Bijlage bij Kamerbrief ‘Gebiedsgerichte aanpak leefbaarheid en veiligheid’

Informatie over aantal recente rapporten ten aanzien van kwetsbare buurten
1. Rapport ‘Leefbaarheid in Nederland 2018’
Het door Rigo en Atlas voor gemeenten opgestelde rapport ‘Leefbaarheid in Nederland 2018’ (zie
bijlage) bevat een analyse op basis van de uitkomsten van de Leefbaarometer 2018. De
Leefbaarometer is een instrument waarmee een inschatting wordt gegeven van de leefbaarheid in
Nederland zoals bewoners die ervaren in hun buurt of wijk. Dit gebeurt aan de hand van 100
indicatoren binnen vijf hoofdthema’s: wonen, veiligheid, bewoners, voorzieningen en fysieke
omgeving. Het analyserapport beschrijft de leefbaarheidssituatie en ontwikkelingen in de periode
2016-2018. Met de toezending van het rapport komt de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties tegemoet aan de wens van uw Kamer om u tweejaarlijks over de stand van
zaken met betrekking tot de leefbaarheid te informeren.
Landelijk beeld: positieve trend
Met de Leefbaarometer wordt sinds 2007 de leefbaarheidsontwikkeling in alle woonbuurten in
Nederland gemeten. De positieve trend, die bij de eerdere metingen met de Leefbaarometer
gesignaleerd werd, zet - gemiddeld genomen - ook de laatste jaren door. Wel is er sprake van een
afvlakking van de verbetering tussen 2016 en 2018 in vergelijking tot de vorige periode (20142016). Daarnaast zijn er gebieden die in de leefbaarheidsontwikkeling achterblijven, ondanks de
investeringen die in de afgelopen periode zijn gedaan.
Het aandeel mensen dat woont in een gebied dat ‘onvoldoende’ scoort is licht gedaald van 4,1% in
2016 naar 4,0% in 2018. Deze afname heeft betrekking op circa 7.000 mensen, waardoor er iets
minder dan 700.000 mensen in een gebied wonen met een onvoldoende leefbaarheid. Deze
vermindering is daarmee kleiner dan in de periode 2014-2016 toen er nog een afname was van
ruim 50.000 mensen die in een ‘onvoldoende’ buurt woonden.
Mede daardoor is het aantal ‘onvoldoende’ buurten (buurten waarin minimaal 100 bewoners in een
deel wonen dat een score ‘onvoldoende’ heeft) ook niet veel afgenomen tussen 2016 en 2018;
circa twee procent, van 444 naar 436 buurten (CBS-buurtindeling 2018) van de in totaal bijna
13.000 buurten in Nederland (3,4%). Ook de afname van het aantal mensen dat woont in een
gebied met een ‘zwakke’ leefbaarheid is tussen 2016 en 2018 minder groot geweest dan tussen
2014 en 2016. Die afname bedroeg tussen 2014 en 2016 nog zo’n 100.000 personen. Tussen
2016 en 2018 ging het slechts om een afname van een kleine 6.000 mensen.
Het aandeel mensen dat woont in een gebied waar de leefbaarheid op peil is (score ‘ruim
voldoende’ of hoger) is toegenomen met bijna 300.000 mensen en komt nu uit op 82% van de
bevolking (was in 2016 81%). De verbetering van de leefbaarheid tussen 2016 en 2018 voor
Nederland als geheel kan grotendeels op het conto worden geschreven van de dimensie Veiligheid
en de indicator ‘overlast’ in het bijzonder.
Toenemende verschillen in beperkt aantal steden
In het merendeel van de steden die behoren tot de G4 en G40 is de leefbaarheid in de periode
2016-2018 gemiddeld genomen vooruitgegaan in buurten met een ‘onvoldoende’ score en zelfs
meer dan in buurten met een ‘ruim voldoende’ of ‘goede’ score.
Tegenover deze algemeen gunstige ontwikkelingen, staat dat in een aantal van de G4 en de G40
de verbetering van de leefbaarheid in een aantal van de ‘zwakkere’ wijken juist achterblijft en de
verschillen tussen ‘goede’ en ‘slechte’ wijken blijven toenemen. Een relatief groot deel van de
wijken met leefbaarheidsproblemen (met een ‘onvoldoende’ score) profiteert daar minder van de
gunstige ontwikkelingen dan de wijken die al een goede leefbaarheid hebben (met een ‘voldoende’
of ‘ruim voldoende’ score). Ook zijn er enkele steden met ‘onvoldoende’ buurten waar de
leefbaarheid gemiddeld genomen zich (wederom) negatief ontwikkelde.
Nieuwe aandachtsgebieden
Er is hernieuwde aandacht voor het thema ‘leefbaarheid in wijken’, bijvoorbeeld vanwege de
problematiek van kwetsbare, minder zelfredzame bewoners, die zich vaak concentreert in
bepaalde wijken en buurten. Ook is de belangstelling voor wijken en buurten toegenomen in
allerlei andere beleidsdossiers en afspraken tussen het Rijk, regio’s, gemeenten en/of andere
partijen. Als vingeroefening is daarom door de onderzoekers verkend of met de Leefbaarometer
een nieuwe typering kan worden gemaakt van gebieden waar de leefbaarheid onder druk staat.
Er worden in het rapport drie typen gebieden geïdentificeerd:
1

