, alleenstaande tienermoeders, verslaving.
Aanmeldingsprocedure
Deelnemers worden geworven via verschillende ROC's in Amsterdam,
in eerste instantie van het MBO, maar indien gevraagd ook van het
VMBO. Omdat scholen zelf het beste inzicht hebben in welke jongeren
de grootste behoefte hebben aan dit traject, selecteert de school de
deelnemers zelf. De instroom is van flexibele aard: er is voor elke
deelnemer binnen 10 weken plaats in één van de teams.
De deelnemers die worden aangemeld via het ROC van Amsterdam
zitten in het zogenoemde ‘tankstation’. Het ‘tankstation’ is een
verzamelklas voor MBO-leerlingen van het ROC van Amsterdam, die
hun opleiding niet (willen) vervolgen. Dit kan zijn omdat de opleiding
niet geschikt is voor hen, maar dit kan ook zijn doordat ze door de
opleiding worden geschorst om verschillende redenen. Om de jongeren
Bijlagen

127

niet te verliezen komen ze in de verzamelklas waar wordt gekeken wat
de jongeren willen/kunnen. Alle jongeren uit het ‘tankstation’ volgen
twee dagen in de week het programma bij ISH. De overige dagen
verblijven ze op school.

3.3

Methodiek

ISH biedt een kortdurend intensief traject (gemiddeld drie maanden)
voor jongeren die dreigen uit te vallen uit het reguliere onderwijs. De
deelnemers volgen gedurende twee dagen per week training bij ISH. De
overige dagen volgen ze regulier onderwijs of een aangepast
(oriëntatie)programma van het ROC waar ze zijn ingeschreven.
De methodiek die gehanteerd wordt voor het pilottraject is vergelijkbaar
met de methodiek van het reguliere ISH-traject. Tijdens het traject
volgen de deelnemers trainingen in verschillende disciplines, waaronder
dans, improvisatie, presentatie, muziek, sport, martial arts, acrobatiek
en yoga. Met deze disciplines wordt getracht aan te sluiten op de
belevingswereld van de doelgroep.
De jongeren werken gedurende het traject gezamenlijk aan een
filmvoorstelling. Tijdens dit productieproces worden verschillende
vaardigheden ontwikkeld die kunnen bijdragen aan het vergroten van de
motivatie van de deelnemers om verder te gaan met school. Niet de
eindpresentatie zelf, maar het proces van het maken van de
eindpresentatie is het belangrijkste onderdeel van het traject.
Gezamenlijk wordt gewerkt aan een kwalitatief zo goed mogelijke
presentatie.
Bij aanvang van het traject wordt een ‘nulmeting’ gemaakt. Hierbij
wordt onder andere in kaart gebracht hoe de schoolprestaties van de
deelnemer zijn, hoe de thuissituatie is en wat de individuele problemen
van de deelnemer zijn.
Een belangrijk onderdeel van de methodiek van ISH wordt gevormd
door vrijheid, ruimte, creativiteit en openheid voor nieuwe dingen.
Binnen deze vrijheid is wel sprake van een bepaalde autoriteit en
structuur. Deelnemers moeten zich aan afspraken houden en
onvoorwaardelijke inzet tonen. Op die manier wordt de jongeren
gedrevenheid en doorzettingsvermogen meegegeven.
Een ander essentieel onderdeel van de methodiek is de peereducatie. De
ISH-docenten zijn zelf nog jong en hebben het talent, de
persoonlijkheid en motivatie om te leren en zich te laten zien op het

128

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

podium. Daardoor zijn juist deze peer-educators in staat andere jonge
mensen te motiveren en te stimuleren.

3.4

Behoeftebeginsel

De kracht van ISH is dat er een voorstelling wordt voorbereid met
disciplines die dicht bij de leefwereld van de jongere staan. Gedurende
het productieproces kunnen competenties worden opgedaan die van
belang zijn voor een succesvolle schoolloopbaan, namelijk:
• conditionele opbouw en arbeidsritme ontwikkelen;
• betrouwbaarheid,
zelfdiscipline
en
doorzettingsvermogen
ontwikkelen, zoals op tijd komen, vroeg op staan, afspraken
nakomen, minimaal ziekteverzuim;
• samenwerking / teamwork met collega’s / het team en omgaan met
opdrachten van leidinggevenden;
• verbeteren en ontwikkelen van sociale vaardigheden,
communiceren en conflicten oplossen;
• verantwoordelijkheid dragen;
• zelfwaardering en zelfvertrouwen ontwikkelen;
• ontwikkelen motivatie en een doel nastreven;
• het ontdekken en onderkennen van de eigen sterke en zwakke
kanten;
• het opbouwen van energieverdeling en concentratie;
• het leren presenteren van jezelf.

3.5

Theoretische onderbouwing

Bij de uitvoering van ISH wordt niet gewerkt vanuit een vastomlijnd
theoretisch kader, maar wordt gebruik gemaakt van de ervaringen die in
de praktijk zijn opgedaan binnen het programma van ISH.

3.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

ISH verzorgt een programma waarin wordt geprobeerd de motivatie en
het enthousiasme van de deelnemer aan te boren door actief bezig te
zijn met activiteiten waar de jongeren interesse voor hebben (dans,
muziek, theater, sport). De verwachting is dat dit enthousiasme
doorwerkt in hun schoolprestaties, inzet en algemeen welbevinden.

Bijlagen

129

3.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Dit onderdeel kan pas in een later stadium worden ingevuld.

3.8

Professionaliteitsbeginsel

De lessen worden verzorgd door jongeren van het project Junior ISH.
Deze jongeren zijn sinds december 2005 bezig met Junior ISH en
hebben daardoor ervaring opgedaan met vergelijkbare projecten. Deze
Junior-ISH-docenten worden bijgestaan door een ISH Master.
Daarnaast is er een ISH-mentor betrokken bij het gehele proces. Deze
mentor houdt de persoonlijke ontwikkelingen van de deelnemers in de
gaten en onderhoudt nauw contact met de schoolmentoren. De ISHmentoren hebben ruime ervaring met de doelgroep en weten wanneer
de deelnemers voor specifieke problemen doorverwezen moeten
worden naar welke professionele hulpverleningsinstelling.
De jonge docenten van ISH hebben ruimschoots ervaring met het
werken met jongeren. Zij hebben met name in het (V)MBO-onderwijs
lesgegeven en projecten begeleid. Ze zijn in staat 'moeilijke' groepen
jongeren te begeleiden, te motiveren en discipline bij te brengen.

3.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

De pilot voor potentiële schoolverlaters vormt een aanvulling op de al
bestaande trajecten van ISH. Gezien de inbedding in een bestaande
organisatie, kan een aantal randvoorwaarden worden gegarandeerd,
waaronder accommodatie (in de vorm van een voormalige
sportacademie) en personeel.

3.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Gedurende het traject worden verschillende gesprekken gevoerd tussen
de deelnemer, de ISH-mentor en de schoolmentor, waarbij de voortgang
van de individuele deelnemers wordt besproken. Na afloop van het
traject wordt een evaluatiegesprek gehouden, waarbij ook de ouders aan
het woord komen.
De verantwoordelijkheid voor de nazorg ligt in eerste instantie bij de
school, maar ISH blijft wel betrokken bij de leerling en voert twee
maanden na de uitstroom nog eenmaal een gesprek met de
schoolmentor om te bespreken hoe de overdracht is verlopen. Ook

130

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

blijven de jongeren na afronding van het traject welkom op de vrije
inloopavonden en het wekelijkse ISH diner.

Bijlagen

131

4.

De Nieuwe Kans

4.1

Doelstelling van de interventie

Met De Nieuwe Kans is een voor de doelgroep toegeruste voorziening
gecreëerd, met uitstroom naar een reguliere opleiding, regulier werk,
gesubsidieerde arbeid, sociale werkvoorziening of naar de zorg.
Belangrijk hierbij is de samenhang van de diverse voorzieningen: de
Nieuwe Kans is gericht op harde kernjongeren en is het sluitstuk in de
keten.
Het traject moet uiteindelijk resulteren in minder persoonlijk leed,
minder maatschappelijke overlast en minder criminaliteit, minder
voortijdig
schoolverlaters,
minder
bijstanden
werkloosheidsuitkeringen, meer zelfverantwoordelijkheid, meer veilige
wijken, meer en beter geschoolden en meer tewerkstelling in zowel
reguliere als gesubsidieerde arbeid.

4.2

Doelgroep

Aanleiding
De Nieuwe Kans is een, op verzoek van de Gemeente Rotterdam
gerealiseerde stedelijke voorziening die een effectief antwoord moet
geven op het maatschappelijke vraagstuk van Rotterdamse ‘harde kern’
jongeren. Het project is een belangrijk instrument om jongeren die tot
nu toe tussen wal en schip terechtkwamen, effectief te kunnen
begeleiden naar een betere uitgangspositie in de maatschappij.
Doelgroep
De doelgroep van De Nieuwe Kans is de harde kern jeugdwerklozen
inclusief voortijdig schoolverlaters in de leeftijd van 18-23 jaar die
tenminste één jaar niet daadwerkelijk een erkende opleiding hebben
gevolgd of aan het werk zijn geweest. Het gaat om jongeren voor wie
vanwege hun problematiek lichtere trajecten onvoldoende geëquipeerd
zijn. Een sterk accent ligt op de groep (schijnbare) niet-willers.
Van deelname aan De Nieuwe Kans zijn uitgesloten die jongeren voor
wie een lichtere voorziening passend is. Ook jongeren voor wie een
psychiatrische behandeling in een gesloten inrichting noodzakelijk is en
jongeren die fulltime gedetineerd zijn, zijn uitgesloten van deelname.
Jongeren die in nachtdetentie zitten komen wel in aanmerking voor
deelname aan De Nieuwe Kans. Ditzelfde geldt voor jongeren die
uitstromen uit detentie. Daarnaast kan deelname aan De Nieuwe Kans
132

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

ook als voorwaarde worden gesteld bij een voorwaardelijke
veroordeling.
Omdat De Nieuwe Kans het sluitstuk vormt van de zorg geldt dat de
genoemde criteria er niet toe zouden moeten leiden dat jongeren bij
geen enkele dienstverlenende instantie terecht kunnen. In de uitvoering
van De Nieuwe Kans zal worden gekeken hoe dit in de praktijk
verloopt, zodat dit in de verdere ontwikkeling van het project kan
worden meegenomen.
Selectie en aanmelding
Jongeren worden aangemeld of melden (al dat niet met toepassing van
dwang of drang) zichzelf aan bij De Nieuwe Kans. De aanmeldingen
zijn onder andere afkomstig van Flexus, ACT/GGZ en Albeda
(inclusief Scholing zonder Drempels en Rebound Plus), JJI De
Hartelborgt, DOSA-regisseurs en het Jongerenloket. Voor de
aanmelding is een aanmeldingsformulier ontwikkeld waarop de
verwijzer onder meer de persoonsgegevens, een weergave van de
problematiek en de motivatie voor de aanmelding kan invullen.
Voor de ‘werving’/outreachende benadering van jongeren wordt
aansluiting gezocht bij de principes van Assertive Community
Treatment (ACT): frequent, flexibel, outreachend en 24 uur per dag, 7
dagen per week bereikbaar. Er wordt geïnvesteerd in het in contact
komen met de aangemelde of getraceerde jongeren en het opbouwen
van een vertrouwensband als basis voor effectieve begeleiding. In
aanvulling daarop wordt - indien en zodra nodig en mogelijk onmiddellijk dwang en drang toegepast om de jongere niet te verliezen.

