Evaluatie Programma Expertisefunctie
Zintuigelijk Gehandicapten

Eindrapport
Uitgebracht in opdracht van ZonMw
Amersfoort, 25 mei 2022

Bureau Bartels B.V.
Postbus 318
3800 AH Amersfoort
Stationsplein 69
3818 LE Amersfoort
T 033 – 479 20 20
info@brtls.nl
www.bureaubartels.nl

Inhoud
Inhoud
1.

2

Inleiding 1
1.1 Aanleiding en doel evaluatie

1

1.2 Aanpak evaluatie

1

1.3 Leeswijzer

2

Aanleiding, doel en inhoud programma

3

2.1 Aanleiding

3

2.2 Algemene doelstellingen

3

2.3 Uitgangspunten toekomstige vormgeving

4

Voortgang doelrealisatie

6

3.1 Inleiding

6

3.2 Aanpak per deelsector

6

3.3 Meerjarenaanpak per deelsector en onderzoeksrondes

7

3.4 Samenwerking in consortiumverband

13

3.5 Programmatische en integrale benadering

14

3.6 Strategische verankering perspectief doelgroep

19

3.7 Formuleren erkenningscriteria

24

3.8 Ontwikkeling Raamwerk Kwaliteit

26

4. Programmabeheer door ZonMw

29

2.

3.

5.

4.1 Inleiding

29

4.2 Rol algemeen

29

4.3 Beoordeling erkenningsverzoeken en overgangssubsidie

31

4.4 Beoordeling en monitoring meerjarig deelsectorplan

32

4.5 Beoordeling en uitvoering onderzoeksrondes

34

4.6 Overige faciliterende en ondersteunende rollen

35

Samenvattende conclusies

38

5.1 Inleiding

38

5.2 Conclusie doelrealisatie

38

5.2 Conclusie programmabeheer ZonMw

40

5.3 Overzicht van de lessen voor de toekomst

42

1. Inleiding
1.1 Aanleiding en doel evaluatie
De Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten (ZG) is een samenwerkingsverband van instellingen
die specialistische kennis op het gebied van mensen met zintuiglijke beperkingen hebben. Het doel
is het ontwikkelen van kennis én het maximaal inzetten van deze kennis, ter bevordering van de
best mogelijk zorg en om uiteindelijk te komen tot toepassingen die ervoor zorgen dat de
samenleving toegankelijker wordt. De instellingen willen hiermee ook de maatschappij bewuster
maken van de problemen waar mensen met zintuiglijke beperkingen tegenaan lopen.
In de periode 2019 tot en met 2022 wordt in het Programma Expertisefunctie Zintuigelijk
Gehandicapten gewerkt aan een fundamenteel andere opzet van de Expertisefunctie. Het
programma staat primair in het teken van een verandertraject waarbij een omslag gemaakt wordt
van een aanpak per instelling naar een aanpak per deelsector. Daarbij gaat het om een tweetal
deelsectoren, namelijk ‘visueel’ en ‘Auditief en/of communicatief’. In opdracht van het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) draagt ZonMw zorg voor de coördinatie, de verdeling
van de financiële middelen en de kwaliteitstoetsing van dit programma.
In het programma EZG is voorzien in een tussentijdse evaluatie van dit verandertraject. 1 Bureau
Bartels voert deze evaluatie uit. Het centrale doel van de evaluatie is drieledig:
Inzicht verkrijgen in de voortgang van de doelrealisatie van het programma EZG en in het
programmabeheer door ZonMw alsmede het genereren van bouwstenen voor de toekomst die
daaruit te destilleren zijn.
Deze evaluatie dient mede als input voor het besluit van het ministerie van VWS om, na afloop van
het programma op 31 december 2022, om te bepalen hoe het programma zal worden voortgezet
en of er wijzigingen nodig zijn ten opzichte van de huidige werkwijze. Daarnaast zal het ministerie
mede op basis van de evaluatie besluiten of ZonMw uitvoerder blijft van het programma.

1.2 Aanpak evaluatie
De evaluatie heeft bestaan uit verschillende onderzoeksfases. De eerste fase heeft bestaan uit
deskresearch (bestuderen van de beschikbare documenten over het programma 2) en het voeren
van gesprekken met sleutelpersonen. Dit zijn personen die op een meer overall niveau betrokken
zijn bij het programma EZG, zoals vertegenwoordigers van het ministerie van VWS (3 mensen), de
programmacommissie van ZonMw (2 mensen), het Programmabureau van ZonMw (4 mensen),
vertegenwoordigers van de twee deelsectoren (2 mensen) en bestuurders van de vijf erkende ZGexpertiseorganisaties (5 +4 mensen). De laatste groep is in de gesprekken veelal bijgestaan door
iemand uit hun organisatie die op inhoudelijk en uitvoerend niveau nauw betrokken is bij het
programma. Inclusief deze ‘dubbelgesprekken’ waaraan door twee personen deelgenomen
werden, zijn in deze eerste fase in totaal 20 personen geraadpleegd. De resultaten van deze eerste
fase zijn vastgelegd in een tussennotitie die in een overleg met de begeleidingscommissie van de
evaluatie is besproken. Ook is deze notitie ter kennisgeving gedeeld met de deelsectoren.

1

2

Daar waar we in het navolgende kortweg spreken van ‘evaluatie’ bedoelen we de tussentijdse evaluatie van het
programma EZG.
Het gaat hierbij onder andere om de tussenrapportage van de Expertisefunctie ZG, het eindadvies van het
adviestraject EZG (+bijlagen), de programmatekst, aanbiedingsbrieven, monitoringsinformatie (financiële
gegevens) , documenten van het ministerie van VWS (opdrachtbrieven, instemming programmavoorstel),
voortgangsverslagen meerjarige deelsectorplannen, informatie over de opgestelde onderzoeksrondes,.

Bureau Bartels | 1

De tweede fase heeft bestaan uit het uitvoeren van veldwerk onder andere typen betrokkenen bij
het programma. Daarin zijn onderzoekers van erkende ZG-expertiseorganisaties en
partnerorganisaties alsmede gebruikers van de uitkomsten die met het programma gegenereerd
worden (namelijk ervaringsdeskundigen en zorgprofessionals) 3 middels telefonische interviews (of
digitale meetings) geraadpleegd.
Geraadpleegde personen in de tweede fase
Gesprekspartner
(Deel)programmaleider*
Penvoerders
Partners/doelgroepvertegenwoordigende organisaties
Professionals
Ervaringsdeskundigen projecten
Ervaringsdeskundigen programmacommissie

Auditief/communicatief
9
3
4
3
2
1

Totaal
*

22

Visueel
5
3
6
3
1
1
19

Het gaat hierbij om mensen uit de programmateams en deelprogrammaleiders.

1.3 Leeswijzer
De opbouw van het rapport is als volgt. In hoofdstuk 2 geven we een korte schets voor de aanleiding
van het programma. In hoofdstuk 3 staat het eerste doel van de evaluatie centraal, namelijk inzicht
geven in de voortgang van de doelrealisatie van het programma EZG. Het tweede doel van de
evaluatie – namelijk het inzicht krijgen in het programmabeheer door ZonMw – komt aan bod in
hoofdstuk 4. De lessen voor de toekomst die vanuit de evaluatie aangedragen worden – als derde
doel – zijn vervlochten in de hoofdstukken 3 en 4. De bouwstenen hebben enerzijds betrekking op
de doelrealisatie van het programma en anderzijds op het programmabeheer door ZonMw. Daar
waar de evaluator vanuit de bevindingen aanleiding vond om een bouwsteen voor de toekomst te
formuleren, is deze in een apart kader geplaatst. In hoofdstuk 5 vatten we de conclusies samen en
geven we een overzicht van alle geformuleerde lessen voor de toekomst.

3

Deze partijen hebben (vaak) ook zitting in de samenwerkingsconsortia in beide deelsectoren.

2 | Bureau Bartels

2. Aanleiding, doel en inhoud programma
2.1 Aanleiding
Het doel van de Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten is het ontwikkelen van kennis én het
maximaal inzetten van deze kennis, ter bevordering van de best mogelijke zorg én ondersteuning
aan mensen met een zintuiglijke beperking. De expertisefunctie is niet nieuw. Binnen de ZG-sector
wordt al vele jaren gewerkt aan expertiseontwikkeling. Tot 2015 werd de ZG-zorg samen met de
Expertisefunctie ZG gefinancierd vanuit de Algemene Wet Bijzondere Zorgkosten (AWBZ).
Vanwege de hervorming van de langdurige zorg hield de AWBZ per 1 januari 2015 op met bestaan.
AWBZ-taken werden daarom ondergebracht bij nieuwe en bestaande wetten. Zo wordt ZG-zorg
sinds 2015 vergoed vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet langdurige zorg (Wlz).
De kosten voor de Expertisefunctie bij ZG-instellingen (bestaande uit kennisinfrastructuur,
onderzoek, ontwikkeling en innovatie en voorlichting en kennisoverdracht) zijn echter niet
ondergebracht bij andere wetten, maar werden tijdelijk gefinancierd middels een VWS-subsidie.
Aangezien dit geen structurele oplossing bood, is er op verzoek van het ministerie van VWS een
adviescommissie ingesteld om zich te buigen over de inrichting, reikwijdte en financiering van de
Expertisefunctie ZG. ZonMw vervulde binnen deze adviescommissie de rol van secretaris en zorgde
voor ondersteuning en coördinatie van de adviescommissie. 4
Op basis van dit eindadvies is besloten om een vierjarige transitieperiode in te stellen, waarin de
sector de gelegenheid heeft om gefaseerd toe te groeien naar het gewenste eindmodel. Aan deze
transitieperiode is invulling gegeven met het programma Expertisefunctie ZG, dat loopt van 2019
tot en met 2022.

2.2 Algemene doelstellingen
Het programma Expertisefunctie ZG staat dus in het teken van een veranderproces, waarvoor
onderstaande algemene uitgangspunten uit het eindadvies richtinggevend zijn:
 de vormgeving moet recht doen aan de bestaande opgebouwde en internationaal
gewaardeerde infrastructuur;
 de opgebouwde kennisinfrastructuur moet zoveel mogelijk behouden blijven, waar nodig
versterkt worden, maar ook ontsloten worden voor relevante andere partijen;
 kennis delen moet worden gezien als een (meetbare) plicht van de aanbieders van de
Expertisefunctie;
 versnippering van kennis en infrastructuur moet zoveel mogelijk voorkomen worden door een
integrale benadering van de bestaande onderdelen van de Expertisefunctie en het doelmatig
inzetten van middelen;
 de Expertisefunctie zal doorlopend gefinancierd moeten worden, het is geen kortlopend
programma;
 de kenniscirkel die wetenschap en praktijk verbindt moet behouden blijven en waar nodig
versterkt worden. Indien mogelijk moet vooraf geborgd worden dat opgebouwde kennis ook
daadwerkelijk kan landen in de dagelijkse praktijk;
 continuïteit van de Expertisefunctie;
 transparante verantwoording;
 een naar buiten gerichte Expertisefunctie: wat betekent dat naast een inhoudelijke verbintenis
met de ZG-zorg en dienstverlening ook belang wordt gehecht aan een duidelijke verbintenis
met de samenleving in bredere zin.
 een duidelijk financieel en organisatorisch onderscheid tussen de Expertisefunctie ZG en de
inhoudelijke zorg- en dienstverlening.
4

ZonMw, Adviestraject Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten, december 2017.
Bureau Bartels | 3

2.3 Uitgangspunten toekomstige vormgeving
Naast de bovenstaande algemene uitgangspunten zijn er ook uitgangspunten geformuleerd voor
de toekomstige vormgeving van de Expertisefunctie ZG. Deze uitgangspunten hebben betrekking
op het volgende:
 een aanpak per deelsector – visueel respectievelijk auditief en/of communicatief – in plaats van
iedere instelling voor zich;
 een meerjarenaanpak, opgebouwd uit meerjarige programmalijnen op thema/doelgroep
inclusief bijbehorende basisinfrastructuur.
 samenwerking in consortiumverband;
 een programmatische en integrale benadering, met de kenniscirkel als leidend principe;
 strategische verankering van het perspectief van mensen met een zintuiglijke beperking en
mensen die deze doelgroep vertegenwoordigen in het totale proces van kennisontwikkeling tot
implementatie. Zij kunnen gevraagd en ongevraagd inbreng leveren, worden structureel
betrokken bij de verschillende taken en activiteiten van de ZG-expertiseorganisaties en zijn
verantwoordelijk voor het inbrengen van relevante signalen uit de samenleving en het
betrekken van de achterban;
 formulering van erkenningscriteria aan de hand waarvan wordt bepaald welke ZGexpertiseorganisaties in nauwe samenwerking met de belanghebbenden en ten dienste van de
gehele (deel)sector expertisemiddelen kunnen aanvragen;
 ontwikkeling van een raamwerk kwaliteit, bestaande uit sectorbrede criteria waaraan de
uitvoering van de Expertisefunctie moet voldoen.
Deze uitgangspunten vormen belangrijke componenten voor het ‘eindmodel’ dat eind 2022
gerealiseerd moet worden middels het programma Expertisefunctie ZG. De coördinatie, verdeling
van de beschikbare financiële middelen en de kwaliteitstoetsing van dit programma is bij ZonMw
belegd. Het programma bestaat uit de volgende onderdelen:
A. Erkenning
In de tweede helft van 2018 werden de organisaties die voldeden aan de erkenningscriteria erkend
als zogenoemde ‘ZG-expertiseorganisatie.’ Deze ZG-expertiseorganisaties vervulden vervolgens
een regierol in de ontwikkeling, indiening en uitvoering van de meerjarige deelsectorplannen en het
organiseren van de samenwerking op deelsectorniveau (zie C).
B. Overgangssubsidie
Voor 2019 was er een overgangssubsidie beschikbaar. Vanuit deze subsidies werd de continuïteit
van de al bestaande kennisstructuren gewaarborgd terwijl men gezamenlijk per deelsector werkte
aan de ontwikkeling van het meerjarig deelsectorplan.
C. Meerjarig deelsectorplannen
Het programma Expertisefunctie ZG wordt grotendeels uitgevoerd via twee parallelle sporen
waarvan er één gericht is op de deelsector visueel en één op de deelsector Auditief en/of
Communicatief. Beide deelsectoren ontwikkelden ieder een eigen meerjarig deelsectorplan waarin
de gezamenlijke ambitie van de deelsector vastgesteld werd en specifieke speerpunten en
programmalijnen op thema of doelgroep met hun bijbehorende doelstellingen, activiteiten en
aanpak voor de periode 2020-2022 onderbouwd werd. In dit plan is er daarnaast ook aandacht voor
de wijze van afstemming en samenwerking met doelgroepvertegenwoordigende organisaties, niet
erkende ZG-organisaties en overige stakeholders, de raakvlakken tussen de deelsectoren en de
vormgeving en borging van de benodigde kennisinfrastructuur. Zoals al eerder benoemd, vervullen
de ZG-expertiseorganisatie hierin een regierol. In het verlengde daarvan zijn zij ook
verantwoordelijk voor de uitvoering van de kwaliteitstoetsing op basis van de sectorbrede
kwaliteitscriteria.

4 | Bureau Bartels

De deelsector visueel houdt zich als onderdeel van het transitietraject daarnaast ook bezig met het
vinden van een duurzame oplossing voor de bekostiging van ‘informatie en advies over zorg’. Tot
nu toe zijn de activiteiten die hieronder vallen altijd bekostigd vanuit de middelen voor de
Expertisefunctie ZG. De deelsector visueel gaat na of deze activiteiten wel daartoe behoren en zo
niet, waar zij mogelijk onder gebracht kunnen worden.
D. Onderzoeksrondes
Voor de uitvoering van de meerjarige deelsectorplannen kunnen ZG-expertiseorganisaties in
gesloten rondes onderzoeksvoorstellen indienen die passen binnen de programmalijnen op thema
of doelgroep. Om ook ruimte in te passen voor innovatie, actuele ontwikkelingen en indiening
buiten de programmalijnen om zijn er open rondes opgezet waar ook andere (niet-erkende)
organisaties de mogelijkheid hebben om onderzoeksvoorstellen in te dienen. Daarbij is het wel een
voorwaarde dat indienende organisaties afstemming en samenwerking zoeken met tenminste één
van de erkende ZG-expertiseorganisaties.
E. Monitoring en evaluatie
De monitoring en evaluatie valt uiteen in de volgende onderdelen:
 monitoring van deelsectorplannen en projecten uit de onderzoeksrondes: in de periode 2020-2022
vindt er jaarlijks aan de hand van een voortgangsrapportage een go/no-go moment plaats voor
de meerjarige deelsectorplannen en de financiële bevoorschotting. Voor de onderzoeksprojecten wordt er van ieder project halverwege de looptijd (of uiterlijk 18 maanden na de startdatum indien de looptijd langer dan 36 maanden is) een voortgangsrapportage opgevraagd.
Drie maanden na afronding van het project volgt een eindverslag en eindafrekening.
 Monitoring van het verandertraject: voor de monitoring van het verandertraject zijn de
eerdergenoemde uitgangspunten, met in het verlengde daarvan de sectorbrede kwaliteitscriteria, richtinggevend. De programmacommissie toetst onder meer aan de hand van de door
de sector en/of ZG expertiseorganisaties aangeleverde kwaliteitsrapportages, zowel
kwantitatief als kwalitatief of de toetsing juist is uitgevoerd en of de resultaten voldoende zijn.
Daarnaast vindt er jaarlijks overleg plaats tussen een vertegenwoordiging vanuit de commissie
met de bestuurders van de sector en worden er site visits georganiseerd.
 evaluatie coördinerende rol ZonMw: op basis van de onderhavige evaluatie zal de minister van
VWS een besluit te nemen over het al dan niet structureel voortzetten van de coördinerende rol
van ZonMw vanaf 2023.

Bureau Bartels | 5

3. Voortgang doelrealisatie
3.1 Inleiding
Het eerste doel van de evaluatie is inhoudelijk van aard en heeft betrekking op inzicht verkrijgen in
de voortgang van de doelrealisatie. Hiervoor zijn we nagegaan in hoeverre het programma op
schema ligt met het realiseren van de algemene uitgangspunten voor de transitieperiode en de
uitgangspunten voor de toekomstige inrichting van de Expertisefunctie. Met andere woorden in
hoeverre het beoogde eindmodel, waarnaar met de uitvoering van het programma toegegroeid
moet worden, in zicht is. In het onderstaande presenteren we de bevindingen over de voortgang
van en de ervaringen van geraadpleegde partijen met elk van de uitgangspunten voor die
toekomstige inrichting. Daar waar we als evaluator een aanleiding vinden voor een aanbeveling of
‘bouwsteen voor de toekomst’ hebben we deze in de betreffende tekst weergegeven. In de
synthese trekken we de conclusies over de voortgang van de doelrealisatie in brede zin.