Type 1: Kwetsbare wijken
Grotere gebieden waar de leefbaarheid al lang onder druk staat (minimaal drie metingen) en
gezien de ontwikkelingen ook negatief zal blijven, waar veiligheid en overlast een groot probleem
vormen en de scores ‘onvoldoende’ een substantieel deel van de wijk/buurt uitmaken. In acht
steden zijn er wijken die aan deze criteria voldoen. Naast de G4 gaat het dan om Schiedam,
Tilburg, Vlaardingen en Zaanstad.
Type 2: Aandachtsbuurten
Buurten waar de leefbaarheid langdurig (minimaal drie metingen) op z’n best ‘zwak’ is, waar
scores ‘onvoldoende’ voorkomen, waar veiligheid een probleem is (twintig procent laagste scores
in het land) en waar minimaal 1.000 mensen wonen. Het betreft 170 buurten in 51 gemeenten.
Type 3: Aandachtsregio’s
Regio’s of gemeenten waarbinnen langdurig (minimaal drie metingen) een relatief groot deel van
de bewoners in een gebied woont dat maximaal als ‘net voldoende’ kan worden beschouwd en
waar een relatief klein deel van het grondgebied een zeer goede of uitstekende leefbaarheid heeft.
Zes Corop-plusregio’s voldoen aan de criteria. Het gaat om twee regio’s met veel kwetsbare wijken
(Rijnmond en Zaanstreek), twee krimpregio’s (Delfzijl en omgeving en Zeeuws-Vlaanderen) en
twee voormalige groeikernen (Almere en Zoetermeer).
Overlast en onveiligheid vermindert; onveilige buurten met groot verschil in leefbaarheid
Overlast en onveiligheid zijn in belangrijke mate bepalend voor de ontwikkeling van de
leefbaarheid. Zowel voor overlast als voor onveiligheid is er sprake van een verbetering in alle
(groepen van) gemeenten in Nederland. Wel is er meer overlast en onveiligheid in de (grote)
steden dan in minder stedelijk gebied. De overlast neemt in de (grote) steden ook minder af dan
in niet-stedelijke gemeenten. Daarentegen verbetert de veiligheid in de (grote) steden echter wat
meer dan in minder stedelijk gebied.
Binnen de gemeenten concentreren overlast en onveiligheid zich vaak in een beperkt aantal
specifieke wijken en buurten. Dat zijn echter niet altijd de buurten met een lage totaalscore op de
Leefbaarometer. Enerzijds zijn er binnenstadsbuurten die een zeer ongunstige score op het gebied
van veiligheid combineren met een dusdanige goede score op andere dimensies (bijvoorbeeld door
een ruim aanbod aan voorzieningen) dat de totale Leefbaarometerscore bovengemiddeld is.
Anderzijds zijn er buurten waar een lage veiligheidsscore samengaat met ongunstige scores op
andere dimensies. Dit zijn dan ook buurten met een lage totaalscore op de Leefbaarometer. In
bijlage 6 van het rapport zijn de buurten vermeld met de meest ongunstige score op veiligheid
Bevolkingsdaling en leefbaarheid
De leefbaarheid in krimpregio’s schommelt al een aantal jaar rond het Nederlands gemiddelde, zo
geven zowel de Leefbaarometer als het Woononderzoek Nederland (WoON) aan. Anticipeerregio’s
steken daar nog steeds positief bij af en ontwikkelen zich gunstiger. De ontwikkeling in
krimpgebieden1 is voor de periode 2016-2018 positief ten opzichte van het Nederlands
gemiddelde, maar over de gehele periode 2012-2018 nog steeds licht negatief. De ongunstige
ontwikkelingen in krimpregio’s hangen samen met ongunstige ontwikkelingen op de dimensie
Voorzieningen, maar ook met een inhaalslag (sterkere verbetering) in de rest van Nederland op de
dimensie Veiligheid.
Ontwikkelingen in wijken met huurwoningen
In gebieden met veel corporatiewoningen is de leefbaarheidssituatie gemiddeld genomen minder
gunstig dan in gebieden met weinig corporatiewoningen. Dat geldt ook voor de ontwikkeling van
de leefbaarheid in die gebieden. Voor gebieden met veel goedkope particuliere huurwoningen is in
grote lijnen hetzelfde gevonden, al zijn de relaties minder sterk en de onzekerheden groter.
Woongebieden hebben gemiddeld genomen een relatief lage score op de Leefbaarometer en een
ongunstige ontwikkeling als er meer dan veertig à vijftig procent corporatiehuur is. Het omslagpunt voor goedkope particuliere huur lijkt iets lager te liggen; vanaf dertig à veertig procent.