4.3

Methodiek

De Nieuwe Kans bouwt voort op de specifieke kwaliteiten van een
aantal bestaande voorzieningen, namelijk het Rebound Centre
Rotterdam, Scholing Zonder Drempels, De Garage Coolhaven en ACT
Jeugd (GGZ). De sterke punten van deze voorzieningen worden benut,
in onderling verband gebracht en aangevuld met ontbrekende
elementen. De behandeling is op maat, de doelstelling en invulling van
het traject wisselen sterk per persoon. Er worden afspraken gemaakt
met diverse organisaties in Rotterdam die in staat zijn om een passend
aanbod te doen op één of meer leefgebieden. Via deze partnerships
moet het aanbod van De Nieuwe Kans zo breed zijn, dat dit optimaal op
maat voor iedere jongere kan worden ingezet.

Bijlagen

133

Een op de doelgroep toegesneden toepassing van de ACT-principes
vormt een belangrijk onderdeel van de methodiek van De Nieuw Kans.
Daarnaast wordt nadruk gelegd op peereducatie. Er wordt een
uitgebreid aantal gedragsbeïnvloedende methodieken gebruikt
waaronder Multi Systemic Therapy, Functional Family Therapy,
groepsdynamica, cognitieve therapie en provocatieve therapie.
In de eerste fase van de begeleiding wint de begeleider bij zoveel
mogelijk instellingen en sociale netwerken informatie in om de huidige
situatie van de jongere op het gebied van gezondheid, competentie,
sociale contacten en zelfzorg in kaart te brengen. Daarnaast wordt sterk
geïnvesteerd in het winnen van het vertrouwen van de jongere.
Vervolgens wordt van start gegaan met de begeleiding en het opstellen
van een individueel ontwikkelplan, waarin één of meerdere doelen op
één of meerdere leefgebieden worden vastgesteld.
Het individueel ontwikkelplan bestaat uit drie fases, namelijk
disciplinering, kwalificering en consolidering. Deelname aan een
disciplineringtraject is bij deze doelgroep in veel gevallen een vereiste
om succesvol aan het onderwijs te kunnen deelnemen. Een strak
dagritme en het beoefenen van sport staat in deze eerste fase centraal. In
de vervolgfase zijn de werkzaamheden vooral gericht op continuïteit in
het contact met de jongere. De begeleiders moeten de jongere zoveel
mogelijk overtuigen van het nut van de aangeboden begeleiding. De
begeleider bepaalt op grond van zijn ervaringen wanneer de jongere in
staat is tot het maken van structurele afspraken. Er wordt gekeken naar
en ingespeeld op de behoeften, de wensen en sterke kanten van de
jongere. De jongere moet zelf ontdekken wat hij wil en daar een
bewuste keuze in maken.
Wanneer de jongeren deelnemen aan groepsactiviteiten, zijn zij vier
dagen in de week van 09:00 tot 17:00 uur in De Koepels (wijk
Feyenoord) aanwezig. Hier nemen zij deel aan onder meer sociale
vaardigheidstrainingen, sportactiviteiten, theorielessen (Bedrijfshulpverlening, Veiligheidscertificaat, Vorkheftruckcertificaat, ICT,
Nederlandse Taal), maatschappelijke culturele vorming, muziek en
dans, drugs- en seksuele voorlichting en oriëntatie op opleiding en
arbeidsmarkt. Na het dagprogramma is er ruimte voor individuele
gesprekken met de jongeren die dat op dat moment naar inzicht van de
begeleiders nodig hebben.
Belangrijk kenmerk van de methodiek is ook de niet vrijblijvendheid:
zowel door disciplinerende elementen in de benaderingswijze, als door
de onmiddellijke toepassing van dwang en drang indien en zodra dat
nodig en mogelijk is.

134

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

4.4

Behoeftebeginsel

Alle vormen van begeleiding door De Nieuwe Kans richten zich op
direct beïnvloedbare factoren die rechtstreeks samenhangen met het
probleemgedrag. Praktische problemen worden opgelost en er wordt
een zekere vertrouwensbasis gelegd. Vervolgens wordt de jongere
zoveel mogelijk praktische, sociale en probleemoplossende
vaardigheden aangeleerd. Deze training kan zowel individueel als in de
groep plaatsvinden.
Er wordt gedurende het gehele traject voortdurend bekeken waar de
behoeften en ‘triggers’ van een jongere op dat moment liggen.
Sommige jongeren zullen nooit geschikt zijn om deel te nemen aan de
groepsactiviteiten (bijvoorbeeld door een zeer laag IQ), terwijl dit voor
andere jongeren juist kan helpen.

4.5

Theoretische onderbouwing

De op de doelgroep toegesneden toepassing van de ACT-principes
(Assertive Community Treatment) vormt een belangrijk onderdeel van
de methodiek van De Nieuwe Kans. Deze methodiek is onder andere
onderworpen aan een drie jaar durend onderzoek in New Hampshire,
bekend geworden onder de noemer 'New Hampshire dual disorders
study'3. In de afgelopen jaren zijn er handleidingen verschenen voor het
invoeren van het ACT model, inclusief de behandeling van dual
diagnosis. Daarnaast zijn er schalen voor evaluatie van ACT
programma’s verschenen en zijn studies verschenen over de kritische
componenten. Er wordt door De Nieuwe Kans eveneens een groot
aantal andere evidence based gedragsbeïnvloedende methodieken
gebruikt waaronder Multi Systemic Therapy, Functional Family
Therapy en cognitieve therapie4, motiverende gespreksvoering5,
groepsdynamica, en provocatieve therapie. Het overall concept van De
Nieuwe Kans ligt, tot slot, in lijn met de bevindingen van het onderzoek

3

G.B. Teague, R.E. Drake, T.H. Ackerson (1995). Evaluation use of continuous
treatment for persons with mental illness and substance abuse. In: Psychiatric
Services, 46 (7), p. 689 - 695.
4
A.E. Kazdin, J.R. Weisz (1998) Identifying and developing empirically
supported child and adolescent treatments. In: Journal of Consulting and
Clinical Psychology, 66 (1), p. 19-36.
5
R.Greenwald (2000) A trauma-focused individual therapy approach for
adolescents with conduct disorder. In: International Journal of Offender
Therapy and Comparative Criminology, 44 (2), p. 146-163.
Bijlagen

135

van Berenschot naar de effectiviteit en haalbaarheid van ‘prep camps’
en alternatieven.6

4.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Het kernbegrip bij De Nieuwe Kans is – naast niet vrijblijvend - vooral
maatwerk. Daarbij wordt uitdrukkelijk rekening gehouden met wat de
jongere zelf wil en kan. Er wordt van moment tot moment bekeken wat
de behoeften en kansen zijn van de jongeren en daar waar nodig wordt
de begeleiding aangepast. De Nieuwe Kans moet echt perspectief
bieden voor jongeren om hun leven op een zinvolle manier invulling te
geven.
De groepsactiviteiten van De Nieuwe Kans zijn met name gericht op
het op praktische wijze aanleren van sociale en probleemoplossende
vaardigheden en het motiveren van de jongeren iets van hun leven te
maken. Binnen de groep bestaat dan ook veel aandacht voor activiteiten
die aansluiten bij de leefwereld van de jongeren: sport, muziek en dans.
Kenmerkend voor De Nieuwe Kans is dat uitvallen/afhaken is
ingecalculeerd. Wanneer een jongere één of meerdere dagen wegblijft,
wordt deze jongere middels huisbezoeken weer bij het traject
betrokken. Indien De Nieuwe Kans als strafrechtelijke veroordeling of
als schorsende voorwaarde wordt opgelegd, kan bovendien dwang of
drang worden toegepast. Ook kan dwang worden toegepast als
deelname aan De Nieuwe Kans te beschouwen is als het voldoen aan
een bepaalde verplichting die strekt tot het krijgen van een bepaald
recht (bijvoorbeeld een uitkering) of het voorkomen van een nadelige
overheidsbeslissing (bijvoorbeeld een gebiedsverbod). Een belangrijk,
maar ook lastig, aandachtspunt is het weer terughalen van jongeren bij
wie dwang en drang niet mogelijk is. Bij de verdere ontwikkeling van
De Nieuwe Kans heeft dit nadrukkelijk aandacht.

4.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

In beginsel wordt de interventie uitgevoerd zoals in het begin bij de
‘diagnose’ is vastgesteld. De methodiek is echter nog volop in
ontwikkeling, waardoor bijsturing nog regelmatig noodzakelijk is. In de
methodiekbeschrijving, die door De Nieuwe Kans wordt gemaakt,
worden dergelijke momenten van bijsturing nauwkeurig vastgelegd.
6

Berenschot (2006) Onderzoek naar de haalbaarheid van Prep Camps en
alternatieven, Utrecht.
136

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Ook alle belangrijke keuzen die tijdens de begeleiding worden gemaakt,
welke worden besproken in de ‘Ontwikkelgroep’, worden in de
methodiekbeschrijving meegenomen.
Dit punt wordt in een later stadium van het onderzoek nader ingevuld.

4.8

Professionaliteitbeginsel

Het team van De Nieuwe Kans is – zoveel mogelijk conform de
uitgangspunten van ACT – multidisciplinair en onderling
complementair samengesteld (zowel in competenties als in leeftijd,
geslacht en etnische afkomst). Bij de selectie van de begeleiders is
daarnaast gelet op de volgende algemene competenties en kenmerken,
passend bij de doelgroep: ervaring, persoonlijkheid, lange adem,
affiniteit met de doelgroep, resultaat-/oplossingsgericht, beheersen van
groepsdynamica, training kunnen geven, netwerker, kunnen bestrijken
van alle vijf leefgebieden, zelfstandig kunnen werken, teamplayer.
Wanneer bepaalde expertise in een meer structurele wijze noodzakelijk
blijkt te zijn, wordt telkens nagegaan of dit via partnership, dan wel via
toevoeging aan het team van De Nieuwe Kans invulling moet krijgen.

4.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

De Nieuwe Kans bouwt voort op de specifieke kwaliteiten van
Rebound Centre Rotterdam, Scholing Zonder Drempels, De Garage
Coolhaven en ACT Jeugd (GGD). Daarnaast wordt samengewerkt met
vele andere maatschappelijke organisaties als de Stichting Flexus voor
jeugdhulpverlening, GGZ Europoort Bavo RNO, het Jongerenloket en
de DOSA-regisseurs in de deelgemeenten. Ook worden afspraken
gemaakt met diverse andere organisaties in Rotterdam die in staat zijn
om een passend aanbod te doen op één of meer leefgebieden. Dankzij
het samenspel tussen de partners is de ‘toolkit’ van interventies breed
(nader uit te breiden) en worden overdrachtsproblemen en wachttijden
voorkomen of bekort.
De caseload van de begeleiders bij De Nieuwe Kans is passend bij de
zwaarte van de doelgroep, dus laag. De verwachting is dat op die
manier voldoende tijd kan worden geïnvesteerd in de jongere.
Daarnaast wordt gewerkt met een gedeelde caseload: ieder teamlid
heeft te maken met iedere jongere.

Bijlagen

137

4.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Continuïteit is een belangrijk aspect van het traject. De jongere wordt
langere tijd begeleid en – conform uitgangspunten van ACT – niet
(onnodig) overgedragen aan andere trajecten of instanties.
Ook nazorg is nadrukkelijk een kernonderdeel binnen de aanpak van De
Nieuwe Kans. Met de jongeren die uitstromen wordt nog een bepaalde
tijd contact gehouden door middel van
mailen, bellen en/of
huisbezoeken. Daarnaast blijft De Nieuwe Kans het netwerk van de
jongere informeren en vraagt De Nieuwe Kans ook het netwerk om
informatie.