3.2 Aanpak per deelsector
Een uitgangspunt bij de (toekomstige) inrichting van de Expertisefunctie ZG is dat de vormgeving
en uitvoering ervan zich kenmerkt door een aanpak per deelsector in plaats van een aanpak van
‘iedere instelling voor zich’. In de beide deelsectoren is in de afgelopen jaren gewerkt aan het
concreet vormgeven van die aanpak per deelsector. Er is een duidelijke structuur ontwikkeld om
de samenwerking, de afstemming en het overleg binnen de deelsector te organiseren en waarin
alle consortiumpartijen een rol hebben. Deze structuur bestaat in beide deelsectoren uit een partij
die aansturing geeft op bestuurlijk niveau (stuurgroep), een partij die verantwoordelijk is voor de
dagelijkse leiding (Programmateam, Regiegroep) en verantwoordelijken voor de (dagelijkse
aansturing van) programmalijnen en afstemming op deelsectorniveau (deelprogrammaleiders,
programmamanagers). Ook zijn er projectleiders voor afzonderlijke projecten. Beide deelsectoren
kennen ook een programmamanager (auditief/communicatief) of portfoliomanager (visueel). Zij
hebben zitting in zowel de stuurgroep als het programmateam/regiegroep en sturen de
deelprogrammaleiders (auditief/communicatief) of programmamanagers (visueel) aan.
Om alle consortiumpartijen regelmatig te informeren over de voortgang en uitvoering het
meerjarig deelsectorplan wordt er in beide deelsectoren eens per half jaar een algemene
vergadering georganiseerd. In beide deelsectoren gaat het om één informele bijeenkomst (met
inhoudelijk betrokkenen gericht op inhoud en samenwerking) en één formele bijeenkomst (met
bestuurders over plannen en begroting).
De wijze van besturen, inclusief taken, verantwoordelijkheden en de wijze waarop verantwoording
wordt afgelegd over het budget, is vastgelegd in een governancecode. Dit geldt zowel de deelsector
auditief/communicaties (met hun programma Deelkracht) als voor de deelsector visueel (met hun
programma Kennis Over ZIen). De wijze waarop de samenwerking in de praktijk vorm moet krijgen
is in beide deelsectoren vastgelegd een in samenwerkingsovereenkomst. De samenwerking is in
beide deelsectoren geëvalueerd (door de betrokken partijen zelf), waarbij de risico’s voor
samenwerking zijn geïnventariseerd en mogelijke verbetermaatregelen zijn benoemd en (deels)
zijn geïmplementeerd. Ook is er recentelijk gewerkt aan het uitvoeren en afronden van een
krachtenveldanalyse.
De benodigde ‘infrastructuur’ voor de samenwerking en afstemming binnen de (deel)sector(en) is
hiermee dus in principe gelegd. Ook blijkt dat de deelsectoren al werkende het functioneren van
hun governancecode en samenwerkingsstructuur blijven volgen en waar nodig bijsturen.
Gaandeweg wordt de samenwerkingsstructuur verder verbeterd en versterkt.

6 | Bureau Bartels

We hebben de geraadpleegde sleutelpersonen en (deel)programmaleiders gevraagd hoe zij
aankijken tegen de keuze voor een aanpak per deelsector. Het idee op zich wordt door vrijwel alle
partijen die wij hebben gesproken gesteund. Veel gesprekspartners vinden het eigenlijk niet meer
dan logisch dat dit als basis is gekozen voor de nieuwe opzet en inrichting van de Expertisefunctie.
In een kleine sector als die van de zintuigelijk gehandicapten is het volgens verschillende gesprekspartners van groot belang om samen te werken. Om de doelgroep optimaal te kunnen bedienen is
het in hun ogen belangrijk om kennis te delen, zaken rond kennisontwikkeling en -deling goed af te
stemmen en waar nodig de krachten te bundelen. In de praktijk merken ze ook dat de
samenwerking echt is versterkt, verbreed en geïntensiveerd. Andere genoemde positieve ervaringen die worden genoemd zijn het feit dat dubbelingen in kennisontwikkeling worden voorkomen
en dat er meer zicht is gekomen op ieders kennis en expertise en op de doelgroepen binnen elk van
de organisaties. Partijen weten elkaar zo voor bepaalde vraagstukken beter te vinden.
Wel wordt door meerdere sleutelpersonen en (deel)programmaleiders opgemerkt dat de
praktische uitwerking van de aanpak per deelsector – zeker in het begin – niet eenvoudig is
gebleken. Samenwerking was voorheen niet vanzelfsprekend en een structuur voor samenwerking
bestond nog niet. Het vormgeven van een dergelijke structuur heeft de afgelopen periode volgens
gesprekspartners veel tijd en inspanningen gevraagd. Hierbij speelt volgens hen als belemmering
mee dat organisaties elk een eigen manier van werken hebben, andere strategische keuzes maken
en bovendien concurrenten van elkaar zijn. Het afstemmen van werkwijzen en visies is lastig en is
soms stroef verlopen. De vraag blijft volgens enkele gesprekspartners bestaan waar de grens moet
liggen tussen individuele vrijheid en belangen van organisatie en noodzakelijke samenwerking. Wat
deel je als organisatie wel/niet en wat moet je doen als visies tussen partijen op dit punt blijken te
verschillen? De afgelopen periode hebben partijen daarin echt moeten zoeken. Een aantal
belangrijke stappen is gezet in het vormgeven van de samenwerking, maar de afstemming en
samenwerking vraagt ook in de toekomst zeker nog aandacht (zie ook paragraaf 3.4 over
samenwerking).
Specifiek vanuit de deelsector auditief/communicatief is door meerdere partijen opgemerkt dat ze
positief zijn over het feit dat gekozen is voor een onafhankelijke programmamanager en een
onafhankelijke controller (‘onafhankelijk’ wil zeggen iemand die niet verbonden is aan een
organisatie uit het consortium). Het heeft volgens hen heel goed gewerkt in het proces waarin
organisaties opeens hun wensen, belangen en werkwijzen op elkaar moesten afstemmen en
besluiten moesten nemen over het verdelen van de financiële middelen. Een onafhankelijke
partijen is een toegankelijk aanspreekpunt voor alle consortiumpartijen en kan de verschillende
belangen en wensen beter ‘wegen’.

3.3 Meerjarenaanpak per deelsector en onderzoeksrondes
Meerjarenaanpak per deelsector
Als uitgangspunt geldt ook dat de deelsectoren visueel en auditief/communicatief ieder
afzonderlijk een meerjarig deelsectorplan moesten opstellen, opgebouwd uit meerdere
programmalijnen op thema of doelgroep. In dit plan verwoordt de deelsector de gezamenlijke
ambitie en onderbouwt de keuze voor de speerpunten op thema of doelgroep voor de periode 20202022. De programmalijnen dienden alle onderdelen van de kenniscirkel te omvatten (zie paragaaf
3.5) als ook de uitwerking van bijbehorende doelstellingen, aanpak en activiteiten. Verder moest in
het plan zijn weergegeven hoe afstemming en samenwerking wordt gezocht met doelgroep
vertegenwoordigende organisaties, niet-erkende ZG-organisaties en overige stakeholders en wat
de raakvlakken zijn met de andere deelsector. Duidelijk moest zijn hoe de benodigde
kennisinfrastructuur vormgegeven en geborgd wordt. In beide deelsectoren is een meerjarig
deelsectorplan ontwikkeld en in uitvoering genomen. In de deelsector auditief/communicatief gaat

Bureau Bartels | 7

het om het meerjarig deelsectorplan Deelkracht. Bij de deelsector visueel om het programma
Kennis Over Zien.
Opzet deelsectorplan auditief/communicatief: Deelkracht
Programmalijnen / doelgroepen
Doof/slechthorend (Doof/SH)*
Thema’s:
In beeld
Taalontwikkelingsstoornis (TOS)*
Op maat
Communicatief meervoudige beperking (CMB)
Aan het roer
Doofblind
*

De doelgroepen vormen de programmalijnen. Bij de doelgroepen Doof/SH en TOS wordt nog een onderscheid gemaakt
naar leeftijd (0-5 jaar, 5-18 jaar en 18+). Voor alle doelgroepen worden (onderzoeks)activiteiten ontplooid op elk van de
drie thema’s.

Opzet deelsectorplan visueel: Kennis Over Zien
Programmalijnen
Ik zit goed in mijn vel
De wereld is voor mij toegankelijk
Mijn mogelijkheden en beperkingen zijn goed in beeld
Ik ontvang de juiste professionele zorg
Technologie biedt mij kansen

Op basis van de gevoerde gesprekken (met sleutelpersonen en enkele (deel)progammaleiders) en
de geraadpleegde stukken, blijkt het opstellen van het meerjarig deelsectorplan, het formuleren
van de doelstellingen en de uitwerking naar programmalijnen, doelstellingen, aanpak, activiteiten
en de benodigde kennisinfrastructuur over het algemeen redelijk goed is verlopen. Als positief punt
wijzen de geraadpleegde personen en bronnen op het feit dat er sprake is geweest van constructief
en intensief overleg. De deelsectoren (en de partijen daarbinnen) zijn naar eigen zeggen uiteindelijk
goed in staat gebleken om samen de programmalijnen uit te zetten, de juiste thema’s/
activiteiten/doelgroepen te bepalen en ieders expertise daarbij zo goed mogelijk in te zetten en te
benutten. De samenwerkingsstructuur die is opgezet (en hierboven is beschreven) heeft hen hierbij
geholpen.
Verschillende gesprekspartners plaatsen ook kanttekeningen. Zo merken meerdere gesprekspartners uit beide deelsectoren op dat het een heel intensief traject is geweest. De betrokken
organisaties moesten zich plotseling zien te vinden, zowel op inhoudelijk gebied, de inrichting van
de samenwerkingsstructuur als de verdeling van de financiële middelen. Het is volgens hen goed is
om samen een strategische kennisagenda op te stellen en te kijken wat er op het gebied van
kennisontwikkeling en -deling nodig is. In de praktijk blijkt het echter wel lastig om op de volle
breedte van het kennisveld keuzes te maken die door iedereen worden gedeeld. Het ontbreken van
heldere formats/kaders 5 maakte het opstellen van het meerjarig deelsectorplan, volgens sommigen
nog extra lastig. Ook was het volgens hen lastig om alle bestaande projecten van individuele
organisaties een plek te geven in het plan. Het heeft veel overleg en uitzoekwerk gevraagd. Een
wens naar de toekomst die vanuit de deelsector visueel is genoemd (om het proces in de toekomst
wat te verlichten) is om de individuele organisaties wat meer ruimte te laten behouden voor een
eigen expertiseagenda. Dit wil zeggen dat niet op alle thema’s of bij alle projecten als strikte eis
wordt gehanteerd om samen te werken en afstemming te zoeken.
Aan de (deel)programmaleiders is ook gevraagd hoe de uitvoering van het meerjarig
deelsectorplan in de praktijk verloopt. Nagenoeg alle (deel)programmaleiders en sleutelpersonen
zijn positief. Het plan functioneert volgens hen als een goede kapstok waaraan alle projecten en
activiteiten op een heldere, overzichtelijke manier kunnen worden opgehangen. Het biedt houvast
en richting aan de zaken die moeten worden ondernomen. Het plan heeft de samenwerking en het
5

Formats hadden bijvoorbeeld inzicht kunnen geven in de mate van detail waarin zaken moesten worden uitgewerkt, of
het projectmatig of thematisch moest worden ingericht etc.

8 | Bureau Bartels

projectmatig werken echt gestimuleerd en volgens heb al tot mooie projecten en resultaten geleid
(zie ook paragraaf 3.5).
Wel wordt door verschillende respondenten uit beide deelsectoren opgemerkt dat het de nodige
tijd en energie heeft gevraagd om het plan gedurende de programmaperiode nog echt concreet
vorm en inhoud te geven, voordat kon worden overgegaan tot het daadwerkelijk uitvoeren van de
projecten en activiteiten. Dat maakte ook de uitvoering van het programma tot een intensief
proces. Bovendien blijken de ambities van de plannen volgens meerdere gesprekspartners achteraf
wat te hoog en wordt het plan als (te) vol ervaren. Als leerervaring voor een toekomstig meerjarige
deelsectorplan wordt daarom genoemd dat het goed is om meer focus aan te brengen en al meer
gerichte en concrete keuzes te maken.
Enkele gesprekspartners zijn wat neutraler in hun oordeel. Sommige zaken gaan in hun ogen echt
goed (bijvoorbeeld meer samenwerking, meer betrokkenheid van ervaringsdeskundigen), op
andere punten doen zich soms knelpunten voor. Zo is het door het grote aantal projecten en het
aantal betrokken partijen binnen het plan lastig om te zorgen dat iedereen goed zicht houdt op wat
er gebeurt en of iedereen zich aan de gemaakte afspraken houdt. Ook maken corona, krapte aan
personeel en personeelswisselingen het lastig om alle activiteiten volgens plan uit te voeren.
Ondanks de kanttekeningen zijn alle geraadpleegde (deel)programmaleiders van mening dat het
werken met een meerjarig deelsectorplan bijdraagt aan het versterken van de Expertisefunctie.
De geraadpleegde sleutelpersonen sluiten zich daarbij aan. Als belangrijke ervaren meerwaarde van
een dergelijke meerjarig deelsectorplan is genoemd dat het versnippering van kennis tegengaat en
er meer zicht is op waar welke expertise aanwezig is. Het meerjarig karakter zorgt er volgens deze
partijen voor dat activiteiten en projecten in samenhang en in aanvulling op elkaar worden
ontplooid en dat ook daadwerkelijk vervolgstappen (zoals implementatie en kennisverspreiding)
mogelijk worden. Voorheen werd vooral gewerkt met kortere projecten die na de kennisontwikkeling niet verder konden worden gebracht. Beide deelsectoren zetten actief in op het
leggen van verbindingen tussen programmalijnen en tussen projecten binnen de programmalijnen.
Verschillende overleggen en contactmomenten (tussen programmamanagers/deelprogrammaleiders onderling, tussen mensen op uitvoerend niveau en bestuurlijk niveau, in de bijeenkomsten
van de consortiumpartijen) worden benut om kennis te delen en oog te houden voor de samenhang
van de projecten.
Een ander positief punt dat is genoemd is dat er nu ook aantoonbaar programmatisch moet
worden gewerkt (zie paragraaf 3.5) en dat verantwoording moet worden afgelegd over de opzet en
voorgang van het meerjarig deelsectorplan (aan ZonMw). Dit zorgt voor transparantie over de
besteding van de beschikbare financiële middelen en werkt als een stok achter de deur om zaken
goed doordacht en actief op te pakken en een duidelijke planning te maken.
De beide deelsectoren hebben dus elk een eigen meerjarige deelsectorplan. De deelsectoren
werken echter ook samen op het terrein van mensen met doofblindheid . Dat gebeurt (en gebeurde
al voor het programma Expertisefunctie) binnen DB-connect. DB-connect is het landelijke
informatiepunt voor vragen over beperkt zijn in horen en zien. In 2021 is de aansturing en focus van
DB-Connect veranderd. DB-Connect richt zich op de loketfunctie en wordt aangestuurd door een
projectleider. De ontwikkeling van nieuwe kennis is gepositioneerd binnen Deelkracht en Kennis
Over ZIen. De programmering is deelsectoroverstijgend bepaald.
De deelsectoren geven in hun voortgangsverslagen over de meerjarige deelsectorplannen (2020 en
2021) aan dat de samenwerking op projectniveau rond doofblindheid goed verloopt. Met het
toevoegen van Kalorama 6 aan het consortium van Deelkracht kunnen ook zij volwaardig
6

Kalorama biedt zorg aan mensen met een specifieke zorgvraag, waaronder mensen met doofblindheid.

Bureau Bartels | 9

participeren in de projecten. Er is een structurele, periodieke afstemming tussen de vertegenwoordigers van de verantwoordelijke programmateams over de samenwerking in de projecten
doofblindheid ondergebracht in Deelkracht en de projecten doofblindheid die onderdeel zijn van
Kennis over Zien.

Onderzoeksrondes
Aanvullend op de meerjarige deelsectorplannen worden gedurende de looptijd van het programma
verschillende onderzoeksrondes georganiseerd. Er zijn ‘open’ en ‘gesloten’ onderzoeksrondes. In
de gesloten rondes kunnen erkende ZG-expertiseorganisaties in consortiumverband onderzoeksvoorstellen indienen die passen binnen de programmalijnen (zoals die zijn uitgewerkt in de
meerjarige deelsectorplannen). De open onderzoeksrondes zijn bedoeld om ruimte te bieden voor
innovatie en actuele ontwikkelingen en om te zorgen dat ook andere (niet-erkende) organisaties
een aanvraag voor subsidie kunnen doen. Deze onderzoeken lopen dus wat meer parallel aan de
uitvoering van de meerjarige deelsectorplannen. De organisaties die een aanvraag indienen zijn wel
verplicht om afstemming en samenwerking te zoeken met tenminste één erkende ZGexpertiseorganisatie.
In 2020 hebben er in totaal vier onderzoeksrondes plaatsgevonden, namelijk een open en gesloten
ronde voor deelsector auditief/communicatief en een open en gesloten ronde voor deelsector
visueel. Binnen elke onderzoeksronde was de ruimte om subsidie aan te vragen voor éénjarige
projecten (met een maximum van €50.000,-) en voor tweejarige projecten (met een maximum van
€100.000,-). Alle onderzoeksaanvragen werden beoordeeld met behulp van buitenlandse
referenten en moesten daarom in het Engels worden ingediend. In 2021 is er in overleg met de
deelsectoren ervoor gekozen om het maximaal aan te vragen bedrag voor projecten van twee jaar
te verhogen naar €200.000,-. Daarnaast is er door de deelsectoren een verzoek gedaan om de
aanvraagprocedure voor éénjarige projecten lichter te maken. Als reactie hierop heeft ZonMw de
taal waarin de éénjarige projectaanvragen moeten worden ingediend, veranderd van het Engels
naar het Nederlands. Eénjarige projectaanvragen worden sindsdien niet meer beoordeeld door
buitenlandse referenten, maar door preadviseurs uit de ZonMw-organisatie. Omdat de procedure
voor één- en tweejarige projecten verschillend was, moest er een onderscheid worden gemaakt in
oproepen. Als gevolg hiervan zijn er in 2021 8 onderzoeksrondes geweest en in 2022 7 7 (deze staan
momenteel nog open voor het indienen van onderzoeksaanvragen) .
In het volgende schema is weergegeven hoeveel onderzoeksprojecten zijn geselecteerd in elk van
de onderzoeksrondes en in totaal. Op het moment van de evaluatie is voor beide deelsectoren een
vergelijkbaar aantal onderzoeksprojecten gehonoreerd.

7

In 2022 heeft deelsector Auditief/Communicatief ervoor gekozen om maar 3 in plaats van 4 onderzoeksrondes open te
zetten. Ze verwachten deze ronde geen kleine aanvragen in de gesloten ronde. Wel zijn er genoeg plannen in de maak
voor grote onderzoeken. In 2022 zijn er voor de deelsector Visueel wel 4 onderzoeksrondes geopend.

10 | Bureau Bartels

Resultaten onderzoeksrondes per deelsector
Auditief/communicatief
 Open ronde 2020
 Open ronde 2021 (1-jarig)
 Open ronde 2021 (2-jarig)
 Open ronde 2022 (1-jarig)*
 Open ronde 2022 (2-jarig)*

Ronde
Open rondes

Gesloten
rondes






Gesloten ronde 2020
Gesloten ronde 2021 (1-jarig)
Gesloten ronde 2021 (2-jarig)
Gesloten ronde 2022 (2-jarig)*

Aantal gehonoreerde aanvragen

GA
1
1
2
nnb
nnb
6
1
5
nnb
16

Visueel
 Open ronde 2020
 Open ronde 2021 (1-jarig)
 Open ronde 2021 (2-jarig)
 Open ronde 2022 (1-jarig)*
 Open ronde 2022 (2-jarig)*
 Gesloten ronde 2020
 Gesloten ronde 2021 (1-jarig)
 Gesloten ronde 2021 (2-jarig)
 Gesloten ronde 2022 (1-jarig)*
 Gesloten ronde 2022 (2-jarig)*

GA
1
0
1
nnb
nnb
7
4
2
nnb
nnb
15

Legenda: GA = gehonoreerde aanvragen
*

Deze onderzoeksrondes staan op het moment van de evaluatie nog open voor het indienen van aanvragen. Hiervan
is dus nog niet weer te geven hoeveel aanvragen gehonoreerd zijn.