1 Wat betreft de krimpregio Eemsdelta bleek uit de analyse van de uitkomsten van de Leefbaarometer 2016 al dat de

leefbaarheid in die regio onder druk staat, maar dat op basis van de huidige Leefbaarometer niet goed kan worden
onderscheiden in welke mate dit het gevolg is van bevolkingsdaling of van de aardbevingsproblematiek. Om deze reden is er in
bijgaand rapport voor gekozen om bij de analyse van de Leefbaarometerscores 2018 in de krimpregio’s de regio Eemsdelta
buiten beschouwing te laten.

2

2. Rapport ‘Kwetsbare wijken in België, Duitsland en Denemarken; wisselwerking
tussen landelijk en lokaal beleid’
Het Verwey-Jonker Instituut heeft in opdracht van de ministeries van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, Justitie en Veiligheid en Sociale Zaken en Werkgelegenheid onderzoek gedaan
naar de doorwerking en vormgeving van het nationaal beleid op gemeentelijk niveau en de
maatregelen op het terrein van veiligheid, integratie, leefbaarheid in kwetsbare wijken in België,
Duitsland en Denemarken.
In alle drie de landen – weliswaar onderling verschillend in de mate van aandacht – staan
kwetsbare wijken op de nationale politieke agenda. De angst voor het ontstaan en bestaan van
parallelle samenlevingen is hierbij, vooral in België en Denemarken, het centrale onderwerp in het
politieke debat. Met de in 2018 van kracht geworden nationale Gettowetgeving is Denemarken van
de drie landen op rijksniveau het meest sturend. De nationale overheid stelt criteria op welke
wijken als probleemgebied zijn aangewezen, en Denemarken koppelt aan de landelijke
doelstellingen ook een fors budget om deze te realiseren. Op lokaal niveau heeft deze impuls
onmiskenbaar tot een extra inspanning in de kwetsbare wijken geleid en wordt er binnen de
wijken intensiever samengewerkt. Tegelijkertijd worden de landelijke kaders op lokaal niveau in
sommige gevallen ook wel als knellend ervaren bij het aanpakken van de wijkproblematiek. De
vraagstukken zijn niet in alle gebieden dezelfde en vragen in voorkomende gevallen om maatwerk.
De federale en Vlaamse overheid in België hebben geen specifiek beleid voor kwetsbare wijken.
Het Vlaamse sectorale beleid op het terrein van bijvoorbeeld onderwijs en welzijn is ook van
toepassing in deze wijken. Het veiligheidsbeleid wordt vormgegeven op federaal niveau, en de
Vlaamse overheid stelt voor gemeenten – in vergelijking met Denemarken en Duitsland
bescheiden - subsidies beschikbaar op de thema’s integratie en samenleving en leefbaarheid. De
onderzochte gemeenten Mechelen en Molenbeek ervaren veel vrijheid bij de inzet van deze
middelen en bij de invulling van de lokale aanpak en waar binnen de gemeenten de middelen
terecht komen. Ondanks dat de subsidiemogelijkheden gering zijn, gelden ze wel als hefboom voor