138

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

5.

Educatief Centrum

5.1

Doel van de interventie

De doelstelling van het Educatief Centrum is gebaseerd op de
Kerndoelvoorstellen arbeidstoeleiding van het Voortgezet Speciaal
Onderwijs (VSO)7 en de algemene beroepscompetenties zoals die zijn
opgesteld door Colo (Vereniging van Kenniscentra Beroepsonderwijs
Bedrijfsleven). Het doel van het Educatief Centrum is om jongeren uit
het speciaal voorgezet onderwijs van 13 tot 20 jaar met een
enkelvoudige beperking en/of stoornis toe te leiden naar een duurzame
plek in de samenleving. Hiermee wordt concreet bedoeld:
• een plaats op de arbeidsmarkt (de jongeren kunnen door middel
van deelcertificaten uiteindelijk branchecertificaten behalen en op
die manier aansluiting vinden met de arbeidsmarkt);
• ondersteuning bij zelfstandig wonen;
• zinvolle vrijetijdsinvulling;
• leren omgaan met hun gedragsproblemen.
Het Educatief Centrum leidt niet noodzakelijk op tot een
startkwalificatie voor de arbeidsmarkt in de betekenis van een voltooide
beroepsopleiding (niveau 2). Wel rust het Educatief Centrum de
jongeren uit met een set van algemene werknemersvaardigheden,
waardoor ze als een betrouwbare werknemer minimaal op assistentniveau kunnen functioneren. Jongeren die door de aanpak op het
centrum weer zin krijgen om de draad op school weer op te pakken,
worden begeleid naar een vervolgopleiding op het ROC.
De nevendoelen van het project zijn het versterking van zelfwaardering,
ontwikkelen van werknemersvaardigheden, zelfredzaamheid, acceptatie
7
De kerndoelen arbeidstoeleiding zijn opgesteld door het SLO (Nationaal
expertisecentrum leerplanontwikkeling) in opdracht van het ministerie van
OCW en zijn bedoeld voor leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs
waarvan wordt verwacht dat zij geen certificaat op diploma zullen kunnen
behalen. De vier kerndoelen zijn: 1. de leerlingen leren zich oriënteren op en
leren beslissingen nemen over hun perspectief op arbeid; 2. de leerlingen leren
vaardigheden toepassen voor het verwerven en behouden van werk in
loondienst of in dagbesteding; 3. de leerlingen leren algemene
arbeidsvaardigheden toepassen in een werksituatie en; 4. de leerlingen leren
specifieke, praktische arbeidsvaardigheden toepassen in werksituaties.

Bijlagen

139

door sociale omgeving, versterken van sociale vaardigheden en het
voorkomen van crimineel gedrag.

5.2

Doelgroep

Het Educatief Centrum biedt een leerwerktraject aan jongeren van 16
tot 18 jaar met ernstige gedragsproblemen, die met justitie in aanraking
zijn gekomen of dreigen te komen. Het gaat om jongeren die geen kans
meer hebben op terugkeer naar het regulier onderwijs. Het behalen van
een startkwalificatie behoort, gelet op de leerachterstanden en de
ernstige gedrags- en motivatieproblemen, niet meer tot de
mogelijkheden.
Het Educatief Centrum heeft een capaciteit van 85 deelnemers. De
deelnemers kunnen zowel via het regulier als via het speciaal onderwijs
worden aangemeld. Ook jongeren die uit detentie komen en die
aansluitend aan hun detentie een scholings- en trainingsprogramma
(STP) moeten volgen, kunnen worden aangemeld bij het Educatief
Centrum. In sommige gevallen zitten deze jongeren nog in
nachtdetentie en volgen ze overdag het programma bij het Educatief
Centrum.
Voor alle jongeren die worden toegelaten, geldt dat ze een cluster 4
indicatie hebben dan wel cluster 4 indiceerbaar zijn. Voor jongeren die
uit detentie komen, wordt gestreefd naar een verlengde indicatiestelling.
Om jongeren, die wel aan het profiel voldoen maar nog niet beschikken
over een cluster 4 indicatie, zonder wachttijd toch te kunnen toelaten,
wordt een beroep gedaan op het quotum van 1.000 extra cluster 4
plaatsen in het kader van het 'Plan veiligheid voor scholen' van OCW.
Voor leerlingen boven de 18 jaar geldt dat zij buiten de jeugdzorg
vallen. In bepaalde gevallen kunnen jongeren van 19 en 20 jaar nog wel
begeleid worden door de jeugdreclassering (proeftijd van twee jaar
waarbij ze niet noodzakelijk hoeven te worden overgedragen aan de
volwassenenreclassering). Jongeren in deze leeftijdscategorie zijn
overwegend nog partieel leerplichtig. In bepaalde gevallen is verlenging
van de leerplicht denkbaar.
5.3

Methodiek

De duur van het traject varieert van 12 tot 18 maanden. Het centrum
omvat zeven leerwerkplekken, waar jongeren de mogelijkheid wordt
geboden werk-, woon- en gedragsgerelateerde vaardigheden aan te
leren. Elke leerwerkplek vormt een minionderneming, namelijk:
140

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

keuken/bedrijfskantine;
houtwerkplaats;
metaalwerkplaats;
fitnessonderneming; onderhouds- en klussenbedrijf; repro en
drukwerkshop; en bodyshop. Deze miniondernemingen leveren
diensten aan zowel interne als externe opdrachtgevers. Daarnaast
beschikt het Educatief Centrum over een Open Leer Centrum, waar
ruimte is voor studieuze onderdelen van het leer-werktraject.
De jongeren zijn vijf dagen per week van 08.00 uur tot 17.00 uur
aanwezig op het terrein van het Educatief Centrum. De dag wordt
begonnen met een gezamenlijke start. Daarna gaan de jongeren aan het
werk in de leerwerkplaatsen. Elke dag is er bovendien voor alle
leerlingen één blok sport en beweging ingeroosterd en is er ruimte voor
individuele studie- en zorgmodules. De dag word om 16.30 gezamenlijk
afgesloten.
De methodiek van het Educatief Centrum is gebaseerd op het
restorative practice model. Uitgangspunten van dit model zijn: het
belang van erkenning, gekend worden en respect; betrokkenheid van
ouders en verzorgers; het hanteren van een reële en herkenbare aanpak;
de noodzaak van corrigeren en normeren; het gebruik maken van
concrete handvatten voor jongeren en ondersteuners die doen wat ze
zeggen; de noodzaak om jongeren zelf te betrekken, zelf
verantwoordelijk te maken; en het gebruik van start- en
afsluitmomenten.
Een ander belangrijk onderdeel van de methodiek van het Educatief
Centrum is het toekomstgericht denken. De nadruk ligt op het oplossen
van problemen. Hoe de problemen zijn ontstaan is van ondergeschikt
belang. De mogelijkheden van de deelnemers vormen het uitgangspunt,
niet de beperkingen.
Het leidend principe voor het Educatief Centrum is ‘al werkend leren’.
Gedurende het traject verschuift het accent steeds meer van opleiden
naar werken. Bij het werken verschuift, naar mate het traject vordert, de
tewerkstelling steeds meer van leerwerkplaatsen binnen het Educatief
Centrum naar externe leerwerkplaatsen die nog wel onder de
invloedssfeer van het Educatief Centrum staan. Uiteindelijk verwerft de
gekwalificeerde werknemer een vaste arbeidsplaats in het vrije bedrijf.

5.4

Behoeftebeginsel

Gedurende het traject leren de jongeren algemene en specifieke
arbeidsvaardigheden en het toepassen van deze vaardigheden in een
werksituatie. Bovendien leren ze zich te oriënteren op de arbeidsmarkt

Bijlagen

141

en doen ze vaardigheden op voor het verwerven en behouden van werk
in loondienst/dagbesteding.
Naast de vakgerichte opleiding wordt de jongere zo nodig behandeld
voor hun gedragsproblemen, geïndiceerd door Bureau Jeugdzorg. Daar
waar mogelijk vindt deze behandeling plaats op locatie van het
Educatief Centrum.
Ook wordt vanuit het Educatief Centrum een modulair scholings- en
trainingsaanbod geboden, waarmee jongeren worden voorbereid op het
zelfstandig wonen en het kunnen voeren van een eenpersoons
huishouden. Indien hiervoor indicatie bestaat kan een jonger additioneel
worden begeleid door Stek Jeugdzorg, in de vorm van kamertraining of
begeleid wonen.
Tot slot biedt het Educatief Centrum vrijetijdsbesteding in de vorm van
sport, ontspanning en culturele vorming. Hiermee wordt een bijdrage
geleverd aan het persoonlijke leer- en vormingstraject van de leerlingen
en wordt leerlingen de kans geboden kennis te maken met vormen van
vrijetijdsbesteding na uitplaatsing uit het Educatief Centrum.

5.5

Theoretische onderbouwing

De methodiek wordt in de praktijk ontwikkeld. Hierbij worden de
principes van het restorative practice model (herstelrecht),
leertheoretische principes gericht op gedragsverandering en de
uitgangspunten van ervarend leren toegepast.

5.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Tijdens het traject wordt geprobeerd de deelnemer te motiveren om iets
van zijn toekomst te maken. Dit wordt onder andere gedaan door de
nadruk te leggen op de mogelijkheden van de jongeren in plaats van de
beperkingen en problemen. De jongeren moeten het gevoel krijgen dat
ze gewaardeerd worden. Van de jongere wordt verwacht dat ze kiezen
voor een betere toekomst en bereid zijn daarvoor te werken.
Daarnaast is er een aantal mogelijkheden voor het toepassen van drang.
Ten eerste geldt dat voor de deelnemers tot en met 17 jaar de
leerplichtwet van toepassing is: in geval van structureel verzuim kan
door de leerplichtambtenaar een proces-verbaal worden opgemaakt.
Voor de deelnemers die vanuit detentie bij het Educatief Centrum
worden geplaatst kan deelname aan het Educatief Centrum worden

142

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

gezien als schorsende voorwaarde. Deze deelnemers kunnen, in geval
van (structureel) verzuim, worden teruggeplaatst in detentie.

5.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Dit onderdeel kan pas in een later stadium worden ingevuld.

5.8

Professionaliteitsbeginsel

De personele bezetting van het Educatief Centrum bestaat uit een
management,
staf
onderwijs
ondersteunend
personeel,
afdelingscoördinatoren, hoofd VT (sport- en ontspanningsactiviteiten),
hoofd Open Leer Centrum, werkmeesters, assistent werkmeesters
stagecoördinatoren/arbeidstoeleiders en nazorgbegeleiders.

5.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

Het Educatief Centrum wordt uitgevoerd onder de hoede van Horizon,
Instituut voor Jeugdzorg en Onderwijs. Financiering komt van het
ministerie van SZW en OC&W. Daarnaast staat de dienst JOS van de
gemeente Rotterdam garant voor een deel van het begrotingstekort en
heeft Horizon als stichting zelf geld in het project geïnvesteerd. Het
Educatief Centrum is gehuisvest in het voormalige gebouw van het
Scheepvaart en Transport College in Rotterdam.