In de gesprekken met de geraadpleegde sleutelpersonen, (deel)programmaleiders en betrokkenen
bij de projecten/onderzoekrondes (penvoerders, ervaringsdeskundigen, professionals en
ervaringsdeskundigen) is gevraagd hoe zij aankijken tegen de meerwaarde en opzet van deze
onderzoeksrondes. De meningen zijn daarover verdeeld. Eensgezindheid bestaat er wel op het
punt dat partijen het heel waardevol vinden dàt er budget beschikbaar wordt gesteld voor
onderzoek. Er zijn volgens verschillende respondenten niet zoveel andere partijen die budget
beschikbaar stellen voor onderzoek in de sector van de zintuigelijk gehandicapten. Ook is meerdere
keren opgemerkt dat het prettig is dat er met de onderzoeksrondes ook wat flexibiliteit wordt
ingebouwd in het programma. Nieuwe inzichten, ideeën of kennisvragen – die bij het opstellen van
het meerjarige deelsectorplan nog niet in beeld waren – kunnen door die onderzoeksrondes
namelijk alsnog gedurende het programma opgepakt worden en ingepast binnen de meerjarige
programmalijnen.
Echter, een deel van de gesprekspartners snapt niet goed waarom het ‘onderzoek’ als apart
onderdeel in het programma is opgenomen. Het voelt in hun ogen wat ‘gekunsteld’ om het
onderzoek en het meerjarig deelsectorplan uit elkaar te trekken. Als je echt programmatisch en
volgens de kenniscirkel wilt werken (zie paragraaf 3.5) dan kun je die twee niet los van elkaar zien.
‘Losknippen’ van het onderzoek maakt het volgens hen ook lastiger om vervolgens goed zorg te
dragen voor kennisverspreiding en -implementatie. Vanuit de deelsectoren wordt opgemerkt dat
niet alleen in de onderzoeksrondes onderzoek wordt uitgevoerd, maar dat er ook (en vooral) binnen
het meerjarig deelsectorplan onderzoek plaatsvindt.
Vooral vanuit de deelsector visueel wordt door verschillende gesprekspartners opgemerkt dat in
hun ogen het onderscheid tussen de open en gesloten rondes niet nodig is. Organisaties binnen (en
buiten) de sector weten elkaar te vinden en de contacten met het wetenschappelijke veld zijn
volgens hen goed. Vanuit deze deelsector wordt door sommige gesprekspartners gepleit voor het
meer samenvoegen van de rondes, waardoor er ook grotere bedragen per onderzoeksproject
beschikbaar zouden kunnen komen. Vooral vanuit de deelsector auditief/communicatief lijkt er
meer waardering voor beiden ‘typen’ onderzoeksrondes. Gesprekspartners in met name deze
deelsector vinden het goed dat de gesloten rondes een aanvulling en versterking kunnen bieden
voor het meerjarig deelsectorplan en dat met de open rondes ook andere (niet-erkende)
organisaties een kans krijgen om als regisseur een project te trekken. De open rondes bieden een
soort wild card en daarmee ook kansen op de inbreng van nieuwe inzichten. Op deze manier vullen
de verschillende rondes elkaar volgens meerdere gesprekspartners in meerwaarde aan.

Bureau Bartels | 11

De (deel)programmaleiders en de andere betrokkenen bij de projecten/onderzoeksrondes is
gevraagd hoe zij de aanvraagprocedure voor de onderzoeksrondes hebben ervaren. De
aanvraagprocedure wordt door de geraadpleegde partijen over het algemeen als helder
bestempeld. Ze weten ook dat dit een standaard procedure is die ZonMw breed (dus ook in andere
sectoren) toepast en waar ze veel ervaring mee hebben. Wel wordt door zowel door enkele
(deel)programmaleiders als andere betrokkenen bij de onderzoeksronde opgemerkt dat het format
dat gehanteerd wordt als onlogisch wordt ervaren en dat het verwerken van de informatie in
‘projectnet’ wat onpraktisch en lastig is. Een knelpunt dat breed naar voren is gebracht is dat de
aanvraagprocedure – zeker voor de kleinere onderzoeksrondes – als te zwaar wordt ervaren, zelfs
na de aanpassing die door ZonMw is doorgevoerd (zie hierboven). Nog steeds is het in hun ogen
teveel (papier)werk, ook omdat de onderzoeksrondes niet helemaal op zich staan (de gesloten
rondes zijn gelinkt aan de meerjarige deelsectorplannen en daarvoor wordt ook al veel op papier
toegelicht en verantwoord). De ervaren zwaarte van de procedure weerhoudt sommige
respondenten er naar eigen zeggen van om een beroep op deze subsidies te doen.
Tevens is zowel door (deel)programmaleiders als betrokkenen bij de projecten/onderzoeksrondes
meerdere keren aangegeven dat het niet altijd voldoende duidelijk is wanneer de
onderzoeksrondes plaatsvinden. Er is geen sprake van een vaste ‘jaarplanning’, waardoor de
geraadpleegde partijen naar eigen zeggen soms verrast worden door een call. Het is daardoor
volgens hen lastig om zich tijdig en goed voor te bereiden op de subsidieaanvraag. Door de late
bekendmaking van de planning hebben geraadpleegde partijen vaak het de ervaring dat ze onder
tijdsdruk een aanvraag moeten opstellen en indienen.
Daar
waar
geraadpleegde
(deel)programmaleiders
en
betrokkenen
bij
de
projecten/onderzoeksrondes een duidelijk oordeel hebben over de beoordelingsprocedure, wordt
vooral opgemerkt dat deze als onvoldoende transparant en helder wordt ervaren. Dit gebrek aan
transparantie heeft vooral betrekking op de taakverdeling tussen de referenten en de
programmacommissie van ZonMw. Het is onvoldoende duidelijk voor deze respondenten hoe het
oordeel van de referenten en dat van de programmacommissie zich tot elkaar verhouden en hoe
beide oordelen worden afgewogen. Zo is het is niet altijd helder waarom een subsidievraag (door
de programmacommissie) toch wordt afgewezen terwijl referenten het plan als kwalitatief goed
hebben beoordeeld.
In paragraaf 4.4 gaan we nog verder in op de rol van ZonMw bij de onderzoeksrondes. Hier kan in
ieder geval geconstateerd worden dat naar de toekomst toe vooral behoefte aan een verdere
vereenvoudiging van de aanvraagprocedure van in ieder geval de kleine onderzoeksrondes, aan een
duidelijke planning van de rondes en aan meer helderheid over de rol van de programmacommissie
binnen de beoordelingsprocedure.
Les voor de toekomst
1. Overweeg om het onderdeel ‘onderzoeksrondes’ te vereenvoudigen tot uitsluitend open
rondes.
Er is nu sprake van een min of meer gekunsteld onderscheid tussen onderzoek in het meerjarig
deelsectorplan en onderzoek dat via de gesloten rondes wordt gefinancierd (dat ook moet
aansluiten bij het meerjarig deelsectorplan). Dit is – bijvoorbeeld met het oog op het
programmatisch werken – geen ideale situatie. Overwogen kan worden om de financiële
middelen uit de gesloten onderzoeksrondes over te hevelen naar onderzoek binnen het
meerjarig deelsectorplan. De open rondes kunnen dan als apart onderdeel blijven bestaan, áls
een soort ‘vrije ruimte’. Het zoeken naar verdere verlichting van de administratieve lasten voor
aanvragers ligt dan wel voor de hand.

12 | Bureau Bartels

3.4 Samenwerking in consortiumverband
Een volgend uitgangspunt is dat binnen de meerjarige deelsectorplannen wordt samengewerkt in
consortiumverband. Samenwerking is vormt immers een cruciale voorwaarde om te komen tot een
aanpak per deelsector (in plaats van een aanpak per individuele organisatie). Er moet daarom sterk
worden ingezet op het bevorderen van afstemming en samenwerking: binnen de ZG-sector; op
deelsectorniveau en met andere relevante stakeholders buiten de ZG-sector. Daarnaast gaat
bijzondere aandacht uit naar de participatie van met mensen met een zintuiglijke beperking en
organisaties die deze doelgroep vertegenwoordigen. Het idee was dat deze partijen zich verenigen
in consortiumverband, waarbij de erkende ZG-expertiseorganisaties een regierol hebben.
In beide deelsectoren is een consortium opgezet. De partijen die zich hebben aangesloten denken
en werken mee aan de opzet, uitvoering en uitrol van de projecten en zijn zo betrokken bij zowel
kennisontwikkeling, -verspreiding als implementatie. Zoals eerder is aangegeven is de benodigde
‘infrastructuur’ om de samenwerking en afstemming te organiseren en in goede banen te leiden in
de afgelopen jaren tot stand gekomen. Er wordt nog steeds aan het verder verbeteren van de die
samenwerkingsstructuur gewerkt. Ook het consortium is aan verandering onderhevig. Zoals
gezegd is in de deelsector auditief/communicatief het consortium uitgebreid met een nieuwe
organisatie (Kalorama). De samenstelling van de consortia is hieronder weergegeven.
Samenstelling consortium
Type partner
Erkende ZG-expertise
organisaties
Overige ZG-organisaties

Doelgroep
vertegenwoordigende
organisaties

Totaal

Auditief/communicatief
Koninklijke Auris Groep
Koninklijke Kentalis
NSDSK
Adelante
Gelderhorst
GGMD
Kalorama (sinds 2021)
Libra
Pento
Stichting Milo
Dovenschap
FODOK
FOSS
Hoormij NVVS
Oogvereniging Oor en Oog
SH Jong
Stichting Plotsdoven en Laatdoven
17

Visueel
Bartiméus
Koninklijke Visio
Robert Coppes Stichting

Maculavereniging
Oogvereniging

5

Uit bijna alle gesprekken met de geraadpleegde personen (sleutelpersonen, (deel)programmaleiders en betrokkenen bij onderzoeksrondes/projecten) en de bestudeerde stukken komt naar
voren dat de samenwerking in beide deelsectoren door en gedurende het programma is
toegenomen. Deze toegenomen samenwerking wordt door veel partijen in beide deelsectoren
vooralsnog als de belangrijkste opbrengst van de afgelopen jaren gezien. Zeker over de
samenwerking op uitvoerend niveau (in de projecten) zijn gesprekspartners positief. Samenwerking
was er naar eigen zeggen in beide deelsectoren al langer. De samenwerking was echter veelal
minder intensief, minder structureel en minder ‘gemeengoed’, zeker ook de samenwerking met
bijvoorbeeld de doelgroepvertegenwoordigende organisaties. Ze zien nu dat ze steeds meer en
steeds actiever in contact zijn met (andere) erkende organisaties, niet-erkende organisaties en
andere partijen (zoals universiteiten, zorgorganisaties buiten de ZG-sector etc.).

Bureau Bartels | 13

Deze (intensievere) samenwerking heeft – zoals we hiervoor al zagen – wel de nodige voeten in de
aarde gehad en samenwerken was voor de partijen wel wennen. Zo was – zoals gezegd – het
opzetten van de samenwerkingsstructuur en het gezamenlijk werken aan het meerjarige
deelsectorplan zeker in het begin een zoektocht die (veel) tijd heeft gekost. Nu nog steeds vraagt
de (versterking van de) samenwerking en aandacht. Bijvoorbeeld blijkt het actief betrekken van
niet-erkende organisaties en doelgroepvertegenwoordigende organisaties in de praktijk soms
lastig. Dit zijn organisaties die vaak geen onderzoekers en/of vast personeel in dienst hebben en
daarmee over minder menskracht beschikken om actief deel te nemen in de verschillende
activiteiten binnen de Expertisefunctie. Ook het grote aantal partijen waarmee wordt
samengewerkt is soms wel dusdanig groot om iedereen steeds betrokken te houden en het
overzicht over ieders rol te bewaren.
Enkele gesprekspartners (in de verschillende geraadpleegde groepen) zijn ook wel kritisch op de
nadruk die er binnen het programma EZG ligt op de samenwerking in de sector. Het dwingt partijen
volgens enkelen als het ware tot samenwerking terwijl die niet in alle projecten of op alle momenten
nodig of wenselijk is. Dit geldt zowel voor samenwerking met andere (erkende) ZG-organisaties als
met bijvoorbeeld de ervaringsdeskundigen (zie ook paragraaf 3.6). Een ander kritiekpunt dat vanuit
de deelsector visueel is geuit betreft de sterke rol die belegd is bij de erkende organisaties (zie ook
paragraaf 3.7). Zowel bij de meerjarige deelsectorplannen als de onderzoeksrondes – en daarmee
bij vrijwel alle activiteiten – hebben zij een duidelijke stem, terwijl zij zich volgens de betreffende
gesprekspartners richten op maar een deel van de totale doelgroep van mensen met een
zintuigelijke handicap. Andere partijen krijgen daardoor minder ruimte en ook de aandacht voor
andere doelgroepen (dan die van de erkende organisaties) staat daarmee volgens enkele
gesprekspartners onder druk.
Ondanks deze kritiek zien alle geraadpleegde partijen ook de meerwaarde van de samenwerking
voor de versterking van de Expertisefunctie. Hoewel de afgelopen periode sterk in het teken stond
van het vormgeven en opbouwen van de samenwerking merken de meeste gesprekspartners naar
eigen dat de samenwerking hen daadwerkelijk al iets oplevert. Door het programma wordt er
volgens hen meer in eenheid opgezet, ontwikkeld en toegepast. De grenzen tussen de betrokken
organisaties rond projecten vallen langzaam weg. Kennis wordt steeds meer samen ontwikkeld en
gedeeld en ook meer gezamenlijk gedragen. Minder dan voorheen is de ontwikkelde kennis alleen
toepasbaar binnen de eigen organisatie, nu kan deze ook eenvoudiger worden geïmplementeerd
bij andere organisaties. Ook de acceptatie van kennis verloopt volgens verschillende partijen beter.
Dit is tevens goed voor de doelgroep. Immers, op deze manier is ontwikkelde kennis breder
beschikbaar. Het voorkomt bovendien dat organisaties dingen dubbel doen.
Het versterken van de samenwerking is een proces dat volgens de meeste gesprekspartners ook in
de toekomst nog aandacht zal (moeten) krijgen. Organisaties kunnen nog meer dan nu het geval
is hun manier van werken op elkaar afstemmen, openstaan voor het delen van kennis en zorgen dat
het meerjarig deelsectorplan echt gezamenlijk wordt gedragen.

3.5 Programmatische en integrale benadering
Voor de uitvoering van de (onderzoeks)projecten binnen het Programma Expertisefunctie
Zintuiglijk Gehandicapten, is als randvoorwaarde voor het beoogde eindmodel opgenomen dat
sprake moet zijn van een programmatische en integrale benadering. De programmatische
benadering komt allereerst tot uitdrukking in de voornoemde meerjarige deelsectorplannen.
Daarin zijn onderling samenhangende thema’s/programmalijnen en deelprogramma’s
onderscheiden. Overigens vinden buiten de programmalijnen ook activiteiten plaats in het kader
van de Expertisefunctie (zoals de academische werkplaatsen binnen visueel, waarin professionals

14 | Bureau Bartels

tijdelijk samenwerken aan het verzamelen van kennis op een relevant categoraal thema, een
concreet resultaat of het uitwerken van een nog experimenteel idee).
De zogenoemde ‘kenniscirkel’ dient als leidend principe te worden gehanteerd voor de inrichting
van de Expertisefunctie en dus de (onderzoeks)activiteiten binnen de deelsectoren van het
programma. De kenniscirkel betreft een cyclisch proces met de volgende onderdelen (zie
onderstaand schema).
Onderdelen kenniscirkel*
Onderdeel
Programmering
Kennisontwikkeling
Vertaling naar / toepassing in
behandel- en zorgpraktijk
Evalueren
Implementeren en
overdragen

Toelichting
Kennisvraag signaleren
Ontwikkelen van kennis en onderzoek doen
Ontwikkelde kennis verder brengen naar concrete kennisproducten,
zoals methoden, interventies, standaarden, richtlijnen, protocollen,
opleidingen en dergelijke
Evalueren van de ontwikkelde kennisproducten op effectiviteit en
eventuele bijstellingen doorvoeren
Kennisdeling en implementatie binnen de ZG-sector en aanpalende
domeinen en bredere verspreiding in de samenleving via voorlichting en
kennisoverdracht

* Dit is de opbouw van de kenniscirkel zoals opgenomen in de programmatekst van het programma Expertisefunctie
Zintuigelijk Gehandicapten. In de praktijk kunnen de gebruikte formuleringen en volgorde van de fasen wat afwijken. Zo
wordt vanuit de deelsector visueel aangegeven dat ze eerst delen en toepassen en daarna overgaan tot feedback verzamelen
en evalueren.

Uit de gevoerde gesprekken met sleutelpersonen en (deel)programmaleiders blijkt dat de
kenniscirkel in principe als basis wordt gebruikt bij alle projecten die binnen de Expertisefunctie
ZG worden uitgevoerd. Het wordt gezien als duidelijk en richtinggevend kader. Werken volgens de
kenniscirkel is ook één van de criteria voor de erkenning als ZG-expertiseorganisatie (zie paragraaf
3.7). Veel gesprekspartners geven aan dat ze in ieder geval proberen om bij projecten alle fasen van
de kenniscirkel te doorlopen. Toch is het vaak nog niet gelukt om dit voor alle projecten binnen de
programmaperiode te doen. Veel projecten startten namelijk bij het begin van de kenniscirkel en
de meeste tijd is tot op heden besteed aan kennisontwikkeling. Ook stellen enkelen dat niet in alle
projecten ook alle fasen kunnen worden toegepast. Sommigen zijn bijvoorbeeld gericht op het
maken van informatieproducten/kennisproducten. Kennisontwikkeling speelt in die projecten geen
rol. Een tweetal gesprekspartners geeft aan dat het voor hen niet goed duidelijk is of het doorlopen
van alle fasen voor alle projecten verplicht is. Dit vinden zij onvoldoende duidelijk in de
taakopdracht voor de Expertisefunctie ZG naar voren gebracht.
Uit de geraadpleegde stukken blijkt dat ook binnen de samenwerkingsconstructies in elk van beide
deelsectoren wordt de kenniscirkel als beginsel voor de activiteiten gehanteerd. Bij Deelkracht
wordt bij de programmaleiding gestructureerd per project bijgehouden waar op de kenniscirkel de
(onderzoeks)activiteiten zich bevinden. Binnen Kennis Over Zien zijn voor 24 kennisgebieden
expertisegroepen ingericht die de voortgang van het doorlopen van de kenniscirkel binnen hun
kennisgebied monitoren.
De programmering vindt zowel op het niveau van het meerjarig deelsectorplan en de
deelprogramma’s/programmalijnen plaats. 8
De toepassingsgerichte kennisontwikkeling en de vertaling daarvan in concrete kennisproducten
vormen de kern van de (onderzoeks)activiteiten binnen de Expertisefunctie in beide deelsectoren.
8

In het voortgangsverslag 2021 van deelsector auditief/communicatief wordt opgemerkt dat projecten niet altijd bij deze
startfase beginnen om vervolgens alle volgende stappen te doorlopen. Sommige projecten vloeien voort uit eerdere
projecten en hebben betrekking op de implementatie van eerder ontwikkelde kennis.