het organiseren van aanpakken. Het lokaal op elkaar afstemmen van een repressieve en
preventieve aanpak leidt voor de aanpak van de veiligheid in de kwetsbare gebieden hierbij tot
goede resultaten.
Duitsland neemt tussen Denemarken en België een tussenpositie in. De nationale kaders zijn
minder sturend dan in Denemarken, maar wel stringenter dan in België. Ook wat betreft de
beschikbaarheid van financiële middelen neemt Duitsland de middenpositie in. Het federale
programma Soziale Stadt is specifiek op achterstandswijken gericht. Binnen het programma stellen
de deelstaten hun eigen prioriteiten. De integraliteit van de aanpak krijgt vorm op lokaal niveau.
Evenals de Belgische aanpak wordt in de Duitse aanpak veel gewerkt met subsidies. Weliswaar is
er ruimte om op wijkniveau tot een integrale aanpak te komen, maar tegelijkertijd wordt het
voldoen aan alle voorwaarden nogal eens als bureaucratisch ervaren. Meermalen is door
instanties, die op wijkniveau actief zijn, gesteld dat meer bestedingsvrijheid op operationeel
niveau tot een effectievere aanpak zou kunnen leiden.
Het onderzoek van Verwey-Jonker levert waardevolle inzichten op voor de aanpak van kwetsbare
gebieden in Nederland. In alle landen is er van overheidswege aandacht voor de kwetsbare wijken.
En, ofschoon de invulling per land verschilt, wordt het belang van een integrale aanpak op
wijkniveau door iedereen onderschreven. Of een meer dwingende nationale sturing, zoals
bijvoorbeeld in Denemarken, of juist meer sturing op lokaal niveau zoals in Duitsland of België tot
een meer effectieve aanpak leidt, is op basis van het onderzoek niet te beoordelen. Beide
systematieken hebben voor- en nadelen. De onderzoekers constateren in dit verband dat er in de
landen überhaupt weinig onderzoek voorhanden is naar de effectiviteit van een integrale aanpak in
kwetsbare wijken. De Deense aanpak is pas één jaar van kracht. Dat is te kort om de effectiviteit
ervan nu al te kunnen evalueren.
Veel van de aanpakken, zoals die op dit moment in België, Denemarken en Duitsland vorm
krijgen, hebben parallellen met het eerder in ons land gevoerde Grotestedenbeleid rondom de
millenniumwisseling en de wijkenaanpak tussen 2007 en 2012. De onderzoekers hebben in de drie
landen geen voorbeelden aangetroffen waarin het principe van partnerschap Rijk – gemeente
wordt gehanteerd bij de aanpak van kwetsbare gebieden, waarbij de rijks- en lokale overheid
samen bij de aanpak zijn betrokken. Met een dergelijke aanpak zijn de afgelopen jaren in ons land
goede ervaringen opgedaan met het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid. Ook in de recentelijk
afgesloten Woondeals zijn afspraken gemaakt om dit partnerschap op het terrein van de
wijkvernieuwing bij de aanpak van de kwetsbare gebieden voor te zetten.
3