5.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Zodra vertrek uit het Educatief Centrum in beeld komt, neemt de
nazorgbegeleider de taken van de afdelingscoördinatie over. Hij treedt
op als casemanager op alle onderdelen van het individuele trajectplan
van de leerling (arbeidstoeleiding, zorg, wonen en vrije tijd). Zijn
inspanningen zijn erop gericht om de leerling te (laten) begeleiden
tijdens de eerste maanden na vertrek uit het Educatief Centrum. In
geval er daarna nog zorg of begeleiding nodig is, zorgt hij voor
inschakeling van de juiste ondersteuning en voor gepaste overdracht
van informatie.

Bijlagen

143

6.

Crossroads

6.1

Doel van de interventie

De hoofddoelstelling van Crossroads is het bieden van
toekomstperspectief aan minderjarigen jongeren, die (herhaaldelijk) met
justitie in aanraking zijn geweest of dreigen te raken, door deze
jongeren toe te leiden naar werk of het afronden van een opleiding.
Andere belangrijke doelstellingen zijn het terugdringen van recidive,
het bevorderen van reïntegratie en uiteindelijk een veiliger Tilburg
(minder overlast op straat of school). Ook wordt er gedurende het
project gewerkt aan het versterken van competenties op het gebied van
wonen, werken, vrijetijdsbesteding, sociale contacten en omgang met
ouders/ verzorgers. Tot slot richt het traject zich op het vergroten van de
opvoedingsvaardigheden van de ouders/verzorgers en acceptatie van de
deelnemers door de sociale omgeving.
Een succesvol traject bij Crossroads leidt op korte termijn tot
gedragsverandering, verbetering van (sociale) vaardigheden, een erkend
diploma, een vervolgtraject in het onderwijs, een baan, vermindering
van overlast op straat en/of school en een betere reïntegratie. Op de
middellange termijn en lange termijn wordt zichtbaar of Crossroads
leidt tot vermindering van recidive.

6.2

Doelgroep

Aanleiding
Volgens de Jeugdmonitor 2004 staat Tilburg met betrekking tot het
aantal jeugdige verdachten, harde kern jongeren en het aantal licht
criminele jongeren op de vijfde plaats binnen de ranglijst van de 30
grootste gemeenten (G-30). Hiermee kan worden gesteld dat de aard en
omvang van de huidige jeugdcriminaliteit een bedreiging vormen voor
de sociale veiligheid in Tilburg. Naar aanleiding van deze constatering
is door de gemeente Tilburg de commissie Fijnaut in het leven
geroepen, die een analyse heeft gemaakt van de huidige ontwikkelingen
op het gebied van veiligheid in Tilburg. In het rapport van deze
commissie wordt geconstateerd dat overlast en criminaliteit onder meer
worden veroorzaakt door jongeren tussen 12 en 18 jaar.
Het project Crossroads is ontstaan naar aanleiding van het advies van de
commissie Fijnaut in december 2003 om in Tilburg een voorziening te
creëren voor jongeren die het risico lopen het criminele pad te gaan
144

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

bewandelen. Door 'sociale tucht' en onderwijs moeten zij alsnog een
kans krijgen om een behoorlijk bestaan op te bouwen. Daarnaast vloeit
Crossroads voort uit de gemeentelijke notitie ‘Grenzen stellen,
toekomst
bieden’
(2003).
Hierin
worden
gemeente,
onderwijsinstellingen en andere partners aanbevolen om samen te
bekijken hoe zij jongeren, die regelmatig de fout ingaan, in een
andersoortige leeromgeving onderwijs op maat kunnen aanbieden en zo
kunnen werken aan gedragsverandering en sociale vaardigheden.
Doelgroep
De doelgroep van Crossroads zijn jongeren van 12 tot 18 jaar (op het
moment van instroom), die herhaaldelijk in aanraking zijn geweest met
justitie. Het kan gaan om veelplegers, meerplegers, jongeren die niet
naar school gaan, jongeren met ernstige gedragsproblemen, jongeren uit
een Justitiële Jeugdinrichting (JJI) en jongeren met een onder
toezichtstelling (OTS). De jongeren hebben door hun gedrag de
veiligheid van de directe omgeving ernstig in gevaar gebracht, waarbij
een structurele aanpak gedurende een langere periode zeer gewenst is.
De problematiek van de doelgroep bestaat onder meer uit: verkeerde
vrienden, problematische thuissituatie, crimineel thuismilieu,
gemakkelijk negatief beïnvloedbaar, gebrekkige zelfregulatie, verkeerd
zelfbeeld en problemen met het aanvaarden van autoriteit.
Crossroads is niet bedoeld voor:
• jongeren met verslavingsproblematiek of psychiatrische
problematiek die binnen Crossroads niet behandelbaar zijn;
• jongeren die geïndiceerd zijn voor een reboundvoorziening;
• jongeren die niet zelfstandig eenvoudige repeterende
werkzaamheden kunnen uitvoeren;
• jongeren die niet minstens een minimale motivatie hebben;
• jongeren voor wie deelname niet in zijn/haar belang is;
• jongeren die niet beschikken over een geldige verblijfsstatus;
• jongeren die onvoldoende Nederlands spreken om het traject te
volgen.
Aanmeldingsprocedure
De toeleiding naar Crossroads begint bij het Scenario Overleg Jeugd
(SOJ) in het Veiligheidshuis Tilburg (VHT). Op basis van de diagnose
wordt een jongere geïndiceerd voor Crossroads. In het VHT werkt een
aantal instelling op het terrein van de gemeente, justitie, zorg en
jeugdhulpverlening samen. Jongeren worden uiteindelijk geplaatst na
uitspraak van de rechter of gezinsvoogd. De rechter kan Crossroads
opleggen als schorsende voorwaarde bij zes tot acht weken
jeugddetentie. De gezinsvoogd kan kiezen voor plaatsing in Crossroads

Bijlagen

145

als schorsende voorwaarde voor een machtiging tot gesloten
uithuisplaatsing.

6.3

Methodiek

Crossroads richt zich op (her)opvoeding, gedragsverandering en
reïntegratie. Om hier invulling aan te geven wordt een programma
aangeboden waarin aandacht is voor onderwijs, werk, hulpverlening,
vrijetijdsactiviteiten, huisvesting en nazorg. De kracht en effectiviteit
van Crossroads zit vooral in het gestructureerde en flexibele
programma. De jongeren volgen een individueel programma op
maandag tot en met vrijdag van 08.00 uur tot 20.00 uur en op zaterdag
van 09.00 uur tot 17.00 uur, ook tijdens schoolvakanties. Het
programma kan ten eerste bestaan uit het volgen van onderwijs bij VSO
de Burcht (ZMOK), de school voor AKA (Arbeidsmarktgekwalificeerd
Assistent) van het ROC Midden-Brabant of, indien de deelnemer geen
of weinig problemen heeft op school, aan de eigen onderwijsinstelling
van de deelnemer. In het laatste geval maakt Crossroads afspraken met
de school om het programma van Crossroads en het lesprogramma op
elkaar af te stemmen. Indien een jongere een opleiding heeft afgerond
wordt in overleg een vervolgopleiding of baan gezocht als
dagbesteding. Naast scholing/werk bestaat het programma van
Crossroads uit een naschools programma van Stichting Kompaan. Bij
de naschoolse opvang is aandacht voor vaardigheden op het gebied van
wonen, werken, vrijetijdsbesteding, sociale contacten en omgang met
ouders. Tot slot maakt begeleiding van de Jeugdreclassering (onderdeel
van Bureau Jeugdzorg) onderdeel uit van het programma. De
Jeugdreclassering maakt daarbij onder andere gebruik van Individuele
Trajectbegeleiding (ITB). ITB is een vast omschreven programma dat
door de Jeugdreclassering aan jongeren wordt aangeboden als
voorwaarde voor (voorwaardelijke) vrijlating.
De duur van het programma is tussen zes en twaalf maanden en kan,
indien nodig, verlengd worden. Na afsluiting van het traject wordt
indien nodig of gewenst nazorg geboden. Bij een niet succesvol traject
wordt de eerder opgelegde staf alsnog uitgevoerd, bijvoorbeeld een
gesloten uithuisplaatsing of plaatsing in een Justitiële Jeugdinrichting.
Iedere jongere volgt een eigen, op maat gesneden, programma. Voor
iedere jongere wordt een integraal individueel belangdelingsplan
opgesteld. Een diagnose vormt de basis voor de inhoud van het
individueel behandelingsplan, terwijl het juridisch kader bepaalt welke
organisatie de regie heeft bij het opstellen van het programma en er op
toeziet dat afspraken worden nagekomen en resultaten worden bereikt.

146

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Het programma richt zich zowel op de jongere als op zijn of haar
ouders/verzorgers.
In de methodiek van Crossroads wordt uitgegaan van de ontwikkelings/competentiegerichte benadering, omdat deze benadering reeds gebruikt
wordt voor de werkwijze van de betrokken partijen (De Burcht, de
school voor AKA van het ROC Midden-Brabant, Kompaan en
Jeugdreclassering). Binnen de Jeugdreclassering wordt bovendien
gebruik gemaakt van Intensieve Traject Begeleiding (ITB).

6.4

Behoeftebeginsel

Eén van de uitgangspunten van Crossroads is dat het project zich richt
op veranderbare ‘criminogene’ factoren die gerelateerd zijn aan het
probleemgedrag en/of delinquente gedrag van de deelnemer. Het gaat
hierbij om onder andere het vergroten van sociale vaardigheden, het
zinvol invullen van de vrije tijd, het volgen van opleiding of werk en
het aangaan van ‘goede’ vriendschappen

6.5

Theoretische onderbouwing

Bij de opzet van Crossroads is de projectleiding op zoek gegaan naar
bruikbare good practice op het gebied van effectieve interventies voor
de behandeling van delinquente jongeren. Het gaat daarbij om
programma’s die beantwoorden aan het soliditeitsprincipe, wat inhoudt
dat de doelen zijn geëxpliciteerd en dat de programma’s deugdelijk zijn
onderbouwd met praktijkkennis en wetenschappelijke kennis (evidence
based). Uit de literatuur blijkt dat er vijf beginselen kunnen worden
onderscheiden die aan de basis liggen van een effectief programma.8,9
Deze beginselen, die zijn verweven in de opzet van Crossroads en vorm
krijgen in alle fasen van het project, zijn als volgt:

8

R. Loeber, N.W. Slot, J.A. Sergeant, J.A. (2001). Ernstige en gewelddadige
delinquentie: omvang oorzaken en interventies. Bohn Stafleu Van Loghum,
Houten.
9
B. Bijl, L.G.M. Beenker, Y. van Baardewijk (2005). Individuele Traject
Begeleiding op papier en in de praktijk: een onderzoek naar de
programmatheorie en de –uitvoering van ITB harde kern en ITB-CRIEM. PI
Research in opdracht van het WODC, Duivendrecht.
Bijlagen

147

• Het risicobeginsel
Dit houdt in dat de intensiteit van de interventie dient aan te sluiten op
de mate van risico dat de jongere recidiveert. Hoe groter deze kans, des
te intensiever en omvattender zal de hulp moeten zijn.
• Het behoeftebeginsel
De hulp dient gericht te zijn op veranderbare ‘criminogene’ behoeften
en factoren die gerelateerd zijn aan het delinquente gedrag. Dit zijn
tekorten en eigenschappen die direct samenhangen met het delinquente
gedrag en die ‘open’ staan voor beïnvloeding door begeleiding of
behandeling. Een adequate diagnose bij het begin is hierbij voorwaarde.
• Het responsiviteitsbeginsel
Het programma moet methodisch aansluiten bij de intellectuele en
praktische vaardigheden en mogelijkheden van de cliënt, een goede
‘match’ dus.
• Het professionaliteitsbeginsel
Het programma kan alleen succesvol worden uitgevoerd als de
professionals/hulpverleners/docenten goed zijn opgeleid, weten wat ze
doen en voldoende gesteund worden door hun organisatie (supervisie,
intervisie).
• Het beginsel van programma-integriteit
De theoretische onderbouwing en verantwoording van het programma
is hiervan een belangrijk facet, maar ook of het programma consequent
en volgens de bedoelingen wordt uitgevoerd.