Bureau Bartels | 15

Onderzoekers werken daarbij samen met ervaringsdeskundigen en professionals. Van beide
deelsectoren zijn overzichten van de projecten beschikbaar 9 , waarin aangegeven is wat de
doelstelling is, welke activiteiten (tot dan) ontplooid zijn en welke output daarmee verkregen is. Dit
heeft inmiddels tot een groot aantal en uiteenlopende typen kennisproducten geleid (zie verderop
in deze paragraaf).
Evaluatie vindt op een systematische wijze plaats (bij de activiteiten) binnen beide deelsectoren,
zowel bij de deelsectorplannen als geheel als bij de deelprogramma’s daarbinnen. Op bestuurlijk en
op uitvoerend niveau wordt voortdurend de vinger aan de pols gehouden en desgewenst
bijgestuurd in de uitvoering van de activiteiten. Een voorbeeld hiervan is de evaluatie van de inzet
van de ervaringsdeskundigen (zie paragraaf 3.6). Ook binnen de projecten binnen het meerjarig
sectorplan is aandacht voor evaluatie van de voortgang, de kennisproducten en de implementatie
daarvan. Ook bij de onderzoeksprojecten die in onderzoeksrondes van ZonMw geselecteerd
worden, is sprake van een (tussentijds) evaluatiemoment. Halverwege de looptijd en aan het einde
van het project dienen de penvoerders een (tussentijds) (voortgangs)verslag in te dienen, dat door
de programmacommissie wordt beoordeeld.
De fase waarin nog de meeste uitdaging wordt ervaren – zo blijkt vooral uit de gesprekken met
sleutelpersonen, (deel)programmaleiders en ook andere betrokkenen bij de (onderzoeks)projecten
is die van implementatie en overdragen. Dit heeft volgens hen verschillende redenen. Enerzijds
komt dit door het feit dat dit een late fase is in de kenniscirkel. De partijen zijn er binnen de vrij korte
programmaperiode nog niet voldoende aan toegekomen om dit onderdeel van de kenniscirkel al
helemaal naar wens vorm te geven. Daarbij speelt corona volgens verschillende gesprekspartners
een extra vertragende rol. Momenten die gekozen waren om kennis te delen (zoals congressen)
gingen bijvoorbeeld niet door. Hoewel er volgens veel respondenten (zowel sleutelpersonen,
(deel)programmaleiders als overige betrokkenen bij de (onderzoeks)projecten) al mooie stappen
zijn gezet, zal het kennisdeling en implementatie vooral ook in de komende periode extra focus
(moeten) krijgen.
Anderzijds wordt opgemerkt dat implementatie en kennisdeling ook activiteiten zijn die
betrokkenen bij de expertisefunctie nog niet altijd voldoende in de vingers hebben. De nadruk lag
tot voor kort vooral op het ontwikkelen van kennis. Bovendien hebben de onderzoekers vooral
kennis van de kennisdeling en –implementatie in de eigen sector. Het op een goede en bruikbare
manier beschikbaar stellen van informatie voor externe, maatschappelijke partijen vraagt andere
kennis en expertise. Dat komt ook naar voren in de gesprekken met betrokkenen bij
(onderzoeks)projecten. Op de vraag welke activiteiten rond kennisdeling en implementatie al
worden ontplooid, wijzen velen van hen vooral op de gebruikelijke (wetenschappelijke) vormen
zoals het schrijven van artikelen, het spreken op congressen of het organiseren van workshops op
kennisdagen.
Van interne kennisdeling van de uitkomsten die met de (onderzoeks)projecten worden verkregen,
was voorheen ook al wel sprake. Bij de deelnemende ZG-organisaties vinden de kennis en
kennisproducten hun weg naar het primaire zorg en het onderwijs binnen hun organisatie, onder
andere via het intranet van de organisaties, interne kennisbijeenkomsten en scholing. Ook wordt
door de expertiseafdelingen van de ZG-expertiseorganisaties volop ingezet op de
kennisdisseminatie naar de opleidingscurricula van de eigen academies. Verschillende gesprekspartners hebben aangegeven dat de kennisdeling tussen de erkende ZG-expertiseorganisaties met
het huidige programma wel beter gestalte heeft gekregen (zie paragraaf 3.4 hiervoor).

9

Die ook breder bekend worden gemaakt via de websites kennisoverzien.nl respectievelijk deelkracht.nl.

16 | Bureau Bartels

Gedurende de uitvoering van het programma heeft ook de externe kennisdeling meer structureel
aandacht in de beide deelsectoren gekregen. 10 Belangrijke uitingsvormen daarvan zijn het
kennisplatform Deelkracht en digitale nieuwsbrieven binnen de deelsector auditief/communicatief
en het kennisplatform Kennisoverzien.nl en de databank interventies binnen de deelsector visueel.
De output die met de (onderzoeks)projecten worden verkregen worden via deze ‘instrumenten’
breder verspreid dan alleen binnen de eigen organisaties. Tevens worden bijvoorbeeld in de
deelsector visueel ook via andere landelijke websites kennis verspreid. Een ander instrument voor
kennisdeling binnen Deelkracht is het Kennisfestival. Een festival dat gericht is om alle betrokken
partijen en geïnteresseerden mee te nemen in de opbrengsten van Deelkracht. Daarmee wordt ook
voldaan aan de algemene randvoorwaarden van een naar buiten gerichte Expertisefunctie.
Op het digitale kennisplatform Deelkracht worden de concrete ‘producten’ gepresenteerd die tot
dusver verkregen zijn met de (onderzoeks)projecten op elk van de programmalijnen. Ten tijde van
de evaluatie was het platform ‘gevuld’ met vijftien uiteenlopende typen kennisproducten, zoals een
folder, flyer of poster, een animatiefilm/videoportret, een workshop en een training. Gebruikers
kunnen deze producten filteren aan de hand van de onderscheiden doelgroepen die binnen het
deelsectorplan onderscheiden worden.
De Databank interventies visueel bevat in de eerste plaats een overzicht van alle projecten die in
het kader van de Expertisefunctie uitgevoerd zijn of worden en de resultaten of output die daarmee
(tot dan toe) verkregen zijn. Bij dit projectoverzicht beperkt het zich overigens niet tot de
onderzoeksprojecten die met middelen van het Programma Expertisefunctie ZG gefinancierd zijn.
Ook projecten die in het kader van andere programma’s (zoals ZonMw InZicht en ZonMw Gewoon
Bijzonder) ontplooid zijn, staan hierin opgenomen. In de tweede plaats bevat de genoemde
databank interventies voor professionals die werken met mensen die blind of slechtziend zijn en die
op het gebied van activiteiten voor en participatie van hun cliënten verdere stappen willen zetten.
Deze interventies worden in nauwe samenspraak met expertise- en vakgroepen binnen de drie ZGorganisaties geselecteerd en – conform het met Vilans ontwikkelde erkenningentraject voor Goed
beschreven interventies – beschreven. Het erkenningentraject voor goed onderbouwde en
effectieve interventies zal dit jaar worden ingericht. Op het moment van schrijven zijn de eerste
negen interventies in de databank opgenomen.
Zowel vanuit de deelsectoren zelf als vanuit ZonMw wordt de recente introductie van het
kennisplatforms en de databank als belangrijke stappen voor de implementatie en bredere
kennisoverdracht gezien. Over het gebruik ervan in de praktijk en de ervaringen daarmee van
gebruikers is – voor zover ons bekend – nog geen informatie beschikbaar. Een vraag die bij
meerdere gesprekspartners binnen de beide deelsectoren leeft, is echter hoe ver de opdracht voor
de externe kennisdeling naar de maatschappij reikt. Deze maatschappelijke opdracht is in hun
ogen een aanvullende taak ten opzichte van de situatie voorafgaande aan het programma, terwijl
er geen extra financiële middelen voor beschikbaar zijn gesteld. De vraag rijst dan in hun ogen hoe
en door wie deze aanvullende taak moet worden opgepakt en hoever die reikt. Tot aan welke
groepen in de maatschappij moet de informatie worden gedeeld en op welke manier (moet
informatie alleen beschikbaar worden gesteld of moet er ook voor worden zorggedragen dat deze
partijen er actief mee aan de slag gaan)?

10

Anders dan kennisdisseminatie via wetenschappelijke artikelen, bijdragen aan (wetenschappelijke) congressen en
dergelijke.

Bureau Bartels | 17

Les voor de toekomst
2. Monitor het gebruik van het aanbod aan kennis- en informatieproducten dat beschikbaar
wordt gesteld op de kennisplatforms en de databank.
Het is niet alleen belangrijk dat kennis beschikbaar wordt gesteld, maar ook dat deze kennis
door de doelgroepen wordt gevonden en gebruikt. Een goede parameter voor het in beeld
brengen van het bereik van de doelgroepen is het monitoren van het gebruik van de
kennisplatforms/databank en de kennis en producten die daar op staan.
De functie Advies, Informatie en Voorlichting is in kaart gebracht en wordt verder gestalte
gegeven in kaders voor volgend programma in overleg met ZonMw. Zoals hiervoor aangegeven,
was vanuit het programma de opdracht aan de deelsector visueel meegegeven om een duurzame
oplossing te vinden voor de bekostiging van de functie ‘informatie en advies over zorg’. Nadat het
in 2020, mede door corona, niet gelukt was om mogelijke scenario’s voor de toekomstige uitvoering
en bekostiging van deze activiteiten te verkennen, is dit in 2021 alsnog uitgevoerd. Onderdeel van
deze verkenning waren een inventarisatie van AIV-activiteiten via een enquête onder professionals
die registreren op deze functie en toetsing van mogelijke scenario’s bij doelgroep
vertegenwoordigende organisaties. De verkenning heeft erin geresulteerd dat in januari 2022 een
voorstel aan het bestuurlijk overleg van deelsector visueel kon worden gepresenteerd voor de
borging van deze functie. 11 Kern van dit voorstel is om de AIV-functie te vervlechten met de
activiteit ‘Kennis beschikbaar stellen’ tot een nieuwe activiteit ‘Kennisverspreiding in de
samenleving’ en zo tot een integratie binnen de Expertisefunctie ZG visueel/het (toekomstige)
deelsectorplan te komen. In afstemming met de programmacommissie en het bureau van ZonMw
wordt een ‘route uitgestippeld’ om dit scenario verder gestalte te geven en financieel en inhoudelijk
te borgen binnen het vervolg op het huidige programma (dus vanaf 1 januari 2023).
Les voor de toekomst
3. Baken de opdracht en het ‘speelveld’ voor externe kennisoverdracht naar de
maatschappij in de toekomst concreet af.
Onduidelijk is hoever de verwachte externe kennisoverdracht reikt en wat van de
samenwerkende ZG-expertiseorganisaties precies verwacht wordt op dit punt. Duidelijkheid
moet worden geboden wat op dit punt wordt belegd bij de erkende ZG-expertiseorganisaties
en welke rol van andere partijen daarbij wordt verwacht.
In de voortgangsverslagen van beide deelsectoren wordt niet of nauwelijks aandacht besteed aan
de rol die de betrokken doelgroepvertegenwoordigende organisaties (kunnen) vervullen bij de
externe kennisverspreiding. Daaruit kan met enige voorzichtigheid de conclusie worden getrokken
dat hun rol hierbij tot dusver vrij beperkt is gebleven. Wel geven geraadpleegde partijen binnen de
deelsector auditief/communicatief aan dat verschillende DVO’s al wel een rol hierin pakken,
bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van kennisproducten op hun website. In het
bovenstaande voorstel voor integratie van de AIV-activiteiten met de Expertisefunctie visueel
wordt voor een aantal typen kennisverspreidingsactiviteiten (richting de doelgroep zelf en
overheden/maatschappelijke partijen) nadrukkelijk een initiërende rol van de
doelgroepvertegenwoordigende partijen voorzien. Dit kan versterkt worden door een goede
verbinding te maken met de inhoudelijke kennisdeling vanuit de erkende expertiseorganisaties.

11

Voorstel Kennisverspreiding in de samenleving. Informatie en advies als wezenlijk onderdeel van de kenniscirkel, 27 januari
2022.

18 | Bureau Bartels

Les voor de toekomst
4. Betrek doelgroepvertegenwoordigende organisaties nadrukkelijker bij de externe
kennisdeling.
Er is een begin gemaakt met externe kennisdeling vanuit de Expertisefunctie. Opvallend is dat
de DVO’s daarin nog in beperkte mate een rol gespeeld hebben. Naar de toekomst toe verdient
versterking van die rol aandacht. In nauwe samenspraak met deze organisaties zal bepaald
moeten worden wat hun rol daarin kan zijn en hoe aan deze rol invulling moet worden gegeven.
In het recente voorstel voor integratie van AIV-activiteiten met de Expertisefunctie is in de
deelsector visueel hiervoor al een basis gelegd. Voor auditief/communicatief dient deze rol ook
uitgewerkt te worden.
Op het punt van (de ondersteuning van) de implementatie van de output van de (onderzoeks)
projecten binnen het programma constateren we gaandeweg een toenemende aandacht vanuit de
programmaleiding van beide deelsectoren. Daarbij zijn ook ervaringen opgedaan met de
faciliterende rol vanuit ZonMw op het gebied van implementatie. Zo wordt binnen Deelkracht in
samenspraak met de implementatiedeskundige van ZonMw het format voor een implementatieplan verder ingevuld en geconcretiseerd. Dit moet in 2022 resulteren in een plan dat een verdere
impuls kan geven aan de implementatie. Uit de gesprekken blijkt dat een mogelijke maatregel die
hierbij past is om bij de start van een project iemand als ‘eigenaar’ van de uiteindelijke
implementatie aan te wijzen, zodat vanaf het begin geborgd wordt dat hier aandacht aan wordt
besteed. Binnen het consortium Kennis Over Zien zijn diverse activiteiten ontplooid om de
expertise op het gebied van implementatie te versterken en daarmee een impuls te geven aan de
implementatie. Voorbeelden hiervan zijn het leernetwerk implementatie en de ontwikkeling van
een toolkit implementatie die aan projectleiders/onderzoekers beschikbaar is gesteld.
Daarnaast is er vanuit beide deelsectoren geparticipeerd in het recent opgezette intervisie
implementatienetwerk binnen ZonMw. Vanuit enkele gesprekspartners is de wens geuit om (nog)
meer implementatie-expertise vanuit andere ZonMw-programma’s aangereikt te krijgen.
Les voor de toekomst
5. Borg dat meer implementatiekennis/-ervaringen vanuit andere ZonMw-programma’s
beschikbaar komt voor de Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten.
Recent zijn eerste stappen gezet om de kennis over en leerervaringen met de implementatie vanuit
andere ZonMw-programma’s beschikbaar te stellen aan de expertisefunctie ZG. De rol van de
implementatie-deskundigen van ZonMw kan verder versterkt worden door de uitwisseling op dit
punt met andere ZonMw-programma’s te intensiveren.

3.6 Strategische verankering perspectief doelgroep
Een belangrijk uitgangspunt bij de inrichting van de Expertisefunctie ZG is dat het perspectief van
mensen met een zintuiglijke beperking strategisch verankerd dient te worden in het totale proces
van kennisontwikkeling tot implementatie. 12 Daarvan is sprake als vertegenwoordigers van de
doelgroep (on)gevraagd inbreng leveren, structureel betrokken worden bij de verschillende taken
en activiteiten van de ZG-expertiseorganisaties, (in het geval van Doelgroep Vertegenwoordigende
Organisaties) hun achterban betrekken en aldus relevante signalen uit de samenleving inbrengen.
De achterliggende gedachte hiervan is dat bij het doen van wetenschappelijk onderzoek en het

12

Waarbij het eerste element van de kenniscirkel – namelijk programmering – blijkbaar onbedoeld achterwege wordt
gelaten. In het opgestelde kwaliteitskader (zie verderop) wordt als( onderdeel van de) procesindicator gesteld dat
mensen met een zintuiglijke beperking (onder andere via DVO’s) ook betrokken zijn bij het opstellen van
onderzoeksagenda’s of programma’s.

Bureau Bartels | 19

ontwikkelen van praktische toepassingen goed aangesloten wordt op de wensen en behoeften van
de verschillende typen ZG-doelgroepen.
Het betrekken van deze doelgroepen (of hun privé- en professionele omgeving) wordt dan ook
gezien als een ‘methode’ om te borgen dat de Expertisefunctie bruikbare toepassingen genereert
die bijdragen aan de best mogelijke zorg en een toegankelijke samenleving voor zintuiglijk
gehandicapten. De interventies/toepassingen die voortkomen uit het onderzoek binnen de
Expertisefunctie zijn dan ook gericht op de doelgroep zelf (doelgroep als primaire gebruiker) of
professionals in de zorg en het onderwijs die met de doelgroep werken (doelgroep als secundaire
gebruiker).
Hieronder geven we weer hoe binnen elk van de onderdelen van het programma (vertegenwoordigers van de) doelgroep zintuiglijk gehandicapten betrokken worden en welke ervaringen
daarmee opgedaan zijn.

Programmacommissie
De programmacommissie is verantwoordelijk voor de uitvoering en monitoring van het
programma. In de programmacommissie hebben ook ervaringsdeskundigen met een visuele of
auditieve beperking zitting. Op het moment van de evaluatie gaat het om twee personen met een
visuele beperking en twee personen met een auditieve beperking.
Uit de interviews met vertegenwoordigers van de programmacommissie (behorende tot de
sleutelpersonen) komt naar voren dat het betrekken van ervaringsdeskundigen bij dit gremium in
de praktijk niet eenvoudig is gebleken. In de eerste plaats zijn er in praktische zin hulpmiddelen en
aanvullend materiaal nodig om de communicatie binnen de programmacommissie goed te laten
verlopen. In de tweede plaats is het nog steeds een zoektocht om te bepalen hoe de rol van
ervaringsdeskundige binnen deze commissie het beste vorm en inhoud moet krijgen. Daarbij moet
de afweging worden gemaakt of zij de ‘reguliere’ rol als elk ander commissielid vervullen of dat van
hen een specifieke inbreng vanuit hun eigen perspectief (hun beperking) verwacht wordt.
De geraadpleegde ervaringsdeskundigen uit de programmacommissie geven aan dat hun
(specifieke) rol binnen de commissie inderdaad niet concreet is beschreven. In de praktijk komt het
erop neer dat ze feitelijk dezelfde rol hebben als de andere leden van de programmacommissie. Het
zou in hun ogen goed zijn als er meer een scheiding komt tussen de rollen, dat wil zeggen
bijvoorbeeld beoordeling op maatschappelijke en praktische relevantie door de
ervaringsdeskundigen en beoordeling op kwaliteit door de andere deskundigen. In de praktijk
proberen ze dat al wel, maar dat is volgens hen nog wel lastig omdat specifieke richtlijnen/formats
voor deze rol ontbreken en het ook lastig is om als visueel beperkte iets te zeggen over de relevantie
van projecten voor auditief beperkten en andersom. Een meer concrete beschrijving en afbakening
van taken van de ervaringsdeskundige zou volgens deze gesprekspartners wenselijk zijn.
Het bovenstaande maakt duidelijk dat de programmacommissie vergelijkbare knelpunten ervaart
bij het betrekken van ervaringsdeskundigen als de betrokkenen bij de andere programmaonderdelen, namelijk praktische hobbels die geslecht moeten worden en het zoeken naar de meest
effectieve wijze van inzet van ervaringsdeskundigen (zie hieronder).
Geraadpleegde sleutelpersonen en (deel)programmaleiders uit beide deelsectoren hebben
kritische geluiden geuit over de samenstelling van de programmacommissie wat betreft de
ervaringsdeskundigen. Meerdere gesprekspartners vragen zich af of de huidige betrokken
ervaringsdeskundigen een goede afspiegeling zijn van (alle) doelgroepen binnen de deelsectoren
en dus of ze voldoende zicht hebben op de behoeften en belangen van deze groepen om hen goed
te vertegenwoordigen. De ervaringsdeskundigen uit de programmacommissie zijn van mening dat

20 | Bureau Bartels

het inderdaad lastig is om te bepalen of je een goede vertegenwoordiger bent, zeker als je niet
direct door de doelgroep zelf naar voren bent geschoven. Het vertegenwoordigen van de hele
breedte van de doelgroep is ook wel een hele grote opdracht.
Les voor de toekomst
6. Definieer en communiceer eenduidig de rol en wijze van inzet en werkwijze van de
programmacommissie en specifiek die van de ervaringsdeskundigen daarin.
In de interactie tussen programmacommissie en de deelsectoren is het betrekken van ervaringsdeskundigen een regelmatig terugkerend thema. In de reactie op bijvoorbeeld de voortgangsrapportages stelt de programmacommissie vragen over de invloed van ervaringsdeskundigen op
het onderzoek zoals dat binnen deelsectoren uitgevoerd wordt. Dit terwijl in de programmacommissie een vergelijkbare ‘worsteling’ plaatsvindt. Het ligt dan ook voor de hand dat (ook) vanuit
de programmacommissie meer verduidelijking over de inzet van ‘hun’ ervaringsdeskundigen komt.