3. Rapport ‘City Deal Zicht op Ondermijning, 1e fase’
In juli 2017 is de City Deal ‘Zicht op Ondermijning’ gestart2 en wegens succes eind vorig jaar
verlengd tot juni 20213. Deze City Deal is eerder aan u onder de aandacht gebracht in de
Kamerbrief “Versterking aanpak ondermijning: actuele stand van zaken”, van 16 november 20184.
Mede namens de andere deelnemers van de City Deal ‘Zicht op Ondermijning’5 informeer ik uw
Kamer over de eerste fase van de City Deal.
De aanpak van ondermijnende criminaliteit vergt een stevige en langdurige preventieve
methodiek. Dat is ook één van de bevindingen uit het rapport “De achterkant van Amsterdam”. 6
Data-analyse kan inzicht geven in de aard en omvang, verschijningsvormen en lokale worteling
van criminele fenomenen. De City Deal ‘Zicht op Ondermijning’ kenmerkt zich door een analyse op
landelijk niveau, met gedetailleerde gegevens van alle gemeenten op buurtniveau. Er is daarbij
gekozen voor de thema’s vastgoedfraude en drugscriminaliteit. Binnen de City Deal wordt er
gewerkt met CBS-data die verrijkt worden met andere kwantitatieve informatiebronnen van onder
andere het Kadaster en gemeentelijke data. Deze City Deal levert hiermee concrete bijdrage aan
de doelstellingen van het Interbestuurlijk Programma (IBP). Het werken als één overheid, het
gebruik van verschillende gegevens en het toepassen van data-analyses is immers een goed
voorbeeld van samenwerking tussen verschillende overheidsorganisaties, in dit geval om de
informatiepositie en informatiehuishouding van gemeenten te verbeteren.
Doel van de City Deal is enerzijds om bij te dragen aan de versterking en verbetering van de
preventieve aanpak van georganiseerde ondermijnende criminaliteit door het verbeteren van de
informatiepositie van het lokaal bestuur en anderzijds om meer inzicht verkrijgen in de
mogelijkheden en grenzen van data-analyse bij deze preventieve aanpak.
Voor de thema’s vastgoedfraude en drugscriminaliteit heeft de City Deal een aantal eerste
inzichten en concrete indicatoren en patronen opgeleverd. Voorbeelden hiervan zijn:
 Fenomenen als onverklaarbaar woningbezit en veroordeelde woningeigenaren zijn niet
gelijkmatig verspreid over de wijken, maar vaak geconcentreerd op zogeheten hotspots.
 Historische verdenkingen van bepaalde strafbare feiten, zoals witwassen of bezit van
harddrugs, kunnen voorspelkracht hebben voor toekomstige drugsgerelateerde criminaliteit.
 Bij stichtingen met zogeheten beroepsbestuurders lijkt een verhoogd risico te bestaan op
financieel-economische criminaliteit.
Met de City Deal krijgt het lokaal bestuur meer gedetailleerd zicht op fenomenen die zich op
buurtniveau binnen de gemeentegrenzen afspelen. Dit instrument past in de wijk- en buurtgerichte
aanpak om de leefbaarheid te verhogen en het vestigingsklimaat van criminele organisaties te
verslechteren. Met de resultaten van de City Deal ‘Zicht op Ondermijning’ verbeteren we de lokale
informatiepositie om meer wijk- en buurtgericht bestuurlijke barrières op te werpen tegen
georganiseerde ondermijnende criminaliteit.
De City Deal ‘Zicht op Ondermijning’ groeit inmiddels uit tot een volwaardig onderzoeksinstrument,
inzetbaar in programma’s en projecten gericht op de preventieve aanpak van ondermijning. Ook
gegevens over verdachte financiële transacties die bij de Financial Intelligence Unit (FIU)
beschikbaar zijn, zullen met toestemming van de minister van Justitie en Veiligheid later dit jaar
worden meegenomen in de analyses. Hiermee ontstaat de mogelijkheid drugscriminaliteit,
verdachte geldstromen, vastgoedtransacties en misbruik van rechtsvormen met elkaar in verband
te brengen voor zowel een landelijk beeld als voor regionale en lokale beelden.

2 Staatscourant 2017-48699

Staatscourant 2019-8978
Kamerstukken II, 2018/19, 29 911, nr. 212
5
Deze City Deal is een samenwerking tussen de gemeenten Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Utrecht,
Tilburg (namens de B5-gemeenten Tilburg, Eindhoven, Breda, Den Bosch en Helmond), het Centraal Bureau
voor de Statistiek (CBS), de politie, het Openbaar Ministerie (OM), de ministeries van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), Justitie en Veiligheid (JenV) en Financiën/DG Belastingdienst. Inmiddels is dit
voorjaar ook de gemeente Groningen toegetreden en hebben de gemeenten Maastricht en Almere
aangegeven ook aan te willen sluiten.
6
“De Achterkant van Amsterdam” Pieter Tops en Jan Tromp, 28 augustus 2019
3
4

4

Naast inzichten voor de preventie van ondermijning, levert de City Deal ook interessante
vervolgvragen op. Om de voorspelkracht voor drugsdelicten verder te vergroten, zullen extra
kenmerken worden geanalyseerd. Deze en nog vele andere inzichten vragen om
vervolgonderzoek. De City Deal-methodiek kan in combinatie met andere onderzoeksinstrumenten
worden ingezet om meer zicht te krijgen op financierings- en eigendomsverhoudingen. Ook wordt
onderzoek gedaan naar buurten, samenhang met wijkkenmerken en hotspots, waarbij er aandacht
is voor excessief geweld. Daarom is de City Deal eind 2018 verlengd tot en met juni 2021.

5