6.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Van deelnemers wordt een minimale motivatie verlangd. Gezien het
juridische karakter van het traject kan dwang en drang worden
uitgeoefend indien een deelnemer weinig gemotiveerd is. Bij een niet
succesvol traject wordt de oorspronkelijk opgelegde straf alsnog
uitgevoerd, bijvoorbeeld een gesloten uithuisplaatsing of plaatsing in
een Justitiële Jeugdinrichting.

6.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Gedurende de looptijd van de pilot worden de leer- en verbeterpunten,
opgedaan tijdens de uitvoering van het traject, aangewend voor
verbetering van het project. Uit de interne tussenevaluatie over de
periode augustus 2006 tot oktober 2007 blijkt dat een aantal punten
verbeteringen behoeft, namelijk de structuur en organisatie, scholing
van de medewerkers, overeenkomsten met partners, meer bekendheid

148

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

van Crossroads, aandacht voor het thuissysteem en andere vormen van
onderwijs.
Dit punt zal in een later stadium van het onderzoek nader worden
ingevuld.

6.8

Professionaliteitsbeginsel

Bij de uitvoering van Crossroads wordt gebruik gemaakt van
verschillende bestaande organisaties (de school voor AKA van het ROC
Midden-Brabant, VSO de Burcht, Kompaan en de Jeugdreclassering
van Bureau Jeugdzorg) die intensief samenwerken. Deze samenwerking
krijgt vorm in het Crossroads-team, bestaande uit de coördinatoren/
teamleiders van de betrokken uitvoerende partners, onder leiding van de
projectleider. Het geheel wordt aangestuurd door een Stuurgroep, die
als taak heeft het project op hoofdlijnen te bewaken en aan te sturen en
adviezen te geven over de voortgang en ingrijpende bijstellingen.
Bij de interne tussenevaluatie over de periode augustus 2006 tot oktober
2007 is gebleken dat aanvullende scholing van de betrokken
medewerkers bij het project noodzakelijk is. Dit heeft zowel betrekking
op specifieke deskundigheid in het omgaan met bepaalde problemen
(agressie, alcohol- en drugsgebruik) en de wijze waarop met elkaar
wordt
samengewerkt
als
op
het
gebruik
van
goede
interventietechnieken bij deze speciale groep jongeren.

6.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

In de aanloopfase naar Crossroads heeft de gemeente met de
verschillende betrokken partijen formele afspraken gemaakt over de
randvoorwaarden (inzet van middelen, personeel, faciliteiten). Deze
afspraken zijn vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst. Om het
draagvlak bij de verschillende partijen te verzekeren is bovendien een
intentieverklaring opgesteld, waarin de partijen aangeven mee te willen
werken aan de ontwikkeling van een voorziening voor deze doelgroep.
Een belangrijke randvoorwaarde voor het project wordt gevormd door
de juridische kaders. Het strafrechtelijke en civielrechtelijk kader biedt
twee mogelijkheden om een jongere te verplichten een langere tijd (6
tot 12 maanden) een intensief traject te doorlopen, namelijk:
• bijzondere voorwaarde begeleiding jeugdreclassering

Bijlagen

149

De Jeugdreclassering kan dwingend bepalen dat een jongere tot aan de
strafzitting of tijdens en na de straf een traject op Crossroads gaat
volgen.
• (voorlopige) onder toezichtstelling
OTS wordt voorwaardelijk opgelegd door de civiele kinderrechter. De
gezinsvoogd kan dan dwingend bepalen dat de jongere een traject op
Crossroads gaat volgen.
Voor jongeren die uit een JJI komen is er nauwelijks een juridisch
kader. Per situatie dient bekeken te worden of deze jongeren op
Crossroads geplaatst kunnen worden en of het zinvol is.

6.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Binnen Crossroads wordt intensief samengewerkt tussen de
verschillende betrokken partijen. De regie van het individuele traject
per deelnemer is in handen van Bureau Jeugdzorg of de
Jeugdreclassering. Ook na afronding van het traject draagt de
Jeugdreclassering de eindverantwoordelijkheid voor de nazorg. De
vorm van nazorg is onder meer afhankelijk van het juridisch kader
(strafrechtelijk of civielrechtelijk) waarbinnen de jongere in Crossroads
is geplaatst en de leeftijd van de jongere. Indien een jongere 18 wordt
gedurende het nazorgtraject dienen maatregelen te worden genomen om
ook na zijn/haar 18e verjaardag het nazorgtraject (verplicht) voort te
kunnen zetten. Binnen deze kaders zal voor iedere jongere, die zijn
Crossroadsprogramma afrondt, een nazorgprogramma op maat worden
gemaakt. Dit programma wordt uiterlijk vier weken voor uitstroom ter
goedkeuring voorgelegd aan het Crossroads-team.

150

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

7.

De BOP Academie

7.1

Doel van de interventie

Het doel van de BOP Academie is om jongeren die door motivatie- en
gedragsproblemen het contact met het reguliere onderwijs zijn
kwijtgeraakt of dreigen kwijt te raken zo hoog mogelijk te kwalificeren,
zodat zij perspectief hebben op en uit kunnen stromen naar een baan
dan wel een passende vervolgopleiding. Daarnaast wordt samen met de
deelnemer een zinvolle dagbesteding, woonruimte en invulling van de
vrije tijd geregeld. De deelnemer wordt bovendien voorbereid op het
zelfstandig wonen.
Om dit te bereiken wordt gedurende het traject gewerkt aan de
persoonlijke ontwikkeling van de deelnemer, het ontwikkelen van
gewenst gedrag/attitude, zelfvertrouwen en trots, het volgen van
onderwijs op een zo hoog mogelijk niveau en het opdoen van
werkervaring. Ook wordt de deelnemer gestimuleerd een actieve
bijdrage te leveren aan een positieve sociale omgeving.

7.2

Doelgroep

Aanleiding
Werkgevers, vertegenwoordigd in de Stichting BedrijvenOntwikkelPunt (BOP), hebben hun zorgen geuit over de huidige ontwikkelingen
op de arbeidsmarkt. Zij zien een steeds groter wordende groep jongeren
met gedragsproblemen die zonder (start)kwalificatie hun opleiding
verlaten, terwijl vanwege de vergrijzing, ontgroeningen en de verdere
automatisering in toenemende mate behoefte is aan nieuw en goed
gekwalificeerd personeel. Ze willen investeren in de aanpak van het
voortijdig schoolverlaten en een constructieve bijdrage leveren aan het
probleem. Volgens de Stichting BOP ligt de oplossing voor het
probleem van voortijdig schoolverlaten niet in verlagen van het
opleidingsniveau en het bieden van extra zorg, maar juist in het
uitdagen van de jongeren om hun talent maximaal te benutten. De
werkgevers van de Stichting BOP zijn intensief bij de Academie
betrokken.
Doelgroep
De BOP Academie richt zich op jongeren met ontwikkelpotentie, die
zich vanwege gedragsproblemen niet of nauwelijks kunnen handhaven
in het reguliere onderwijs. De doelgroep bestaat uit:

Bijlagen

151

•

jongeren jongens en meisjes in de leeftijd van ongeveer 14 tot 18
jaar;
• (potentiële) drop-outs uit het middelbaar (beroeps)onderwijs, die
door hun gedrag problemen veroorzaken of teruggevallen zijn in
onderwijsniveau;
• jongeren die groepsgevoelig zijn;
• jongeren die beschikken over normale leercapaciteiten;
• jongeren die te motiveren zijn om hun leven weer op de rails te
krijgen en die zich maximaal willen kwalificeren voor de regionale
arbeidsmarkt;
• jongeren met een IQ van boven de 80;
• jongeren afkomstig uit de regio rond Deventer.
Te
zware
psychiatrische
stoornissen,
trauma’s
en/of
verslavingsproblematiek vormen een contra-indicatie voor deelname.
Aanmeldingsprocedure
Aanmelding kan verlopen via verschillende verwijzende instanties,
waaronder het reguliere onderwijs, RMC's, Jeugdzorg of Haltprojecten.
Ook kunnen jongeren door ouders worden aangemeld. Jongeren die in
aanraking zijn geweest met justitie kunnen op verzoek van politie dan
wel justitie of Jeugdzorg worden geplaatst. Op basis van de aanmelding
wordt zo snel mogelijk een afspraak gemaakt om bij de deelnemer thuis
een kennismakingsgesprek te houden. Na het kennismakingsgesprek
volgt eventueel een intakegesprek. Deze intake wordt gedaan door
coaches van de BOP Academie.

7.3

Methodiek

De BOP Academie biedt gedurende het hele jaar een programma op
werkdagen van 08.00 uur tot 20.00 uur met uiteenlopende
programmaonderdelen. 's Avonds na 20.00 uur is de jongere thuis, maar
contact met de school is 24 uur per dag mogelijk. De opleidingsduur
varieert van één tot vier jaar
Het programma van de BOP Academie bestaat uit onderwijs,
arbeidsvoorbereiding, het verrichten van taken, sport en vrije tijd. Het
onderwijs bestaat uit het bieden van reguliere VMBO, HAVO, VWO
en/of MBO. De deelnemer volgt hierin een individuele leerweg op een
voor hem zo hoog mogelijk niveau. De opleiding wordt afgesloten met
een landelijk examen. Activiteiten gericht op arbeidsmarktvoorbereiding zijn onder meer loopbaanoriëntatie en beroepskeuze,
excursies, baan-, sollicitatie- en presentatietraining, stage en leerwerkplekken. Ook het verrichten van huishoudelijke werkzaamheden en het
koken van de maaltijd vormt een onderdeel van het programma van de
152

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Academie. Door middel van deze taken worden de jongeren voorbereid
op zelfstandig wonen. Door deze taken leren de jongeren tevens
algemene werknemersvaardigheden die later in een werksituatie ook
nodig zijn.
De methodiek van de Academie is gebaseerd op een aantal
uitgangspunten, namelijk:
• de mens is een sociaal wezen;
• verveling is de grootste bron voor maatschappelijk onaangepast
gedrag;
• de doelgroep bestaat uit jonge mensen die verkeerde dingen hebben
gedaan, hebben aangeleerd en/of zelf de weg naar zelfstandigheid
niet kunnen vinden;
• motivatie en beweging ontstaan door het hebben van perspectief op
werk.
Binnen deze uitgangspunten kent de methodiek van de Academie een
aantal elementen, namelijk: het hanteren van normen, gebruik maken
van groepsdynamica met behoud van authenticiteit, consequent
aanspreken op ongewenst gedrag, beloningssystemen en status,
groepsgesprekken, deelnemerparticipatie, persoonlijke begeleiding en
betrokkenheid van de sociale omgeving. Deze elementen worden
hieronder toegelicht.
Normen
Binnen de BOP-Academie worden geen regels gesteld, maar normen.
Normen ontstaan als een groep meerdere keren bij elkaar komt en
verwachtingen hebben ten opzichte van ieders gedrag. De normen
worden door de positieve deelnemers en de coaches gemaakt. De
coaches en studentenleiders zijn uitdragers en bewakers van de normen.
Groepsdynamica
De groep bepaalt in grote mate de cultuur die er heerst en wordt dan
ook ingezet als pedagogisch hulpmiddel. Met name de veiligheid in de
groep vormt een sleutelfunctie. De groepsdruk uit zich in ontmoediging
en afwijzing bij afwijking van de normen en door bevestiging en
beloning (meer privileges) bij aanpassing aan de geldende normen. Dit
geschiedt op basis van gezag en niet op macht. De groepsdynamica
wordt gehanteerd, maar daarbinnen wordt uitgegaan van de
authenticiteit van de deelnemer. De deelnemers van de BOP Academie
zijn trots op hun Academie en op het programma dat zij mogen volgen.
Consequent aanspreken op ongewenst gedrag
Op de BOP academie worden de deelnemers zowel door elkaar als door
coaches aangesproken op ongewenst gedrag.