Meerjarig deelsectorplan Deelkracht
De groep ervaringsdeskundigen binnen het deelsectorplan Deelkracht bestaat uit mensen die
doelgroepen van het programma vertegenwoordigen, namelijk mensen die doof of slechthorend
zijn, mensen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS), met doofblindheid en met een
communicatief meervoudige beperking (cmb) alsmede hun naasten (kinderen, ouders e.d.). Zij
dragen vanuit hun eigen ervaringen of ervaringen van anderen relevante vragen en kennis aan voor
het onderzoek en de vertaling naar toepassingen. Twee typen ervaringsdeskundigen waarmee in
de sector van oudsher al de nodige ervaring is opgedaan (en die ook volop in Deelkracht
participeren) zijn overigens de ervaringsdeskundige professionals (onderzoekers of zorg- of
onderwijsprofessionals die zelf doof, slechthorend of doofblind zijn) en speciaal opgeleide
ervaringswerkers met een TOS. Verder is relevant om te melden dat bij de inzet van
ervaringsdeskundigen in de onderzoeken en andere projecten binnen het deelsectorplan gebruik
wordt gemaakt van Participatiematrix (zie verderop).
Uit de deskresearch en de afgenomen interviews blijkt dat er een groot draagvlak bestaat voor de
inzet van ervaringsdeskundigen. Hoewel dus niet nieuw voor de sector wordt de meerwaarde van
hun betrokkenheid voor de programma-activiteiten namelijk breed erkend. Gedurende de
uitvoering van het programma participeren dan ook steeds meer ervaringsdeskundigen binnen de
verschillende onderdelen van Deelkracht. De praktijk van het betrekken van ervaringsdeskundigen
is echter weerbarstig (zie hieronder).
Dat de rol van ervaringsdeskundigen binnen dit programma serieus genomen wordt en de sector
voortdurend werkt aan een betere participatie van ervaringsdeskundigen, blijkt ook uit feit dat
vanuit Deelkracht zelf onderzoek is gedaan naar ervaren knelpunten en mogelijke oplossingen. In
het programmateam van Deelkracht participeert een vertegenwoordiger namens de betrokken
DVO’s 13 . Deze persoon heeft begin 2021 met een groot aantal ervaringsdeskundigen en andere
betrokkenen (groeps)gesprekken gevoerd over de inzet en rol van ervaringsdeskundigen in de
eerste anderhalf jaar van het programma. 14
Overall blijkt er tevredenheid en enthousiasme te bestaan onder zowel de ervaringsdeskundigen
zelf als de niet-ervaringsdeskundigen. Ervaringsdeskundigen ervaren relevantie, waardering en
meerwaarde van hun inbreng. Niet-ervaringsdeskundigen ervaren eveneens toegevoegde waarde
van deze inbreng. Het onderzoek legt ook een groot aantal tekortkomingen c.q. aandachtspunten
voor de toekomst bloot in de voorbereiding, de werving, rol en positie, taken en
13
14

Oogvereniging, Hoormij∙NVVS, FODOK, Dovenschap, Stichting Plotsdoven en Laatdoven, SH-Jong en FOSS.
Mariën Hannink/Projectteam Deelkracht, Het beste uit drie werelden, mei 2021.

Bureau Bartels | 21

verantwoordelijkheden, werkwijze, omgangscultuur, communicatie, representativiteit, beloning
en andere elementen van de inzet van ervaringsdeskundigen. Daarbij is indien relevant ook
gedifferentieerd naar de verschillende doelgroepen van het programma. Deze aandachtspunten
zijn vertaald naar groot aantal aanbevelingen die zijn geadresseerd aan het programma als geheel,
het programmateam, de DVO’s, de deelprogramma’s/projecten binnen Deelkracht en de
ervaringsdeskundigen zelf.
Uit het voortgangsverslag van het meerjarig deelsectorplan 2021 blijkt dat de bovenstaande
bevindingen ook tot (voorgenomen) acties hebben geleid, zoals het stellen van eisen aan en het
ontwikkelen van scholing voor ervaringsdeskundigen, het scholen van projectleiders en het
aanreiken van alternatieve beloningsvormen.
In het bovengenoemde onderzoek zijn ook opmerkingen gemaakt over de (wisselende en soms
beperkte) betrokkenheid van de DVO’s bij Deelkracht. Het werven van ervaringsdeskundigen
binnen de achterbannen van deze organisaties gebeurt niet op grote schaal. Bovendien leert de
ervaring dat de achterbannen geen representatieve afspiegeling van de doelgroepen vormen,
waardoor sprake is van onvoldoende bijdrage aan de beoogde diversiteit in ervaringsdeskundigheid
vanuit die ‘bron’. Hierin is een aanleiding gevonden om de banden met DVO’s te herijken en aan te
halen.
Uit onze gesprekken met betrokkenen van Deelkracht blijkt dat veel waarde wordt gehecht aan de
bevindingen die met bovenstaand onderzoek zijn verkregen. Er is sprake van veel herkenning in
datgene wat blootgelegd is. Bovendien worden de aanbevelingen als zeer relevant voor het
optimaliseren van de toekomstige inzet en betrokkenheid van ervaringsvrijwilligers ervaren.
Les voor de toekomst
7. Faciliteer in de toekomstige expertisefunctie de verbetervoorstellen rondom de verdere
professionalisering van de inzet van ervaringsdeskundigen.
Het zelfonderzoek binnen Deelkracht heeft waardevolle aangrijpingspunten opgeleverd voor het
optimaliseren van de inzet van ervaringsdeskundigen. De aanbevelingen zullen dan ook zijn weg
moeten vinden in het vervolg, bijvoorbeeld in de voorbereiding van nieuwe projecten. Ook ligt het
voor de hand om bij de ontwikkeling van een nieuwe fase van de expertisefunctie tijd en middelen
vrijgemaakt moeten worden voor vervolgacties, zoals de werving van ervaringsdeskundigen, het
scholen van ervaringsvrijwilligers en instructies en scholing van projectleiders.
Aan de geraadpleegde (deel)programmaleiders binnen Deelkracht is gevraagd of het – de
afgelopen periode overziend – gelukt is om de inbreng van ervaringsdeskundigen en DVO’s op een
(meer) structurele manier mee te nemen in de ontwikkeling, verspreiding en toepassing van kennis.
Allen geven zij aan dat hierin inderdaad belangrijke stappen zijn gezet. Er is duidelijk meer
aandacht voor het betrekken van deze groepen. Wel merken verschillende van hen op dat het niet
altijd makkelijk is om de inbreng van deze groepen te organiseren. Zo is het volgens hen
bijvoorbeeld lastig om een goede afspiegeling van de gehele doelgroep te realiseren bij het
betrekken van ervaringsdeskundigen (vaak steeds dezelfde gezichten). Bovendien lenen sommige
onderdelen/ fasen van de (onderzoeks)projecten zich volgens hen minder goed voor het actief
betrekken van de ervaringsdeskundigen (doelgroep, ouders etc.). Zo willen ervaringsdeskundigen
wel meedenken bij de behoeftebepaling, productontwikkeling of implementatie van kennis, maar
bestaat er bij hen soms minder behoefte/animo om deel te nemen aan bijvoorbeeld de
onderzoekstechnische fasen (opstellen projectplan). Voor sommige doelgroepen en DVO’s is
meedenken/meewerken soms ook lastig (weinig tijd, alles op vrijwilligersbasis, te weinig
zelfvertrouwen, te inspannend).

22 | Bureau Bartels

Enkele gesprekspartners vinden dat er vanuit het programma (bijvoorbeeld bij de beoordeling van
de (onderzoeks)projecten door de programmacommissie van ZonMw) teveel nadruk wordt gelegd
op het in alle fase betrekken van de doelgroep. Het zou volgens hen beter zijn als wordt vertrouwd
op de deskundigheid van de deelsectoren bij het bepalen in welke fasen het wel of niet werkt om de
doelgroep actief te betrekken.
Ook vanuit de gesprekken met de betrokkenen bij de (onderzoeks)projecten (waaronder
ervaringsdeskundigen en DVO’s) komt een vergelijkbaar beeld naar voren. Dat wil zeggen dat ze
enerzijds blij zijn met de ervaren winst (duidelijke stappen gezet), maar anderzijds ook de lastigheid
ervaren om in de praktijk consequent vorm te geven aan de betrokkenheid.

Meerjarig deelsectorplan Kennis Over Zien
Ook binnen het consortium Kennis Over Zien is in de afgelopen periode veel aandacht besteed aan
het betrekken van mensen met een visuele beperking bij de programma-activiteiten. Dit heeft
vorm gekregen in een drietal proeftuinen die betrekking hebben op verschillende onderdelen van
het programma. Deze proeftuinen zijn in nauwe samenspraak met de DVO’s Oogvereniging en de
Maculavereniging uitgevoerd. Dit is op een gefaseerde wijze gebeurd.
De eerste proeftuin is in 2020 uitgevoerd en had betrekking op de participatie van ervaringsdeskundigen bij onderzoeksaanvragen. Deze proeftuin is in 2021 intern geëvalueerd en leverde een
aantal verbeterpunten op, zoals een klikgesprek tussen de projectleider en de ervaringsdeskundige
voorafgaande aan de samenwerking in het project, de administratieve organisatie rondom de inzet
van ervaringsdeskundigen bij één partij leggen en het instellen van één aanspreekpunt binnen de
Oogvereniging. Een tweede proeftuin is in 2021 uitgevoerd en afgerond. Deze proeftuin ging over
de participatie van ervaringsdeskundigen bij de programmalijnen van Kennis Over Zien. Een
derde proeftuin is in 2021 gestart en is gericht op het betrekken van ervaringsdeskundigen bij
expertisegroepen.
Binnen Kennis Over Zien speelt met name de Oogvereniging een belangrijke rol in de werving en
voorbereiding van ervaringsdeskundigen. Deze DVO heeft een pool van ervaringsdeskundigen
ingesteld waarop een beroep kan worden gedaan als ervaringsdeskundigen gezocht worden voor
(onderzoeks)projecten binnen het deelsectorplan. Uit het voortgangsverslag 2021 blijkt dat de
werving voor deze pool succesvol is geweest: 60 ervaringsdeskundigen zijn beschikbaar voor een
rol in één of meerdere projecten. Bij het bepalen van de fase van het project waarbij
ervaringsdeskundigen nodig zijn, het aantal in te zetten ervaringsdeskundigen en de rol die zij gaan
vervullen in het project, wordt eveneens gebruik gemaakt van de Participatiematrix (zie hiervoor).
Ook heeft de Oogvereniging een basistraining voor ervaringsdeskundigen laten ontwikkelen en
aangeboden. 15 Eind 2021 hadden inmiddels 24 ervaringsdeskundigen deze training gevolgd.
Ondanks de bovengenoemde professionaliseringsmaatregelen rondom de inzet van ervaringsdeskundigen komt uit de gesprekken met betrokkenen van Kennis Over ZIen naar voren dat het
ook hier een leerproces is. Nog steeds is het in de praktijk niet eenvoudig om te bepalen wie als
vertegenwoordiger van de doelgroep het beste ingezet kan worden en hoe de inbreng van deze
ervaringsdeskundige het beste tot zijn recht komt. Bovendien is het aantal beschikbare
ervaringsvrijwilligers inmiddels op peil gebracht, maar dat betekent nog niet dat alle typen visueel
beperkten waarop het deelprogramma zich richt in voldoende mate beschikbaar zijn.

Onderzoeksrondes

15

Er zijn ook basistrainingen voor onderzoekers en programmamanagers ontwikkeld. Voor zover we hebben kunnen
nagaan, zijn deze nog niet gevolgd.

Bureau Bartels | 23

In de voorwaarden voor de onderzoeksrondes wordt op twee manieren aandacht geschonken aan
de betrokkenheid van de doelgroep. In de eerste plaats wordt van de aanvrager verwacht dat
mensen met een zintuiglijke beperking (of hun persoonlijke en professionele netwerk) inbreng
hebben gehad bij de totstandkoming van het ingediende onderzoeksvoorstel, door een bijdrage
aan de concretisering van de onderzoeksvraag. Dit houdt in dat onderbouwd dient te worden hoe
wensen of behoeften van de beoogde doelgroep of hun naasten opgehaald zijn en vertaald naar de
onderzoeksvraag/-vragen.
In de tweede plaats wordt als voorwaarde gesteld dat cliënten en/of eindgebruikers (professionals
in de zorg, het onderwijs of anderszins die met de doelgroep werken) betrokken worden bij alle
onderdelen van het onderzoeksproces. In de aanvraag dient nader omschreven worden hoe hier
vorm en inhoud aan wordt gegeven. Als hulpmiddel daarbij wordt in de calls voor de gesloten en
open onderzoeksrondes de zogenoemde Participatiematrix aangereikt. In deze matrix wordt
onderscheid gemaakt naar een drietal fasen (voorbereiding, uitvoering en implementatie) en een
vijftal rollen voor de ervaringsdeskundige (toehoorder, meedenker, adviseur, partner en regisseur).
De aanvrager wordt hiermee gestimuleerd om goed na te denken over de inzet en rol van
ervaringsdeskundigen bij alle fasen van het onderzoek.
Vanuit een geraadpleegde ervaringsdeskundige is opgemerkt dat de participatiematrix te abstract
is. Hieruit is voor ervaringsdeskundigen (en andere projectpartners) lastig op te maken welke inzet
concreet van hen wordt verwacht. Het zou voor alle partijen goed zijn als duidelijker zou worden
omschreven wat in welk type project en in welke fase van ervaringsdeskundigen wordt verwacht en
vooral ook wat de inzet van ervaringsdeskundigen uiteindelijk aan resultaat moet opleveren. Dat
zou breed voor de Expertisefunctie ZG beter geformuleerd moeten worden. Alleen het benoemen
van het strategisch verankeren van het perspectief van de doelgroep is volgens deze
ervaringsdeskundige te vaag.
Dit wordt breder gesteund door verschillende typen gesprekspartners. De inzet van
ervaringsdeskundigheid zou volgens hen in een volgende periode wat duidelijker gestructureerd
moeten worden. Niet alleen moet in beeld worden gebracht in welke fase en op welke manier
ervaringsdeskundigheid moet worden ingeschakeld, maar er zou ook een manier moeten worden
gevonden om er voor te zorgen dat er meer spreiding komt in het type ervaringsdeskundige dat
wordt betrokken (niet steeds dezelfde beperkte groep) en dat ze daadwerkelijk (daar waar
mogelijk/wenselijk) actief worden betrokken. Ervaringsdeskundigen staan volgens sommige
respondenten nu toch nog wat achteraan in de rij, terwijl ze echt een gelijkwaardig lid van
projectengroepen zouden moeten zijn. Wellicht helpen de in de afgelopen periode opgedane
ervaringen en inzichten rond het werken met ervaringsdeskundigen – en de genoemde
verbeterpunten daarbij – om deze ervaren knelpunten in de toekomst op te lossen.

3.7 Formuleren erkenningscriteria
Een belangrijk beoogd resultaat van het Programma Expertisefunctie Zintuigelijk Gehandicapten
was de ontwikkeling van erkenningscriteria. Aan de hand van deze criteria is bepaald welke
organisaties binnen de sector zintuiglijk gehandicapten gedurende het verandertraject (dus in de
periode tot 2022) als erkende expertiseorganisaties aangemerkt konden worden. Deze erkende ZGexpertiseorganisaties kunnen dan in nauwe samenwerking met andere belanghebbenden en ten
dienste van de gehele (deel)sector een beroep doen op de beschikbare expertisemiddelen die door
ZonMw worden verstrekt. De erkende organisaties vervullen een regierol bij de ontwikkeling,
indiening en uitvoering van de eerdergenoemde meerjarige deelsectorplannen alsmede bij het
borgen van de kennisinfrastructuur voor de Expertisefunctie. Bovendien kunnen zij aanvragen
indienen voor de gesloten onderzoeksrondes en als partner optreden in de open onderzoeksrondes
als andere organisaties aanvragen indienen.

24 | Bureau Bartels

De erkenningscriteria zijn door ZonMw – in samenspraak met de deelsectoren zelf – ontwikkeld.
In totaal zijn 16 criteria geformuleerd waaraan voldaan moet worden om voor erkenning in
aanmerking te komen. Deze criteria hebben betrekking op zaken als de minimale ZG-omzet, de
positie van de Expertisefunctie binnen de eigen organisatie, ervaring met en voorzieningen voor
wetenschappelijk onderzoek en innovatie, samenwerking met universiteiten, overdracht van kennis
binnen en buiten de eigen organisatie, wetenschappelijke output (publicaties en congresbijdragen)
en de bijdrage aan opleidingen en scholing.
Nadat deze criteria in de aanvangsfase van het programma vastgesteld zijn, zijn deze gebruikt in de
oproep voor het indienen van erkenningsverzoeken die in najaar van 2018 heeft plaatsgevonden.
De programmacommissie heeft de ingediende aanvragen beoordeeld aan de hand van de set aan
erkenningscriteria. Begin december 2018 zijn vanuit ZonMw de besluiten over de erkenningen aan
de betreffende aanvragers gecommuniceerd. Deze erkenningsprocedure – en dus de toepassing
van de ontwikkelde criteria – heeft erin geresulteerd dat vijf organisaties erkend zijn als ZGexpertiseorganisatie, namelijk twee organisaties binnen de deelsector visueel (Bartiméus en
Koninklijke Visio) en drie organisaties binnen de deelsector auditief/communicatief (Koninklijke
Kentalis, Koninklijke Auris Groep, en de Nederlandse Stichting voor het Dove en Slechthorende
Kind (NSDSK)). Eén organisatie die actief is op het terrein van auditief/communicatief heeft wel een
aanvraag voor erkenning ingediend, maar na beoordeling geen erkenning gekregen. De primaire
afwijzingsgrond was dat de kennisontwikkeling binnen deze organisatie primair gericht is op
individueel en op maat gerichte behandel- en interventietrajecten.
Uit de deskresearch en de tot dusver gevoerde gesprekken blijkt dat zich rondom het formuleren
van de erkenningscriteria en de toepassing daarvan in de erkenningsprocedure geen
noemenswaardige problemen voorgedaan. Door de betrokkenheid van de sector zelf bij het
bepalen van de set aan criteria heeft ertoe geleid dat een groot draagvlak voor het werken met het
erkenningssysteem en voor de gehanteerde set aan criteria ontstaan is. Binnen de deelsectoren was
dan ook sprake van overeenstemming over de erkenningscriteria: deze worden als passend gezien
bij een hoogwaardige Expertisefunctie die met het programma voor wordt gestaan en bij de reeds
bestaande kennisinfrastructuur. Ook blijken de criteria voor zowel aanvragers als voor de
programmacommissie goed werkzaam te zijn geweest. Het format was volgens de verschillende
(deel)programmaleiders helder. Wel is de procedure als intensief ervaren, in de zin dat veel
informatie moest worden aangeleverd.
Hoe het erkenningstraject is ervaren verschilt wat tussen de organisaties die voorheen al
rechtstreeks geld kregen vanuit het ministerie van VWS en de organisaties die dat voorheen niet
kregen. De organisaties die voorheen rechtstreeks geld kregen vanuit de Expertisefunctie vonden
het traject naar eigen zeggen wat lastig. Zij hadden immers wat ‘te verliezen’. Ze kregen minder
geld, moesten bezuinigen binnen de eigen organisatie en kregen bovendien als aanvullende
voorwaarde dat ze bij de besteding van het geld meer moesten gaan samenwerken met andere
partijen. Voor de organisaties die nog niet rechtstreeks geld ontvingen uit de Expertisefunctie
bracht de erkenning naar eigen zeggen juist winst. Er kwam volgens betrokkenen uit deze
organisaties meer budget ter beschikking waarmee ze hun onderzoeks- en expertisecapaciteit
(aanzienlijk) konden uitbreiden.
Vooral vanuit die laatste groep organisaties is opgemerkt dat de periode na de erkenning als
spannend is ervaren. Na de erkenning kwam opeens de verantwoordelijkheid als erkende ZGexpertiseorganisatie om de regie te pakken. Niet alleen ontbraken volgens enkele respondenten
duidelijke formats of richtlijnen die ze konden gebruiken (bijvoorbeeld richtlijnen om te bepalen
hoe het geld moet worden verdeeld). Het was vooral – zoals al eerder werd genoemd – een
zoekproces om met de andere erkende organisaties gezamenlijk besluiten te nemen over zowel de
Bureau Bartels | 25

verdeling van het geld, de inhoud van het programma en infrastructuur van de samenwerking,
terwijl samenwerking nog niet echt gebruikelijk was. Uiteindelijk is het de erkende organisaties –
naar eigen zeggen – wel gelukt om de regierol te pakken, met name door het opzetten van een
goede infrastructuur voor samenwerking (zie paragraaf 3.2).
De geraadpleegde sleutelpersonen en (deel)programmaleiders van de erkende organisaties zijn
over het algemeen van mening dat – alles overziend – er een effectieve erkenningssystematiek is
ontwikkeld is, met passende en heldere erkenningscriteria. Wel is vanuit verschillende
gesprekspartners naar voren gebracht dat niet (geheel) duidelijk is hoe na afloop van dit
programma (en dus bij de toekomstige inrichting van de Expertisefunctie ZG) zal worden
omgegaan met de erkenningssystematiek. Moeten de reeds erkende organisaties na afloop van
het huidige programma de erkenningsprocedure opnieuw doorlopen of blijft de erkenning (al dan
niet met een lichte toets) in stand? Daarnaast bestaat onduidelijkheid en onzekerheid over het
eventueel erkennen van nieuwe ZG-organisaties. Hoe en wanneer gaat een nieuwe
erkenningsprocedure lopen, wanneer bestaat duidelijkheid over eventueel nieuwe erkenningen en
welke consequenties hebben nieuwe erkenningen voor de hoogte en verdeling van de financiële
middelen die voor de erkende organisaties beschikbaar zijn.
Verschillende (deel)programmaleiders uit de beide deelsectoren geven aan dat er wat hen betreft
niet moet worden ingezet op het helemaal opnieuw doorlopen van het erkenningstraject voor alle
organisaties. Het speelveld is klein (weinig andere organisaties) en de kwaliteit van de
kennisinfrastructuur in de erkende organisatie is inmiddels aangetoond. Bovendien hebben deze
partijen nu een modus gevonden om samen te werken en de regie te voeren. Het is in hun ogen
zeker goed om met een lichte toets de vinger aan de pols te houden, maar het helemaal opnieuw
doorlopen van het erkenningsproces kost veel tijd en inspanning. De afgelopen periode heeft in het
teken gestaan van het inrichten van de randvoorwaarden. Dat moet niet opnieuw, de aandacht kan
volgens deze gesprekspartners beter worden besteed aan de inhoud.
Les voor de toekomst
8. Voorkom dat na afloop van het huidige programma reeds erkende ZGexpertiseorganisaties opnieuw een (volledige) erkenningsprocedure moeten doorlopen.
De erkende ZG-expertiseorganisaties hebben aangetoond dat zij aan de eisen voor de erkenning
voldoen. Gezien de aard van de criteria mag verwacht worden dat dit – tenzij zich grote
veranderingen binnen de organisatie voorgedaan hebben, waarvoor wij overigens geen aanleiding
zien – ook voor de toekomst geldt. Het opnieuw moeten doorlopen van een volledige
erkenningsprocedure zou dan ook een onnodige administratieve belasting zijn (voor de organisaties
zelf en voor de toekomstige beoordelaar). Op korte termijn zal dan ook duidelijkheid gegeven
moeten worden aan de erkende organisaties hoe geborgd wordt dan de erkenning in stand blijft.
Les voor de toekomst
9. Geef tijdig duidelijkheid over het al of niet toelaten van nieuw erkende
expertiseorganisaties.
Voor de huidige erkende organisaties is het van belang dat binnen afzienbare tijd duidelijkheid komt
over of en wanneer nieuwe erkenningen mogelijk gemaakt worden en welke consequenties
(financieel, qua governance) die zullen hebben voor de voor de huidige structuur van reeds erkende
organisaties en de samenwerking binnen de deelsectoren.

3.8 Ontwikkeling Raamwerk Kwaliteit
Een laatste uitgangspunt voor (of ingrediënt van) de toekomstige vormgeving van de
Expertisefunctie, is de ontwikkeling van een raamwerk kwaliteit. Het doel van een dergelijk

26 | Bureau Bartels

raamwerk is om de kwaliteit van de Expertisefunctie en van de ontwikkeld expertise te borgen,
door sectorbrede kwaliteitscriteria te formuleren waaraan voldaan moet worden. De basis voor dit
raamwerk is door de Adviescommissie Expertise Zintuiglijk Gehandicapten gelegd in haar
eindadvies. Dit eindadvies bevatte namelijk een groeidocument voor (zowel de erkenningscriteria
als) de sectorbrede kwaliteitscriteria. De bedoeling was dat de deelsectoren dit groeidocument
gedurende de uitvoering van het programma verder uit zouden werken en kwantificeren. De ZGexpertiseorganisaties en de deelsectoren als geheel krijgen vervolgens de tijd om naar het beoogde
kwaliteitsniveau toe te groeien.
De sector heeft de sectorbrede kwaliteitscriteria nader uitgewerkt. Dit is in een aantal stappen
gebeurd. In de deelsectorplannen die in september 2019 beschikbaar kwamen, is beschreven hoe
het proces van uitwerking en concretisering vorm en inhoud zouden krijgen. Conform deze
beschrijving zijn in 2021 door beide deelsectoren gezamenlijk de deelsectoroverstijgende
kwaliteitscriteria uitgewerkt. Via de voortgangsverslagen van de meerjarige deelsectorplannen
2021 van beide deelsectoren is dit kwaliteitskader aangeboden aan ZonMw. Dit kader bevat de
uitgangspunten, de criteria waaraan voldoen moet worden en een beschrijving van de wijze waarop
verantwoord en getoetst wordt.
Bij de criteria wordt de kenniscirkel – die ook als basis voor de meerjarige deelsectorplannen wordt
gebruikt – als ordening gehanteerd. Vandaar dat kwaliteitscriteria op het gebied van
programmering, kennisontwikkeling, wetenschappelijk onderzoek toepassen, kennisdeling en
implementatie zijn geformuleerd. Verder zijn binnen elk van deze onderdelen drie typen criteria
onderscheiden, namelijk inputcriteria (de activiteiten, functionarissen en netwerken binnen de
kennisinfrastructuur), procescriteria (de wijze waarop uitvoering wordt gegeven aan het onderdeel)
en outputcriteria (het resultaat dat met het onderdeel wordt beoogd). Uit de toelichting op de
criteria blijkt dat het formuleren van het laatste type criteria in zekere zin een worsteling is geweest.
Geconstateerd wordt namelijk dat het vastleggen van een (minimale) norm voor de kwaliteit van
output moeilijk te vatten is in concrete criteria. Vanuit de erkende expertiseorganisaties is overigens
aangegeven dat de kwaliteitscriteria goed aansluiten bij de eigen kwaliteitssystemen van de
organisaties.
Wat betreft de toetsing en verantwoording van de toepassing van dit kwaliteitskader is
voorgesteld om gefaseerd twee typen activiteiten te gaan ontplooien, namelijk het opstellen van
kwaliteitsrapportages en collegiale visitaties. De bedoeling is om dit gefaseerd te gaan invoeren,
namelijk in het eerst jaar ervaring opdoen met de kwaliteitsrapportages en vanaf het tweede jaar
met de visitaties. Deze activiteiten staan vooral in het teken van leren om tot verdere
kwaliteitsverbetering te komen. In een recent afstemmingsoverleg tussen de deelsectoren, VWS en
ZonMw is afgesproken om de kwaliteitsrapportage te integreren in de bestaande
verantwoordingscyclus richting ZonMw, namelijk door hierover te rapporteren in de jaarlijkse
voortgangsrapportages. In de opdrachtbrief van het ministerie van VWS aan ZonMw is beschreven
hoe de taakverdeling rondom de toetsing van de kwaliteit vorm gaat krijgen. De sector en de ZGexpertiseorganisaties zijn zelf verantwoordelijk voor de algehele kwaliteitstoets op basis van de
geformuleerde kwaliteitscriteria; ZonMw zal beoordelen of de toetsing juist is uitgevoerd en of de
resultaten voldoende zijn. In de komende tijd zal verder uitgewerkt worden hoe deze toetsing plaats
gaat vinden.
Uit het bovenstaande kunnen enkele voorlopige conclusies worden getrokken. In de eerste plaats
is de ontwikkeling en implementatie van het kwaliteitskader nog volop ‘in proces’. Dat betekent
dat nog geen ervaring opgedaan is met het daadwerkelijk hanteren van dit kader en de beoogde
toetsingsactiviteiten. Een tweede conclusie is dat er al wel een basis is gelegd door criteria te
formuleren die ook nauw aansluiten bij de randvoorwaarden van het eindmodel van de EZG. Het
gaan dan bijvoorbeeld om de toepassing van de kenniscirkel, meerjarige onderzoeksagenda’s, de
Bureau Bartels | 27

samenwerking intern binnen de Expertisefunctie en extern met andere partijen en de verankering
van het perspectief van mensen met een zintuiglijke beperking. Juist vanwege het feit dat hier
aansluiting bij is gezocht, is – vanuit het oogpunt van voorkomen van onnodige bureaucratie –
terecht besloten om de kwaliteitsrapportages te integreren in andere rapportageverplichtingen
binnen het (toekomstige) programma. In de voortgangsrapportages van de deelsectoren wordt
namelijk over dit soort aspecten ook al volop gerapporteerd.

28 | Bureau Bartels

4. Programmabeheer door ZonMw
4.1 Inleiding
Het ministerie van VWS heeft de procesmatige coördinatie van het Programma Expertisefunctie
Zintuigelijk Gehandicapten voor de periode van 2019 tot en met 2022 belegd bij ZonMw. ZonMw is
ook verantwoordelijk voor de monitoring van de algehele voortgang en de verdeling van de
beschikbare middelen. De betrokkenheid van ZonMw bij het programma gaat echter verder terug.
ZonMw heeft in opdracht van VWS ook de secretarisrol vervult in het adviestraject 16 dat
voorafgaand aan het programma is uitgevoerd. Verschillende organen binnen ZonMw hebben een
rol binnen het programma, namelijk het ZonMw-bestuur als eindverantwoordelijk orgaan voor het
programma, de ZonMw programmacommissie voor de uitvoering en monitoring van het
programma en het ZonMw Programmabureaus als ondersteunend orgaan van de
programmacommissie en verantwoordelijk voor de dagelijkse uitvoering.

4.2 Rol algemeen
Aan de geraadpleegde sleutelpersonen en (deel)programmaleiders is gevraagd hoe zij aankijken
tegen de rol van ZonMw en de manier waarop ZonMw aan deze rol invulling geeft. Allereerst komt
daarbij naar voren dat er bij vrijwel alle partijen begrip en waardering bestaat voor de keuze om de
coördinatie en facilitering van het programma bij een externe en onafhankelijke partij te
beleggen. Een dergelijke externe ‘begeleiding’ is wenselijk en noodzakelijk, zeker in de sector die
voorheen niet gewend was om wat betreft financiering van de Expertisefunctie te werken met een
systeem van aanvraag- en verantwoordingsprocedures. Dat daarbij de keuze gevallen is op ZonMw
vinden de meesten partijen logisch, in de zin dat zij geen andere partij kennen waarbij deze functie
belegd zou kunnen worden. ZonMw kent immers duidelijke structuren voor het beoordelen van
(onderzoeks)aanvragen en het ‘verdelen’ van geld. Daarnaast speelt mee dat ZonMw al vroeg in het
verandertraject (namelijk al in het adviestraject) betrokken was en zo heeft meegedacht over en
goed op de hoogte was van het programma en de beoogde opzet van de Expertisefunctie.
Diverse gesprekspartners geven echter wel aan dat de genoemde structuren van ZonMw in hun
ogen in de praktijk toch niet zo passend zijn gebleken voor een programma dat gericht is op de
structurele financiering van een Expertisefunctie. Vanuit de deelsectoren wordt opgemerkt dat de
door ZonMw gehanteerde reguliere procedures (voor subsidieaanvragen, -verantwoording en
financiële afwikkeling van onderzoeksrondes) niet zondermeer aansluiten op de specifieke situatie
van het programma Expertisefunctie. 17 Het is volgens hen voor ZonMw een voortdurende
zoektocht (geweest) om de procedures meer passend te maken, ze hebben het idee dat ZonMw als
het ware heeft moeten groeien in haar rol.
Dit groei- en zoekproces heeft voor de deelsectoren volgens meerdere gesprekspartners als nadelig
effect gehad dat veel zaken lang op zich (hebben) laten wachten. Dit zorgt voor onduidelijkheid
en onzekerheid voor partijen binnen de deelsectoren. Als voorbeeld wordt onder andere genoemd
dat deelsectoren inmiddels al werken aan een meerjarig deelsectorplan voor de komende
programmaperiode, zonder dat er vanuit het ZonMw-programmabureau al de kaders beschikbaar
zijn gesteld voor de volgende fase. Ook is er nog geen duidelijkheid over hoe er zal worden
omgegaan met de erkenningen. Door het zoekproces lijkt het volgens verschillende
gesprekspartners soms ook alsof ZonMw wat ad hoc reageert. Onderzoeksrondes worden
plotseling aangekondigd en zaken die eerst die niet mogelijk bleken, kunnen korte tijd later wel. Als
16

17

Het doel van het traject was te komen tot een advies over de inrichting, reikwijdte en financiering van de expertisefunctie ZG.
Citaat gesprekspartner: ‘de expertisemiddelen zijn voor ons eerste geldstroom middelen, terwijl ZonMw normaal tweede
geldstroom middelen verdeelt’.

Bureau Bartels | 29

voorbeeld wordt hier gewezen op het vereenvoudigen van de aanvraagprocedure voor de ‘kleinere’
onderzoeksrondes.
In reactie daarop 18 wordt vanuit het ZonMw-programmabureau aangegeven, dat zij rond bepaalde
zaken ook (nog) geen informatie hebben kunnen geven. Immers, zij hebben nog niet een opdracht
gekregen voor het oppakken van de rol als procescoördinator voor een volgend programma. Zij zijn
daarom naar eigen zeggen nog niet in de positie om hier uitspraken over te doen (en
informatie/kaders te verstrekken over deze zaken) 19 . Bovendien stelt het ZonMwprogrammabureau dat het ‘ad hoc’ optreden (deels) voortkomt uit het feit dat ze bestaande
ZonMw-procedures, op verzoek van en in overleg met de deelsectoren tussentijds hebben proberen
aan te passen. Dat zaken hierdoor ‘plotseling’ veranderden was in hun ogen dan ook onvermijdbaar.
Dat dit niet wordt herkend door alle geraadpleegde partijen binnen de deelsectoren komt wellicht
door het feit dat zijzelf niet allemaal in direct contact staan met het ZonMw-programmabureau en
dat dit soort informatie (over aanpassen van procedures) binnen de deelsectoren zelf niet breed
wordt gedeeld. Verschillende respondenten geven ook zelf aan dat zij niet goed zicht hebben op de
rol en het functioneren van ZonMw.
Ondanks de bovengenoemde kritiek is er bij de gesprekspartners uit de deelsectoren breed
waardering voor de inzet en welwillendheid van de medewerkers van het ZonMwprogrammabureau. Het bureau laat volgens veel gesprekspartners duidelijk zien dat ze betrokken
zijn, oog hebben voor de ervaren knelpunten van de deelsectoren en bereid zijn om mee te denken
aan oplossingen. De houding van en het contact met het ZonMw-programmabureau wordt
daarom door de meeste gesprekspartners als goed gewaardeerd.
Vanuit het ZonMw-porgrammabureau wordt het bovenstaande voor een belangrijk deel herkend.
De rol voor ZonMw was naar eigen zeggen bij de start van het programma zeker duidelijk. ZonMw
is immers nadrukkelijk betrokken geweest bij de voorbereidende fase (adviestraject). Toch merken
ook partijen binnen ZonMw (zowel de programmacommissie als het bureau) dat het tijd heeft
gekost om in hun rol te groeien en dat het soms zoeken is (geweest) bij ‘werkbaar maken’ van de
procedures zoals die bij ZonMw worden gehanteerd. Ook op andere punten is het in hun ogen een
zoek- of groeiproces (geweest), bijvoorbeeld in de verhouding en taakverdeling tussen ZonMw en
de beide deelsectoren (zie verderop).
Bovendien was de overgang naar een nieuwe inrichting van de Expertisefunctie volgens partijen
binnen ZonMw (programmacommissie en het programmabureau) ook een duidelijk transitie- en
zoekproces ook voor de deelsectoren zelf. Ze hebben te maken gekregen met enerzijds nieuwe
eisen en voorwaarden waar de Expertisefunctie aan moet voldoen (meer samenwerking, betrekken
ervaringsdeskundigen etc.) en met nieuwe onderwerpen en doelgroepen waar ze aandacht aan
moeten besteden (meer aandacht voor participatie). Anderzijds zijn de deelsectoren
geconfronteerd met een andere financieringswijze, waarbij ze meer dan voorheen moeten
verantwoorden. Deze transitie heeft volgens betrokkenen binnen ZonMw geleid tot enige
onzekerheid, onrust en wat weerstand binnen de deelsectoren en (daarmee) soms ook tot een
gebrek aan vertrouwen en een kritische houding richting ZonMw. Alle partijen zijn volgens de
gesprekspartners bij ZonMw zoekende geweest (en deels nog steeds zoekend). Dit hoort bij een
dergelijk ingrijpend transitietraject. Het is volgens hen belangrijk om daar oog voor te hebben en
samen in goed overleg te zoeken naar de best werkbare situatie voor alle partijen. ZonMw is naar
eigen zeggen bereid om daar ook in de toekomst aan mee te willen werken.
18

De informatie over de geuite kritiek vanuit de deelsectoren op het late aanleveren van informatie door het ZonMwprogrammabureau, heeft ZonMw kunnen lezen in de tussennotitie die wij over dit evaluatie hebben opgesteld. Als evaluator
vinden wij het goed om deze reactie vanuit ZonMw mee te nemen in de eindrapportage.
19
Vanuit het ministerie van VWS wordt aangegeven dat richting de deelsectoren meerdere keren nadrukkelijk is
gecommuniceerd hoe dit proces eruit ziet en wanneer er wel/niet gecommuniceerd kan worden.

30 | Bureau Bartels

Verschillende gesprekspartners binnen de beide deelsectoren onderschrijven overigens het
bovenstaande beeld dat ook de deelsectoren hebben moeten groeien in hun nieuwe taak en rollen
en dat het zowel voor de sector als voor ZonMw zoeken is geweest naar een goede onderlinge
relatie.