Bijlagen

153

Beloningssystemen
De deelnemers van de Academie worden wekelijks gescoord op hun
gedrag, inzet en resultaten. Er kan hierbij negatief, neutraal en positief
gescoord worden. Deze scores vormen een middel om invulling te
geven aan de groepsdynamica, maar zijn bovendien gekoppeld aan een
beloningssysteem: afhankelijk van de weekscore stijgt of daalt een
deelnemer in functie en krijgt daarmee meer of minder
verantwoordelijkheden en privileges.
Groepsgesprek
Dagelijks is er van 8.30 uur tot 9.30 uur een groepsgesprek. In dit
gesprek komen alle zaken aan de orde die een deelnemer kwijt wil en
welke het dagelijks functioneren belemmeren. Door het delen van
gevoelens, het uitspreken van irritaties en observaties en het ontvangen
van feedback kunnen de deelnemers zonder belemmeringen hun dag
beginnen. Middels het groepsgesprek kan de coach de groepsstructuur
in kaart brengen. Het instrument hiervoor is de diamant van Polski,
waarbij aandacht is voor de normen in de groep, non-verbale
communicatie,
verborgen
agenda’s,
communicatieprocessen,
leiderschapsproblemen, vertrouwensniveaus in de groep, subgroepen en
de facilitaire stijl. Naast een groepsgesprek bij de start van de dag,
wordt iedere dag ook afgesloten met een dagevaluatie.
Deelnemersparticipatie
De BOP Academie kent een intensieve vorm van participatie door
deelnemers. Zo is er de mogelijkheid deel uit te maken van een
deelnemersbestuur, welke op operationeel niveau betrokken is bij de
organisatie en uitvoering van de Academie. Daarnaast verzorgen de
deelnemers de rondleidingen en presentaties op de Academie.
Persoonlijke begeleiding
Elke deelnemer op de BOP Academie krijgt een coach die de deelnemer
individueel begeleidt. Dit geschiedt op een resultaatgerichte planmatige
wijze en draag zo bij aan de individuele ontwikkeling van de
deelnemer. Daarnaast krijgt iedere deelnemer bij binnenkomst op de
Academie een buddy toegewezen, een positieve deelnemer in de functie
van meester.
Betrokkenheid sociale omgeving
Ouders/verzorgers worden zoveel mogelijk betrokken bij het project.
De ouders maken deel uit van de sociale context van de deelnemers en
kunnen dus ook het gedrag van de deelnemers positief beïnvloeden. Zij
krijgen hierin ondersteuning vanuit de BOP Academie in de vorm van
gezinsbegeleiding. Daarnaast participeren ouders actief in het
programma van de BOP Academie. Ook worden ouderdagen

154

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

georganiseerd, waarop ouders gezamenlijk activiteiten
ontwikkelen en elkaar extra ondersteuning kunnen bieden.

7.4

kunnen

Behoeftebeginsel

In de aanpak van de BOP Academie, zoals hierboven beschreven, wordt
onder ander aandacht besteed aan het versterken van sociale
vaardigheden, verantwoordelijkheidsgevoel, samenwerking, accepteren
van gezag, omgaan met en praten over emoties en het nakomen van
afspraken. Onderwijs en arbeidsmarkttraining zijn de centrale items.
Met deze kennis, houding en competenties worden jongeren in staat
gesteld werk te vinden op de reguliere arbeidsmarkt.

7.5

Theoretische onderbouwing

De methodiek van de BOP Academie is gebaseerd op elementen uit de
groepsdynamica, waarbij onder andere gebruik wordt gemaakt van de
diamant van Polski. Daarnaast wordt, bij het scheppen van een veilige
omgevingen, gewerkt conform de behoeften hiërarchie van Maslow.

7.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

De deelnemers van de BOP Academie ontbreekt het veelal aan
succeservaringen met het onderwijs en in het normale dagelijkse leven.
Dit heeft effect op de motivatie. Het traject aan de BOP Academie zit
vol met het behalen, ervaren en het groot maken van successen. Op
deze manier wordt extrinsieke motivatie ontwikkeld door hun eigen
‘peer group’. Op basis van het internaliseren van de behaalde resultaten
en houdingsverandering ontwikkelt zich vervolgens de intrinsieke
motivatie.
Binnen de methodiek van de BOP-Academie wordt dwang zo veel
mogelijk vermeden. Er wordt gewerkt op basis van gezag en
groepsdruk. Wanneer een deelnemer te laat komt, krijgt hij commentaar
van de groep. Indien een deelnemer herhaaldelijk te laat komt, heeft dit
tot consequentie dat de jongere wordt genegeerd. In sommige gevallen
wordt een deelnemer thuis opgehaald.

7.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Dit onderdeel kan pas in een later stadium worden ingevuld.

Bijlagen

155

7.8

Professionaliteitsbeginsel

Bij de uitvoering van het project zijn de volgende disciplines betrokken:
projectmanagement,
onderwijskundigen,
coaches,
docenten,
praktijkbegeleiders, mentoren, loopbaancoaches, administratieve en
financiële ondersteuning, een bedrijvencontactpersoon en medewerkers
van betrokken bedrijven.
Elke deelnemer van de BOP Academie krijgt persoonlijke begeleiding
van een coach. Deze persoonlijk begeleiders hebben een uitnodigende
houding naar de deelnemer, inlevend vermogen, durven te confronteren,
beschikken over realiteitszin en zijn ‘echt’. Verder beschikt de coach
over voldoende sociale en communicatieve vaardigheden. De
kernbegrippen die bij de persoonlijk begeleider horen zijn: planmatig en
procesgericht kunnen werken; resultaatgerichtheid en; uitdagend en
confronterend kunnen en durven zijn.
7.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

De BOP Academie is gehuisvest in een school (oude MTS) op een
bedrijventerrein in Deventer. Het project wordt gefinancierd met behulp
van publieke middelen (subsidie van het ministerie van Jeugd en Gezin)
en private middelen (sponsoring vanuit het bedrijfsleven).
De bedrijven, verenigd in Stichting BedrijvenOntwikkelPunt, zijn
formeel eigenaar van de BOP Academie. De bemoeienis van het
bestuur is met name beheersmatig en financieel van aard. De bedrijven
spelen een belangrijke rol bij de arbeidsmarktvoorbereiding, onder
andere door het bieden van excursies, stageplaatsen en
werkervaringsplaatsen.
7.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Gedurende het traject zijn er regelmatig voortgangsgesprekken met de
deelnemer, de ouders en de mentor. In deze gesprekken wordt de
voortgang besproken en de verbinding gemaakt tussen het gedrag op de
Academie en thuis.
Als de deelnemer de Academie heeft verlaten wordt intensieve
nabegeleiding geboden op maat. Deze begeleiding is met name gericht
op de bewaking van de overgang van de deelnemer naar het ‘zelfstandig
bestaan’. In de nabegeleiding wordt onder andere gesproken over hoe
het gaat op het werk, hoe het gaat met het runnen van een eigen
huishouden, hoe de vrije tijd wordt besteed en of de deelnemer rond kan
komen met het te besteden budget.
156

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

8.

Wyldemerk

8.1

Doel van de interventie

De doelstelling van Wyldemerk is vroegtijdige schoolverlaters en bijnauitvallers in een beschermde woonomgeving alsnog een diploma te
laten halen of door te laten stromen naar regulier onderwijs of werk De
verwachting is dat minstens 60% van de deelnemers de campus zal
verlaten met een regulier diploma, dat via de gebruikelijke
examensystematiek is behaald. Van de jongeren die zonder diploma
vertrekken zal zeker de helft voldoende persoonlijke groei hebben
ervaren om zijn/haar weg in opleiding of werk te kunnen vervolgen.

8.2

Doelgroep

Aanleiding
In toenemende mate blijkt het reguliere onderwijs niet alle jongeren een
kansrijk perspectief te bieden. Een groeiende groep jongeren loopt vast
in het Nederlandse onderwijs. Voor een deel van deze jongeren vormt
tijdelijke plaatsing in een reboundprogramma een antwoord op hun
problematiek. Na een tijdelijk verblijf in zo’n voorziening vervolgen zij
hun weg in het regulier onderwijs. Voor een ander deel van de
schooluitvallers zijn deze voorzieningen echter niet de oplossing. Leefen leerplaats Wyldemerk biedt hen een alternatief.
Doelgroep
Het project richt zich op jongeren met persoonlijke problemen die
verkeren in omstandigheden die een belemmering vormen voor hun
ontwikkeling, bijvoorbeeld niet passende opvoedingssituaties, armoede,
een vriendenkring met een verkeerde invloed en slechte sociale
omstandigheden in de wijk. Wyldemerk heeft bovendien toegevoegde
waarde voor jongeren die in het huidig onderwijs onvoldoende
uitdaging vinden. Het gaat hierbij om jongeren:
• uit het hele land;
• van 15 tot en met 18 jaar die zijn uitgevallen of dreigen uit te
vallen uit het reguliere onderwijs (LWOO, VMBO, HAVO, VWO,
MBO);
• die op sociaal-emotioneel vlak zijn vastgelopen in bestaande
relatienetwerken en de kracht en vaardigheid ontberen hier goed uit
te komen;
• die gemotiveerd zijn om hun leven en opleiding weer op de rails te
zetten en een diploma willen halen;

Bijlagen

157

•

die zich vrijwillig onderwerpen aan de eisen die het leven en leren
in de gemeenschap Wyldemerk zal stellen;
• die afkomstig zijn uit Nederland;
• en die qua persoonlijkheid in de gemeenschap passen.
Er wordt gestreefd naar een heterogene samenstelling van de groep met
betrekking tot geslacht, afkomst en beoogd opleidingsniveau.
Aanmeldingsprocedure
Per trimester worden nieuwe deelnemers toegelaten. De intake bestaat
uit een sollicitatie, waarbij de deelnemers middels een brief en een
gesprek Wyldemerk overtuigen van de wenselijkheid van hun toelating.
De motivatie van de deelnemer is hierbij van wezenlijk belang. De
deelnemer loopt vervolgens een aantal dagen mee op de campus. Bij
een positief advies van staf en mededeelnemers en na het volbrengen
van een wyldernistrip10, vindt definitieve toelating plaats.