4.3 Beoordeling erkenningsverzoeken en overgangssubsidie
Beoordelen erkenningsverzoeken
Eén van de taken van ZonMw was het organisatorisch vormgeven van het erkenningstraject van
ZG-expertiseorganisaties. Bij de aanvragen vormde een door ZonMw ontwikkeld format de basis.
De programmacommissie van ZonMw had daarbij als taak het beoordelen van de verzoeken van
organisaties die zich willen laten erkennen als ZG-expertiseorganisatie. De programmacommissie
beoordeelde de erkenningsverzoeken aan de hand van de samen met de sector opgestelde
erkenningscriteria en formuleerde een eerste oordeel inclusief sterke/zwakke punten en
verhelderende vragen. Vervolgens vond een vraaggesprek plaats tussen de programmacommissie
en de indieners. Tijdens dit gesprek kreeg de indiener de kans het erkenningsverzoek kort toe te
lichten en in te gaan op de vragen en opmerkingen van de programmacommissie. De
programmacommissie formuleerde een besluitvormingsadvies op basis van het ingediende
erkenningsverzoek, het eerste commissieoordeel en het daarop volgende vraaggesprek. Het
ZonMw-bestuur nam op basis daarvan het definitieve besluit.
Zoals eerder is aangegeven is het erkenningstraject volgens geraadpleegde betrokkenen uit de
deelsectoren over het algemeen goed verlopen. De erkenningscriteria, het format en de procedure
(te doorlopen stappen en deadlines) waren voldoende helder en de termijn waarbinnen het traject
moest plaatsvinden werd als realistisch ervaren. Ook de beoordeling door en het contact met de
programmacommissie op dit punt werden als positief ervaren.
Het enige ervaren – en al eerder genoemde – knelpunt heeft betrekking op het feit dat de
geraadpleegde partijen uit de deelsectoren naar eigen zeggen geen duidelijkheid hebben over hoe
in de toekomst (na afloop van dit programma) met het systeem van erkenningen zal worden
omgegaan. Ze missen op tijdige en duidelijke informatie op dit punt. Deze informatie verwachten
ze te krijgen van ZonMw (hoewel ZonMw deze informatie zoals gezegd vooralsnog niet kan geven).
Het betreft zowel informatie over het beoogde ‘traject’ voor reeds erkende organisatie (moeten ze
zich opnieuw laten erkennen, via hetzelfde traject, wanneer start dit traject) als over de manier
waarop wordt omgegaan met het toelaten van nieuwe, erkende organisaties (en wat dat betekent
voor de positie en rol van de reeds erkende organisaties) (zie ook de lessen 5 en 6 hiervoor).
Beoordelen verzoeken overgangssubsidie
ZonMw had ook als taak het organiseren van het aanvraag- en toekenningstraject van de
overgangssubsidie. Het beoordelen van de aanvragen voor de overgangssubsidie was een
verantwoordelijkheid van de programmacommissie. De overgangssubsidie was bedoeld om de
periode tussen erkenning en de ontwikkeling en uitvoering van het meerjarig deelsectorplan te
overbruggen in het overgangsjaar 2019 en om de continuïteit van de al opgebouwde
kennisinfrastructuur van de sector te waarborgen.
Voor de aanvraag dienden organisaties (die voorheen al subsidie vanuit het ministerie van VWS
ontvingen in het kader van de Expertisefunctie) een beschrijving en onderbouwing van de inzet en
activiteiten de geven die nodig zijn om de continuïteit van de Expertisefunctie ZG te borgen,
inclusief de begroting. Het format van het ministerie van VWS voor 2018 diende als basis voor het
te gebruiken format. Daarnaast diende iedere aanvraag te worden aangevuld met een gezamenlijke
oplegger per deelsector, waarin tot uitdrukking komt hoe in gezamenlijkheid zou worden
Bureau Bartels | 31

toegewerkt naar een meerjarig deelsectorplan. De programmacommissie beoordeelde de
subsidieaanvragen, waarbij ze vooral de uitgangspunten voor het verandertraject in de gaten
hielden.
Voor zover uit de gesprekken met de deelsectoren naar voren is gekomen, is het proces rond het
aanvragen, beoordelen en toekennen van de overgangssubsidies zonder noemenswaardige
problemen verlopen. ZonMw heeft haar taken op dit punt goed uitgevoerd.

4.4 Beoordeling en monitoring meerjarig deelsectorplan
Een andere taak van de programmacommissie van ZonMw was het beoordelen van de meerjarige
deelsectorplannen en het monitoren van de uitvoering en voortgang van deze deelplannen. Het
ZonMw-programmabureau ondersteunt de programmacommissie daarbij. Bij het beoordelen van
de meerjarige deelsectorplannen werden alle elementen van de Expertisefunctie ZG en de
uitgangspunten van het verandertraject betrokken. Op basis hiervan formuleerde de
programmacommissie een eerste oordeel inclusief sterke/zwakke punten en verhelderende vragen.
Daarna vond – net als bij het erkenningstraject – een vraaggesprek plaats tussen de
programmacommissie en de indieners. Tijdens dit gesprek kreeg de indiener de kans het
ingediende plan kort toe te lichten en in te gaan op de vragen en opmerkingen van de
programmacommissie. De commissie formuleerde vervolgens een besluitvormingsadvies op basis
van het ingediende meerjarige deelsectorplan, het eerste commissieoordeel en het daarop
volgende vraaggesprek. Het ZonMw-bestuur nam vervolgens het definitieve besluit.
De meerjarige deelsectorplannen (inclusief de programmalijnen) hebben een looptijd van drie jaar
(2020-2022). Vanuit het belang voor de programmacommissie om de ontwikkelingen en voortgang
goed te kunnen volgen en toetsen, vindt er na honorering jaarlijks een go/no-go moment plaats. Dit
gebeurt in de periode november-december, aan de hand van een voortgangsrapportage inclusief
een nadere uitwerking van de programmalijnen. Gekoppeld aan deze go/no-go momenten vindt de
financiële bevoorschotting plaats.
ZonMw – in casu de programmacommissie – monitort de uitvoering van de meerjarige deelsectorplannen door het bestuderen van door de deelsectoren aangeleverde jaarlijkse voortgangsrapportages. De programmacommissie en het ZonMw-programmabureau geven op de
voortgangsrapportages een schriftelijke reactie. Verder is er éénmaal per jaar een
afstemmingsoverleg tussen het ZonMw-programmabureau en de bestuurders van de betrokken
organisaties binnen de deelsectoren en voeren de programmacommissie en het ZonMw
programmabureau jaarlijks site visits uit aan beide deelsectoren. Het idee achter de site visits is dat
de vertegenwoordigers van de programmacommissie en het ZonMw-programmabureau op locatie
worden geïnformeerd over de voortgang van de deelsectorplannen en bijbehorende projecten.
Door de activiteiten uit de Expertisefunctie te illustreren aan de hand van concrete voorbeelden
komen ze naar verwachting meer tot leven en kunnen alle betrokken partijen met elkaar in gesprek
gaan over het verloop van het verandertraject.
Op basis van de gesprekken met de sleutelpersonen binnen de deelsectoren en enkele
(deel)programmaleiders 20 komt naar voren dat de opstelling van de programmacommissie bij het
beoordelen en door de geraadpleegde partijen binnen de deelsectoren over het algemeen positief
wordt beoordeeld. De leden van de programmacommissie worden bestempeld als betrokken,
deskundig en gemotiveerd. Wel vinden verschillende partijen het jammer dat er geen afvaardiging
in de commissie zit die direct kennis heeft van of ervaring heeft binnen de ZG-sector zelf. Ze
vragen zich soms af of de programmacommissie daardoor wel voldoende weet hoe de sector in

20

Slechts enkele (deel)programmaleiders zijn hier bij betrokken geweest en konden hier dus een oordeel over geven.

32 | Bureau Bartels

elkaar zit en wat er precies speelt. Ook stellen enkele gesprekspartners – zoals al eerder naar voren
kwam – dat ze zich afvragen of de huidige betrokken ervaringsdeskundigen in de
programmacommissie een goede afspiegeling/vertegenwoordiging zijn van (alle) doelgroepen
binnen de deelsectoren.
Verder komt uit de gesprekken naar voren dat er wat onduidelijkheid en/of een verschil van mening
is over de afbakening van de taak van de programmacommissie. Vanuit meerdere
gesprekspartners uit de beide deelsectoren is opgemerkt dat ze soms ervaren dat de
programmacommissie zich teveel met de inhoud van de Expertisefunctie wil ‘bemoeien’ en een
eigen agenda lijkt te (willen) voeren. De taak van de programmacommissie is in hun ogen om op
strategisch niveau te sturen en om kritisch en nauwgezet te volgen of bij de opzet en uitvoering van
de meerjarige deelsectorplannen voldoende tegemoet wordt gekomen aan de geformuleerde
doelen en uitgangspunten. De inhoudelijke inrichting van de Expertisefunctie (programmering en
bepalen doelgroepen) is in hun ogen de verantwoordelijkheid van de deelsectoren zelf. Daar zouden
vanuit de programmacommissie geen uitspraken over gedaan moeten worden 21. Het idee bestaat
bij verschillende gesprekspartners dat de commissie soms zelf wat teveel ‘smaak’ wil toevoegen en
de sector niet voldoende de ruimte biedt om de regierol op inhoud te pakken.
Tegelijkertijd wordt vanuit ZonMw aangegeven dat de programmacommissie – naast de toetsende
en monitoringsfunctie – in hun ogen ook best een ‘meedenkende’ rol zou kunnen vervullen. De
kennis en expertise in de programmacommissie zou benut kunnen worden voor het nog beter
inrichten en/of uitvoeren van de meerjarige deelsectorplannen. Ze merken in de praktijk dat de
deelsectoren wat huiverig voor zijn voor een dergelijke meedenkende rol. Er is in hun ogen nog te
weinig vertrouwen van de deelsectoren in de commissie. ZonMw wordt volgens hen nog teveel
alleen als een controlerende partij gezien en minder als een partner die meewerkt aan het
versterken van de Expertisefunctie.
Vanuit enkele gesprekspartners uit de deelsectoren wordt opgemerkt dat dat gebrek aan
vertrouwen mogelijk komt doordat de programmacommissie voor partijen binnen de deelsectoren
wat op afstand staat. Er zijn weinig directe contactmomenten, communicatie die er is verloopt
veelal via het ZonMw-programmabureau. Ook niet iedereen in de deelsectoren heeft bijvoorbeeld
de reactie van de programmacommissie op de voortgangsverslagen gezien. Vragen,
onduidelijkheid en/of onbegrip rond besluiten van de prorgrammacommissie bij de deelsectoren
kunnen daardoor niet goed onderling (tussen programmacommissie en de deelsectoren) worden
besproken. Door de onderlinge afstand heeft de programmacommissie volgens enkele
gesprekspartners binnen de deelsectoren mogelijk onvoldoende zicht op wat er in de deelsectoren
speelt en in welke context besluiten worden genomen.
De site visits zijn volgens zowel gesprekspartners binnen ZonMw als de deelsectoren een goede
manier om die afstand tussen de deelsectoren en programmacommissie/ZonMw te verkleinen. Ze
worden door de gesprekspartners uit de deelsectoren duidelijk als (zeer) waardevol ervaren. Wel
bestaat het idee dat nog niet het maximale uit deze ontmoetingen is gehaald. Dit komt volgens hen
onder andere doordat door corona de site visits online moesten worden gehouden en doordat de
visits soms nog teveel in het teken stonden van ‘het laten zien van’. Inhoudelijke discussies zijn
(soms) in mindere mate gevoerd.

21

Dit wordt ondersteund door de passage in de programmatekst die stelt: De ZG-sector is primair verantwoordelijk voor
het bepalen van de prioritaire thema’s en doelgroepen (programmering). ZonMw zal vanuit haar faciliterende rol het
benutten van evt. bestaande kennisagenda’s stimuleren.

Bureau Bartels | 33

Les voor de toekomst
10. Kom tot een duidelijke/scherpe afbakening van de rol en verantwoordelijkheden van de
programmacommissie bij de beoordeling en monitoring van de deelsectorplannen.
Het is belangrijk dat er in de taakomschrijving van de programmacommissie heel duidelijk wordt
vastgelegd wat hun verantwoordelijkheden zijn (beoordelen uitgangspunten, processen) waar zij
zaken aan de deelsectoren zelf moeten overlaten (inhoudelijke beslissingen). De taakafbakening
moet ook duidelijk gecommuniceerd worden naar de leden van de programmacommissie en de
deelsectoren. Maak in aanvulling hierop duidelijk hoe de interactie en communicatie tussen
programmacommissie en de deelsectoren vormgegeven moeten worden.

4.5 Beoordeling en uitvoering onderzoeksrondes
ZonMw is ook verantwoordelijk voor het organiseren van de onderzoeksrondes en de
programmacommissie beoordeelt de aanvragen binnen de open en gesloten onderzoeksrondes.
De beoordeling van de onderzoeksaanvragen verloopt conform de reguliere ZonMw procedure.
Over deze keuze voor de reguliere procedure bestaat binnen de deelsector wat verdeeldheid. Aan
de ene kant wordt door verschillende gesprekspartners genoemd dat deze procedure helder en
duidelijk is en dat het logisch is dat voor deze bestaande procedure wordt gekozen. Anderen vinden
de procedure administratief te zwaar, zeker voor de kleinere calls (€50.000) en ook omdat de
onderzoeksrondes niet helemaal op zich staan (de gesloten rondes zijn gelinkt aan het meerjarig
deelsectorplan en daarvoor wordt al veel op papier toegelicht en verantwoord). Deze kritiek is naar
eigen zeggen ook gedeeld met ZonMw. Er is bij verschillende gesprekspartners waardering voor
het feit dat ZonMw ervoor gezorgd heeft dat de aanvraag voor de kleinere onderzoeken in de loop
van de tijd wat is vereenvoudigd. Toch zou een verdere administratieve vereenvoudigen in hun ogen
nog wel mogelijk en wenselijk zijn. Anderen voelen zich minder gehoord door ZonMw. Zij vinden
dat ZonMw niet voldoende openstaat voor een gesprek over vereenvoudiging.
Eerder is al gewezen op het kritiekpunt dat meerdere gesprekspartners in de beide deelsectoren
vinden dat de communicatie rond de onderzoeksrondes niet altijd op orde is. Ze zouden graag
eerder willen weten wanneer een onderzoeksronde wordt geopend en welke termijnen daarvoor
gaan gelden. Nu voelen ze zich onder druk gezet door de plotselinge start van calls en de korte
termijnen die daaraan verbonden zijn. Vanuit ZonMw wordt aangegeven dat de timing van de
onderzoeksrondes deels in overeenstemming met de deelsectoren zelf is bepaald (klopt dit
Leonie/Rozemarijn?). Dat dergelijke afspraken zijn gemaakt is voor veel partijen in de deelsectoren
niet duidelijk.
Net als bij de meerjarige deelsectorplannen wordt verder ook hier als kritiek gewezen op de
taakafbakening of taakopvatting van de programmacommissie. In de ogen van verschillende
gesprekspartners stuurt de programmacommissie bij het beoordelen van de aanvragen teveel op
inhoudelijke en operationele zaken. Inhoudelijk zou de programmacommissie moeten steunen op
de input van de referenten. De beoordeling van de referenten wordt over het algemeen als goed
ervaren door de geraadpleegde partijen binnen de deelsectoren. De programmacommissie zou
daar volgens hen zelf geen eigen oordeel over moeten vellen. Toch merken de deelsectoren dat de
programmacommissie weldegelijk nog een eigen afweging maakt, die doorslaggevend kan zijn bij
het wel of niet honoreren van de aanvraag. De argumentatie achter de afweging is volgens
meerdere gesprekspartners niet altijd helder en ze vragen zich af hoe het oordeel van de referenten
zich verhoudt tot dat van de programmacommissie. Soms beoordelen de referenten een aanvraag
als kwalitatief goed, maar bepaalt de programmacommissie toch dat de aanvraag wordt
afgewezen.

34 | Bureau Bartels

Vanuit ZonMw wordt opgemerkt dat het wellicht komt doordat de programmacommissie feitelijk
een dubbele rol heeft, namelijk het beoordelen van de meerjarige deelsectorplannen en het
beoordelen van de onderzoeksvoorstellen. Elk van deze rollen kent een eigen procedure en vraagt
een wat andere rol van de programmacommissieleden. Als dat niet voor alle commissieleden
duidelijk is kan dat voor knelpunten zorgen. Een goede (en naar de toekomst toe wellicht nog
betere) aansturing en ondersteuning van de programmacommissie vanuit het ZonMw
programmabureau kan daarbij helpen.
Ook hier kan als les voor de toekomst toe worden genoemd dat de rol en werkwijze van de
programmacommissie helderder moet worden geformuleerd en duidelijk gecommuniceerd moet
worden naar alle leden van de programmacommissie.

4.6 Overige faciliterende en ondersteunende rollen
Als eindverantwoordelijke voor de procesmatige coördinatie heeft ZonMw in brede zin een
faciliterende en ondersteunende rol. Het gaat daarbij onder andere om zaken op het gebied van
communicatie (communicatie binnen/over het programma, kennisdeling), implementatie, het
versterken van de samenwerking (bijvoorbeeld tussen de deelsectoren) en het leggen met relaties
met andere kennisprogramma’s.
Communicatie
Op basis van de gesprekken met sleutelpersonen en (deel)programmaleiders komt naar voren dat
zij over het algemeen positief zijn over de contacten met het ZonMw-programmabureau. Hierbij
wordt gewezen op de positieve opstelling en de welwillendheid en inzet om te zoeken naar een
passende en gewenste ondersteuning van de sectoren. Het gaat hierbij zowel om bijvoorbeeld de
bereidheid om de ZonMw-procedures meer passend te maken voor dit programma als geheel
alsook om ondersteuning op het niveau van specifieke projectaanvragen. Zeker de één op één
contacten worden vanuit de deelsectoren als prettig ervaren.
De faciliterende functie op het gebied van communicatie is volgens meerdere gesprekspartners uit
de deelsectoren echter nog onvoldoende helder en strak georganiseerd. Zij geven aan dat het vaak
onvoldoende duidelijk is welke informatie ze op welk moment kunnen verwachten. Ook de
communicatielijnen zijn voor hen niet altijd helder (welke partij wordt waarover geïnformeerd).
Verder stellen verschillende geraadpleegde partijen binnen de deelsectoren dat zij niet goed weten
welke rol het ZonMw-porgrammabureau heeft bij de communicatie over het programma. Niet
iedereen kent bijvoorbeeld de website en/of de nieuwsbrief. Het gebrek aan structuur in
communicatie komt naar verwachting van veel gesprekspartners (mede) door de vele personele
wisselingen binnen het ZonMw-programmabureau. Hierdoor moesten steeds weer nieuwe mensen
zich eerst inwerken, voordat ze de communicatie en ondersteuning goed en gestructureerd konden
oppakken. Een dergelijk gebrek aan continuïteit is volgens hen lastig in een dergelijk ‘groei- en
zoekproces waarin zowel de sector als ZonMw zich (met betrekking tot dit specifieke programma)
bevindt, aldus de gesprekspartners in de deelsectoren.
Geraadpleegde partijen binnen het ZonMw-programmabureau erkennen dat er onverhoopt
personele wisselingen zijn geweest en dat dit invloed heeft gehad op de communicatie en
ondersteuning die door hen is geboden. Wel geven ze aan dat ze zich in de afgelopen periode al
gericht hebben ingezet voor het beter structureren van de communicatie en informatievoorziening,
bijvoorbeeld door het opstellen van een jaarplanning, het werken met vaste contactmomenten met
controllers van de beide deelsectoren, het onderhouden van korte communicatielijnen met de
vertegenwoordigers van de beide deelsectoren en het tijdig sturen van agenda’s en notulen. Ze
merken dat dit door partijen binnen de deelsectoren wordt gewaardeerd. Ook naar de toekomst

Bureau Bartels | 35

toe willen ze gericht blijven inzetten op bieden van ‘rust, reinheid en regelmaat’ in het contact met
de deelsectoren.
Ze stellen echter ook dat de deelsectoren zelf een rol hebben in een goed verloop van de
communicatie. Ze merken namelijk dat de ervaren onduidelijkheden deels ook worden veroorzaakt
doordat informatie die zij met de (deel)sector delen op het ene niveau, niet altijd worden
doorgespeeld naar andere niveaus/partijen binnen de (deel)sector.

Overige facilitering en ondersteuning
Ten aanzien van de overige facilitering en ondersteuning komt uit de gesprekken met de
deelsectoren naar voren dat dit door het ZonMw-programmabureau in hun ogen actiever opgepakt
zou moeten/kunnen worden. Enkele gesprekspartners (uit de beide deelsectoren) zijn van mening
dat ZonMw de procesbegeleidende rol onvoldoende actief oppakt en teveel aan de sectoren zelf
overlaat. Als voorbeeld wordt genoemd dat sommige erkende organisaties zich ‘in het diepe’
gegooid voelden na de erkenning. Ze hadden het gevoel dat ze helemaal zelf moesten uitzoeken
hoe ze de verdeling van de middelen en de samenwerking gestalte moesten geven.
Het ZonMw-programmabureau zou volgens enkelen daarnaast meer specifieke activiteiten
actiever kunnen oppakken, bijvoorbeeld het leggen van relaties tussen de kennisprogramma’s en
kennispartners. ZonMw heeft in hun ogen veel kennis over en contacten met andere
kennisprogramma’s en relevante partners (in de zorg en in de wetenschap). Ze hebben op basis van
die connecties toegang tot veel reeds bestaande kennis en ervaring op het gebied van
programmering (opstellen kennisagenda’s), kennisontwikkeling, -verspreiding en implementatie.
Door het leggen van relaties met waardevolle partijen en het bevorderen van inhoudelijk synergie
kan de sector naar verwachting zeker ondersteund worden in het transitieproces. Het wiel hoeft
dan door de sector of ZonMw opnieuw te worden uitgevonden (bijvoorbeeld wat betreft de
ondersteuning rond kennisimplementatie).
Bepaalde vormen van ondersteuning zouden volgens enkele gesprekspartners uit de deelsectoren
meer praktisch vormgegeven kunnen worden. Als voorbeeld wijzen enkele respondenten op de
workshop datamanagement. Deze was in hun ogen te theoretisch en bood weinig concrete
handvatten voor de eigen praktijk.
De ondersteuning die wordt geboden door de implementatiedeskundige wordt door partijen
binnen de deelsectoren gewaardeerd. Deze ondersteuning is echter nog niet bij iedereen bekend.

Les voor de toekomst
11. Zorg voor meer continuïteit en stabiliteit in de ondersteunende en faciliterende functie
van ZonMw.
Meer personele stabiliteit binnen het programmabureau van ZonMw is zeer wenselijk bij het verder
doorontwikkelen van de expertisefunctie. Juist dit programma vraagt – door zijn achtergrond,
opzet en wat bijzondere plaats binnen ZonMw – om continuïteit in de bemensing. Dit zorgt voor
meer historisch besef en opbouw van kennis van de kenmerken, wensen en behoeften van de
sector. Op basis daarvan kan een goed ondersteuningsaanbod worden ontwikkeld en worden
aangeboden. Personele wisselingen zijn niet altijd te voorkomen, maar het zou goed zijn om bewust
de mogelijkheden te bekijken hoe er rust in de bemensing kan worden ingebouwd. Dat kan
bijvoorbeeld ook door een goede overdrachtsprocedure op te tuigen die kan worden ingezet als er
toch wisselingen zijn. Het kan ook door ervoor te zorgen dat mensen binnen het team in staat zijn
op korte termijn zaken van elkaar over te nemen.

36 | Bureau Bartels

Les voor de toekomst

12. Maak een ‘routekaart’ voor de communicatie voor de gehele programmaperiode.
Er is behoefte aan meer structuur in de communicatie en meer duidelijkheid over (het moment van)
de verschillende stappen die gedurende de programmaperiode moeten worden gezet. Het is
daarom verstandig om duidelijk in beeld te brengen hoe de programmaperiode er uitziet, wat
belangrijke communicatiemomenten zijn en welke inzet dat van verschillende partijen vraagt. Een
dergelijk overzicht biedt houvast (wanneer is welke actie nodig). Partijen kunnen aan de hand van
de routekaart immers steeds zien wat ze op welke moment zouden kunnen verwachten of zelf
zouden moeten doen. Een dergelijk instrument is ook waardevol in geval er toch (veel) personele
wisselingen zijn. Immers het biedt nieuwe medewerkers gelijk inzicht in het proces en de te zetten
stappen. In de routekaart zal ook moeten worden opgenomen hoe de communicatie binnen de
deelsectoren vorm moet krijgen.
Een laatste punt wat we hier naar voren willen brengen is dat er volgens de geraadpleegde partijen
wat onduidelijkheid is over de relatie en communicatie tussen het ministerie van VWS, ZonMw en
de partijen binnen de deelsectoren. Er zou sprake zijn van een soort van driehoeksrelatie. VWS
heeft ZonMw de opdracht gegeven om de coördinatie van het programma te verzorgen. ZonMw
zoekt vanuit die rol dan ook contact en afstemming met partijen in de deelsectoren en maakt
afspraken. Tegelijkertijd blijken er ook directe contactmomenten te bestaan tussen (organisaties
uit) de deelsectoren en VWS, waarin gesproken wordt over het programma Expertisefunctie. Dit
zorgt volgens verschillende gesprekspartners soms voor wat onduidelijkheid over wat op welke
tafel precies wordt besproken en besloten en hoe dat zich tot elkaar verhoudt.
Les voor de toekomst

13. Maak inzichtelijk wat de taakverdeling is tussen VWS en ZonMw in het contact
met de deelsectoren in het kader van het Programma Expertisefunctie Zintuiglijk
Gehandicapten.

Bureau Bartels | 37

5. Samenvattende conclusies
5.1 Inleiding
In dit afsluitende hoofdstuk presenteren we de belangrijkste conclusies die aan de hand van de
voorgaande uitkomsten getrokken kunnen worden. Daarnaast geven we een overzicht van de
‘lessen voor de toekomst’ die we gaandeweg de rapportage hebben geformuleerd.

5.2 Conclusie doelrealisatie
Een eerste doel van de evaluatie was het bepalen van de voortgang van de doelrealisatie. Wat dit
aangaat komen we tot de conclusie dat de transitie naar het eindmodel van de Expertisefunctie
Zintuigelijk Gehandicapten – zoals dat beoogd wordt met het huidige programma – geslaagd is.
Nagenoeg alle randvoorwaarden die voor dit eindmodel bij de start van het programma zijn
meegegeven, zijn ingevuld of liggen goed ‘op schema’ om in de resterende tijd verder vorm en
inhoud te krijgen. Het gaat hierbij om de volgende uitgangspunten:
Uitgangspunten die inmiddels zijn ingevuld:
Uitgangspunt
Toelichting
Aanpak per deelsector
Benodigde infrastructuur voor samenwerking en afstemming
gelegd. Er is echt geïnvesteerd in het zoeken naar afstemming.
Meerjarenaanpak per
Per deelsector is een meerjarig deelsectorplan ontwikkeld en
deelsector
uitgevoerd.
Samenwerken in
Consortium in beide deelsectoren opgezet, samenwerking
consortiumverband
vormgegeven en samenwerking duidelijk toegenomen.
Toegenomen samenwerking als belangrijkste opbrengst van het
programma gezien.
Programmatisch werken
Kenniscirkel breed als richtinggevend kader gebruikt bij
(kenniscirkel)
meerjarig deelsectorplan en (onderzoeks)projecten.
Formuleren
Effectieve erkenningssystematiek ontwikkeld en toegepast.
erkenningscriteria
Het realiseren van deze stappen is echter niet ‘van zelf’ gegaan. Het is in de ervaring van veel
betrokkenen (zowel binnen de deelsectoren als bij ZonMw) een duidelijk groei- en zoekproces
geweest, waarin de partijen al lerende hun weg hebben moeten vinden. Het beoogde eindmodel is
ook nog niet volledig ‘af’. Het fundament is nu gelegd, de komende periode zal vooral aandacht
kunnen/moeten worden besteed aan het verder optimaliseren van de samenwerking en de
onderlinge afstemming. Enkele uitgangspunten vragen in de komende tijd in het bijzonder nog
aandacht.
Uitgangspunten die nog om aandacht vragen:
Uitgangspunt
Toelichting
Strategische verankering
Duidelijk meer aandacht voor het perspectief van de doelgroep,
perspectief doelgroep
maar in de praktijk nog knelpunten ervaren bij het structureel
meenemen/betrekken van de doelgroep.
Raamwerk kwaliteit
Raamwerk is ontwikkeld, maar moet nog worden getoetst.
Kennisdeling en Deze fase van de kenniscirkel – met name de externe
implementatie
kennisdeling – is in deze programmaperiode nog niet voldoende
uitgewerkt.
Onderzoeksrondes
Aandacht voor onderzoek is belangrijk, de huidige organisatie
van de rondes vraagt om aandacht.
Er is in de afgelopen programmaperiode binnen de deelsectoren veel aandacht geweest voor het

38 | Bureau Bartels

verankeren van het perspectief van de doelgroep in de activiteiten in het kader van de
Expertisefunctie. Het op een goede, consequente en waardevolle manier betrekken van
ervaringsdeskundigheid die recht doet aan de diversiteit van de doelgroep blijkt in de praktijk echter
niet eenvoudig en lukt nog niet altijd even goed. Wel constateren we dat op dit punt veel inzet is
gepleegd, belangrijke stappen zijn gezet en dat de samenwerkende partijen als ‘zelflerende
organisaties’ voortdurend op zoek zijn naar verdere verbetermogelijkheden. Wanneer de
inspanningen op dit punt worden voortgezet en aan de verbetermogelijkheden ook in de toekomst
concreet vorm wordt gegeven kan worden verwacht dat in de komende jaren verdere resultaten
geboekt worden.
Het raamwerk kwaliteit (dat wil zeggen de criteria waarop de kwaliteit worden getoetst) is door de
deelsectoren samen ontwikkeld. Het raamwerk is echter nog niet af, omdat de daadwerkelijke
toetsing nog moet worden uitgevoerd. Die toetsing van het raamwerk zal naar verwachting voor
het einde van de programmaperiode nog plaats gaan vinden.
Hoewel het programmatisch werken volgens de kenniscirkel als leidend principe wordt gehanteerd,
vraagt de fase van overdracht van kennis– en dan met name de externe kennisdeling – en
implementatie naar de toekomst toe nog meer aandacht. Er zijn al wel duidelijk stappen gezet om
(externe) kennisdeling en –implementatie vorm te geven. Ook zijn partijen binnen de deelsectoren
zich duidelijk bewust van het belang om hier nog gerichter op in te zetten. Dit zal daarom naar
verwachting zeker een belangrijke plaats (moeten) krijgen in een volgende programmaperiode.
Een laatste aandachtspunt betreft de onderzoeksrondes. Alle partijen binnen de deelsectoren
onderstrepen het belang van (het beschikbaar zijn van middelen voor) onderzoek. De manier
waarop de financiering en organisatie van de onderzoeksrondes in het huidige programma vorm
hebben gekregen, stuit echter op veel kritiek van betrokken partijen in de deelsectoren (de kritiek
heeft onder andere betrekking op een te zware procedure voor kleine aanvragen, onderzoek als ‘los
onderdeel’ naast het meerjarig deelsectorplan). Het is zinvol om bij een volgend programma te
zoeken naar een voor alle partijen meer werkbare inrichting van het proces rond
onderzoeksfinanciering.
Ondanks deze aandachtspunten en de ‘hobbels’ die tijdens dit transitieproces zijn ervaren, zijn
vrijwel alle geraadpleegde partijen van mening dat de nieuw gekozen opzet (en de uitgangspunten
daarbinnen) bijdraagt aan de versterking van de Expertisefunctie. Bij de samenwerkende partijen
bestaat dan ook een groot draagvlak om de transitie af te sluiten en het beoogde eindmodel
definitief te maken. Er is – op basis van de uitkomsten van deze evaluatie – geen aanleiding om naar
de toekomst fundamentele veranderingen in het model door te voeren. Een belangrijk punt van
aandacht is nog wel het spanningsveld tussen het werken in programma’s van vier jaar (en de
suggestie van tijdigheid ervan) en de beoogde structurele financiering. Hoewel vanuit het ministerie
van VWS meerdere malen nadrukkelijk is aangegeven (en vastgelegd) dat er in beginsel structureel
middelen voor de Expertisefunctie ZG gereserveerd zijn., wordt onzekerheid gevoeld bij de
deelsectoren.
Les voor de toekomst
14. Organiseer bij de overgang naar de nieuwe fase een publiek moment waarin (nogmaals)
benadrukt wordt dat in beginsel van structurele financiering van de expertisefunctie ZG
sprake is.

Bureau Bartels | 39

5.2 Conclusie programmabeheer ZonMw
Het tweede doel was inzicht krijgen in het programmabeheer door ZonMw. Uit de evaluatie komt
naar voren dat ZonMw en de geledingen daarbinnen bij de verschillende onderdelen van het
programma een duidelijke rol hebben gehad en daarmee belangrijke bijdragen hebben geleverd
aan de realisatie van de uitgangspunten voor het eindmodel van de Expertisefunctie Zintuigelijk
Gehandicapten. We constateren dat ZonMw heeft moeten groeien in haar rol als uitvoerder van
een programma, waarbij deelsectoren (en erkende ZG-expertiseorganisaties daarbinnen) aan het
roer staan. Omgekeerd hebben de deelsectoren moeten wennen aan een nieuwe situatie met
ZonMw als coördinerende en faciliterende en tevens eindverantwoordelijke partij. Dat dit een
wederzijds gewennings- en zoekproces is (geweest) naar ieders rol en plaats in het programma, is
ons inziens niet verwonderlijk in een dergelijk ingrijpend transitieproces.
Uit de evaluatie komt naar voren dat een aantal aspecten van programmabeheer door ZonMw in
de afgelopen jaren goed is verlopen en beoordeeld.
Aspecten die goed zijn verlopen/beoordeeld:
Aspect
Toelichting
Onafhankelijke partij
ZonMw als onafhankelijke partij voor coördinatie en
facilitering.
Opstelling van / contact met
Positieve houding: bereidwillig, meedenkend en
ZonMw-programmabureau
meewerkend.
Opstelling ZonMwBetrokken, deskundig, gemotiveerd.
programmacommissie
Erkenningstraject / traject
Goede organisatie en coördinatie erkenningstraject en
overgangssubsidie
traject rond de overgangssubsidie.
De partijen binnen de deelsectoren staan achter de keuze om de coördinatie en facilitering van de
Expertisefunctie bij een externe partij neer te leggen, ZonMw was en is volgens hen de enige, meest
logische partij hiervoor. Er is in de deelsectoren breed waardering voor de betrokken en
meedenkende opstelling van het ZonMw-programmabureau, dat bereid is gebleken om actief mee
te zoeken naar oplossingen voor ervaren problemen. Ook de opstelling van de ZonMwprogrammacommissie wordt als betrokken, deskundig en gemotiveerd omschreven. Samen
hebben deze ZonMw-partijen volgens partijen binnen de deelsectoren gezorgd voor een goede
organisatie en coördinatie van het erkenningstraject en het traject rond de overgangssubsidie.
Daarnaast zijn in het genoemde gewenningsproces (logischerwijs) ook ‘hick-ups’ ervaren, zeker
rond de coördinerende en toetsende rol van ZonMw bij de meerjarige deelsectorplannen en de
onderzoeksrondes. Voor een deel hiervan is gaandeweg oplossingen gevonden, bijvoorbeeld in de
vorm van aanpassingen in procedures. Enkele andere ervaren knelpunten vragen in de toekomst
nog wel nadere aandacht.
Aspecten die nog verbetering vragen:
Aspect
Toelichting
Communicatie
Onvoldoende helder en gestructureerd
Rol ZonMwOnduidelijkheid / verschil van mening over taakafbakening
programmacommissie
programmacommissie.
Personele wisselingen
Afgelopen periode teveel personele wisselingen.
binnen ZonMw
Ondersteunende,
Deze rol kan actiever en praktischer worden opgepakt en breder
faciliterende rol ZonMw
bekend worden gemaakt.
Driehoek VWS-ZonMwOnduidelijk waar wat besproken en besloten wordt.

40 | Bureau Bartels

deelsectoren
Zo wordt nu de faciliterende rol van ZonMw op het gebied van communicatie door partijen binnen
beide deelsectoren als onvoldoende helder en onvoldoende gestructureerd ervaren.
Communicatielijnen zijn niet altijd duidelijk, het is onvoldoende bekend welke informatie ze
wanneer kunnen verwachten en veel communicatie komt in hun ogen te laat. Dit lijkt onder andere
het gevolg van de vele personele wisselingen die zich binnen ZonMw in de afgelopen periode
hebben voorgedaan. Hierdoor moesten steeds weer nieuwe mensen zich inwerken in het
programma en kwam de continuïteit van onder andere de communicatie onder druk te staan. Wel
verwachten de partijen binnen de deelsectoren soms meer van de communicatie dan ZonMw kan
leveren. Zo is er kritiek op het late aanleveren van de informatie over en kaders voor procedures
rond erkenning en meerjarige deelsectorenplannen voor de volgende programmaperiode. ZonMw
heeft echter nog geen opdracht van het ministerie van VWS gekregen voor het vervolgprogramma
en is daardoor nog niet in de positie om de deelsectoren op dit punt te informeren.
Naast de communicatie zou de faciliterende en (proces)ondersteunende rol in brede zin door
ZonMw nog gerichter kunnen worden opgepakt. Er zijn zeker activiteiten die door de partijen
binnen de deelsectoren goed worden gewaardeerd, zoals de site visits en de ondersteuning door de
implementatiespecialist. Echter, ZonMw zou – zeker door de betrokkenheid bij en kennis van
andere sectoren/programma’s – de deelsectoren naar verwachting actiever en meer praktisch
kunnen ondersteunen. Nu wordt die ondersteunende rol nog niet door alle partijen voldoende
gezien en/of gevoeld.
Een ander verbeterpunt ligt in de onduidelijkheid over de taakafbakening van de
programmacommissie. Er (b)lijkt een verschil te bestaan in de rol die de programmacommissie bij
de meerjarige deelsectorplannen en de onderzoeksrondes oppakt en de rol zoals de deelsectoren
die verwachten. Vooral het feit dat de programmacommissie zich teveel met de inhoud bemoeit,
teveel ‘eigen smaak’ wil toevoegen en de regie onvoldoende bij de deelsectoren legt, wordt door de
deelsectoren als onwenselijk ervaren. Een duidelijke inzicht in de afbakening van de rol en taken
van de programmacommissie is wenselijk, zowel voor de commissie zelf als voor de partijen in de
deelsectoren.
Een laatste punt betreft de nu wat onduidelijke relatie en communicatie tussen het ministerie van
VWS, ZonMw en de deelsectoren. Er is sprake van een soort driehoeksrelatie waarbij partijen in
wisselende samenstellingen met elkaar communiceren. Het is hierdoor niet helder wat precies op
welke tafel wordt besproken en beslist.
Wanneer gewerkt wordt aan de hierboven genoemde verbeterpunten, kan ZonMw – volgens ons
als evaluator – naar de toekomst toe een vergelijkbare rol vervullen in het programmabeheer van
de Expertisefunctie. ZonMw heeft de afgelopen periode – al doende – kennis en ervaring opgedaan
in deze functie en heeft laten zien (verder) mee te willen groeien met de deelsectoren. Het is zonde
om deze opgebouwde basis in een komende programmaperiode niet te benutten. Bovendien is er
– ook in de visie van de deelsectoren – geen andere partij die deze rol zondermeer van ZonMw zou
kunnen overnemen. Het beleggen van deze rol bij een andere partij is in onze ogen dan ook niet
opportuun.

Bureau Bartels | 41

5.3 Overzicht van de lessen voor de toekomst
Op basis van de bovenstaande conclusies komen we tot de volgende lessen voor de toekomst:
1.

Overweeg om het onderdeel ‘onderzoeksrondes’ te vereenvoudigen tot uitsluitend open
rondes.
2. Monitor het gebruik van het aanbod aan kennis- en informatieproducten dat beschikbaar
wordt gesteld op de kennisplatforms en de databank.
3. Baken de opdracht en het ‘speelveld’ voor externe kennisoverdracht naar de maatschappij
in de toekomst concreet af.
4. Betrek doelgroepvertegenwoordigende organisaties nadrukkelijker bij de externe
kennisdeling.
5. Borg dat meer implementatiekennis/-ervaringen vanuit andere ZonMw-programma
beschikbaar komt voor de Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten.
6. Definieer en communiceer eenduidig de rol en wijze van inzet van ervaringsdeskundigen in
de programmacommissie.
7. Faciliteer in de toekomstige Expertisefunctie de verbetervoorstellen rondom de verdere
professionalisering van de inzet van ervaringsdeskundigen.
8. Voorkom dat na afloop van het huidige programma reeds erkende ZGexpertiseorganisaties opnieuw een (volledige) erkenningsprocedure moeten doorlopen.
9. Geef tijdig duidelijkheid over het al of niet toelaten van nieuw erkende
expertiseorganisaties.
10. Kom tot een duidelijke/scherpe afbakening van de rol en verantwoordelijkheden van de
programmacommissie bij de beoordeling en monitoring van de deelsectorplannen.
11. Zorg voor meer continuïteit en stabiliteit in de ondersteunende en faciliterende functie van
ZonMw.
12. Maak een ‘routekaart’ voor de communicatie voor de gehele programmaperiode.
13. Maak inzichtelijk wat de taakverdeling is tussen VWS en ZonMw in het contact met de
deelsectoren in het kader van het Programma Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten.
14. Organiseer bij de overgang naar de nieuwe fase een publiek moment waarin (nogmaals)
benadrukt wordt dat in beginsel van structurele financiering van de Expertisefunctie ZG
sprake is.

42 | Bureau Bartels