8.3

Methodiek

Wyldemerk biedt de deelnemers een leer- en leefomgevingen (de
campus) waar ze 24 uur per dag zeven dagen in de week verblijven. Het
leefconcept van Wyldemerk is gebaseerd op de Eagle Rock School in
Colorado, Amerika, vertaald naar de Nederlandse cultuur. De
deelnemers wonen in huizen op de campus, waarbinnen een
gezinssituatie wordt nagebootst. De leefomgeving is gestructureerd, er
is veel aandacht voor discipline en samenwerking en een afwisseling
van individuele en collectieve momenten. Uitgangspunten in dit
leefconcept is het vinden van harmonie met jezelf, met elkaar en de
omgeving. De leer- en leefomgeving kent een paar centrale thema’s,
namelijk:
1. Individuele integriteit: geestelijke en lichamelijke ontwikkeling,
discipline en creatieve expressie.
2. Goed burgerschap: natuur, leerlingparticipatie, dienstverlening,
gevoel van sociale cohesie en begrip voor multiculturele
verhoudingen.
3. Verwachting: ontwikkelen van kennis, vaardigheden op het gebied
van communicatie, betrokkenheid bij een gezonde wereld,
gerechtigheid en een gezond leven.
4. Leefregels: drugs, roken, seks, alcohol en geweld zijn verboden.
Wyldemerk biedt de deelnemers een onderwijsprogramma op maat aan
dat opleidt tot een diploma op VMBO- MBO- HAVO- of VWO-niveau.
Het leerconcept van Wyldemerk is gebaseerd op het ‘natuurlijk leren’
10

De Wyldernistrip is een survivaltocht van drie weken in Frankrijk.

158

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

of betekenisvol leren. Voor iedere leerling wordt een leerroute
ontworpen waarbinnen de deelnemers betekenisvolle prestaties leveren.
De deelnemers worden hierin begeleid door leermeesters (coaches) en
werkmeester (vakdocenten). Kerncompetenties in deze methodiek zijn
reflectie, doorzettingsvermogen en discipline. Deelnemers van
verschillende leeftijden en met verschillende capaciteiten werken
samen, waardoor ze met elkaar en van elkaar kunnen leren. Dit zorgt
voor een krachtige leeromgeving.
Elk trimester wordt afgesloten met presentaties van het geleerde aan
een panel van mensen binnen en buiten de leef- en leerplaats. Er wordt
gereflecteerd op academische en ambachtelijke groei en op persoonlijke
ontwikkeling. Tussen de trimesters gaan de jongeren een aantal weken
terug naar hun oude omgeving. Zo zal bij hen de weerbaarheid worden
getest om niet terug te vallen in het oude gedrag.
Om te zorgen dat de deelnemers met beide benen in de maatschappij
blijven staan en niet alleen maar op de leef- en leerplaats zijn gericht, is
de dienstverlening in de echte maatschappij en in de natuurlijke
omgeving een prominent onderdeel van het programma: bijvoorbeeld
werken in de natuur, het bouwen van een kinderspeelplaats in het
nabijgelegen dorp, schoonmaken van het strand, helpen in een
verzorgingshuis, werken in het landschapsbedrijf.

8.4

Behoeftebeginsel

De leerbehoefte van iedere deelnemer wordt apart in kaart gebracht.
Aan de hand hiervan wordt een individuele leerroute ontwikkeld. Die
route houdt rekening met ambities en toekomstverwachtingen,
individuele nieuwsgierigheid en talenten.

8.5

Theoretische onderbouwing

Vanuit de empirie zijn aanwijzingen voor de effectiviteit van het bieden
van een leer-werkplaats: de Eagle Rock Scool in Colorado biedt sinds
1993 met succes een plek waar jongeren kunnen leren en groeien.11
Daarnaast zijn er bemoedigende ervaring opgedaan met het concept
'natuurlijk leren'. Dit concept wordt op een toenemend aantal scholen
ingevoerd en de positieve resultaten van dit nieuwe onderwijs beginnen
zichtbaar te worden. Zo meldde het Friesland College, dat in 1999 met
11

Voor een beschrijving van de ervaringen van de Eagle Rock School wordt
verwezen naar de website www.eaglerockschool.org.
Bijlagen

159

natuurlijk leren startte voor leerlingen op niveau 1, dat de
ongediplomeerde uitval inmiddels is gereduceerd van 50 naar 20
procent.12

8.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Een van de belangrijkste criteria voor toelating is de nadrukkelijke
keuze om zelf weer verantwoordelijkheid te willen nemen voor hun
eigen leven en de motivatie om te leren en te groeien. Jongeren worden
gedurende het traject voortdurend gestimuleerd en uitgedaagd om hun
ontwikkeling in eigen hand te nemen en te houden. Er is dus sprake van
een drangbenadering, niet van dwang.

8.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Dit onderdeel kan pas in een later stadium worden ingevuld.

8.8

Professionaliteitsbeginsel

Het personeel van Wyldemerk is geselecteerd op bevlogenheid, maar is
ook nuchter en zakelijk. Het zijn deskundige teamspelers, die flexibel,
optimistisch en consequent zijn.
Het kernteam bestaat uit de volgende medewerkers: huisouders,
docenten (deels woonachtig op de campus), fellows en ondersteunend
personeel. Fellows zijn afgestudeerde leraren die een jaar lang ervaring
kunnen opdoen bij Wyldemerk door te wonen op de campus en zo bij te
dragen aan de leef- en leergemeenschap. Dit kernteam wordt aangevuld
door gastdocenten die specifieke kennis zullen inbrengen om de
studenten voor te bereiden op hun examens.

8.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

Wyldemerk krijgt een brede maatschappelijke inbedding door de
betrokkenheid van een groot aantal organisaties uit publieke en private
sector. Tijdens de pilotfase zal het project bekostigd worden met
overheidsmiddelen. Tevens zal tijdens deze fase worden vastgesteld

12

Profiel, maart 2005.

160

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

welk bekostigingsniveau noodzakelijk is om de voorziening bij een
positief resultaat te continueren.
Ervaringen die zijn opgedaan op Wyldemerk zullen worden uitgedragen
via een kennis- en transfercentrum, dat aan Wyldemerk gekoppeld zal
worden. Niet alleen via brochures en websites, maar vooral door
persoonlijk bezoek zullen belangstellenden Wyldemerk meebeleven.
Ervaringen en gedachtegoed van Wyldemerk worden beschikbaar
gesteld aan het (Nederlandse) onderwijs.
De komst van de campus naar Harich is in de omgeving omstreden. De
bouw van accommodatie heeft mede hierdoor vertraging opgelopen,
waardoor ook de start van het project is vertraagd.

8.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Jongeren die de campus hebben verlaten worden gevolgd. Actief zal de
reguliere jeugdvoorziening/jeugdzorg worden benaderd indien blijkt dat
de ontwikkeling van de betreffende jongere op een of andere wijze
stokt. Er wordt bovendien actief bemiddeld bij (her-)inschrijving bij een
gemeente en/of bij het zoeken van werk of een vervolgopleiding.
Jongeren die de campus verlaten, worden bij iedere diploma-uitreiking
weer uitgenodigd. Zo mogelijk worden zij ingezet bij het Kennis- en
Transfercentrum om hun ervaring door te spelen aan anderen.

Bijlagen

161

9.

De Uitdaging

9.1

Doel van de interventie

De hoofddoelstellingen van De Uitdaging zijn toeleiding naar scholing
en/of arbeid, disciplinering en structurering, om op die manier de
deelnemers perspectief te bieden op volwaardige deelname aan het
maatschappelijk leven.
Doorstromen naar een baan binnen de Krijgsmacht is geen primair doel,
maar behoort wel tot de mogelijkheden. De subdoelen die het traject
beoogd zijn het bijbrengen van mentale, fysieke en sociale
vaardigheden, het bijbrengen van werkstructuur en leerervaring, het
bieden van een elementaire opleiding en het bieden van
beroepsoriëntatie.

9.2

Doelgroep

Aanleiding
De Uitdaging bestaat sinds 2001 en had ten doel om jongeren die het
perspectief missen op volwaardig maatschappelijk functioneren en
dreigen af te glijden in de criminaliteit, scholing te bieden en te
begeleiden naar de arbeidsmarkt, met in het bijzonder de mogelijkheid
door te stromen naar een baan binnen de Krijgsmacht. In de
uitvoeringspraktijk is echter gebleken dat de karakteristieken van de
jongeren die door de gemeenten werden aangemeld gaandeweg steeds
minder beantwoordden aan wat oorspronkelijk werd beoogd en was
afgesproken, waardoor doorstroming naar de Krijgsmacht vaak geen
optie was. Ondanks pogingen om de selectie aan te scherpen is deze
doorstroming naar de Krijgsmacht niet verbeterd. Het ministerie van
Defensie was daarom voornemens De Uitdaging per 1 september 2007
stop te zetten. In het kader van de pilotprojecten jongerenparticipatie
van het ministerie van Jeugd en Gezin is De Uitdaging echter alsnog
voortgezet. In de huidige opzet geeft De Uitdaging vorm aan de
maatschappelijke functie van Defensie en wordt het project niet meer
primair gebruikt om jongeren voor de Krijgsmacht te werven.
Doorstromen binnen de Krijgsmacht blijft evenwel een mogelijkheid.
De beleidsmatige verantwoordelijkheid voor de wijze van selectie ligt
vanaf 2008 bij het ministerie voor Jeugd en Gezin, waarbij gebruik
wordt gemaakt van de ervaringen die Defensie hiermee in de afgelopen
jaren heeft opgedaan. Het ministerie van Defensie blijft
verantwoordelijk voor de operationele kant van De Uitdaging.

162

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Doelgroep
De Uitdaging in deze nieuwe vorm is bedoeld voor jongens in de
leeftijd van 17 tot 23 jaar die beschikken over een goede gezondheid en
potentieel opleidbaar zijn tot VMBO niveau. Daarnaast dienen de
deelnemers te beschikken over een Nederlandse nationaliteit of een
geldige verblijfsvergunning en een vaste woon- of verblijfplaats en
dienen ze de Nederlandse taal te beheersen in woord en geschrift. Op
dit moment worden geen meisjes toegelaten, onder meer omdat er te
weinig vrouwelijke instructeurs zijn om meisjes te kunnen begeleiden
en er momenteel te weinig facilitaire mogelijkheden zijn (bijvoorbeeld
een wasgelegenheid voor vrouwen). Indien er een opleiding voor
meisjes wordt opgezet, zullen zij een aparte groep vormen, parallel aan
de bestaande opleiding.
Aanmeldingsprocedure
Ieder jaar starten drie groepen van maximaal 30 jongeren bij De
Uitdaging. De werving van de deelnemers wordt verzorgt door
Reclassering Nederland (RN) in Amsterdam en het Jeugd Interventie
Team (JIT) in Den Haag. Beide steden leveren per lichting ongeveer 15
jongeren. Er wordt momenteel ook met andere steden (waaronder
Amersfoort, Breda, Eindhoven en Noordoostpolder) contact gelegd
voor het plaatsen van deelnemers binnen De Uitdaging. Ook andere
gemeenten kunnen zich aanmelden voor deelname aan De Uitdaging.
Potentiële deelnemers worden uitgenodigd voor een voorlichtingsavond
bij het RN of het JIT. Jongeren die zich na afloop van deze
voorlichtingsavond aanmelden worden uitgenodigd voor een
intakegesprek, welke direct de volgende dag plaatsvindt. Dit
intakegesprek wordt gevoerd door twee instructeurs van De Uitdaging.
Op basis van het gesprek krijgt een jongere wel of niet een plaats in het
traject toegewezen (volgens een codering: 1: sowieso geschikt; 2:
twijfel over geschiktheid; 3: niet geschikt). Bovendien wordt de
deelnemer een formulier voorgelegd met regels die gelden binnen De
Uitdaging (bijvoorbeeld geen alcoholgebruik en dagelijks om zes uur
opstaan). De deelnemers dienen dit formulier te ondertekenen, waarmee
ze verklaren dat ze kennis hebben genomen van deze regels. Ook een
medische keuring maakt onderdeel uit van de aanmeldingsprocedure.
Binnen het team van instructeurs van De Uitdaging wordt besloten over
de uiteindelijke plaatsing in het traject.
Op de vrijdag voor aanvang van het traject worden de deelnemers
samen met hun ouders/verzorgers uitgenodigd voor een voorlichtingdag
op de kazerne. Op deze dag krijgen de deelnemers hun militaire kleding
en krijgen de ouders/verzorgers een rondleiding op de kazerne.

Bijlagen

163

9.3

Methodiek

Het traject dat de deelnemers volgen duurt drie maanden en start met
een bivak van tien dagen. Ook in de daaropvolgende weken gaan de
deelnemers een aantal keer op bivak, onder andere in de Ardennen. De
resterende weken verblijven de deelnemers van maandagochtend tot
vrijdagmiddag op de kazerne in Soesterberg. In de weekenden gaan ze
naar huis.
Het programma kent grofweg twee componenten, namelijk het militaire
component en het scholingscomponent. Het militaire component komt
tot uiting in sportactiviteiten, oefeningen te velde, grensverleggende
activiteiten, exercities, structurering en disciplinering. In het kader van
het scholingscomponent worden verschillende cursussen aangeboden
met een civiele meerwaarde die op veel werkplekken bruikbaar zijn,
waaronder Bedrijfshulpverlening (BHV), Levensreddende Eerste Hulp
(LEH) en Veiligheidscertificaat algemeen (VCA), computerkunde,
presentatietechniek en sollicitatietraining. Deze cursussen worden
gegeven door interne en externe deskundigen. Zowel bij de militaire
onderdelen als bij de cursussen wordt veel aandacht besteed aan
waarden en normen.
De cursussen en militaire trainingen worden uitgevoerd volgens een
zeer gestructureerd programma. De deelnemers staan iedere dag om
6.00 uur op, moeten om 8.05 uur gereed staan voor het appèl en starten
vervolgens met hun de lessen en trainingen. Het programma loopt ook
na het avondeten door. Na afloop van het programma kunnen de
deelnemers naar de ontspanningsruimte. Om 23.00 gaat het licht uit.
Binnen het traject wordt gewerkt met een mentorsysteem. Iedere
instructeur is de mentor van twee á drie jongeren. Gedurende het traject
stelt de mentor drie keer een mentorverslag op over de deelnemer,
waarin de behaalde doelen en aandachtspunten van de deelnemer aan de
orde komen. Deze drie mentorverslagen vormen de basis voor het
eindverslag, dat aan het eind van het traject voor elke deelnemer wordt
opgesteld. Daarnaast worden dagelijks bijzonderheden met betrekking
tot de deelnemer gerapporteerd in een logboek. Elke woensdag en elke
vrijdag vindt er een overdracht plaats, waarbij alle deelnemers worden
besproken met het hele team.
Een belangrijk uitgangspunt bij de benadering van de jongeren door de
instructeurs is consequent zijn. De jongeren leren op die manier wat de
consequenties zijn van hun gedrag. Sanctionering gebeurt in de vorm
van individuele op groepsgerichte straffen, waaronder hardlopen,
strafcorvee of kamerarrest. De benaderingswijze bij het uitdelen van

164

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

sancties is positief en respectvol. Positieve aandacht en wederzijds
respect zijn belangrijke kernwaarden binnen de militaire structuur.
Een ander belangrijk element van de methodiek wordt gevormd door de
militaire setting van het traject: het wonen op de kazerne, het gekleed
gaan als militair en de begeleiding van militaire instructeurs. Deze
setting biedt de deelnemers de mogelijkheid aan de knellende situatie in
het eigen milieu te ontsnappen. Alle deelnemers dragen een militair
tenue en kunnen zich dus niet onderscheiden op basis van hun kleding.
De onderliggende filosofie van het verblijf op een locatie buiten de
eigen woonomgeving is afkomstig van het CWI. Door de doelgroep uit
de eigen sociale omgeving te halen en ze te plaatsen in een nieuwe,
helder gestructureerde omgeving, is het mogelijk hen employabel te
maken. De jongeren leren competenties die in het bedrijfsleven
noodzakelijk zijn, waaronder discipline, zelfredzaamheid, werken in
teamverband en op tijd komen.
De ouders/verzorgers worden op verschillende momenten betrokken bij
het traject. Ten eerste worden de ouders/verzorgers bij de start van het
traject uitgenodigd voor een voorlichtingsdag op de kazerne. Hier wordt
aan de ouders/verzorgers uitgelegd welk programma de jongeren gaan
volgen. Ook worden de ouders/begeleiders tijdens deze voorlichting
voorbereid op de impact van het traject op de deelnemers en wordt
uitgelegd hoe ze hier positief op kunnen reageren. Aan het eind van het
traject worden de ouders/verzorgers uitgenodigd voor de diplomauitreiking.

9.4

Behoeftebeginsel

De militaire training van De Uitdaging richt zich onder andere op het
ontwikkelen van doorzettingsvermogen, discipline, vermogen tot
samenwerking, grenzen verleggen en mentale training. Aan deze
aspecten wordt invulling gegeven door middel van sportactiviteiten,
exercities, disciplinering en structurering in de dagelijkse gang van
zaken. Het scholingscomponent van De Uitdaging bestaat uit
verschillende cursussen die een civiele meerwaarde hebben en die de
kans op een arbeidsplaats kunnen vergroten.

Bijlagen

165

9.5

Theoretische onderbouwing

De methodiek van De Uitdaging is gebaseerd op jarenlange ervaringen
binnen de militaire structuur. Positieve aandacht en wederzijds respect
vormen hierbij de belangrijkste uitgangspunten.

9.6

Aansluiting bij de motivatie van de deelnemer

Door middel van beloning en sanctionering wordt geprobeerd de
jongeren gedurende het traject te motiveren. Mogelijke vormen van
sanctionering zijn kamerarrest, hardlopen, strafcorvee of het uitvoeren
van educatieve opdrachten. Een voorbeeld van een beloning is de
benoeming van de ‘the best man’, de deelnemer die aan het einde van
het traject de grootste vooruitgang heeft geboekt.
De meeste deelnemers worden aangemeld op vrijwillige basis. Deze
jongeren hebben de mogelijkheid te stoppen tijdens het traject. Dit
gebeurt echter alleen in uitzonderlijke gevallen. In sommige gevallen
wordt het traject bij De Uitdaging door de rechter opgelegd als
schorsende voorwaarde, maar ook dan blijft deelname aan De
Uitdaging een keuze.

9.7

Programma-integriteit (modeltrouw)

Dit onderdeel kan pas in een later stadium worden ingevuld.

9.8

Professionaliteitsbeginsel

In totaal werken er 17 personen fulltime voor De Uitdaging. De 12
instructeurs zijn verdeeld in twee instructiegroepen van zes personen.
Iedere instructiegroep wordt geleid door een commandant in de rang
van adjudant. Daarnaast is er een Hoofd Inwendige Dienst en een
sportinstructeur werkzaam voor het project. Het geheel wordt
aangestuurd door een commandant (in de rang van majoor) en een
plaatsvervangend commandant.
De instructeurs worden in principe aangenomen voor een periode van
drie jaar. Bij het selecteren van de instructeurs worden hoge maatstaven
gehanteerd. Er wordt voorkeur gegeven aan sergeanten-majoors die
ervaring opgedaan hebben met onwillige jongeren ten tijde van de
dienstplicht.

166

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

9.9

Gespecificeerde randvoorwaarden

Voor de uitvoering van het traject is goede samenwerking met de
deelnemende gemeenten noodzakelijk. De gemeenten dragen zorg voor
alle zaken buiten de poorten van de kazerne, waaronder wekelijks het
vervoer van en naar de kazerne, de verzekeringen en ziektekosten van
de deelnemers en de contacten met de ouders/verzorgers gedurende het
traject. Bovendien dienen de gemeenten aansluitend aan het traject bij
De Uitdaging een intensief vervolgtraject te verzorgen voor de
deelnemers. Alleen gemeenten die aan deze voorwaarden voldoen
kunnen deelnemers aanmelden voor het traject. Daarnaast vormen ook
goede accommodatie en voldoende gekwalificeerd, militair personeel
belangrijke randvoorwaarden voor het project.

9.10

Continuïteit (ook met betrekking tot nazorg)

Voor de waarborging van de continuïteit werkt De Uitdaging nauw
samen met de deelnemende gemeenten. De contactpersonen van deze
gemeenten zijn wekelijks aanwezig bij de overdracht waarin alle
deelnemers worden besproken. Daarnaast komen ze gedurende het
traject twee keer langs om met iedere deelnemer één op één te praten
over zijn toekomstmogelijkheden en beroepskeuze. Vlak voor uitstroom
wordt in samenwerking met deze instanties gekeken wat de deelnemer
na uitstroom precies gaat doen. Voor alle deelnemers wordt een
(werk)plek gezocht.

Bijlagen

167

168

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

BIJLAGE 4

AANTALLEN INSTROOM
PER PROJECT

In onderstaande tabel wordt de startdatum van de verschillende
pilotprojecten voor niet-participerende jongeren weergegeven. Ook
toont de tabel hoeveel deelnemers in de projecten zijn ingestroomd
sinds de start van het project, voor zover dit bij bekend is bij INTRAVAL.
In de vierde kolom wordt het aantal deelnemers weergegeven dat is
ingestroomd in de onderzoeksperiode (1 november 2007 tot eind april
2008). Alle instroomaantallen zijn inclusief deelnemers die het project
voortijdig hebben verlaten/zijn uitgevallen.

Bijlagen

169

Tabel 1

Instroom in pilotprojecten campussen jongerenparticipatie

Projectnaam

De Nieuwe
Kans

Startdatum

september
2007

Instroom
sinds start
van het
project tot
eind mei
20081
45, waarvan
15 in het
interne
programma
en 22 in het
ambulante
programma.
Van deze 45
weigeren 8
jongeren
deelname.

Instroom
vanaf 1
november
2007 tot
eind april
20082

Opmerking

13 interne
deelnemers

De deelnemers die
alleen ambulant
worden begeleid,
worden niet
meegenomen als
instroom in het
onderzoek.
Niet alle
deelnemers die
zijn ingestroomd
in het project zijn
ook daadwerkelijk
dagelijks
aanwezig bij het
project.

Educatief
Centrum

september
2006

134

18

ISH

mei 2007

82

28

Schoolfort

april 2007

94

44

WerkHotel

november
2007

17

15

Crossroads

oktober 2006 27

9

BOPAcademie

september
2007

20

14

Wyldemerk

februari
2008

13

8

De Uitdaging

januari 20083 42

42

1

Volgens projectmedewerkers.
Van deze 191 deelnemers zijn er bij de afrondingen van dit rapport 136
geïnterviewd. Aan de hand van deze 136 jongeren worden de deelnemers van
de projecten beschreven in hoofdstuk 5 van dit rapport.
3
Het project De Uitdaging bestaat al sinds 2001, maar valt vanaf 2008 onder de
verantwoordelijkheid van het ministerie van Jeugd en Gezin.
2

170

INTRAVAL – Onderzoek pilotprojecten campussen: Deel 1

Bijlagen

171